128
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXXVIII.
TOMUS SECUNDUS.
1852
SAECULUM IX.
ABBATIS, SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE PRESBYTERI ET BIBLIOTHECARII,
OPERA OMNIA.
EDITIO PRAE ALIIS OMNIBUS INSIGNIS, AD FIDEM MANUSCRIPTORUM CODICUM ET JUXTA PROBATISSIMAS EDITIONES EXPRESSA, BLANCHINI NEMPE ROMANO- VATICANAM, QUOAD LIBRUM PONTIFICALEM, MABILLONII, CARDINALIS MAII, ETC., ETC. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS SECUNDUS.
VENEUNT 3 VOLUMINA 21 FRANCIS GALLICIS.
1852
Vitae Romanorum pontificum (
continuatio
).
Col.
9
Appendix.
405
Vitae Romanorum pontificum a B. Petro ad S. Paulum I, ex codice capituli Veronensis.
1405
Fragmentum Catalogi pontificalis in Vigilio desinens.
1423
Index locupletissimus ad Vitas Romanorum pontificum.
1425
Historia de vitis pontificum Romanorum
[Col. 0009A] Apud Fabrottum extra marginem ex cod Freheri, A primo, B secundo. Num 49, lin 5 A B, constitutum de omni Ecclesia. lin 9, A B, Rosarium. lin 13, A, coronam argenteam. lin ead, patenam argenteam. lin 14, A B, solidos 40. lin 14 et 15, B, Baccanum. lin 16, horrea. lin 17 A B, duas in urbe Roma. lin 19, A B, via Ardeatina, quod ipse institutus fecit. Lin 2, et Fecundi c. ibid Februarii. lin 5, et [Col. 0010A] ab eodem episcopus u. R. c. constitutum de omnibus ecclesiasticis ordinibus fecit Basil 2 via Ard ( M. id est, via S. Pauli) in qua sepultus est aliam in urbe R. juxta Palatinas ( M, id est, prope Capitolium). Ex hujus suggestione Const A. obtulit basilicae, q. cimit c. lin 10, in basilica quae est in urbe obtulit haec dona. Patenam arg. lin 11, pens sing lib 20 lin 13, cor arg. 1, pens. lin 14 Baccanas. lin 15, trimissos 2. Fundum marmoreum via Ard pr. sol 55 et trimissum 1. lin 17. viginti octo. Qui. lin. 19, via Ard quem ipse insistens ( M, quii. i.) fecerat 2 Non Octobr. Lin 6, de omni Ecclesiae ordine fecit. lin 7, Palatinis ex hujus s. o. c. A B, quem cimit. lin 9, Rosarium c. o. a. campestrorum. lin 14, Baccanas. lin 15, et trimisium. Hic fecit ordin 2 in urbe Roma p. m. Decembrem. lin 19, via Ard. quem ipse insistens fecit, sec Non. Lin 2, Flor Facundi. lin 5 Flor. deest urbis. lin ead. Cass et Flor episcopus. lin 6, lid cod de omni Ecclesia ordinavit. lin 7, Flor Pallicinus, al. ms. Palatinus. lin 9 Flor, rosarium. lin 14, Cass Baccanum. lin 17, Vat, in urbe Roma. lin 19, Flor Vat, quod ipse insistens fecit pridie Nonas, etc.
[Col. 0011A] Linea 4.— Hic constituit ut episcopus Ostiensis, qui consecrat episcopum Urbis, pallio uteretur, et ab eodem episcopus urbis Romae consecraretur. Pallium, quod est plenitudinis pontificalis officii insigne, de jure confertur tantum archiepiscopis, can 1 et seqq, 100 dist., cap 4 de Elect. Verum ex speciali gratia, etiam episcopis quibusdam indultum fuit a summis pontificibus, ut a Marco episcopo Ostiensi, propter consecrationem summi pontificis, quam habet ex antiqua consuetudine; Syagrio episcopo Augustodunensi a Gregorio, de quo ipse lib VII, epist 5 et aliis: [Col. 0011B] unde manavit consuetudo, ut Ostiensis consecret summum pontificem, ut refert Robert. abbas in Suppl Sigeberti ad ann 1180. «Ostiensis episcopus ex antiqua consuetudine ordinat et sacrat pontificem Romanum, quae consuetudo exinde accidit, quod martyrizato beato Sixto, et sancto Laurentio ejus diacono, beatus Justinus presbyter cum clero Romano elegit Dionysium in pontificem Romanum, quem sacravit Maximus Ostiensis episcopus: ex hac consuetudine exinde Ostiensis episcopus ordinat, et sacrat Romanum pontificem, et habet pallium solummodo ad ea, quae pertinent in ordinatione et consecratione Romani pontificis.» Ejusdem ritus meminit Augustin in Brevic. collat diei 3, cap. 16. «Rom. pontifex solet ordinari a tribus episcopis, quorum primus est Ostiensis.» Anastas. in Joanne V: «Hic consecratus est a tribus episcopis, Ostiensi, Portuensi, Veliternensi, sicuti praedecessor ejus Leo papa.» [Col. 0011C] Linea 6. Hic fecit duas basilicas, unam via Ardeatina, ubi requiescit, et aliam in urbe Roma, juxta Pallacinis. Tuenda est vulgaris lectio: male Baronius legit Palatinas. Pallacenis fuit nomen cloacae Urbis quae est juxta monasterium S. Laurentii martyris, cujus meminit Anastas. infra in Nicolao I: «Inde coepit decurrere in cloacam, quae est juxta monasterium sancti Laurentii martyris, quae vocatur Pallacini.» Idem in Leone III: «Et in monasterio beati Laurentii martyris, qui appellatur Pallacini.» Idem in Benedicto III: «Inde autem Tyberis impetum faciens coepit decurrere in cloacam, quae est juxta monasterium sancti Sylvestri, et sancti Laurentii martyris, quod vocatur Pallacini.» Idem in Gregorio IV: «Fecit etiam in monasterio beatissimi martyris Christi Laurentii, quod dicitur Pallacinis, canistra de argento sex.» Eadem Palacenis dicta a Gregorio lib V, epist 44: «Tabernam in hac Urbe, quae est posita juxta Palacenis.»
[Col. 0011D] Linea 4.— Hic constituit ut episcopus Ostiensis. Consuetudo illa, qua Ostiensis episcopus Romanum episcopum consecrare solet, hoc tempore antiquior esse videtur: nam Dionysius papa a Maximiano Ostiensi episcopo consecratus fuisse legitur. S. Augustin. in Breviculo collat. diei 3, cap 16, agens adversus Donatistas, hujus ritus tanquam vetustissimi meminit. Linea 5.— Pallio uteretur. Pallium aliter canone 12 Gangrensis concilii, aliter hic accipitur. Ibi enim sumitur pro veste qua utebantur illi, qui vitam austeriorem monasticam professi, carni, et mundo renuntiaverant. Hic vero sumitur pro indumento, et insigni summi pontificis Romani, quo summus honor, et plena ejus potestas significatur; quodque [Col. 0012A] ab eodem metropolitanis episcopis aliquando ob causas arduas, et rationabiles impertiri solitum fuit. Hoc alias appellatur Phrygium, fortasse ideo, quod Phrygiorum opere crucibus contexi solet. Baron. anno 336, n. 63.
[Col. 0012A] Notae chronologicae. Beato Marco, praeter menses octo, et dies viginti unum episcopatus, annos quoque duos tribuunt cum picturis S. Pauli catalogi vetustiores, excepto Liberiano: nempe catalogus sub Felice Quarto, Cavensis, [Col. 0012B] Farfensis, Lucensis, et Colbertini omnes, supra relati in Prolegomenis seriem Rom. pontif., necnon textus Bibliothecarii. Unicum tamen par consulum illi assignant tum catalogus Liberianus, tum ab illo proximus Felicis Quarti, et Bibliothecarius, et codex Ocriculensis quartus: quotquot scilicet apponunt notam consulatus. Sunt autem consules qui in Marci pontificatu exprimuntur Nepotianus et Facundus, qui annum signarunt aerae Christi communis 336. His nempe consulibus electus pontifex Romanus diebus quindecim (tot enim numerat cum Bibliothecario catalogus Farfensis) a morte Silvestri decessoris, qui vitam clauserat supremo anni Romani die, et consulatus Constantii et Albini 31 Decembris aerae Christi 335 (ut in Silvestri notis Chronologicis jam ostendi): et apostolicae sedi solemniter illatus die Dominica 18 Januarii Pascha unicum celebravit eodem consulatu Nepotiani et Facundi, quo nondum absoluto migravit in coelum nonis Octobris. Quare [Col. 0012C] anni duo pontificatus qui praecedunt, pertinent ad vicariatum ab ipso exercitum extrema in senectute Silvestri? cum necessitas adjumenti ad exercenda pontificalia munera per confectam illam Silvestri aetatem non minus exigerent vicarium in pace Ecclesiae, quam exegissent constante persecutione sub decessoribus frequentia illa discrimina superius explicata in notis ad eorumdem vitas. Aliae quoque causae suaserunt Romanos pontifices hujus praesertim quarti a Christo saeculi, cui modo immoramur, ut vicarium in Urbe constituerent modo presbyterum, modo episcopum ad plures actus exercendos. Quare in Actis Liberii Damasus tunc presbyter dicitur adhibitus a Liberio vicarius. Quin etiam observare licet, eodem quarto saeculo procedente, usum quidem vicariorum fuisse prudenter adhibitum pro opportunitate in Romana Ecclesia; sed in pluribus Ecclesiis degenerasse in abusum; cum fuerit cohibendus per Nicaenos canones, teste Augustino: a quo discemus epistola 110 etiam post illos canones [Col. 0012D] multo ante conditos, sed a Valerio Hipponensi episcopo, et a se ignoratos, contra eorumdem legem constitutum se fuisse vicarium a Valerio cum futura successione. Unde facile comperimus, non modo usum legitimum vicarii fuisse in Ecclesiis compluribus frequentem, sed etiam in aliquibus descivisse in corruptelam assumendi vicarii cum pacto successionis. Hujusmodi corruptelam, et abusum designandi vicarios cum successione, Ecclesia Romana neque in se admisit, neque in caeteris approbavit. Legitimum vero usum vicarii, sive presbyteri, sive episcopi, prout pontifici liberet, citra jus futurae successionis, adhibuit Romana Ecclesia eodem quarto saeculo, et subsequentibus retinuit: quemadmodum retinet aetate nostra providentissime, nulla cum fraude canonum, imo plurimo cum fructu, et [Col. 0013A] compendio ecclesiasticae disciplinae; cum eumdem adhibuisset saeculis quartum praecedentibus, imo et a primaeva sua institutione a Petro apostolorum principe ejusdem exempla accepisset in Lino, Cleto, Clemente, uti suo loco explicuimus. Si recedamus igitur in anteriora tempora ex die 7 Octobris anni 336 emortuali B. Marci per octo menses, et dies viginti unum, computatis extremis; epocha ejus enthronismi ad episcopatum Romanum cadet in diem Dominicam 18 Januarii, festum cathedrae Romanae ejusdem anni 336, littera Dominicali D eam diem indicante. Ordinatus autem fuerit episcopus biennio ante, ut pontificalia munera exerceret sub Silvestro, sive ut alicui ex proximioribus Urbi ecclesiis praesideret, pridem fundatis, et paulo ante auctis basilica, et redditibus per Constantinum Maximum. Ordinationis diem in praedicta epocha indicatum si supponamus, erit illa dies Dominica 20 Januarii anni 334, ex qua licet anni duo, menses octo, dies decem et novem tantum fluant ad 7 Octobris [Col. 0013B] 336, inclusis extremis, et die unica deficiat a summa in catalogo Liberiano, aliisque numerata dierum 20; attamen levis ista diminutio refundi potest in recursum diei electionis ad pontificatum Romanum, sive enthronismi, quam retulimus ad 18 Januarii anni 336, post biennium ferme solidum a sua ordinatione episcopali. Hoc autem biennium episcopalis dignitatis, et vicarii in ea ministerii, colligitur ex catalogo ordinationum nobis praeservato per Anastasium. Bis enim ordinationes habuisse legitur Marcus mense Decembri, quibus sacravit presbyteros viginti quinque, diaconos sex, episcopos per diversa loca viginti septem. Porro nullus mensis December effluxit dum Petri cathedram tenuit Marcus, quem dicimus sive electum, sive in throno Romano collocatum die 18 Januarii 336, eodemque anno obiisse die 7 Octobris. Quas igitur ordinationes duas fecisse narratur in libro Pontificali mense Decembri, has oportet ab illo habitas [Col. 0013C] in vita decessoris Silvestri, dum vices gereret muneris pontificii, ejusque jussu promoveret ad ordines praefatos, et ad episcopatum viros a Silvestro designatos. Crescente scilicet numero recentiorum sedium episcopalium, Constantini studio et beneficentia fundatarum, curaverit Silvester in Urbe exerceri diutius, et ad regimen animarum formari eos, quos primos in eisdem sedibus institueret episcopos, eosdemque ita formatos exemplis urbanis hic etiam initiari et ordinari per Vicarium in pontificio munere adjutorem, quando ipse aegritudinis, aut aetatis gravioris incommodo prohiberetur tot curis, et muneribus tempestive perfungi, et praesto esse, requirentibus senectam vividiorem. Lin. 4.— Constituit ut episcopus Ostiensis, qui consecrat episcopum Urbis, pallio uteretur. Cardinalis Baronius haec verba Bibliothecarii recensens ad annum [Col. 0013D] 336, num. 63, observat, in Gestis pontificum Romanorum hic primum memorari pallium tanquam indicium summi honoris, et plenitudinis potestatis. «Primo autem, inquit, hic mentio in rebus gestis pontificum Romanorum habetur de pallio, summi honoris, et potestatis plenitudinis indice. Idemque dictum reperitur Phrygium, quod potissimum esset pontificis Romani insigne, ab eoque metropolitanis solitum aliquando impertiri. Collatum fuisse ejusmodi phrygium a Coelestino Romano pontifice, Cyrillo episcopo Alexandrino, cum eidem vices suas delegaret, Graeci testantur. Cur autem phrygium, quod crucibus intextum est, pallium appellaretur, cum veteris pallii forma longe esset diversa, et amplior (ut quae superius dicta sunt tam in primo quam in secundo Annalium tomo satis docent), haud arbitror me rem penitus habere compertam: dicam tamen quae conjectura suggesserit; atque in primis illud: Sicut olim in sacerdotio Hebraeorum erat [Col. 0014A] summi sacerdotis superhumerale insigne (Exod. XXVIII) quod nefas esset aliquem aliorum sacerdotum vel pontificum indui, de quo etiam primo tomo saepe locuti sumus; ita in Christianae religionis sacerdotio genus illud indumenti, quod pallium dicimus, summi tantum pontificis cessit usui: ab eo tamen compluribus episcopis magna ex causa communicatum. Phrygium idem dictum, quod Phrygiorum opere crucibus intexi soleret. «Quod vero inhaereret, dum pontifex sacra ageret, indumento illi, quod (ut primo tomo demonstratum est) pallii prae se ferebat imaginem, nos autem nunc planetam seu casulam dicimus: inde fortasse accidit, ut phrygium ipsum praecipuum sacerdotalis pallii ornamentum, inde pallium appellaretur: cum alioqui pallii nomine omne operimentum in rebus sacris significari soleret. Hinc est, quod vela oblata sanctae cruci in ecclesia a Gregorio Turonensi episcopo erecta Venantius Fortunatus pallia appellat, quae et ipsa crucum imaginibus essent contexta, ut [Col. 0014B] ipse declarat his versibus:
Doctissimi cardinalis observationibus, et conjecturis tantam auctoritatem conciliant allata per ipsum documenta; ut supervacaneum videri possit nova illis addere firmamenta. Si quis tamen velit pleniora cognoscere tum e Baronii fontibus, tum aliunde collecta, adeat notas ad sectionem S. Coelestini infra collectas, ubi erit pluribus disserendum de pallio per eumdem Coelestinum transmisso ad S. Cyrillum episcopum [Col. 0014C] Alexandrinum, hic a Baronio memoratum. Non tamen pigebit paucula delibare in antecessum ad confirmationem rerum in allato Baronii loco productarum circa pallium pontificale, quae fusius exponemus in Coelestino.
Superhumerale veteris sacerdotii proprium Aaronis, ejusque successorum in summo pontificatu, translato ad Christianos per Dei Filium maximo sacerdotio, figurari placuit in pallio Petri, ac successorum, ampliori scilicet velo circa humeros convoluto, cui limbus affixus, et in eo symbola adjecta sunt maximae potestatis, a Christo Domino contraditae principi apostolorum, ejusque cathedrae, ac potestatis haeredibus pontificibus Romanis legitime succedentibus.
Quemadmodum igitur supra observavi in notis ad S. Stephanum, num. 24, lin. 9, ex ephode Levitarum, et capitio sacerdotali simul junctis cappa, quae dicitur sacerdotalis compacta est; ita ex pontificio [Col. 0014D] superhumerali, ac tiarae fascia et lemniscis in unum tegumen humerorum, et capitis compendiose collectis pallium pontificale coaluisse videtur aetate prima: quod subinde visum est opportunius divisim adhibere in phrygio mitrae, ac pallii inter insignia maximi sacerdotii. In illo igitur pallio Petri, apte ut exprimerent primi fideles summi illius sacerdotii maximam potestatem, elegerunt symbolum adhibitum a Christo Domino; nempe claves regni coelorum suo in terris vicario traditas ab aeterno Sacerdote, ac Domino nostro Christo. Videmus igitur in vetustis anaglyphis et picturis Christianorum ita figurari traditionem clavium a Christo Domino factam Petro, ut in ejus pallio depositas repraesentent. Ita scilicet sculpserunt, Eusebio, et Hypatio coss., nempe anno aerae Christi 359, in sarcophago Junii Bassi, quem integerrimum e cryptis Vaticanis effossum iterum illa custodiunt ex adverso confessionis in basilica Vaticana. In vase argenteo sacri ministerii, [Col. 0015A] cujus meminimus in notis ad sanctum Urbanum, eodem plane typo claves coelorum collocat Dominus in Petri pallio. Alia quoque exempla ejusdem symboli spectari possunt apud Alamannum de Lateranensibus Parietinis pag. 56, 61 et sequentibus: ubi occasione data exponendi idem emblema clavium pallio exceptarum a Petro apostolo, ita figurato in musivis, picturis, numismatibus et signaculis diplomatum, addit quoque testimonia Patrum, per quae docemur id symbolum aptari Petro, ejusque successoribus in sede Romana. «Infinita vero sunt, inquit pag. 62, Patrum testimonia, quibus Petri claves Romanis pontificibus vindicantur. Ad rem modo est Theodori Studitae illa Leonis III, et altera Paschalis I ejus successoris compellatio, quae Graecis vocibus Latinas horum numismatum imagines declarat. Ἀκούε, κλειδοῦχε τῆς οὐρανῶν βασιλείας , etc. Audi, claviger regni coelorum, petra fidei, super qua fundata est Ecclesia catholica; Petrus enim tu es, qui Petri sedem ornas, et gubernas.» [Col. 0015B] Ita alloquebatur pontificem Romanum Theodorus Studita, sua in epistola ad Leonem tertium. Et in alia ad Paschalem I, ita scribebat: « Τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, οὗ σὺ τὰς κλεῖς ἔδεξω , etc. Christi Evangelium cujus claves ab eodem Christo tu accepisti per apostolorum antistitem, et per eos, qui successive ad tuum usque antecessorem sacratissimum tuum caput praecesserunt, et de Romana Ecclesia Evangelium, idem pronuntiavit ibidem: Κορυφαῖος θρόνος, ἐν ᾧ ὁ Χριστός ἐθήκε τὰς κλεῖς τῆς πίστεος ; primaria sedes, in qua Christus Dominus posuit claves fidei.»
In hoc igitur superhumerali seu pallio apostolici principatus symbolo antiquitas expressit emblemata maximae potestatis per claves regni coelorum in eo depositas a Christo Domino. Eidem pallio summi pontificis aetates ab apostolis proximae apposuerunt additamentum orarii, seu limbi candidi aut fasciae crucibus insignitae: quam fasciam per oram pallii [Col. 0015C] circumductam humeris, et ad pedes defluentem repraesentant antiqua musiva, et picturae summorum pontificum a saeculo tertio, et quarto ad duodecimum. Pars vero ejusdem integumenti seu pallii ad occiput reflexa, quae constituebat capitium sacerdotale, cum ornatetur eadem phrygiata fascia, retinuit idem ornamentum phrygii etiam quando capitium a pallio sejunctum constituit mitram quam dicimus pretiosam: retinente etiam pallio in ora anteriori ex collo, et humeris ad pedes descendente eumdem chrygiatum limbum: sub quo ad oscula principum sanctuarii excipienda manum porrigit hierarcha sammus. Fascia vero crucibus phrygiata, quae amoveri, ac removeri facilius posset, in sacro ministerio supra humeros et pectus aptata fuit, eaque retinuit nomen pallii, cui aptabatur, et indicationem maximae potestatis in munere sacerdotii: non secus ac laticlavium, insigne potestatis praesidis provinciarum, et magistratuum majorum apud Romanos, per eadem [Col. 0015D] tempora, quod erat genus togae clavo latiori seu limbo ex purpura ad oram intextum, nomen transmisit, et indicium amplioris illius potestatis, ad fasciam surpuream, circa finem secundi saeculi, et per subsequentes aetates supra humeros, et pectus eo loco assutam: quo loco sinus togae colligere consueverant, et in humerum apte reflectere togati omnes cultum decentiorem professi, uti Quintilianus in libris de Oratore testatur, dum praecepta tradit componendae coram magistratibus togae, ut publici decoris ratio habeatur. Ea res fiet apertior in notis ad S. Coelestinum, ubi afferenda reservamus antiqua documenta illius laticlavii ex purpura assuti supra humeros et pectus praesidis concilii, et provinciarum, inter caeteros assessores, ab illorum cultu togam suam distinguentis tali ornamento, in caeteris non apparente Aetate autem Constantini usus fasciae alicujus pectoralis ad laticlavii descripti formam accedentis communicatus invenitur pluribus judicibus [Col. 0016A] uti constat ex anaglypho in ejusdem arcu triumphali Romae praeservato, in quo exhibetur septum cancellis tribunal principis apud basilicam in foro Trajani, sive in foro Palladio, cum astantibus principi judicibus, et magistratibus curiae. Anaglyphi istius iconem protuli tomo superiori in notis ad S. Cornelium ubi indicavi, ab erudito praesule Joanne Ciampino idem anaglyphum exhiberi in libro de Cancellario, similiter interpretato potestatem aliquam attributam iis, qui gestamen illud pectorale praeferunt valde proximum laticlavio praesidum provinciarum. In sacro itaque principatu sacerdotalis hierarchiae perinde invenio communicatum a Romanis pontificibus usum pectoralis fasciae suae crucibus insignitae seu pallii pontificalis illis episcopis, quos provinciarum ecclesiasticarum praesules, seu metropolitas constituissent B. Petrus, aut caeteri apostoli, sive Petri successores in prima fundatione Ecclesiarum; vel etiam plenioris concilii praesides vice sua destinarent iidem Romani pontifices: quod praestitit in [Col. 0016B] Ambrosio Siricius et in Cyrillo Coelestinus. Tessera igitur fuit quaedam communicatae a Romano pontifice amplioris suae potestatis ejusmodi episcopis, ad regendam provinciam sive provincias, institutis, aut delegatis ad praesidendum nomine suo synodis plenioribus sacerdotum, ut vice sacra judicarent supra quam metropolitica jura permitterent, pallium illud, quod de beati Petri corpore sumptum, veluti ex ejus pontificali vitta pallioque depromptum rite accipiunt a Petri successoribus praesules metropolitae, ut supra episcopos comprovinciales exerceant partem apostolicae sollicitudinis, et potestatis. Hac igitur lege Marcus papa communicasse legitur insigne pallii episcopo Ostiensi, ut hic destinatus ad consecrandum electum pontificem Romanum excellere videretur hac honoris praerogativa supra episcopos comprovinciales uni Ostiensi attributa, quasi ipse apostolica vice fungeretur in collegio praesulum, sibi demandata a decessoribus illius, quem sacraret, et rata habita [Col. 0016C] ab eodem, qui per ipsius ministerium vellet in Ecclesiae catholicae summum antistitem ab eo consecrari.
Lin. 7. Juxta Pallacinis. Emendata lectio C, in marginem textus tomi I, scribens Pallatinas. Sed retinendum esse cognomen Pallacinis, etiamsi fortasse natum sequiori aetate per barbariem Latini sermonis docet vetus inscriptio apud Aringhium, tomo II Romae subterraneae, pagina 288, quae ponebatur anno 343, Philippo et Salia consulibus, nempe sub Julio papa hujus Marci de quo agimus proxima successore: ubi ANTIUS dicitur LECTOR DE PALLACINE: ita enim legitur:
dePOSITUS EST PETRUS VIII. IDUS marTIAS QUI VIXIT ANNIS XVIII DE P. IN PACE PHILIPPO ET SALIA COSS. DUO FRATRES ANTIUS LECTOR DE PALLACINE [Col. 0016D] DEP. XII. KAL. SEP.
[Col. 0016D] Linea 1.— Sedit annos duos, menses octo, dies viginti. Mendum est. Sedit namque sanctus Marcus menses octo, dies viginti et unum, ut testatur Hieronymus in Chronico, et Sozomenus lib. II, cap. 29. Creatus XVII Kalendas Februarii, quae incidunt in diem XVI Januarii anni 336, Flavio Popillio Nepotiano, et Facundo VV. CC. coss. Linea 5. Pallio uteretur. Pallium summi honoris, et potestatis plenitudinis index est. Cur autem ex lana ovium, vel agnorum confici soleret, non ex lino, bysso, aut bombycino, vel serico, magni honoris illud insigne, Isidorus Pelusiota rationem reddit lib. I, epist. 136, ad Herminium scribens: «Hoc, inquit, amiculule, quod sacerdos humeris gestat, et exlana, non ex lino contextum est, ovis illius, quam Dominus aberrantem quaesivit, inveniamque humeris [Col. 0017A] suis sustulit, pellem designat. Episcopus enim, qui Christi typum gerit, ipsius munere fungitur, atque ipso etiam habitu, illud omnibus ostendit, se boni illius, ac magni Pastoris imitatorem esse, qui gregis infirmitates sibi ferendas proposuit.» Mysterium igitur pallii ita Isidorus Pelusiota parum notum reseravit. Linea 6. Hic fecit duas basilicas, unam via Ardeatina, ubi requiescit, et aliam in urbe Roma juxta Pallacinis. Prima basilica nunc vocatur Sanctae Balbinae ad radices Aventini montis. Hanc Gregorius papa III restituit, ut habetur in Nicolai I Vita; ubi de coemeterio S. Marci agitur. Altera, in frequentiori parte Urbis juxta Pallatinas anno Domini 336 fundata est. Hodie Sancti Marci titulo, a fundatore, vocatur. Hujus basilicae meminit Adrianus I papa ad Carolum Magnum scribens, pro imaginibus, hoc modo: «A tunc usque hactenus sanctorum pontificum, videlicet Silvestri, Marci, Julii, mirae magnitudinis sanctae eorum ecclesiae apud nos sunt depictae, tam in musivo, [Col. 0017B] quam in caeteris historiis, cum sacris imaginibus ornatis.»
[Col. 0017B] Anno Domini 336. Sanctus Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, post septemdecim dierum interpontificium, sanctum Silvestrum excepit, ordinatus die decima octava Januarii anni 336 Dominicali, et festo cathedrae sancti Petri sacra. Liber Pontificalis ipsi acceptum fert, quod episcopus Ostiensis Romani pontificis consecrator pallio utatur. Postquam unica ordinatione, presbyteros quinque, et diaconos sex creasset, et episcopos per diversa loca septem, obiit die septima Octobris ejusdem anni, Damasi Chronico teste, post sedem mensium octo, et dierum viginti. Ejus quidem depositio notatur in martyrologio Hieronymiano ad diem sextam Octobris; sed id intelligi debet de aliqua ejus translatione eo die facta; [Col. 0017C] die enim VII Octobris etiam memoratur in Sacramentario S. Gregorii. Sepultus est in coemeterio Balbinae, via Ardeatina. Tomo secundo Operum S. Athanasii, pag. 623 et seqq., referuntur epistolae duae, quarum prior hunc titulum praefert: «Epistola Athanasii et Aegyptiorum episcoporum ad Marcum papam pro exemplaribus concilii Nicaeni, quia Ariani eorum exemplaria incenderant.» Posterioris titulus est: «Rescriptum Marci papae de missione capitulorum Nicaeni Concilii Athanasio, et omnibus Aegyptiorum episcopis.» Haec autem ultima supponit Aegyptios dira Arianorum persecutione vexatos, dispendium passos esse Nicaenorum canonum, qui una cum omnibus aliis libris ab iisdem incensi fuerant, quorum exemplar a Romana Ecclesia postulaverint. At persecutionem ab Arianis nullam passi sunt Aegyptii sub Constantini, sed tantum sub Constantii imperio. Deinde septuaginta canones a Nicaena synodo conditos asserit contra fidem [Col. 0017D] Alexandrini codicis, a S. Cyrillo missi ad Africanos antistites, qui viginti tantum exhibebat. Praeterea S. Athanasius anno trecentesimo trigesimo sexto, quo Marcus papa sedit, jam exsul agebat in Galliis: non potuit itaque Alexandria scribere ad Marcum Romanum pontificem, ut ipsum scripsisse haec epistola supponit. Unde ea suppositionis indicia militant etiam contra priorem epistolam. Certe utramque ut purum ac putum figmentum rejicit Baronius; utraque enim consuta est ex variis sententiis Coelestini primi, Attici Constantinopolitani episcopi, S. Leonis, et Agathonis. Ex eo quod Anastasius scribit, sanctum Marcum Ostiensi episcopo Romani pontificis consecratori pallium dedisse, Caeconius in Leone II, et Sigonius in Historia de regno Italiae ad annum 682, scribunt, Ostiensem episcopum solum fuisse episcopi Romani consecratorem, usque ad Leonem II, qui a tribus [Col. 0018A] episcopis, Ostiensi scilicet, Portuensi, et Veliternensi ordinatus est; sed in ejusdem Leonis pontificatu ostendemus, Romanos pontifices a tribus episcopis semper ordinatos fuisse, inter quos primum locum obtinebat Ostiensis, secundum Portuensis, tertium Albanensis: licet enim tam Leo II quam Joannes V ordinati fuerint ab Ostiensi, Portuensi, et Veliternensi episcopis; Veliternensis tamen non erat unus ex consecratoribus ordinariis, sed ideo tunc Ostiensi, et Portuensi additus, quia, ut ait Anastasius in Leone II, vacabat sedes Albanensis. Hic mos postea, quo tempore me latet, desiit, et alius obtinuit, scilicet ut prior episcoporum cardinalium, cum duobus aliis episcopis, ex senioribus, id muneris obiret. Augustinus Patricius lib. I, cap. 3, sect. 2 Rituum S. R. E. observat tamen suo tempore solam Sixti Quarti ordinationem factam esse, non a priore episcoporum cardinalium, sed a cardinali Rothomagensi, qui episcopus Ostiensis erat. [Col. 0018B] Primus, quem sciamus, ex episcopis, hoc honore affectus ut pallio uteretur, est episcopus Ostiensis, qui illud a Marco papa accepit. Pallium enim solis patriarchis, et archiepiscopis competit. Illud tamen postea Romani pontifices aliis episcopis concesserunt, vel intuitu meritorum, vel alia justa de causa. Siagrio episcopo Augustodunensi a Gregorio Magno concessum est, cujus exstat hac de re ad illum epistola 114, lib. VII, Actardo Nannetensi ab Adriano II, ut constat ex ejusdem pontificis epistola ad eum directa. Idem privilegium habuit Theodulfus Aurelianensis, et plures alii, de quibus legendus Bona cardinalis lib. I Rer. liturgic., cap. 24, num. 16, ubi addit, nunc eo uti, perpetuo privilegio, Lucensem, et Ticinensem episcopos in Italia, et Bambergensem in Germania. Romanus pontifex, cujus est super omnes Ecclesias summum jus, ac plenaria potestas, pallio semper et ubique utitur. Reliqui, tum archiepiscopi, tum episcopi eo uti non possunt, nisi intra ecclesiam, quibusdam et designatis diebus, cum [Col. 0018C] missarum solemnia celebrant, idque ex antiqua consuetudine, quam indicat Gregorius Magnus lib. II, epist. 54, Joanni archispiscopo Ravennati, et lib. IV, epist. 50, Virgilio Arelatensi. Pallii origo in utraque Ecclesia Occidentis et Orientis antiquissima est. Baronius eam Marco papa antiquiorem putat, qui tamen in eo obiter corrigendus est, quod anno 430, num. 26, crediderit Coelestinum papam ad Cyrillum Alexandrinum misisse insignia vicariae potestatis, id est phrygium sive pallium, sive capitis tegumentum, quam mitram vocant, quod quidem refertur a recentioribus Graecis, sed sine veterum testimonio, et rejicitur a Joanne Garnerio in dissert. 2 de Synodis habitis in causa Nestorii, pag. 350. Isidorus Pelusiota, qui anno circiter 412 florebat, lib. I, epist. 136, ad Herminium, pallii meminit, deque ejus usu, et mystica ratione fuse disserit. Porro pallium est fascia lanea candida tribus circiter digitis lata, et in modum circuli contexta, [Col. 0018D] quae super humeros imponitur, ex quo circulo alia similis fascia ante pectus, alia deorsum ex opposito pendet, duae super humeros demittuntur: quae fasciae purpureis crucibus sunt insignitae. Ipsum autem pallium tribus aciculis, sive spinulis aureis alligatur. Fit ex lana agnorum candidorum sine macula, qui in die S. Agnetis in ejusdem ecclesia, via Nomentana, singulis annis offerri ad missam solemnem, et benedici solent, ac subdiaconis apostolicis consignari, et in aliquo monasterio sanctimonialium nutriri, donec veniat tempus ipsos tondendi. Ex quorum lana texuntur pallia, quae in basilicam Vaticanam delata super corpora sanctorum apostolorum Petri et Pauli ponuntur in vigilia Natalis ipsorum, ibique tota nocte dimittuntur, ac die sequenti deputatis custodienda traduntur. De pallio plura idem cardinalis Bona laudatus, ex quo pleraque ex his excerpta.
49 Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos duos, menses octo [Col. 0009] B, minus d. 8. , dies viginti. Fuit autem temporibus Constantini, et Nepotiani, ac Secundi [Col. 0009] B, Facundi. consulum, ex die Kalendarum Februariarum, usque in diem Kalendarum Octobris. Hic constituit ut episcopus Ostiensis, qui consecrat episcopum Urbis, pallio [Col. 0009] Pallium. Vide Baron ann Domini 336 in fine. uteretur, et ab eodem episcopo urbis Romae consecraretur, et constitutum de omni ecclesiastico ordine fecit. Hic fecit duas basilicas, unam via Ardeatina, ubi requiescit, et aliam in urbe Roma juxta [Col. 0009] C, palatinas. Pallacinis. Hujus suggestione obtulit Constantinus Augustus basilicae, quam [Col. 0009] C, deest coemeterium constituit via Ardeatina, fundum Rosarum cum omni agro campestri praestantem solidos quadraginta. In basilica in urbe Roma obtulit haec: patenam argenteam pensantem libras triginta. Amas argenteas duas, pensantes libras viginti. Scyphum argenteum unum pensantem libras decem. Calices ministeriales argenteos tres pensantes libras binas. Coronam argenteam pensantem libras decem. Fundum Antonianum via Claudia praestantem solidos triginta. Fundum [Col. 0009] CB, Baccanas. Vaccanas via Appia praestantem solidos quadraginta, et [Col. 0009] C, tremisses. trimisios duos. Fundum [Col. 0009] C, Morrea. Orrea via Ardeatina praestantem solidos quinquaginta quinque, et [Col. 0009] C, tremissem. trimisium unum. Hic fecit ordinationes duas [Col. 0009] Baron loc cit nullam putat fecisse per mensem Decembris, presbyteros viginti quinque, diaconos sex, episcopos per diversa loca viginti septem. Qui etiam sepultus est in coemeterio Balbinae, via Ardeatina, [Col. 0009] CB, pridie. secundo nonas Octobris, et cessavit episcopatus dies viginti.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Marcus menses octo, dies viginti. Et hic fuit temporibus Constantini, Nepotiano et Facundo consulibus, ex die XV Kalendas Februarias usque in diem Nonarum Octobrium, consulibus SS.
[Col. 0019A] Apud Fabrottum ex cod Freh. Num. 50, linea 1, A, dies 6, B, 5. linea 3, A B, Maximini. linea 5, aliam via Flaminia, B, trans Tiberim. linea 12. A B, et ut clerici per scrinium sanctum celebrarentur. linea 14. A, 19. Linea 1, sed. ann. 15, m. 2, d. 6. Fuit autem temporibus Constantis filii Constantini haer. a cons linea 3, Hic in multis tribulationibus in exsilio fuit. linea 4, Constantini m. cum rev. est ad. linea 5, Fecit autem Romae basilicas 2, unam j. f. et al. via Flam. et cimiteria 3, un. via Fl., aliud via Aur. linea 7, quaml. et in p. a. nisi in eccl. tantum, et ut notitia q. o. pro fide est, p. n. c. et ut omnia m. in ecclesia per primicerium notariorum c. cel. sive cautiones, vel instr. linea 12, per scrinium sanctum cel. linea 13, in urbe Roma. linea 13, diac. 5. [Col. 0020A] linea 14, qui sep. est ( M., qui etiam). linea 15, C, 3 miliario ab urbe Roma, 2 Id. Apr. Linea 1, annos 14, m. 2, d. b. f. a. t. Constantini fil Const haer. linea 3, et Maximini. Hic. linea 3, et post h. Constantini. linea 5, Fecit d. b. unam. linea 7, et al. v. P. linea 9. Monumenta Ec. linea 10, sive cautiones. linea 12, per scrinium. linea 14, octo. Linea 1, Flor et Vat, annos XV. linea 3, Flor Sec, Maximini. linea 5, Flor unam in urbe Roma juxta Forum, altera trans Tiberim. linea 10, Flor et Vat, caustiones. linea 15, Flor, quarto. Linea 2, Feliciani et Maximi. Hic in multas tribulationes et exsilio fuit. linea 7 et 8, in publico ageret, nisi ecclesiae et notitia. linea 14, cymiterio.
[Col. 0019B] Linea 5.— Fecit autem et coemeteria tria. Dupliciter [Col. 0020B] intelligi potest hic locus, vel quod antiqua martyrum coemeteria suis temporibus detecta Christianis [Col. 0021A] fidelibus aperiri jusserit, vel quod loca subterranea, seu cryptas arenarias ad usum sepulturae Christianorum adaptari mandarit. Utroque modo Julius potest dici fecisse coemeteria. Quo autem modo ea fecerit, mihi compertum non est.
[Col. 0021A] Linea 8.— Et notitia, quae omnibus pro fide ecclesiastica est, per omnia colligeretur, et omnia monumenta in Ecclesiam per primicerium notariorum confecta celebrarentur, sive causationes, vel instrumenta aut donationes, vel commutationes, vel traditiones, aut testamenta, vel allegationes. Saeviente persecutione officium notariorum in Urbe erat gesta martyrum colligere: cessante persecutione, ne sine actu essent, eis tributum munus curandi notitiam rerum ecclesiasticarum, id est, conficiendi omnia acta ecclesiastica, quae confecta referebantur ad primicerium notariorum, qui erat primus e septem, et dicebatur primicerius notariorum, ut primicerius [Col. 0021B] dicitur praefectus minorum clericorum can. Perlectis. vers. Ad primicerium, dist. 25. Ad primicerium notariorum, inquam, referebantur omnia acta ecclesiastica, puta causationes, id est instrumenta quae pertinent ad causas, seu judicia ecclesiastica, donationes, commutationes, traditiones, ex causa scilicet acquirendi dominii, puta emptiones, venditiones, testamenta vel delegationes: sic enim existimo legendum pro allegationes. Delegata sunt legata, vel quaelibet novissimae voluntatis judicia. Anastas. in Innocent. I: «In quo loco beatissimus Innocentius ex delegatione illustris feminae Vestinae, titulum Romanum constituit.» Augustin. de Tempor. serm. 76: «Caeterum dispendium magnum est, cum tibi Dominus ad hoc dederit ut dispenses, ejus delegata non serves.» Optat. Milevit. advers. Donatist. lib. I: «Brevis auri, et argenti sedenti Coeciliano, sicut delegatum a Mensurio fuerat, traditur, adhibitis testibus.» [Col. 0021C] Aut manumissiones clerici in ecclesia per scriniarium sanctae sedis celebrarent. Julius statuisse memoratur, ut manumissiones in ecclesia fierent apud scriniarium sedis apostolicae: sed verius est ex constitutione Constantini hoc introductum, ut manumissiones fierent in ecclesia, l. I, c. De his qui in eccles. manumitt., Cujus meminit Sozom. lib. III, cap. 9. Manumissiones fiebant in ecclesia apud episcopum, et apud gesta ecclesiae insinuabantur, quo tutius esset libertatis beneficium. Augustin. serm. 2. de vit. com. Cleric: «Tamen de laboribus suis, antequam esset clericus, emerat aliquos servulos, hodie illos in conspectu vestro manumissurus est episcopalibus gestis.» Manumissiones in Urbe fiebant in ecclesia apud scriniarium sedis apostolicae, quia referebantur in scrinium, id est, archivum ecclesiae, cujus custodia est penes scriniarium sedis apostolicae, cap. Ad audientiam, de praescript.
[Col. 0021D] Linea 3.— Hic in multa tribulatione. In martyrologio veter. Reginae. uti advertit Holstenius in animadversionibus ad martyrologium, consimilia leguntur: «Pridie Idus Aprilis, Romae depositio Julii episcopi, et confessoris, qui Constantio Ariano filio Constantini decem mensibus tribulationes et exsilia perpessus, post ejus mortem cum magno decore ad suam sedem reversus est.» Julius nunquam actus in exsilium; insuper damnato Julio adhuc per aliquot annos Constantius imperavit. Haec, ut reor, erant antiqua gesta Liberii; sive quae in Liberio inseri debuerant in factis additionibus catalogis, et indiculis Romanorum pontificum; ex scribentium vero oscitantia, sicuti in aliis pontificum gestis factum advertimus, in Julio insertum est. Haec vero additio, si in Liberio addatur, expungantur reliqua, quae de communione cum secta Rebaptizantium perperam, et falso inserunt. Sicuti a Julio expuncta veriora [Col. 0022A] gesta redduntur: sic Liberio restituta spectabiliora erunt gesta.
[Col. 0022A] Linea 3.— Hic in multa tribulatione, et exsilio mensibus decem. Julium pontificem pro exsulibus episcopis Athanasio, Marcello, aliisque pluribus restituendis, multos labores impendisse, in dubium non vertitur; ipsum vero aliquo tempore exsilium sustinuisse, praeter Platinam, errorem libri Pontificalis sequentem, nemo, quod sciam hactenus, asseruit.
[Col. 0022A] Notae chronologicae. Catalogns aetatis Liberii non solum exprimit consulatum Titiani, et Feliciani (celebrem epocham mortis Constantini Magni) quo consignatur primum Pascha pontificatus Julii; verum etiam indicat diem notatam ejusdem sedis exordio, nempe 6 Februarii, quae iisdem consulibus, anno 337, incidit in Dominicam [Col. 0022B] aptam in episcopali consecrationi. Error tamen irrepsit in summam temporis attributam Julio pontifici, quae id eodem catalogo sibi non constat, cum praeter annos solidos assignet mensem unum, et dies sex, eamque summam dinumeret, ex praefata die 6 Februarii, sive VIII. Idus Febr. usque ad pridie Idus Aprilis. Defectum mensis, in expressione summae subtracti per librarios, emendant picturae in basilica S. Pauli praeservatae, quae duos menses distincte exhibent, expressos etiam in quatuor catalogis codicum Italiae vetustiorum, et in Belgico Papaebrochii, necnon in Colbertinis fere omnibus, quemadmodum et in codicibus Anastasii. Verum et in picturis et in catalogis, qui menses exhibent correctos, vitiatus est numerus annorum; cum undecim tantummodo videantur in his assignati Julio papae, cui catalogus Liberianus et Felicianus attribuunt annos quindecim signatos etiam nota consulari ad consulatum scilicet Constantini Augusti V et Galli [Col. 0022C] Caesaris (Christi 352) ex memoratis coss. Titiano et Feliciano 337: quibus terminis quindecennium integrum continetur. Conjectari ergo possumus, notas numerales nonnihil fuisse detritas in apographo, unde hanc epocham descripserunt tum librarius in catalogo quarti saeculi sub Liberio, tum auctor picturarum proximo saeculo per aetatem Leonis Magni ex XV.... l. VI. librarius catalogi expresserit XI.... II VI, et auctor picturarum effecerit XI II VI. Restituenda igitur epocha non tam ex figuris numerorum quam ex periochae verbis expressis in catalogo Liberiano ex die VIII Idus Februarii, Titiano et Feliciano coss. (Christi 337), ad diem pridie Idus Aprilis Constantino V et Gallo Caesare coss. (Christi 352), recte complexa annos solidos XV, mens. II, dies VI. Comprobatur lectio catalogi ex alio opusculo quarti pariter saeculi (nempe ex Depositione episcoporum ) [Col. 0022D] supra exhibito in Prolegomenis ex Bucherio; ubi depositio Julii refertur ad eamdem diem, prid. Idus Aprilis, via Aurelia, milliario III in Callisti: ubi advertendum est, non esse intelligendum coemeterium Callisti via Appia situm, sed coemeterium viae Aureliae, in quo Callistus papa depositus fuit, cui nomen fuit coemeterii Calepodii ab auctore, uti supra in num. Callisti declaratur. Hac observatione restitutis epochae notis numeralibus, caeteri quoque catalogi producti in Prolegomenis ad S. Julium in serie Pont. Rom., praesertim Italici, quos diximus fuisse descriptos ex picturis basilicarum, suam recipiunt integritatem, et assignantur anni quindecim, menses duo, dies sex, Julio pontifici. Linea 3.— Hic in multa tribulatione et exsilio fuit mensibus X, et post hujus Constantii mortem cum gloria reversus est ad sedem beati Petri apostoli. [Col. 0023A] Card. Baronius ad annum 352 jure asserit, resecandum esse a sectione Julii hoc additamentum, perperam illatum in textum Bibliothecarii; cujus contextui cognoscitur repugnare. Cum enim Bibliothecarii textus attribuat B. Julio sedis annos undecim, menses duo, eamque temporis summam inchoet sub consulatu Feliciani (Christi aerae 337) cui Maximum collegam loco Titiani mendose assignat, consequitur, ut Julium pontificem vita functum sentiat anno 348, nec propterea superstitem fuisse Constantio Ariano, qui vitam produxit ad annum 361. In catalogis certe nihil prorsus invenitur de exsilio Julii papae. Quare transcripta videtur apocope ex Actis Liberii papae Julii successoris, et imprudenter apposita margini ab amanuensi loco non suo, unde alius descriptor aeque imperitus inserendam putavit in textum marginali annotationi respondentem. Quod si exsilium fortasse toleravit mensibus decem sub Constantio Ariano pontifex Julius (cujus tamen indicia [Col. 0023B] aliunde non suppetunt), reversio Julii ad sedem suam potius contigerit postquam Constantius abierit, quam postquam excesserit vita: et mendum fuerit in reddendo ex quo obiit Constantius. Cum legendum esset ex quo abiit Constantius, verum donec exsilium Julii aliunde non doceatur, proximior vero videtur sententia putans, ex Liberii successoris historia imprudenter excerpta haec verba fuisse, vel aliquid detruncatum de exsilio beati Anastasii hujus sectionis beati Julii. Linea. 5.— Hic fecit duas basilicas in urbe Roma, unam juxta forum, etc. Hanc sacris picturis, et musivis decoratam ab eodem pontifice Julio affirmat Adrianus I in epistola ad Carolum Magnum, de cultu imaginum sacrarum, legenda in concil. general. edit. Labbaei, tomo VII, pag. 955, et in praecedenti edit. Binii, tomo III, sectione poster., pag. 126, col. ubi habetur: «Sanctorum pontificum Sylvestri, Marci, et Julii mirae magnitudinis sanctae eorum ecclesiae apud nos sunt depictae tam in musaeo, quamque [Col. 0023C] in caeteris historiis cum sacris imaginibus.» Linea 9.— Et omnia monumenta in ecclesiam per primicerium notariorum confecta celebrarentur, etc., vel instrumenta, aut donationes, etc., clerici in ecclesia per scriniarium sanctae sedis celebrarent. Ita praestitum fuisse per saecula complura docent archiva Urbis, et Urbi proxima. Proferam exemplum undecimi saeculi ex Farfensi in tabulis signatis anno V Benedicti papae [Septimi] et Henrici imperatoris III, indictione XV, qui sunt characteres anni 1017. In his tabulis archipresbyter et clerus diaconiae sancti Eustachii cedunt D. Hugoni abbati domos positas Romae regione nona, et cessio celebratur per scriniarium sanctae Romanae Ecclesiae his verbis: «IN N. D. D. SAL. N. I. X. ( In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi. ) Anno Deo propitio pontificatus domini nostri Benedicti summi pontificis, et universalis papae in sacratissima sede beati Petri apostoli V, et imperantis domini nostri Henrici [Col. 0023D] a Deo coronati magni, et pacifici imperatoris anno ejus III, per indict. XV, mensis Januarii die 23. Certum est nos Petrum religiosum archipresbyterum venerabilis diaconiae sancti Christi martyris Eustachii, qui appellatur in Platanis, seu Joannem secundum, atque Eustachium tertium religiosos presbyteros jam dictae diaconiae, consentiente in hoc nobis cuncta congregatione presbyterorum Dei ejusdem veri, diaconiae sancti Eustachii hac die cessisse, atque tradidisse, etc., domos, etc., positas Romae regione nona in Scorticlari inter Thermas Alexandrinas, et intra hos fines. Ab uno latere tenentem Benedictum presbyterum, qui est juris nostrae diaconiae sancti Eustachii, et oratorium Salvatoris tui (qui supra) domine Hugo exigue abbas concambiator, etc. Quam scribendam rogavimus scriniarium sanctae Romanae Ecclesiae in mense, et indictione suprascripta XV. † Petrus archipresbyter de diaconia sancti Christi martyris Eustachii in hoc [Col. 0024A] concambiat. Mm. ( Manu mea. ) † Joannes presbyter secundus mm. ss. ( manu mea subsignavi ) † Eustachius presbyter tertius mm. † Benedictus presbyter mm. † Adrianus presbyter mm. Joannes Dei nutu judex. † Ego Georgius Domini gratia arcarius sanctae apostolicae sedis. † Marinus germanus domini Crescentii urbis Romae praefecti. Ego Petrus scriniarius sanctae Romanae Ecclesiae q. s. ( qui supra. ) scriptor hujus chartae per tertium subscriptiones et traditionem factam complevi, et absolvi.» Placuit inserere hoc documentum, non modo futurum specimen servatae legis a saeculo quarto ad undecimum, celebrandi scilicet cessiones, et permutationes fundorum pertinentium ad Urbis ecclesias per scriniarium sanctae sedis apostolicae, cum subscriptionibus contrahentium, et judicium, ac notarii sanctae sedis, et nobilis viri, qualis erat Germanus praefecti Urbis (et fortasse adhibebatur ut testis) unde constet de accurata administratione rerum ad [Col. 0024B] titulos, ac diaconias Urbis pertinentium; sed etiam indicium futurum apud posteros consuetudinis nunquam intermissae dividendi Urbem in regiones civiles XIV, ab Augusto institutas in Actis forensibus (quarum in nona sita est diaconia sancti Eustachii), et comprobaturum nomina Thermarum Alexandri, et oratorii sancti Salvatoris, notra etiam aetate praeservata una cum Platanis, unde cognomentum accesserat diaconiae sancti Eustachii in Platanis tunc appellatae.
[Col. 0024B] Linea 3.— Hic in multa tribulatione, et exsilio fuit mensibus decem. Confutatur commentum istud; nam nec exsilium unquam subiisse legitur; et ipse obiit ante Constantini mortem: quae quidem tum ex Graecis et Latinis scriptoribus, tum etiam ex Athanasio quivis clarissime potest cognoscere.
[Col. 0024B] Sanctus Julius, natione Romanus, ex patre Rustico [Col. 0024C] sanctum Marcum excepit, ordinatus die sexta Februarii, quae anno trecentesimo trigesimo septimo in Dominicam incidebat. Eo sedente universus Oriens tumultuabatur ob haeresim Arianam, et Arianorum odium in S. Athanasium episcopum Alexandrinum. Anno trecentesimo quadragesimo primo celebratum est concilium Antiochenum, cui occasionem dedit dedicatio templi Antiocheni, quod a Constantino Magno inchoatum, sub Constantio absolutum est; unde Athanasius in libro de Synodis ait: Antiochiae novam synodum per causam Encaeniorum coegerunt. Quare Constantius imperator Arianus, praetextu hujus dedicationis, Orientis episcopos convocavit. Hanc synodum Arianorum conciliabulum credidit Baronius, et omnes alii post eum usque ad Schelestratium, qui in libro, quem edidit de sacro Antiocheno concilio, ostendit quadruplici titulo synodum Antiochenam impetitam fuisse. Primo, quod Arianorum conciliabulum fuerit. Secundo, [Col. 0024D] quod Athanasium deposuerit. Tertio, quod fidem perverterit. Quarto quod disciplinam ecclesiasticam impugnarit. Sed vir doctissimus ibidem ostendit haec quatuor non convenire primordiis Antiochenae synodi a nonaginta Patribus celebratae, sed fini, aut novissimis Antiocheni conciliabuli, a quadraginta circiter Eusebianis celebrati, actis. Cum vero ante illud concilium Eusebius Nicomediensis episcopus legationem misisset ad Julium Romanae urbis episcopum, rogans, ut causae Athanasii judex ipse esse vellet, Julius S. Athanasium et Eusebianos Romam evocavit: ubi postquam advenit Athanasius, Julius Elpidium et Philoxenum presbyteros suos in Orientem misit, Eusebianos ad synodum Romanam evocaturos. Eusebiani ab his Romam ad causam dicendam citati, audito nomine ecclesiastici judicii, adeo contremuerunt, ut ad solitas artes conversi, Julii presbyteros ultra diem synodo praefinitam a Julio, delinuerint, vanasque praetulerint excusationes, [Col. 0025A] quod metu Persici belli, Romam ipsis proficisci non liceret. Quare concilium Romanum jam antea indictum Julius celebravit anno 342. Huic adfuere quinquaginta episcopi, cura Vitonis Sylvestri pontificis in Nicaena quondam synodo legati. Ibi causa S. Athanasii ad examen vocata est, isque communione et episcopatu dignus judicatus, ut purus criminum, quae ipsi affinxerant Eusebiani: lectae sunt in concilio litterae Eusebianorum ad Julium papam, synodi Antiochenae nomine datae, quae stylo insolenti et contentioso erant scriptae, et multiplicem adversus pontificem querelam continebant. Iis respondit ex concilii sententia pontifex, cujus epistola, quam refert S. Athanasius apologia II adversus Arianos, insigne est ecclesiasticae disciplinae promptuarium. Marcellus Ancyranus episcopus, qui anno trecentesimo trigesimo sexto in synodo Constantinopolitana, in qua S. Athanasius exsulare jussus est, episcopatu depositus, et exsilio multatus fuerat, quique ad sedem [Col. 0025B] suam reversus, iterum de haeresi accusatus, in dicto concilio Antiocheno damnatus fuerat, in hac synodo Romana coram Julio papa causam dixit, et innocens declaratus est; Athanasius quippe in epistola ad solitarios de eo scribit: Ille autem Romam profectus, sese innocentem docuit: sed communionem ante ipsi Julius non restituit, quam fidei professionem in scriptis illi tradidisset, quam refert Epiphanius haeresi LXXII. Verum est Baronium existimare, eam professionem fidei non esse eam quam Julius per omnia consentientem esse tradit Ecclesiae catholicae, quod licet in ea multa ad Arianorum impietatem confutandam reperiantur; tamen quod potissimum exigebatur a professore catholico, nomen consubstantialis in ea non legatur. Sed silentium illud Marcello minime vitio vertendum; cum nullus eum accusaret, quod non crederet consubstantialitatem, quam subscripserat et defenderat in concilio Nicaeno; sed tantum ei imputaretur error contrarius, [Col. 0025C] Sabellianorum nempe et Pauli Samosateni. Porro licet Marcellus tam in hac synodo Romana, quam in Sardicensi, de qua mox absolutus fuerit, eum tamen ab haeresis suspicione liberare aliqui frustra contendunt, cum ab Athanasio, et postea ab omnibus haereticus agnitus fuerit, ut videre est in critica Baroniana ad annum 347, et apud Schelestratium in dissert. III, de sacro concilio Antiocheno, cap. 5, ubi observatur ejus haeresim nonnisi post multos ab ejus obitu annos innotuisse. Post synodum Romanam Eusebiani improba iterum audacia, in Ecclesiis perturbandis, insidiisque Athanasio tendendis, usi sunt. Quare Julius pontifex causam Athanasii ad Constantem imperatorem retulit, et commendavit, ut apud fratrem Constantium pro ejus in sua sede restitutione ageret. Constans ad Constantium fratrem hac de re scripsit, et ambo imperatores concilium Sardicae, quae urbs confinis est Illyrici, Mysiae, et Thraciae in annum trecentesimum [Col. 0025D] quadragesimum septimum indixerunt, ut manifeste patet ex eadem Athanasii secunda apologia, ex ejus epistola ad solitarios, et ex ipsa synodica epistola Patrum synodi ad omnes episcopos. Huic synodo trecentos fere episcopos interfuisse auctor est Athanasius in dicta ad solitarios epistola. In ea S. Athanasius, Marcellus Ancyranus, Asclepas Gazensis, et alii ab Eusebianis inique damnati, absoluti sunt. Epistola synodica ad Julium papam scripta, in qua illa verba notatu digna sunt, quibus egregie asseritur Romani pontificis primatus: Hoc enim optimum et congruentissimum esse videbitur, si ad caput, id est ad Petri apostoli sedem, de singulis quibuscunque provinciis, Domini referant sacerdotes. Idem constat ex epistola synodica ad Ecclesiam Alexandrinam, et ex epistola synodica ad omnes episcopos, quae a S. Athanasio apologia II referuntur. Viginti canones ab ea synodo conditos numerant Graeci; viginti et unum Latini. Tertius, quartus, [Col. 0026A] et septimus canon jus appellationum in episcoporum causis asserunt Romano pontifici, ad honorandam sancti Petri apostoli memoriam. Ex iis quidam asserunt, sed falso, jus appellationum ad Romanam sedem non confirmatum, sed institutum a concilio Sardicensi; nam hoc ipso quo Romanus pontifex est jure divino omnium episcoporum primus, et caeteris jurisdictione superior, ac Ecclesiae caput, consequens est, ut ad ipsum episcopi, cum injuriam patiuntur, appellare possint. Quare jus appellationum episcopalium ad Romanam sedem pontificii primatus appendix est. Et revera, inquit Perronius cardinalis in Replica ad responsionem Magnae Britanniae regis cap. 3, si jus illud a concilio Sardicensi institutum esset, qua ratione Julius Romanus pontifex pluribus ante concilium illud annis haec ad Eusebianos scripsisset: «Oportuit secundum canonem, et non isto modo, judicium fieri; oportuit scribere omnibus nobis, ut ita ab omnibus, quod justum esset, decerneretur. Episcopi [Col. 0026B] enim erant, et non vulgares ecclesiae, qui ista patiebantur, sed quas ipsi apostoli ad fidem instruxerunt. Cur igitur et in primis de Alexandrina civitate nihil nobis scribere voluistis? An ignari estis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc, quod justum est, definiri possit? Quapropter si istis hujusmodi suspicio in episcopum concepta fuerat, id huc ad nostram Ecclesiam, referri oportuit.» Petrus de Marca lib. VII de Concordia sacerdotii et imperii, cap. 3, existimat jus in Sardicensi synodo quaesitum episcopo Romano, diversum prorsus esse a judicio appellationis, nihilque aliud ei concessum, quam ut decernere posset causae retractationem. Verum jam viris doctis observatum, synodum hanc non solum jus concedendi revisionem, sed potestatem judicandi appellationes ab episcopis depositis factas ad Romanam sedem, pontifici Romano asseruisse et confirmasse. Quae contra haec vir doctissimus [Col. 0026C] affert, ab aliis confutata, ostensumque appellationum usum, tum in Ecclesia Orientali, tum in Occidentali post concilium Sardicense frequentem fuisse; ejusque initia perperam detrudi ab eodem praesule ad concilii Trullani tempora in Ecclesia Graeca, et ad octavum saeculum in Latina. De his legendus Natalis Alexander saeculo IV. Porro canones in hoc concilio Sardicensi sancitos explicat Christianus Lupus in parte I decretorum et canonum synodorum generalium et provincialium. Ursatius et Valens episcopi Pannonii, hic Mursiae, ille Singindonis, qui in suspicionem Arianae haeresis venerant, ideoque a synodo Sardicensi damnati fuerant, libellum supplicem porrexerunt synodo Mediolanensi eodem anno trecentesimo septimo congregatae, quo Arii et Photini perfidiam damnabant, a qua suscepti sunt in communionem. Haec synodus, quae celebrata est praesentibus Julii papae legatis, ut testatur S. Hilarius in fragmento de synodis, vel [Col. 0026D] presbyteris Romanae Ecclesiae praesentibus, ut docet epistola concilii Ariminensis, habita est, ut in Photini episcopi Sirmiensis haeretici causam inquireretur, ut ibidem habet Hilarius. Numerosam fuisse synodum oportuit, cum de statu metropolitani episcopi, et de causa fidei ageretur. Prima autem Photini damnatio facta est in hac synodo Mediolanensi, et repetita a Julio papa in synodo Romana biennio post habita; et tandem in synodo Sirmiensi anno trecentesimo quinquagesimo primo, quadriennio post Mediolanensem, in qua ultima Photinus primo damnatus ac depositus est. Harum trium synodorum epochae in critica Baroniana exacte discussae. Porro Photini haeresis haec fuere capita. Primo: Deum solitarium esse, et more judaico confitendum effutiit, nullam Verbi divini, aut Spiritus sancti putans esse personam, sed unam esse Patris, et Filii, et Spiritus sancti operationem praedicans. Secundo: Christum initium accepisse ex Maria, et merum esse [Col. 0027A] hominem asseruit, quae constant ex Epiphanio haeresi LXXI, Theodoreto, lib. III haereticarum Fabular., et aliis. Julius pontifex Sirmiensi synodo non diu supervixit; obiit enim die duodecima Aprilis anni trecentesimi quinquagesimi secundi, postquam sedisset annos quindecim, menses duos, dies sex, ut legitur in chronico Damasi. Sepultus est via Aurelia, in coemeterio Calepodii, indeque postea translatus ad basilicam sui nominis, sive Sanctae Mariae trans Tiberim. Tribus ordinationibus mense Decembri, fecit presbyteros decem et octo, diaconos quatuor, episcopos praeterea novem per diversa loca ordinavit. Ex omnibus Julii papae scriptis supersunt duae tantum epistolae ab Athanasio in apologia secunda relatae; quarum altera ad Eusebianos, altera ad Ecclesiam Alexandrinam missa. Duae vero decretales, quae sub ejus nomine circumferuntur, quaeque in editionibus conciliorum leguntur ad Orientales [Col. 0027B] scriptae, et epistola Orientalium ad ipsum Julium supposititiae sunt, et consarcinatae ex variis Latinorum scriptorum fragmentis a decretalium fabricatore. Joannes archiepiscopus Nicaenus in epistola de die Natali, quam Conbefisius ex Graeco transtulit, et adnotationibus illustravit, narrat Cyrillum Jerosolymitanum episcopum ad Julium pontificem litteras dedisse, quibus moneret impossibile esse ut in Epiphaniae solemnitate triplicis solemnitatis memoria in sacris ac inter se distantibus locis perageretur, inter quas celebritates, cum Natalis Domini esset, ex Jacobi fratris Domini, sive traditione, sive permissione accidit ut Romae optime re dicussa, et diligenti, quam adhibet supputatione adhibita, Natalis Domini verum diem in 25 Decembris incidere constaret: «Inque hunc modum, inquit, Julius Romanus patriarcha menses Hebraeorum atque Romanorum composuit: a quo tempore coepit Romana [Col. 0027C] Ecclesia laetis gaudiis celebrare Natalem Salvatoris diem 25 Decembris, tradiditque celebrandam universis Ecclesiis.» Hinc addit D. Basilium non modo in suis Moralibus signasse Salvatoris Natalem diem 25 Decembris, sed Gregorio Nazianzeno in mandatis dedisse, in synodo Constantinopolitana promulgari, ac celebrari 25 Decembris, quanquam quidam non assenserint; tandem sub Arcadio et Honorio, dum hic Bizantium aliquando accederet, cooperante sancto Joanne Chrysostomo, et ex Cypro accersito sancto Epiphanio, definitum quoque in Oriente esse, ut eadem die 25 Decembris Natalis Domini celebraretur: quibus assensum et reliqui deinceps patriarchae dederint. Sub Honorio autem festum Natalitium jam Romae ritu solemni celebratum, ita narrat: Romani sua die natale Domini celebrarunt, cum lectionibus perfectis, multisque tropariis atque modulis. Exstat haec Joannis Nicaeni epistola tom. II Auctarii bibliothecae Patrum, pag. 311. [Col. 0027D] Haec consonant cum his, quae habet Gregorius Nyssenus episcopus, initio orationis funebris in S. Basilium fratrem, in qua, postquam locutus est de festis quae praecesserunt Christi apparitionem, seu Natale, ita habet: «Sed primam celebritatem una cum aliis non numero: nam quae propter divinam unigeniti Filii apparitionem per partum Virginis festivitas instituta est, ea non simpliciter sancta celebritas est, sed sancta sanctarum, et celebritas celebritatum. Igitur, quae hanc consequuntur numeremus. Primum nobis apostoli et prophetae spiritualis coetus initium fecerunt, sunt autem hi: Stephanus, Petrus, Jacobus, Joannes et Paulus. Deinde post hos conservato ordine suo, pastor et magister praesentem nobis celebritatem auspicatur,» nempe Basilius, cujus festum Graeci primo Januarii die celebrant, quem diem ex Gregorio Nysseno antecesserat apparitionis Christi per partum Virginis festivitas; post quam celebrabatur solemnitas S. Stephani protomartyris, [Col. 0028A] quam proxime sequebatur apostolorum Petri Jacobi, Joannis et Pauli festivitas, quae una eademque die agebatur, ut idem S. Gregorius nos docet in oratione de laudibus S. Stephani. Deinde sequebatur celebritas S. Basilii die prima Januarii. Eumdem morem de celebratione Natalis et Epiphaniae in Ecclesia sua obtinuisse, testis est Gregorius Nazianzenus in orat. 49 in Epiphaniam, p. 632, ubi Nativitatis Domini, et magorum adorationis festivitatem, de qua peculiarem orationem habuit, ab Epiphaniae festo diversam fuisse diserte affirmat: «At Christi quidem Nativitas apta solemnitate prius tum a festi duce, et auspice, tum a vobis atque adeo ab omnibus, tam qui in mundo versantur, qua n qui in mundo sublimiores sunt celebrata est, etc. Nunc vero alia Christi actio, aliudque mysterium sequitur,» nempe Epiphania, quae ideo post Nativitatem celebrabatur. Joannis Nicaeni narratio etiam confirmatur ex iis, quae habet Chrysostomus in sermone 35 de Christi [Col. 0028B] Nativitate, qui exstat tomo V ejus Operum, pag. 466, scilicet ante decem annos idem festum Natalis Domini, seorsim ab Epiphania, die 25 Decembris celebrari coeptum fuisse. Erat tum S. Joannes Chrysostomus, quo tempore eam orationem habuit, nondum episcopus, sed presbyter tantum Antiochenae Ecclesiae, ut ostendit Combefisius in notis ad laudatam Joannis Nicaeni epistolam; sed sive orationem dixerit Antiochiae, sive Constantinopoli, vix decennium praeteriisse docet, ex quo Natalis Domini verus cognosceretur: Et quidem, inquit, nondum decimus annus est, ex quo hic ipse dies manifeste nobis innotuit. Pergit deinde narrare ex Ecclesia Occidentis, in qua Natalitii diei antiqua traditio erat, in Orientalem, ita ejus celebritatem rediisse, ut non omnibus statim arrideret, Dominum mense Decembri natum esse: Hic dies cum ab exordio iis, qui in Occidente habitant, cognitus fuerit, nunc ad nos demum, non ante multos annos transmissus. Dicit postea dissensionem hujus rei inter doctos fuisse, aliis [Col. 0028C] eam tanquam rem novam rejicientibus, aliis vero tanquam antiquitati etiam Orientalium consonam, sed jam diu antiquatam suscipiendam et restituendam contendentibus. Gretzerus quidem ad caput 8 Codini negat hanc homiliam esse S. Chrysostomi; eidem tamen validissimis argumentis astruunt, tam Casaubonus Exercitatione 2 in Baronium, quam Combefisius loco laudato. Videndus hac de re Florentinius in notis ad martyrologium Hieronymianum Exercitatione 2, pag. 195 et seqq., ubi etiam fuse disserit de pervigilio ejusdem festi. Legendus itidem Zacagnius in praefatione tomi I ad Collectanea monumentorum veterum Ecclesiae Graecae ac Latinae, num. 33, ubi existimat verba sancti Chrysostomi superius relata, intelligenda esse de Antiocheni patriarchatus Ecclesiis, in quibus Aegyptiorum more, una eademque die, Epiphaniae et Nativitatis festum antiquitus agebatur. Non me latet Combefisium laudatum scribere Joannis episcopi [Col. 0028D] Nicaeni epistolam de die Natali novam esse, et fabulis plenam: sed quidquid hac de re sit, quae ex ea superius retulimus, fabulis accensenda non sunt, cum confirmata quodammodo videantur ex duobus sanctis Gregoriis Nysseno et Nazianzeno, ac sancto Chrysostomo locis citatis. Caeterum quo praecise tempore festum Natalis Christi celebrari coeperit, incertum omnino remanet. Certe Clementis Alexandrini aetate, ideoque saeculo secundo exeunte, vel nondum celebratum, vel peculiari diei affixum non fuisse, saltem in Aegypto ubi vivebat, et in provinciis vicinis, deduco ex libro I Stromat., ubi circa finem scribit: Sunt autem qui curiosius Natali Domini non solum annum, sed etiam diem addunt, quem dicunt 28 anni Augusti, in 25 Pacon, id est vigesimum diem mensis Maii, non vero diem decimum quintum, ut quidam volunt; mensis enim Pacon Aegyptiorum initium ducit a die vigesima sexta Aprilis nostri. Et paulo post: [Col. 0029A] Quin etiam dicunt ex iis aliqui eum natum esse 24, vel 25 Pharmuti, id est die decima nona, vel vigesima Aprilis nostri; mensis enim Pharmut Aegyptiorum incipit vigesima septima die Martii nostri. Ex quibus necessario inferendum videtur non solum natalem Domini peculiari diei affixum non fuisse, sed etiam non fuisse tunc celebratum, sicut celebratur ejus baptismus, quod tradit idem Clemens Alexandrinus ibidem: Basilidis autem sectatores, inquit, ejus quoque baptismi diem celebrant, totam praecedentem noctem in lectionibus transigentes. Illud tamen certo constat priscis Ecclesiae temporibus, et post Clementem Alexandrinum, festum Epiphaniae idem fuisse ac festum Natalis Christi, quo scilicet Salvator noster mortalibus sese conspiciendum praebuit, et Epiphania tam Christi Natalem, quam adventum magorum, et Christi baptismum signasse, ut demonstrat Dionysius Gothofredus ex SS. Patribus in commentario legis 5 Theodosii Junioris de Spectaculis, anno quadringentesimo vigesimo [Col. 0029B] quinto datae. Festum autem Epiphaniae celebrabatur, tam in Occidente, quam in Oriente mensis Januarii sexta die: de Occidente testatur Ammianus Marcellinus scriptor gentilis, lib. XXI, cap. 2; de Oriente vero testes sunt Epiphanius, lib. III, et Cassianus, collat. lib. X, cap. 2, et quo tempore Chrysostomus habuit orationem primam in Pentecosten, tres tantum, praeter Dominicum, dies festi colebantur, scilicet Pascha, Pentecoste, et Epiphania, seu natale Christi. Postea Constantinopolitani a Romanis edocti, quartum festum addidere, et diem Natalis a die Epiphaniae distinxere, et quidem paulo post quam divus Chrysostomus praedictam orationem 1, in Pentecosten, quae tomo V ejus Operum exstat, habuit. [Col. 0030A] Ab illo tempore Natalis Christi festivitas in Oriente mense Decembri celebrari coepit, remanente tamen pristina, Januario mense, Epiphaniorum solemnitate. Sed aliae tunc causae illius appellationis et festivitatis reddi coeptae; nam qui dies prius colebatur, vel celebrabatur ut Natalis Christi, jam cultus est ut baptismum ejus representans, et Magorum adventum. Qua de re legendus idem Chrysostomus in Oratione de Baptismo Christi, et Hieronymus, lib. I Comment. in Ezechielem. Haec ex Gothofredo laudato, apud quem plura. Hanc utramque celebritatem tunc fuisse divisam constat etiam ex laudata lege Theodosii Junioris imp. de Spectaculis; in ea enim Natalem et Epiphaniam Christi diserte distinguit imperator. Haec tamen institutio ab omnibus Orientalibus recepta non est. Nam Abulpharaius in historia Dynastiarum, p. 94, mentionem facit epistolae anno quingentesimo quinquagesimo primo a Justiniano imperatore ad episcopos scriptae, ex qua id nobis innotescit: «Anno, inquit, vigesimo [Col. 0030B] quinto imperii sui, ad omnes ubique episcopos scripsit, ut festum Natalis celebrarent vigesimo quinto Canuni prioris (Decembris scilicet nostri) et Epiphaniam sexto Canuni posterioris (videlicet mensis Januarii); dictoque ejus paruerunt, exceptis Armenis: illi siquidem morem priorem retinuerunt, quo utrumque festum eodem die celebrant.» Porro Armeni, ut id obiter notem, qui Justiniani imperatoris decreto parere renuerunt, jam inde tempore Gregorii Illuminatoris circa Constantini Magni tempora fidem Christianam receperant, sed anno quingentesimo trigesimo sexto se ab Ecclesia abstraxerant, et Eutychianam haeresim profitebantur. Qua de re legendus auctor criticae Baronianae ad annum Christi 535.
[Col. 0019] Further notes, written by Claudius Sommier, may be found with his notes to Sanctus Liberius on column 29.
50 Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, [Col. 0019] B, annos 15, m. 5, d. 17. sedit annos 11, menses 2, dies 7. Fuit autem [Col. 0019] B, Constantini, et filiorum a Coss. Nepotiani, et Facundi, ad Constan. 5, et Gallum Caes. temporibus Constantii haeretici filii Constantini, a consulatu Foeliciani et Maximi. Hic [Col. 0019] * multis tribulationibus. in multa tribulatione, [Col. 0019] * post m. tribulationes in exil. et exsilio [Col. 0019] B. negat exsulem fuisse ad annos 352. fuit mensibus 10, et post hujus Constantii mortem cum gloria est reversus ad sedem beati Petri apostoli. Fecit duas basilicas in urbe Romana, unam juxta forum, et aliam via Flaminia. Fecit autem et coemeteria tria, unum via Flaminia, et aliud via Aurelia, atque aliud via Portuensi. Hic constitutum fecit, ut nullus clericus causam quamlibet in publico ageret, nisi in ecclesia; et notitia, quae omnibus pro fide ecclesiastica est, per notarios colligeretur, et omnia monumenta in ecclesiam per primicerium notariorum confecta celebrarentur, sive causationem, vel instrumenta, aut donationes, vel commutationes, vel traditiones, aut testamenta, vel allegationes [Col. 0019] B, obligationes; C, colligationes. , aut manumissiones clerici in ecclesia per [Col. 0019] Scrinium, vel scrutinium sanctum. scriniarium sanctae sedis celebrarent. Hic fecit ordinationes tres in urbe Romana per mensem Decembris, presbyteros decem et octo, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca novem. Qui etiam sepultus est via Aurelia in coemeterio Calepodii, milliario ab urbe Romana tertio, pridie Idus Aprilis, et cessavit episcopatus diebus 25.
CATOLOGUS SUB LIBERIO.
Julius annos quindecim, mensem unum, dies undecim. Fuit temporibus Constantini, a consulatu Feliciani et Titiani, ex die VIII Idus Februarii, in diem pridie Idus Aprilis Constantio V et Constantio Caesare consulibus. Hic multas fabricas fecit: basilicam in via Portuensi milliario III, basilicam in via Flaminia milliario II, quae appellatur VALENTINI [An forte est VALENTINUS cui Kalendarium sequens inscribitur. BUCHERIUS. Quem vide. ], basilicam Juliam, quae est regione VII juxta forum Divi Trajani: basilicam trans Tiberim, regione XIV juxta Callistum: basilicam in via Aurelia, milliario III ad Callistum.
[Col. 0031A] Apud eumdem ex cod Freheri. Num 51, linea 1, B, m. 3, d. 4. linea 3, A B, Constantium A B, annos 3. linea 4, A, tunc congregati sacerdotes. B, et congregans sacerdotes cum concilio eorum Liberius in locum suum ordinavit Felicem. linea 7, A, et ejecit. B, damnavit. linea 13, A et B, rebaptizarent: tunc revocaverunt Liberium de exsilio; rediens autem. linea 18 A, qui ex fece. B, sec a. Num 52, lin 8, A, ornavit de platoneis. B, latomis. lin 11. A, presb 19, lin 14, A B, diebus 6. Num 51, linea 1, ex patre Ligusto, sed correctum Aug ( M, Ligusto): sedit annos 6, m. 3, d. 4. Fuit autem temp Constantis haer filii Constantini ( M, temp Constantini haer). linea 4, et fuit in exsil. edita lectio melior. linea ead tres congregatis itaque sacerdotibus cum consilio eorum ordinaverunt episcopum Felicem presbyterum in loco ejus, virum [Col. 0031B] venerabilem. Qui Felix fecit concilium cum episcopis 48, et invenit 2 presbyteros, Ursacium et Valentem, consentientes Constantio A., quos ab Ecclesia sequestravit. Post paucos autem dies ducti Ursacius et Valens zelo malo, rog C. A. ut revoc L. ab exsilio, et unam tantum communionem cum eo participarent secundum baptismum ( M, id est secundum baptismum). Tunc missa auctoritate per Catholinum ag. in reb et simul vos. linea 12, ut una participatione communionis conveniret eum haereticum tantum, ut non rebaptizarent. Tunc revocarunt Liberium de exsilio. Rediens autem Liberius habitavit in cimiterio S. Agn. apud germanam Constantii A. ut q. p. e. i. aut r. rediret in civitatem. Sed Constantia A. quia fid. e. D. nostro Jesu C. linea 8, convocavit aliquos q. e. f. A. erant, et facto concilio misit et r. L. de cim. S. Agn. et Felicem, qui erat catholicus, de episcopatu ejecit ( M, et ingressus Romam in ipsa hora fecit Constantius A. concilium cum haereticis, [Col. 0031C] simul etiam cum Ursatio, et expulit Felicem de episcopatu, qui erat catholicus, et revocavit Liberium. Ab eodem d.) [Col. 0032A] Num 52, lin 1, ab eodem die fuit pers in cl. ita ut intra ecclesias presbyt et diaconi ( M, et clerici) nec et m. cor. Tunc Fel. lin 3, ubi req in pace IV kal A. Liberius IV. Non A. Romam ingressus cons C. h. non tamen rebaptizatus est Liberius ( M, est haereticus), sed praebuit assensum, et ten. lin 6, ac B. Pauli, nec non Constantinianam an. 7, et fuit magna persecutio in urbe Roma, ut cl. et sac neque in ecclesiis, neque in balneis hab. int. Hic L. ornavit de platoniis marmoreis sep S. Agnetis. Hic fecit bas. lin 10 m. Lidiae. Omnes itaque anni Felicis in ejus ordinatione dinumerantur. Hic fecit ord 2 in urbe Roma. lin ult, dies 6. Num 51, lin 1, annos 6, m. 3, d. 4. f. a. t. Constantini f. C. usque ad Constantium A. lin 4, annos 3, congregans sacerdotes cum consilio suo Liberius o. lin 6, sentientes C. A. lin 7, et damnavit. lin 9, et unam tantum communionem p. lin 11, et simul Ursatium [Col. 0032B] et Valentem ven ad Liberium, qui Liberius cons praeceptis ut una p. lin 13, ut non reb. Tunc revocarunt Liberium de exsilio. Rediens a. lin 14, S. Agnae apud germanum Constantis Augusti. lin 15, Constantina A. lin 17, quia sens consilium eod lin 18, qui ex faece A. lin 18, B. Agnae. Num 52, lin 4, nonas A. qui etiam consentiens Constantio. lin 6, basilicas beati Petri et beati Pauli. lin 6, et 7 et pers fuit magna in urbe Roma. lin 8, platoniis m. sep S. Agnae. lin 9, 10, denum. Hic fecit ord 2 in u. Roma p. m. Decembrem. lin ult, d. sex. Num 51, lin 1, Flor 2, Ligusto. Flor prim, annos 6, menses 3, dies 4. lin 4, Florent duo: et congregans sacerdotes cum consilio eorum Liberius ordinavit in locum suum Felicem. Anselmus: Et congregati sacerdotes cum consilio Liberii. lin 7, Ansel et Flor damnavit eos, etc., lin 9, Cass ut unam tantum communionem participaret. lin 13, Flor duo, rebaptizaret. [Col. 0032C] Hinc revocaverunt Liberium de exsilio. lin 15, Flor, Constantiam, lin 17, Flor, qui assenserat consilio doli. lin ead, Flor sec, quoniam senserat consilium. [Col. 0033A] lin 18, Vat et Flor, ex faece. lin 19, Flor et Vat, Augustus. Num 52, lin 4, Codd mss, Romana. lin 7, Flor sec, clerus. lin 8, Flor et Vat, de platomis marmoreis sepulcrum. lin 9, Flor, in hujus ordine. lin 11, Flor, V Idus Septembris. In antiquo Martyrologio S. Cyriaci, IX Kal Octob. Romae depositio S. Liberii episcopi. [Col. 0034A] Num 51, lin 12, praeceptis, ut una participatio. lin 14, in cymiterio. s. A. a. g. Constantii Aug ut quasi. lin 15, interrentionem, aut rogatu. lin 17, senserat consilium. Eodem. lin 18, de cymiterio. Num 52, lin 4, in urbe Romana, lin 13, in cymiterio. Ita fere semper mendose scribitur etiam in consequentibus, quod imposterum desinemus adnotare.
[Col. 0033A] Num 51, linea 13.— Tantum ut non rebaptizarent. Arianos tempore Liberii papae rebaptizasse eos, qui ex Catholicis ad sectam suam veniebant, manifestum fit ex hoc loco, quem auctor libri Pontificalis ex secundo catalogo descripsit. Quandonam autem coeperint rebaptizare Ariani, nondum innotuit. Verisimile tamen est, eos rebaptizandi morem a Donatistis accepisse, et Donatistas, ne amplius in Africae angulo latitare dicerentur, ante Liberii tempora unionem cum Arianis iniisse.
[Col. 0033B] Num 51, linea 10.— Tunc missa auctoritate per Catulinum agentem in rebus, simul Ursatius et Valens venerunt ad Liberium. Per agentes in rebus perferebantur litterae et mandata imperatoris, et qui erant evocandi in comitatum principis, per eos evocabantur. Ambros. de Offic. lib. II, cap. 27: «Legebatur rescripti forma, directio magistri officiorum statuta, agens in rebus imminebat.» Et Symmach. lib. VII, epist. 59: «Sacras mihi litteras Julius agens in rebus exhibuit.» Num 52, linea 6.— Et persecutio magna fuit in urbe Roma, ita ut clerici et sacerdotes, neque in ecclesias, ne que in balnea haberent introitum. In clericos persecutionis genus sub Constantio, interdictio ecclesiarum et balneorum. Christiani etiam meliorum temporum utebantur balneis, non deliciarum, sed valetudinis causa. Tertull. Apolog. cap. 41: Lavor honesta hora et salubri. Joannes apostolus ipse non abstinuit balneo, verum aliquando balneum lavandi causa ingrediens, cum audiisset Cherintum intus [Col. 0033C] esse, statim foras se proripuit, ne lavaret cum haeretico, de quo Euseb. lib. III, cap. 22; lib. IV, cap. 13; Epiphan. in Panar. haeres. 30, art. 24. Post mortem matris, moeroris levandi causa, balneo se usum, de se testis est Augustin. Confess. lib. IX, cap. 12: «Visum etiam mihi est, ut irem lavatum, quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Graeci βαλανεῖον dixerint, quod anxietatem pellat ex animo.» Linea 8.— Hic Liberius ornavit de platinis marmoreis vetus sepulcrum sanctae Agnetis martyris. Sepulcra martyrum et majorum ornari solebant crustis marmoreis. Unde memoriae marmoratae saepius memorantur. Augustin. in psalm. XXXIII et XLVIII: «Platinae sunt tabulae marmoreae.» Platonias vocat Anastas. in Damaso: «Aedificavit Platoniam, ubi corpora apostolorum jacuerunt, id est beati Petri et Pauli, quam et versibus ornavit.» Idem in Sixto III: «Cancellos argenteos supra platonias porphireticas, pensantes [Col. 0033D] libras trecentas.» Et infr. eodem.: «Hic fecit platoniam in coemeterio Calisti, via Appia, ubi nomina episcoporum et martyrum scripsit cum memoriis.» Idem in Leone III: «Super lilios ex metallis marmoreis platonias posuit.» Utrumque a Graeco πλατύνω dilato, extendo. Cassiodor. 3 Variar. epist. 9: «Supra memoratas platonias, vel columnas.»
[Col. 0033D] Num 51, linea 12.— Qui consensit praeceptis Constantii. Mira hic intervenit gestorum corruptio, et circumstantiarum inordinata series, et chimerica rebaptizantium haeresis per Constantium promota, quae omnia sicuti a coaevis, et indubiis scriptoribus aliena a vero ostenduntur, ita scioli cujusdam, aut in Liberium pessimae animositatis additio autumanda. Haec [Col. 0034A] videntur conflata, et ex additionibus coordinata desumptis ex Luciferianorum, et schismaticorum sub Felice, et Ursicino calumniis in Liberium conflatis, quas quisquam collegit, et in margines catalogorum inseruit, et collecta imposuit, et gesta Liberii interpolavit. Quod certo probabitur, si priorem in Julio additionem ad Liberium pertinere dicamus. De exsilio enim Liberii et restitutione ibi loquitur, et ei convenit (etsi Julio perperam affingitur), quam additionem cum collector videret non concordare cum altera, quam in aliis Catalogis invenit, Julio tribuit priorem, et secundam imposuit Liberio, utramque [Col. 0034B] falsam. Si integra exstaret Vita Eusebii presbyteri, cujus tantum fragmentum exhibet Baluzius, forsitan nostra conjectura firmari posset (tom. II Miscellan. pag. 141) . Interim tamen ex illis actis desumptam fuisse constat, dum inter exstantia monumenta nullibi legitur, nisi in fragmento Eusebiano, quod de communione et rebaptizatione his dicitur. Fragmentum enim sic habet et incipit: «Eodem tempore quo Liberius de exsilio revocatus fuerat a Constantio Augusto haeretico, in eodem tantum dogmate, ut non rebaptizarent populum, sed una communione contaminarent plebem.» Haec vero actis Liberii assuta sunt, et ad verbum desumpta ex Vita Felicis III, quae exstat integra in pluribus codicibus Colbertinae bibliothecae, uti testatur Baluzius, et videtur conscripta ab Eusebio, dum plura leguntur in fragmento Eusebiano, quae in Vita Felicis. In his vero actis plura falsissima leguntur, praecipue quod Valens et Constantius dicantur presbyteri, cum certo essent [Col. 0034C] episcopi, et sententia depositionis exstans eos ab episcopatu removet. Nec tunc Romae adesse poterant, sicut et Constantius, uti probant, qui Constantii gesta enucleatius expendunt. Imo in codd. laudatis Vitae S. Felicis Romani presbyteri, Valens et Ursacius dicuntur, vocem vero Romani omisit interpolator horum actorum: sic enim utraque lectio habet. [Col. 0034C] In Migne, the sections of text "Liber pontificalis . . . octo episcoporum" and "Vita S. Felicis . . . coram quadraginta" are printed in parallel. Et fecit concilium Felix, et invenit duos presbyteros consentientes Constantio Augusto Ariano, nomine Ursatium et Valentem, et exegit eos in concilio quadraginta et octo episcoporum. «Et fecit concilium idem Felix, et invenit duos presbyteros Romanos consentientes Constantio Augusto Ariano, nomine Ursatium et Valentem, et damnavit eos in concilio coram quadraginta et octo episcopis, qui fuerant congregati. Hic declaravit Constantium filium [Col. 0034D] Constantini haereticum, et secundo rebaptizatum ab Eusebio Nicomediense juxta Nicomediam in Aquilone villa, et pro hoc declarato ejicitur S. Felix de episcopatu suo a Constantio Augusto filio Constantini Augusti.» Collector gestorum Liberii et Felicis, seu potius interpolator verba desumpta ex Actis Felicis priora integra inseruit in Vita Liberii: illa vero verba, Hic declaravit, et reliqua, in Vita Felicis interposuit. Quae vero falsa, inepta, et insulsa effutiat mendacia in Felice erunt recensenda. Lin. 9. In una tantum communione part ciparent. Liber Pontificalis haec ex gestis Eusebii, et Felicis desumens, Liberii lapsum in eo collocat, quod ipse factus est praevaricator in communicando cum haereticis Arianis, et unam cum ipsis communionem incundo, [Col. 0035A] non tamen in dogmate de rebaptizatione, aitque, quod etsi Constantius, et perfidiae socii dogmati adhaererent, Liberius ab eo erat alienus. De commento rebaptizationis in notis infra, interim ex promota lapsus causa initae unius communionis cum Arianis per Liberium, suspicio orta, Acta haec seu potius Eusebii et Felicis gesta vel ab aliquo Luciferiano, aut schismatico Ursicini assecla esse enucleata. Lucifero enim Calaritano occasionem praebuit se separandi a communione reliquorum lapsorum indulgentia, quae episcopis Ariminensibus lapsis fuit concessa, praevaricationemque vocabant Luciferiani concessam communionem. Haec primo a Liberio vulgatur et confirmatur in qua confirmatione tacite Luciferianos perstringit. Exstat inter Hilarii fragmenta prioris decreti pontificii editi confirmatio, in qua edicit Ariminenses sedi restitutos post editam ejurationem decreti Ariminensis, et fidei catholicae professionem, et addit (Frag. 12. Eug. 1358) : «Per quam professionem, etiamsi quibusdam leve, [Col. 0035B] et remissum videtur, recuperet id quod per astutiam rectitatis fuerat amissum.» Et antecedenter dixerat: «Nec enim si aliqui forte, qui hoc studii gerunt, ratione provisum, destruere impudenter severiori censura hoc existimaverint, et novare, quod jam ex apostolica auctoritate munitum est de pietate.» Recolit ergo Liberius quod jam factum decretumque fuerat, et censurat eos, qui decretum dixerant leve, et remissum, quo Luciferianos inurit, qui, ut ibi legitur, proclamabant non esse parcendum his qui apud Ariminum ignorantes egerunt. Faustinus, et Marcellinus, quibus astipulatur Gregorius presbyter, et alii Valentiniano Theodosio et Arcadio Augustis obtulerunt libellum precum, ubi Luciferianorum causam tuentur et episcopos quoquo modo Arianis communicantes (uti esse putabantur lapsi episcopi Ariminenses) adulteratae veritatis catholicae insimulant, et per eam indulgentiam Ecclesiam universam praevaricatam esse audacter asserunt, paucosque [Col. 0035C] cum Lucifero retinere fidei puritatem, et simul affirmant quotquot subscripserunt Arianorum placitis praevaricatores esse habendos (tom. V, bibl. 81, pag. 654.) Ita enim propriam et catholicorum partem describunt. «Interea quia apud quosdam multitudo praeponitur veritati, eo quod pauculos habeat sectatores, et ob hoc affligimur, quod in paucis sequimur inviolabilem fidem, et multos vitamus propter impias haereses, et sacrilegas praevaricatorum subscriptiones, quid censetis in hac causa, o justissimi imperatores, et catholicae fidei vindices, de his duabus partibus cui calculum datis? Una est pars in qua sunt multi episcopi: sed ubi sunt multi illic per praevaricationem sacra Christi fides violata est semper ante defensa, illic metu legis, Arii suscepta impietas est, semper ante damnata. Uti vero paucissimi sunt, illic per exsilia, per cruciatus, per effusionem sanguinis, per ipsam mortem fides Christi vindicatur, et Arii impietas et omnis haeresis ut [Col. 0035D] summum malum exsecrabiles sunt.» Discriminant itaque hos qui erant nullificati merito haeresis, vel praevaricationis, et praevaricatores omnes eos habent, qui etsi haeresim Arianam non amplecterentur, nihilominus quoquo modo cum Arianis communicabant. Hi itaque offensi Liberio, quem auctorem habebant damnationis Luciferianorum, confinxerunt Liberium cum Arianis communicasse, et tantum ab eis discriminari, quod dogma de rebaptizatione non tueretur, ut sic ostenderent Liberium indignum pontificem, sicuti et Damasum successorem, quem vicarium suum constituerat Liberius in exsilium deportandus, ut hoc pacto promoverent causam Ursicini, quem verum pontificem habebant. Quomodo ad suum phantasticum Romanum primatum vindicandum Donatistae confinxere Marcellini lapsum, ut Melchiadis praecipue, et Silvestri in eosdem latas sententias infirmarent, et verum cathedrae Petri successorem ostenderent Victorem Garbiensem. Quae [Col. 0036A] conjectura firmatur ex illis verbis fragmenti Eusebiani, ubi Eusebius describitur interrogatus a Liberio coram Constantio, cum aiebat pag 141: «Confidimus in Domino, quia fideles nos inveniet Christus, sicut et baptizati sumus, et benedictionem quam a beato Julio suscepimus tenemus. Liberius dixit: Nos cujus fungimur vice? nonne Julii anterioris nostri?» Ubi aperte ostenditur, Luciferianos dogmatizasse, per has communiones Ecclesiam defecisse, omnesque episcopos ut praevaricatores reputandos esse, ipsos vero immunes ab ea noxa, quia a Julio consecrati, non a Liberio; unde nostra conjectura manifesta deprehenditur. Hi itaque Felicem primo, deinde Ursicinum tuentes acta aut scripserunt, aut interpolarunt, atque hisce futilibus replerunt. Neque mirum quod tuto haec vulgare potuerint, cum per ipsos circumventi imperatores ediderint favorabile rescriptum Cynegio praefecto praetorio datum, ubi sic eosdem commendant. (In PP. bib. 661.) «Tamen per Faustinum et Marcellinum plenissimos fidei sacerdotes [Col. 0036B] interpellata clementia nostra, veriti sumus, nisi per nos nihil fuisset responsum petentibus, nos videremur annuere iis, qui divinae legi, cui servimus contra propositum nostrum aliquid addidissent. Atque adeo ita utrumque moderamur, ut petitionem, quae est oblata, veneremur, fidei autem nihil ex nostro arbitrio optemus, vel jubeamus adjungi. Nemo unquam tam profanae mentis fuit, qui cum sequi catholicos doctores deberet, quid sequendum sit doctoribus ipse constituat. Et sane probabilis, et justa laudatio precum est, quae omnem prope seriem haereticae superstitionis, quae contraria est fidei catholicae, ordinemque complexa est. Nam et unde orta, et quo auctore provecta fuisset, aperuit.» Gregorius porro, qui auctor est Vitae Eusebii, ut in fragmento laudato in calce testatur ipse, erat, ut reor, ille qui in libello precum a schismaticis laudatur; an sit ille qui Beticus deinde factus episcopus, inter Luciferi asseclas recensetur, est alterius disceptationis [Col. 0036C] locus. Interim satis erit notasse, ex hisce schismaticorum libellis conflatam historiam et lapsum Liberii, traducti ut praevaricatoris per communionem initam cum Arianis, quorum tantum rebaptizationem rejecit. An per injuriam Liberio pontifici impositum quod communicaverit cum Arianis, videndi qui causam hanc ex professo retractatam dederunt. Linea 10.— Extra secundum baptismum. Schismatici in Vita Felicis primi (et singulares sunt in hac narratione) Arianos Liberii tempore fingunt promovisse secundum baptismum, nempe rebaptizantes eos, qui ex catholicis ad illorum castra nomen dabant. Etenim, nec Athanasius, nec Hilarius, nec ullus ex aliis, qui ex professo errores Arianorum descripsere, eosdem insimulat de promota rebaptizatione. Primus qui inter Arianos errorem hunc divulgavit fuit Eunonius, et quidem post Liberii obitum, qui ex odio in Arianos priores, et semi-Arianos [Col. 0036D] caput et dux factus eorum, qui dissimilitudinem in essentia Verbi cum Patre dogmatizabant, post annum 380, universim promovit rebaptizationem, et reordinationem omnium, qui sive ex religione catholica, sive ex aliis sectis ad ipsum adveniebant. Ita constat ex Philostorgio, qui Eunomianorum sub Theodosio gesta referens scribit l. X, c. 4, § 136: «Eunomianos adeo a praedictis haeresibus sese secrevisse ut neque baptisma eorum, neque ordinationem admitterent.» Hinc et schismaticorum mendacium manifestatur; et unde orta ejusdem origo: simulque probatur interpolatio horum gestorum. Linea 18.— Revocavit Liberium de coemeterio S. Agnetis. Haec desumuntur ex Actis Felicis, et paucis litteris mutatis hic inseruntur a consarcinatore Vitae Liberii. Linea 18.— Ingressus Romam in ipsa hora fecit Constantius concilium. A revocato Liberio Constantius [Col. 0037A] Romae non erat. Dum enim Chronologi exactiores reditum Liberii statuunt ad annum 358, referuntque scriptores Constantium eo integro anno constitisse Sirmii, belloque adversus Quados Sarmatasque fuisse illigatum, ac eodem anno concilium regressum, in quo introierant Constantinopolim legati Persarum die VII, Kal. Martii (ex Idacii Chron. ad an. 358) ad quos audiendos profectionem tandem paravit: inde falsitatis Acta Felicis notanda, adeoque quae ex illis Actis interpolator Liberio assuere, nullo habito criterio non est veritus, tum de Constantii mora in urbe, dum ex exsilio regreditur, sicuti et de subsecuto concilio in Constantii praesentia. Sed adsunt alia indubia argumenta, quod laudato anno Constantius Romae non fuerit, desumpta ex legum publicatione. In fine enim anni 357 erat Mediolani, ubi edidit l. 5, sub tit. de Maleficiis Cod. Theod. sicut et legem 14 de episcopis ibi, quae data est 9 Decembris, Mediolani. Ibidem edidit legem 9 de cursu publico. Sirmium vero petiisse, ac ibi in anno extremo fuisse denotat lex 27 [Col. 0037B] de Appellat. quae Sirmii publicatur. Deliberasse vero non Romae, sed Sirmii Liberium ab exsilio revocare tradit Philostorgius, dum gesta Constantii prosequitur l. IV, c. 3, § 65: «Ipse vero Sirmium profectus ibi egit, ubi et Liberium episcopum urbis Romae a Romanis summopere expetitum ab exsilio revocavit, flagitantibusque reddidit (l. XVI, pag. 455) .» Dubium omne evacuat Marcellinus, qui anni 357 Constantii moram in urbe describens, quodque per triginta dies magnificentia urbis summopere delectatus, addit: «Cupiens itaque augustissima omnium sede morari diutius imperator, ut otio puriore frueretur, et voluptate, assiduis nuntiis terrebatur, et certis, indicantibus Suevose Rhetias incursare quoadusque Valeriam, et Sarmatas (latrocinandi peritissimum genus) superiorem Moesiam, et secundam populari Pannoniam. Quibus percitus trigesimo postquam est ingressus die IV Kal. Junias ab urbe profectus, per Tridentinum iter in Illyricum festinavit. [Col. 0037C] Unde misso in locum Marcelli Severo, bellorum usu, et maturitate firmato, Ursicinum ad se venire praecepit. Et ille litteris gratanter acceptis, Sirmium venit.» Num 52, linea 1.— Ab eodem die fuit persecutio in clero. Quae interpolator hic apposuit, desumuntur ex fragmento Eusebiano, sic tamen ut omnis persecutionis causa revocetur ad reditum Liberii, in Actis vero Eusebianis pejore errore auctor dicitur Constantius tanquam Romae praesens, apud Baluz. pag. 142: «Ab eodem die intra ecclesias jussu Constantii imperatoris quisquis inventus fuisset non sic confiteri, vel participari sicut Liberius, indiscussus gladio puniretur. Quapropter in plateis, et in vicis, et in ecclesiis, sive in balneis gladio occidebantur, persequente Constantio Christianos una cum Liberio.» Et liber Pontificalis paulo post: «Et persecutio magna fuit in urbe Romana, ita ut clerici et sacerdotes neque in ecclesias, neque in balnea haberent [Col. 0037D] introitum.» A Luciferianis conficta mendacia, docent Faustinus et Marcellinus in libello supra laudato, qui Romae factam persecutionem asserunt, eam tamen nec Liberio, aut Constantio tribuunt, sed ex invidia populorum in Luciferianos; cum enim dixissent: «Ubi sunt multi, illic per praevaricationem sacra Christi fides violata est. . . illic metu legis Arii suscepta impietas est;» addunt mox: «Ubi vero paucissimi sunt, illic per exsilia, per cruciatus, per effusionem sanguinis, per ipsam mortem fides Christi vindicatur.» Praeterquam quod nullibi legitur apud scriptores profanos istiusmodi facta in Urbe persecutio: revincuntur etiam, dum asserta magna haec persecutio exerceri non poterat nisi in paucissimos, ut ipsi Luciferiani testantur, respectu quorum vix pars confictarum poenarum poterat agitari. Sed quod magis mendacissimum facit auctorem Eusebiani fragmenti, est quod addit in fine: «Mortuo autem Liberio, levatur Damasus, qui voce [Col. 0038A] publica damnavit Liberium facta synodo cum episcopis viginti et octo, et presbyteris viginti quinque; et cessavit persecutio, non tamen multum tempus.» Quis vero has naenias credere audebit, cum ex actis Damasi constet Damasum constitutum vicarium a Liberio; et in ipso coemeterio S. Agnetis S. Damasus comes erat pontificis? Ex hisce lacunis prodiit interpolatio gestorum Liberii, indeque cordatus quisque cognoscet, non majorem fidem praestandam his interpolationibus, quam merentur vel fragmentum Eusebianum, aut acta S. Felicis, quae conflantur a Luciferianis offensis Liberio, quem primum auctorem habebant indulgentiae publicatae pro lapsis episcopis Ariminensibus, quaeque indulgentia occasionem dederat Luciferiano schismati. Linea 8.— Hic Liberius ornavit de platinis marmoreis petris sepulcrum S. Agnetis. Dixerant schismatici presbyteri catholicos habere templa pretiosis marmoribus rutilantia. Jam enim per ipsum Constantinum templorum splendor invaluerat, praecipue per [Col. 0038B] istiusmodi genera ornamentorum, nec Romae tantum, verum et per reliquas orbis ecclesias. De Nectario refertur, quod creatus anno 381 Constantinopolitanus episcopus, congregare, quoad vixit, non desiit marmora ad vestiendum S. Anastasiae templum. Quae cum nesciamus quo casu deperdita, occasionem dedere calumniatoribus confingendi a S. Chrysostomo fuisse vendita. In synodo enim ad 7 apud Photium inter alias accusationes et haec allata est: «Quod marmora S. Anastasiae quae Nectarius illi Ecclesiae marmoribus ornandae reliquerat, ipse vendidisset.»
[Col. 0038B] Num 51 linea 5.— Ordinaverunt in locum ejus Felicem presbyterum. Liberium quod calumniantur haeretici, Ariana haeresi infectum fuisse falsum est, siquidem nihil orthodoxae fidei contrarium scripserit, aut docuerit. Cum Arianis commun cantem, Athanasium injuste condemnantem, fideique formulae nomine [Col. 0038C] consubstantialis carenti, quantumvis catholica esset, subscribentem peccasse, suspicionem haereseos justam in foro exteriori incurrisse, justaque de causa a catholicis vitatum fuisse, libenter concedimus. Vide Baron. ann 355, num 5 et seqq, et 357, num 46 et seqq; Bellarm de Rom pont lib IV, c. 9. Linea 12.— Qui consensit praeceptis Constantii. Per vim nimirum, tormenta, ac taedium exsilii inductus. Num 52. Linea 2.— Martyrio coronarentur. Tunc contigisse videtur, ut Eusebius Romanus presbyter a ministris Constantii intra cubiculum clausus, illic mensibus septem perseverans fame consumptus spiritum exhalavit. Baron in mart notis die 24 Augusti. Linea 4.— Consensit Constantii haeresi, non tamen rebaptizatus est. Hoc videtur indicare, quod etsi Liberius cum Arianis communicaverit, non tamen factus fuerit Arianus per secundum baptismum, quo solerent illi catholicos ad se deficientes iterum baptizare. [Col. 0038D] Sed haec qui em superflua, et ab aliquo addita; nondum enim Ariani rebaptizabant: quin et Ecclesia hoc tempore non respuebat Arianorum baptismum, ut testatur S. Hieronymus adversus Luciferianos. Baron anno 357, num 41. Linea 6.— Persecutio magna fuit in urbe Roma. Illi qui Liberio non communicabant, non tantum ab ecclesia, sed etiam a balneis publicis abstinebant, ne scilicet una cum illis lavarentur, ut qui scirent ex sententia Joannis evangelistae, neque balnei lotione cum haereticis participandum esse; atque ideo in hos a magistratu saevitum est. Baron ann 357, num 58.
[Col. 0038D] Notae chronologicae Liberii epocham ineuntem ex catalogo ejusdem aetatis omnium vetustissimo tenemus inchoasse die XI Kalendas Junias Constantio Aug V et Constantio [Col. 0039A] Gallo Caesare coss quo anno depositus etiam legitur in opusculo quarti saeculi Julius decessor prid. Idus Aprilis. Ibi nos destituit catalogus, antiquitatem suam hoc termino comprobans. Finem vero Liberii non minus certum reddit Libellus precum, Theodosio Augusto porrectus a duobus presbyteris Faustino et Marcellino, eodem quarto saeculo ad finem vergente: quem Baronius indicavit ad annum 367, edidit vero Schelestratius Antiquit. Ecclesiae tomo I, lib II, cap 9, n. 2, ex Cod Vaticano 4903 unde pridem retulerat Panvinius hist Eccles tom I (Ms. in eadem bibliotheca Vaticana asservato), affirmans illum codicem uncialibus litteris scriptum asservari in bibliotheca monasterii S. Crucis de Avellana, et in illo legi ea quae sequuntur: Itaque octavo Kal. Octobris Gratiano et Daglaipho Coss. Liberius humanis rebus eximitur. Pertinent autem consulatus Gratiani et Daiglaiphi ad annum Christi 366. Quare cum Liberius pontificatum Romanum iniverit anno 352, die XI Kal. Junias quo eligebatur (nisi legendum sit IX Kal. Junias die Dominica [Col. 0039B] qua ordinabatur); et cum rebus humanis exemptus fuerit die 24 Septembris anni 366, Gratiano et Daiglaipho coss.; necesse fuerit ejusdem sedi attribuere annos quatuordecim, menses quatuor, dies duos. Mirum igitur videri potest, quod ita certi cum sint termini pontificatus Liberii, nulla tamen epocha huic summae respondeat ex collectis inter prolegomena Ibi attamen adnotavi, detrahi triennium exsilii, quo detinebatur Liberius a Constantio Augusto (cujus etiam temporis pars tribuenda est legitimo ejusdem successori S. Felici papae et martyri, ut hac ipsa et sequenti sectione ostendetur) tum a picturis basilicae S. Pauli, tum a catalogis numerantibus ejusdem sedis annos decem, menses septem, dies tres. Quin etiam Felice, de consilio Liberii suum in locum ordinato cum ipse in exsilium deportaretur, ut in hac Anastasii num. 52 diserte scribitur linea 9, omnes anni Felicis in ejus ordinatione [Col. 0039C] dinumerantur. Et quamvis legitimus pontificatus Felicis extendendus non sit ultra annum unum, menses tres, et dies duos, ut ex dissert 2 Schelestratii, cap 9, indicavi eodem fol 105 in Prolegomenis col 2, attamen catalogus sub Felice quarto assignat Felici triennium solidum exsilii, quod adimitur Liberio. Bibliothecarius memorat biennium in exsilio exactum a Liberio antequam ejusdem suasione Felix ordinaretur. Linea 4, num 51: «Hic exsilio deportatur a Constantio, quod noluisset haeresi Arianae consentire, et fecit in exsilio annos duos, et congregantes se sacerdotes cum consilio Liberii, ordinaverunt in ejus locum Felicem presbyterum episcopum.» Huic biennio si addatur annos unus cum mensibus tribus, et diebus duobus Felici tributis, colligitur summa annorum 3, mens 3, et dierum 2. Haec autem detracta ex annis 14, mensibus 4, diebus 2, numeratis ab inito per Liberium pontificatu ad ejus obitum ex documentis quarti [Col. 0039D] saeculi ex annis 14 mens 4 dieb 2 ex annis 3 mens 3 dieb 2 superstites relinquit annos 11 mens 1 dies 0 Tribuunt picturae S. Pauli et complures catalogi cum Bibliothecario pontificatui Liberii annos decem, menses septem, dies tres. Quare menses quinque, et dies viginti septem supra annos duos solidos ejusdem exsilio sunt assignandi. Tum vero ex hisce annis exsilii 2 mens 5 dieb 27 et ex legitimo pontificatu Felicis 1 mens 3 dieb 2 cum assignatis sedi Liberii 10 mens 7 dieb 3 colligitur summa temporis ann 14 mens 4 dier 2 respondens intervallo temporis intercepto ex die 22 Mai anni 352, Constantio Aug. V et Gallo Coss, qua die S. Liberius inibat pontificatum ad diem 24 Septembris anni 366. Gratiano et Daiglaipho coss. qua rebus humanis exemptus fuit. Quibus autem annis fuerit in exsilium pulsus [Col. 0040A] quandoquidem in chronico Hieronymi et apud alios scriptores legitur Liberius iterato exsulare jussus) colligere possumus ex lin 3 hujus sectionis, ubi haec habentur: «Fuit autem temporibus Constantii filii Constantini usque ad Constantinum Augustum tertium. Hic exsilio deportatur a Constantio quod noluisset haeresi Arianae consentire: et fecit in exsilio annos duos, etc.» Illis in verbis usque ad Constantinum tertium, ubi legendum puto usque ad Constantium tertium, indicatur, ni fallor, consulatus tertius Constantii Galli cum Constantio Aug VII consule anno Christi 354. Occurrit consulatus iste pluribus in legibus utriusque codicis Theodosiani scilicet ac Justinianei (et quidem aliquando mendose signatus Constantini VII reddentibus loco Constantii VII) in chron Alexandr Fastis Flor Maj et Mi. Fastis Idatii, chronico Prosperi, Fastis Anonymi, et alterius Anonymi apud Bucherium de Praef Urbi collectis a Relando. Tum vero prioris exsilii lex contra Liberium scripta videtur. Et quidem anno [Col. 0040B] 355, Arbettione et Lolliano coss. in exsilium pellitur Idibus Augusti, ut ex Actis pontificum antiquissimis collegit Panvinius videndus apud Schelestratium Antiq Eccles dissert 2, cap 9, n. 3, nempe post annos 3, menses 2, et dies 21, a suscepta ordinatione. Biennio post ab exsilio redux Felicem ex Archidiacono presbyterum, deinde pontificem reperisse dicitur contra jusjurandum a clero electum (ut refertur etiam in chronico cui nomen praefigitur Hieronymi) intrusum primo factione Arianorum, licet ipse catholicus esset. Varia deinde vicissitudine ab Ariano principe, et a senatu populoque Romano modo Liberius, modo Felix vexantur, et per vices pelluntur ex Urbe ac revocantur: quo tempore sive ex consensu Liberii iterum exsulis, sive ex rumore in Urbem perlato, quod is Constantio consensisse diceretur in admittenda formula Sirmiensi, electum jure fuisse constat successorem Liberi Felicem. Is in Cathedra apostolica legitime sedens mira firmitate fidei ita [Col. 0040C] restitit Constantio, ut post annum solidum, menses tres, dies duos, legitimae sedis ipsi attributos in picturis S. Pauli et in catalogis aliisque documentis, quae retulimus in Prolegomenis, juxta nonnullos Urbe pulsus et clam morti traditus jussu Constantii dicatur die III, sive IV, Idus Novembris; ab aliis vero dicatur quidem expulsus ab Urbe, et pontificatu cessisse ad indicatum diem III Idus Novembris, sed vitam produxisse putetur ad annum 365, cum in libello precum Faustini et Marcellini obiisse narretur Valentiniano et Valente consulibus. Post obitum seu dimissionem Felicis cessavit episcopatus juxta catalogum Farfensem dies 37, nempe ex die 12 Novembris ad 20 Decembris; juxta Bibliothecarium vero (includentem fortasse terminos mortis Felicis et iteratae electionis Liberii) cessavit dies 39, nempe ex die 11 Novembris ad 21 Decembris ejusdem anni 359. Tunc vero iterum electus die 21 Decembris Romanus pontifex Liberius tenuisse [Col. 0040D] dicitur tres basilicas patriarchales Constantinianam, Vaticanam, et Paulinam per annos septem (sect. 52) nempe usque ad annum aerae Christianae 366, quo vita cessit die 24 Septembris, Gratiano et Daglaipho coss. Post iteratam electionem sedit ann 6 mens 9 dies 3 Sederat ante primum exsilium ann 3 mens 2 dies 21 summa est 9 mens 11 dies 24 a reditu ex priori exsilio ad secundam relegationem si addantur ann 0 mens 7 dies 9 quot fluunt ex II Augusti ad X Martii sequentis, fiunt anni 10 mens 7 dies 3 Attributi Liberio per catalogos Bergomensem et Colbertinos duos IV et VI consentientibus quoque picturis S. Pauli, ut supra retuli in Prolegom. Erit itaque chronologia duorum pontificum Liberii et Felicis ex allatis documentis ita disponenda: Anno 352, die Dominica 22 Maii ordinatur Rom. pont Liberius. Num. 51, linea 1.— Sedit annos decem, menses septem, dies tres. Qua ratione colligatur haec summa dixi paulo ante in notis chronologicis. In codice S. Marci Florent. legitur: Sed ann VI, mens. IV, dies III. Suspicor ex vetustiori exemplari desumptum ubi fortassis anni VI, mens VIIII, dies III, exprimebantur; quae summa tempus definit ab iterata electione ad finem vitae Liberii, rotundo numero annorum septem signata per Bibliothecarium sectione sequenti. Sessio ista Liberii interrupta per iteratum exsilium, abrupta per dimissionem, et consensum ab eo [Col. 0041C] praestitum ad electionem Felicis, repetita denique per secundam electionem ad Romanam Sedem, reddit ejus tempora ita implicata; ut omnium pene historicorum et chronologorum calculos fugiat, aut certe patientiam fatiget ejusdem sedis chronologia. Accedit difficultas separandi in historia Liberii ea quae prius gesta sunt a caeteris subsecutis post revocationem: ut ipse Annalium conditor Baronius ad annum 357 observat, complicanda sibi esse necessario priora cum posterioribus, ut idea resultet integra gestorum ab eo pontifice: cujus invictum robur in assertione catholicae fidei, et morum sanctimonia a Patribus aetate ipsi aequalibus commendata fit manifesta, si prima cum postremis temporibus conferuntur. Quae autem humanitus passus est medio intervallo, dum taedio affectus exsilii subscripsit sententiae contra Athanasium, et formulae dolose sibi porrectae (licet a catholica fide non dissentienti) divelli nec ipsa possunt a serie plurium gestorum in [Col. 0041D] aliis formulis subsecutis et ab illa diversis, quarum de subscriptione nota illi impingi non potest. Quare mirum videri minime debet, si paulo obscuriora et confusa Liberii gesta se nobis offerant hoc in Libro Pontificali: quae apud historicos et chronologos diligentiores non sine permistione et implexione dis oni potuerunt. Ea tamen dilucidata reperiet lector prioribus curis apud Baronium ad annum praesertim 357, deinde apud Pagium juniorem in sectione Liberii, et fortasse nitidius apud Somier, in Historia dogmatica S. Sedis: uti experietur ex eo specimine notarum selectiorum, quae ejusdem ex commentario hic afferuntur. Num. 52, lin. 10.— Hic fecit basilicam nomini suo juxta macellum Libies. In Sixto tertio amplificatore basilicae Liberianae erit locus opportunior de illa agendi. Linea 13.— Sepultus est in caemeterio Priscillae via Salaria. Et complures pontifices ab aetate S. Marcelli usque ad Siricium conditi leguntur in hoc [Col. 0042A] coemeterio Priscillae, nempe Marcellinus, Marcellus, Silvester, Liberius, Siricius, Coelestinus. Aringhius, qui eosdem recensuit Romae subterr. lib. IV, cap. 28, n. 10, advertit etiam ex epistola Adriani papae ad Carolum Magnum constare, picturis decoratum fuisse hoc coemeterium a Coelestino. Subdit n. 12, a Paschali papa complurium ex iis reliquias in Urbem fuisse perlatas (quando fuerunt a Saracenorum et haereticorum incursibus et injuriis vindicandae) uti docent tabulae marmoreae in titulo S. Praxidis affixae, ubi SS. pontificum Siricii et Coelestini lipsana ipse deposuit: quorum et epigraphes sepulcrales, a Baronio et a Grutero etiam productas ostendit. Aliunde etiam novimus Coemeterium Priscillae fuisse celebre aetate Liberii ex solemni baptismo ibidem administrato per eumdem pontificem, dum Urbis ingressu prohiberetur: ita suadente Damaso cum universo coetu presbyterorum ibidem collecto, uti ex Actis antiquis Liberii memorat idem Aringhius laudato libro IV, cap. 30 et 31, ubi illustrat partes [Col. 0042B] coemeterii Priscillae dictas coemeterium Novellae et coemeterium Ostianum. Haec supra indicavi tomo II, in notis ad S. Marcellinum, pag. 259. Caeterum Damasus, qui superstite Liberio presbyter ejusque vicarius in Actis nominatur, deinde proximus successor fuit, in eodem coemeterio Priscillae, ubi decessorem Liberium condidit, ornavit versibus sepulcrum Marcelli papae, legendis apud Baronium, in App. tom. III, pag. 309; Gruterum pag. 1172; Aringhium, lib. IV, cap. 28, n. 7.
[Col. 0042B] Linea 3.— Hic exsilio deportatur a Constantio. Mittitur in exsilium Liberius usque Beroeam Thraciae urbem ab imperatore, eo quod contra Athanasium subscribere, et cum Arianis communicare nollet. Linea 5.— Ordinaverunt in locum ejus Felicem. Felix Romanae Ecclesiae archidiaconus, procurantibus Arianis, et praesertim Acacio Arianorum principe [Col. 0042C] in locum Liberii sufficitur: orthodoxus tamen, non Arianus; nam quod ad religionem attinebat, reprehensione caruit, licet cum illis, qui illam labefactare studebant, libere communicarit et in Athanasii damnationem subscripserit. Auctores sunt Hieronymus, de Script. Eccles. in Acacio; Theodoretus, lib. II, c. 10, Sozomenus, lib. IV, c. 10, aliique. Vivente autem S. Liberio non potuit Felix plusquam chorepiscopus esse delectus; ne unius catholicae Ecclesiae duo essent episcopi, et unius corporis duo capita turpiter eminerent. Linea 8.— Neque in ecclesias, neque in balnea haberent introitum. Clerici enim et sacerdotes, qui Felici adhaeserant, ab ecclesia ubi Liberius suos convocabat abhorrentes, etiam balneis publicis abstinebant, ne una cum illis lavarentur, ut qui scirent ex sententia Joannis evangelistae nec balnei lotione cum haereticis participandum esse.
[Col. 0042D] Linea 3.— A Constantio. S Liberius, natione Romanus, ex patre Augusto, post duorum mensium et aliquot dierum interpontificium, pontificiam sedem ascendit, ordinatur die vigesima prima Junii, quae an. trecentesimo quinquagesimo secundo Dominicalis fuit. Statim Orientales episcopi ipsum in partes suas pertrahere tentarunt, sed hic Orientalibus rescripsit, se iis consentire non posse diuque Athanasii causam damnare constanter recusavit. Quare ut imminentem, non tam adversus Athanasium, quam universam Ecclesiam catholicam, ac praesertim adversus Occidentales episcopos persecutionem, anno 353 ad Constantium imperatorem, qui, profligato Magnentio Arelate substiterat, legatos misit Vincentium Capuanum episcopum, Marcellum Campaniae et alios nonnullos, quibus in mandatis dedit, ut ab eo concilium generale Aquileiae celebrandum impetrarent, [Col. 0043A] in quo prius de fide, tum de causa Athanasii ageretur. Legatorum Liberii occasione concilium Arelate coactum est, in quo imperator, Ursacio et Valente episcopis Arianis, qui post concilium Mediolanense, de quo in Julio egimus, ad vomitum redierant, instigantibus, una cum Saturnino Arelatensi episcopo etiam Ariano, plerosque episcopos orthodoxos, et ipsum in primis Vincentium Capuanum, Liberii papae legatum, Athanasii damnationi subscribere coegit; hic est ille Vincentius, qui in synodo magna Nicaena, Silvestri legatione functus est, quique etiam in magno Sardicensi concilio cum aliis episcopis judex sederat ad cognoscendam et judicandam Athanasii causam, et candidum, ut aiunt, calculum pro ejusdem absolutione, in urnam saepe injecerat. Postea tamen adversus eosdem Arianos, pro tuenda fide catholica perseveravit infractus, ut de concilio Ariminensi loquentes dicemus. Solus [Col. 0043B] ferme ex episcopis orthodoxis in conciliabulo Arelatensi, invicti animi specimen dedit Paulinus Trevirensis episcopus, qui ob fidem et Athanasii innocentiam, egregie fortiterque propugnatas, ab Arianis exauctoratus, et a Constantio in exsilium apud Phrygiam amandatus est, ubi anno 358, gloriosus confessor occubuit. Hujus conciliabuli historia deprompta est ex Liberii epistola ad Constantium, ex sancti Athanasii apologia prima, et aliis. Parte alia Ariani episcopi numero circiter triginta Antiochiae in synodo anno trecentesimo quinquagesimo quarto congregati, «ad omnes ubique constitutos episcopos litteras scripserunt, quibus affirmabant, Athanasium contra leges Ecclesiae rediisse Alexandriam, non in synodo prius innocentem declaratum, sed per contentionem eorum, qui idem cum illo sentiebant: hortatique sunt, ut neque cum illo communicarent, neque ad eum scriberent,» ut scribit Sozomenus lib. IV, cap. 8. Liberius, auditis iis, quae prioribus a se missis [Col. 0043C] legatis ad Constantium imperatorem, contigissent, aliam rursus legationem ad eumdem imperatorem anno trecentesimo quinquagesimo quarto misit. Legati autem ad tantum opus delecti sunt Lucifer episcopus Calaritanus in Sardinia, Pancratius Romanae Ecclesiae presbyter, et Hilarius ejusdem Ecclesiae diaconus, quibus, ex mandato ejusdem pontificis, se adjunxit Eusebius Vercellensis episcopus, qui ad Constantium adhuc in Galliis agentem Liberii papae epistolam detulerunt, quae exstat in fragmentis sancti Hilarii et apud Baronium. Illi, quod postulabant, a Constantio obtinuerunt, convocationem videlicet concilii generalis in annum sequentem, trecentesimum quinquagesimum quintum. Eo itaque anno, et quidem non multum affecto, scilicet ante finem mensis Maii, pauci ex Oriente episcopi, ex Occidente trecenti et amplius, ut testantur Socrates et Sozomenus, Mediolani congregati sunt. Lucifer Calaritanus atque collegae, apostolicae [Col. 0043D] sedis legati, necnon sanctus Eusebius episcopus Vercellensis, praevidentes tyrannidem in hac synodo, a Constantio imperatore Ariano exercendam, aegre admodum ad illam accessere, et praecipue Eusebius, qui tamen duabus epistolis, quarum prior est Arianorum, posterior eorumdem legatorum, ad concilium evocatus, ad illud accessit, cum solidis diebus decem cunctatus esset, ut testatur sanctus Hilarius ad Constantium scribens. Hae duae epistolae a Baronio ex Actis S. Eusebii, et ex tabulario Vercellensis Ecclesiae editae, exstant tomo primo conciliorum. Eusebio Vercellensi et legatis apostolicis in ecclesiam et synodum admissis. Ariani, qui fidei Nicaenae eversionem, et omnium episcoporum, qui Athanasii damnationi non subscriberent, exsilia meditabantur, ab iis postularunt ut in Athanasium subscriberent; sed, ut subdit Hilarius laudatus, Eusebius respondit: «De sacerdotali fide prius oportere [Col. 0044A] constare: compertos sibi quosdam ex iis qui adessent, haeretica labe pollutos; expositam fidem apud Nicaeam posuit in medio: spondens omnia quae postularent esse facturum, si pro fidei professione scripsissent. Dionysius Mediolanensis episcopus chartam primus accepit, ubi profiteri scribendo coepit: Valens calamum et chartam e manibus violenter extorsit.» Tum Ariani, Mediolanensis populi, qui catholicam fidem egregio studio conservabat, metu, synodum ab ecclesia ad palatium transtulerunt. Ibi, ut ait Sulpitius Severus, lib. II Hist. sacrae, «Epistolam sub imperatoris nomine emittunt omni pravitate refertam: eo nimirum consilio, ut si eam aequis auribus populus recepisset, publica auctoritate cupita proferrent: sin aliter fuisset excepta, omnis invidia esset in rege, et ipsa venialis; quia etiam tunc catechumenus sacramentum fidei merito videretur potuisse nescire. Igitur lectam in ecclesia epistolam populus aversatur.» [Col. 0044B] Cum Eusebius Vercellensis, Lucifer Calaritanus, Pancratius et Hilarius, apostolici, in propugnanda fide et justitia, pectoris viri, damnationi Athanasii subscribere recusarent, Constantius imperator eos exsilio damnavit; et Hilarius, Ursacii, Valentis, et eunuchorum Constantii malis artibus, flagris immaniter caesus est, ut discimus ex sancto Athanasio in epistola ad solitarios. Dionysius Mediolanensis episcopus, qui imprudenter Athanasii damnationi subscripserat, adjunctus postea in confessionis gloria apostolicis legatis, et cum eis in exsilium missus, ibidem mortuus est, in cujus sedem Constantius imperator Auxentium Arianum intrusit. His non contentus imperator Liberium papam Mediolanum accersit, quo cum pervenisset, noluit damnationi sancti Athanasii, secundum imperatoris vota, assensum praebere; tum quod comperta ipsi esset sanctissimi illius antistitis innocentia, et Arianorum in eum invidia: tum quod fidem Nicaenam per cuniculos peti videbat, cum strenuum ejus propugnatorem [Col. 0044C] sanctum Athanasium persequebantur. Unde Constantio id ab eo extorquere conanti respondit Liberius: «Ego vero postulo, ut primum quidem generalis praecurrat subscriptio, quae fidem Nicaeae expositam confirmet. Deinde ut revocatis ab exsilio fratribus nostris, et in sedes suas restitutis si ii qui tumultus in ecclesiis nunc excitant, apostolicae fidei consentire visi fuerunt, tunc universi Alexandriam. convenientes, ubi et accusatus ipse et accusatores sunt, et defensor eorum, examinato illorum negotio, concordem sententiam proferamus.» Haec constant ex dialogo quem imperator cum Liberio habuit Mediolani, relato a Theodoreto lib. II Hist. eccles., cap. 16, in quo cedro dignae sunt illae voces, quibus Constantio exsilii minas intentanti respondit: Fratribus qui Romae sunt jam vale dixi. Potiores enim sunt ecclesiasticae leges quam domicilium Romae. Aliquibus diebus elapsis cum imperator Liberium accivisset, neque is de sententia [Col. 0044D] discederet, eum Beroeam Thraciae relegari praecepit. Elapso biennio a Liberii exsilio, Constantius Romam profectus est, ubi a matronis Romanis rogatus, ut eum ab exsilio redire juberet, ut ait Theodoretus lib. II, cap. 17. Imperator «cum episcopis suis re communicata, redditurum se eis hominem pollicitus est, si in eamdem cum episcopis suis concederet sententiam.» Liberius itaque et taedio victus, et desiderio impotenti recuperandae sedis aestuans, vim etiam et verbera passus, et Athanasium damnavit, et formulae fidei ab Arianis sibi oblatae subscripsit; ideoque anno 358, ut ait Hieronymus in Chronico, Liberius victor Romam ingressus est, et quidem die secunda Augusti, ut habet Anastasius: Ingressus Liberius in urbem Romam quarto nonas Augusti. Nec dici potest ejus Romam reditum anno 357 contigisse, cum non ante ab exsilio revocatus fuerit, quam subscripserit formulae, quae conscripta est a [Col. 0045A] tertia synodo Sirmiensi anno 358 celebrata. Certe anno 357, mense Decembri, Liberius nondum Romae erat cum lex 14 Cod. Theod. de Episcopis, data mense Decembri Mediolani, directa sit ad Felicem episcopum Romanum, ideoque Liberius sedi suae nondum restitutus erat. Haec porro formula cui Liberius subscripsit, videtur esse ea, quam Hilarius in fragmentis vocat perfidiam ab Arianis conscriptam, et quam Liberius catholicam vocat, ac a Demophilo sibi oblatam suscepisse se dicit in epistola ad Orientales. Cum post tertiam synodum Sirmiensem anno trecentesimo quinquagesimo octavo, ut legere est in Critica Baronii, celebratam, in qua conscripta est illa fidei formula, cui Liberius subscripsit, non tam pax inter Orientales sanciri visa esset, quam inter ipsos nova emergere dissidia, Constantius imperator oecumenicam Arimini synodum indixit anno trecentesimo quinquagesimo nono celebrandam; sed eamdem, consilio Arianorum, duas in partes divisit; [Col. 0045B] ita ut Orientales Seleuciae in Isauria; Occidentales vero Arimini in Aemilia convenirent. Orientales quidem numero 160 Seleuciae congregati episcopi, cum mutuis sese accusationibus divexarent, concilium in duas partes scissum est, et nova fidei formula ab Acacio Caesareae Palaestinae episcopo prioris factionis duce edita, in qua, explosis vocabulis, consubstantialis, et aequiconsubstantialis, tanquam a Scripturis abhorrentibus, similitudinem Filii cum Patre fatebatur, verbumque dissimile anathemate damnabat, rejecta est ab alterius factionis episcopis semi Arianis, qui Filium Patri similem in substantia propugnabant, non vero sola voluntate, ut Acacius. Quare Acaciani discesserunt, semi-Ariani vero in ecclesiam convenientes, eos adesse recusantes abdicarunt et excommunicarunt. De his legendi sanctus Athanasius, lib. de Synodis; Socrates, l. II, cap. 31 et seq., Sozomenus, lib. IV, cap. 21, et Severus Sulpitius lib. II, qui scribit S. Hilarium Pictaviensem [Col. 0045C] episcopum huic synodo adfuisse. Unde ipse Hilarius, quae in ea gesta sunt accuratius narrat lib. contra Constantium. Quadringentos episcopos Ariminensi concilio interfuisse auctor est idem Severus Sulpitius loco laudato. Episcopis in unum congregatis, lectae sunt Constantii imperatoris litterae, quibus jubebat ut solum tractaretur de fide. Valens et Ursacius Ariani, tertiam fidei formulam Sirmiensem in medium protulerunt, quae Filium Patri similem secundum Scripturas docet; sed licet ea imperatori placuisset, a Patribus tamen rejecta est. Deinde Nicaena fides unanimi catholicorum antistitum suffragio probata; hancque ad omnia sufficere judicatum. Ursacius, Valens et alii quatuor episcopi Ariani damnati, et epistola synodica ad Constantium Augustum data, quam refert Athanasius lib de Synodis. Hanc epistolam Patres ad imperatorem per legatos mittunt, quos ut benigne suscipiat, orant. Supplicant denique ut episcopos, [Col. 0045D] quos et gravitas aetatis, et paupertas affligit, in patriam reduci jubeat, ne ecclesiae, absentibus episcopis, desertae relinquantur. At Ursacius et Valens, qui legatorum orthodoxorum adventum praevenerant, ita imperatoris animum exacerbarunt, ut episcopi a concilio missi nullum responsum referre potuerint. Haec omnia Arianorum artibus facta testatur Theodoretus, ut orthodoxos episcopos mora diuturniore fatigatos, taedioque oppressos, ad destructionem decretorum compellerent, quae contra haeresim ejusque defensores ediderant. Sed catholici praesules, datis ad Constantium litteris, professi sunt nunquam se a priori proposito et sententia discessuros, idemque se concilii legatis in mandatis dedisse. Verum cum episcopi a concilio missi, compulsi essent ad Arianorum perfidiam subscribendam, atque cum ipsis communicandum, in eam praevaricationem non soli adducti sunt, sed et omnes pene orthodoxarum partium antistites de quorum lapsu legendi sanctus [Col. 0046A] Athanasius in epistola ad Africanos et sanctus Hilarius in fragmentis et alii. Liberius papa et Vincentius Capuanus episcopus, qui Arianorum sordibus antea labefactati visi fuerant, ad meliorem frugem conversi pro fide catholica intrepidi steterunt, et Arianorum perfidiae subscribere recusarunt, ut patet ex epistola Damasi papae et synodi Romanae ad Illyrios a Theodoreto lib. II, cap. 22, relata, et ex legatione concilii Lampsaceni ad ipsum Liberium missa. Cum enim, defuncto Joviano imperatore, episcopi Hellesponti et Bythiniae, aliique consubstantialitatis assertores concilium Lampsaci, quae civitas est in Hellesponto, anno trecentesimo sexagesimo quarto celebrassent, in quo decreverunt doctrinam illam ratam fore, quae Filium Patri substantia similem asserebat, celebrato concilio legationem miserunt ad Liberium papam, legatisque in mandatis dederunt, ut nequaquam cum Liberio de fide dissentirent, sed communicarent cum Ecclesia Romana, fidemque Consubstantialis ratam facerent. [Col. 0046B] Legati Romam advenientes, concilii litteras obtulerunt, sed Liberius eas recipere nolebat, quod eos Arianae haereseos suspectos haberet. At illi se catholicos esse professi sunt, eique libellum obtulere, in quo verba ipsa Nicaeni symboli conscripta erant. Haec constant ex Sozomeno lib. VI, cap. 7 et ex Socrate lib. IV, cap. 4 et 11, quo in ultimo loco idem Socrates subjicit libellum a praefatis legatis Liberio traditum: quo profitentur se fidem catholicam tenere, servareque, quae a sacrosancto concilio Nicaeno confirmata fuerit, in qua vox consubstantialis, ad perversam Arii doctrinam expugnandam, sancte pieque posita est. Deinde, Arium, impiam ejus doctrinam et erroris fautores exsecrantur et damnant. Tertio, dicunt anathema nominatim fidei formulae in concilio Ariminensi recitatae, utpote quae Nicaenae fidei repugnat. Quarto, exponunt fidem suam, quae in omnibus Nicaena fides est. Isto libello Liberius legatos, tanquam sponsione obstringens, in communionem recepit, [Col. 0046C] datisque litteris illos dimisit. Quod sane certum est de orthodoxa Liberii fide argumentum. Sanctus item Athanasius in epistola ad solitariam vitam agentes narrat, Eusebium Constantii imperatoris Ariani eunuchum multa B. Petro munera obtulisse, sed Liberium ejusdem ecclesiae custodem acriter increpasse, quod illa inferri in ecclesiam passus esset, ipsaque tanquam illicita et exsecranda ab Ecclesia projici mandasse. Verum quid haeremus, cum certissimum de orthodoxia Liberii argumentum nobis suppeditet Siricius papa in epistola quam ad Himerium Tarraconensem episcopum scripsit, de qua mox. In ea enim capite primo diserte asserit, non solum Liberium magna animi fiducia, Arianorum procaciae perditissimis illis temporibus restitisse, Arianae fidei formulae in concilio Ariminensi recitatae non subscribendo, ut plerique omnes scribunt, sed ulterius processisse, et concilium illud irritasse et cassasse. Siricii verba num. 15 recitata. [Col. 0046D] Certe magnam fuisse in Ecclesia catholica Liberii famam, S. Ambrosii elogium praedicat, qui lib. III, de Virginibus, quem scripsit ad Marcellinam sororem, ait: «Quoniam quae habuimus, digessimus superioribus libris duobus, tempus est, soror sancta, ea quae mecum conferre soles, beatae memoriae Liberii praecepta revolvere, ut quo vir sanctior, eo sermo accedat gratior,» ubi postea intexit ejusdem Liberii sermonem habitum in ejusdem Marcellinae spiritualibus nuptiis, cum se Deo perpetua virginitate dicaret. Sed, ut quae sunt Ariminensis concilii absolvam, episcopis illius concilii, ob lapsum adeo lugendum haereseos notam non esse inurendam dissertatione peculiari ostendit Natalis Alexander saeculo IV. Liberius papa Ariminensi concilio cassato, generalia ad Christi fideles decreta misit, quae quidem ad nos non pervenerunt, sed eorum mentio est in epistola Siricii papae ad Himerium Tarraconensem episcopum anno trecentesimo octogesimo quinto scripta, [Col. 0047A] capite enim primo ita legitur: «Prima itaque paginae tuae fronte signasti, baptizatos ab impiis Arianis, plurimos ad fidem catholicam festinare, et quosdam de fratribus nostris, eosdem denuo baptizare velle, quod non licet, cum hoc fieri et Apostolus vetet, et canones contradicant, et post cassatum Ariminense concilium, missa ad provincias a venerandae memoriae praedecessore meo Liberio generalia decreta prohibeant, quos nos cum Novatianis, aliisque haereticis, sicut est in synodo constitutum, per invocationem solam septiformis Spiritus, episcopalis manus impositione, catholicorum conventui sociamus. Quod etiam totus Oriens, Occidensque custodit: a quo tramite vos quoque posthac minime convenit deviare, si non vultis a nostro collegio synodali separari sententia.» Hic tamen obiter observandum Gregorii Magni tempore haereticos quidem in Occidente sola manuum impositione, sed in Oriente cum addito chrismate exceptos fuisse, ut videre est in ejus epistola 61, libri IX, ad Hibernos episcopos. Arianos per manuum [Col. 0047B] impositionem in Ecclesia Romana recipi, asserit etiam Innocentius papa, in epistola 18, ad Alexandrum Antiochenum episcopum, cap. 3. Postquam Liberius duabus ordinationibus mense Decembri presbyteros 18 et diaconos 5 fecisset; ac insuper episcopos 19 per diversa loca ordinasset, vitam cum morte commutavit die vigesima tertia mensis Septembris anni trecentesimi sexagesimi sexti, sepultus via Salaria, in coemeterio Priscillae. Annum et diem obitus non notat Chronicon Damasi, quod ante Liberii mortem exaratum ostendit spatium vacuum relictum, ad diei et anni numerum, quando Liberius moreretur, notandum. Annum mortis habemus ex Chronico Eusebii juxta editionem Pontaci, et ex praefatione libelli precum Marcellini et Faustini presbyterorum Luciferianorum, ad imperatores Valentinianum, Theodosium et Arcadium: ubi diem ejus sepulturae notant, nempe diem vigesimum quartum Septembris, ut etiam habetur in Martyrologio [Col. 0047C] Bedae; in Hieronymiano vero notatur dies mortis, nempe vigesimus tertius Septembris, sicuti et in antiquo Martyrologio sancti Cyriaci. Sedit itaque annos quatuordecim, menses tres et dies tres. Inter ejus epistolas una est ad omnes episcopos, altera ad Athanasium et Aegyptios episcopos, quae a viris eruditis spuriae reputantur, utpote consarcinatae ex epistolis Siricii, Leonis, Martini primi, et aliorum.
[Col. 0047C] Cur notas D. archiep. Somier in utriusque pontificis historiam, Julii scilicet ac Liberii, tradamus conjunctas accipiat lector ex causa Athanasii. Occasione exsilii in num. 50 memorati visum est expedire, ut ex P. Pagio notae praecedentes, et ex D. archiepiscopo Somier sequentes eligerentur, quae ad exsilium pertinent S. Athanasio indictum malis artibus Eusebianorum, qui ad concilium Antiochenum [Col. 0047D] convenerant, et ea quae pertinent ad nequissimi illius decreti revocationem, auctoritate Julii papae insecutam: qui protectionem apostolicam tum Athanasio, tum Marcello Ancyrano, aliisque episcopis ob catholicae fidei causam similiter expulsis constanter accommodavit. Inde enim poterit lector judicare, num periocha de exsilio huic num. inserta, excepta fuerit ex gestis Liberii in margine transpositis imprudenter ab Amanuensi, an detruncata ejus verba et confuse commista ex narratione gestorum Julii in cognoscenda causa exsilii, beato Athanasio, et Marcello Ancyrano inique decreti, ut alii suspicantur. Haec igitur excerpenda duximus ex Hist. dogm. lib. III, cap. 5. Julius papa illustrem reddidit pontificatus sui gloriam, ob strenuam defensionem, et exercitam auctoritatem sedis suae, necnon ob protectionem constantor impensam episcopis persecutionem passis [Col. 0048A] fidei causa tuendae. Feliciter illi contigit, ut laborum suorum exitum prospero fine commendatum in omnibus ferme viderit, et proprium patriarchatum Occidentalem semper fidelem et obsequentem: bonam vero causam, licet in Oriente vexatam, hostium insidiis continuo superiorem; haereticos perpetuo confusos, incassum licet suffultos propriis artibus, et suprema potestate principum eos protegentium. Haec scilicet ostendemus capitibus subsequentibus. Arianorum factio praecipuum sectae suae fulcrum semper experta est in Eusebio Nicomediensi, cujus propterea sociis nomen inditum est Eusebianorum. S. Athanasius episcopus Alexandrinus fuit scopus praecipuus, in quem torquerentur eorumdem tela, utpote qui zelo veritatis tuendae, quam ipsi subvertere conabantur, caeteris anteiret. Nihil igitur intentatum reliquerunt Eusebiani dolosarum artium, scelerum, et calumniarum, ut in conciliabulo Tyrio illum deponi ab episcopatu obtinerent. Cum vero sententiae contra eumdem ab ipsis prolatae nimis [Col. 0048B] evidens injustitia pateret, et idcirco sperare facile non possent ut illarum potestatum auctoritate firmaretur, quae ad exsequendas decretas contra illum poenas necessariae cognoscebantur, eo malignitatis et astus pervenerunt, ut veriti non fuerint perduellionis crimen ipsi intentare datis ad Magnum Constantinum litteris, et hunc adigere ut inauditum pelleret in exsilium. Quod postea factum Constantinus ita excusabat, ut a se id praestitum fateretur, praeservandi causa Athanasii, et ab hostium suorum invidia subtrahendi, potius quam puniendi criminis ullius causa, cum nullius reum peractum agnosceret: seque ad revocandum ab exsilio Athanasium paratum esse cum indicaret, morte praeventus est. Tres Caesares, qui in imperio successerant, patris optata perfecerunt; rejectis cum pudore Eusebianis, quorum mendacia refutabant missi ab Athanasio legati (S. Athan. ad Solitarios ). Verum Eusebiani cum jactarent restitutionem Athanasii factam adversus legesacrorum [Col. 0048C] canonum, ausi quoque sunt Pistum in ejus locum episcopum ordinare: quod vivente Constantino patre, nunquam attentaverant. Quin etiam veriti non sunt ad Julium Romanum pontificem scribere, ut ipse decretorum Tyri de Athanasio sancitorum judex esset (Sozomen. lib. III, cap. 7 Hist.) : et Pistus ipse contra Athanasium intrusus Romam se contulit ad causam suae electionis tuendam. Verum istius defensores «cum pares non essent presbyteris ab Athanasio missis, ac semper ab his convicti refutatique essent; concilium indici a Julio postularunt, litterasque et ad Eusebianos, et Athanasium Alexandriam, quibus convocarentur, mitti: ut coram omnibus justo judicio de causa cognosci posset. Tum enim se de Athanasio probaturos quod jam nequirent.» (S. Athan., Apol. 2.) Cum hisce legatis transmiserat Athanasius Romam epistolam synodicam episcoporum sui patriarchatus, per quam funditus evertebantur calumniae Eusebianorum. Qui pro [Col. 0048D] Athanasio stabant bona cum fiducia alacriter resistebant adversariae factionis artibus; ita ut his aqua haereret, confusis omnino et elinguibus redditis. Julius neque Pistum passus est sibi praesentari, neque cum illo communicare voluit. Eusebianorum igitur ablegati, ut suae causae discrimen eluderent, causati se nondum satis habuisse spatii ad jura sua colligenda, supplicarunt pontifici Julio, ut concilium vellet indicere, in quo finis imponeretur ejusmodi controversiae. Romanus pontifex, etiamsi probe cognosceret ex primis collationibus, quaecunque adversus Athanasium compingebantur iniquis artibus esse contexta: attamen providens, ut rem omnem funditus haberet perspectam, ne ut aliquando excipere quispiam, aut suspicari posset, se ab alteru ra parte praeventum, concilium, quod expetebant Romae congregari mandavit, atque ut scribit Theodoretus lib. II, cap. 4: Ecclesiae canonem secutus, et eos (Eusebianos) jussit [Col. 0049A] Romam venire, et divinum Athanasium quo pro se in judicio responderet, vocavit. Eusebianorum missi, etiamsi concilium haberi impetrassent, ita subirati ac perculsi sunt de Pisto non admisso ad se sistendum praevalidis Athanasii rationibus, ita cum intruso agi suadentibus, ut inter legatos praecipui Macarius, Martycius et Hesychius, quamvis gravi valetudine afflicti de nocte profecti fugam repente arripuerint. In illam vero sententiam congregandi concilii eo firmius descenderat Julius, et in ea constantius perstabat, quo plures erant episcopi ab Eusebianis vexati perinde atque Athanasius. «Neque enim (ait sanctus Pater Apolog. 2) solum Athanasius et Marcellus episcopi cum querimoniis de illatis injuriis, sed et plurimi alii episcopi ex Thracia, Coelesyria, Phoenice, Palaestina huc convenere.» Testatum legimus apud antiquos scriptores hanc Orientalium causam ad Romanum Julii papae tribunal fuisse deductam post Antiocheni concilii cognitionem, ipsomet Eusebio legatos ad Julium mittente, ut quae adversus Athanasium [Col. 0049B] decreta essent, rata haberet (apud Phot. cod. 257 et 258). Quod etiam Socrates lib. II, cap. 11 affirmat. Id vero satis demonstrat, quam rata apud antiquos esset et inconcussa auctoritas suprema Romanae sedis. Hoc enim exemplo ita eamdem confirmant episcopi in synodica concilii Italiae ad Theodosium Augustum scribentes: «Jure et more majorum, sicut et sanctae memoriae Athanasius, et dudum Petrus Alexandrinae Ecclesiae episcopi, et Orientalium plerique fecerunt, ut ad Ecclesiae Romanae, Italiae, et totius Occidentis confugisse concilium viderentur.» Verum omissa hujus chronologiae serie, id facto comprobatur praecipue, nempe ad Romani pontificis tribunal deferri causam controversam: Eusebianos submisse professos Romani pontificis sententiae se parituros: S. Athanasium accersitum quantocius huc advenisse: «Eusebianis ad certam diem ut se sisterent [Col. 0049C] judicio esse mandatum: eosque plurimum conturbatos, quod contra ipsorum spem Athanasius Romam se contulisset commentos fuisse futiles inanesque causificationes tergiversando» (ex S. Athanas. Apol. 2) . Id planius exponam ubi prius amovero difficultatem, quam excitare aliquis posset de nonnullis vocibus veterum scriptorum, quibus abutuntur infensi auctoritati Romanae sedis, ut insinuent lectoribus hanc delationem causae ad Julii pontificis tribunal haberi oportere simplicem arbitri electionem ex consensu partis Eusebianae; Athanasium vero praeter consensum in eumdem arbitrum, respexisse Romam tanquam asylum. Verum causae natura si attendatur, si delectus documentorum a Julio conquisitus ad instructionem animi sui, si modus definiendi controversiam ab ipso adhibitus, haec omnia abunde docent, judicium Julii pontificis fuisse exspectatum ex vi supremae illius auctoritatis, quae huic sedi demandata fuit a Christo Domino [Col. 0049D] supra universam Ecclesiam. Tribunalia sunt revera asyli et loca refugii, quo se recipiant, et contra oppressiones praepotentium opem implorent debiliores et injuste vexati. S. Athanasius, ejusque socii persecutionem ab Eusebianis passi Romam se conferunt, non modo ut tutiori loco degant, et furori hostium se subtrahant, sed etiam ut jurium suorum legitimam attributionem a supremo judice consequantur. Ad hoc tribunal provocant una cum aliis Orientalibus non ut gratiam impetrent, sed justitiam ut reportent adversus perturbatores, juris ordine secuto, etc. Denique ipsemet Julius aperte declarat, jus controversiae illius definiendae ad se pertinere; neque ipso inconsulto quidpiam posse legitime definiri. «An ignoratis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc quod justum est definiri posset? Quapropter si istic hujusmodi suspicio in episcopum concepta fuerat, id huc ad nostram Ecclesiam referri oportuit.» Ibidem [Col. 0050A] ex epistola Julii papae apud Athanas., paulo ante finem. «Firmitatem animi, quam hic ostendit sanctus Julius in tuenda auctoritate suprema sedis apostolicae, quomodo exercuerit in gestis subinde consecutis, exponit luculentius idem archiepiscopus Somier, cap. 6, 7 et 8, occasione concilii Sardicensis, quod a summo pontifice convocatum demonstrat: et ubi de appellationibus ad sanctam sedem jure interpositis, ac interponendis docte pro more suo disserit. Ejusdem selectiora hic attulisse sufficiat, quae ad constantiam tanti pontificis in asserendo Romanae sedis primatu et auctoritate supra caeteras, veluti specimen omnium consecutorum delibavimus.» Linea 3.— Hic exsilio, etc. Ad exhibendam veram ac distinctam notionem pontificatus Liberii plura praestabimus. Primo exponemus ejusdem sollicitudinem [Col. 0050B] pro fidei catholicae defensione. Secundo loco indicabimus mala quae perpessus est, ac persecutiones quas sustinuit, eadem de causa. Tertio pernos ostendetur, lapsum Liberii nihil derogasse sanctae sedis auctoritati. Quarto denique palam fiet, eumdem relevatum ex eo quod humanitus passus fuerat, subinde evasisse vividiorem et utiliorem Ecclesiae, quam deinceps plurima cum laude administravit. Reperitur edita inter fragmenta operum S. Hilarii epistola sub Liberii nomine ad episcopos Orientales, in qua exprimitur, ab hoc pontifice excommunicatum fuisse beatum Athanasium, recusantem in Urbem venire ad respondendum accusationibus iterum ipsi intentatis circa finem praecedentis pontificatus. Compendium plurimum ex hac epistola cum mutuentur errori suo scriptores Protestantes; monere oportet, quod evidenter constat ex omnibus antiquis monimentis, hanc epistolam non esse fetum Liberii. Baronius id invictis rationibus demonstrat [Col. 0050C] Annalium tomo III, et plane constat eamdem dolose insertam fuisse ab Ariano quopiam operibus sancti Hilarii, ac substitutam loco alterius huic omnino contrariae. Id enim manifeste colligitur ex iis, quae ibi sanctus hic Pater subdit immediate, quae ostendunt S. Hilarium tum temporis intime addictum fuisse partibus Athanasii. Nam litterae ab Aegyptiis episcopis per ea tempora ad eumdem pontificem Romanum datae petebant, non ut sedi suae redderetur Athanasius, sed ut illum manuteneri in communione Ecclesiae decerneret, qui a Julio decessore fuerat receptus. Negari minime potest, Liberium sub initium sui pontificatus ab Orientalibus episcopis fuisse admodum sollicitatum, ut a communione arceret Athanasium. Sed cum ab Aegyptiis episcopis 75 eodem tempore litterae supervenissent, quorum de Athanasio sententia prioribus Orientalium litteris repugnabat, utrasque communicavit clero suo Liberius, [Col. 0050D] ac in synodo legi praecepit, et Aegyptiorum testimonio permotus, insinuavit etiam episcopis Italis: Contra divinam legem visum fuisse cum Aegyptiorum numerus pro Athanasio major existeret, in parte aliqua illius criminatoribus praestare consensum (epist. Liberii papae ad Constantium Augustum ). Et in hanc sententiam respondit. Praevidit jam tum, ex Arianorum astu, qui apud imperatorem gratia pollebant, impendere Ecclesiae horribilem procellam. In orthodoxi dogmatis constantia perstiterat et perstabat adhuc Occidens universus, vigilantia Romanorum pontificum ita praeservante e proxima statione, imo ex centro, quod obtinent, circumpositas provincias a corruptione illa, quae Orientem infecerat utpote remotiorem. Accedebat etiam tuendo Occidenti a contagione illius pestis religio principum Constantini et Constantii, qui hanc imperii partem in fraterna divisione sortiti, Nicaenae fidei, cui firmiter adhaerebant, assertam [Col. 0051A] a se veritatem patrocinio tutabantur in sua praesertim ditione. Verum piis hisce principibus ante Constantium decedentibus cum universum imperium sub istius potestate redigeretur, exstinctis etiam tyrannis, qui nonnullas partes distraxerant; evidens erat, hunc principem solutum fraternis delinimentis, et aemulorum metu, libere prorupturum in effrenatam licentiam Arianismi solemniter profitendi, et ubique disseminandi. Erat praeterea timendum, ne occulti si qui antea fuissent in Occidente, ejusdem haereseos fautores, nacti principem illam aperte professum, impune ac libere deinceps exercerent easdem violentias, quarum theatrum unicum fuerat hactenus apertum in Oriente non sine aliqua moderationis consilii vicissitudine. Ut hisce malis impendentibus occurret tempestive Liberius, legatos ad Constantium misit, qui post excidium Magnentii Arelate agebat. Haec mandata legatis fuerant, Vincentio scilicet Capuano et Marcello in Campania pariter episcopo, ut obtinerent [Col. 0051B] a principe assensum indicendi concilii apud Aquileiam. Constantium Arelate conveniunt, et congregatos ibidem complures episcopos, plerosque Arianos, qui nuper damnaverant Athanasium, jubente post cam sententiam principe, ne quis episcopus intra fines imperii positus communicaret cum Athanasio, exsilii lege inobedientibus etiam indicta. Legatorum postulata super concilii celebratione ne proferri quidem passus est Constantius. Quin eosdem minacibus verbis et hostilibus factis male habitos adegit ad injustum decretum propria subscriptione signandum contra Athanasium. Quanto id moerore perceperit liberius, declarant ejus litterae mortem sibi ex eo dolore pene illatam fatentis. In suo tamen consilio persistens pontifex, ut generale concilium indiceretur, quod unicum remedium esse ducebat avertendis ab Ecclesia malis, novam legationem adornat ad Constantium, ad quam adlegit Luciferum episcopum Caralitanum, Pancratium [Col. 0051C] presbyterum, et Hilarium diaconum. Jussit, ut apud Eusebium Vercellensem praesulem notae sanctitatis diverterent, eumque studio et observantia inviolabili erga Romanam sedeni affectum adhibere curarent consortem muneris ejusdem legationis, et petitionis. Addidit epistolam ad Constantium Augustum, non minus apostolicae firmitatis indicem, quam debitae erga principem observantiae, ostendens necessitatem concilii tum ad finem imponendum causae Athanasii, tum ad tuenda fidei dogmata, etc. In hac etiam manifestat quae sint à potestatibus saecularibus praestanda in conciliorum convocatione et celebratione eorumque decretorum exsecutione. Auctoritatem nempe suam interponere debent pro publica pace tuenda, ut congregati ejus patrocinio gaudentes, juxta legum ordinem tranquille omnia discutere ac libere valeant definire: et quae fuerint judicio sacerdotum Dei confirmata adnitente auxilio principum [Col. 0051D] a populis recipi obsequenter, et exsecutioni demandare studeant. Obtinuerunt a Caesare posteriores legati concilii indictionem, quae fuerat prioribus denegata. Mediolani synodum congregari permissum fuit: ubi interesse voluit princeps non tamen ecclesiasticae libertatis tuendae, sed ejusdem opprimendae causa, et Arianismi substituendi in locum catholicae doctrinae. «Idcirco in locum ecclesiasticae cognitionis (uti scribit S. Athanasius, epist. ad Solitarios ) suum palatium tribunal earum causarum constituit, seque earum litium summum principem, et auctorem facit.» Et: . . . «Cognita Paulini, Luciferi, Eusebii, Dionysii episcoporum libertate . . . illos quidem in exsilium ejecit; concitatior autem in Athanasium factus, atrocius in eum edictum promulgat, nimirum et eum debere poenas suas luere, et ecclesias Arianis tradi, iisque se liberum facere, ut agant, quid velint.» Quid ageret Ecclesiae pastor et caput in tam difficili [Col. 0052A] temporum constitutione? Id unum ei superfuit praestandum, nempe gemere simul et consolari cum afflictis per epistolas, se participem reddere earumdem passionum pro Christi nomine, et ipsorum ex precibus per communem fidem ac spem praestolari gratiam et gloriam ad subeundum cum ipsis martyrium. Haec certe praestitit in epistola ad Confessores exsules, in qua legimus: «Positus inter moerorem absentiae vestrae, et gaudium gloriae . . . quaeso ut me praesentem vobiscum esse credatis. Et quia proximiores estis Deo effecti, vestris orationibus me vestrum consacerdotem famulum Dei ad Dominum sublevate; ut supervenientes impetus qui de die in diem cum annuntiantur, graviora vulnera infligunt, tolerabiliter ferre possim,» etc. Alterum quod pollicebamur circa Liberium nos praestituros erat ut ostenderemus, quantam persecutionum vim sustinuerit ab Arianis in eum concitatis. Neque enim diutius immunis fuit a tempestatibus [Col. 0052B] quas praeviderat. Scriptores tum Christiani tum ethnici, qui earumdem meminerunt, id etiam testantur, sedis Romanae auctoritatem in Ecclesia maximam in causa fuisse ut eamdem prae caeteris Ariani appeterent quam prae caeteris formidabant. Ammianus Marcellinus, lib. XV, post med. ita scribit: «Liberius Christianae legis antistes a Constantio ad comitatum mitti praeceptus est tanquam imperatoris jussis et plurimorum sui consortium decretis obsistens . . . Hunc (Athanasium) per subscriptionem abjicere sede sacerdotali paria sentiens caeteris jubente principe, Liberius monitus perseveranter retinebatur, nec visum hominem, nec auditum damnare nefas ultimum saepe exclamans; aperte scilicet recalcitrans imperatoris arbitrio. Id enim ille, Athanasio semper infestus, licet sciret impletum; tamen auctoritate, qua potiuntur aeternae Urbis episcopi, firmari desiderio nitebatur ardenti, quo non impetrato Liberius aegre, populi metu, qui ejus amore flagrabat, cum magna difficultate, noctis medio potuit asportari.» [Col. 0052C] S. Athanasius qui prae Marcellino multo penitius noverat factum ad causam suae religionis, et suamet ad negotia pertinens, gesta ab Arianis contra Liberium, et a Liberio pro fide ac justitia adversus eos tuenda, plenius explicat in epistola ad Solitarios saepe memorata: «Primum (inquit) nec Liberio quidem Romano episcopo pepercerunt (Ariani); nulla reverentia ducti, vel quod sedes illa apostolica esset, vel quod Roma metropolis esset Romanae ditionis . . . neque recordari se eos apostolicos viros in suis litteris appellasse. Cum Liberium vidissent orthodoxum, et osorem quidem Arianae sectae, studiosum vero in hoc, ut cunctos ab ea haeresi retraheret, ista secum impii cogitarunt. Si Liberium in nostram sententiam traxerimus; omnes brevi superabimus. Rem igitur ad imperatorem deferunt. Ille autem sperans per Liberium omnes se posse attrahere, mittit eunuchum quemdam Eusebium cum litteris et donis, etc. [Col. 0052D] Episcopus contra verbis suadens quaerebat quo modo hoc contra Athanasium posset fieri; quem non una, sed jam altera synodus probe ab omni crimine liberum pronuntiavit, et Romana Ecclesia cum pace dimisit. Non ita se habet ecclesiasticus canon, neque unquam accepimus talem a Patribus traditionem, quam et ipsi a beato et magno apostolo Petro acceperint,» etc. Constantius, cum videret incassum cedere suos priores conatus «scribit Romam; rursumque palatini, notarii, et comites emittuntur, et litterae ad praefectum, ut Liberium aut per dolum e Roma seductum in castra ad se mitterent, aut vim in eo persequendo adhiberent . . . Trahitur ergo Liberius ad imperatorem: quo cum pervenisset, magna quoque et ibi libertate dicendi usus est.» Idem ibi, Theodoretus nobis praeservavit colloquii illius seriem, et Constantii ac Liberii sensus ita litteris commendavit lib. II, hist., cap. 16. Constantius: «Tantano [Col. 0053A] orbis terrae pars, Liberi, in te residet, ut tu solus homini impio subsidio venire et pacem terrae, ac mundi totius dirimere audeas?» Liberius: «Esto quod ego solus sim: non tamen causa fidei propterea fit inferior.» Constantius: «Unum est quod quaeritur. Volo, ut tu Ecclesiarum communionem amplectaris, et deinde Romam redeas. Proinde consule paci, subscribe, ut Romam revertaris.» Liberius: «Jam fratres qui sunt Romae valere jussi. Nam leges ecclesiasticas observare pluris faciendum censeo, quam habere Romae domicilium.» Biduo post in Berhoam Thraciae relegatus fuit Liberius. Dubitatum fuit apud antiquos scriptores, prout hodie quoque in ancipiti res est apud recentiores, num Felix diaconus Romanae Ecclesiae quem Arianorum factio curaverat in locum Liberii pulsi in exsilium pontificem creari, fuerit unquam legitimus pontifex. Utrinque producuntur gravissima gestorum momenta ad pondus utriusque sententiae augendum. Citra erroris periculum affirmare hoc possumus, electionem [Col. 0053B] Felicis plane illegitimam fuisse; cum certissimum sit sedem Romanam nullatenus vacasse per exsilium Liberii. Quod autem bona fide habitus fuerit per tempus aliquod pontifex Romanus Felix, quando scilicet ex facto externo Liberii subscribentis damnationi Athanasii, et cum ejusdem adversariis communicantis, persuasum aliquibus fuit Liberium a Nicaena fide descivisse; paulo post ex hominum mentibus assumpta opinio sublata est; cum cito Ecclesia perceperit, praesumptam in Liberio apostasiam falsa suspicione subniti: ita ut eumdem Liberium ad se reducem singularis laetitiae significatione Roma exceperit, et summum pontificem perinde coluerit usque ad exitum ejus vitae, ac prius habuerat et coluerat quam in exsilium pelleretur. Unde colligitur e pontificia auctoritate nihil deperditum, neque Romanae sedis gloriam ullatenus imminutam ex lapsu Liberii: cujus historiam brevi examine jam prosequar, ut tertium illud a me propositum [Col. 0053C] expediam. Liberii constantia taedio tandem et calamitatibus exsilii labefactata est; uti testantur litterae ab eo perscriptae ad Vincentium Capuanum, et ad caeteros episcopos Campaniae, ut reversioni suae allaborarent, quae leguntur apud Hilarium in fragmentis. Spuria tamen est illa et subdole conficta quae sub nomine Liberii ad Ursacium, Valentem, et Ganinium data producitur a nonnullis, quippe quae narret segregatum fuisse Athanasium a communione Romanae Ecclesiae per Liberium priusquam Liberius ad comitatum principis pervenisset: quod vidimus e diametro pugnare cum recitato testimonio ipsius Athanasii, et reliquis documentis apud Theodoretum in Historia. Ariani ut Liberium inducerent ad condemnationem Athanasii, administrum fraudis suae adhibuerunt Fortunatianum episcopum Aquileiensem, ob constantem adhaesionem Nicaenae fidei alias celebrem, [Col. 0053D] quam tamen paulo ante deseruerat; necnon Demophilum Beroensem, apud quem Liberius exsulabat. Uterque istorum insinuavit pontifici, causam Athanasii nihil habere commune cum causa Ecclesiae. Hujus propterea paci ne dum Orientis totius consulendum privati hominis negotio dimisso; quod autem attinet ad causam fidei, nihil esse conformius catholico dogmati quam formularium Sirmiensi in concilio ab universis Patribus subsignatum, qui eodem convenerant. Haec igitur insinuata Liberio, acriter percito ab exsilii angoribus ac miseria, necnon a mortis comminatione jussu principis intentata, ita infirmarunt ejusdem constantiam, ut amoverit Athanasium a communione fidelium, juxta placitum ejusdem adversariorum, et formulario subscripserit sibi proposito: quod ex litteris ipsius Liberii ad Orientales et Athanasii ad Solitarios constat. Nemo negaverit peccasse Liberium in subscribenda [Col. 0054A] damnatione Athanasii nihil tale promeriti, et in admittendis ad communionem ejusdem hostibus. Verum hoc conversationis fuit vitium non vero praedicationis, uti Tertullianus (lib. de Praescript. ) monebat de his quae Paulus exprobaverat Petro. Hostes Athanasii occasionem quaerentes eum persequendi et proscriptionis eidem parandae, nunquam criminati sunt ejus fidem, licet vera illius persequendi causa in fidei professione quam oderant, resideret. Accusabant illum de illata vi, de concussionibus, de sortilegiis, de machinationibus adversus principem ac statum reipublicae. Horum criminum causa (a quibus tamen longe abesse Athanasium Liberius noverat, aut nosse debuerat) eumdem innocentem injuste damnavit. Quod autem attinet ad communionem cum Orientalibus initam, oportet advertere, a Liberio idcirco datam, quod Sirmiensem formulam subsignassent, prout ipse signavit tanquam actum catholici dogmatis. Sed praestat inquirere, qualis demum fuerit, [Col. 0054B] quibusve terminis expressa haec fidei formula, de qua nobis est sermo. Tres fidei formulae distinguuntur dictatae apud Sirmium. Prima concepta est contra Photinum ejusdem loci episcopum, cujus initium est: Credimus in Deum Patrem omnipotentem creatorem, et factorem omnium, etc., et in Unigenitum ejus Filium Dominum nostrum Jesum Christum, etc., ante omnia saecula ex Patre genitum, Deum de Deo, lumen de lumine, etc. Eos porro qui dicunt ex non ente, aut ex alio subsistente, et non ex Deo Filium exstitisse, aut quod tempus, aut aetas fuit quando ille non erat, alienos a se censet sancta et catholica Ecclesia. (Apud S. Athanas., lib. de Synod. Vid. S. Hilar. de Syn. adv. Arian., qui eam recognoscit maxime orthodoxam.) Secunda fidei formula contexta per Valentem, Ursacium ac Geminium, et ejusdem farinae homines, declarat non esse utendum vocabulis substantiae [Col. 0054C] οὐσίας et consubstantialis ὁμουσιοῦ vel similis in substantia ὁμουσιοῦ dum loquimur de Filii Dei generatione, etc. «Nulli vero ambiguum duci oportere, Patrem majorem esse neque est quod quisquam dubitet, Patrem honore, dignitate, deitate, atque adeo ipso nomine paterno majorem esse. Filium vero Patri cum omnibus quae illi Pater subjecit, subjectum esse.» S. Hilarius hanc vocat blasphemiam Osii et Potamii, libro de Synodis. (Vide et S. Athanas., de Syn. ) Tertia credendi formula Ancyrae contexta fuit, et inde perlata Sirmium, ut antidotum contraponeret veneno propinato in secunda ab Arianis. Continet igitur tertia catholicum dogma illis sententiis expressum quae leguntur apud S. Hilarium, de Synodis adv. Arian.: «Filius Patris imago perfecta est. Perfecta similitudo tamen non efficit ut Filius sit Pater. Imago Patris Filius praedicatur per similitudinis veritatem, a substantia Patris cujus imago est, substantiae [Col. 0054D] diversitate non differt,» etc. S. Hilarius qui hanc formulam exhibet, appellat ejusdem auctores «Viros studiosos apostolicae atque evangelicae doctrinae, quos fidei calor in tantis tenebris haereticae noctis accendit, etc., qui constanter audacis perfidiae impetum retuderunt. . . . Domino enim gratias, quod ignorationem per vos admonitus imperator agnovit, et errorem non suum, sed astantium, per has fidei vestrae sententias recognovit.» Praeter has formulas, alia quaedam signata fuit apud Sirmium, ut Ariminum deferretur, quo scilicet loco decretum fuerat synodum celebrari. In hac Sirmiensi postrema post confessionem Filii a Deo geniti ante omnia saecula, ex solo Patre, quem Filium Deum de Deo similem Patri qui illum genuit, affirmat, secundum Scripturas, subditur nomen substantiae a Patribus simpliciter positum, cum a populo communiter ignoraretur, offensionem multis concitare. Quapropter e re videri ut removeatur, et [Col. 0055A] nulla mentio fiat hujus verbi «substantia cum de Deo loquimur: quia litterae sacrae omnino substantiae vel Filii, vel Spiritus sancti neutiquam meminerint. Filium tamen Patri per omnia similem dicimus: quippe cum Scripturae sacrae illud asserant, doceantque.» Ita describitur haec postrema formula Sirmiensis apud Socratem, Hist. lib. II, cap. 29. Certum est a Liberio nunquam subscriptam fuisse formulam secundam ex memoratis. Non enim Beroae subscripsit; cum illa quam ibi agens subsignavit porrecta Liberio fuerit per Demophilum contexta ab episcopis, quorum plurimi eidem adversabantur; nempe Basilius Ancyrae, a quo constat esse proscriptam in synodo a se ibi celebrata; Silvanus Tarsi, qui eam aperte oppugnavit in synodo Seleuciensi; Cecrops Nicomediae, aliique Orientales, quorum nomina praeservata sunt nobis a beato Hilario (in fragmentis) eosque novimus fuisse tantum semiArianos. Novimus praeterea Theodorum Heracleotam (ex illo numero fuerat) vita functum ante exsilium [Col. 0055B] Liberii, adeoque ante conceptam formulam, quam scimus contextam post lapsum Hosii, exsulante Liberio. Denique compertum est a sancto Hilario, catalogum pertexente illorum qui eam dictaverant, neque Hosium, neque Potamium, neque Geminium memorari, qui procul dubio ei subscripserant. Sed neque Sirmii agens Liberius dicendus est recepisse formulam illam secundam, et subscripsisse, quando illuc accitus est ab exsilio Beroensi, rogatu legatorum, quos episcopi Occidentis miserant ad imperatorem (teste Sozomeno, lib. IV, cap. 14) et Romam inde remissus. Nam rumore percitus, quem Ariani studiose excitaverant, divulgantes Liberium Antiochiae agentem Hosii exempla fuisse secutum, et Consubstantialis vocabulum condemnasse, et Filium Patri dissimilem confiteri, hoc, inquam, falso rumore percitus Liberius fidei confessionem ipse dictavit, et ab episcopis universis tum Orientalibus tum [Col. 0055C] Occidentalibus apud Sirmium tunc, versantibus subscribi fecit, in qua eos qui Filium secundum substantiam, et per omnia Patri similem non esse assererent, alienos ab Ecclesia pronuntiabat. Tertiam pariter formulam neque apud Beroam, neque apud Sirmium signavit, ubi nondum conspecta fuerat in suo ad Urbem reditu. Nam Liberius Romam reversus intra Urbem receptus fuit (ex Libello precum Marcellini et Faustini, et ex Anastasio in Liberio ) IV Nonas Augusti anno 357, et formula tertia apud Sirmium contexta et subscripta legitur, Flavio Eusebio et Hypatio coss., ad IV Kal. Junii (Socr. lib. II cap. 29, et Epiphan. haer. 75. num. 22) nempe vigilia Pentecostes anni 359. Superest igitur, ut Liberius Beroae constitutus dicatur subscripsisse tantum primae ex formulis paulo ante expositis, quae erat contra Photinum. Quod si apud Sirmium agens quidpiam aliud subsignavit, uti narrat Sozomenus, ab imperatore compulsus, [Col. 0055D] suasu Basilii Ancyrani, aliorumque episcoporum in comitatu principis tunc degentium; id profecto nihil fuit aliud (eodem Sozomeno testante lib. IV, cap. 14) quam complexus, seu collectio decretorum contra Paulum Samosatenum, et Photinum Sirmiensem, et formula fidei in Ecclesiae Antiochenae dedicatione edita: quae scilicet collectio compacta fuerat ad evertendos errores quorumdam, qui simulatione hujus verbi Consubstantialis privatas haereses suas constabilire tentabant. Constat profecto decreta contra Paulum Samosatenum, blaspheme asserentem in Christo Domino unicam tantum naturam humanam, et contra Photinum paulo ante memoratum, esse orthodoxa. Idem sentiendum est de formula fidei apud Antiochiam vulgata in Ecclesiae dedicatione, cujus Sozomenus meminit; sive illam intelligat indicare, quam Eusebiani procuderant ante celebrationem synodi, ut catholicis fucum facerent, et a se removerent omnem [Col. 0056A] suspicionem fidei a nostra discrepantis (cujus typus legitur apud S. Athanasium de Synodis, Esse unum Deum totius universitatis in quem credant, et in unum Filium Dei unigenitum, ante omnia saecula existentem, et coexistentem cum Patre, etc.); sive de illa loquatur, aut de duabus illis, quae in eodem concilio dictatae ac receptae sunt unanimi consensu Patrum: quarum una apud sanctum Hilarium de synodis ita inchoatur: Credimus in unum Deum Patrem, etc., in unum Dominum Jesum Christum Filium ipsius unigenitum Deum, per quem omnia, etc.; altera apud sanctum Athanas. de Synodis ita concipitur: Credo in Deum Patrem, etc., et in Filium ejus unigenitum Deum Verbum, etc., Dominum nostrum Jesum Christum per quem omnia, etc., genitum ex Patre ante saecula Deum perfectum ex Deo perfecto, et apud Patrem existere in persona, etc. Quod si haec secunda ex duabus postremis formulis nonnulla continet verba, quae per aetatem S. Hilarii a pluribus putabantur [Col. 0056B] sensum reddere a catholico diversum, puta cum nomina Patris, Filii, et Spiritus sancti dicebantur propriam uniuscujusque nominatorum substantiam et ordinem, et gloriam diligenter significare, ut sint quidem per substantiam tria, per consonantiam vero unum (apud Hilar., de Synodis ); Hilarius omnem tollit difficultatem, ostendens concilium illud Antiochenum non fuisse congregatum contra haeresim «ausam praedicare dissimilis substantiae tres esse divinas personas; sed contra haeresim illam, quae post Nicaenam synodum in id proruperat, ut tria nomina Patri vellet ascribere. Volens igitur congregata sanctorum synodus impietatem eam perimere . . . . idcirco tres substantias esse dixerunt, subsistentium personas per substantias edocentes; non substantiam Patris, et Filii, et Spiritus sancti diversitate dissimilis essentiae separantes.» In tertia vero formula hoc declaratur, dum dicitur Filius apud Patrem existere in persona: quemadmodum et apud S. Athanasium, lib. de Synodis nitidius exponitur, ubi [Col. 0056C] vox hypostasis adhibetur respondens voci substantiae per Hilarium adhibitae ad significandam personam; ut singulorum (Athanasius) propria persona ( ὑποστάσις ) ordo et gloria intelligantur; adeo ut terni sint in ratione personarum, unus tamen per concordiam (essentiae). Obtinuit deinde communis loquendi usus aetate B. Augustini, saltem apud Latinos, ut fixa esset istorum terminorum significatio, et per vocem substantiae intelligeretur essentia; neque deinceps permitteretur dici esse in Deo unam essentiam et tres substantias; sed unam essentiam vel substantiam, et tres personas debeamus enuntiare. S. Aug. lib. VIII de Trin., cap. 9: «Sed quia nostra loquendi (Latine) consuetudo jam obtinuit, ut hoc intelligatur cum dicimus essentiam quod intelligimus cum dicimus substantiam; non audemus dicere unam essentiam tres substantias; sed unam essentiam vel substantiam; tres autem personas.» Quod pertinet ad suppressionem vocis consubstantialis, [Col. 0056D] quam exprobrant nonnulli papae Liberio tanquam omissionem signi ac tesserae distinguentis catholicos ab Arianis; observandum est, temporibus proxime consequentibus Nicaenam synodum non fuisse mandatum, ut in formulis profitendae fidei vox illa semper adhiberetur. Neque enim legitur in illa formula, quam Marcellus Ancyranus, Valens, et Ursacius Julio papae obtulerunt. Non reperitur in altera, quam S. Ambrosius edi voluit a Palladio et Secundiano ad excludendam suspicionem Arianismi ipsis objectam in concilio Aquileiensi. Quemadmodum neque occurrit in prima aut in tertia ex dictatis apud Sirmium, neque in Antiochenis tribus quarum supra meminimus. Per illa igitur tempora expressio vocis non habebatur necessaria ad distinguendum sensum Catholicum ab heterodoxo. Quare nec Liberius ex omissione vocis nondum necessariae in formula quam subscripsit, culpabilis est habendus de crimine haereseos. Tanto autem longius distat [Col. 0057A] a Liberio haec suspicio, quanto expressius denotat rem significatam, etiam omissa voce consubstantialis. Nam declarans in formula Sirmiensi, eos, qui Filium secundum substantiam et per omnia Patri similem negant, esse alienos ab Ecclesia, asserit profecto ejusdem esse substantiae Patrem ac Filium (quod idem valet ac dicere consubstantialem); nam imago perfecta, et omnimoda similitudo includunt unitatem substantiae; cum similitudo per omnia non habeatur, neque perfecta sit, ubi admittitur differentia. Confirmatur haec immunitas Liberii a labe Arianismi, ex eo quod quicunque perfectam similitudinem substantiae admittebant in divinis personis non idcirco recognoscebant tres deos. Consequebatur vero ex eorum placito, tres deos esse admittendos, si tres diversas substantias divinas in personis, et non unitatem substantiae sive consubstantialitatem in ipsis recognovissent. Certe B. Athanasius concipiebat animo hanc necessariam sequelam, quando Arianis quibusdam objectabat frustra per ipsos rejici [Col. 0057B] vocem consubstantialis, cum admitterent Filium esse imaginem a substantia Patris nullatenus differentem. «Si tu, Acaci et Eudoxi (ait in lib. de Syn. ) non refugitis in Encaeniis promulgatam fidem, et in ea scriptum est, Filium substantiae Patris e se indifferentem imaginem, cur igitur Isauriae scribitis: Rejicimus vocem consubstantialem? Si enim Filius secundum substantiam non est similis Patri, quomodo sine omni dissimilitudine imago Patris fuerit?» Advertendum tamen est ne confundamus id quod Liberius gessit cum eo quod praestiterunt haeretici memorati. Liberius subscribit formulae, ubi terminus consubstantialis non legebatur expresse; sed formulae idcirco non deerat sensus orthodoxae. Econtra Ariani, de quibus loquitur B. Athanasius, subscripserant formulae notorie et palam haereticae, independenter a suppressione illius vocis ac termini. Liberius citra damnationem vocis consubstantialis, consentit, ne illa in professione fidei sibi oblata, et [Col. 0057C] caeteroqui orthodoxa, exprimatur, ea ductus ratione, ne scilicet haeretici contra quos eadem professio elebatur abuti possent voce illa ad fulcimentum errorum suorum. Sed Ariani directe impetebant terminum consubstantialis; cum scopus illorum praecipuus esset subversio fidei circa mysterium, cujus vox illa ideam excitat propriam ac veram. Nihil per nos hic asseritur, cujus documenta non protulerimus. Non negamus historia proditum esse, post reditum Liberii ad Urbem persecutionem in Ecclesia fuisse excitatam, cum cleri pars ab illo dissentiens neque in Ecclesiam neque in balnea vellet introire, si ibidem nosset degere fautores Liberii. Falsus nempe rumor percrebuerat, usque in Orientem propagatus, de Liberii defectione ad Arianas partes. Quare visum est compluribus zelo fidei tuendae, a qua excidisse putabant Liberium, ab hoc recedere utpote exaucthorato et ad Felicem antipapam se [Col. 0057D] conferre, qui cum Arianis partibus renuntiasset, a quibus paulo ante steterat; et cum damnasset Constantium Augustum tanquam haereticum; eamdem vicem cum Liberio subiit, ut nempe redderetur persecutionis ipsorum scopus, non secus ac presbyteri suae communionis. Idcirco Romana Ecclesia in castigatione sui Martyrologii saeculo Redemptionis decimo sexto, duxit praeservandos esse Felici titulos papae ac martyris, quorum possessione fruebatur. Verum rumores illi contra fidem Liberii excitati quantocius evanuerunt, ita ut in posterum illum proinde honorarent, et sectarentur Romani, ac venerati eum fuerant et sectati quando in exsilium pellebatur. Caeterum dirae et anathematismi contra Liberium intorti, qui reperiuntur inserti fragmentis Operum S. Hilarii, ejusdem fetus non sunt habendi. Nam praeterquam quod liber ille lacunis scatet et mendis corruptus in locis pluribus; quis dixerit Hilarium [Col. 0058A] tam injuste debacchari voluisse in Liberium propriae sedi jam restitutum, atque ita gloriose defendentem Nicaenam fidem, tam valide se opponentem Arianis, praesertim in rejiciendo et abrogando Formulario Ariminensi? Quando autem sanctus Hieronymus (de Script. ecclesiasticis, cap. 97) memorat a Fortunatiano detestabili compulsum Liberium, et fractum, et ad subscriptionem haereseos compulsum; et in Chron. affirmat: Liberius taedio victus exsilii in haereticam pravitatem subscribens, etc., loquitur juxta rumorem de illo vulgatum, et vulgo receptum, ob communionem rescissam cum Athanasio, et cum Arianis initam, quasi eorumdem formulam recepisset. Sive etiam Hieronymo placuit appellare haereticam pravitatem formulas illas a Liberio signatas, quae licet suapte natura non essent haereticae, ab haereticis tamen fuerant illi captiose propositae, ut reliquarum usus aboleretur, in quibus fidei dogmata continebantur a se rejecta. His tantum formulis affirmari potest [Col. 0058B] subscripsisse Liberium, recta sentientem, et orthodoxam fidem de Verbi divinitate professum etiam in illa omissione consubstantialis, cujus defectum supplebant additamenta proxime sequentia; licet Ariani studiose supprimerent dictionem nitide designantem veram ideam negati a se dogmatis; et satis profecisse ducerent ad sensim abolendam veritatis fidem in ea dictione comprehensam, si in posterum omitteretur. Veteres idcirco scriptores non accusant Liberium tanquam fidei desertorem in subscribendo. Rufinus, Hist. lib. I, cap. 27, dubitat, num remissus in Urbem a Constantio fuerit Liberius, quod acquieverit voluntati suae ad subscribendum; an ad populi Romani gratiam, a quo proficiscens fuerat exoratus. Sulpicius Severus sac. Hist. lib. II restitutionem Liberii concessam asserit ob seditiones Romanas ejus reditu compescendas. Socrates, lib. II, cap. 29, Liberium ab exsilio revocatum et Urbi redditum quod populus [Col. 0058C] Romanus, seditione conflata, Felicem illa Ecclesia ejecerat. Theodoretus narrat inflexum imperatoris animum a nobilibus feminis Romanis decrevisse, ut uterque communiter (Liberius et Felix) illam Ecclesiam regeret. «Omnes uno ore vociferantur: Unus Deus, unus Christus, unus episcopus. Quibus vocibus cum pietate et justitia a pia plebe profusis, rediit episcopus Liberius. Felix tamen clam Roma se subducens in aliam urbem migravit.» Sozomeni testimonio paulo ante reddito de subscriptione Liberii apud Sirmium nihil derogante fidei Nicaenae addendum est illud ejusdem historici ibidem reddito de modo reversionis Liberii. «Imperator dat Liberio potestatem Romam revertendi. Atque episcopi Sirmii congregati scribunt litteras Felici, tum Romanae Ecclesiae antistiti, et clero ejusdem Ecclesiae, uti Liberium recipiant: et ambo pariter sedem apostolicam administrent. . . Haud ita diu post moritur Felix; solusque deinceps Liberius Ecclesiae illi praeest. Quod [Col. 0058D] quidem non sine divina providentia factum est, ne sedes Petri a duobus praesulibus gubernata (quae est plane nota dissidii) et a sacrosanctis Ecclesiae legibus aliena, ulla infamiae nota aspergeretur.» Denique S. Athanasius, licet a Liberio derelictus in ejusdem defensionem strenue descendit, dicens: «Liberium post exactum in exsilio biennium fuisse inflexum, minisque mortis ad subscriptionem inductum.» Hanc ipsam vero violentiam ipsi intentatam asserit esse documentum aversionis Liberii ab Ariana impietate, et propensionis erga Athanasium. «Verum illud ipsum (ait) et eorum (Arianorum) violentiam, et Liberii in haeresim odium, et suum pro Athanasio suffragium, cum liberos affectus habebat, satis coarguit. Quae enim per tormenta contra priorem ejus sententiam extorta sunt, ea jam non metuentium, sed ita cogentium voluntates habendae sunt.» (Athanas., epist. ad Solitarios. ) Quartum a nobis in Liberio praestandum diximus [Col. 0059A] esse, ut ostendamus, quanta cum utilitate Ecclesiae praefuerit Liberius ad sedem suam redux et relevatus a lapsu quem passus fuerat in subscriptione contra Athanasium. Post Liberii regressum in Urbem, contigit Arimini conciliabulum celebrari. Neque enim concilii nomine donari potest conventus episcoporum, cujus neque convocatio, neque celebratio, neque exitus legitime processit. Imperator qui defensorem Ecclesiae pro suo munere praestare debuerat, oblitus officium protectoris, assumebat partes pontificis et maximi sacerdotis sibi nullatenus congruentes: quare et concilium generale convocaverat ad easdem procellas sedandas, quas ipse excitabat, arrogans sibi regimen Ecclesiarum. «Dat mandatum (inquit Sozomenus lib. IV, cap. 15) ut decem episcopi ex partibus Occidentis, et totidem Orientis, quos concilium communi sententia deligeret, ad palatium suum una venirent, sibique, quae decreta essent, exponerent; ad eum finem, ut ipse non cognosceret solum, utrum [Col. 0059B] convenienter Scripturae sacrae inter se consensissent; verum etiam quid optimum factu videretur decerneret.» Deinde opportunum duxit, suadentibus Arianis Eudoxio, Acacio, etc., quorum consiliis utebatur, ut bifariam divideretur concilium: et orientales quidem episcopi Seleuciae, occidentales vero Arimini convenirent. «Scribitque imperator episcopis (teste eodem Sozomeno ubi supra, necnon Athanas. de Synod. ) ut primum de his, quae in fide ambigua viderentur deciderent; ad extremum causas episcoporum qui quererentur, disceptarent, deque criminibus accurate judicarent . . . . rebusque omnibus dijudicatis, decem utriusque partis ad aulam accederent, qui, quae acta essent, ipsi renuntiarent.» Ita nempe et in praescribendis concilio legibus super materia et ordine judicii, necnon in judicati causa ad se pertrahenda supremi in Ecclesia judicis partes ipse assumebat. Certum est Liberium papam neutri concilio astitisse; quemadmodum est certissimum eidem convocationi [Col. 0059C] non consensisse tam ridiculis conditionibus propositis ab imperatore Constantio. Sed neque opinari possumus, Vincentium Capuanum, quem dicunt interfuisse conventui Ariminensi, in eodem coetu astitisse tanquam legatum sedis apostolicae, quod recentiores nonnulli gratis assumunt. In utroque consessu agendi methodus ita erat aliena a regulis Patrum, ut credi minime posset synodus in Christi nomine congregata, nec proinde ex auctoritate illius qui vices Christi Domini in Ecclesia sua gerit. Missi ab Augusto per provincias magistri officiales (ut indicat Sulp. Severus, Hist. lib. XX) quidam etiam illorum illecti spe consulatus, si non ante collectos dimitterent quam in unam fidem consentirent, satellitum more non tantum accitos sed etiam tractos quadringentos et amplius episcopos occidentales Arimini congregarunt. Taurus vero ex illis magistris praecipuus veluti sub custodia detinebat praesules, ne quis illorum prius inde dilaberetur, quam [Col. 0059D] in sententiam principis subscripsisset. Et catholici quidem episcopi constanter egerunt, per aliquod tempus, praesertim Arimini, ubi numerus potior ex ipsis constituebatur. Verumtamen in ea statione lassati succubuerunt, et infelix documentum evaserunt posteritati ejus axiomatis, quod Spiritus Christi mentiri nescius in medio eorum non resideret; cum sine Ecclesiae capite congregati repraesentare minime possent corpus Ecclesiae. Quisquis itaque sanus et orthodoxus Ariminensi in coetu supererat praevidit facile quo tenderent imperatoris consilia, et qualis futurus esset exitus convocationis. Catholici falsam Arianorum pacem nihil habentes, et promissam ab eorumdem protectore Ecclesiae tranquillitatem, cito judicarunt, cum hostibus veritatis nullam iniri posse veram concordiam, cum nullam admissuri essent Ariani sine subversione justitiae; et aperte pronuntiarunt pro veteri fide per Nicaenam synodum confirmata. Causam [Col. 0060A] insuper reddunt ejus sententiae, significantes pacifice agi non posse ab iis qui pacem tollunt: et contra eosdem jure clamaturas Ecclesias caeteras, praesertim Romanam. «Nam quomodo pacifice agere poterunt (scribunt in epistola ad Constantium Patres Ariminenses; apud S. Athanas., de Synodis et Sozomen. lib. IV, cap. 17) qui pacem tollunt? Sed potius inde contentionem turbationemque, tum reliquis civitatibus, tum Romanae urbi oborituras.» Ubi notandum est per reliquas Ecclesias ibi a Patribus significari eas, quarum ex delegatione nemo aderat in illo conventu, uti non aderant ex Romana. Veram fuisse episcoporum conjecturam probavit eventus. Taedium morae Ariminensis diuturnae, artes adversariorum, exsilii metus, et malorum quae intentabantur a principe, inflexit animos ad subscribendum formulae aequivocis verbis contextae, unde Ariani postea mutuati sunt praesidium erroris sui ad veram Ecclesiae doctrinam eliminandam. Roma non [Col. 0060B] defuit suis partibus valide se opponendi novitatibus perniciosis; et Liberii successor in sua Synodica ad Illyricianos (apud Theodoret., lib. II, cap. 22) asseverat quod «numerus quantumvis magnus episcoporum qui erant Arimini congregati, praejudicii vim habere non debet, praesertim cum formula illa composita sit, neque episcopo Romano, cujus sententia prae caeteris omnibus exspectanda erat, neque Vincentio, qui tot annis episcopatum integre gesserat, neque aliis eidem consentientibus.» Haec Liberii constantia contra eum accendit iterum Arianorum persecutionem. Potestatem ab imperatore obtinuerant compellendi omnes episcopos ad subscribendum fidei formulae a se contextae; eos vero qui resisterent Ecclesiis exturbandi. Exordium licentiae fuit contra episcopum Romanum Liberium, cui necesse fuit in cryptas martyrum sese recipere, ubi clerus eum conveniebat, ad deliberandum de Ecclesiae necessitatibus. Secundae hujus expulsionis [Col. 0060C] ac recessus Liberii veteres meminerunt, praecipue Sozomenus, qui veram ejusdem epocham etiam signat, licet alii scriptores minus accurati perperam illam confundant cum priori exsilio pontificis apud Beroam. Nonnihil temporis hoc in latibulo duxit Liberius, donec electus imperator Julianus in ipso imperii exordio permisit episcopis a Constantio decessore suo expulsis aut in exsilium actis reditum ad proprias sedes. Prima Liberii cura in hac malacia fuit amnistiam generalem edicere et concedere episcopis, qui ab Arianis circumventi captioso eorumdem formulario subscripserant. Encyclicam igitur epistolam dedit ad episcopos per Italiam, ubi edisserens ad apostolicam auctoritatem suam pertinere, ut omnia moderate perpendat, et in malorum auctoribus condemnandis misericordiae non oblivisci, praesertim erga eos qui praeoccupati ignorantia cum admisissent errorem, [Col. 0060D] apostolicis vocibus excitati ab illo, resipiscerent. Hos enim restitui mandat propriis sedibus. Verum si aliquis nolit converti . . . auctori perfidiae perfide deputatus Ecclesiae catholicae spiritali vigore plectatur (epist. Liberii ad episcopos Ital., apud Hilarium, in fragm.). Eodem tempore habita est synodus Alexandriae, ubi pariter declaratum fuit, ad consecutionem veniae esse admittendos et in dignitatibus Ecclesiae quas obtinebant manutenendos esse qui non auctores fuissent, sed necessitate ac violentia compulsi. Visum est, inquit, illis quidem esse ignoscendum et in cleri locum restituendos (vid. epist. Athanasii ad Ruffium apud concil. Nicaen. II, actione 1) . Quemadmodum haec et Romam scripta sunt, Romanamque Ecclesiam omnia comprobasse constat. Credendum est, visitationes Ecclesiarum Orientis, quas tunc obierunt Eusebius Vercellensis episcopus, et Lucifer Calaritanus, et actus jurisdictionis ab [Col. 0061A] utroque exerciti de apostolicae sedis mandato et auctoritate haberentur. Lucifer Calaritanus cum Antiochiam pervenisset, dissidentibus adhuc partibus (ut ait Ruffinus, lib. I, Hist. cap. 27) praeproperus catholicum et sanctum virum, ac per omnia dignum sacerdotio Paulinum episcopum in ea sede collocavit, etc. Eusebius Vercellensis partes Orientis peragrans (scribit Socrates, lib. III, cap. 7) infirmos fide, instar praestantis medici, ad integram valetudinem restituit; doctrina ecclesiastica instruxit, erudivitque, etc. Postremo (ut narrat Greg. Nazianz., Orat. in laud. Basilii) aderant episcopi quidam ex Occidente, qui orthodoxos omnes ad suas partes pertrahebant. Episcopi simplices tanta conari, et exsequi profecte non potuissent, nisi auctoritate superiori muniti, quae haud alia esse potuit, quam Romanae sedis. Ita etiam judicare necessarium est ex iis quae S. Gregorius Nazianzenus retulit in Monodia ita scribens: «Luciferum et Eusebium episcopos ex urbe Roma Caesaream missos fuisse, ad seditionem, quae in Ecclesia [Col. 0061B] Caesariensi orta fuerat, sedandam.» Hanc etiam auctoritatem apostolicae sedis recognoverunt semi Ariani orientales, qui legationem adornarunt ad Liberium, ad consequendam unionem cum orthodoxis. Cognoscentes se impeti ab Arianis, praetulerunt consilium accedendi, seu simulandi, uti ait S. Basilius, accessum ad fidem Romanam, id potius fore judicantes, quam communicare cum eisdem haereticis: «Mittunt Hypatianum oratum (Sozom. lib. VI, c. 7) ut sibi de doctrina fidei rite constituenda in unum conveniendi potestas permitteretur. Qui cum venisset ad Valentinianum, et episcoporum postulata ei exposuisset, respondit ille: Sibi quia unus e laicorum numero erat, non licere se ejusmodi negotiis interponere; et ideo sacerdotes et episcopi, inquit, quibus haec curae sunt, seorsim per se, ubicunque ipsis libitum fuerit, in unum conveniant. Quo responso ad legationem Hypatiani dato, Lampsaci concilium cogunt.» Ex eoque concilio [Col. 0061C] tres episcopos in Occidentem ablegant cum mandatis sequendi per omnia doctrinam ac sensus Liberii papae, recipiendi communionem Ecclesiae Romanae, et subscribendi doctrinae consubstantialis Filii. Quae ita narrantur a Socrate, lib. IV, cap. 11: «Hi metu, imo potius vi in angustias adducti, de civitatibus suis alter ad alterum legatos mittere, significareque sibi necessario confugiendum, tum ad fratrem imperatoris, tum ad episcopum Romanum: illorum fidem potius amplexandam, quam ut cum Eudoxio communicarent. Itaque Eustathium, etc., mittunt, illisque in mandatum dant, ut cum Liberio neutiquam dissentiant, sed communicent cum Ecclesia Romana, fidemque consubstantialis ratam faciant.» Nec dissentit Sozomenus, lib. IV, cap. 10, haec memorans: «Scribuntque litteras tum ad Liberium episcopum Romanum, tum ad reliquos episcopos Occidentis; utpote qui fidem ab apostolis ductam ratam firmamque tenerent; et prae caeteris deberent religioni prospicere: ut legatis suis, quantum [Col. 0061D] in ipsis situm esset, subsidio esse, et cum ipsis consilium de rebus agendis inire vellent, exponerentque quid ad statum Ecclesiae constituendum optimum factu videretur.» Eustathius vero Sebastenus, unus ex tribus legatis, ad sanctam sedem proficiscebatur, ut restitueretur episcopatui, a quo fuerat in concilio depositus, teste S. Basilio, epist. 74: «Eustathius episcopatu ejectus, propterea quod in Melitena synodo depositus esset, viam sibi ipsi per quam restitueretur, excogitavit: eam videlicet, ut ad vos proficisceretur.» Haec omnia profecto sunt certa testimonia recognoscendi puram doctrinam, et auctoritatem regendi caeteras depositam esse apud Ecclesiam occidentalem, atque adeo apud Romanam sedem, a qua unica recipit hoc privilegium supra Orientalem. Liberius primum litteras a legatis oblatas «recipere [Col. 0062A] noluit (ait Socrates, lib. IV, cap. 11) : nam eos sectae Arianae fautores esse dixit . . . . . Cui illi respondent, se poenitentia ductos veritatem agnovisse, Filium in omnibus Patri similem confiteri; atque illam vocem similem nihil a consubstantiali discrepare. Quae cum dixissent, Liberius postulat ab illis, ut opinionis suae declarationem scriptis mandarent. Illi libellum ei obtulere in quo verba in fidei formula Nicaeae edita comprehensa, fuere praescripta, etc. Quod si quis post hanc fidem a nobis expositam, aut contra nos, aut contra illos qui nos miserunt, aliquod crimen adduxerit, cum tuae Sanctitatis litteris ad orthodoxos episcopos quos tua pietas probaverit, veniat: et coram illis nobiscum de eo disceptet: et si quid offensum esse constiterit, in auctorem illius vindicetur.» His peractis pontifex eos ad communionem admisit, et redeuntes in patriam litteris commendatitiis instruxit datis ad episcopos orientales, in quibus gratulatur de eorumdem reversione ad Ecclesiae unitatem, [Col. 0062B] et ad fidem apostolicae sedis, aliarumque Ecclesiarum occidentalium. Concludit epistolam declaratione anathematis in illos prolati, qui persisterent in Ariana impietate, et Arii sectatorum. Peculiarem vero epistolam Liberius dictavit pro Eustathio, in qua mandabat eumdem restitui sedi suae Melitenae, cujus testis est locuples S. Basilius in epist. 74, dum ait: «Quae vero sint illi (Eustathio) a beatissimo episcopo Liberio proposita, et ad quae consenserit nobis clam est, nisi quod epistolam attulit, per quam restitueretur.» Cum in Orientem reversi fuissent legati, episcopi qui sub Joviano imperatore Valentiniani ac Valentis decessore synodum habuerant Antiochiae ad tuendam doctrinam consubstantialis, Tyanae celebrarunt concilium, ubi Liberii litterae et episcoporum occidentalium recitatae sunt. Singularem vero laetitiam Patribus attulerunt, ita ut subinde darent encyclicam ad universas Orientis Ecclesias, hortantes ut apud [Col. 0062C] eas diligenter legerentur decre a Ecclesiae occidentalis et Liberii aliorumque episcoporum epistolae a legatis perlatae. Hortantur, ut advertant numerum episcoporum occidentalium, qui eamdem scripserant multo majorem esse summa illorum qui Arimini convenerant. Suadent ut suae communionis doctrinam recipiant: ut scripto declarent se in posterum ab illa non recessuros, et ut ad diem certam Tarsi in Cilicia conveniant ad concilium. In hoc vero concilio perlectis Liberii litteris, Eustathium restituentibus, ad suum episcopatum Sebastenum illico admissus fuit. Per idem tempus magnas ciebat turbas in Oriente suborta controversia de Spiritus sancti divinitate: cujus rumor Romam perlatus cum fuisset, visum est Liberio decisionis sententiam proferre: qui mox ad Orientales Ecclesias judicium transmisit, cum monito, ut eadem sentirent cum Ecclesia occidentali, docente tres divinas personas consubstantiales esse, [Col. 0062D] ac aequalis gloriae: sive ut Sozomeni verbis utar lib. VI, c. 21, et Niceph. Callisti lib XI, cap. 30, «ut una cum sacerdotibus et episcopis Occidentis Trinitatem et consubstantialem, et gloria aequalem existimarent. Quo facto singuli rebus ab Ecclesia Romana semel judicatis acquieverunt: haecque controversia finem habere visa est.» Liberius itaque tot rebus a se praeclare gestis memoriam sui reliquit Ecclesiae cum vita migraret in primis pretiosam. Tres viri magnae sanctitatis qui illi superstites fuerunt praeclarum de eo testimonium litteris prodidere. Sanctus Ambrosius eumdem appellat sanctum, et sanctae memoriae virum (lib. III, de Virg.) . Sanctus Basilius epist. 74; et Sanctus Epiph. haeres. 75, beatum, et beatissimum nominant. Inter sanctos autem referunt Martyrologia Bedae et Vandalberti.
51 . Liberius, natione Romanus, ex patre Augusto [Col. 0029] B, annos 15, m. 4, d. 1. , sedit annos 10 menses 7, dies 3. Fuit autem [Col. 0029] B, Constantii, Juliani, Joviani, Valentimani, et Valentis Imp a coss Constantii V, et Galli ad Lupicinum, et Jovinum coss. temporibus Constantii filii Constantini usque ad Constantinum [Col. 0029] C, Constantium. Augustum tertium [Col. 0029] C, Octavum. . Hic [Col. 0029] Vide Baron. ad annum Dom 355. exsilio deportatur a Constantio, eo quod noluisset haeresi Arianae consentire, et fecit [Col. 0029] C, fuit. in exsilio annos duos [Col. 0029] C, tres. , et congregantes se sacerdotes cum consilio Liberii ordinaverunt in locum ejus [Col. 0029] B. probat ab haeresticis tantum electum, non consilio Liberii. Felicem presbyterum [Col. 0029] Baron. diaconum facit, loc. cit. episcopum, venerabilem virum, et fecit concilium Felix, et invenit 2 presbyteros consentientes Constantio Augusto Ariano nomine Ursatium, et Valentem, et exegit [Col. 0029] * ejecit. [Col. 0029] * damnavit. eos in concilio quadraginta et octo episcoporum. [Col. 0029] Vide Baron. anno 357. Post paucos autem dies zelo ducti Ursatius et Valens, rogaverunt Constantium Augustum, ut revocaret Liberium de exsilio, ut una tantum communione participarent, [Col. 0029] B. negat Arian. tunc rebaptizasse, ad annos 357. extra secundum baptismum. Tunc missa auctoritate per Catulinum agentem in rebus, simul Ursatius et Valens venerunt ad Liberium [Col. 0029] Liberii lapsus, de quo Baron. anno 357. . Qui consensit praeceptis Constantii, ut una participatio conveniret communionis cum haereticis tantum, ut non rebaptizarent. Rediens autem Liberius de exsilio [Col. 0029] Baron. loco cit. id refellit. , habitavit in coemeterio sanctae Agnetis apud germanam Constantii, ut quasi per ejus interventionem, aut rogatum rediret Liberius in civitatem. Tunc Constantia Augusta, quae fidelis erat Domino Jesu Christo, noluit rogare Constantium Augustum germanum suum, quia senserat consilium doli. Eodem tempore Constantiusuna cum Ursatio, et Valente convocaverunt aliquos, qui ex fide Ariana erant, et quasi facto consilio [Col. 0031] misit, et revocavit Liberium de coemeterio sanctae Agnetis, et ingressus Romam in ipsa hora fecit Constantius concilium cum haereticis simul etiam cum Ursatio et Valente, et ejecit Felicem de episcopatu, qui erat catholicus; et revocavit Liberium.
52 Ab eodem die fuit persecutio in clero, ita ut intra ecclesiam presbyteri, et clerici necarentur, et martyrio coronarentur. Qui Felix depositus de episcopatu, habitavit in praediolo suo, via Portuensi, ubi et [Col. 0031] causam persecut vide in Bar. l. cit. Baron anno 357 probat martyrem fuisse. requievit in pace IV. Kal. Augusti. Ingressus Liberius in urbem Romanam IV Nonas Augusti consensit Constantio [Col. 0031] Non consensisse in haeresim probat Bar. l. cit. haeretico, non tamen rebaptizatus est Liberius, sed consensum praebuit, et tenuit basilicam beati Petri apostoli et beati Pauli, et basilicam Constantinianam annos septem. Et persecutio magna fuit in urbe Romana, ita ut clerici et sacerdotes neque in ecclesias, neque in balnea haberent introitum. Hic Liberius ornavit de [Col. 0031] C, platoneis. platinis marmoreis petris sepulcrum sanctae Agnetis martyris. Omnes itaque anni Felicis in ejus ordinatione dinumerantur. Hic fecit basilicam nomini suo juxta macellum [Col. 0031] Liviae. Basilica S. Mariae Majoris, teste Baron. Libiae. Hic fecit ordinationes duas in urbe Romana per mensem Decembrem, presbyteros decem et octo, diaconos quinque, episcopos per diversa loca decem et novem. Qui etiam sepultus est in coemeterio Priscillae, via Salaria, octavo Kalendas Maii, et cessavit episcopatus diebus [Col. 0031] CB, sex. septem.
CATALOGUS SUB LIBERIO
Liberius fuit temporibus Constantini, ex die XI Kalend Junias in diem . . . . . a consulibus Constantio V et Constantio Caesare.
[Col. 0063A] Apud Fabrottum ex cod Freheri. Num 53, lin 1, A, mens 2, B, mens 3, d. 2. lin 3. A, ab Eusebio Nicodem B, episcopo juxta. lin 10. B, muros Urbis allatus est, et exinde rapuerunt corpus ejus Christiani cum Damaso. lin 13, A, XII. Kal Decemb B, XVII Kal. lin 14. A B, diebus 38. Lin 1, sedit annum 1, m. 3, d. 2, lin 2, et secundo baptizatum ( M, rebapt) ab Eus Nicomediense episcopo i. N. lin 3, villa. Hoc declarato ab eodem Constantino praecepto Constantii A. filii Constantini senioris martyrio cor lin 4, quam fecit. Hic fecit ordinationes in urbe Roma per m. D. lin 8, 19. Qui etiam capite truncatus cum multis clericis et fidelibus infra muros Urbis ad latus formae Turgann 3 Id. N. exinde rapuerunt ( M, et exientes r.) corpus ejus Christiani cum Damaso presbytero, et sepelierunt in basilica supradicta ejus via Aurelia 12 Kal D. milliario 2 ab urbe R. et cess episc dies 38 ( M, via A.), [Col. 0063B] 17 Kal Dec in pace. Qui cum passus esset in civitate Corana, exinde captum est corpus ejus a presbyteris et clericis, et sepultum in basilica, quam ipse construxit via Aurelia 12 Kal Dec milliario 2 ab urbe Roma, et c. ep. d. 38. Lin 1, annum 1, m. 3, d. 5. lin 4, decl ab eodem Constantii praeceptum Augusti filium Constantini A. mart c. lin 6, et ad eandem basilicam. lin 6, quam fecit. Hic fecit ordinationem in urbe Roma. lin 9, Corana 3, Id. N. et e. r. e. c. e. a. presb et a. cl. et sep in b. lin 13, Kal D. in mil 2, et cess. ep. d. 38. Lin 1, Flor sec, Felix junior. lin 1, Flor et Vat mensibus III, diebus II. lin 3, Monbritius: et pro hoc declarato ejicitur sanctissimus Felix de episcopatu suo a Constantio Augusto filio Constantini. Hic fecit, etc. lin 8, Haec agnoscit Anselmus Lucensis. Codex tamen Florentinus omissis nonnullis ita legit: Qui etiam capite truncatus est. lin 10, Flor Trajanae. lin. 9, Flor et exinde rapuerunt corpus ejus noctu Christiani cum Damaso presbytero et sepelierunt. lin 12, [Col. 0064B] Flor et Cass XVII Kal. Lin 3 et 4, declaratum ab ejusdem Constantii praecepto Augusti filio Constantini,
[Col. 0063B] Linea 2.— Et secundo rebaptizatum ab Eusebio Nicomediensi juxta Nicomediam in Aquilone villa. Quae auctor libri Pontificalis hoc loco affirmat de baptismo Constantii, Eusebius et D. Hieronymus in Chronicis referunt de baptismo Constantini, eum scilicet in fine vitae ab Eusebio Nicomediensi baptizatum fuisse in Aquilone villa. Qua de re alibi agimus.
[Col. 0063B] Linea 2.— Hic declaravit Constantium. In vita Felicis apud Mombritium verba haec cum illis aliis antecedentibus, quae leguntur in vita Liberii ad verbum inserta sunt; ibi enim postquam narrasset Liberii [Col. 0064B] in exsilium deportationem, et Filicis substitutionem addit: «Felix utpote vir catholicus, et timens Deum, et justus homo fecit concilium, et invenit duos presbyteros Romanos consentientes Constantio Augusto Ariano, nomine Ursatium et Valentem et damnavit eos in concilio coram quadraginta et octo episcopis qui fuerant congregati. Hic declaravit Constantium.» Quid egit actorum interpolator? Priorem periochen, ablatis illis verbis primis, imposuit inter acta Liberii. Haec vero, hic declaravit Constantium, etc., inseruit in vita Felicis. Sed falsitatis revincuntur gesta Felicis, quia annis 357 et seq. Valens et Ursacius Romae non erant, cum eo tempore promoverent Sirmienses formulas editas anno 357 et 359. Formulae enim priori Sirmii [Col. 0065A] editae subscripserunt Ursacius et Valens ex Hilario de synodis his verbis: «Perfidiam autem apud Sirmium descriptam . . . Hi sunt qui conscripserunt: Narcissus, Theodorus, Basilius, Eudoxius, Demophilus, Cecropius, Silvanus, Ursacius, Valens, Evagrius, etc.,» et alteram similiter ibidem conditam in lib. adv. Constantium appellat, deliramenta Osii, et incrementa Ursacii et Valentis. Eosdem annis illis Sirmii fuisse docent Socrates, l. II, c. 24, et alii. Perseverasse Ursacium et Valentem ambos Sirmii promovere perfidiam ad ann. 359, probat epistola Germinii, ubi agit de tertia formula Sirmii edita anno 359. (in frag.) «Nam sub bonae memoriae Constantio imperatore, quando inter quosdam coeperat esse de fide dissensio, in conspectu ejusdem imperatoris, praesentibus Georgio episcopo Alexandrinorum Ecclesiae, Pancratio Pelusinorum, Basilio episcopo tunc Ancyritano, praesente etiam ipso Valente, et Ursacio, et mea parvitate, post habitam [Col. 0065B] usque in noctem de fide disputationem, et ad certam regulam, etc.» Eadem habet Epiphanius Haer. 73, quae est semi-Arianorum num. 22, ex quibus falsitatis nota haec perioche inurenda, sicut et firmatur prior observatio de commentitia Constantii mora in Urbe; cum ab anno 357, ab ejus fine ad annum 359, quousque edita est ultima Sirmiensis formula Romae non adfuerit, sicut nec esse poterant Valens et Ursacius Constantii perpetui assessores dictis annis. Ibi et secundo rebaptizatum. Schismatici in vita Felicis commenta augentes addunt, a Constantio dogma de rebaptizatione inductum, et quod magis est, ipsum ab Eusebio Nicomediensi in villa Aquilone rebaptizatum, ejusdemque jussu Felicem, a quo haereticus fuerat declaratus, addictum martyrio. Quae falsa esse nemo non videt. Certum est enim anno 357 Constantium non fuisse baptizatum. Testis oculatus, et universa Constantii gesta trutinans Hilarius affirmat quod eo anno, quo edita est prima [Col. 0065C] Sirmiensis formula, episcopi Sirmienses «fefellerunt ignorantem regem, ut istiusmodi perfidiae fidem bellis occupatus exponeret, et credendi formam Ecclesiis nondum regeneratus imponeret (in lib. de Syn., p. 1194) .» Deinde si tempore Liberii et Felicis promovisset imperator dogma de rebaptizatione, Hilarius in libris adversus Constantium, defensatae pravitatis memoriam insectari minime destitisset. Philostorgius pariter qui secta Eunomianus, quique rebaptizationem omnium sectarum promovere debuerat, si Constantius rebaptizatus vere fuisset, minime narrationem omisisset de istiusmodi Constantii rebaptizatione ad praesidium propriae perfidiae, qui tamen simpliciter baptizatum asserit, inquiens de Constantio (lib. VI, c. 5.) «Cum pervenisset is ad Moysucrones, morbo correptus, et exinde ab Euzoio baptizatus, imperium cum vita, synodosque ad impietatem reliquit.» Unde naeniarum farrago in actis Felicis a Mombritio publicatis apparet, e quibus interpolator [Col. 0065D] haec desumens inseruit catalogo Romanorum pontificum. Linea 3.— Ab Eusebio Nicomediensi: putidissimum mendacium ejusdem notae ac asserta rebaptizatio. Eusebius enim Nicomediensis denatus est an. 342, ubi ostendit Valesius in notis ad lib. II soc. c. 13, et Constantius baptizatur anno 361. Euzoium vero baptizasse Constantium, nedum Philostorgius asserit, sed etiam sanctus Athanasius lib. de Syn., pag. 698, et Socrates, lib. II, cap. ult. Linea 3-4.— Et per hoc declaratum: supponitur hic, quod inter rebaptizationem, et mortem Constantii intercesserint tempora, unde innotuerit Felici rebaptizatio, qua cognita, concilium Romae indixerit, et declaravit haereticum Constantium. Insuper alii intercesserint menses, in quibus Constantio perlatus rumor, iterum miserit qui Felicem martyrio coronarent. Quae falsa esse declarant adducta, dum a recepto baptismo moritur Constantius; unde Felix [Col. 0066A] neutiquam haec agere poterat superstite Constantio, ut hic asseritur. Linea 4.— Martyrio coronatur: Fragmentum Eusebianum conscriptum post Liberii obitum reticet martyrium, et solius exsilii mentionem facit, dum inducitur Eusebius haec Constantio et Liberio improperans: «Quantum ad vos, insania diaboli, et invidia superstitionis vestrae, ut Felicem episcopum, quem vos non tacuistis Catholicum et Dominum Jesum Christum invocantem purum sacerdotem ab omnibus declaratum, in damnationis causam exsilio direxistis, qui tamen in praediolo suo orationibus vacat.» Cum enim fragmenti auctor Eusebii gesta, et Felicis commendare instituisset, et testatur se scripsisse post mortem Liberii, qui Constantio damnato per aliquot annos supervixit, cum Felicis martyrium contingere debuisset superstitibus Constantio, et Liberio, non reliquisset praerogativam hanc adnotare. Cum vero tantum exsilium memoret, [Col. 0066B] et de Felicis martyrio altum sit silentium, exinde merito dubitandum de asserto hic martyrio Felicis. Deinde haec declaratio facta a Felice, qua Constantium uti haereticum enuntiat, uno eodemque contextu facta supponitur in gestis Felicis apud Mombritium, adeoque anno 357, quando in exsilium Liberius ducitur, nihilominus eodem anno Constantius per 30 dies Romae commoratur, ut ex Marcellino vidimus; ante finem vero ejusdem anni Mediolani Constantius legem 15, de episcopis in Cod. Theod. edidit, quam Felici episcopo Romano direxit. Unde constat Constantium nec potuisse rebaptizari eo anno, nec ei offensum Felicem, cui legem imperator misit. Cum reliquis itaque quisquiliis reputanda haec additio desumpta ex actis Felicis per schismaticos, ut reor, Luciferianos confictis. Proindeque additiones ut omnino importunae ab utrisque gestis expungendae, veluti ab inscio interpolatore additae antiquis catalogis Rom. pontificum: unde sequenda [Col. 0066C] narratio de Felicis obitu, quae habetur in Liberio, ubi dicitur. «Qui Felix depositus de episcopatu habitavit in praediolo suo via Portuensi, ubi requievit in pace.» Cui concordat Philostorgius, qui cum dixisset Liberium ab exsilio fuisse revocatum, addit (ubi supra): «At Felicem, qui medio tempore Romae episcopus ordinatus fuerat, sese recepisse dignitatem equidem episcopatus gerentem, nulli vero de caetero ecclesiae certae praepositum.» Luciferianos porro putasse, quod omnes episcopi Ariminenses, fuerint lapsi, et communicaverint quolibet modo cum Arianis, adeoque illos, nec esse episcopos, nec ab ipsis ordinatos fore suscipiendos, sed Ecclesiam inde evasisse Antichristi synagogam probat Luciferianus, ille interlocutor in dialogo adversus Luciferianos edito a sancto Hieronymo, qui eosdem sugillat uti declamatores caninae eloquentiae in omnes catholicos episcopos tunc exstantes. Exinde factum, ut in fine fragmenti Eusebiani schismaticus, ut reor, Luciferianus addiderit mendacissimam calumniam [Col. 0066D] de Damaso publica voce Liberium haereticum denuntiante, ut suis gregalibus ostenderet, Liberii decretum de recipiendis lapsis Ariminensibus flocci esse faciendum, utpote ab haeretico conciliariter damnato profectum. Qua arte Felicis acta a Mombritio edita conficta etiam esse cordatus quisque facile affirmabit. Quid vero dicendum de episcopatu Felicis? Adeundus Pagius in critica ad Baronium.
[Col. 0066D] Linea 4.— Martyrio coronatur: Felice defuncto, nullus in locum ejus subrogatus est. Nam Liberius abrupta penitus, quae recipiendae sedis causa intercesserat, Arianorum communione, ab omnibus legitimus Romanae Ecclesiae pontifex, ut fuerat ante, cognitus et acceptus est. Risu igitur potius quam redargutione dignum est recentiorum quorumdam historicorum, quos libenter sequuntur Magdeburgenses, commentum, dicentium Felici secundo fuisse [Col. 0067A] suffectum Leonem quemdam Arianum, in sanctum Hilarium parum aequum, quem sero ad synodum accedentem, in poenam humi considere jusserit: atque ideo eadem a Deo vindice, qua Arius, poena multatum una cum visceribus animam efflavisse. Sed cum omnium antiquissimorum testimonio Leo I tempore concilii Chalcedonensis sederit; cumque nulla mentione hujus rei facta, omnes omnino, Liberio et Felice defunctis, Damasum substituerint; non historiam, sed fabellam esse scias a recentioribus forte excogitatam, quod falso opinati fuerunt, Liberium, Felice secundo expulso, instar Leonis in catholicos saeviisse. Vide Baron. ann. 357. num. 69, Bellarm. lib. IV. de Rom. pont. cap. 9.
[Col. 0067A] Notae chronologicae. Picturae via Ostiensi in basilica S. Pauli, et catalogi Italici atque exteri supra recensiti in Prolegomenis [Col. 0067B] consentiunt in tribuendo legitimae sedi Felicis annum 1, menses 3, dies 2. Solus catalogus sub Justiniano solidum triennium assignat Felici, detritis sequentibus numeris; ut suspicio sit, ab amanuensi confusas unitates mensium cum praecedenti unitate sub columna annorum, ita ut ex I, III male interpunxerit III, I . . . sive etiam detrita unitate annum indicante, ternarium mensium qui sequebatur retulerint descriptores codicis ad numerum annorum. Si vero auctor catalogi triennium Felici ascripsit, attribuit biennium exsilii decessoris Liberii, et confudit cum anno legitimae sessionis Felicis subinde insecutae, post electionem peractam de consensu ejusdem Liberii, vacuam cathedram sua dimissione reddentis. In notis chronologicis ad numerum 51 vitae Liberii, prolata sunt documenta, quae spatium certum definiunt legitimi pontificatus Felicis anno uno, mensibus tribus, diebus duobus; sive capite truncatus fuerit jussu [Col. 0067C] Constantii IV Idus Novembris ob assertionem catholicae fidei, ut codex Ocriculensis enuntiat, sive eamdem ob causam a memorato principe prope Urbis muros ad latus formae Trajani fuerit capite plexus die subsequenti, nempe III Idus Novembris, et subinde a clero sepultus curante Damaso presbytero, die XII Kalendas Decembris, ut Bibliothecarius affirmat lin. 12 hujus numeri; sive etiam exsulare tum jussus, et ultro cedens pontificatu vitam produxerit ad consulatum Valentiniani et Valentis, ut exponunt in libello precum Faustinus et Marcellinus presbyteri (quo tamen in libello complura a schismaticis hisce presbyteris conficta opinatur Baronius ad ann. 357, n. 48, et Papebrochius, in conatu chronologico-historico ad Vitas pontificum, in S. Felice dissert. 9.) et indicare videtur Bibliothecarius num. 52. lin. 3. in Liberio. Quocunque modo haec testimonia concilientur, spatium sedis legitimae Felici attributum in picturis Paulinis, et in codicibus [Col. 0067D] memoratis Anastasii et aliorum, clauditur anno I, mensibus III, diebus II ex die 8 Aug. 358 ad 10 Decembris 359, ubi supra exposuimus in fine notarum chronologicarum ad vitam Liberii. Linea. 2.— Hic declaravit Constantium filium Constantini haereticum, et secundo rebaptizatum ab Eusebio Nicomediensi. Iteratus iste baptismus, quem per calumniam Arianorum translatum fuisse multi nobiscum opinantur (in notis ad Silvestrum tomo II, pag. 293) ex Vita Constantii filii in Vitam Constantini patris, etiamsi a Bibliothecario attribuatur Constantio; attamen a pluribus, et gravissimis scriptoribus negatur. Horum agmen ducit Baronius ad annum 357, num. 49. Scriptor eminentissimus non modo refragatur asserto Libri Pontificalis; sed contrarium [Col. 0068A] evinci putat et firmari apertis testimoniis Patrum Constantio Augusto aequalium, quales fuere Athanasius e Graecis, et e Latinis Hilarius. Apud hunc redarguitur in libro de Synodis audacia Constantii, qui nondum regeneratus credendi formam praescribere auderet Ecclesiis. Difficultatem Baronii de iterato baptismo Constantii promovent illa, quae Pagius in ejus critica congerit ad annum 324, n. 5, ut contra sententiam Baronii constituat baptismum fuisse a magno Constantino susceptum, cum terminus vitae instaret Nicomediae. Verum de baptismo Romae administrato per beatum Silvestrum (non autem Nicomediae per ullum episcopum) Maximo Constantino, quod totis octodecim aut 20 annis ante ipsius obitum cum eodem principe una perceperunt Helena mater, et ii qui erant de genere Constantini ( συγγενεῖς αὐτοῦ ) nec non amici plures ac familiares ex historia Joannis Malalae, ac vetustiori ex Chronographo per ipsum adducto, aliisque documentis videmur satis firmasse Baronii sententiam contra Pagium tomo II in notis ad [Col. 0068B] Sylvestrum pag. 293. Quae autem de iterato baptismo Constantini a nonnullis proferebantur, ostendimus falso affirmari, et diximus ea videri potius translata ab Arianis fraudulenter ex gestis Constantii ad vitam Constantini. Verum hic nodus alter proponitur dissolvendus de iterato baptismo Constantii; contra quem principem S. Hilarius scribens quinquennio ante quam Arianus ille imperator vita excederet (alii autumant etiam tardius) aperte dicit nondum regeneratum suffragante etiam Athanasio in libro de Synodis; unde cognoscitur catechumenus perstitisse Constantius non modo grandaevus, sed morti jam proximus. Vix autem credibile videtur hos Patres, qui toties viderant et allocuti fuerant Constantium, baptismi illius pridem suscepti (juxta eos qui rebaptizatum putant) ignaros fuisse. Dissimulari non potest momentum gravissimum objectae auctoritatis. Verum et contraria perpendere oportet studiosum veritatis. Mature [Col. 0068C] igitur perpensa ratione temporum assignandorum baptismo Constantii, et hujus principis Ariano afflatu quo apud amitam imprudenter involvebatur, post obitum vero patris acrius incendebatur ex consuetudine presbyteri ejusdem sectae familiaris Constantiae sororis Constantini (de quo Socrates, Hist. lib. I, cap. 19, et lib. II, cap. 2, necnon Theodoretus, l. II, cap. 3) non est difficile captu, cur a nonnullis dicatur rebaptizatus Constantius, ab aliis vero habeatur etiam postremis vitae temporibus tantum catechumenus et nondum regeneratus. Diem et annum Constantii emortualem tenemus tradente Socrate in fine libri II. Decessit (inquit) III Idus Decembris Tauro et Florentio consulibus, nempe anno aetatis Christianae 361, aetatis vero suae 45. Suffragantur Hieronymus, et caeteri scriptores, qui natum asserunt die 6 Augusti Gallicano et Basso coss, hoc est anno 317, uti Cangius ostendit in familiis Byzantinis. Supra in notis ad Silvestrum vidimus, [Col. 0068D] baptismum a Constantino Magno susceptum Romae una cum matre, et reliquis sui generis referendum esse ad annum 319: quo ex Illyrico Romam rediens tertio ex Fausta filio Constante augebatur. Cum fuerint baptizati οἱ συγγενεῖς una cum patre Constantino, filii quoque (hi enim prae caeteris erant συγγενεῖς sui generis ) sacramento baptismi fuerint donati. Quemadmodum igitur Constantii soror, et Crispus ex priori conjuge Minervina filius numerantur inter baptizatos cum Constantino illa a Bibliothecario in Silvestro num 43, iste a Theophane apud Cangium, pag. 44, ita et filii ex Faustae conjugio nati fuerint sacro fonte una cum patre perfusi. Crispum comprobant in Christo regeneratum complura documenta, et nummus a nobis productus tomo I, quem hic denuo exhibendum curamus, signatus pluribus notis religionis Christianae. [Col. 0069A] Constantinus et Constans ex eadem matre Fausta fratres Constantii, necnon sorores ex eodem conjugio Constantina, et S. Constantia, et junior Helena cum fuerint unda salutari perfusi in tenera aetate; quidni et Constantius in patris baptismo jam bimulus? Sancta enim Constantia una cum amita ejusdem nominis baptizata legitur a beato Silvestro in aede S. Agnetis; quae scilicet amita multo ante Constantini mortem decessit. De baptismo igitur administrato vel infanti, vel puero Constantio dubitare vix possumus. Ipsius deinde inconstantia in suscepta fide, imo et aversio subinde consecuta a coetu catholicorum in causa, ut arbitror, fuit, cur eodem volente, ac de industria dissimulante dubitatum postea sit, praesertim in Oriente ubi imperavit, de illius baptismo, ex quo Ariani presbyteri colloquia nova illi studia, et amitae Constantiae infuderunt. Dilata susceptione alterius signaculi confirmationis (obtentu fortasse paterni exempli, de quo supra, aut simulato studio illud percipiendi postquam pleniori [Col. 0069B] catechesi redditus foret instructior) sensim dilapsus a Catholicis ritibus abstinuerit quoque a mysteriis catechumenum se professus. Quae consecuta sunt ipso imperium administrante per annos 24 et quod excurrit (ab adepta vero Caesarea dignitate 30) contra catholicos praesertim episcopos, satis declarant scriptorum testimonia, sub illo principe cum Hieronymo deplorantium: Orbis terrarum se Arianum esse miratus est. Mirum itaque videri non debet, si orbis terrarum sub ejusdem imperio catholicam fidem tot in provinciis ferme oblitus, susceptum in pueritia baptismum principis, et diuturna aversione sacrorum ab eo de industria dissimulatum, in Oriente ignoravit, et illum adeuntes episcopi, ac videntes per annos quadraginta catechumenum profiteri, pariter ignorarunt. Romana vero Ecclesia, quae gesta suorum pontificum, et Magni Constantini, dum hic moraretur, diligenter scripta evolvebat, eaque non modo codicibus, sed etiam marmoribus perennius [Col. 0069C] incisa tot in ecclesiis per ipsum fundatis, ac dotatis asservabat, et hominum memoriae tenacius impressa retinebat, non ita facile oblivisci potuit collatum Constantino Magno ejusque liberis sacramentum. Quare salva Patrum auctoritate, illa scribentium de principis professione inter catechumenos, quae videbant ab ipso geri palam et praedicari, deneganda non est fides Romanis, primum ejusdem pueri baptismum ex documentis archivorum tenentibus, et appellantibus iteratum baptismum illum, qui eidem conferebatur morti jam proximo, aetatis anno [Col. 0070A] 45 ab Euzoio episcopo Ariano ad Antiochenam sedem paulo ante provecto, cui Eusebium ejus factionis gregalem substituit error amanuensis. Multo est difficilius notum universis baptismum Arianae impietatis a principe morti proximo postulatum et perceptum componere cum laudibus illi post mortem tributis a S. Gregorio Nazianzeno. Has tamen composuit Baronius ad annum 361, n. 21 et seq., praesertim vero 31 cum excusatione, quod Gregorius ignorans facti putaverit poenitentem. Si factum igitur Augusti morientis publica in luce, suaque in vicinia gestum ignorare potuit Gregorius Nazianzenus, atque ex Ariano poenitentem putare, cum scriberet quadrienno ab ejus morte nondum exacto; nemini mirum videri debet, quod totis quadraginta annis, ut minimum elapsis a priori baptismo infanti aut puero Constantio in Occidente collato, Athana ius et Hilarius rescire id non valuerint, quod princeps in Oriente degens se accepisse non profitebatur, aut inaniter sibi [Col. 0070B] puero collatum fortasse opinabatur, ex quo secesserat ad partes Arianas. Haec dicta sunt ad libranda utriusque sententiae momenta antequam de praesumpto errore Bibliothecarii, ac de fide monimentorum super iterato baptismo Constantii testantium quidpiam severius statuatur. Caeterum declaratio attributa Felici papae adversus Constantium refertur ad haeresim Arianam ab hoc principe assertam. Id enim expressit tantum inscriptio vetus reporta una cum corpore S. Felicis II in Ecclesia SS. Cosmae et Damiani, de qua Baronius ad annum 357, n. 1, Aringhius, aliique corpus S. Felicis papae et martyris qui damnavit Constantium. Quod additur in textu Bibliothecarii de iterato baptismo; cum iteratio contigerit post mortem hujus Felicis papae II, referendum non est ad hujus declarationem, sed ad exprimendum conceptum historici: ut sensus sit: «Hic (Felix II) declaravit haereticum habendum esse Constantium (licet nonnulli excusarent) qualem exitus demonstravit; cum iteravit [Col. 0070C] baptismum suadente Eusebio Nicomediensi administratum ipsi ab Euzoio Ariano ad sedem Antiochenam paulo ante promoto.» Linea. 5.— Hic fecit basilicam via Aurelia, etc., et lin 11. Corpus ejus, etc., sepultum est in supradicta basilica, quam ipse construxit via Aurelia milliario secundo. Adjacet locus coemeterio Calepodii non longe ab Ecclesia S. Pancratii, via Aurelia: de quo videndi Panvinius, Aringhius et Boldettus, lib. II, c. 18 obs. ad coemet. Corpus inde translatum ad titulum SS. Cosmae et Damiani intra Urbem, concessa tamen [Col. 0071A] parte inclusa sub Gregorio VII, cum aliis reliquiis intra tabulam marmoream, quae constituebat mensam altaris in consecratione sacelli S. Pastoris a fundamentis tunc renovati cum ipso titulo: quae tabula nunc affixa visitur parieti intra sacellum S. Petri, postquam opere magnifico ab Excell. Cajetanorum familia excitatum est novum sacellum S. Pastoris. Inscriptio autem Benedicti titularis ejusdem Ecclesiae sub Gregorio VII, talis est: ![[Nummus]](../assets/FIGURES/1270033A.bmp)
[Nummus]
[Col. 0071B] Linea. 1.— Felix natione Romanus, Felicem a Romanorum pontificum numero Ciaconius expungit ob rationes superius adductas, n. 51.
[Col. 0071B] Sanctus Felix II, natione Romanus, ex Patre Anastasio Liberio, cujus erat diaconus, anno trecentesimo quinquagesimo quinto, ut vidimus, in exsilium pulso, ordinatus est pontifex Romanus, et quidem ab Arianis hominibus in Constantii palatio, cum non posset a catholicis: seditque annos plus minus tres, usque ad diem vigesimum nonum mensis Junii anni trecentesimi quinquagesimi octavi, quo die depositus [Col. 0071C] dicitur ab episcopatu in auctiori catalogo, veterum pontificum, quatuor nempe diebus ante Liberii ingressum in urbem Romanam, qui, ut diximus, die secunda Augusti ejusdem anni contigit: Felix depositus, ut habetur in illo catalogo, de episcopatu, habitavit in praediolo suo a die III Kalendas Augusti. Marcellinus et Faustinus, schismatici, presbyteri Romanae Ecclesiae, in praefatione precum, quas exhibuerunt Theodosio imperatori, scribunt: Tertio anno rediit Liberius, cui obvians cum gaudio populus Romanus exivit; Felix notatus a senatu et populo de Urbe propellitur, et postea addunt: Post annos octo (ex quo Roma pulsus est Felix) Valentiniano et Valente coss. (id est anno Christi trecentesimo sexagesimo quinto) X Kalendarum Decembrium defunctus est Felix. Illis autem presbyteris, licet alias mendacissimis, [Col. 0072A] tuto hac in re fides adhiberi potest, cum ea narrent, quae in conspectu totius Urbis gesta erant. Controvertitur an Felix vere fuerit pontifex Romanus. Perronius cardinalis in sua ad Magnae Britanniae regem responsione, Bellarminus in defensione Felicis papae, et Henschenius in appendice tomo III SS. mensis Aprilis subjecta, ostendunt Felicem verum fuisse pontificem, quod in antiquo pontificum catalogo, imo et in Libro Pontificali legatur, dum Liberius in exsilium duceretur congregasse se sacerdotes cum consilio Liberii et ordinasse in locum ejus Felicem. Unde in inscriptione sarcophagi ejusdem Felicis anno 1582, sub Gregorio XIII, in aede SS. Cosmae et Damiani reperti, legitur: Hic jacet corpus S. Felicis papae et martyris, qui Constantium haereticum damnavit. Nec dici potest id intelligendum de Felice primo, hic enim, ut in ejus pontificatu diximus, martyrium passus non est, cum ante persecutionem Aurelianeam [Col. 0072B] ad Deum migrarit. Quia tamen quae de Felicis secundi martyrio tradit Anastasius et ex eo Ado, aliique Martyrologii, fabulosa videntur, et Marcellinus ac Faustinus laudati, eum morte naturali defunctum tradunt, dicendum cum auctore Criticae Baronii, Felicem II ideo martyrem appellatum fuisse, quod multa pro Christo pertulerit, idque ex modo loquendi prioribus Ecclesiae saeculis usurpari solito, non vero quod ejus causa occisus fuerit. Unde Fronto canonicus regularis ordinis sancti Augustini scribit, exstare Litanias in codice ms. a septem, aut octo saeculis exarato, in quibus Felix II in numerum pontificum refertur, cum sancti ac confessoris nomine. Licet autem Patres concilii Sirmiensis ad Felicem episcopum et ad clerum urbis Romae scripserint, ut Liberium redeuntem susciperent, utque ambo simul, scilicet Felix ac Liberius episcopatum administrarent, quod idem Constantium imperatorem statuisse refert Theodoretus lib. II, cap. 17: certum tamen est ex eodem Theodoreto ibidem, et ex libello precum Faustini [Col. 0072C] Marcellini laudato, Liberio Romam redeunte, Felicem alio se contulisse, et in praediolo suo habitasse; ubi defunctus est. Christianus Lupus in parte quinta ad dictatum Gregorii VII, aliique viri docti e contra contendunt Felicem II non fuisse verum pontificem. Utraque opinio suos patronos, suasque rationes habet, nihilque certi de hac controversia dici potest, sed illud certum, Felicem ut martyrem coli in Breviario et Martyrol. Romanis, die mens. Julii, quemadmodum in Martyrologio Adonis, aliique, et in Sacramentario S. Gregorii legi officium in Missa S. Felicis et pontificis. De Felicis episcopatu Romano, ejusque martyrio legendus Papebrochius in Conatu Chronico-Historico, ubi et plura ab auctore Libri Pontificalis relata, rejicit.
53. Felix [Col. 0063] Baron ad ann cit probat non potuisse esse Rom episcop. , natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit anno uno, mensibus duobus. Hic declaravit Constantium filium Constantini haereticum et secundo rebaptizatum ab Eusebio Nicomediensi juxta Nicomediam in Aquilone villa [Col. 0063] Bar ad ann 357 negat hanc causam mortis Felicis. , et per hoc declaratum ejusdem Constantii Augusti filii Constantini, praecepto [Col. 0063] Haec pugnant cum dictis in Liberio. martyrio coronatur et capite truncatur. Hic fecit basilicam via Aurelia cum presbyterii honore fungeretur. Et in eadem basilica emit agrum circa locum, quem obtulit ecclesiae, quam fecit, milliario ab urbe Romana 2. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, presbyteros 21, diaconos, 5, episcopos per diversa loca 19. Qui etiam passus est in civitate Corana [Col. 0063] C, Corona. B, Cora. cum multis clericis et fidelibus, occulte juxta muros Urbis adlatus [Col. 0063] C. Lacus. formae Trajani 3 Idus Novembris, et exinde raptum est corpus ejus noctu a presbyteris et clericis, cum Damaso presbytero, et sepultum est in supradicta ejus basilica, quam ipse construxit via Aurelia, 12 Kalendas Decembris, milliario secundo in pace. Et cessavit episcopatus diebus 39 [Col. 0063] *38. .
[Col. 0073A] Apud Fabrottum ex cod. Freh. Num 54, lin 10, AB, requirens invenit, quae etiam versibus declaravit 39 ( A, 47) episcopis expurgatus. lin 16. A. 15. B, 20. Addit B, amam argenteam pens lib 15, scyphum etc. lin 18, A, aurea 16. B, canthara cerostata aerea 16. lin 19. AB, 155. lin 20, AB, attiguis. A, praestantem solid 122. B, solid 120 et tremissem. lin 23. B, 26. lin 26. A, 65. lin 27. AB, II Id. Lin 1, sedit annos 18, m. 3, dies 11. lin 3, sub cont Ursinus. lin 4, et plurima cum eo mult e. et sic c. est Dam. Ursinum vero ejecerunt ab u. et Neapolim constituerunt episcopum. lin 6, in urbe Roma. lin 7, juxta theatrum, quod S. Laurentii vocatur nomine. Aliam via Ard. lin 8, et dedicavit Platoniam, ubi corpora sanctorum apost lin 9, vers ornavit. Hic multa corp martyrum req et invenit, [Col. 0073B] quorum etiam tumbas versibus exornavit ( M, quorum etiam tumbas et martyria versibus decoravit). Hic invidiose de adulterio incriminatum, et facta syn. lin 14, in urbe Roma basilicam q. i. c. ubi et haec dona obtulit: patenam arg pens lib 20, amam arg pens lib 15, scyphum arg anaglyphum pens lib 10, coronas argenteas. lin 16, calices ministeriales arg pens lib 10, canthara cerostrata aerea ib. domus in circuitu basilicae praest sol 155, possessionem P. in t. F. cum adjacentibus adtiguis pr. sol 120 et trimisium. lin 22, cassino. lin 23, solid 28. Hic constituit ut psalmi diu noctuque canerentur per o. eccl quique hoc praecepit presb. lin 25, in urbe Roma. lin 28, et germ 3 id. Dec et cess ep dies 31. Lin 1, sedit ann 18, m. 3, d. 11, et cum e. ord sub intentione Ursinus. lin 4, et Ursinum egerunt ab u. et c. e. Neapolim ep. lin 6, in urbe Roma p. in S. A. eodem tempore fecit bas 2, juxta th. S. Laurentio, et aliam in catacumbis, ubi jacuerunt corpora S. apostolorum Petri et P. in quo loco platoniam ipsam, ubi jacuerunt corpora sancta versibus exornavit. lin 10, hic m. c. f. m. r. et invenit, quorum etiam versibus declaravit. lin 11, de Eccl. Hic constituit accusatus invid accusatum de adulterio. lin 13, Calistum diacones. lin 16, lib 20, amam argenteam pens. lib 15, scyph anaglisim. lin 18, cereostata. lin 19, sol 155, Possessio Papiranam. lin 20, attiguis. lin 21, sol 120 et tr. Possessio A. lin 23: Hic fecit ord in urbe Roma 5. lin ead sex d. Hic constituit, ut psalmi d. n. canerentur. lin 24, monasteriis. Qui etiam sep. lin 28, germanam suam, et cess ep. d. 31. Lin 2, Cass et Flor, mens 3, lin 3, Flor duo, Concilio. lin 5, Codd mss., Roma. lin 8, Flor duo, et in catacumbis, ubi jacuerunt corpora sanctorum apostolorum Petri et Pauli, in quo loco platoniam ipsam, ubi jacuerunt corpora sancta, versibus exornavit. lin 10, Flor sec, et invenit. lin 14, Vatie, in urbe Roma basilicam. lin 20, C. vel. Lin 2 et 3, sub intentione. lin 16, scyphum anaglyphatum; alia lectio interlinearis superaddita, anaclifum. lin 21, fol CXX et trimisium. Poss Antonianam territ Cassinum praest fol CIII.
[Col. 0075A] Linea 7.— Juxta theatrum. Scilicet Pompeii.
[Col. 0075A] Linea 23. Hic constituit ut Psalmos diu noctuque canerent per omnes ecclesias, qui hoc praecepit presbyteris, et episcopis vel monasteriis. Idem de Damaso Sigebert. in Chronic. ad ann. 382. Falso Damaso tribuitur institutum de canendis psalmis diu noctuque in ecclesiis, quia hoc institutum erat a primordiis surgentis Ecclesiae. Sed Damaso acceptum ferri potest Psalterium, quod secundum LXX interpretes in omnibus ecclesiis canebatur ab Hieronymo emendatum, a Damaso canendum Gallicanis ecclesiis traditum: unde Gallicanum dictum est; a Romanis retento psalterio secundum LXX interpretes: unde Romanum dictum est; et hoc est quod ait Sigebertus loco proxime laudato: «Hoc Psalterium Damasus papa rogatu Hieronymi, in Gallicanis ecclesiis cantari instituit, et propter hoc Gallicanum vocatur, Romanis [Col. 0075B] Psalterium secundum LXX retinentibus sibi, propter quod Romanum vocatur.»
[Col. 0075B] Linea 11. Hic constitutum fecit de Ecclesia. Consueta phrasi Liber Pontificalis Romanorum pontificum constitutiones innuens omittit constituti argumentum. Verum hocce Damasi laudatum constitutum, ut reor, illud censendum, quod edidit, cum Gratianus, Valente fidei Nicaenae hoste infensissimo e vivis sublato, ut occurreret Orientalibus ecclesiis sub Constantio, Juliano Apostata, et Valente miserrime a variis sectis deformatis, edictum vulgavit, quo decrevit ecclesias cujuslibet civitatis ab iis regendas, qui communione cum Damaso concordarent. Quapropter Damasus celebrem emisit Tomum, seu fidei professionem, quam per Paulinum direxit Meletio Antiocheno, qui primus cum 150 et amplius episcopis orientalibus eidem subscripsit anno 378 in [Col. 0075C] concilio Antiocheno, et deinde reliqui in concilio Constantinopolitano. Hujus fragmenta primus edidit Holstenius in collectione Romana parte priori. De ea agunt PP. Chalcedonenses in aurea ad Marcianum allocutione, et nos fusiori calamo id probatum dabimus in commentariis ad eamdem allocutionem, quam, Deo annuente, publici juris faciemus. Linea 23.— Hic constituit ut Psalmos diu noctuque canerent per omnes ecclesias. Alternatim nempe, cum jam psalmorum cantus Romae, et per orbis ecclesias ab apostolico aevo fuisset inductus, et ab omnibus frequentatus, uti erudite probat cardin. Bona in tract. de Psalmodia. Alternis autem vocibus recitationem facere Antiochiae paulo ante haec tempora invexerant Flavianus et Diodorus monachi, qui usus per Orientem propagatur. De quo Theodoretus cum de monachis illis agit, inquit in Historia ecclesiastica (l. II. cap. 24) : «Noctu dieque ac pietatis studium sedulo omnes excitasse, eosque primos psallentium choros [Col. 0075D] in duas partes divisisse, hymnosque Davidicos alternis canendos tradidisse. Quae res Antiochiae primum caepta ubique pervaserit, et ad ultimas orbis terrae partes pervagata sit.» Cum vero addat episcopis universis id intimasse, videtur inde S. Ambrosium in suam Ecclesiam usum induxisse, quod indigitat S. Augustinus, dum referens acta circa annum 387 haec habet (l. IX Confess. c. 7) : «Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia genus hoc consolationis, et exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo amplius, cum Justina Valentiniani regis pueri mater hominem sanctum Ambrosium prosequeretur, haeresis causa, qua fuerat seducta ab Arianis. Exsulabat pia plebs in Ecclesia, mori parata cum episcopo suo, servo tuo.» Alternatim vero concinisse docent verba, quae subdit: «Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem Orientalium [Col. 0076A] partium, ne populus moeroris taedio contabesceret, institutum est.» Qui ritus Orientalis erat supra descriptus. Morem porro alternatim cantandi diu noctuque et per horas saepius commemorat Cyrillus in Vita S Saliae apud Cotelerium (tom. III. Mon. graec. Aug. 242) cum varia exercitia monachorum describit, praecipue psalmorum determinatis horis peractam recitationem actam laudat n. 37: «Alia vero nocte egressus est e spelunca sua beatus Sabas, solusque ad torrentem incedebat psalmos Davidicos per versus recitans.»
[Col. 0076A] Linea 2.— Cum eodem ordinatur sub contentione Ursicinus. Cum a majori parte Damasus presbyter Felicis et Liberii post Ariminense concilium vicarius electus fuisset, pars adversa id indigne ferens, aliquanto tempore post Ursicinum pseudo-pontificem creat, atque basilicam Sicinii occupat: «Quo ea [Col. 0076B] facta, inquit Rufinus, lib II, c. 10, tanta seditio imo vero tanta bella coorta sunt, alterutrum defendentibus populis, ut replerentur humano sanguine orationum loca.» Linea 4.— Ursicinum ejecerunt ab Urbe; auctoritate scilicet Praetextati Urbis praefecti. Linea 8.— Aedificavit platoniam. Platonia est pavimentum tabellis marmoreis variis figuris decore stratum. Vide Baron, ann. 384, n. 17. Linea 11.— Hic accusatus est invidiose. Schismatici cum legitimam pontificis ordinationem nulla hostium invidentium calumnia labefactare possent, eademque imperatori et magistratibus nota essent, ad falsas easdemque turpissimas accusationes conversi sunt, ut patet ex litteris, Valent. virum sanctissimum, et purissimum adulterii accusarunt, quem S. Hieronymus epist. 50 virginem Ecclesiaeque virginis doctorem appellat. Linea 23.— Hic constituit ut psalmos, etc. Consuetudo illa ecclesiastica conveniendi ad ecclesiam, [Col. 0076C] et diu noctuque psallendi, antiquissima est, apostolorum institutione ad nos derivata. Unde quod hic scribitur a Damaso institutum ut die noctuque psalmi in ecclesia canantur, falsum est, et ab aliquo superadditum, nisi haec de forma quadam psallendi ab ipso praescripta explicemus. Baron, ann 384, n. 20.
[Col. 0076C] Notae chronologicae. Epocha B. Damasi constabilita fuit documentis synchronis et autographis, quae supra exhibuimus tomo II, pag 67 et seqq necnon 106, in Prolegomenis. Cum enim S. Liberius vita functus esset die XXIV Septembris, Gratiano et Daglaipho coss, uti supra demonstratum est in ejusdem chronologia, cessavit episcopatus dies septem, uti Bibliothecarius enumerat in fine Liberii. Kalendis igitur Octobris iisdem coss aerae Christi 366, quae dies incidit in [Col. 0076D] Dominicam, ordinatus Damasus exordium coepit sui pontificatus: quem cum perduxerit ad diem XI Decembris anni 384, Recimere et Clearcho coss, ut Prosper ejusdem aequalis testatur in chronico, et confirmant ecclesiae tabularia producta in Prolegomenis tomi II, p. 68, consequitur, ut anni solidi decem et octo, menses duo et dies decem sint ejusdem sedi tribuendi: quot illi assignant picturae superstites in basilica S. Pauli, et catalogi, aliique codices numerati in iisdem Prolegomenis, fol 106. In catalogo Felicis IV facile cognoscitur error amanuensis: qui unitatem exemptam e columna annorum transtulit in proximam columnam mensium, et scripsit: Consulenda sunt documenta relata pag. 67 eorumdem [Col. 0077A] Prolegom. ubi epocha Damasi luculenter ostenditur. Linea 2.— Sub contentione Ursicinus. Et facto consilio sacerdotum constituerunt Damasum, etc., et Ursicinum ejecerunt ab Urbe, et constituerunt eum Neapoli episcopum. Ex codice Anastasii Florentino produxi inter Prolegom. tom. II, fol. 61, catalogum episcoporum Ecclesiae Neapolitanae, ubi Ursus numeratur episcopus XIII et dicitur aequalis aetati S. Damasi, et in eodem episcopatu sedisse traditur annos quatuor. XIII. Ursus episcopus sedit annis IIII. Fuit temporibus Damasi papae, et Valentiniani et Gratiani impp. Sunt qui contendant hunc ipsum Ursum haberi oportere eumdem ac Ursicinum, aliis Ursinum dictum et in contentione Romae ordinatum adversus Damasum. Nituntur autem testimonio Joannis diaconi (Neapolitanae Ecclesiae diaconum putant plerique Joannem) id ipsum affirmantis. Negant alii cum [Col. 0077B] Baronio ad annum 381, quos inter est Ughellus in Italia sacra; tum quod nomen diversum sit; tum quod Ursicinus ille per factionem ordinatus, ac deinde relegatus in Gallias, turbas excitet contra Damasum etiam post annos quindecim a Damasi electione; tum denique ex eo, quod factionis illius asseciae, nempe Marcellinus et Faustinus presbyteri in supplici libello quippiam non memorent de Neapolitano episcopatu, ipsi, ut supponitur collato. Legitur quidem apud Baronium ad ann. 368 rescriptum Valentiniani et Valentis Augg. signatum secundo consulatu eorumdem Augg. pridie Idus Junias, in quo permittitur sectatoribus Ursicini, ut ubicunque voluerint absque religionis injuria degant, eisdem tamen interdicta sola urbe Roma. Quare nonnullis componi posse videtur quadriennalis ille episcopatus Ursicini apud Neapolim, donec inde pulsus, ac relegatus in Gallias, superstes sit, et aptus ad turbas miscendas post annum quintum decimum pontificatus B. Damasi. [Col. 0077C] Verum in eo rescripto cum nihil statuant imperatores de Ursicino in schismate ordinato post Damasum, aegre censent traduci posse illam principum indulgentiam ad auctorem praecipuum factionis, ita ut non modo prohibitus non sit prope Urbem degere, sed etiam assumi potuerit per legitimum pontificem Damasum, sive ejus de consensu per comprovinciales episcopos, aut per clerum Neapolitanum ad regimen illius Ecclesiae. Quod autem attinet ad testimonium Joannis diaconi post complura saecula ab illo dissidio nati, contendunt illum scriptorem hallucinari facile potuisse ex affinitate nominum Ursi et Ursicini, et proximitate aetatis utriusque, et gesta duorum miscere potuisse non minus quam nomina. Ex Joanne autem diacono transcriptam nonnulli putant in Librum Pontificalem hanc periocham; quae attamen cum omittatur ab Henschenio, indicat in quibusdam codicibus illam desiderari: ubi scilicet exprimitur ordinatio Ursicini sub contentione, sed nihil de Neapolitano episcopatu ipsi collato subditur [Col. 0077D] Linea 6.— Fuit autem temporibus Juliani. Ecce aliam periodum aut periodi colon, desumptam ex actis Liberii depravatis, ut quidam suspicantur. Julianus imperator jam obierat V Kal. Julii anno 363, constante Vita Liberii; quare triennium solidum intercedit inter Juliani obitum, et electionem Damasi papae Kal. octobris anno 366. Erat quidem Damasus presbyter Liberii papae vicarius constitutus temporibus Juliani, si eadem acta respicimus, sed nondum ad episcopatum promotus. Ad Julianum vero Apostatam, non ad Constantium Arianum referenda videtur expeditio illa contra barbaros, quam minae consequuntur Liberio intentatae juxta eadem Acta: quod victor revertens carnes ejus volucribus coeli et bestiis terrae immolaret. Illarum quoque meminit S. Joannes Chrysostomus adversus Gentes, ut observat Baronius ad annum 363, necnon S. Hieronymus in chronico, S. Gregorius Nazianzenus Orat. II in Julianum, [Col. 0078A] et historicus Theodoretus lib. III, cap. 18. Tunc vero Damasus presbyter et Liberii vicarius suadet Liberio, ut baptismum administret in coemeterio Ostriano. Ex his igitur actis breviator aliquis contraxisse videtur hunc versum, in quo memorat Bibliothecarius Damasum fuisse temporibus Juliani. Addere debuerat fuisse tunc presbyterum vicarium, et nondum episcopum ac successorem Liberii; quod illi postea contigit elapso triennio post mortem Juliani, Romanum imperium moderante Valentiniano. Linea 7.— Hic fecit basilicas duas, unam juxta theatrum S. Laurentio, et aliam via Ardeatina. Basilicam S. Laurentii ad theatrum Pompeii complures illustrant scriptores. Ejusdem historiam pleniorem propediem edi exspectabamus ab ill. ac rev. praesule Fonseca ex canonicatu ejusdem basilicae nuper promoto per S. D. N. Benedictum XIII ad episcopatum Ecclesiae Aesinae. Theatri Pompeiani ex ruinis, et adjunctae curiae (in qua Caesarem dictatorem confossum fuisse ferunt) effossas tradunt columnas in magnificis [Col. 0078B] aedibus cancellariae apostolicae ornantes basilicam, necnon statuam Magni Pompeii hodie asservatam in lectissimo Musaeo Clementis marchionis Spadae. Inscriptionem prope basilicam egestam in qua nomen Genii nomen Theatri Pompeiani legimus apud Gruterum fol. 111, n. 8. Extensum vero theatrum fuisse circa aream hodie dictam Campum Florae docent ingentes columnae paucos ante annos repertae in fundamentis aedium proximarum card. Pii Carpensis, indeque protensis domibus ad vicum a fabris ferrariis denominatum: ubi scenam theatri fuisse excitatam colligimus ex magnificis epistyliis marmoreis ibi passim effossis a fronte ecclesiae S. Andreae de Valle ad exitum ejusdem vici respondentem areae S. Caroli ad Catinarios, ubi pariter fragmenta columnarum ingentium ex lapide porphyretico nuper detecta magnificentiam veteris structurae confirmant. Sequebatur enim porticus perducens ad diaconiam S. Angeli ab hodierno foro Piscario dictam, quam [Col. 0078C] regionis partem arcus et inscriptio hodie superstes Septimi Severi et Caracailae cultu splendidiore ornatam sub iisden. Augustis fuisse probat. Porticum Joviam sub Diocletiano dictam in reparatione indicat inscriptio ibidem reperta de qua Gruterus fol. 111, n. 6. In opusculo octavi saeculi de regionibus urbis Romae, edito per illustrem antiquitatis vindicem Mabillonium in Analectis, cui iterum cuso et notis adaucto locum tribuimus in Prolegomenis hujus nostrae editionis Anastasianae. Num. 1 legitur progressus viae a porta S. Petri ad S. Paulum. In illo autem progressu post titulum S. Laurentii (in Damaso, uti expressius indicant sectiones 2 et 3) sequitur Theatrum Pompeii: deinde subditur: et per porticum usque ad S. Angelum, et templum Jovis [scilicet Capitolini ] ut ibidem monuimus. Hanc igitur basilicam S. Laurentii a conditore B. Damaso fuisse decoratam sacris imaginibus et historiis docet Adrianus papa in epistola ad Carolum [Col. 0078D] Magnum, inserta Actis synodi Nicaenae secundae apud Binium tomo III, parte post. pag. 126, in fine col. 1, et apud Labbaeum tom. VII, columna 955. Consecrationis vero ejusdem basilicae per S. Damasum peractae (quod fortasse antiquissimum est hujusmodi ritus documentum genuinum) edidi testimonium num. 35 in praefatione tomi primi repertum inter vetusta marmora ab Alexandro cardinali Farnesio collecta, qui S. Laurentii titulum S. R. E. Vicecancellarius obtinuit, eamque basilicam structuris plurimis praesertim ad aram maximam et ornamentis decoravit. Illa in tabella marmorea leguntur incisae litterae: [Col. 0079A] Quas ita exponendas censeo. Titulus in Christi nomine ego Damasius urbis Romae episcopus hanc domum consecravi nona regione dedicatam septembri mense S. Paulus S. Petrus. Damasi et Damasii nomen promiscue sumptum fuisse pro arbitrio varie pronuntiantium, sive pro imperitia quadratarii in marmoribus, et amanuensium ac librariorum in codicibus, tum in hoc lapide observari, tum in vetustis libris lectionariis basilicae Liberianae intra Urbem, et Ocriculensis Ecclesiae in Sabinis nona regione ex Augustaeis, quae dicebatur Circus Flaminius. Constitutum fuisse basilicae hujus ambitum ad Theatrum Pompei satis novimus ex P. Victore. Eamdem regionem protensam ad diaconiam S. Eustachii, atque ita appellatam in publicis tabulis, quae signabantur saeculo etiam undecimo, vi imus supra in notis ad S. Julium. Dedicatio ejusdem basilicae Laurentianae, in Damaso nuncupatae, cum recolatur Kalendis septembris, ita signata in tabulariis [Col. 0079B] recentibus ac vetustis, consentit cum lapidis inscriptione. Denique siglae postremae f P A. f P E neminem dubitare sinunt, quin exprimant nomina SS. apostolorum Petri et Pauli, et apposita sint loco signaculi, Ecclesiae Romanae pontificibus familiaris, tum in diplomatibus, tum in rerum sacrarum custodia. Ante annos viginti cum jussu Clementis XI recluderetur capsula reliquiarum reperta in altaris loculamento sub Ara maxima diaconiae S. Mariae in Dominica, ubi reperta fuit magna pars ossium S. Balbinae cum plumbea lamella orbiculari inscripta litteris: CORPVS S. BALBINAE VIRG. in operculo capsulae custodientis alias reliquias a virginis ossibus diversas observabantur expressae imagines SS. apostolorum Petri et Pauli; neque enim ullum signaculi indicium adhibebatur frequentius in vitreis pateris ad sacrum ministerium paratis, et ad colligendum sanguinem martyrum, eorumque loculis apponebatur, quam duo capita ac nomina eorumdem apostolorum. Qua etiam de causa nomen Pauli, hoc [Col. 0079C] in lapide praemissum nomini Petri, indicat variatum pro arbitrio sculptoris locum, ut in vitreis orbiculis observant Aringhius, Fabrettus, Bonarota, sive sinistrorsum positum, ut in plumbeis Bullarum signaculis tum vetustis, tum recentibus conspicimus. Pars adversa hujus marmoreae tabellae ostendit nomina sanctorum, quorum reliquiae de more fuerunt sub altaris mensa reconditae in ejusdem ecclesiae consecratione. Hic requiescit caput sancti Crescentini martyris, et reliquiae sancti Superantii. Sanctus Crescentinus miles Romanus fuit, cujus corpus absque capite translatum fuisse legitur Urbinum anno salutis nostrae 1068, sub Maynardo episcopo [Col. 0079D] ejusdem civitatis, qui illud impetraverat a Fulcone Tiphernate antistite. Passus vero fuerat Crescentinus sub Diocletiano Kal. Junii, qui etiam dicitur Crescentianus, ut in officio ejusdem Romae, ac Fani impresso anno 1657, ex concessione sac. Rituum congregationis. Eadem die in martyrologio vetustissimo Antuerpiensi occurrit Romae passio SS. Juventii, Ciriaci, et Superantii, quem martyrologia Florentinii et Corbeiensis coenobii vocant Exuperantium, uti idem Florentinuis retulit Kal. Junii. Quisquis igitur hanc tabellam titularem dedicationis ecclesiae, et signaculi sacrarum reliquiarum, quas Damasus papa collocabat sub altari basilicae dedicatae, confert cum syngrapha membranacea ab episcopo ecclesiam consecrante de more includenda cum sacris lipsanis sub mensa altaris, videt profecto ritum a majoribus institutum in hac sancta Romana Ecclesia per saecula quatuordecim et quod excurrit a B. Damaso ad aetatem nostram constantissime [Col. 0080A] retineri. Dum haec scribo SS. dominus noster Benedictus papa XIII, ante dies quatuor, nempe die Dominica 17 septembris hujus anni 1724, solemni ritu dedicans basilicam titularem SS. duodecim Apostolorum, a fundamentis instaurari coeptam sub Clemente XI, qui primarium ejus lapidem collocaverat die 27 feb. anno 1762, hanc inclusit epigraphen: «Anno Domini 1724, die 17 mensis Septembris, Dominica 15 post Pentecostem, festo Impressionis sacrorum stigmatum in corpore S. Francisci. Ego Benedictus XIII, catholicae Ecclesiae episcopus, jam Fr. Vincentius Maria card. Ursinus ordinis Praedicatorum, archiepiscopus Beneventanus, consecravi ecclesiam hanc in honorem SS. XII Apostolorum et altare hoc ad nomen et memoriam SS. apostolorum Philippi et Jacobi, et reliquias SS. MM. Donati et Severini in eo inclusi; et singulis Christi fidelibus hodie plenariam indulgentiam, et in die anniversario [Col. 0080B] consecrationis hujusmodi ipsam visitantibus annos quinquaginta et totidem quadragenas de vera pariter indulgentia in forma pariter consueta concessi. Haec est prima ecclesia, et altare hoc primum cum ipsa a me licet immerito, anno pontificatus mei primo consecratum, praeter alias ecclesias CCCLVI, altaria fixa MCCCCLXIII, et portatilia DCXX, quae cum cardinalatus et archiepiscopatus honore insimul fungerer sacris eisdem ritibus solemniter dedicavi.» Alteram basilicam ab eodem Damaso papa fundatam extra Urbem via Ardeatina evertit clades communis compluribus aliis sacris aedificiis suburbanis, quando scilicet colluvie barbarorum inundante, et castra metante circa Urbem, non modo spoliata, sed plane diruta et solo aequata fuerunt pleraque suburbana sacraria ab agiomachis; ita ut providentia pontificum praecavente injurias, quas illi inferebant passim sacris lipsanis martyrum extrahenda sibi esse duxerint pastores optimi complura corpora [Col. 0080C] SS. martyrum et confessorum et intra Urbem transferenda, ne impiorum manibus dispergerentur. Hac vero occasione etiam corpus beati Damasi, quod in eadem basilica extra muros a se fundata quieverat (uti legimus hoc in num. 54, lin. 7 et 8) translatum fuit ad illam priorem basilicam Laurentianam dictam in Damaso a suo conditore: ubi religiose asservatur et colitur infra aram maximam intra altare in hypogaeo ecclesiae constitutum. Linea 8.— Aedificavit platoniam, ubi corpora apostolorum jacuerunt. Iisdem verbis retulit Ado Viennensis in Chronico, quemadmodum observat Cangius in Lexico med. et inf. latinitatis, verbo Platonia. Ibi exponens ideam, hac voce significatam, probat per illam indicari pretiosa marmora in tabulas subtiles dissecta, quibus magnificenter convestiuntur aedes internae, non secus ac supra, in Liberio, num. 52, lin. 8: «Hic Liberius ornavit de platinis marmoreis petris sepulcrum S. Agnetis martyris.» [Col. 0080D] Linea 10.— Quorum etiam concilia versibus decoravit. Concilia martyrum dicta sunt apud veteres sacra coemeteria, ubi martyres sepeliebantur, quemadmodum observat Baronius in notis ad martyrol. Rom., die 23 Junii, et Boldettus, de sac. Coen. et., lib. II, cap. 19, pag. 585, ex Actis S. Stephani pp. et ex Hieronymo in epitaphio Nepotiani. Complures epigraphes a se dictatas incidi curavit B. Damasus in sacris coemeteriis, et in ecclesiis supra ipsa coemeteria excitatis: quas passim produxit in Annalibus card. Baronius, collegit vero Martius Milesius, ediditque una cum operibus ejusdem pontificis quae supersunt. Ex iis nonnullae adhuc spectantur intactae, ut in cryptis Vaticanis inscriptio fontis, in basilica S. Sebastiani via Appia epigraphe S. Eutychii martyris, alia in pavimento tituli SS. Silvestri et Martini in montibus, quarum in singulis nomen Damasi incisum legitur. Linea 11.— Hic constitutum fecit de Ecclesia. [Col. 0081A] Quid intelligat Bibliothecarius nomine constituti de Ecclesia clarius aperit sequenti num. in Siricio, lin 2, ubi legimus: « Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, vel contra omnes haereses, et dispersit per universum mundum, ut in omnis Ecclesiae archivio teneatur ob impugnationem contra omnes haereses. » Solent nempe scriptores Libri Pontificalis nomine constituti de Ecclesia a Romanis pontificibus editi significare constitutionem apostolicam ad fidem aut ad mores pertinentem. Quas autem constitutiones ediderit Damasus tum in quatuor Romanis conciliis in Urbe habitis, tum in approbatione synodi oecumenicae Constantinopolitanae ita sunt celebrata scriptis antiquorum et recentium historicorum, et apte collecta apud Baronium, Binium, Labbaeum in Annalibus et Conciliis, ac in notis Pagii et Somier, ut indicari tantum hic debeant summa capita rerum praecipuarum. In primo igitur concilio Romano per Damasum celebrato sub initium sui pontificatus, anno 367: «Valens et Ursacius, caeterique manifesto Ariani [Col. 0081B] damnati sunt,» quemadmodum Athanasius ad episcopos Africanos perscribit: «Gratias habendas ejusdem Damasi pietati, et caeteris, qui Romae convenerunt, quod Ursacio et Valente eum sociis suis ejusdem sententiae ejectis, concordiam Ecclesiae conservarint.» Tertio suae sedis anno alterum concilium in Urbe habuit Damasus, in quo Auxentius Mediolanensis episcopus Arianus depositus, et Ursicinus schismaticus damnatus est. Hujus concilii synodalis epistola superest ad episcopos Illyrici data. Romana synodus tertia sub Damaso, cui Petrus Alexandrinus episcopus interfuit, damnavit haeresim Apollinaris episcopi Laodiceni ex fidei Nicaenae propugnatore in haeresum auctorem mutati, ejusque discipulum Vitalem a factiosis intrusum in sedem Antiochenam perculit anathematismis eadem occasione iteratis contra Arium, Sabellium, Macedonium, Eunomium et Photinum. Videnda epistola Damasi pp. ad Orientales apud Theodoretum, lib V, cap 10. Praesentia [Col. 0081C] Petri Alexandrini ostendit post annum septimum regiminis hanc synodum a Damaso celebratam. Quarta demum synodus Romana, quam oecumenicam Damasus indixerat, excusationes admisit Orientalium, agnoscentium per legatos a concilio Constantinopolitane ad Damasum missos Romani pontificis auctoritatem, qua eos ad synodum suam oecumenicam jure convocabat, ut in epistola synodica ad eumdem data testantur apud Theodoretum, lib V, cap 9, referenda ad annum 382, ubi causantur discrimina suarum Ecclesiarum ab haereticis impendentia, si Romani itineris causa ab iisdem longius abessent. Eadem synodus Romana praemisso sui primatus testimonio veterum patriarchalium sedium ordinem confirmavit, Alexandrinae scilicet, atque Antiochenae, non numerata Constantinopolitana; licet Graecorum quorumdam ambitus contendat adjectam fuisse appendicem canonibus synodi Constantinopolitanae de secundo sessionis loco tribuendo [Col. 0081D] episcopis illius sedis. Hos tamen refellit Baronius ad annum 381. Et licet a Baronio dissentiat uterque Pagius in germanitate canonis asserenda, attamen concludit Pagius Junior in Damaso, n. 14, his verbis: «Sed quidquid sit, certum est illum canonem ab Ecclesia Romana receptum non fuisse, ac diserte probatum ante Innocentium III, qui in concilio Lateranensi IV, can. 5, sedem Constantinopolitanam inter patriarchicas secundo loco numerat, propriamque ei asserit secundam a Romana dignitatem.» Haec igitur tum de fide asserta, tum de disciplina Ecclesiae a Damaso constituta agnoscenda sunt in brevissimo illo comate Bibliothecarii: «Fecit constitutum de Ecclesia.» Linea 11.— Hic accusatus est invidiose, etc. Erat alterum in concilio gestum a Damaso superius adjiciendum. Verum illud referri minime debuit inter constituta de Ecclesia; cum fuerit peculiare ejus factum, voluntaria scilicet purgatio pontificis in concilio [Col. 0082A] adversus calumnias factiosorum. Vide notas Somier. Id unum observandum adjiciam, nempe audaciam prorsus effrontem ejusdem saeculi haereticorum et schismaticorum adversus viros sanctissimos perinde effrenem fuisse in Oriente, ac in Occidente. Ibi enim intentavit crimina stupri et magicae artis Athanasio; Basilio vero et Gregorio Nazianzeno calumniam haeresis, quam uterque strenue persequebatur (vide Baron, ad ann 371). Nec mitior fuit erga Hieronymum in suspicione probrosae consuetudinis cum sanctis feminis, quas Romae et in Syria ad Christianas virtutes instituebat, aut in haereseos nota illi turpiter inspergenda, qui malleus erat haereticorum. Pro ingenio itaque suo calumnias machinari non destitit adversus Damasum, non modo violatae pudicitiae murmur insinuans, sed etiam mussitans de thurificationis ac traditionis impietate, quam ipsi communem cum Marcellino, Marcello, Melchiade, Silvestro, fuisse mentiti sunt illi, quos [Col. 0082B] Augustinus refellit in libro de Baptismo contra Petilianum, cap 16. Illorum maledicta compressimus cum sancto doctore in notis ad Marcellinum, cui quantum deferre oporteat etiam in, Marcellini innocentia tuenda, praeteribi productas auctoritates, documento esse potest S. D. N. Benedicti XIII, dissertatio inserta synodico Beneventano, et publici juris facta, dum eidem Ecclesiae Beneventanae archiepiscopus praeesset, inscripta De corpore S. Bartholomaei, fol. 75. Linea 12.— Balneum juxta titulum. In propugnatione jurium parochialium ejusdem basilicae S. Laurentii in Damaso, cujus inter canonicos numerabar, edita anno 1706, art II, sect I, n. 6. observabam in titulis antiquissimis urbis Romae ad eorumdem fundationem ut plurimum delecta fuisse loca, ubi aquarum copia suppeteret ad baptismum per immersionem de more celebrandum, cum tituli fundarentur «tanquam dioeceses propter baptismum et poenitentiam multorum, qui convertebantur ex paganis, [Col. 0082C] et sepulturas martyrum,» ut supra vidimus in Marcello, num 31. Quare et in primaevis titulis adnotabam reperiri proximas thermas, aut erogationes aquarum, imo et in pluribus adhuc superesse thermarum rudera. Pastoris titulus, sive sanctae Pudentianae, apostolorum hospitio celebris situs est in thermis Novati. Titulus S. Priscae in Aventino thermas et musivum illas adornans adhuc ostendit in hypogaeo. Adjacet thermis Titi aliud hospitium apostolorum, ubi postmodum Eudoxiae titulus fuit erectus: quibus etiam jungitur titulus S. Clementis. Thermis vero Diocletiani proxime adhaerent tituli tres, nempe S. Caii papae, S. Susannae virginis, et S. Cyriaci: et Antonini thermas totidem ferme attingunt, nempe S. Balbinae, SS. Nerei et Achillei dictus Fasciolae, et S. Sixti, qui et Tigridis appellatur, ubi et piscina. Ad erogationem aquae Marciae hinc S. Eusebii, inde SS. Silvestri et Martini, qui etiam nominatur equitii. Ad aquae Virginis [Col. 0082D] ductus S. Marcelli: prope naumachiam Transtiberinam S. Chrysogoni et S. Caeciliae, ubi etiam thermarum tumuli conspiciuntur. Quare et in Damasi titulo balnei proximitas quaesitam opportunitatem demonstrat fontis baptismi in eodem aperiendi, cum huic potissimum muneri destinarentur tituli Romanae Ecclesiae, uti supra indicabam in notis ad S. Dionysium. Linea 14.— Hic constituit titulum in urbe Roma, scilicet basilicam, quam ipse condidit. In notis ad S. Cletumnon pauca collegi de numero titulorum XXV primum constituto, ita mandante apostolorum principe, eoque custodito per successores tempore persecutionum, deinde aucto ad XXVIII in pace Ecclesiae per Silvestrum, Marcum, Julium, Damasum, dum numerus basilicarum amplificatus proxime fuisset per Liberium. Ibi etiam egi de partitione vicium sacerdotalium cleri Romani, et assignatione titularium septem ad sacra mysteria certo ordine et serie peragenda [Col. 0083A] in singulis basilicis ex iis quas posteri dixerunt patriarchales, utpote referentes imaginem Ecclesiae universae in hac Romana sede cunctarum matre et principe constituta per Petri cathedram, ad legitimos successores in illa considentes jus summi sacerdotii transmittentem. Licet autem complura contulerim tum in Cleto tum in Dionysio circa augmentum ecclesiarum patriarchalium in Urbe paulo ante celebrationem synodi oecumenicae Constantinop. sub Damaso, attamen ad nitidiorem conspectum illius systematis exhibendum nonnulla hic addere videtur opportunum, ne minus perspicue explicata a scriptore brevitati consulente confusionem pariant ulterius progressuris. Dixeram itaque reperiri septenarium numerum antiquitus attributum ex episcopis et presbyteris cardinalibus constituentibus principes sacerdotii una cum diaconis, septenario pariter numero universitatis indice definitis, in hac sancta Ecclesia Romana [Col. 0083B] singulis ejusdem basilicis patriarchalibus ad sacra mysteria dietim peragenda per vices sacerdotales, certo ordine per hebdomadem reversuras, non secus ac in Ecclesia Mosaicae legis viginti quatuor vices sacerdotales statis temporibus recurrebant, de quibus I Paralip. cap. XXIV. Addidi Ecclesiam Christianam tum ex gentibus, tum ex circumcisione collectam hoc incrementum amplitudinis habuisse supra angustos limites Ecclesiae Mosaicae, ut orbem terrarum universum ad verum Dei cultum colligeret in unitate quidem unius fidei et congregationis fidelium sub uno capite sed non uno in loco divina ministeria obeuntium. Triplicem enim Deus voluit eminere sedem ampliori potestate donatam per principem apostolorum: et ex his praecipuam esse Romanam, cui privilegium supra caeteras singulare contulerat, nempe in corpus Ecclesiae universum exercere plenitudinem potestatis. Nexus iste catholicus hierarchiae unum spiritum Christi demonstrans, a quo membra universa animata unius capitis sub [Col. 0083C] imperio reguntur, visus est ita excellere sapientibus, architectis Christiani corporis compagem curantibus, ut in Ecclesia Romana omnium principe constituta nunquam destiterint illius imaginem tum mentibus tum oculis exhibere. Quod igitur Petrus impresserat vestigium in fundatione titulorum XXV successoribus proximis demandata, unde agnosci possent in una Ecclesia collectae omnes vices sacerdotales, illud fideliter retinuerunt caeteri usque ad Silvestrum pontifices, qui eumdem numerum repararunt, quoties a persecutoribus minueretur. Fundamentis Ecclesiae Romanae per tria priora saecula ita firmiter jactis et solidatis, dum inter cryptarum angustias pretiosi lapides coelestis istius Jerusalem comprimerentur, pax tandem Ecclesiae reddita sub Constantino ansam dedit educendi ex hypogaeo structuram Ecclesiae, eamdemque exponendi oculis omnium magnificentius in regiis molibus basilicarum. Cura tamen potior ea semper fuit, ut materiem superaret opus, et aptitudo [Col. 0083D] mysterii vinceret structurae dignitatem, nempe indicaret, quemadmodum Ecclesia loquitur operis sui sapientissima interpres, «quantum temporariis proficeret spatiis, tantum augmenti a Deo poscere spiritalibus incrementis.» Quarto igitur saeculo fundatae per Constantinum, dedicatae per Silvestrum potiores basilicae Romanae suo non caruere mysterio. Illud exposuit Innocentius III, et Innocentii decessores longe antiquiores facto comprobarunt in harmonica illa partitione basilicarum ac titulorum, quae sedem Romanam Dei et Agni esse monstrarent inter patriarchales orbis Christiani thronos veluti centrum unitatis, et typum universitatis catholicae positam, et omnium Ecclesiarum coronas concordi a seniorum choro sive ab ordinata sacerdotum hierarchia Christo oblatas materno sinu suo colligentem. Ideam illam Ecclesiae universalis in hac Romana ita expressam supra retulimus tum verbis Innocentii III, in notis ad S. Dionysium, [Col. 0084A] tum cardinalis Rasponi in notis ad S. Cletum, quare huic diutius non immorabor. Reddenda tantum est ratio qua tribus praecipuis sedibus orbis Christiani, Petri auctoritate fundatis cum late patenti spatio jurisdictionis, responderet imago congrua in tribus praecipuis basilicis Romanis aetate Constantini Magni constructis, dum esset titulorum numerus priscus ille XXV a beato Petro praescriptus Cleto et retentus a successoribus usque ad Silvestrum; et quaerendum cum paulo post aetatem Silvestri numerus titulorum cum esset auctus ad XXVIII, basilicaeque duae superadditae tribus illis praecipuis imaginem trium patriarchatuum referentibus obtinuissent suas vices septenarias titularium presbyterorum, et viderentur referre, juxta sententiam Innocentii III et card. Rasponi, duas alias sedes honorifico jure patriarchatibus ferme aequatas, licet nulla jurisdictione nova donatas quarto et quinto saeculo ex aetate concilii Constantinopolitani primi ad aetatem [Col. 0084B] concilii Chalcedonensis; cur, inquam, in quinario isto numero basilicarum septenaria titulorum attributione gaudentium referri posset imago quinque illarum sedium ex placito pontificum Romanorum, cum Romani pontifices a Damaso ad Leonem, nempe a concilio Constantinopolitano ad Chalcedonense obsisterent auribus duarum sedium Constantinopolitanae et Hierosolymitanae ordinem aequalem affectantibus cum primario illo censu trium patriarchalium a Petro fundatarum Romae, Alexandriae et Antiochiae. Pugnare enim videntur invicem conatus vetans, ne antiquus trium patriarchatuum numerus augeatur, et concessio designans in imagine orbis Christiani non tres tantummodo sed quinque sedes caeteris thronis episcopalibus dignitate sua praeferendas. Ut ab hac postrema comparatione incipiam depellere speciem praesumptae contradictionis, praemonuit opportune auctor doctissimus et veteris ac novae disciplinae illustrator Thomassinus, distinguendum [Col. 0084C] esse jus honorificum considendi digniori loco, utendi certis insignibus, et hujusmodi decora specie, peculiarem in Ecclesia reverentiam erga certas sedes indicante, distinguendum (inquam) esse a jure potestatis exercendae tum cogendo, tum dirigendo integras provincias, exarchatus, ac dioeceses tanquam subjectas. Restiterunt acriter pontifices Romani quarto praesertim et quinto saeculo perturbationi hujus secundi juris, cohibentes audaciam praesulum Constantinopolis et Hierosolymae, si quidpiam attentarent alienae potestatis tum directivae tum coactivae pertinentis ad tres illos patriarchatus veteres et primarios Petri auctoritate fundatos Romae, Alexandriae, Antiochiae. Vetabant transgredi fines Patrum. Vindicationem surrepti juris hujusmodi antiquis sedibus decernebant, a Damasi praesertim aetate ad Leonem Magnum, quando gradatim usurpari intelligerent, potissimum a Constantinopolitanis episcopis, potestatem primum Heracleensis metropolitae, deinde [Col. 0084D] jurisdictione exarchatus Ponti, tum Alexandrinae et Antiochenae sedis, postmodum etiam Romanae per illam seriem gestorum, quam Thomassinus luculenter exponit parte p., lib. p., cap. 10, dum ausus recenset Hilarii, Attici, Sisinnii, et successorum. Huic perturbationi veteris potestatis valide restiterunt Romani pontifices, suis etiam legatis ad concilium id mandatum tradentes, «quo jubebantur vetare, vetandoque irritare quidquid novae rei molirentur episcopi, quae vel detrimento esse possent apostolicae sedi, vel Ecclesiis aliis in alias incremento,» ut ibidem collegit, n. 14, Thomassinus, ex sessione 15 concilii Chalcedonensis. Sed illud jus honorificum ab hoc longe diversum, quod sola attributione dignioris loci in confidendo post Romanae sedis antistitem aut legatos, sicut nuda tituli praecellentia donabat episcopos tum II erosolymae, tum novae Romae, ita indulgenter permiserunt summi pontifices a conciliis decerni, ut eorumdem [Col. 0085A] legati non modo jussi non sint illud irritare, sed etiam juxta decreta semel indultum semper vigere contenderint. Quapropter in synodo Chalcedonensi legatus papae Paschasinus conqueritur de non attributo in pseudo-synodo Ephesina digniori loco episcopo Constantinopolitano supra Alexandrinum et Antiochenum, quibus praeponi Anatolium spectabant omnes et comprobabant in Chalcedonensi. Ea de re satis egimus in notis ad Dionysium ubi observavimus cum Thomassino perinde factum a Nicaena synodo cum episcopo Hierosolymitano, cui canone 7, indulsit, «ut habeat consequentiam honoris salva metropoli (Caesareae) propria dignitate.» Unde factum est, ut salva jurisdictionis integritate tribus germanis sedibus patriarchalibus a Petro auctore fundatis, Hierosolymitanae in Nicaeno concilio, Constantinopolitanae in ibidem celebrata synodo honorificentiae gradus patriarchalibus illis ferme suppar decerneretur; neque ulla esset repugnantia pontificum Romanorum in [Col. 0085B] communicatione proximi a se fastigii, modo nulla fieret accessio potestatis surreptae a tribus patriarchalibus, quibus antiqua jura praeservari jubebant intacta. Hac igitur praeservatione jurisdictionis, et potestatis in illis constabilita, et figurata tribus in basilicis Romae praecipuis Lateranensi, Vaticana, Paulina, nihil impediebat Damasum ac successores, quin imagines quoque duarum illarum sedium nominetenus et honoris titulo accensitarum ordini trium patriarchalium spectandas proponerent in Ecclesia Romana, orbis Christiani systema integrum fidelibus exhibente. Num autem sedente Damaso, aut post obitum Damasi, a successoribus instituta sit illa partitio, et assignatio sex cardinalium episcoporum ad quotidianas vices in Lateranensi basilica peragendas, implente summo pontifice septimam seu primam die Dominico, nec non XXVIII presbyterorum cardinalium in quatuor septenarias vices pro numero quatuor basilicarum a Lateranensi proximarum, de quibus [Col. 0085C] loquitur ex antiquis ritualibus uterque cardinalis Baronius et Rasponus, non ita facile decerni potest. Ex Damasi quidem additamento completus fuit numerus titulorum XXVIII, dum ille basilicam S. Laurentii a se constructam «constituit titulum in urbe Roma,» ut legimus linea 14 hujus num. cum ante Damasum supra XXV, veteres titulos additus fuisset sub Silvestro titulus equitii, et sub Marco alter ejus de nomine dictus in Palacinis. Damasi autem aetate addictos jam fuisse aliquot episcopos et presbyteros et monachos psalmodiae cum clero intra ecclesias urbanas decantandae colligitur ex hoc ipso num. in quo enuntiatur, lin. 23: «Hic constituit, ut psalmos diu noctuque canerent per omnes ecclesias: qui hoc praecepit presbyteris, et episcopis, vel monasteriis.» Quantum igitur assequi conjectura possum, videntur ecclesiae Lateranensi, utpote omnium principi, et in qua veluti in episcopio suo resideret ex ejus fundatione Silvester, assignatus hebdomadarius honor [Col. 0085D] sacris operandi summo pontifici et episcopis cardinalibus, quos aetas posterior idcirco appellare consuevit etiam episcopos Lateranenses. Inter hos vero numeratum lego anno 1138 episcopum Tiburtinum sub Innocentio II, in antiquo lapide ecclesiae S. Stephani prope muros civitatis Poli nunc attributa RR. PP. Scholarum Piarum, et affixo parieti sinistrorsum in ingressu ecclesiae: cujus lectio integra hic dabitur (cum plura contineat memoratu digna) et cum vitiis contra reg. orthographiae, propriis ejusdem aetatis. «Anno Dominicae Incarnationis 1138, precibus domini Oddonis comitis, et Joannis aepiscopi archipresbyteri hujus sanctae aecclesiae, et aliorum fidelium Dei, dominus Guido cardinalis aepiscopus Lateranensis, ut sanctae Tiburtinae aecclesiae, in undecimo die mensis Martii aecclesiam istam cum duobus altaribus ex reliquiis sanctorum martyrum Celsi, Tyburtii, Stephani papae, et aliorum sanctorum consecravit, [Col. 0086A] magnum altare honore beati protomartyris Stephani, et beati Nycolai, et altare de porticu ad honorem beate Marie semper virginis, et beati Thome apostoli, et beati Egidii confessoris, et constituit, ut in omni anno in dedicatione ujus quicunque cum devotione venisset ad dedicationem istam habeat annum unum dimissum de sua penitentia, et quartam partem de venialibus culpis, et ex quinque aut plurium annorum habeat unum penitentiae, et reliqui anni sint sibi dimissi, et quartae partis de venialibus culpis.» Denominatio igitur ista episcoporum Lateranensium hoc in lapide memorata, et concordans cum Ordine Romano per Baronium et Rasponum cardinales producto ad ostendendam assignationem officii hebdomadarii ab episcopis peragendi in basilica omnium primaria, demonstrat continuatum ejusmodi ritum usque ad saeculum Christi duodecimum. Exordium vero illius ex quarto saeculo esse repetendum, imo ex ipsa fundatione basilicae episcopos in Lateranensi [Col. 0086B] patriarchia fuisse cum summo pontifice commoratos complura suadent ejusdem aetatis exempla. Nam Constantini Magni in comitatu episcopos nonnullos semper adlectos tradit Eusebius, quos voluit esse sibi et commensales, et assessores, et ipsis in itineribus socios, lib. I de Vita Constantini, cap. praesertim 42, ita inscripto: Honores episcopis delati. Multo autem erat decentius, ut summi pontificis lateri adhaererent episcopi aliquot suburbani, quorum praesentia propriis paroeciis non subtrahebatur in tanta Urbis vicinia, cum astare censeantur propriis ecclesiis amplissimarum paroeciarum praesules multo remotiores ab earumdem extremis, licet in meditullio residentes. Ad haec apostolorum principis exempla in Urbe adhibentis episcopos adjutores, et successorum consuetudo in proximis apud se diutius retinendis, et in advocandis ad limina apostolica certis annorum spatiis etiam longe dissitos, uti facilitatem comparavit Constantino Romae commoranti ex vicinis saltem habendi contubernales in suis aedibus, ita [Col. 0086C] eamdem facilitatem reliquit Silvestro in aedibus sibi a Constantino donatis retinendi Lateranenses istos sacris secum operaturos. Sex autem ut legerentur qui septenarium cum summo pontifice numerum implerent per singulas hebdomadae ferias juxta vicem divina mysteria expleturi, congruit id quoque aetati Silvestri: a quo hoc ipsum institutum ferunt, ut dies singuli hebdomadis a festo diei Dominicae proxime succedentes feriarum nomine donarentur, unde intelligeret clerus quotidie sibi cessandum a saecularibus curis, ut uni Deo vacarent adlecti in sortem Domini. Ejusdem aetatis atque usus sunt Kalendaria hebdomadariis litteris apud Christianos praenotata, quae per Bucherium sunt edita una cum paschali Latinorum cyclo a card. Norisio nuper illustrato, ut plane constet, quidquid pertinet ad septenarias partitiones divini ministerii, post pacem Ecclesiae redditam in propatulo expositi, id ad Silvestri aetatem aut illi proximam esse referendum. Praemonstraverat autem [Col. 0086D] antiquissima institutio apostolica Hierosolymis in VII diaconis, Romae in pari numero diaconorum, subdiaconorum, regionum et notariorum, Asiae in VII episcopis juxta septem spiritus Dei solio astantes, et septem candelabra Apocalypseos, hunc numerum prae caeteris aptum divino ministerio, cum adhibitus sit ad indicandam universitatem ex quo rerum Conditor operum suorum periodum hoc ipso dierum numero definivit. Equidem non negaverim tres episcopos a principe apostolorum Romae adhibitos, ut ferunt, adjutores una cum XXV presbyteris titularibus, quos vidimus de illius mandato per Cletum constitutos in Urbe, aequare exacti quatuor septenarias vices. Quare si trium sedium patriarchalium a Petro institutarum imago in hac Ecclesia Romana exhiberi debuit per tres basilicas primarias, et quarti throni Hierosolymitani titulotenus consequentiam honoris adepti in Nicaena synodo Silvestri cura typum expressisset [Col. 0087A] in quarta basilica, numerum vicium sacerdotalium complebatur aptissime per tres episcopos, e sex proximioribus Urbi selectos, et per XXV presbyteros priori originis summae exacte respondentes. Similis deinde honor in synodo Constantinopolitana delatus episcopo illius sedis uti quintam basilicam requirebat ad ejus imaginem cum caeteris repraesentandum, ita etiam quinti septenarii numerum deposcebat ad ministerium sacrum in ea perficiendum. Quintus vero septenarius habetur aetate Damasi quando tituli excreverant ad XXVIII, si duplicatus trium proximorum episcoporum ternarius cum summo hierarcha omnium capite ac principe colligatur. Recte autem talis episcoporum chorus soli basilicae Lateranensi assignabatur quae sedem refert Romanam; caeteris vero addicebantur septenaria presbyterorum, ut dignitas primae sedis a reliquis non aequari cognosceretur etiam ex gradu sacerdotum majorum in illa minorum in his divina mysteria celebrantium. [Col. 0087B] Quare hujusmodi partitionem referri par est vel ad aetatem Silvestri, vel ad aetatem Damasi tum ex argumentis supra indicatis, tum ex providentiae cura post concilium Constantinopolitanum maxime necessaria adumbrandi figuris, Ecclesiae universae systema exhibentibus, primatum Romanae sedis supra caeteras. Cessat igitur quaelibet suspicio contradictionis in admittenda figura trium patriarchalium jurisdictione antiqua gaudentium, et duarum posterioris additamenti, titulotenus obtinentium consequentiam honoris per concilia generalia delati, eaque figura jungenda sub Damaso cum istius repulsione constanti attentatae invasionis duarum ad usurpanda jura trium patriarchalium, cum in figura ita ordinata semper emineat privilegium Romanae, supra universas primatum exercentis, et in officio continentis reliquas, salvaque jura esse jubentis tribus illis a Petro constituta in permissione honorifici tituli aliis communicati. Linea 23.— Hic constituit ut psalmos diu noctuque [Col. 0087C] canerent per ecclesias: qui hoc praecepit presbyteris, et episcopis, vel monasteriis. Falso id affirmari putat ab auctore Libri Pontificalis Pagius Junior, n. 22, quasi asserat primum auctorem illius instituti fuisse Damasum, cum duo cardinales doctissimi Baronius et Bona comprobent multo ante Damasum in orientali et occidentali Ecclesia viguisse morem psalmos decantandi in liturgia diurna et nocturna. Venia tamen impetrata ab erudito scriptore, putaverim nihil contrarium antiquitati et consuetudini nocturnae ac diurnae psalmodiae, ipsis exordiis nascentis Ecclesiae merito assertae, hic affirmari a Bibliothecario. Iste enim hic loqui videtur de disciplina per Damasum constituta in omnibus cleri urbani collegiis psallendi statis vicibus, certoque de ritu adhibendo per diurnas et nocturnas preces in basilicis, titulis et monasteriis, cum universa quae in hoc num. leguntur ex lin. 14 ad ejus finem pertineant ad negotia hujus Ecclesiae Romanae peculiaria, [Col. 0087D] non ad generalia omnium orbis Ecclesiarum. Videtur itaque Damasus partitus fuisse vices sacerdotales ex Ordine Romano obeundas in omnibus sacris aedibus, intra Urbem et in Urbis episcopatu, sive in regione suburbana sitis, nempe in basilicis, titulis, diaconiis et monasteriis, ac coemeteriis, partim per episcopos sibi assistentes, partim per presbyteros, clerum urbanum, et monachos, et assignasse dietim certos psalmos, versiculos, antiphonas nocturnae ac diurnae liturgiae, assumpto in hujus curae partem studio Hieronymi, cujus nonnulla monita ab exemplis ac traditionibus Ecclesiae Hierosolymitanae petita huc transtulit, uti docemur ex lib. VII, epist. 64 Magni Gregorii, quam observavit landatus card. Bona de Divina Psalmodia cap. 16. Quod si autem idem cardinalis monet, caute in telligendum esse idem assertum B. Gregorii; cautela intelligendi in hoc adhibenda est ut ea quae Damasus Hieronymum consulens ritibus antiquis [Col. 0088A] Ecclesiae Romanae restituit vel adjecit, distinguantur a caeteris per Damasum, vel per decessores, aut successores pariter adjectis, aut restitutis ex nova aut ex veteri disciplina apostolicarum quarumvis ecclesiarum, quae summorum pontificum providentiae viderentur ex usu, et congruentia prae caeteris futura in hac Ecclesia Romana. Hoc enim saeculo quarto, quo pax fidelibus reddita publicum sacrorum nostrorum usum faciebat, episcoporum vigilantia hanc agendi libertatem nacta non destitit asserere propriis in Ecclesiis veteres consuetudines a viris apostolicis rite inductas, easque dirigere ad certas regulas, quae communi Ecclesiae universali praxi non repugnarent: quam praxim ut a collegis perciperent opportunitas conciliorum generalium effecit. Cum igitur in Aegypto Athanasius, in Oriente Basilius, et Joannes Chrysostomus suas consuetudines ordinarent ad usus liturgicos propriis in episcopatibus ac dioecesibus: ita etiam B. Damasus hoc in [Col. 0088B] Romano episcopatu praescribere voluit certum ordinem praesertim in psalmodia retinendum, et assignare ex assertione hujus Libri Pontificalis episcopos, presbyteros, et ex monasteriis Romae tunc accrescentibus coenobitas, qui Romanis in basilicis, ac titulis divinas laudes perdiu et in nocturnis vigiliis rite canerent ac frequentarent. Consequens enim erat, ut pace Ecclesiae reddita dum magnificentia principum sanctuarii et imperii augebat numerum, molem et ornamenta sacrarum aedium, religio quoque et sollicitudo tantorum praesulum, prospiceret ordini, numero, vicibus, et officiis ministrorum, ac ritibus certis, quibus divina munia persolverentur. Qua vero ratione sub Damaso praesertim completus redderetur numerus ille basilicarum ac titulorum, qui aptae partitioni per septenarias vices universitatis mysterio accommodatas maxime responderet paulo ante explicatum fuit. Verum id quod potissimum praestitit Damasus in psalmodia ordinanda (de qua hic num. loquitur) fuit [Col. 0088C] emendatio exemplarium sacri textus divinae Scripturae curata per Hieronymum ad Italicam versionem collatam cum Graeca LXX interpretum, ut ipse Hieronymus testatus est in posteriori praefatione ad psalterium, quando post annos aliquot adornavit ex Hebraeo fonte aliam versionem hortatu Paulae et Eustochii. Versatus enim Romae ferme per triennium postremum vitae Damasi (id est ex anno 382 ad finem 383) ut ipse narrat in epist. 99 ad Asellam, tum illud praestitit ad restitutionem Italicae versionis ex LXX, tum alia multa contulit hortatu Damasi ad procurationem divini cultus. Illa complexus est Marianus Victorius in Vita Hieronymi, praefixa editioni Romanae operum ejusdem S. doctoris, his verbis: «Non tantum haec omnia Romae manens procuravit, et cuncta ecclesiae munia ut honeste ac sancte peragerentur effecit: sed quidquid etiam boni vel Antiochiae a qua Petrus apostolorum princeps Romam venerat, vel Hierosolymae, ubi ecclesiam quoque idem fundavit, [Col. 0088D] et Jacobo gubernandam postea reliquit, esset, ut Romae quoque, ubi Petri sedes manet, observaretur, procuravit: eo instante Alleluia, ut testatur D. Gregorius, secundum Hierosolymitanae Ecclesiae consuetudinem, et secundum Antiochiae usum in fine omnium psalmorum Gloria Patri Romae cantari coeptum est. Eo emendante Roma legendos canendosque in ecclesia LXX. interpretum psalmos suscepit. Ipse Testamentum Novum, quod Romana postea semper legit Ecclesia, Damaso rogante, e Graeco tunc primum correxit. Ipse martyrum fines, qui in ecclesiis recitantur, primus, ut Cassiodorus, Usuardus, Adoque testantur, in unum sub brevitate collegit.» Hucusque Marianus de Hieronymo. Communem autem Damaso laudem ac Hieronymo reddunt in hac procuratione et ordinatione psalmodia, ac delectus sacrorum rituum, vigiles curae pontificis tum in his Hieronymo demandandis, tum in aptandis his, et compluribus aliis ad usus quotidianos cleri Romani, quae ab apostolicis [Col. 0089A] ecclesiis undique conferrentur ad Urbem per sanctissimos praesules huc accitos, aut susceptos hospites ab eodem Damaso. Consideranti certe mihi Petrum Alexandrinum sedente Damaso non modo in Urbe apud eum fuisse, sed etiam adfuisse tertio ex conciliis Romae per Damasum celebratis, et Paulinum Antiochenum hospitem pariter ab eo susceptum cum Hieronymo, et complura ejusmodi lumina insignium orbis Ecclesiarum, quae utrisque coetibus clericorum et monachorum praefulgebant, et leges dabant, Eusebium dico Vercellensem, Hilarium Pictaviensem, Epiphanium Salaminae episcopos, dubium superesse non potest de asserto per Bibliothecarium Damasi studio in pluribus stabiliendis ex ritu ac disciplina majorum, quae partem non modicam ordinis Romani constituunt, locupletatum deinde a successoribus, praesertim Leone, Gelasio, et Gregorio Magno. Idem suadet cura Damasi singularis tum in providendo per expertissimos Romanae Ecclesiae presbyteros disciplinae in provinciis etiam reliquis sancte retinendae, [Col. 0089B] tum in imitandis singulorum episcoporum exemplis ad excolenda studia, quae Dei cultum respicerent ac promoverent. Primum illud apparet ex delectu presbyteri Simpliciani, ex titulo Romano cui praeerat transmissi ad Ambrosium ex catechumeno creatum episcopum Mediolanensem, ut eidem veluti director curae pastoralis et magister adesset, qualem Augustinus testis oculatus expertum se fuisse testatur Confessionum libro VIII, cap. 2, per Baronium productus ad annum 375. Alterum vero perspicue colligitur ex Damasi opusculis quae supersunt, collatis cum sanctorum praesulum, et scriptorum libris ejusdem aetatis. Hoc scilicet saeculo Nazianzenus carmine complectebatur mysteria fidei, et gesta sanctorum, ut apud Christianos litterarum studia confoverentur, quae feralibus edictis suis Julianus evertere nitebatur. Carmine complexus fuit etiam Damasus. Hymnos passim hac aetate conscribebant in Ecclesia Orientali Ephrem Syrus, in Aegypto Synesius, in [Col. 0089C] Occidentali vero Paulinus Nolae, Hilarius Pictavorum, Ambrosius Mediolanensium antistes. S. Basilius Magnus tum liturgiam ordinabat clero et sacerdotibus, tum precum et vivendi regulam monasteriis. Joannes Chrysostomus suos pariter liturgicos ritus redigebat in codicem. Psalmos enim certos assignabat pernoctationibus, et pompis funeralibus defunctorum, hymnorum modulationes diluculo; sacras stationes in ecclesiis statuebat, in monasteriis indicabat angelicarum acierum choros, in coenobiis virginum greges Mariam imitantium, Davidici psalterii penso absolvendo, et sui cantici laudibus cumulando, ut ipse diserte scribit Homilia VI de Poenitentia relatus a venerabilis memoriae cardinali Thomasio in praefatione ad Psalterium. Has profecto leges, ac studia non negligebat Damasus, dum vices sacerdotales in Urbe distribueret aucta basilicis a se fundatis, et Hieronymum presbyterum adhibebat ad insinuandas monasticae vitae consuetudines Romanis [Col. 0089D] viris ac feminis (et quidem illustribus) Christianae perfectionis ardore succensis, cujus praeclaros typos habebant prae oculis in tot sanctissimis Patribus Aegyptiis, Palaestinis, Syris, Graecis, Latinis, a Damaso non semel excitis ad celebranda in Urbe concilia. Hinc nempe evenit, ut ardor ille coelestis, qui sub Damaso coeperat, cum Urbis clerus, studiosi viri, et virgines ac matronae nobiles utriusque Testamenti libros exciperent emendatos ad codices genuinos jubente Damaso, et declaratos exponente verbis Hieronymo, ac moribus comprobante tum ipso, tum Paulino, tum Hilario, Eusebio, Epiphanio, ardor, inquam, ille coelestis non deferbuerit sub proximis successoribus Siricio, Anastasio, Innocentio, sed impulerit sanctas mulieres Paulam, Eustochium, Gracchorum stirpem, sobolem Scipionum, aliosque coetus innumeros nobilium virorum ac feminarum, qui rudimenta sanctioris vitae sub eo pastore Romae susceperant, ad ea profitenda Hierosolymis. [Col. 0090A] Debemus itaque curae Damasi pastorali non quidem primam institutionem decantandi psalmos, quae in Ecclesiae Christianae fundatione ab ipso Domino ac Magistro universorum suis discipulis commendata semper in eadem viguit; aut primam efformationem versiculi doxologiae Gloria Patri, quae expressa jam pridem reperiebatur; sed partitionem illam, ac distributionem per certas vices pensi diurni atque nocturni ejusmodi laudum divinarum, singillatim assignati ex praecedenti consuetudine, et imposterum decantandi ex codicibus emendatis cum delectu hymnorum, versuum, collectarum, episcopis, presbyteris, clericis, monasteriis tunc in Occidente succrescentibus indicto per Damasum, ex hujus Pontificalis libri assertione: cui mores, et historia ejusdem aetatis maxime suffragantur. Linea 27.— Sepultus est via Ardeatina in basilica sua. Ibidem quievit, donec ad alteram basilicam sui tituli intra Urbem transferretur: quod contigit antequam S. Adrianus primus tectum ejusdem renovaret, [Col. 0090B] ut infra legimus num. 324. Ibi asservatur sub ara maxima in altare confessionis sive hypogaei, concesso ejus capite sacros. Basilicae Vaticanae cujus in secretario inter selectas reliquias colitur.
Ann. mens. dies
Damasus sedit XVII. III. X.
cum deberet scribere XVIII. II. X. ![[Inscriptio]](../assets/FIGURES/1280078A.bmp)
[Inscriptio]![[Tabella]](../assets/FIGURES/1280079A.bmp)
[Tabella]
[Col. 0090B] Linea 2.— Et cum eodem ordinatur sub contentione Ursicinus. Eodem anno in schismate pontifex acclamatus est Ursicinus; dissensio enim, quae coeperat in Liberio, et Felice, in clero Romano ex substitutione Felicis (licet Liberius eam componere studuisset, recipiens in clero, atque uniens cum aliis eos qui ordinati fuerant a Felice) latenter serpens, novi pontificis occasione recanduit. Dum alii ex parte Felicis, ex parte vero Liberii alii conarentur ordinare pontificem.
[Col. 0090B] Sanctus Damasus, Hispanus, Antonii filius, post [Col. 0090C] dierum septem sedis vacationem Liberio successit, ut ait Anastasius, ordinatus die prima Octobris anni trecentesimi sexagesimi sexti, quae erat dies Dominica. Sed ejus electio turbata est ab Ursicino Romano diacono, qui in schismate electus est contra Damasum legitimis suffragiis electum, ut mox dicetur. Linea 3.— Et facto consilio sacerdotum. Ipso sui pontificatus initio, et ante finem anni trecentesimi sexagesimi sexti, aut saltem initio anni trecentesimi sexagesimi septimi synodum Romae celebravit adversus Ursicinum antipapam, et adversus Valentem et Ursacium, aliosque haereticos jam damnatos, cujus synodica a conciliorum collectoribus inter acta synodi Illyricianae perperam relata, ejus enim haec est inscriptio: Dilectissimis fratribus per Illyricum fidem paternam retinentibus, episcopi Italiae in Domino aeternam salutem. In ea scribunt episcopi illi, se concilii Ariminensis recisionem mittere, subduntque: [Col. 0090D] «Auctores autem haeresis Arianae vel Aetianae Valentem et Ursacium, caeterosque eorumdem consortes, non nunc esse, quod manifestari apud Illyricum coeperunt, sed olim condemnasse manifestum est.» Ideo autem ea synodica ad Illyrios missa, quia Valens Mursi, Ursacius Singindonis in Illyrio ante depositionem, episcopi fuerant. Unde sanctus Athanasius in epistola ad Africanos, ait: «Gratias habemus et illius pietati (nempe Damasi) et caeteris, qui cum ipso fuerunt episcopis, quod Ursacio et Valente cum sociis suis ejusdem sententiae ejectis, concordiam Ecclesiae conservarint.» Numerosam fuisse illam synodum deducitur ex eadem Athanasii epistola; in ea enim ante laudata verba legitur: «Sufficiunt scripta Damasi comministri nostri dilecti et magnae Romae episcopi, et tam multorum cum ipso congregatorum episcoporum.» Porro eam synodum initio pontificatus Damasi coactam, probatur ex eo quod auctor libelli synodici scribat Damasum, ubi [Col. 0091A] pontificatum adeptus est, confestim synodum congregasse; et certe S. Hilarius, qui anno trecentesimo sexagesimo septimo obiit, ejus synodicam inter fragmenta recitat. Linea 11.— Hic constitutum fecit de Ecclesia. Secundam, synodum Damasus Romae coegit adversus Auxetitium Arianum in sedem Mediolanensem intrusum, et quidem anno trecentesimo septuagesimo secundo, cujus synodi epistolam synodicam ad episcopos Illyrios scriptam referunt Theodoretus lib. II, cap. 22, Sozomenus lib. VI, cap. 23, et Nicephorus lib. XI, cap. 31. Huic synodo interfuere episcopi tantum nonaginta tres ex rescripto imperiali, ut habetur in epigraphe synodicae collectionis Romanae ab Holstenio publicatae. Pluribus in ea actum est de consubstantialitate Spiritus sancti cum Patre, ut legere est in laudata synodica et in fragmentis epistolae Damasi ei subjectis in eadem collectione Romana et ex ea tomo II Concil. editionis Labbaei pag. [Col. 0091B] 893. Unde haeresis Macedonianorum in Occidente primum damnata est in hoc concilio Romano; nam quod quidam aiunt eam primum proscriptam in Occidente a Patribus concilii Illyriciani, subsistere non potest, cum constet synodum Illyricianam, post acceptam hujus secundae synodi Romanae sub Damaso epistolam synodicam, congregatam esse, ut legere est in critica Baronii. Haec Macedonianorum haeresis proscripta est postea in concilio oecumenico Constantinopolitano primo, de quo infra. Ejus autem hoc fuit initium. Eusebio Nicomediensi sedis Constantinopolitanae invasore defuncto, Macedonius ab Arianis anno trecentesimo quadragesimo secundo illius Ecclesiae episcopus ordinatus est; sed cum propter multa crimina anno trecentesimo quinquagesimo nono exauctoratus esset, novam haeresim condidit, asserens Spiritum sanctum non ejusdem cum Patre et Filio honoris participem, sed utriusque ministrum esse. [Col. 0091C] ac creaturam; unde non solum in hac, sed etiam in quarta synodo Romana sub Damaso, de consubstantialitate Spiritus sancti actum, et in hac ultima dicti sunt anathematismi contra plures haereticos, et nominatim contra Macedonianos: «Anathematizamus, inquit Damasus in epistola quam ad Paulinum ex hac synodo misit, Macedonianos, qui de Arii stirpe venientes, non perfidiam mutaverunt, sed nomen.» Et infra: «Si quis dixerit Spiritum sanctum facturam esse, aut per Filium factum, anathema sit . . . . . Si quis non dixerit Patris et Filii et Spiritus sancti unam divinitatem, potestatem, majestatem, potentiam, unam gloriam, dominationem unum regnum atque unam voluntatem ac veritatem, anathema sit . . . . . . Si quis non dixerit Spiritum sanctum adorandum ab omni creatura, sicut et Filium et Patrem, anathema sit.» Haec porro secunda synodus Romana praecipue contra Auxentium coacta, videtur esse effectus monitionis factae Damaso papae a S. Athanasio, qui ex synodo Aegyptiaca, quam [Col. 0091D] anno trecentesimo septuagesimo primo celebravit, ad Damasum scripsit, ut constat ex ejusdem Athanasii epistola ad Africanos, in qua ait scripsisse se ad Damasum contra Auxentium invasorem Mediolanensis Ecclesiae, et mirari se cur nondum depositus ejectusque sit ex Ecclesia. Tertia a Damaso Romana synodus anno trecentesimo septuagesimo quinto habita, cui Petrus Alexandrinus episcopus, sancti Athanasii successor, interfuit, de qua Sozomenus lib. VI, cap. 25, loquens de duobus Apollinaribus patre et filio, haec habet: «Primus Damasus episcopus urbis Romae, et una cum illo Petrus Alexandrinus antistes, cum hanc haeresim scilicet Apollinaristarum) latius serpere intellexissent, concilio Romae congregato, eam ab Ecclesia catholica alienam esse decreverunt.» Ad hanc synodum non referuntur anathematismi adversus Arianos, aliosque haereticos ex epistola Damasi papae a Theodoreto lib. V, cap. 11, fecitati, ut credit Baronius; [Col. 0092A] neque epistola Damasi, quae incipit: Quod debitam apostolicae sedi reverentiam exhibet, quae recitatur ab eodem Theodoreto l. V, c. 10, non est enim epistola synodalis hujus concilii, ut etiam Baronius, et alii post eum arbitrati sunt; sed est epistola decretalis ipsius Damasi diu post scripta, ut notavit Valesius in notis ad Theodoretum. Denique in libello synodico de hac tertia synodo Romana legitur: «Petrus (postquam Alexandria ejectus fuit) Romam contendit: eoque recepto, papa Damasus Romae divinam et sanctam synodum convocavit. Quae amentem illum Apollinarium, Stephanumque ejus discipulum (legendum Timotheum, qui Apollinaris discipulus fuit) et Latronem Lucium anathemate notavit,» ex quibus etiam constat Apollinaris haeresim in Occidente primum a Damaso papa damnatam. Porro palmaris Apollinaris haeresis fuit, quod naturam nominis in Christo semiplenam putavit, hoc est anima carentem, cujus vicem supplebat corpori [Col. 0092B] Verbum ipsum caro factum. Secundo, Apollinaristae asserebant corpus Christi divinitati consubstantiale esse, ex quo sequebatur passibilem esse divinitatem Verbi, et revera eruciatus et mortem esse perpessam. Tertio asserebant Verbum divinum carnem ex Virgine non sumpsisse, sed ex coelo attulisse. Quarto, divinam ipsam Verbi substantiam in carnem conversam esse effutiebant. Tandem circa Trinitatem erravit Apollinaris, quosdam dignitatis gradus excogitans, magnum scilicet, majus, et maximum; ut magnus Spiritus sanctus, major Filius, maximus Pater diceretur. Alia Apollinaris deliria apud natalem Alexandrum saeculo IV legenda. Quartam indixit Damasus Romae synodum anno trecentesimo septuagesimo octavo, tam adversus varios haereticos, quam adversus episcopos e factione Ursicini antipapae. Quare cum in epistola sive synodali sive decretali Damasi a Theodoreto lib V, cap 10, relata, dicat Damasus: «Quid depositionem Timothei [Col. 0092C] a me denuo postulastis? qui et hic judicio sedis apostolicae, praesente etiam Petro Alexandrinorum urbis episcopo, depositus est una cum magistro ipsius Apollinare,» apparet jam antea Apollinarem et Timotheum anno trecentesimo septuagesimo quinto in concilio Romano tertio fuisse damnatos, ideoque hanc Damasi epistolam ad hoc quartum, concilium Romanum esse referendam. Ad hanc pariter synodium referuntur anathematismi adversus Arianos, aliosque haereticos ex epistola Damasi ad Paulinum Antiochenum episcopum, dum esset Thessalonicae, missa, a Theodoroto lib V, cap 11, recitati. In libello enim synodico post narratam Valentis imperatoris mortem, quae die nona Augusti anni trecentesimi septuagesimi octavi contigit, legitur: «Gratianus filius (scilicet Valentiniani, de quo locutus fuerat) Occidentis et Orientis imperator factus, pios episcopos ab exsilio revocavit. Quo tempore beatus etiam Damasus, sacram Romae convocavit synodum adversus Arianos, Pneumatomachos, et alios [Col. 0092D] plurimos haereticos; expositamque definitionem divinorum capitum, Thessalonicam ad Paulinum misit, quae ex divina dispensatione ubique maxima perfecit, et Trinitatis homousion adorandam esse omnibus persuasit.» Ad hanc synodum Romanam referenda quae diximus de Macedonianis in secunda Damasi Romana synodo. Hujus synodi quartae Patres ad Gratianum et Valentinianum imperatores scripserunt de damnatione schismaticorum et factione Ursicini, quorum epistola refertur tomo II Conciliorum editionis Labbei, cum rescripto Gratiani Augusti, juxta illius epistolae relationem, dato ad Aquilinum Urbis vicarium; licet enim Ursicinus anno trecentesimo septuagesimo quarto Valentiniani imperatoris judicio in Gallias relegatus fuisset, ipse tamen, ejusque exemplo nonnulli episcopi Ecclesiis incubabant, et contemptis cognitoribus, vel fugatis, plures ex ea factione Ecclesias suas retinebant. Quare imperatores [Col. 0093A] jubent sententias in seditiosos alias latas exsecutioni mandari. Hic porro locus se offert de Ursicini schismate sermonem habere. Ursicinus, Romanus diaconus anno trecentesimo sexagesimo sexto, mortuo Liberio papa, Romanam Ecclesiam nefando schismate turbavit, ordinatus est enim episcopus contra Damasum legitimis electum suffragiis, et multos ex clero, populoque Romano suas in partes pertraxit. Ex quo tam atrox seditio orta est, ut si Ammiano Marcellino lib. XXVII fides, in basilica Sicinini uno die 137 cives occisi sint. Cum vero schismatici legitimam pontificis electionem convellere non possent, ad calumnias conversi, sanctissimum virum Damasum adulterii accusarunt, quem S. Hieronymus epistola L ad Pammachium, virginem, Ecclesiaeque virginis doctorem appellat, et cujus integerrimos mores antiqui ecclesiasticae Historiae scriptores, Socrates, Theodoretus, et Sozomenus praedicant. [Col. 0093B] Exstinguendo Ursicini schismati catholici imperatores auctoritate sua adlaborarunt; Praetextatus enim Urbis praefectus sub Valentiniano Augusto eum Roma expulit Ammiano laudato teste; rescriptumque ab eodem imperatore accepit, quo jubebatur basilicam a schismaticis occupatam Damaso restitui, eosque etiam Urbe pelli. Praeterea, ut mox dictum est, Valentinianus, ut Ecclesiae paci consuleret, Ursicinum in Gallias exsulem misit, unde revocatus est ea lege, ut nec Romam, nec in suburbicarias regiones, nec ipse, nec schismatis fautores pedem inferre possent. Valentiniano mortuo Ursicinus Romanam sedem iterum invadere conatus est: episcopi in schismate ordinati, et catholicorum antistitum judicio exauctoritati, quas invaserant Ecclesias retinuerunt, quo factum ut Gratianus Augustus Ursicinum in Gallias expulerit, et ad petitionem Patrum synodi quartae Romae sub Damaso celebratae schismaticorum [Col. 0093C] insolentiam lata lege cohibuerit, ut constat ex synodica illius concilii, et ex rescripto Gratiani, de quibus supra. Linea 5. Et mansit Damasus. Eidem imperatori supplicavere Patres concilii Aquileiensis anno trecentesimo octogesimo primo, praeside S. Ambrosio Mediolanensi episcopo celebrati, epistola quae exstat tomo II Conciliorum, quaque imperatores obsecrant, ne Ursicino sedem Romanam post damnationem repetere molienti, faciles aures praeberent. Postea tamen mortuo Damaso, Siricius non sine tumultu, ab Ursicino excitato, in ejus locum subrogatus est, ut ibidem dicemus. Caeterum auctor Libri Pontificalis, ipso fatente Baronio, falso scribit Ursicinum, postquam Roma pulsus est, consecratum fuisse Neapolitanae Ecclesiae episcopum, cum ex Gratiani et Valentiniani Junioris rescripto anno trecentesimo septuagesimo octavo emanato, constet eum tunc longinquo exsilio multatum; nec Marcellinus ejus [Col. 0093D] partiarius in libello, quem Theodosio imperatori obtulit, aut ullus veterum scriptorum id referant. Anno Damasi papae decimo quinto, Theodosius imperator episcopos Orientis Constantinopolim convocavit, praecipue adversus Macedonii haeresim, inconsulto Damaso, qui ideo legatos ad illud concilium non misit, qui ejus nomine eidem praeessent. Unde istud concilium per se non est habitum pro oecumenico, sed tantum ex postfacto, Damaso nempe hanc illi suo consensu dignitatem et auctoritatem tribuente. Licet enim ecclesiasticae regulae synodos facere, et decreta in Ecclesiis sancire absque Romanorum pontificum auctoritate vetent; non prohibent tamen absque ejus auctoritate, nationales synodos, vel totius etiam Orientis concilia convocari, quae oecumenica quidem non sunt vi convocationis ab imperatoribus, patriarchis, vel metropolitanis factae; [Col. 0094A] eorum tamen auctoritatem consequuntur, si Romani pontificis assensus accedat. Anno trecentesimo octogesimo, Damasus concilium Romae indixerat ad discutiendam Maximi Cynici, qui thronum Constantinopolitanae Ecclesiae invaserat, causam; quod cum Orientales episcopi detrectassent, iterum anno trecentesimo octogesimo primo Italiae episcopi post concilium Aquileiense, Theodosium imperatorem rogarunt, ut Romae generalis synodus Orientalium simul et Occidentalium congregaretur. Ad quam convocati a Damaso episcopi Orientales, moram suam Constantinopoli excusarunt, quod ob suarum Ecclesiarum discrimen in Oriente detenti, Romam proficisci non possent temporis angustias insuper causati: agnoscentes nihilominus Romani pontificis auctoritatem quo eos ad suum concilium jure convocabat, ut legere est in eorum epistola synodica, quae data est ab episcopis Orientalibus Constantinopoli anno trecentesimo octogesimo [Col. 0094B] secundo iterum congregatis, dum synodus Romae agebatur: in qua synodica relationem eorum quae anno trecentesimo octogesimo primo in concilio oecumenico gesta decretaque fuerant per legatos ad Damasum et Occidentales episcopos mittunt. Haec synodica refertur a Theodoreto lib. V, cap. 9. Centum itaque et quinquaginta Orientales episcopi, praeside Timotheo Alexandrino mense Maio anni trecentesimi octogesimi primi synodum oecumenicam celebrarunt, in qua Maximus Cynicus Constantinopolitanae sedis invasor abdicatus est, et sedes sancto Gregorio Nazianzeno confirmata, cui tamen studio pacis nuntium remisit. Unde in ejus locum Nectarius, vir ex ordine senatorio, adhuc catechumenus, eodem in concilio suffectus est. Secundo, Macedonii, Apollinaris, et Eunomii confixae sunt haereses, editumque adversus illas fidei symbolum, quo Nicaena fides magis exposita fuit et confirmata. De haeresibus Macedonii et Apollinaris locuti sumus, de priori quidem in secunda, de posteriori [Col. 0094C] vero in tertia synodo Romana sub Damaso. De Eunomii episcopi Cyziceni blasphemiis legendus Baronius tomo IV Annalium. Tandem canones Ecclesiarum administrationem spectantes editi. Septem Graeci collectores exhibent. Tres duntaxat editos fuisse longe probabilius est: alios vero in altera synodo Constantinopolitana alio tempore sancitos, huic concilio ascriptos fuisse ab iis, qui codicem Ecclesiae Graecae composuerunt. Canon tertius, qui est de secundo episcopi Constantinopolitani in ecclesia loco, et honoris primatu post Romanum, commentitius non est, ut putavit Baronius; cum antiqui omnes codices, et collectiones omnes antiquae mediae aetatis et posteriorum saeculorum illum contineant; et praeterea Socrates lib. XII, cap. 13, illum conditum testentur. Illum autem canonem tertium secundo non adversari, imo nec illo aliquid derogatum fuisse juribus Ecclesiae Alexandrinae videre est in critica Baronii [Col. 0094D] ad annum trecentesimum octogesimum primum. Sed quidquid sit, certum est illum canonem ab Ecclesia Romana receptum non fuisse, ac diserte probatum ante Innocentium III, qui in concilio Lateranensi IV, canone 5, sedem Constantinopolitanam inter patriarchicas secundo loco numerat, propriamque ei asserit, secundam a Romana dignitatem. Concilium finitum fuisse die nona mensis Julii colligitur ex eo quod canones illum diem praeferunt; certe die trigesima ejusdem mensis Theodosius dedit legem 3 codicis Theodosiani de Fide catholica, in qua mentio est Nectarii episcopi Constantinopolitani in concilio ordinati; ex qua, et ex lege 8 ejusdem codicis de Haereticis deducitur, eo die jam concilio finem impositum fuisse. Statim atque celebratum est concilium, ejus confirmationem Patres ab imperatore Theodosio postulaverunt, non quod eam concilio oecumenico necessariam existimarent, sed ut hac [Col. 0095A] ratione imperatorem astringerent ad fidem protegendam, haereticos profligandos, necnon ad canonum observantiam suis etiam legibus impetrandam. Patres postea concilii Constantinopolitani, sequenti anno trecentesimo octogesimo secundo celebrati, ut jam dictum est, de rebus in synodo oecumenica decretis synodalem per epistolam monuerunt Damasum papam, quae apud Theodoretum lib V, cap 9, inscripta est: «Dominis charissimis et religiosissimis fratribus et comministris Damaso, Ambrosio, Brittoni, Valeriano, Ascholio, Anemio, Basilio et reliquis sanctis episcopis, qui in magna urbe Roma collecti sunt,» etc. Ea epistola Patres, eorum quae acta fuerant in synodo oecumenica, et quorum relationem mittunt, confirmationem postulant, cum aiunt: «Quibus tanquam canonice ac legitime apud nos constitutis, vestram quoque reverentiam gratulari hortamur, intercedente spiritali charitate: et [Col. 0095B] Domini timore, omnem quidem affectum comprimente; ecclesiarum autem aedificationem privatae erga singulos benevolentiae et gratiae praeponente.» Haec synodica missa est Damaso per tres episcopos, Cyriacum, Eusebium, Priscianum. In ea causam cur Romam vocati non adiissent, explicarunt, et oecumenicae synodi, quam superiori anno Constantinopoli celebrarant, acta Romano pontifici recognoscenda miserunt, quae ab eo confirmata sunt. Quo ex tempore ea tanquam per apostolicam sedem approbata summae semper venerationi fuere. Quod attinet ad Constantinopolitanum symbolum, illud statim ac prodiit, ab omnibus Graecorum Ecclesiis in Nicaeni locum, nomine tamen non mutato, suffectum est. Unde omnes Constantinopolitana posteriores synodi et Patres, quoties de Nicaeno symbolo loquuntur, passim intelligunt Constantinopolitanum; neque tamen Constantinopolitanum, sed Nicaenum vocant. Etiam hodie nos quod ad missarum solemnia cantamus, Nicaenum dicimus, cum tamen [Col. 0095C] sit Constantinopolitanum, ut observavit Lupus tomo I Concil., cap. 4, ubi addit in Ecclesia urbis Romae servatum fuisse antiquum morem recitandi symbolum apostolorum, quod nulla haeresis ibi sumpserit exordium. Eodem jure symbolum apostolicum sine additamento retinuerunt Ecclesia Africana, Italica, Gallica, Latinae omnes, ut liquet ex Augustino, Chrysologo, aliisque Latinis episcopis, qui istud solum leguntur catechumenis tradidisse. Cum enim Theodoreto, Sozomeno, atque Socrate testibus, Ariana haeresis Illyrici fines transire nunquam valuerit, apud Europeos nova professionis tessera opus non fuit. Excipiendae tamen sunt Hispaniarum Ecclesiae quae a Gothis, Arianis, Vandalis et Suevis pervasae et possessae, sicuti trinam baptismatis mersionem in unicam, ita apostolicum symbolum in Nicaenum mutaverunt, id est Constantinopolitanum, ut clare habetur in tertia synodo Toletana anno quingentesimo octogesimo nono celebrata, in qua consilio Recaredis [Col. 0095D] Hispaniarum regis statuitur: «Ut per omnes Ecclesias Hispaniae et Galliciae secundum formam Ecclesiarum Orientalium concilii Constantinopolitani symbolum recitetur.» Imitatae id postmodum sunt quaedam sub Carolo Magno Gallicanae Ecclesiae; aliae tamen, ac ipsa capella regia imitari non sunt ausae, donec a Leone III veniam impetrassent. Nam Romana Ecclesia necdum sub Joanne octavo eamdem cantandi consuetudinem receperat; postea tamen, ne a subditis sibi Hispaniarum et Galliarum Ecclesiis, morem hunc deponere nolentibus, dissonaret, illud symbolum intra missarum solemnia cantavit. Edmundus Martene lib I, de antiquis Ecclesiae Ritibus cap I, art II, num 10, existimat post concilium Constantinopolitanum primum catechumenis, antequam baptizarentur, traditum esse symbolum Nicaenum, quod probat ex concilio Constantinopolitano sub Menna, anno quingentesimo [Col. 0096A] trigesimo sexto celebrato, ubi actione 5 legitur: «Nam specialiter symbolum trecentorum decem et octo sanctorum Patrum, in quo baptizamur, ipsae tres sanctae synodi consone confirmarunt.» Sed cum, ex dictis, Constantinopolitanum symbolum in Nicaeni locum subrogatum fuerit, nomine non mutato, in hoc et aliis locis ab eo citatis suspicor sermonem esse de symbolo Constantinopolitano, quod dicitur Nicaenum, quia illo Nicaena fides magis exposita fuit et confirmata. Unde ipsemet Martene fatetur in vulgato ordine Romano, in ordine Gelasiano, in Pontificali Salsburgensi, in vetustissimo codice Rhemensi annorum 900, et in primo ordine Scrutinii Codicis Gellonensis notari Constantinopolitanum symbolum non Nicaenum. Et sane convenientius videtur Constantinopolitanum catechumenis traditum fuisse, ut de divinitate Spiritus sancti edocerentur, quae in Nicaeno clare expressa non erat, ut fuit in Constantinopolitano. [Col. 0096B] Symbolum porro Constantinopolitanum tale est: «Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero; natum, non factum, homousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae; per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis: et incarnatus est ex Spiritu sancto, ex Maria Virgine, et homo factus est: crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus: et tertia die resurrexit secundum Scripturas: ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris; inde venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos; cujus regni non erit finis. Credimus in Spiritum sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem, et cum Patre et Filio adorandum et glorificandum: qui locutus est [Col. 0096C] per prophetas. Et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen.» Damasius papa multis pro Ecclesia exantlatis laboribus ad Deum migravit die decima mensis Decembris anni trecentesimi octogesimi quarti, post quam annos octodecim, menses duos, dies decem sedisset. Diem mortis nobis conservavit S. Hieronymus in Martyrologio: annos, menses et dies sedis Auctius Chronicon veterum pontificum: annus vero mortis deducitur ex epitaphio Siricii ejus successoris ab annotatore Baronii relato ex quo constat Siricium anno 384 pontificatum adeptum esse. Quinque ordinationes fecit mense Decembri presbyterorum triginta unius, diaconorum novem: episcopos vero sexaginta duos per diversa loca consecravit, et via Ardeatina in sua Basilica sepultus est, plures enim martyrum basilicas erexit, plurium sepulcra versibus [Col. 0096D] exornavit, sibique ipsi epitaphium edidit. Inter sanctos miraculis clarus recensetur et inter scriptores ecclesiasticos. Sanctum Hieronymum Stridoniensem in scribendis epistolis, et in ecclesiasticis negotiis adjutorem habuit, ejusque jussu idem Hieronymus Novum Testamentum Graecae fidei reddidit. Hic in libro de Scriptoribus ecclesiasticis de eo scribit: «Damasus Romanae urbis episcopus, elegans in versibus componendis ingenium habuit, multaque et brevia opuscula heroico metro edidit, et prope octogenarius sub Theodosio principe mortuus est.» Ejus opera a Martio Milesio Sarazanio collecta; sed epistola VIII, quae dicitur scripta Stephano archiepiscopo concilii Mauritaniae et universis episcopis Africanae provinciae, suppositia est, ut ostendit subscriptio: Data Flavio et Stilicone V. V. C. C. coss. Flavius enim Stilico unus et idem est, qui anno 400, Aureliano collega, consulatum gessit, et iterum anno [Col. 0097A] 405, collega Anthemio. Praeterea praenotatur epistola: «Damasus servus servorum Dei, atque par gratiam ejus episcopus sanctae Ecclesiae urbis Romae,» cum tamen ante Gregorium primum pontifices Romani non sese servos servorum Dei in epistolis appellarent. Liber etiam Pontificalis, seu Pontificale tomis Conciliorum insertum Damaso perperam tribuitur, ut inter eruditos convenit. Nec denique Hieronymi ad Damasum, et Damasi ad Hieronymum epistola inter opera Damasi numeranda, ut ostendit Schelestratius in secunda parte Antiquitatis illustratae. Quoad catalogum veterum pontificum, quo usque ad Liberium, in quo desinit, usi sumus, quique Chronici Damasi nomine a nobis appellatus est, Damasi partum non esse recte vidit Baronius, sicuti et falsum esse quod de eo in Libro Pontificali legitur, eum nempe constituisse ut psalmi, diu noctuque in ecclesiis canerentur, quasi primus sacri illius moris fuerit auctor; [Col. 0097B] ut enim probat Bona cardinalis cap 16, de divina Psalmodia, in Ecclesia Occidentali, hunc alternatim per antiphonas modum instituit S. Ambrosius, quem Damasus apostolico decreto stabilivit. Qua de re plura apud eumdem Bona legenda, ubi et pag 458, ait caute intelligendum esse quod Gregorius Magnus lib VII, epistola 64, apud Baronium scribit, Damasum nempe papam ex B. Hieronymi traditione accepisse, ut ad imitationem Jerosolymitanae Ecclesiae, Romae concineretur Alleluia. Non enim, inquit Bona, coepit eo tempore in Ecclesia Romana cantari Alleluia, sed cum tempore tantum Paschali cantaretur, tunc sancitum est, ut etiam extra illud frequentaretur. Ait insuper loco laudato Bona, pag 447, multos doctores alioquin fide dignissimos legem canennae doxologiae, Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto, sicut erat, etc., in fine psalmorum ad Damasum papam referre, a quo hac de re sanctionem editam aiunt divo Hieronymo suadente. Sed isti decepti [Col. 0097C] sunt ob epistolam Hieronymi ad Damasum, quam mox adulterinam esse diximus. Concilium Vasense seu Vasionense secundum, sub Felice IV, anno 529, celebratum canone 5, statuit, ut in Ecclesia post gloria, dicatur, sicut erat in principio, adversus eos, qui Dei Filium a tempore coepisse blasphemant. Damasus non est etiam auctor decreti de Scripturis divinis, et opusculis sanctorum Patrum quae in Ecclesia catholica recipiuntur, seu de reti de libris recipiendis et non recipiendis, licet in collectione Cresconiana, librariorum errore, decretum illud Damasi nomen praeferat; quia plerique opusculorum in eo memoratorum auctores, post Damasum vixerunt et scripserunt. Qua de re plura in Gelasio.
[Col. 0097C] Linea 2.— Ordinatur sub contentione Ursicinus, etc. lin 11: Hic accusatus est insidiarum, etc. Hujus historiae seriem exacte prosequi ducimus [Col. 0097D] necessarium, ut ora obstruantur inimicorum Romanae sedis, qui captare nituntur inde occasionem imprimendi animis hominum falsam ideam circa ejusdem sedis auctoritatem. Nunquam dubitari jure contigit, quin electio Damasi ad summum pontificatum omnino legitima fuerit et rite peracta. S. Hieronymus, qui tum Romae agebat, et rhetoricae operam dabat quando electus fuit Damasus, in suo chronico ad annum 369, scribit: «Damasus XXXV Romanae Ecclesiae ordinatur episcopus,» et Rufinus aequalis eorumdem temporum hist lib II, c. 10, ait: «Damasus post Liberium per successionem sacerdotium in urbe Roma susceperat.» Omnes antiquae historiae de hujusmodi facto conveniunt. In Socratis lib IV, cap 24, legimus: «Damasus Liberio in episcopatus Romani administratione successit.» Apud Theodoret, lib V, c. 2: «Hic Damasus episcopus Romanus fuit, in illius Ecclesiae administratione successor Liberii: [Col. 0098A] vir sane propter vitae praestabilis ornamenta insignis: qui doctrinam apostolicam assidue tutatus est.» Sozomenus lib VI, cap 22, tradit: «Mortuo Liberio Damasus Ecclesiae Romae sedem capessit. In qua electione Ursacius diaconus competitor ejus fuit, qui suffragiis praeteritus iniquo animo tulit.» Ursinus quidem hic a Rufino dictus et a Marcellino Ursicinus «praelatum sibi non ferens Damasum in tantum furoris erupit, ut persuaso quodam satis imperito et agresti episcopo, nempe Paulo Tiburtino, collecta turbulentorum, et seditiosorum hominum manu in basilica, quae Sicinii appellatur, episcopum se fieri extorqueret, legibus, et ordine, et traditione perversis.» Rufin, Hist l. II, c. 10. Schismatica haec ordinatio tumultus excitavit ac caedes in Urbe non modicas: ad quas avertendas Romani magistratus de jure Damasi non dubitantes, antipapam exsulare cogunt: «pulsoque (cum asseclis) Ursicino (ait Ammianus Marcellin, lib XXVII) [Col. 0098B] alta quies pari jam proposito civium Romanorum aptissima adolescebat.» Verum non diuturnam reddere tentarunt ejus factionis asseclae, qui nacti apud Valentinianum Augustum patrocinatores suarum precum, ea conditione copiam redeundi impetrarunt, ut poenas graviores subirent, si novi tumultus per eosdem excitarentur. Et cum impotenter proclives reperti essent in eosdem motus, iterum in Gallias relegati sunt; erepta seditiosorum sociis unica ecclesia, quae superfuerat ipsorum habendo conventui. Marcellinus, ethnicus licet auctor, refert, magistratum qui Romae tunc gerebat, Praetextatum pariter ethnicum, justa veritati suffragia pulso Ursicino contulisse. Interea Damasus sua usus auctoritate pontificia ad schisma abolendum damnationis sententiam protulit in auctorem et in complices criminis. A communione fidelium eosdem removit; et in concilio quod Romae habuit tertio sui pontificatus anno ad deponendum Auxentium Mediolanensem contra eosdem [Col. 0098C] non destitit iterare sententiam antea prolatam. De his nempe decretis apostolicae sedis loquitur imperator Valentinianus rescribens Ampelio praefecto Urbis, et Maximino vicario V. P. (vide apud Baronium ad ann 371) super schismaticis memoratis. Ad faciliorem exsecutionem parandam Ecclesiae legibus sanxerat Valentinianus, causas reliquorum episcoporum esse a Romano pontifice judicandas: siquidem causas fidei, necnon de regimine ecclesiastico ad ejusdem ordinis viros pertinere: ita ut sacerdotes de sacerdotibus judicarent. Vide S. Ambros epist XIII, ad Valentinian, imo apud Baron, ad ann 386, epist XXXI, S. Ambrosii et Collect. concil. tomo II, ann 378. Mortuo Valentiniano, Ursicini et suorum inquietum ingenium nova machinamenta contra Damasum struxit, adhibitis calumniis. Cum vero cognoscerent neque de ipsius doctrina, neque de regimine [Col. 0098D] male administrato ullas facile processuras, de ejusdem privatis moribus falsum rumorem disseminarunt. Verum calumniis cito detectis, Ursicinus in Gallias pridem relegatus, cohibitus fuit arctius Coloniae Agrippinae intra angustiorem secessum: et Isacem remotus Hispaniae angulus titulo damnationis inclusit. Uti Gratianus et Valentinianus Augg. in rescripto ad Aquilinum vic ord enuntiant. Damasus attamen suae conscientiae testimonio satis securus, cum posset illo contentus irritum conatum despicere accusatorum, aut sola declaratione innocentiae suae publicae quoque opinioni de se consulere, quemadmodum a successoribus subinde praestitum non semel legimus, maluit se innocentem probare in concilio, ac in conspectu comitatus imperatoris. Multum interest hic demonstrare hujusmodi factum Damasi nihil praejudicii intulisse juribus inconcussis summi sacerdotii Romanae sedis, inviolabiliter id ostinentis, ut in terris a nemine judicetur. [Col. 0099A] Non est cur aliunde quaeramus asserti demonstrationem, cum abunde suppetat in ipso Romano concilio Damasi de quo agimus: a quo juste prolatum dicimus testimonium potius quam decretum de probitate atque heroicis virtutibus sancti pontificis; tum etiam in rescripto Augustorum Gratiani et Valentiniani II, jubentium vicario necnon praefectis praetorio Galliae atque Italiae (vid Baron ad ann 381) ut auctoritate adhibita, sententias a Romani episcopi judicio prolatas valide sustinere et exacte mandare debitae exsecutioni non omittant. Concilium de quo nobis est sermo, in quo scilicet Damasi innocentia plene perspecta et publico encomio celebrata est contra calumnias schismaticorum, dedit epistolam synodicam ad imperatorem, in qua praemissis gratiarum actionibus, eidem principi persolutis ob assertam in suis etiam legibus Romani pontificis auctoritatem judicandi de caeteris episcopis, conqueruntur de Ursicino, ac de nonnullis episcopis depositis per Damasum, qui exemplo sui [Col. 0099B] antesignani schisma in Ecclesia confovebant. Asserunt, huc tendere perditorum hujusmodi schismaticorum consilia, et fraudes, «ut dum causam dicit qui in omnes judex fuerat constitutus, nemo esset qui de lapsis, vel de factiosis posset episcopatus invasoribus judicare.» (Epist. syn. concil. Rom. ad Gratian.) Perspicuum reddunt, voluisse in hoc rerum statu suopte ingenio pontificem «severioribus se dare judiciis sacerdotum» . . . ita ut «vir sanctus (inquiunt) vestrae magis conferre pietati quam sibi praestare desideret, nec derogare cuiquam, sed principibus adrogare.» Subdunt sequi Damasum voluisse exemplum sui decessoris Silvestri papae, «qui a sacrilegis accusatus apud parentem vestrum Constantinum causam propriam prosecutus est.» Imperatores in rescribendo magistratuum desidiam inertem et inofficiosam culpant, ac desidiam judicum, qui religionem inquietari (quam nos, inquiunt, jure veneramur) patienter accipiunt, et in hanc socordiam [Col. 0099C] refundunt causam hujusmodi tumultuum ac malorum. Tum de schismaticis subdunt: «Hinc illi insectatores sanctissimae sedis, non solum Dei numine, quod satis erat, sed etiam judiciorum examini exploratum mentis sanctissimae virum, ut etiam divo Patri Valentiniano est comprobatum, turpissimis calumniis episcopum Damasum inquietare non veriti; postquam desperaverunt posse percelli, populum, pro quo ille divinitati obses est, inquietant.» Praecipiunt itaque, ut factiosi ita turbantes quietem civitatum ab illis expellantur, et centum milliariis ab urbe Roma arceantur. «Quicunque autem judicio Damasi, etc., condemnatus fuerit; et qui evocatus ad sacerdotale judicium per contumaciam non ivisset, ab illustribus viris praefectis ad episcopale judicium remittatur, sive a proconsulibus, vel vicariis, ut ad urbem Romam sub prosecutione perveniat, etc., vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos, quos Romanus episcopus [Col. 0099D] judices dederit, sine dilatione contendat . . . Quod si metropolitani episcopi, vel cujuscunque sacerdotis iniquitas est suspecta, aut gratia, ad Romanum episcopum, vel ad concilium quindecim finitimorum episcoporum accersitum liceat provocare: modo ne post examem habitum, quod definitum fuerit integretur.» Hoc igitur modo imperatores solemni declaratione et expressa lege recognoverunt jus in Romano pontifice situm judicandi de episcopis, et provocationis recipiendae ad suam apostolicam sedem; quod jus antea palam et authentice recognoverat Ecclesia universa in synodo Sardicensi. Linea 11.— Hic constitutum fecit de Ecclesia. Funesta quaedam contagio ita infecerat praecipuas Orientis Ecclesias, ut sedes Antiochena, Alexandrina, et Constantinopolitana eodem tempore schismate laborarent, quo turbabatur etiam in Occidente Romana. [Col. 0100A] Subortum fuerat schisma Ecclesiae Antiochenae sedente Romae Liberio. Eudoxius enim Arianus episcopus cum sedi patriarchali Antiochenae quam occupaverat praetulisset Constantinopolitanam (vide Socr. lib. I, c. 34) ditiori patrimonio dotatam, ejusdem factionis asseclae stabiliverunt in throno Antiocheno Meletium olim Sebastenum, tunc vero Berrhoeensem episcopum. «Nam fama et existimatione ejus futurum putabant (ait Sozomenus lib. IV, cap. 27) ut non modo incolas Antiochiae, verum etiam urbes finitimas, et maxime olim Eustathianos, qui ita de Deo, sicut concilium Nicaenum tradiderat, sentiebant, omnino ad suam sectam attracturos.» Rufinus addit Hist. lib. I, cap. 24, translationem Meletii factam contra leges sacrorum canonum. Ubi vero se cognoverunt Ariani sua exspectatione frustratos (nam Meletius pro Nicaena fide se stare diserte professus est) Constanti imperatori auctores fiunt ejus expellendi in exsilium, eique substituendi [Col. 0100B] Euzojum, aperte Arianum, et unum ex praecipuis discipulis Arii. Veteres inter Antiochenos catholici, qui consubstantialis fidem constanter servaverant, quos appellabant Eustathianos, Meletii declaratione nihil permoti recusaverant eumdem episcopum recognoscere, et cum illis qui eidem adhaerebant communicare, «duplici nomine; tum, quod Meletius ipse Arianorum suffragiis fuisset ad sacerdotii functionem delectus (ait Socrates loce. cit.), tum quod ejus sectatores ab illis baptismi lavacrum recepissent.» Lucifer Calaritanus ita constitutam reperit Ecclesiam Antiochenam, quando post decessum imperatoris Constantii eamdem visitavit (uti supra diximus in notis ad Liberium). Speravit reconciliari posse et in unum coetum convenire utrosque catholicos Eustathianos et Meletianos, «si talis eligeretur episcopus (Scribit Rufin. lib. I, c. 27) erga quem non una plebs, sed utraque gauderet. Quare praeproperus catholicum [Col. 0100C] quidem, et sanctum virum, ac per omnia dignum sacerdotio Paulinum episcopum collocavit.» Verum Meletiani eumdem recipere detrectarunt; ita ut schisma per annos plures productum fuerit, utrisque partibus in locum decedentium ad novam procedentibus electionem. Sanctus Basilius certiorem fecit S. Damasum papam de hujusmodi tumultibus, simul etiam scribens ad B. Athanasium epistola 52, his verbis usus: «Visum est autem mihi consentaneum, ut scribatur episcopo Romae, ut quae hic geruntur consideret, et sententiam suam expromat. Et quoniam difficile est, ut communi ac synodico decreto aliqui illinc mittantur, ipse sua auctoritate in hac causa usus viros eligat ad ferendas quidem itineris molestias idoneos, verum juxta ad hoc quoque accommodos, ut mansuetudine et felicitate ingenii eos qui distorti et obliqui apud nos sunt, corrigant, apte ac dispensatorie sermonem attemperantes, omniaque secum habentes quae in Arimino, ad ea rescindenda, quae illic per [Col. 0100D] vim et violentiam gesta sunt.» In epistola vero ad Damasum, num. 220, quem appellat Patrem colendissimum, exponit amplitudinem regionum illis motibus perculsarum, et remedium a S. Sede Romana exspectandum. «Quidquid, inquit, ab Aegypto ad Illyricum usque protenditur, vehementi tempestate, et fluctuum agitatione percellitur . . . Horum certe malorum remedium esse unicum arbitramur miserationis tuae visitationem sollicitudinemque . . . Eo descendimus, ut per litteras nostras aliquantulum solatii nobis faceremus, si vos excitati tandem iis, nostri susciperetis curam, et quosdam ejusdem nobiscum confessionis huc mitteretis: qui discordantes inter se partes vel conciliare, vel Dei Ecclesias revocare ad amicitiam, et unionem possunt; vel saltem eos propalam manifestos reddere, qui fluctuationis istius causae erant: de caetero vobis omnibus liquere queat, ad quorum demum communionem accedere debeatis.» [Col. 0101A] B. Hieronymus, in ea provincia degens, quem acriter sollicitabant ad se adjungendum palam partibus Paulini, aut Meletii, aut cujusdam Vitalis quem Apollinaris latenter haereticus, de quo loquendum nobis erit inferius, eligi curaverat tertium episcopum a nonnullis catholicis a Meletiano coetu divulsis; sanctus, inquam, Hieronymus ad B. Damasum scribens his utitur sensibus (epist. 57) : «Ego nullum primum, nisi Christum sequens, Beatitudini tuae, id est cathedrae Petri communione consocior: super illam petram aedificatam Ecclesiam scio. Quicunque extra hanc domum agnum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit regnante diluvio . . . . . Nec possum sanctum Domini tot interjacentibus spatiis a sanctimonia tua semper expetere; ideo hic collegas tuos Aegyptios confessores sequor, et sub onerariis navibus parva navicula delitesco. Non novi Vitalem; Meletium respuo; ignoro Paulinum. Quicunque tecum non colligit, spargit: hoc est, qui Christi non est Antichristi est . . . Dignare scripta [Col. 0101B] transmittere: simul etiam cui apud Antiochiam debeam communicare, significes.» Et epist. 58: «Hinc enim falsis praesidiis fulta mundi Ariana rabies fremit; hinc in tres partes scissa Ecclesia ad se rapere me festinat . . . . . Ego interim clamito: Si quis cathedrae Petri jungitur meus est. Meletius, Vitalis, atque Paulinus tibi haerere se dicunt. Possem credere, si hoc unus assereret. Nunc autem duo mentiuntur, aut omnes . . . . . Idcirco obtestor Beatitudinem tuam per crucem Domini, etc., ut mihi litteris tuis apud quem in Syria debeam communicare significes.» Damasus Paulinum praetulit, eumdem Antiochenum episcopum appellans in epistolis. Neque enim illius fides adhuc erat suspecta Romanae Ecclesiae; competitorum vero suspicioni erat obnoxia. S. Basilius Meletio imprimis addictus, incassum ad magistratus Antiochenos, aliosque perferri cum epistolis suis per illas curavit, falsa circumferri [Col. 0101C] contra eumdem asserens in Occidentem; et ad Athanasium, ut Romano judicio sedes Antiochena deferretur Paulino. Frustra decedenti e vita Meletio successor dabatur Flavianus, contra concordiae pactum a Paulino et Meletio signatum, ut alterutro decedente, qui superstes ipsorum esset teneret cathedram Antiochenam; et contra suffragium B. Gregorii Nazianzeni (carm. 1,) indignati Orientalium propensioni ad schisma. Damasus papa in concilio Romae a se habito Paulinum manuteneri in possessione susceptae dignitatis decernit, datis etiam ad ipsum litteris synodalibus, quas e contra Flaviano nunquam direxit, nec ratos habuit titulos huic delatos a suffragatoribus. «Quin et episcopos, qui illum ordinarant, pro excommunicatis habebant Romanus pontifex, et cum eo multi sacerdotes Occidentales» ait Sozomenus lib. VII, cap. 11. Vide epistolas 10, 272, 321, 325, 349 S. Basilii. Ecclesia Alexandrina post obitum S. Athanasii [Col. 0101D] crudelius vexata est a schismate quam Antiochena. Petrus electus fuerat, et unanimi consensu receptus tam a clero, quam a magistratibus, et a populo. De electione sua scripserat Damaso, a quo per diaconum Romanae Ecclesiae recepit litteras consolationis, et communionis (ex Theodoreto l. IV, cap. 20) . Ariani, qui S. Athanasium pacifice tandem permiserant in sua sede tot annos persecutionis cum vita absolvere, ferre non poterant successionem Petri, utpote ab ipso antea designati. Armata manu hunc extrudunt, collocato in ejus locum Lucio quodam hac mente ab ipsis antea ordinato. Petrus Romam se recepit tanquam in asilum honorabilem, ac tutum adversus furorem Valentis imperatoris et ipsius ministrorum, a quibus una cum Lucio pseudoepiscopo dira quaeque exercebantur contra catholicos Alexandrinos. Postquam persecutio deterbuit, «Petrus Roma cum litteris Damasi episcopi Romani reversus eo (Alexandriam) erat: quae quidem [Col. 0102A] et Omousios fidem confirmabant, et Petri creationem» (ait Socrat. lib. IV, cap. 30) . Populus igitur illis confisus expellit Lucium; Petrum autem in ejus locum introducit. Per eadem circiter tempora Ecclesia Constantinopolitana a quadraginta ferme annis gemente sub tyrannide Arianorum, qui eam sedem invaserant, pauci qui supererant in regia urbe catholici orthodoxorum antistitum in ea vicinia sitorum praesidio fulti S. Gregorium Nazianzenum eo perduxerant. Ille obnixis utrorumque precibus ac suasionibus, divinoque in primis spiritu impulsus ad eam expeditionem (ut in ejus Vita narrat Gregorius presbyter) per biennium aut triennium felici successu illum agrum Dominicum excoluit, citra assumptionem illius episcopatus. Interea Maximus quidam Cynicus clientes sibi cum conciliasset, sanctum vero Gregorium demeruisset specie probitatis eximiae, quam astutus hypocrita mentiebatur, ita se insinuaverat [Col. 0102B] ut episcopus per obreptionem fuerit ordinatus. In suas partes pertraxerat complures episcopos, ipsumque Petrum Alexandrinum, de quo Nazianzenus alludens ad Petri negationem a fletu subsecutam ita loquitur (oratione in Maximum): «Factum est, ut Petrus etiam me abjuraret: ac fortasse non flet quidem amare, ut peccato medeatur.» Verum Damasus de Cynici hujus intrusione certior factus, ita vigili cura et laboribus constanter impensis profecit (quod testabantur complures ejus epistolae Nicolai primi aetate nondum deperditae) ut Constantinopoli expelleretur. «Maximus postquam multum a Damaso papa, sicut ejus ad diversos epistolae indicant, laboratum est, Constantinopoli pulsus est.» Epist. Nicol. ad Mich. imp. Synodus oecumenica quae subinde celebrata ibidem fuit (Sozom. lib. VII, c. 2) , declarat, hunc Maximum neque esse, neque unquam fuisse episcopum; et cum prius legisset ad eamdem cathedram S. Gregorium, deinde, hoc recusante, Nectarium; Patres concilii ad Damasum [Col. 0102C] perscripserunt, tum temporis concilium in Urbe celebrantem, obsecrantes in sua synodica, ut ratum habere vellet et gratanter dignaretur accipere quidquid gestum atque sancitum fuerat juxta leges sacrorum canonum. Imperator quoque Theodosius confirmationem illius electionis per missos suos a Damaso postulavit, uti scribit Bonifacius I in epist. ad episcopos Illyrici: «Clementissimae recordationis princeps Theodosius Nectarii ordinationem, propterea quia in nostra notione non esset, habere non existimans firmitatem, missis e latere suo aulicis cum episcopis, formatam huic a sede Romana dirigi regulariter deposcit, quae ejus sacerdotium roboraret.» Non deerant alibi quoque schismatici per diversas provincias, qui ad Urbem ablegarent, imo constabilire tentabant Romae episcopos e suis sectariis, simios agentes verae et catholicae Ecclesiae, cujus gloriae apicem Petri sedes non modo illustrat sed [Col. 0102D] etiam roborat. Tales vero mimos se praebuerunt Luciferiani, ac Donatistae. Beatus Damasus omnem movit lapidem, ut has quoque oves errantes ad unitatem revocaret. Optatus Milevitanus scribens contra postremos, ostendit ex novitate falsitatem ipsorum Ecclesiae, fundamento destitutae, cum in Petro non solidetur: cujus cathedrae successio episcoporum non interrupta characterem ostendit certum veracis Christi Ecclesiae. «Nec Caecilianus recessit a cathedra Petri, vel Cypriani; sed Majorinus, cujus tu cathedram sedes, quae ante ipsum Majorinum originem non habebat.» (Optat. Milev. l. I). Idem lib. II subdit: «Inter dotes cathedra est prima. Videndum ubi prior sederit. In urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam: in qua una cathedra unitas ab omnibus servaretur: ut caeteri apostoli singulas sibi quisque defenderent; ut jam schismaticus et peccator esset, qui contra singularem cathedram alterum collocaret. Sedit prior [Col. 0103A] Petrus, cui successit Linus, etc. Liberio Damasus; cum quo nobis totus orbis commercio formatarum in una communionis societate concordat. Sed et habere vos in urbe Roma partem aliquam dicitis. Ramus est vestri erroris, protensus de mendacio, non de radice veritatis. «Haec in caeteris patriarchatibus Ecclesiae Damasus exercebat conscius juris a Christo Domino Romanae sedi per apostolorum principem attributi, nempe ut sit depositaria fidei divinae. Quantum sub Damaso celebratum fuerit tum a Patribus tum a principibus hoc axioma, ad hunc locum pertinet explicare; ut intelligatur nitidius vis compendiosae illius narrationis, fecit constitutum de Ecclesia, tum in Damaso, tum in decessoribus ac in successoribus a Bibliothecario persaepe adhibitae. Caput 16 libri III domini archiepiscopi Somier idem axioma ita sub Damaso viguisse demonstrat.» Gratianus post mortem Valentis dum Romani orbis [Col. 0103B] habenas solus moderaretur, «Imperii totius quasi primitias omnium gubernatori Deo obtulit (scribit Theodoretus lib. V, c. 2 et 3) . Nam conscripsit legem, qua jubebat, tum pastores ejectos in exsilium redire, suisque gregibus restitui, tum sanctas ecclesias tradi his, qui Damasi communionem amplexarentur. Hic Damasus episcopus Romanus fuit . . . Ut autem lex quam dixi modo majorem haberet auctoritatem, misit cum ea ducem Saporem. Eo adventante Antiochiam, cum legem Gratiani ostendisset, Paulinus se a partibus Damasi stare constanter affirmat. Idem quoque affirmat, morbo erroris sui occultato, Apollinaris . . . » Theodoret. lib. V, cap. 2 et 3. Trifariam igitur divisa cum esset Ecclesia Antiochena, singuli qui partibus praeerant Paulinus, Apollinaris, Meletius se a Damaso stare profitebantur. Paulinus valide sua jura tuebatur. Apollinaris, errores suos occultans, non minus acriter pugnabat pro sua electione. Flavianus cliens et fautor Meletii ut constabiliret [Col. 0103C] illius jura cujus sub patrocinio degebat, contendit demonstrare neutrum ex illius adversariis seu competitoribus gaudere communione Romani pontificis, cum Damasi doctrinam non sequerentur. Quare apud Theodoretum loco indicato Flavianus ita interrogat Paulinum, duce audiente: «Si Damasi communionem, o amice, amplecteris, nobis tuae et illius doctrinae consensun cognationemque manifesto commonstra, et ecclesias capesse, sicut lex jubet.» Deinde ita Apollinarem alloquitur: «Demiror, o amice, te non solum tam impudenter velle veritati repugnare, cum certo scias, Damasum, virum sane admirabilem, affirmare perfectam nostram naturam a Deo Verbo sumptam esse: verum etiam contrariam opinionem docere . . . Damasi doctrinam amplectere, et sacrosanctas ecclesias capesse.» Res eo recidit, ut aperte cum constitisset, Paulinum ac Meletium nullam aliam fidem admittere, quam Romanam, ab hac vero elongatum longe recedere Apollinarem, hic ab omni Ecclesiae Antiochenae ministerio [Col. 0103D] recedere jussus sit, duobus autem orthodoxis, Paulino ac Meletio, paci ut consuleretur, annuente etiam Augusti delegato, permissum fuerit antistitem gregis portioni praeesse, quae singillatim alterutrum sequebatur. Vide Theodoret. ibi cap. 3 et 4. Theodosius quoque imperii consors a Gratiano assumptus segnior non fuit in zelo pro sacra doctrina ostendendo, cujus sequestrem sciebat Romanam sedem, promulgata ea celebri lege ad populum Constantinopolitanum, quae in codice Theodosiano legitur (tit. de Fide cath. l. II): «Cunctos populos, quos clementiae nostrae regit imperium, in tali volumus religione versari, quam divum Petrum apostolum tradidisse Romanis religio usque adhuc ab ipso insinuata declarat: quamque pontificem Damasum sequi claret, et Petrum Alexandriae episcopum, virum apostolicae sanctitatis, hoc est, ut secundum apostolicam, evangelicamque doctrinam Patris et [Col. 0104A] Filii et Spiritus sancti unam deitatem sub pari majestate, et sub pia Trinitate credamus,» etc. Ne autem opinetur quis hujusmodi leges universo imperio praescriptas, et per omnem Christi Ecclesiam receptas respicere singularem Damasi personam a suo charactere pontificali sejunctam, neque referri ad sedis illius privilegia quam tenuit; ne, inquam, quis haec opinetur, producendi sunt testes omni exceptione majores, et aequales illorum temporum, qui diserte confirmant, auctoritati hujus augustae sedis jus illud insitum ad credentes ita confirmandos in fide. Sunt autem SS. Hieronymus et Ambrosius. Ille in epistola 57 ita scribit: «Quoniam vetusto Oriens inter se populorum furore collisus indiscissam Domini tunicam, et desuper textam minutatim per frustra discrepit . . . ut difficile ubi fons signatus, et hortus ille conclusus sit, possit intelligi: ideo mihi cathedram Petri, et fidem apostolico ore laudatam censui consulendam: inde nunc meae animae postulans cibum, [Col. 0104B] unde olim Christi vestimenta suscepi,» etc.; et in epist. 58 Damasum ita rogat, praemissa notione dissidiorum in Oriente: «Hinc enim praesidiis fulta mundi Ariana rabies fremit: hinc in tres partes scissa Ecclesia ad se rapere me festinat. Monacherum circa manentium antiqua in me furit auctoritas. Ego interim clamito: si quis cathedrae Petri jungitur meus est . . . Mihi litteris tuis, apud quem in Syria debeam communicare significes.» Tritum et illud est ejusdem Patris consilium ad Demetriadem epist. 8: «Cognovi in quibusdam adhuc vivere, et pullutare venenata plantaria: illud te pio charitatis affectu praemonenda puto, ut S. Innocentii, qui apostolicae cathedrae, et supradicti viri successor et filius est teneas fidem, nec peregrinam, quantumvis tibi prudens callidaque videaris, doctrinam recipias.» Nec minus celebre illud est effatum, quod protulit lib. III in Rufinum: «Scito Romanam fidem apostolico ore laudatam ejusmodi praestigia non recipere; etiamsi angelus aliter annuntiet, quam [Col. 0104C] semel praedicatum est, Pauli auctoritate munitam non posse mutari.» Sanctus vero Ambrosius Damasi pariter aetati aequalis ita scribit in I ad Tim. cap. 3: «Ut cum totus mundus Dei sit, Ecclesia tamen domus ejus dicatur, cujus hodie rector est Damasus . . . Illic necesse est dicatur domus Dei, et veritas.» Facile hinc assequimur sententiam tanti Patris circa auctoritatem et characterem illius, quem respicit tanquam directorem, et arbitrum infallibilem veritatis. Haec siquidem verba declarant ideam privilegiorum sedis, non vero peculiarem effectum virtutis ex viri moribus profectae. Ita autem sensisse et intime affectum fuisse Ambrosium de Romanae sedis privilegio, ut fidei ac veritatis sit promicanda et sequestris, perspicue cognoscimus et ex eis quae protulit cum retulisset fratrem suum B. Satyrum, ex naufragio praeservatum, atque ad littus appulsum in regione a schismaticis frequentata. «Advocavit ad se [Col. 0104D] episcopum, inquit, percunctatusque ex eo est, utrumne cum episcopis catholicis, hoc est cum Romana Ecclesia conveniret,» etc. (de obitu fratris circa medium). Perinde igitur erat per Satyrum et Ambrosium cum catholicis episcopis, et cum Romana Ecclesia sentire. Confirmat autem Ambrosius hos sensus, quando in synodica ad Damasum eumdem appellat «fidelem custodem Dominici gregis, dignum quem Domini oves audiant, et sequantur . . . Credant symbolo apostolorum, quod Romana Ecclesia intemeratum semper et custodit et servat.» Ibi etiam pontificem Romanum vocat Doctorem episcoporum et conciliorum. «Sed quid plura apud Magistrum, et Doctorem?» cujus judicio se conforment: «Jovinianum, Auxentium, etc., quos sanctitas vestra damnavit, scias apud nos quoque secundum judicium tuum esse damnatos.» Verum de judicio haereticorum de causis omnimoda [Col. 0105A] cum potestate excercito per Damasum, et sententia damnationis in eos prolata documenta illustria jungamus. Synodica epistola, quam B. Athanasius una cum nonaginta episcopis sui patriarchatus secum in concilio sedentibus dedit ad episcopos Africanos nobis praeservavit memoriam alterius synodi, quam B. Damasus sub initium sui pontificatus Romae celebravit ad exstirpandam Arianam perfidiam. Ex hac epistola cognoscimus frequentem fuisse numerum Patrum ibidem congregatorum, ut veritas fidei de consubstantiali Verbo ab ipsomet Domino apostolis tradita, et per apostolos Ecclesiae in synodo Nicaena illam solemniter professae, constabiliretur. Docemur, maximam adhibitam curam in eo concilio, ut illi detegerentur qui haeresim indicatam foverent, et quicunque in eamdem fuissent prolapsi. Percipimus denique ex eadem epistola, decreta Damasi papae in eodem concilio prolata sufficere ad confirmandum Ecclesiae fidem. «Sufficiunt [Col. 0105B] quidem scripta Damasi (ait Athanasius et cum eo synodus Aegyptiorum in ea synodica) comministri nostri dilecti, et magnae Romae episcopi, caeterorumque tot numero ibidem congregatorum: nihiloque minus sufficiunt scripta aliorum conciliorum, quae partim in Gallia, partim in Italia habita sunt, ad adstruendam eam quae in nobis est fidem, quam Christus largitus est et apostoli praedicarunt, et Patres qui Nicaeae undequaque ex nostro habitabili orbe convenerant, tradidere: summa propter Arianos adhibita cura, ut qui in eam haeresim lapsi essent resurgerent, et auctores ejus deprehenderentur.» Colligitur inde, a Damaso perscriptum fuisse ad Athanasium de judicio a se contra Arianos prolato, ac de Valentis et Ursacii depositione. «Gratias habemus et illius pietati, et caeteris qui Romae convenerunt, quod Ursacio et Valente cum sociis suis ejusdem sententiae ejectis, concordiam catholicae Ecclessiae conservarint.» Episcopi patriarchatus Alexandrini dum gratias [Col. 0105C] agunt Damaso papae de rebus pro Ecclesia gestis, eidem querelas deferunt contra «Auxentium invasorem Mediolanensis ecclesiae, eumque significant non solum in communione esse Arianicae sectae, sed praeter hoc multorum scelerum reum esse, quae designavit cum Gregorio socio suae impietatis: miranturque cur nondum depositus, ejectusque sit de Ecclesia.» Ibi. His Aegyptiorum querelis cum accessissent delationes ab episcopis Galliarum ac Venetiarum, significantes, Auxentium hunc, atque alios nonnullos, non modo infectos esse Ariana labe, sed etiam novam haeresim procudisse contra Divinitatem Spiritus sancti; confestim Damasus indixit Romae concilium episcopos diversarum nationum advocans. Ibi Auxentius damnatus. Ibi excommunationis sententia contra hostes consubstantialis et divini Spiritus prolata est. Ibi declaratum fuit nullius synodi quantumvis numero episcoporum ingenti constaret, ratam sententiam [Col. 0105D] futuram, aut ullo robore praeditam, cui non accedat consensus pontificis Romani, cujus sententia est prae caeteris omnibus exspectanda. «Numerus episcoporum qui erant Arimini in unum congregati praejudicii vim habere non debet: praesertim cum formula illa composita sit, neque episcopo Romano, cujus sententia prae caeteris omnibus exspectanda erat, neque aliis eidem consentientibus.» Synodica concil Rom ad Illyric epise apud Theodoret l. II, c. 22, et apud Sozom. lib. VI, c. 23. Haec nos addiscimus ex allegata synodica Romani concilii sub Damaso, quam Illyriciani praesules deinde per manus tradiderunt Asianis, et Phrygibus, aliarumque provinciarum episcopis, significantes in suo libello (ap. Theodoret. lib IV, c. 8) eamdem ad se perlatam Roma quae est caput imperii, ab ipsis cum Egidio collega ad eos mitti, ut discat, utrum vestra praedicatio ita se habeat an non. Imperator Valentinianus, ejusque frater Valens, qui nondum [Col. 0106A] perversus fuerat ad Arianam impietatem sectandam, illi adjunxerunt legem, epistolae in morem dictatam, ut recipi curarent ea, quae in utroque concilio Romano et Gallicano fuerant decreta. «Nos autem non aliter sentimus, atque duo concilia: quorum alterum jam Romae, alterum habetur in Gallia.» Epistola Valentiniani imp ad Asianam dioeces apud eumd Theodoretum lib IV, c. 7. S. Basilius tum suo tum aliorum orthodoxorum Orientalium episcoporum nomine defert ad tribunal Occidentalis Ecclesiae tres antesignanos factionum, tanquam ad illam auctoritatem, quae sola possit opem ferre in discrimine per hos sectarios intentato. «Non est autem (ait S. Doctor) quod aliunde opem exspectemus, nisi per vos Dominus, a quibus sincere colitur, curationem miserit. Improba quidem et impudens Arianorum haeresis manifeste ab Ecclesiae corpore divulsa proprio immoratur errori, parumque nos laedit, propterea quod illius impietas [Col. 0106B] omnibus nota est. Qui vero ovium pellem induti, mansuetudinem ac placiditatem externe quidem simulant, interne vero gregem Christi crudeliter lacerant; et hoc nomine, quod ex nostro gremio progrediuntur, simpliciores facile laedunt, ii sunt perniciosi illi, et qui non ita facile caveri possunt. Quos per vestram diligentiam omnibus Orientis Ecclesiis publicari, ac manifestari petimus; ut vel recta ingredientes, sincere nobis conjuncti sint; vel si perversi esse perrexerint, pestem suam sibi ipsis solis contineant; ne posthac per incautam communionem morbum suum vicinioribus affricare possint,» S. Basil epist 74. Tres isti factionum principes, accusati a S. Basilio, erant Eutaschius Sebastenus, Paulinus Antiochenus, et Apollinaris. Eustachius, qui auctoritate Liberii papae restitutus fuerat episcopatui Sebasteno, cum Romae fidei professionem, uti diximus, praestitisset, in Arianismum fuerat relapsus, imo et illorum haeresim complexus fuerat, qui divinitatem sancti [Col. 0106C] Spiritus pernegabant. Hic per summam impudentiam recriminari ausus est B. Basilium et adversus fidem magni doctoris intentare calumniam (ut Basilius testatur epist 74). Verum divinae ultioni cito subjacuit, justo ejus decreto infelicem exitum vitae expertus. Paulinus Antiochenus accusabatur de admissa doctrina Marcelli Ancyrani et de haeresi confundente divinas tres personas. Hujusmodi tamen accusatio nihili Romae habita minime impedivit, quin ab Ecclesia Romana semper judicatus fuerit legitimus Antiochiae episcopus Paulinus, excluso Meletio quem tolerabat sanctus Basilius; et quin sedis apostolicae mandato suspecti de fide in ejus Paulini manibus fidei professionem de more jurarent. «Apollinaris scripsit et de resurrectione quaedam fabulose, imo judaice composita, in quibus nos dicit iterum ad cultum a lege praescriptum reversuros . . . Deinde et de incarnatione . . . » S. Basil epist 74 et 77. «Mentem ab Christi incarnatione dimovere, eumdemque [Col. 0106D] carnem cum anima duntaxat suscepisse, mentem vero nequaquam asserere . . . Apollinaris Laodicenus hujus dignitatis auctor ac propugnator exstitit.» S. Epiph haer 87. Vide Theodoret lib V, c. 3. Hanc haeresim Damasus damnavit in concilio Romae habito; et illius auctorem Apollinarem deposuit, una cum Timotheo ejus discipulo. Cum vero post ejusmodi judicium haeresiarcha ejusque sectatores simularent apud catholicos ab ea sententia se alienos, et in communione Romanae sedis versari gloriarentur; Orientales episcopi ea de re ad Damasum praescribentes rogabant, ut damnare ac deponere vellet hujusmodi sectarios. Vitalis prae caeteris, quem Apollinaris episcopum creaverat suae factionis apud Antiochenos, jactans Romanae communionis sese participem, delatus cum fuisset apud beatissimum Damasum (scribit S. Greg Naz epist 2 ad Clodon) adactus est ad eumdem se conferre in Urbem et fidem suam scripto exponere: quod ita praestitit, [Col. 0107A] ut prima fronte sana et recta videretur; nam verbis attexta fuerat ita accommodatis ad ideas diversas, ut sectae suae erroribus velandis, aeque ac veritati catholicae exprimendae servire posset. Respondit itaque Damasus Orientalibus episcopis in hanc sententiam apud Theodoret lib V, cap. 10: «Quod vestra charitas debitam sedi apostolicae reverentiam tribuit, filii honoratissimi, vobis quoque ipsis maximo sane honori est. Nam tametsi sancta Ecclesia, in qua sanctus apostolus sedens nos docuit, quo pacto illius gubernacula quae suscepimus tractanda sint, nobis primae partes deferuntur; tamen confitemur nos illo dignitatis gradu longe inferiores esse . . . Sciatis velim, fratres, nos Timotheum illum profanum Apollinaris haeretici discipulum, cum impio suo dogmate jampridem abdicasse; et ob eam causam credimus reliquias ejus nihil imposterum momenti habituras . . . Itaque quid est, cur abdicationem Timothei a me rursus requiratis, [Col. 0107B] qui etiam hic judicio sedis apostolicae, Petro quoque episcopo Alexandrino praesente abdicatus est una cum magistro suo Apollinari?» Cum igitur suscepta fuisset a Damaso professio fidei per Vitalem praestita, nihil decrevit de ipsius persona; sed eumdem remisit cum litteris ad Paulinum Antiochenum episcopum, ut judicaret an sincere ageret. «Per filium meum Vitalem, (inquit apud Baron. Annal. ad ann. 373, n. 5), ad te rescripta direxeram, tuae voluntati, et tuo judicio omnia derelinquens: et per Petronium presbyterum breviter indicaveram, me in articulo profectionis jam ejus aliqua ex parte commotum. Unde ne aut tibi scrupulus resideret, et volentes forsitan Ecclesiae copulari tua cautio probanda differret, fidem nostram misimus non tam tibi, qui ejus fidei communione sociaris, quam his, qui in ea subscribentes, tibi, id est nobis per te voluerint sociari, dilectissime frater. Quapropter si supradictus filius meus Vitalis, et qui cum eo sunt, tibi voluerint aggregari, primum [Col. 0107C] debent in ea expositione fidei subscribere.» Formula fidei a Damaso transmissa ad Paulinum anathema dicit eis «qui profano ore dicere audent Spiritum sanctum per Filium factum esse, anathema denuntiat omnibus, qui non libere praedicant Spiritum sanctum unius et ejusdem tum essentiae, tum potestatis cum Patre et Filio,» etc., apud Theodor. lib. V, cap. 11. Fuit vero haec formula veluti Lydius lapis, per quem haeretici a catholicis discernerentur. Vitalis, nec non alii subscribere huic formulae recusarunt. Atque ita Romae detecta ipsius in errore pertinacia, anathemate perculsus fuit una cum ejusdem farinae hominibus versipellibus, non attenta priori illa subdola professione, quam scripto consignatam obtulerant. Illustrem quoque reddidit fidei suae zelum B. Damasus, et auctoritatem sedis suae contra haeresiarcham Priscillianum, ejusque asseclas. Illorum haeresis erat breviarium seu complexio [Col. 0107D] errorum sectae Manicheae et Gnosticae. S. Epiphanius videtur indicare originem ejusdem haereseos dum narrat (haeres. 26, ad fin.) delatos a se juventa tum florente in Aegypto ad episcoporum notitiam nonnullos coetus infames, in quibus injuriam honestati suae inferre cum tentassent qui eo convenerant, episcoporum vigilantia expulsi ac dispersi fuere. Unus ex his facinorosis nomine Marcus Memphites in Gallias secedens, complures seduxit nobiles praesertim feminas, illectas voluptatis illecebris, quibus sua dogmata condiebat. Hispanias quoque infecit, ubi per illustrem feminam, et per rhetoricae artis professorem, qui primi fuerant ejus discipuli, validam manum collegit sectariorum, quibus Priscillianus praepositus nomen dedit (vide S. Hieronym. in Is. cap. XLIV) . «Hic, juxta descriptionem Severi Sulpicii Hist. lib. II, familia nobilis, praedives opibus, acer, inquies, facundus, multa lectione eruditus, disserendi ac disputandi promptissimus. Felix profecto, [Col. 0108A] si non pravo studio corrupisset optimum ingenium. Prorsus multa in eo animi et corporis bona cerneres: vigilare multum, famem ac sitim ferre poterat, habendi minime cupidus, utendi parcissimus. Sed idem vanissimus et plus justo inflatior profanarum rerum scientia: quin et magicas artes ab adolescentia eum exercuisse creditum est. Is ubi doctrinam exitiabilem aggressus est, multos nobilium, pluresque populares auctoritate persuadendi, et arte blandiendi allicuit in societatem. Ad hoc mulieres novarum rerum cupidae, fluxa fide, et ad omnia captioso ingenio catervatim ad eum confluebant. Quippe humilitatis speciem ore et habitu praetendens, honorem sui et reverentiam cunctis injecerat. Jamque paulatim perfidiae istius tabes pleraque Hispaniae pervaserat: quin et nonnulli episcoporum depravati, inter quos Instantius et Salvianus, Priscillianum non solum consensione, sed sub quadam etiam conjuratione susceperant. [Col. 0108B] Quo Adyginus episcopus Cordubensis ex vicino agens comperto, ad Idatium emeritae aetatis sacerdotem refert. Is vero sine modo et ultra quam oportuit Instantium, sociosque ejus lacescens facem quamdam nascenti incendio subdidit: ut exasperaverit malos potius quam compresserit. Igitur post multa inter eos, et digna memoratu certamina, apud Caesaraugustam synodus congregatur: cui tum etiam Aquitani episcopi interfuere. Verum haeretici committere se judicio non ausi. In absentes tum lata sententia, damnatique Instantius, et Salvianus episcopi, Helpidius et Priscillianus laici,» etc. Secta ad confirmandas vires suas contra synodum Caesar-Augustanam Priscillianum etiam laicum, sed principem malorum omnium episcopum ordinat. Cum vero episcopi catholici a Gratiano principe edictum impetrassent ad haereticos e civitatibus ac provinciis expellendos; Priscillianus ejusque asseclae episcopi Romam se contulerunt, «ut apud Damasum urbis ea tempestate episcopum objecta purgarent. Sed iter eis praeter [Col. 0108C] interiorem Aquitaniam fuit (Sulpic hist lib II,) ubi tum ab imperitis magnifice suscepti sparsere perfidiae semina: maximeque Elusanam plebem sane tum bonam, et religioni studentem pravis praedicatoribus pervertere,» etc. Complures ex antiquis Patribus eorumdem errores percensent. Videndus de iis S. Augustinus de haer cap 70, S. Hieronym adv Pelag ad Ctesiph, Orosius ap. S. Aug in consult de error Priscill, S. Aug contra mend, S. Leo epist 93 ad Turib, etc. Sequitur Sulpicius loco indicato: «Hi ubi Romam pervenere, Damaso se purgare cupientes, ne in conspectum quidem ejus admissi sunt. Regressi Mediolanum, aeque adversantem sibi Ambrosium repererunt. Tum vertere consilia, ut, quia duobus episcopis, quorum ea tempestate summa auctoritas erat, non illuserunt largiendo et ambiendo, ab imperatore cupita extorquerent: ita corrupto Macedonio tum magistro officiorum, rescriptum eliciunt, quo calcatis quae prius [Col. 0108D] decreta erant, restitui Ecclesiis jubebantur. Hoc freti Instantius et Priscillianus repetivere Hispanias,» etc. Quod attinet ad Damasum, is constanter tum illis restitit, tum novo haeresum monstro, Helvidio appellato, contra virginitatis evangelicae consilium insurgenti, et per horribilem blasphemiam auso contra intemeratae semper Virginis Mariae emovere tetrum illum afflatum quo perculit aures catholicae Ecclesiae, affirmans eamdem post Christum Dominum divini Spiritus operatione conceptum, et illaesa virginitate in lucem editum, filios a S. Josepho sustulisse. Contra hunc infamem haereticum beatus Hieronymus, qui tunc Romae agebat, stylum assumens pro Deiparae virginitate perpetua librum edidit praeclarissimum: quem declarat a papa Damaso, viro egregio, et erudito in Scripturis, et virgine ipso Ecclesiaeque virginis doctore, repertum immunem ab omni reprehensione. His igitur editis a Damaso speciminibus infractae [Col. 0109A] constantiae contra haereticos, et apostolicae auctoritatis suae in Ecclesiae catholicae doctrina asserenda, et ecclesiasticis judicis exercendis, respondent caetera ejusdem auctoritatis pontificiae experimenta, quae dedit in convocatione oecumenici concilii Constantinopolitani, quae a neotericis nonnullis in dubium audacter revocata, strenue asserta et confirmata producit D. archiepiscopus Somier, lib III, cap. 18, [Col. 0110A] suae Hist dogmat sanctae sedis. Nos temperamus a pluribus inde repetendis in notas hujus num, quem satis illustrant hactenus inde excerpta. Eodem vero capite collecta reperies quae de vicariis apostolicis per Illyricum a Damaso constitutis scitu digna illustrare possunt historiam ecclesiasticam earumdem regionum.
54 Damasus, natione Hispanus, ex Patre Antonio, sedit [Col. 0071] B, an 17, m. 3, d. 4. Vide Baron anno Domini 367. annis decem et octo, mensibus duobus, diebus decem, et cum eodem ordinatur sub contentione Ursicinus. Et facto consilio sacerdotum constituerunt Damasum, quia fortior et plurima multitudo erat, et sic constitutus est Damasus, et Ursicinum ejecerunt ab urbe, et constituerunt eum Neapoli episcopum. Et mansit Damasus in urbe Romana praesul in sede apostolica. Fuit autem [Col. 0071] B, Valentiniani, et Vatentis, et Valentiniani junioris, et Theodosii a Coss. Lucipini, et Jovini ad Ricimerem, et Clearchum. temporibus Juliani. [Col. 0073] Hic fecit basilicas duas, unam juxta theatrum [Col. 0073] dedicavit. sancto Laurentio, et aliam via Ardeatina, ubi requiescit in catacumbis, et [Col. 0073] Vide Baron ad ann 384, quid sit Platonia. aedificavit platoniam, ubi corpora apostolorum jacuerunt, id est beati Petri et Pauli, quam et versibus ornavit. Hic multa corpora sanctorum martyrum requisivit, quorum etiam [Col. 0073] C. conchylia, et sepulcra. concilia versibus decoravit. Hic constitutum fecit de Ecclesia. [Col. 0073] Vide Baron ad ann. 367. Hic accusatus est invidiose et incriminatus de adulterio, et facta synodo, purgatus est a quadraginta quatuor episcopis, qui etiam damnaverunt Concordium et Calixtum diaconos accusatores, et projecerunt de Ecclesia. Hic constituit titulum in urbe Romana, scilicet basilicam quam ipse construxit, ubi et donavit patenam argenteam pensantem libras 15 [Col. 0073] C, 20. , scyphum anaglyphum [Col. 0073] C, argenteum. pensantem libras decem; calices ministeriales argenteos quinque pensantes singuli libras tres; coronas argenteas quinque pensantes singulae libras octo; canthara cerostrata aerea pensantam libras 16; domos in circuitu basilicae praestantes solidos quinquaginta quinque [Col. 0073] C, 355. ; possessionem Papyrianam territorio Ferentino cum adjacentibus [Col. 0073] C. attiguis. antiquis, praestantem solidos [Col. 0073] 120 et tremissem. ducentos et viginti, et trimisium; possessionem Antonianam in territorio Casin. praestantem solidos centum et tres; balneum juxta titulum praestans solidos septem et viginti [Col. 0073] Baron loc cit id negat. . Hic constituit, ut psalmos diu noctuque canerent per omnes ecclesias: qui hoc praecepit presbyteris et episcopis, vel monasteriis. Hic fecit ordinationes in urbe quinque per mensem decembris presbyteros 31, diaconos 2, episcopos per diversa loca sexaginta duos. Qui etiam sepultus est via Ardeatina in basilica sua, III Idus Decembris juxta matrem suam, et germanam. Et cessavit episcopatus per dies 31.
[Col. 0109B] Apud Fabrottum ex cod. Freheri. Num 55, lin 3. AB. archivo. lin 7. B, in urbe, quos etiam. lin 10. B, ei communicarentur. lin 13. AB, ei largiatur. lin 16. AB, triginta quinque. lin 16 et 17, VIII Kalend. Lin 3, et exparsit per univ m. ut in omnium ( M, omni) ecclesiarum archivis teneretur ob oppugnationem contra omnes ( M, omnis) haereses. lin 6, qui nomin ferm ( in ora cod Maz, hinc comprobatur quod Ecclesia primitiva consecrabat in fermento. V. sup in Vita Zephirini ). Hic invenit Manichaeos in Urbe, quos in exsilium deportari jussit, et constituit ut non participarent c. f. communionem, ( M, communione). lin 9, vexari ( M, vexare). Hoc quoque constituit ut si q. lin 12, trans sui ob human eccl viaticum ei in fine tradatur. Hic constituit haereticum sub manus impositione rec. lin 14, in urbe Roma. lin 16, VIII Kal. Mart. Lin 1, ann 15. Hic c. lin 3, exparsit p. u. m. ut in omni ecclesiae archivo teneretur ob. opp. lin 5, ni cons. lin 6, hic invenit M. lin 9, vexare. lin 12, sui ob. h. lin 16, octavo Kal lin ult episc dies 20. Lin 3. Cass et Flor sparsit. lin ead., archivio. lin 5. Flor., Nisi qui consecratum episcopi designati suscepit. lin 7, Flor addit in Urb. lin 12. Flor sec, ut. lin 13. Flor, sub manus impositione reconciliari. lin 9. Flor, octavo calendas Maii. Lin 1 et 2, ex patre Tyburtio, sedit ann XV, m. XI. dieb XXV, lin 3, et exparsit. lin 3 et 4, archivo teneantur ob oppugnationem contra omnes haereses. lin 6, hic invenit Manichaeos, quos exsilio deportavit.
[Col. 0109C] Linea 10.— Nisi tantum relegatione monasterii. Cum Manichaeorum haeresis non modo pravissima, sed etiam obscena fuerit, nullam leviorem poenam illis Siricius imponendam censuit, quam perpetuae [Col. 0110C] poenitentiae in monasterio peragendae: unde duo quaedam consequuntur, et monasteria ante Siricium fuisse, et gravioribus delictis poenitentiam perpetuam impositam fuisse; cum hoc tamen moderamine, quod in ultimo constitutis viaticum concederetur.
[Col. 0111A] Linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia vel contra haereses, et dispersit per universum mundum, ut in omnis Ecclesiae archivio teneantur ob impugnationem contra omnes haereses. Constitutiones pontificias contra haereticos in archivum omnium Ecclesiarum referri, a Siricio statutum, ut omnibus notae essent. Constitutiones et epistolae pontificiae servantur in archivo Ecclesiae Romanae. Hieron adv Rufinum lib II: «Si a me fictam epistolam suspicaris, cur eam in Romanae Ecclesiae chartario non requiris?» Anastas in Coelestino: «Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, quod hodie archivo Ecclesiae tenetur reconditum.» Idem in Leone: «Iterum multas epistolas fidei misit beatissimus Leo archiepiscopus, quae hodie reconditae in archivo tenentur.» Gelasii libri adversus Eutychem et Nestorium in archivo Ecclesiae custodiae causa repositi. Anastas in ejus Vita: «Hic fecit et libros adversus Eutychem [Col. 0111B] et Nestorium, qui hodie in bibliotheca et Ecclesiae archivo reconditi tenentur.» Chirographum, id est sententiam anathematis dictam contra Dioscorum schismaticum in archivo Ecclesiae reposuit Bonifacius II, de quo Anastas in ejus Vita: «Quem chirographum archivo Ecclesia reclusit, quasi damnans Dioscorum.» Synodus Romana habita per Martinum in archivo Ecclesiae posita. Anastas in Martino: «Quae synodus hodie archivo Ecclesiae continetur.» Idem in Joanne V: «Quorum chirographus archivo Ecclesiae detentus est.» Linea 4.— Hic constituit ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum, quod nominatur fermentum. Siricii decretum est, ne quis presbyter missam celebraret priusquam ab episcopo suscepisset fermentum, id est panem fermentatum benedictum; et hoc est fermentum quod ex instituto Melchiadis mitti solebat ab episcopo per Ecclesias in symbolum communionis Ecclesiae. Ejusdem [Col. 0111C] ritus insigne vestigium exstat apud Innocentium I, epist. ad Decentium: «De fermento vero quod die Dominica per titulos mittimus, superflue nos consulere voluisti, cum omnes Ecclesiae vestrae intra civitatem sint constitutae, quarum presbyteri, quia die ipsa propter plebem sibi creditam, vobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a vestra communione maxime illa die non judicent separatos, quod per parochias fieri debere non puto, quia nec longe portanda sunt sacramenta, nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus, sed presbyteri eorum conficiendorum jus habent atque licentiam.» Olim in Orientali Ecclesia eucharistia in festo Paschae transmittebatur per alias Ecclesias, quod vetuit synod Laodicen can 14. Linea 9.— Hic constituit ut si quis conversus de Manichaeis rediret ad Ecclesiam, nullatenus communicaretur, nisi tantum relegatione monasterii diebus [Col. 0111D] vitae suae teneretur obnoxius. Statutum Siricii ne Manichaei conversi recipiantur ad sacram communionem, nisi in vitae exitu, et in monasteria poenitentiae causa detrudantur. Familiaris clericorum fuit poena, detrusio in monasterium poenitentiae causa, can Si episcopus, 50 dist, can ult, 55 dist can Si quis clericus, can Dictum, 81 dist can Clerici, 23 qu. 8. Eadem poena usus est Innocent I in Cataphrygas. Anastas in Innocent «Et multos Cataphrygas in Urbe invenit quos exsilio et monasteriis relegavit.»
[Col. 0111D] Linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, vel contra omnes haereses. Verba haec, et eorumdem expressio firmant factas animadversiones de modo explicandi pontificias constitutiones, quarum argumenta etsi minime individuentur, nihilominus denotare editas constitutiones spectantes ad Ecclesias, vulgatas ut generalia Decreta. Istiusmodi erat hoc [Col. 0112A] constitutum Siricii ad omnes Ecclesias spectans, ejusque materia respiciebat omnes haereses. Qua occasione id editum impraesentiarum expendendum, ut firmior evadat haec ecclesiastica observatio, et in antecedentibus, et subsequentibus libri pontificalis gestis saepius laudantibus constituta pontificia, omissa plerumque eorumdem argumentorum memoria explicantur quomodo intelligenda veniant. Constitutum itaque Siricii, quod contra omnes haereses per omnem Ecclesiam vulgatum hic asseritur; censendum illud est, quod pontifex Siricius edidit, Theodosio patrocinante, et Romae praesente anno 388, pontificatus anno V, cum imperator triumphum ageret de devicto Maximo tyranno. Consuetum enim erat imperatoribus in quinquennalibus, decennalibus, et vicennalibus festa instituere, et sicuti populum largitionibus aut similibus solemnitatibus allicere, et munerare, sic ad imperii felicitatem sacrificia indicere, et religionis puriora obsequia promovere: [Col. 0112B] ita et in triumphis actitabant. Hinc persecutiones in Christianos in diebus istis agitatae, ut egit Diocletianus ex supra animadversis. Cum religionem Christianam suscepit Constantinus, et cum ipso sequentes imperatores, Christianae religionis in iisdem diebus accuratiorem culturam, et privilegia promovere assueti erant. Constantinus enim M vicennalia agens, quae ad diem VIII Kal Augusti inciderant ex Sosomeno, ut Ecclesiam ab Arianorum labe purgaret, concilii Nicaeni celebrationem promovit, et in ipsa festivitatis pompa haec cum episcopis egit. «Cum haec a concilio ita decreta essent, forte accidit, ut Vicennalia Constantini eodem tempore celebrarentur: est enim hic mos Romanis, ut decimo quoque anno uniuscujusque imperatoris publicam agant festivitatem. Commodum igitur adesse tempus existimans imperator, episcopos, qui synodo interfuerant ad convivium invitavit, donisque convenientibus honoravit.» Sic Constantius in quinto quinquennali ad multiplices de fide disceptationes componendas, [Col. 0112C] Orientales Seleuciae, Occidentales Arimini cogendos voluit. Quod similiter egit Antiochiae anno 341, et Sardicae anno 347. Theodosius vero in singulis suis victoriis nihil antiquius habuit, quam Deo datori, et benefactori per religionis uberiorem proventum offerre istiusmodi largitiones, edicta saluberrima edendo, vel ad Ecclesiae restaurationem, vel ad perdendos idololatras, et haereticos. Anno enim 380, Alanis devictis, Hunnisque cum Gothis, et Thessalonicae baptizatis, illico legem edidit adversus haereticos, qui diversarum sectarum in qualibet Orientis civitate plures Ecclesias obtinentes, catholicis summam invidiam faciebant. Decrevit itaque ut solus episcopus, qui Damasi communionem, et fidem amplecteretur, in civitate qualibet resideret, et a reliquis Ecclesiae auferrentur. «Cunctos, ait in lege imperator, populos quos clementiae nostrae regit temperamentum in tali volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum tradidisse Romanis, religio [Col. 0112D] usque nunc ab ipso instituta declarat. . .Hanc legem sequentes, Christianorum catholicorum nomen jubemus amplecti: reliqui vero dementes haeretici nominis infamiam sustinere, nec conciliabula eorum, Ecclesiarum nomen accipere: divina primum vindicta, post etiam motus nostri, quam ex coelesti arbitrio sumpserimus, ultione plectendos.» Ad legem editam subsecutam catholicorum episcoporum restitutionem et Ecclesiarum, haereticorumque expulsionem describit Philostorgius tunc Constantinopoli degens anno aetatis vigesimo, dum scribit. «Quod Theodosius imperator prope Sirmium cum barbaris congressus (eo quippe statim ut imperium cepit necessitate id exigente profectus est) belloque victor, inde Constantinopolim magnifice concessit: iisque qui ὀμοουσιον profitebantur Ecclesiarum curam demandavit; Arianos vero, et Eunomianos urbe expulit: e quibus erat et Demophilus,» etc., et reliqui recensentur primipili haeresum tunc [Col. 0113A] inundantium, qui e sedibus suis expulsi et alibi vagantes describuntur: ex quo magis roborata manet prior animadversio in Damaso facta de edito fidei constituto ab eodem pontifice, occasione alterius edictus a Gratiano emanati. Et cum Ecclesiarum Orientalium episcopi adessent Damasi fidem, et communionem sequentes, Theodosius alia lege emissa post annum 380 decrevit, ut in posterum nullus in Orientalibus provinciis episcopus haberetur, nisi qui communicaret cum episcopis illis, fidem et communionem Damasi profitentibus. Cum enim l. 3 ejusdem tit cod Theod enumerasset episcopos catholicae communionis, proprio nomine addit: «Omnes autem qui ab eorum, quos commemoratio specialis expressit, fide communionis dissentiunt, ut manifestos haereticos ab ecclesiis expelli, neque his penitus posthac obtinendarum Ecclesiarum pontificium facultatemque permitti.» Etsi vero per synodum Constantinopolitanam oecumenicam anno 381 celebratam videretur provisum Ecclesiis Orientis; [Col. 0113B] nihilominus vociferantibus illis, et novam audientiam exspectantibus ex indulgentia permisit conventum; advenerantque Constantinopoli anno 383 haeresum duces, et inter hos Eunomius, qui perfidiae suae prolixiorem expositionem edidit, quam refert Valesius in notis ad Socratem pag 61, et Baluzius in nova concil collectione. Collectio habita est eo anno, mense Junii, et de ea idem Socrates l. V, c. 10, Sozom lib VII, c. 12, et cum vidisset eorumdem perfidiam contumacissimae mentis propositum, alteram legem edidit, in qua sic eos coercendos decrevit. «Omnes omnino quoscunque diversarum sectarum error exagitat, id est, Eunomiani, Ariani, Macedoniani, Pneumatomachi, Manichaei, Encratitae, Apotacticae, Saccopheri, Hydroparassatae nullis circulis coeant, nec ad imagines ecclesiarum parietes privatos ostendant; nihil vel publice, vel privatim, quod catholicae sanctioni officere possit, exerceant.» Repetiturque anno 384 nova alia lege, sic ut ab eo [Col. 0113C] tempore cum idololatria repressi jacerent conatus haereticorum, qui ab anno 319 usque ad 383 Ecclesiae sinum dilaniaverant. Ad has itaque varias fidei formulas, quas in Constantinopolitana collectione obtulerant haeretici, necessarium erat, ut puriori et catholica occurreret Ecclesia, et singulis opponeret opportuniora remedia, ad radicitus convellendam perfidiam. Obstabat interim Justina imperatrix contumacissime adhaerens Arianis, et ex odio in catholicos concepto reliquis sectis. Verum haec damnata anno 388 quo etiam anno, prospero eventu imperator, de Maximo tyranno faustam victoriam reportavit, Romamque extemplo ingressus est triumphum de diversis hostibus acturus. Ibi Siricium ad tractatum, fideique formulam adversus cunctas haereses emittendam impulisse credibile est. Hanc laudari a libro Pontificali, et tunc editam, etsi forte perierit, aut lateat, rerum enarratarum series evincit. A devicto Maximo Romam adiisse refert auctor Miscellae, [Col. 0113D] qui post bellum cum Maximo addit: «Tunc igitur: imperator Valentinianus, et Theodosius peracta victoria Romam venere.» De Romano adventu, actisque in Urbe a Theodosio plura habet Pacatus in Panegyrico Romae dicto occasione triumphi. Ab eo momento omnem operam locasse ad fidei catholicae restitutionem testatur Rufinus tunc vivens, qui Maximi in Gratianum machinationes referens deinde addit. «Affuit Theodosius propter regni fidem bonitatisque, ac beneficiorum Gratiani memor: et in vindictam totius viribus Orientis insurgens ultus est sanguinem justum. Valentiniani quoque impia inter haec mater defuncta, fidem catholicam, quam ipsa violaverat, et regnum, tyrannide depulsa, restituit. Atque ipse, postquam Romam illustri triumpho invectus est, ad propria rursus regna remeavit.» Congruentissimum aptissimumque tempus aderat, ut Siricius, Theodosii zelum promovens, constitutum ederet adversus omnes haereses, ad fidei formulas, ac [Col. 0114A] momenta ab haereticis in collectione Constantinopolitana penitus convellenda. Potuit Theodosium impellere etiam Maximi tyranni obtestatio, Siricio rescribentis, ad ejusdem postulata, se in animo concepisse exstirpare haereses, modumque imponere dissensionibus. Exstat epistola, in qua haec Maximus Siricio denuntiat. «Accepimus litteras sanctitatis tuae, quae nobis fuere gratissimae, quaeque plane et nomini sacerdotis, et dignitati Urbis splendidissimae convenirent. Fidei vero catholicae, de qua Clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me, et speciale divinitatis experior, hoc me confiteor curam habere majorem; quo videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui in omnibus semper conatibus, atque successibus Deus fautor asseruit, cujusque hodie, et ut spero, perpetuo protector, et custos esse dignetur . . . . . Caeterum id nobis animi, et voluntatis esse profitemur, ut fides catholica, procul omni dissensione submota, et concordantibus universis sacerdotibus, et unanimiter Deo servientibus, [Col. 0114B] illaesa, et inviolabilis perseveret.» Etenim si anno anteriore Siricius cum Maximo haeresum exstirpationem promovit, promiseratque tyrannus; cum Theodosio pio, et victore Romam agente anno sequente, et promovisse, et constitutum adversus omnes haereses promulgasse certum erit; eoque magis quod ab anno 380 ad 392 tot leges ediderit, et editas exsequi elaboraverit ad omnes haereticorum conatus infringendos, quod revera egit, et florentissime fides refloruit: impetravitque eodem tempore Siricius a Theodosio, ut idolorum fana Romae destruerentur ex Prospero in Chronico, et S. Augustino. Linea 3.— Dispersit per universum mundum. Theodosio patrocinante, potuit Siricius constitutum provinciis omnibus intimare, sicuti Damasus adhuc haereticae pravitatis ducibus, et protectoribus viventibus, suum tomum in Orientem direxit, directumque ab episcopis subscriptum est. In ea autem circumstantia [Col. 0114C] erant assueti Romani pontifices pro potentiori principalitate, et cura omnium Ecclesiarum encyclicas dirigere, quibus quid esset credendum, quidve refugiendum declarabant. Quomodo ex Lirinensi Stephanus per ea verba in controversia rebaptizationis episcopis rescripsit, nihil novandum, sed quod traditum est retinendum. In eadem sollicitudine perseverantes successores, ut suis locis dicemus, fidei formularium, quod regulam vocabat ea Aetas, aut Tomum, per provincias episcopis dirigebant, cum eo onere, ut unus qui receperat, proximiori intimaret. Quod servatum esse praeter alia in concilio Hispanico, quod quidam Toletanum I numerant, constat ex his verbis inter Acta: «Incipit Regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianistas quam episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani, et Betici fecerunt, et cum praecepto papae urbis Romae Leonis ad Baleonium episcopum Galiciae transmiserunt.» Reliquas fidei [Col. 0114D] regulas a pontificibus transmissas vide in seq. notis. Ibid. Ut in omnis Ecclesiae archivo teneantur ad impugnationem contra omnes haereses. Ex hac ecclesiastica diligentia olim religiose custodita, ut epistolae encyclicae in archivis Ecclesiarum reservarentur, puto factum, ut collector harum Vitarum omiserit recensere Constitutionum argumenta, cum haec in codicibus encyclicis reservarentur. Ita vicissim episcoporum subscriptiones editae constitutioni additae dirigebantur ad sedem apostolicam, quae in archivis reponebantur. Quod in fine fragmenti Holsteniani de tomo Damasi subscripto ab Orientalibus ibi notatur. De custodia vero constitutionum apostolicarum, forsitan in codice aliquo collectarum, et intimatione, uti de re usitata, scribit Zosimus Hesychio Salonitano episcopo: «Unde miramur, ad diligentiam tuam statuta apostolicae sedis non fuisse perlata.» Et Innocentius I exigit ab episcopis, ut probent haec non fuisse intimata, scribens Luxuperio [Col. 0115A] Tolosano: «Nam si ad aliquos forma illa ecclesiasticae vitae pariter, et disciplinae, quae ab episcopo Siricio ad provincias commeavit, non probabitur pervenisse.» Probationem, inquam, exigit Innocentius cum diligentissima esset sedis apostolicae haec sollicitudo, quod testatum reliquit idem Innocentius Rufo Thessalonicensi sic commonitum faciens: «Nam voluntatem hanc nostram per unamquamque provinciam, satis ut decebat, manifestavimus.» Cum vero id denuntiatum habebant cura metropolitanorum episcopi, tenebatur metropolita de subsecuto episcoporum obsequio pontificem commonere, quod declarat Innocentii successor Bonifacius eidem Rufo scribens: «In notitiam singulorum, ad quos ante jam scripsimus, quem deberent tramitem custodire, nostras te epistolas protulisse, dixisti: quibus debitum se commendare consensum plurimi sacerdotum sacrarum traditionum memores sunt professi.» Ait id debitum esse profluens ex sacra traditione. Unde [Col. 0115B] liquet quomodo bene hic animadversum, has pontificias constitutiones in archivis Ecclesiarum reservari. Professiones porro istiusmodi, et subscriptiones sive synodicarum, sive encyclicarum epistolarum in archivis reservatae grande erant veritatis argumentum. Hinc cum Africani episcopi Sirmiensem perfidiam communi calculo damnassent, ac priores perfidiae duces Ursacium, et Valentem, totius Tragoediae Sirmiensis auctores, has subscriptiones eripere ex archivis Africanarum ecclesiarum obnitebatur, Constantius miserrime tunc circumventus a perditissimis episcopis Ursacio, et Valente. Tyrannicum impetum ita Hilarius in libro adversus Constantium sugillat: «Subtraxisti enim voluntati tuae Orientales episcopos, neque solum voluntati tuae, sed et violentiae. Mandas tibi subscriptiones Afrorum, quibus blasphemiam Ursacii, et Valentis condemnaverant, reddi. Renitentibus comminaris, et postremum ad diripiendum mittis. Quid? existimas Christum nonnisi per litteram judicare, et ad arguendam voluntatem agere [Col. 0115C] chartula Deum? aut quod semel scriptum est, et per te violenter abreptum, id de conscientia posse divinae potestatis aboleri?» Linea 4.— Hic constituit, ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum. Cum Melchiade, et Zepherino coincidit constitutio. Siricius tamen videtur, quod decretum pro circumstantia temporum extenderit ad universam Ecclesiam. Equidem hanc consuetudinem post Siricium usurpatam docet decretalis laudata Innocentii I supra, ubi pontifex respondet Decentio Eugubino, qui pontificem interrogaverat, an Eucharistia sicuti presbyteris ecclesiarum civitatis dirigebatur, sic et sacerdotibus extra urbem per parochiam constitutis esset mittenda. Unde certo supponit hanc consuetudinem ex Siricii decreto fuisse per Ecclesias vindicatam. Opportuna vero censenda est haec constitutio in ea circumstantia, in qua Oriens, Occidensque eousque variis [Col. 0115D] haereticorum turbis foedatus, et in majori cujuslibet Ecclesiae collocato catholico episcopo, haereticis antistitibus expulsis, ut presbyteri reliquarum Ecclesiarum rectores cum episcopo catholico dignoscerentur esse in una fidei, et communionis professione; voluit Siricius, ut nonnisi de consecrata Eucharistia ab episcopo designato acciperent, veluti ex certa tessera unitatis reliqui sacerdotes dignoscendi. Quod etiam firmare videtur verbum designati, seu episcopi catholici, qui eo tempore expulsis aliis variarum sectarum episcopis in eadem civitate degentibus, ex professione Tomi Damasi, aut Siricii, soli erant designati ut sedem obtinerent. Vocem vero designati episcopo competere ostendunt alii cod., ubi vox loci omittitur: Praxim hanc apud reliquas Ecclesias observatam docet epistola Latini Latinii, quam in suo Hierolexico vulgavit Carolus Macri. Specialem vero hanc missae tesseram se legisse videtur Siricius, cum in reliquis clerici reliquarum sectarum in ecclesiis catholicorum [Col. 0116A] convenirent, sed non in participatione eucharistiae. Id adverterat Philostorgius, qui Arianas consuetudines recensens, asserit eos cum catholicorum coetu in ecclesiis convenire consuetos, nunquam vero in participatione sacrificii. Sic enim ille: «Etsi Ariani sententiis differentibus ab his qui omousion praedicabant; attamen et precibus, et hymnis, et consultationibus, aliisque fere omnibus, praeterquam mystico sacrificio cum his communicare.» Eo vero loci agere Siricium de participatione eucharistica deducitur ex altero Siricii decreto in libro Pontificali, quod immediate subditur, ubi apparet pontificem loqui, seu librum Pontificalem de eadem eucharistica participatione, assignando nempe cui danda, et quibus deneganda. «Hic in Manichaeos, quos exsilio deportavit hoc constituit, ut non participarent cum fidelibus communionem, quia ore polluto non liceret corpus Domini vexari.» Haec agere potuit Theodosii Romae praesentis adjutorio cujus mora Romae ad tres [Col. 0116B] annos fuit protracta. Quo tempore edidit legem in cod Theod sub eodem tit exstantem, ubi sic: «Hi qui saevi dogmatis retinent principatum, hoc est, episcopi, presbyteri, diaconi, atque lectores, et qui clericatus velamine Religioni maculam conantur infligere, vel cujuslibet haeresis, aut erroris nomine constituti, ex funestis conciliabulis, sive intra urbem, sive in suburbanis esse videantur, omnimode propellantur.» Linea 6.— Quod nominatur fermentum. Nicetas Nicomediensis archiepiscopus ex hoc loco, et altero Melchiadis obnitebatur probare, in primitiva Ecclesia materiam Eucharistiae esse panem fermentatum. Anselmus episcopus Havelburgensis Lotharii legatus ad Joannem Comnenum respondit: «Constitutum hoc Romanorum pontificum Melchiadis, et Siricii non de fermentata hostia, sed de Eulogiis potius intelligendum videri, quae singulos Dominicos dies per Ecclesias distribui jubentur.» Plures Anselmi expositionem sequuntur: sed errant; cum in adductis [Col. 0116C] locis manifeste panis consecratus vocetur, et Innocentius I, qui Siricii constitutum declaravit, non de coeremoniali eulogiarum distributione intelligendum esse dixit, sed de consecrato pane, dum rationem assignat, cur ab episcopo per parochias presbyteris constitutis Eucharistia non sit mittenda, «quia non longe portanda sunt sacramenta: nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus, et presbyteri eorum conficiendorum jus habent atque licentiam.» Neque vox fermentum Graecorum errorem juvat, cum non dicatur, panem esse fermentum, sed consecratum episcopi nominari fermentum. Quia nempe persecutionis tempore, ne dignosceretur Eucharistia, fermentum indigitabant, et ideo hic dicitur, quod nominatur fermentum, nempe apud fideles, per vocem eam intelligentes Eucharistiam.
[Col. 0116C] Lineae 6 et 7.— Hic Manichaeos, quos exsilio deportavit, [Col. 0116D] etc. Haec adversus Manichaeos pontifex constituit, ideo quod a catholicis difficulter discerni possent. Secreta enim duntaxat conventicula habuerunt seque perjuriis, et mendaciis interpositis catholicos esse affirmarunt. De mendaciis haeresi, ac perjurio convicti, poenitentiam simulate agentes, suamque haeresim exteriore actu detestati interius Manichaei esse perseveraverunt: ne detegerentur, catholicorum ecclesiam frequentantes cum iisdem sacram Eucharistiam participarunt. Jure igitur meritoque deprehensi, exsilio mulctati, vel si poenitentiam agerent, ad participandam sacram Eucharistiam in fine vitae duntaxat admissi fuerunt.
[Col. 0116D] Notae chronologicae. Chronologia nostra pontificia portum jam tenet. Ex quo enim fixit certum terminum vitae S. Damasi die XI Decembris anno 384, non minus certum [Col. 0117A] exordium detegit successoris Siricii ejusdem in epistola Decretali ad Himerium Tarraconensem, quae ab omnibus recipitur tanquam genuina; consignata vero est III Idus Februarii Arcadio et Bautone consulibus, hoc est aerae Christi communis anno 385. Cum Siricius hac in epistola respondeat litteris, ab Himerio paulo ante datis ad Damasum decessorem, sumatque responsionis exordium a recenti sua successione; manifestum fit, hoc ipsum exordium successionis Siricii post obitum Damasi ad Romanam sedem esse referendum ad aliquam diem interceptam inter mortem Damasi XI Decembris 384, et XI Februarii 385, qua litterae consignantur. Bibliothecarius et catalogi memorant post obitum Damasi vacasse diebus 31. Electio igitur Siricii ad Romanum pontificatum incidit in diem XII Januarii 385, quae fuit Dominica, apta tum ordinationi, tum enthronismo ( ἐνθρονίσμῳ ) episcoporum. Ut autem enthronismo potius quam ordinationi attribuam, suadent vetusta documenta, confirmata tum ex Chronico [Col. 0117B] Prosperi Aquitani aequalis illius aetatis, in quo initium episcopatus Siricii refertur ad eumdem consulatum Ricimeris et Clearchi, quo Damasus vita functus est; tum ex Chronico Marcellini comitis, in quo consignatur consulibus proxime praecedentibus Merobaude II et Saturnino, qui pertinent ad annum 383. Conciliantur autem haec duo asserta, si supponamus, Siricium ex presbytero quidem ordinatum Episcopum anno 383, consulibus Merobaude iterum et Saturnino, ipsius episcopatui assignatis a Marcellino; nec non dicamus anno proximo 384, Damasi emortuali Ricimere et Clearcho consulibus vicarium Damasi Siricium supplevisse officia pontificalia, et fortasse ordinationem quoque habuisse mense Decembri, quo Damasus mortalitatem explebat, ut immortalitate frueretur. Esse autem ita referendam epocham episcopatus Siricii ad annum solidum ante mortem Damasi (sive illius aetatis incommodis relevandis, sive ad aliquam ecclesiam proximam Urbi [Col. 0117C] regendam fuerit ordinatus, unde ad Romanam vocatus sit, non secus, ac aliique hoc saeculo ex una ad aliam sedem, Ecclesiae utilitate ita poscente, migrasse leguntur) evincit comparatio certi termini duorum pontificum proxime consequentium, nempe S. Anastasii, et S. Innocentii, in quo desinunt picturae superstites ex Leonianis in basilica S. Pauli. Ad eam comparationem ita proceditur. I. S. Innocentii terminus redditur certus ex indubitato exordio sedis Zosimi successoris statuendo paulo ante festa Paschalia anni 417, Honorio Augusto XI et Constantio II consulibus: quae festa celebrata sunt die XXV Martii; die vero XII mensis ejusdem depositio Innocentii occurrit in vetustissimis martyrologiis; et ab obitu ipsius sedem vacasse diebus XXI Bibliothecarius et catalogi affirmant. II. Litterae Paschasini ad Leonem Magnum de re Paschali datae, editae vero apud Bucherium cum canone Victorii pag. 75 hoc testantur: «Tempore [Col. 0117D] piae recordationis domini mei, praedecessoris apostolatus vestri Zosimi anno consulatus Honorii Augusti XI et Constantii bis, cum declinatur, ne X Kalendas Maii die Pascha teneretur, celebratum esse VIII [Col. 0118A] die Kalendas Aprilis.» Is annus aerae Christi communis 417, cujus anni Pascha in eadem epistola semel et iterum affirmatur celebratum esse sub Zosimo. Si Zosimi electio et ordinatio statuatur die Dominica XI Martii ejusdem anni; isque pontifex auspicatus fuerit a pietatis officiis erga decessorem, curando ejusdem exsequias die proxime consequenti, quae fuit XII Martii, donec in coemeterium transferretur ad Ursum Pileatum V Kalendas Augusti (ex Bibliothecario in fine num. 58) ; epochae omnes ab Anastasio assertae, et a catalogis, et a picturis a S. Siricio ad S. Innocentium adamussim conveniunt; et ostendunt, ordinationem Siricii ad episcopale munus referendam esse cum Chronico Marcellini ad diem Dominicam XXIV Septembris anni 383, Merobaude et Saturnino coss.; ejusdem vero evectionem ad Romanum pontificatum post mortem Damasi diebus 31 pariandam esse cum die Dominica XII Januarii anni 385. Ex die vero ordinationis episcopalis [Col. 0118B] Siricii constituta ad XXIV Septembris anni 383, si numerentur episcopatus anni quindecim, menses undecim, dies viginti quinque expressi tum in picturis S. Pauli, tum in omnibus ferme catalogis potioribus (in Prolegom.); completur vita et pontificatus Siricii anno 399, Theodoro et Eutropio coss. die XIX Septembris. Vacasse dicitur sedes ab ejus obitu dies viginti (Biblioth. in fine num. hujus 55) . Electio igitur et ordinatio Anastasii successoris incidit in diem Dominicam IX Octobris ejusdem anni 399. Pontificalis epocha Anastasii, ut in sequenti num. ostendam, definitur annis duobus et diebus viginti quinque seu viginti sex. Obierit itaque S. Anastasius circa diem III Novemb. anni 401. Post ejus obitum Bibliothecarius enumerat vacationis Apostolicae sedis dies viginti. Quare electio et ordinatio S. Innocentii successoris refertur ad diem Dominicam XXIV Novembris ejusdem anni. Numeri denique annorum quindecim, mensium [Col. 0118C] undecim, et dierum viginti omnium evidentissimi in postrema illa imagine S. Innocentii, quae claudit seriem ex Leonianis superstitem in basilica S. Pauli, comprobantur consensu catalogorum et codicum fere omnium, aut certe praecipuorum (in Proleg.), et ostendunt statuendum esse finem ejusdem pontificatus ac mortalis vitae anno 417, Honorio Augusto XI, et Constantio II coss., die XIV Februarii: a qua numerandi cum sint juxta Bibliothecarium dies viginti duo vacationis sedis usque ad electionem Zosimi successoris; pervenitur ad diem IX Martii, tribuendam electioni Zosimi, quem biduo post ordinatum, nempe die Dominica Passionis XI Martii, die 25 ejusdem mensis jam pontificem Pascha celebrasse affirmat Paschasinus aequalis ejusdem temporis in epistola ad S. Leonem Magnum. Postera vero die ipsius ordinationis, nempe XII Martii exorsus Zosimus a pietatis officiis erga decessorem curaverit illam priorem Innocentii depositionem, [Col. 0118D] quam invenimus consignatam cadem die XII Martii vetusto in martyrologio Florentini, aliisque supra indicatis. En summam temporis et ordinem epocharum oculis compendiosius subjectum. [Col. 0119A] Haec summa annorum triginta trium, mensium quinque et dierum quatuordecim, quae colligitur ex epochis trium istorum pontificum ita signatis in picturis et catalogis et ex vacationibus sedis recensitis Bibliothecarium solo biduo distat ab exacta numeratione temporis ex die ordinationis episcopalis Siricii XXIV Septembris 383, ad diem electionis Zosimo IX Martii 417. Quod biduum addendum est vacationi sedis post obitum Innocentii, ut summa proveniat omnino exacta, et fortasse detritum fuit aetatis vitio in membranis codicum. Quare ex omnibus confirmatur distributio temporis, et epocharum assignatio ita ordinata. Hujus vero intervalli terminum incidere in annum aerae Christi communis 417, signatum consulatu Honorii XI docent litterae Paschasini, quae Paschatis diem, uti diximus, referunt celebratam VIII Kalendas Aprilis: cui dies Dominica et utriusque Luminaris positio suffragantur. [Col. 0119B] Est alius etiam caeteris character anno proximo, Christi scilicet 418, publice spectatus, et ab historicis memoratus, qui rectam hujus chronologiae rationem confirmat. Sequitur enim in fastis post consulatum XI Honorii collega Constantio II, quibus signatur annus 417, ejusdem Honorii Augusti Consulatus XII, gestus cum Theodosio Juniore Augusto VIII, indictione I, anno 418. Huic indictioni et consulatui assignat Marcellinus in Chronico defectum solis, et cum Marcellino chronicum Siculum vulgo dictum, indicante diem Idacio nempe XIV Kalendas Augusti: ad quam diem et annum per tabulas astronomicas ostenditur a Petavio Romae spectabilis digitorum 11 et semis, post meridiem minutis 26; et a Calvisio Rhemis conspiciendus digitorum 12, hora 1, et minutis 20 ante meridiem. Cum igitur initium Zosimi collocet Marcellinus sub consulatu Honorii XI et Constantii II, indictione XV, manifestum est pariari per ipsum cum anno aerae Christianae 417, ad quem Paschasini quoque testimonio refertur paulo ante [Col. 0119C] Pascha, eodem anno celebratum XXV Martii. Utrumque igitur extremum summae annorum supra collectae, atque in tres pontifices dividendae juxta numeros annorum, mensium ac dierum singulis attributos in picturis Leonianis, et in catalogis, cum demonstretur evidens ex characteribus certis per historicos et chronologos memoratis; recte etiam distributa dicenda est juxta partitionem paribus testimoniis comprobatam summa temporis intra eadem extrema intercepti. Nunc quoniam de summa constat, quaerendum est de partibus, ut demonstretur, singulis pontificibus ex illo ternario esse propriam jure attributam. Praestat ab Innocentii termino, tot documentis demonstrato, recedere in anteriora tempora, et singulas epochas, ex numeris superstitibus in serie Leoniana jam definitas, cumulatis probationibus confirmare. Ut finis regiminis S. Innocentii constabilitus est ex initio Paschalis Zosimi successoris, et annus aerae [Col. 0119D] Christi et consulatus indubitatus redditur ex motibus Luminarium in solis eclipsi spectatis; ita exordium sedis Innocentianae observatione non dissimili solidatur. Adnotavit Petavius de Doctr. temp. lib. II, cap. 50, ex Idacii Fastis et Chronico aliam Solis Eclipsim Arcadio V et Honorio V, coss. consignatam die III Idus Novembris feria II (emendat recte scribendo III) quam tabulae astronomicae eadem die produnt Romae hora 3 ante meridiem digitorum 10 et semis: eamque pertinere demonstrant ad annum aerae Christi 402. Idem Chronicon Idacii quo anno retulit cum eclipsi consules V Augustos fratres Arcadium et Honorium, refert exordium Innocentii: cujus quoque pontificatus epocham sub iisdem consulibus collocant Prosper et Marcellinus, tum quia primum Pascha sui pontificatus iisdem coss. celebravit; tum quia Marcellinus per indictiones procedens quae a Septembri mense incipiunt numerari, attribuit coss. gesta ejus anni quo magistratum [Col. 0120A] ineunt, et menses Autumni praecedentes cum illis consociant. Caeterum dicendus est Innocentius in cathedra Petri sedisse diebus circiter quadraginta antequam consulatum quintum gerere inciperent duo Augusti fratres Arcadius et Honorius, nempe Christi anno 401, die XXIV Novembris: ut integra sit ejusdem pontificalis epochae summa annorum XV, mensium II, ac dierum XXI, comprobata tum ex picturis S. Pauli, tum aliis ex documentis; quae jam produximus tomo II in Prolegom. fol. 107. Perstricta igitur utraque meta consulatuum, ad quos referebatur pontificatus Innocentii I, tentanda sunt etiam vestigia certa, quae ad initium decessoris deducunt, nempe Anastasii. Hujus vero exordii characterem, una cum termino Siricii papae ante ipsum proxime defuncti, nobis praeservat concilium Toletanum primum, notatum aera Hispanica 438. Pagius ad annum 400, num 4, excusat Idacium, quod idem referat ad annum Abrahami [Col. 0120B] juxta suam putationem 2316, seu aerae Christi 399, quasi peccantem contra fidem Actorum, nisi annos suos inconstanter deducat modo ex Kalendis Septembris, modo ex Octobris initio. Pace tanti viri affirmaverim, annum ab Idacio ejus temporis aequali recte signatum de more indictionum deduci ex Kal. Septembris, et pariari cum aerae Christianae communis anno 399; cum hunc ipsum indicet aera Hispanica 438, deducta ex anno Periodi Julianae 4675, Urbis conditae juxta nostras tabulas 715, ex Palilibus ejus anni, uti demonstravimus tomo II in Prolegomenis, et nostra in chronologia, retrahente consulatum duorum geminorum ac superiores caeteros per annum solidum ex certis demonstrationibus temporum, per eclipses, aliaque documenta firmatis. Acta Patrum mense Septembri post habitum ipsis Kalendis concilium, quae consequuntur III Nonas, et VIII, ac III Idus ejusdem mensis aera Hispanica 438, dico esse ad hunc ipsum annum vulgaris aerae 399 referenda. Neque enim id est contra fidem Actorum; imo rebus [Col. 0120C] gestis ita convenit adamussim, ut Siricii papae obitus, et apostolicae sedis vacatio post eos dies proxime consecuta cognoscatur post easdem Idus Septembris, et expressa intelligatur in litteris concilii datis ante notionem Toleti redditam electi successoris intra mensem Octobris. Siquidem iisdem Actis subjectum exemplar definitivae sententiae, quam Patres tulerunt paulo post, rebus mature perpensis, et post praestitam reis patientiam ad resipiscendum, exprimit Siricium jam vita functum fuisse, cum eumdem nominet sanctae memoriae Siricium papam; et ostendit notitiam successoris nondum fuisse ad concilium perlatam. Nam conditiones dum praescribit recipiendis ad communionem poenitentibus, recenset inter caeteras, ut exspectentur rescripta Romani pontificis, nec non responsa Mediolanensis episcopi Simpliciani successoris Ambrosii tum in episcopatu, tum in delegatione Summi pontificis ad eam causam cognoscendam. Et Simplicianum quidem exprimit nominatim; [Col. 0120D] Romanum vero pontificem, utpote nondum electum quando illa sententia scribebatur (aut certe Toletanis Patribus nondum de electione post obitum Siricii certioribus redditis) nominare cum nequeant uno et altero loco, eadem generica formula semper indicant Patres, «papa qui nunc est.» Verba sententiae sunt: «Exspectantes pari exemplo quid papa qui nunc est, quid S. Simplicianus Mediolanensis episcopus, reliquique Ecclesiarum rescribant sacerdotes.» Et paulo infra: «Constituimus autem, priusquam illis per papam, vel per sanctum Simplicianum communio redditur, non episcopos, non presbyteros, non diaconos ab illis ordinandos.» Ex hisce formulis papae nomen non indicantibus cognoscitur dictatum exemplar sententiae post Acta superiora mensis Septembris sede apostolica adhuc vacante, sive ante notitiam electionis Anastasii ad Patres perlatam per autumnum anni 399. Latente aera Hispanica 438, recte per Idacium numerata, et [Col. 0121A] respondente nostra in Chronologia demonstratis. Recte igitur et ista procedunt cum epocha pontificis Anastasii, consignata in picturis basilicae S. Pauli, et in catalogis, eidem tribuente annos duos, et dies 26 supputandos ex die 9 Octobris anni 399, ad diem 3 Nov. 401. Quod attinet vero ad alteram depositionem ad Ursum Pileatum, illa cura curata fuit pro temporis opportunitate, et constructionis in coemeterio ad Maium sequentem, uti memorat Bibliothecarius. Trium itaque pontificum istorum anni, menses, dies, Paulinis in picturis expressi, erunt conformes documentis chronologiae, ex eclipsibus et consulatibus deductae, nec non ex actis publicis conciliorum, ita si disponantur. Linea 1.— Sanctus Siricius. S. Optatus Milevitanus seriem continuatam pontificum Romanorum a beato Petro apostolo ad Siricium attexit lib. II his verbis: «Ergo cathedra unica, quae est prima de dotibus. Sedit prior Petrus, cui successit Linus: Lino successit Clemens, etc. Julio Liberius, Liberio Damasus, Damaso Siricius, hodie qui noster est socius.» Lin. ead.— Sedit annos 15, mens. 11, dies 25. Ita distincte legitur in picturis basilicae S. Pauli, ubi [Col. 0121D] litterae sunt integerrimae, et evidentes in hoc pontifice: consentientibus etiam catalogis Italiae vetustissimis quatuor aliisque productis inter Prolegomena tomi II, fol. 106. In picturis basilicae S. Petri disjectis sub Paulo V, Grimaldus notarius deperditos ferme colores cum offenderet (quod ex ejusdem verbis apparet relatis fol. 72 et 74), licet epochas tantum sex pontificum exempli causa reddere conaretur, ita absumpta reperit litterarum vestigia ut punctis tantummodo indicaverit caeterorum lacunas, et solius Sirici annos, menses, ac dies reddiderit. Quare mirandum non est, si ejus in mensibus 11, viderit tantummodo medietatem superiorem denarii in littera 10, et pro illa obtruserit quinarium 5 et in expressione dierum quinarii litteram 5 omnino deperditam post 20 reticuerit. Scripsit enim Siricius sedit ann. 15, mens. 5, dies 20, cum ex integra epigraphe in Paulina basilica praeservata perspicue legatur: SIRICIUS SED. ANN. XV. M. XI. D. XXV. Haec vero [Col. 0122A] mirifice confirmant errorem innocentem illorum hospitum, qui raptim transcripserunt in suos catalogos pontificales vitiata exempla numerorum, etiamsi consulerent autographas basilicarum Romanarum picturas, ubi veri depicti fuerant antiquitus numeri, sed longo saeculorum senio ferme oblitterati, aut ex pavimento adspicientibus obscurati pulvere, et lucis vividioris defectu, uti suo loco jam ostendi. Linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, vel contra omnes haereses. Antiquissima Decretalium epistolarum Romanae sedis pontificum, quae hodie supersit, et citra controversiam genuina a criticis habeatur, est illa Siricii papae, quam scripsit ad Himerum Tarraconensem. De illa consule utrumque Pagium, et illustrissimum Somier archiepiscopum Caesariensem in notis ad hunc pontificem. Summa capita ejusdem indicabo, et istorum in Notis partes, quae praedicta epistolae Siricii capita singillatim illustrant. [Col. 0122B] Respondens itaque Siricius consultationibus ad decessorem suum Damasum ex Hispania transmissis, ut leges disciplinae Ecclesiae servandas traderet, utitur quidem jam constitutis per eumdem Damasum, aliosque decessores suos, sed ubi opus sit veteribus illis suarum praesidia adjungit ab omnibus Ecclesiis observanda. Ita vero fit, ut haec una Siricii Epistola praeservet nobis tum memoriam tum partem non modicam aliarum a superioribus pontificibus editarum, quae vitio aetatis interciderunt. Ostendit autem et a Liberio similia emanasse Decreta generalia, a quibus recedere fas nulli sit, qui nolit a Christi corpore episcopali sententia separari: et ante Liberium docet ab ejus decessoribus et suis pro temporis opportunitate, ac necessitate fidei aut disciplinae tuendae decreta similia fuisse condita et in provincias transmissa tanquam leges pontificias ab omnibus observandas. Vide in Notis Somier exordium Decretalis Siricii, ubi docet ad haereditatem Romanae cathedrae pertinere, ut auctoritas condendae [Col. 0122C] regulae, cui sacerdotes omnes obtemperent, a Petro apostolo sibi in ea succedentibus tradita una cum cura totius gregis, integra perseveret. Qua vero diligentia providerit Siricius singulis partibus orbis Christiani sive Ecclesiae in Orientem et Occidentem diffusae dum curas apostolicas utrobique exercet providentissimus pastor, luculenter percipitur ex Notis tum Pagii, tum Somier. Quae in Hispaniam contulerit circa disciplinam, vide apud Pagium num. 11 apud Somier, ex pag. 2 ad 5. Quae providerit in Africa fidei causa et disciplinae, Pagius num. 3, 4 et 5; Somier a pag. 5 ad 7 prosequitur. Quae Mediolanensi sedi subjectis dederit ad exstinguendam haeresim Joviniani; quae in Illyrico perfici mandaverit, tum in Bonosi erroribus iterum configendis, tum in vicariatu apostolico ibidem constituendo, petantur ex Pagio, numeris 6, 7, 8; a Somier vero, lib. IV, cap. 3, pag. 15. Quae insuper statuerit pro Antiocheni throni provinciis, et oriente [Col. 0122D] universo liberando a Flaviani schismate, et invasione, contracta eleganter reperis apud Pagium num. 12; apud Somier, cap. 2, fusius vero pertractata apud Baronium in Annalibus, et Florentinium in Martyrologio Vetust. ad diem 26 Novembris, fol 1001, ubi hujus pontificis sanctitatem etiam a beato Hieronymo commendatam fuisse probat laudatus Florentinius, et utrumque sanctum virum mutuae existimationis testimonia sibi vicissim dedisse, quod nonnulli scriptores non assequebantur. Quod attinet ad codices antiquitate praestantes ubi leguntur epistolae decretales Siricii, in Monasterio tituli S. Crucis ad Hierusalem in urbe, cod. 800. Denique ea quae Romae peregit Siricius sive ad eradicandas ethnicae superstitionis reliquias, sive ad asserendam sedis apostolicae dignitatem, vide apud Somier cap. 3, a pag. 18 ad 21. Linea 5.—Exhibetur exemplum ex praestantioribus. Denique consecratum episcopi, etc., quod nominatur [Col. 0123A] fermentum. Fermenti nomine tum hic tum in epistola Innocentii primi ad Decentium intelligi sacrosanctum Eucharistiae sacramentum, manifestum est. Eadem de acceptione memorata epistola Innocentii, vide Mabillon Musaei Italici tomo II, pag. 1, ad ordinem Romanum: ubi ejus libri Ordinis Romani antiquitatem probat ex hac ipsa significatione Fermenti. Quantae vero antiquitatis fuerit haec appellatio, colligi potest ex iis, quae tomo praecedenti contulimus, in Melchiade, secuti Schelestratium de disciplina arcani. Prae omnibus tamen aperuit nitide veram acceptionem eucharistici sacramenti hoc in nomine Fermenti Ven. Card. Thomasius in Not. ad Antiquum, lib. Missarum in cap. Evang., num. 160. Et alia acceptio vocis fermenti, qua indicantur eulogiae, seu panes non consecrati, licet benedictione donati a sacerdotibus. De his videndus Macer in Lexico, et auctores per ipsum indicati. [Col. 0123B] Linea 9.— Constituit ut si quis conversus de Manichaeis, etc. De Manichaeorum subdolis artibus in simulanda catholica religione, et de vigilantia Siricii in eorumdem fallaciis detegendis et reprobandis agit Somier, pag. 7, tomi II. Affectaverant illi jam pridem hanc falsam similitudinem in jejuniis sub Melchiade: a quo pariter providendum fuit, ut a catholicis distingui possent. (Vide notas nostras in Melchiadem.) Linea. 10.— Nisi tantum relegatione monasterii. Schelestratius opportune hic observat monasticae professionis incrementa in Occidente spectata sub pontificatu Siricii. In Oriente vero cum multo ante fundari et frequentari coepissent monasteria, non destiterunt hac ipsa aetate Siricii strenuam operam navare in provinciis, ubi fluctuabat plurimorum fides, ab haereticorum fraudibus eximenda. Solus Maronitarum monachorum coetus per hanc aetatem a B. Marone abbate collectus in Syriae colle ab ethnicorum superstitionibus expiato Apamaeam inter [Col. 0123C] et Emesam prope Orontem fluvium tot colonias emisit ascetarum ibi educatorum, qui monasteria complura subinde erigebant per Orientem; ut fides catholica tractu temporis per eas provincias vexata ab asseclis Macedonii, Apollinaris, Nestorii, Eutychetis, et Jacobi, aliisque ab haereticis, Maronitarum istorum opera incorrupta inter eos servaretur, et perinde foret Catholicum dicere inter Syros, ac Maronitam. Videndus ea de re Pagius pag. 120, num. 46, observ. Hist. ad Vitas pontif. Rom. Jure igitur statuit Siricius, ut Manichaeorum ab errore ad Ecclesiam catholicam revocati, cautionem constantiae in fide catholica perpetuam praestent inclusi intra monasteria, dum poenitentis vitae disciplinam ibidem addiscunt, ubi fides catholica universarum virtutum exemplis solidata, specimen edit instructum omnibus praeceptis et consiliis Evangelicae sanctimoniae. Linea 16.— In coemeterio Priscillae via Salaria. [Col. 0123D] Unde asportatas fuisse reliquias ejusdem a Paschali primo, et reconditas in titulo S. Praxedis una cum aliorum SS. pontificum ibi recensitorum lipsanis die 20 Julii, indict. X, Christi scilicet anno 817, docet antiqua tabula marmorea prope sacellum S. Zenonis affixa in eadem ecclesia. Ejusdem epigraphem sepulcralem Baronius retulit.
ANNI. MENSES. DIES. ANNO. MENSE. DIE. LITT. DOMINICALI.
Ex ordinatione Siricii statuenda numer. 15 11 25 (Ex Piet. Catalogis et Biblioth.) 383 Sept. 24 Dominica A.
20 Vacat sedes ex Biblioth. 399 Sept. 19 Obitus Siricii.
Electio Anastasii 2 0 26 (Ex Pict. et Cat. et scriptoribus.) 399 Oct. 9 Ordin. Anast. die Dominica B.
21 Vacat sedes ex Biblioth. 401 Nov. 3 Obitus Anastasii.
Electio Innocentii et ordinatio 15 2 20 (Ex Pict. Biblioth. et Catalogis.) 401 Nov. 24 Ordin. Innoc. die Dominica 24.
22 Vacat sedes ex Biblioth. 417 Febr. 15 Obitus Innocentii.
Electio Zozimi et ordinatio 417 Mart. 11 Dominica G. ordinatio Zosimi.
Summa 33 5 14
Notae historicae. AERAE CHRISTI.
Anno Mense Die
383. Sept. 24. Dominica A. Ordinatio Siricii [Col. 0121B] ad episcopatum, non tamen ad Romanum.
384. Dec. 11. Obitus S. Damasi. Vacat sedes usque ad diem 31 Decembris.
385. Kal. Januar. Successio Siricii in sede Romana.
399. Sept. 19. Obitus Siricii ab ejus ordinatione Episcopali annis XV, mensibus XI, diebus XXV. Vacat sedes dies XX.
399. Octob. 9. Dominica B. Ordinatio et successio Anastasii papae.
401. Nov. 3. Obitus Anastasii post sedem annorum II, et dierum XXVI. Vacat sedes dies 20.
401. Nov. 24. Dominica F. Ordinatio et successio Innocentii.
417. Febr. 14. Obitus Innocentii post sedem annorum XV, mens. II, dierum XX. Vacat sedes dies 22.
[Col. 0121C] 417. Mart. 9. Electio Zosimi, ejusque ordinatio die Dominica 11 Martii G. lit. Dom.
418. Dec. 6. Obitus Zosimi postquam sedisset annum unum, menses VIII, dies XXV. Depositio ejusdem VII. Kal. Januarii.
[Col. 0123D] Lineae 6 et 7.— Manichaeos quos exsilio deportavit, etc. Secreta collegia Manichaeos habuisse in Urbe; sed tum Siricii papae studio, tum principum legibus, exagitatos, ac undique pulsos esse traditur. Linea 16.— Sepultus est in coemeterio Priscillae via Salaria. Ita habent Indices omnes. Licet apud Bedam V Kal. Decembris Siricii ponatur obitus.
[Col. 0123D] Linea 2.— Hic constitutum fecit. Ipso sui pontificatus [Col. 0124A] initio, tertio Idus Februarii anni trecentesimi octogesimi quinti celebrem illam ad Himerium Tarraconensem episcopum epistolam scripsit, qua ejus relationi ad Damasum missae respondet, quaeque quindecim capitibus constat, quibus ecclesiastica disciplina restauratur, et in ea decreta observari vult non tantum in provincia Tarraconensi, sed et in Carthaginensi, Baetica, Lusitana, atque Gallaecia. Haec prima est Decretalium Romanorum pontificum, quam eruditi passim tanquam veram agnoscunt, primaque quae in antiquis Ecclesiae Latinae Collectionibus legitur. Constans est et indubitata apud eruditos sententia, sacramentum baptismi primis Ecclesiae saeculis in solis Paschae et Pentecostes solemnitatibus administratum fuisse. Cui consuetudini cum Hispani addidissent, non solum diem Natalis Christi et Epiphaniam, sed etiam apostolorum, Martyrumque dies festos, Siricius in dicta ad Himerium epistola, non [Col. 0124B] solum auctoritate sedis apostolicae fretus, sed omnium etiam ecclesiarum consuetudinem in medium adducens, ea de re commotus, in haec verba scribit: «Sequitur deinde baptizandorum, prout unicuique libitum fuerit, improbabilis et emendanda confusio, quae a nostris consacerdotibus, quod commoti dicimus, non ratione auctoritatis alicujus, sed sola temeritate praesumitur; ut passim ac libere in Natalitiis Christi, seu Apparitionis, nec non et apostolorum, seu martyrum festivitatibus, innumerae, ut asseris, plebes baptismi mysterium consequantur: cum hoc sibi privilegium et apud nos, et apud omnes ecclesias, Dominicum specialiter cum Pentecoste sua Pascha defendat; quibus solis per annum diebus, ad finem confluentibus generalia baptismatis tradi convenit sacramenta.» Haec in dictae epistolae secundo decreto, de quo et vide dicenda in Leone. De primo autem decreto, quod est de Arianis non rebaptizandis vide dicta in Liberio. Anno trecentesimo octogesimo sexto, mense Januario [Col. 0124C] Siricius Romae synodum octoginta episcoporum celebravit in basilica S. Petri, cujus exstat epistola synodalis ad episcopos Africanos data Romae in concilio episcoporum octoginta, sub die VIII Idus Januarii, post consulatum Arcadii Augusti, et Bautonis virorum clarissimorum consulum. Novem capitulis Siricius papa in hac synodo constitutis, ecclesiasticam disciplinam in Africa collapsam restituere conatus est. De Novatianis ac Montensibus primo cautum, ut venientes ad Ecclesiam per manus impositionem conciliarentur. Per Montenses intelligit Donatistas, qui ita dicti sunt, quod Romae primum ecclesiam suam in monte habuerint. De hoc decreto vide dicta in Liberio. Monuit praeterea, ne sacerdotes atque diaconi conjugati, cum ordinati essent, cum uxoribus permanerent. Cujus decreti meminit Innocentius papa in epistola ad Exuperium episcopum Tolosanum. Auctor Criticae Baronii anno 418, num. 66, ait in concilio Carthaginensi quinto anno [Col. 0124D] 398 celebrato, cum de incontinentia clericorum referretur, placuisse Patribus, episcopos, presbyteros et diaconos ab uxoribus abstinere secundum priora statuta, id est juxta definitionem conciliorum antecedentium. Verum cum magna esset clericorum Afrorum incontinentia, duae Siricii epistolae, ex quibus altera ad nos non pervenit, in concilio Zellensi anno 418 coacto, relectae sunt, et juxta earum praescriptum, decreta iterum aliquot disciplinae capita, quorum summam retulit Ferrandus in Breviatione Canonum Ecclesiae Romanae, cap 60. De canone 9, in quo Siricius hortatur presbyteros ad continentiam, legendi Marca, lib. I de Concordia, cap. 8, et Schelestratius in Dissert. 3 de Ecclesia Africana, cap. 12. Has duas ad Himerium Tarraconensem, et ad episcopos Africanos epistolas, Papebrochius in conatu Chronico-Historico ad Catalogum veterum pontificum adulterinas suspicatur, sed de earum sinceritate [Col. 0125A] dubitandi locum non esse ostendit Criticae Baronianae Auctor tomo primo, qui, et tomo secundo posterioris epistolae sinceritatem ex Schelstratio et Natali Alexandro astruit contra Quesnellum, qui in dissertatione 15 ad Opera S. Leonis Magni, tam eam epistolam, quam concilium Zellense, in quo recitata fuit, supposititia perperam credit. Linea 3.— Et dispersit per universum mundum. Pugnavit certe Siricius contra Manichaeos et Priscillianistas in pluribus cum eis sentientes; cumque omnes radicitus, Romae praesertim, evellere non posset, legem a Theodosio Magno impetravit, ut secularibus poenis tollerentur, quod etiam conjectatur Baronius anno 389, num. 64. Pugnavit etiam contra Flavianum Antiochenae sedis minus legitimum occupatorem, et synodo inobedientem, iterato datis ad imperatorem litteris, et Capuana ob id synodo indicta, eodem Baronio ibidem num. 68 teste. Denique Jovinianum Christianorum Epicurum damnavit, sicuti et Bonosum Sardicensem episcopum, ut mox [Col. 0125B] dictum est. Plura suppeditabit Florentinius citatus adversus omnia Siricio objecta. Postquam Siricius pro fide et pro eradicandis gentilitatis reliquiis, a Theodosio Magno lege impetrata, ut idolorum fana Romae destruerentur, quod eo sedente factum esse Prosper in Chronico et Augustinus testantur, plurimum desudasset, ad Deum transiit die 26 Novembris. Linea 4.— Contra omnes haereses. Anno trecentesimo octogesimo secundo Jovinianus monachus e monasterio Mediolanensi, in quo sub catholico nomine, et habitu monastico aliquandiu delituit, egressus, quam solute et impure vixerit, Hieronymus egregie describit lib. I contra Jovinianum, cap. 2, addens hunc haeresiarcham sensisse virgines, viduas, et maritatas ejusdem esse meriti; renatos plena fide in baptismo, a diabolo non posse subverti: nullum esse abstinentiae ciborum meritum: omnium, qui baptismum servaverint, esse unam in regno coelorum [Col. 0125C] remunerationem. Omnia peccata paria esse dicebat Jovinianus ex S. Augustino lib. de Haeresibus, ex quo et habemus, eum eo impietatis adactum esse, ut negaret sanctissimam Deiparam Mariam in partu Virginem fuisse, sed reliquarum more feminarum corruptam. Cum autem illos errores Romae spargeret, nonnullas sanctimoniales, quarum de pudicitia suspicio nulla praecesserat, in nuptias dejecit. Pammachius senator, S. Paulae gener, eum ad Siricium pontificem detulit, ut constat ex epistola 50 S. Hieronymi ad eumdem Pammachium fidei catholicae ardentissimum propugnatorem data. Quare Jovinianus a Siricio damnatus est et extra Ecclesiam ejectus in synodo Romana, ut constat ex epistola secunda Siricii ad Ecclesiam Mediolanensem data, et transmissa per legatos Crescentem, Leopardum, et Alexandrum, qui ejusdem haereseos, ac haereticorum damnationem, in concilio Mediolani celebrando, procurarent. Siricii epistola et legatis honorifice exceptis, S. Ambrosius [Col. 0125D] Mediolani concilium congregavit, in quo secundum Siricii judicium, Jovinianus ejusque sectatores damnati sunt, ut constat ex synodica illius concilii epistola, quae inter S. Ambrosii epistolas legitur. Sed an Jovinianus in concilio Mediolanensi anno 390 coacto, vel in alio damnatus fuerit, incertum. Bonosus Sardicensis episcopus Christum purum hominem asserens, duosque in Salvatore filios agnoscens, aeternum unum, alterum temporalem: asserens praeterea Deiparam Virginem, a partu Christi, alios suscepisse liberos, ab Anysio Thessalonicensi et caeteris Illyrici episcopis, quibus fuerat a synodo Capuana, circa annum 389 celebrata, causae illius cognitio demandata, damnatus est. Ejus errorem damnavit etiam Siricius pontifex, ut constat ex ejus epistola ad Anysium et caeteros episcopos per Illiricum constitutos. Marius tamen Mercator in Dissertatione ad 12 anathematismos Nestorii, illum haeresiarcham a Damaso praedamnatum scribit; quod ita [Col. 0126A] intelligendum censet Garnerius in Notis ad illam dissertationem, quod damnatus fuerit Bonosus a Damaso, sub nomine tum Marcelli, tum Photini, quorum haeresim renovavit: illi enim in synodo Romana, ex qua professio fidei ad Paulinum Antiochenum missa est, proscripti sunt, de qua synodo Romana anno 378 celebrata in Damaso egimus. Sed licet id verum sit, quia tamen haeresis Photini in tribus conciliis sub Julio, nempe Mediolanensi, Romano, et Sirmiensi, jam ante Damasum damnata fuerat, si ad haeresim Photini Marius Mercator respectum habuisset, non a Damaso, sed a Julio Bonosum praedamnatum dixisset; unde ad solam Marcelli haeresim respexit Mercator, revera enim haeresis Marcelli, et consequenter Bonosi qui eam renovavit, damnata est in illo Concilio Romano sub Damaso his verbis apud Theodoretum lib. V, cap. 11: Anathematizamus eos, qui duos filios asserunt, unum ante saecula, et alterum post assumptionem carnis ex Virgine. Photiniani nihilominus dicti sunt postea Bonosiaci, ut liquet ex [Col. 0126B] Audentio episcopo Hispano, qui, ut refert Gennadius, lib. de Scriptor. ecclesiast., cap. 14: «Scripsit adversus Manichaeos et Sabellianos, et Arianos, maxime quoque speciali intentione contra Photinianos, qui nunc vocantur Bonosiaci,» etc. Linea 4.— Ut nullus presbyter missas, etc. In Libro Pontificali de Siricio haec leguntur: «Hic constituit ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum, quod nominatur fermentum.» Decretum a Melchiade papa editum ex eodem Libro Pontificali, in eo pontifice retulimus, in quo etiam de fermento agitur, quae Baronius anno 313, numero 49 et seqq., de Eulogiis, seu pane benedicto intelligenda censuit nomine fermenti. Sed nunc inter eruditos convenit, tam in illis duobus decretis, quam in alio, de quo in Innocentio primo loquemur, agi de primitivae Ecclesiae consuetudine, qua episcopus ad urbis presbyteros, qui sacrificio [Col. 0126C] diebus Dominicis adesse non poterant, sacramenta mittebat, ut observavit Schelstratius in Opere de disciplina Arcani, cap. 7, art. 5. Vide dicta in Melchiade, et dicenda in Innocentio, ubi Melchiadis et Siricii decreta fusius explicantur. Linea 9.— Ut si quis conversus de Manichaeis, etc. Idem libri Pontificalis auctor aliud decretum a Siricio editum scribit hoc modo: «Hic constituit, ut si quis conversus de Manichaeis rediret ad Ecclesiam, nullatenus communicaretur, nisi tantum relegatione monasterii diebus vitae suae teneretur obnoxius, ut jejuniis et orationibus maceratus, et probatus sub omni examinatione, usque ad ultimum diem transitus sui, et ob humanitatem Ecclesiae Viaticum eis largiretur.» Ad quae verba Schelstratius in parte 1 Antiquitatis Illustratae, pag. 463, ait: «Cum Manichaeorum haeresis non modo pravissima, sed etiam obscena fuerit, nullam leviorem poenam illis Siricius imponendam censuit, quam perpetuae poenitentiae in [Col. 0126D] monasterio peragendae: unde duo quaedam consequuntur, et monasteria ante Siricium fuisse, et gravioribus delictis poenitentiam perpetuam impositam fuisse; cum hoc tamen moderamine, quod in ultimo constitutis viaticum concederetur.» Linea 16.— Qui etiam sepultus est, etc. De ejus sanctitate Baronius dubius, eum in Romano Martyrologio non reposuit, ad quod motus est tum propter rationes jam dictas, tum quod non probaret Siricium exemplo Damasi in conscribendis epistolis Hieronymi opera usum non fuisse, neque hunc, ut par erat, fovisse. Certe negari non potest Hieronymum a Siricio, initio pontificatus, non magni factum; quod plures romani clerici, invidia et odio in sanctum doctorem flagrantes, persecutionem in eum moverint, ac grave aliquod crimen sancto viro imposuerint, id enim ex illius epistolis colligitur, et monet Baronius anno 385, num. 8. Nec difficile erat, magis magisque in eum illos irasci, qui palam eos redarguebat, dum [Col. 0127A] Romae esset, et in epistolis ad amicos post discessum datis, vehementer exagitabat, dum Pharisaeorum senatum vocabat, et apertis verbis inscitiae, atque pravorum morum arguebat. Quare Siricius criminosis relationibus adversus Hieronymum forsitan circumventus, ad sedandos tumultus illum Romae non retinuit, sed sanctorum locorum et studiorum ardore inflammatum permisit Jerosolymam regredi. Accessit, quod sanctus doctor in Jovinianum vehementer calamum stringens, ita virginitatem extulisse visus est, ut matrimonium quodammodo damnare crederetur. Quod licet ab ejus mente prorsus abhorreret, illa tamen communis tunc Romae fama fuit. Unde Pammachius Romae pariter coactus est exemplaria Opusculorum adversus Jovinianum subtrahere, quod S. Hieronymus, epistola 52, ad ipsum Pammachium, prudenter et amanter factum laudavit. Siricium etiam in sanctum Paulinum episcopum Nolanum minus aequi animi fuisse deducit Baronius, ex ejusdem sancti epistola prima, nunc ordine quinta [Col. 0127B] ad Sulpitium Severum, in qua dolens, dum Romae fuit, zelotyporum incendia clericorum, addit. «Sed plenius indicare potuerunt conservi nostri pueri tui, quantum nobis gratiae Dominicae detrimentum faciat Urbici papae superba discretio.» Ex his, inquam, Siricium Paulino infensum deducit Baronius, vel quod illum inter suos clericos computare noluerit, vel aversatus fuerit, quia repente ex laico Paulinus vir consularis et senatorius in Hispania, presbyter, quamvis coactus, evaserit. Sed facile potuit ex eodem penu clericorum et curiae Romanae Paulinus criminari apud Siricium, et invidiam in eum conflare, ut in Hieronymum, quod jam monachus, contra laxioris vitae clericos declamaret. Sed vere etiam fatendum est Paulinum ex humana ratione optimum semper non fuisse hominum, et eorumdem morum aestimatorem, dum Siricium superbae discretionis insimulat, quem Hieronymus nimiae simplicitatis et innatae bonitatis quodammodo coarguit; et quanquam [Col. 0127C] sanctitate morum Paulinus polleret, minus acris ingenii reputari potest, dum de unoquoque bonum praesumens, quemadmodum et Siricius, etiam Rufinum Aquileiensem, ex Palaestina cum pace et amplexibus Hieronymi discedentem, magni fecerit; Vigilantium, in longo Hispaniarum itinere, non agnoscens, laudaverit; et Melaniam Origenistarum errorum antesignanam, sanctam dixerit, et pluribus laudibus cumulaverit, ut animadvertit Baronius anno 397, num. 3. Cum ergo haec sanctitati Paulini non obfuerint, ex eodem capite, quae Baronius notavit, Siricii sanctitati non detrahunt. Sed de Siricii sanctitate plura Florentinius laudatus; quibus addo mirum videri non debere, quod Siricius fidem adhibuerit iis quae contra S. Paulinum et S. Hieronymum a clericis Romanis dicebantur, vel e contra; cum S. Bernardus Claraevallensis abbas, cujus tanta fuit existimatio apud reges et summos pontifices, innocenter adhaeserit factioni contra S. Willelmum [Col. 0127D] electum et consecratum episcopum Eboracensem, quem epistola 234 Idolum Eboracense, et epistola 360 pestem communem appellat, quia magni ac piissimi viri falsis relationibus quandoque decipiuntur. Sed sicut criminationes adversus Willelmum Eboracensem excogitatae, non obstitere, quominus Honorius III eum Sanctorum Catalogo ascriberet, ita dicendum, scripta a sancto Paulino in Siricium ejus sanctitati nequidquam obfuisse. Cum Siricio finem Chronici Eusebiani supplemento imponit D. Hieronymus.
[Col. 0127D] Linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia. Somier, Hist. dogmatico ecclesiast. cap. 1, n. 8, in fine. Postquam conquestus est de negligentia metropolitanorum circa ordinationes, prohibet diaconatum et presbyteratum bigamis conferri: ac declarat, decreta sua in his quae agenda aut evitanda decernunt [Col. 0128A] leges, fore Ecclesiae universae: Quid ab universis posthac ecclesiis sequendum sit, quid vitandum, generali pronuntiatione decernimus, etc. Declarat rigide punitum iri ab apostolica sede illos metropolitas, qui legibus hujusmodi non paruerint: et ostendit ecclesias omnes, utpote membra illius corporis cujus Romana caput est, teneri ejusdem capitis leges noscere et eisdem obtemperare. Scituri posthac omnium provinciarum summi antistites, quod si ultra quemquam contra canones, et interdicta nostra provexerint, congruam ab apostolica sede promendam esse sententiam . . . . . De quibus ad Romanam Ecclesiam, utpote ad caput tui corporis retulisti . . . . incitamus, ut haec, quae ad tua consulta rescripsimus, in omnium episcoporum nostrorum perferri facias notionem: non solum eorum, qui in tua sunt dioecesi constituti; sed etiam ad universos Carthaginenses, ac Baeticos, Lusitanos, atque Gallicos, vel eos qui in vicinis tibi collimitant hinc inde provinciis . . . . . Quanquam statuta sedis apostolicae nulli sacerdotum Domini [Col. 0128B] ignorare sit liberum; utilius tamen, si ea per unanimitatis tuae sollicitudinem in universorum fratrum nostrorum notitiam perferantur: quatenus et quae a nobis non inconsulte, sed provide sub nimia cautela et deliberatione sunt salubriter constituta, intemerata permaneant, et omnibus imposterum excusationibus aditus, qui jam nulli apud nos patere poterit, obstruatur, etc. Epistola Siricii ad omnes orthodoxos, respicit disciplinam sanctarum ordinationum, quam hic pontifex jubet ab omnibus ecclesiis observari. Et ipso quidem in exordio declarat, omnium ecclesiarum curam sibi esse demandatam, etc. Sub Siricii pontificatu celebratum fuit tertium concilium Carthaginense cujus canon 26 decernit: «Ut primae sedis episcopus non appelletur princeps sacerdotum, aut summus sacerdos, aut aliquid ejusmodi, sed tantum primae sedis episcopus.» Decretum hoc nationalis concilii referri non potuit ad episcopum [Col. 0128C] Romanum, uti novatores aliqui contendunt; sed tantummodo respicere potuit episcopos Africae, qui jurisdictione sua complectebantur aliquot provincias illam portionem efformantes patriarchatus Occidentalis, quae suberat primati Carthaginensi. Id evidenter ostenditur ex canone 26 ejusdem concilii, ubi etiam metropolitanus respectu suffraganeorum provinciae suae dicitur episcopus primae sedis. Episcopi trans mare non proficiscantur, nisi consulto primae sedis episcopo suae cujusque provinciae, etc., et cap. 2, pag. 11. Constabilita hisce curis disciplina animum adjecit Siricius ad tollendum schisma, quod tandiu vexabat Ecclesiam Antiochenam. Sub praecedenti pontificatu retulimus originem illius schismatis, cum adversus pacta conventa inter Paulinum et Meletium, quorum uterque regebat portionem gregis a qua pastor agnoscebatur, ita ut uno ex iis decedente, is qui superesset integram assumeret auctoritatem, asseclae Meletii [Col. 0128D] post ejus mortem Flavianum substituerunt. Sedes Romana, quae hanc electionem damnaverat, ratam habuerat electionem Evagrii, qui Paulino successor electus fuerat. Siricius primo ea de re scripsit ad imperatorem Theodosium, mox etiam praesentem allocutus (venerat quippe Romam Theodosius triumphi causa ob victoriam de Maximo tyranno partam) ita peroravit contra Flavianum, ut imperator in Orientem cum redisset Flaviano praeceperit Romam se conferre, et judicium causae suae exspectare in concilio Capuano: quod declinaverit Flavianus, etc. Sanctus Ambrosius scriptor aequalis, et qui plurimum laboravit in hujusmodi causa judicanda, in Epist. 9, libri I, data ad Theophilum Alexandrinum, quem cum Aegyptiis episcopis judicem sublegerat synodus Capuana, exponit artes subterfugii a Flaviano adhibitas «Habeat quod metuat Flavianus: ideo refugit examen, etc. Sane referendum arbitramur ad sanctum fratrem nostrum, Romanae sacerdotem Ecclesiae, [Col. 0129A] quoniam praesumimus ea te judicaturum, quae etiam illi displicere nequeant. Ita enim utile erit consultum sententiae, ut cum id gestum esse cognoverimus, quod Ecclesia Romana haud dubie comprobaverit, laeti fructum hujusmodi examinis adipiscamur.» Ex hac Ambrosii epistola complura addiscimus. 1. Flavianum studuisse, ne causa assecutae a se Antiochenae sedis discuteretur, cui plurimum diffidebat. 2. Concilium Capuanum hoc judicium remisisse ad Theophilum Alexandrinum, et ad episcopos ejusdem patriarchatus. Hic vero oportet animadvertere, hoc minime fieri potuisse, nisi cedente sanctae sedis auctoritate, idcirco communicata concilio Capuano; cum potestas delegandi sit actus jurisdictionis, qui exerceri non potest nisi a superiore. 3. Flavianum contendisse judicium eludere adhibita saeculari potestate. 4. Hanc fuisse mentem Capuanae synodi Patrum, ut salva partium communione lis illa dirimeretur. 5. Oportuisse ut sedes apostolica id approbaret [Col. 0129B] quod a judicibus probatum fuisset, ut exsecutioni mandaretur sententia. Linea 4.— Contra omnes haereses. Somier ibi pag. 18. Certissimum est sanctum pontificem Siricium Romae damnasse haeresim Joviniani, et curasse ut Mediolani quoque, ubi exorta fuerat, proscriberetur. Sectarii monasticam vitam ibi professi Romam se contulerunt, ut scripta sua erroribus ejusmodi inspersa in urbe disseminarent. Continentiam enim praevertentes blasphemias suas conscriptione temeraria publice prodiderunt (uti epistola Siricio ascripta ad PP. Eccl. Mediol. memorat), docentes virginitatis professionem non praestare conjugio; Deiparam virginem quidem ante partum, sed a partu virginem non perseverasse: et jejuniorum praxim damnabant. Delati tamen sunt hujusmodi blasphemiarum et errorum auctores ad Siricium papam, cui et scripta sectariorum obtulerunt fideles ipsi genere optimi, religione praeclari, qui deferebant. [Col. 0129C] Siricius coacto Romani cleri concilio solemni sententia damnavit Jovinianum ejusque sectatores, utpote docentes dogma contrarium doctrinae sedis apostolicae, quae eadem est ac legis Christianae: ac declaravit divina sententia et nostro judicio in perpetuum damnati [Col. 0130A] extra Ecclesiam remanerent. Observatione dignum prorsus est, quod Romanus pontifex ita de sua decisione loquitur, uti Hierosolymitanum concilium sub apostolis congregatum de propriis decretis enuntiabat: Visum est Spiritui sancto et nobis. Divina sententia et nostro judicio. Pontifex ad Ecclesiam Mediolanensem transmisit judicii sui legem, ut eamdem susciperet et custodiret. Hoc illa obsequenter praestitit, indicto statim concilio. Nam Patres qui ad illud convenerant in synodica epistola ad pontificem Romanum data affirmant, jam ejusdem sententiam secutos damnasse pariter sectarios illos cum suis erroribus. In eadem epistola testantur se agnoscere in Siricio pastorem universalem totius Ecclesiae, «qui fideliter commissam sibi januam et pia sollicitudine Christi ovite custodiat: dignus quem oves Domini audiant, et sequantur . . . . . Credatur symbolo apostolorum, quem Ecclesia Romana intemeratum semper custodit . . . . . Sed quid plura apud magistrum atque doctorem . . . . . [Col. 0130B] Itaque Jovinianum, Auxentium, etc., quos Sanctitas tua damnavit, scias apud nos quoque secundum judicium tuum esse damnatos.» Maximus, qui sedente ad clavum Ecclesiae Siricio, Imperium Gratiano eripuerat, respondens litteris ejusdem papae, quibus ei demandabat Ecclesiae catholicae defensionem, et fidei ejusdem professionem ab illo exigebat, eumdem appellat Patrem charissimum, et virum apostolicum, plane respondentem nomini sacerdotis et dignitati urbis spledidissimae. Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, me confiteor curam habere majorem, Pater charissime, etc. In alia vero epistola quam ipse Maximus antea dederat ad Valentinianum Augustum, hunc removet ab adhaerendo perversis novatorum consiliis in praejudicium catholicae fidei, constabilitae et confirmatae ex pluribus saeculis in Italia, Africa, Galliis, Hispaniis, et Romae praesertim quae orbis princeps effecta est non minus titulo verae religionis [Col. 0130C] quam causa imperii. «Italia omnis atque Africa hoc sacramento credunt, hac fide gloriantur Gallia, Aquitania, omnis Hispania, Roma ipsa venerabilis, cujus etiam in hac parte principatus est.»
55 Siricius, natione Romanus, ex patre Tiburtio, sedit [Col. 0109] B, ann 13, m. I, d. 14, a Coss. Arcadii Aug. et Bautonis, ad Honor IV et Eutychian. annos 15, menses 11, dies 25. Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, vel contra omnes haereses, et dispersit per universum mundum, ut in omnis Ecclesiae archivio teneantur ob impugnationem [Col. 0109] C. oppugnat. contra omnes haereses. Hic constituit, ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum, quod nominatur fermentum [Col. 0109] Vide Baron tom II Annal de fermento. . Hic Manichaeos, quos exsilio deportavit, [Col. 0109] Vide Baron tom V ad ann 398. hoc constituit, ut non participarent cum fidelibus communionem, quia ore polluto non liceret sanctum corpus Dominicum vexari. Hic constituit ut si quis conversus de Manichaeis rediret ad Ecclesiam, nullatenus communicaretur, nisi tantum relegatione Monasterii diebus vitae suae teneretur obnoxius, ut jejuniis, et orationibus maceratus, et probatus sub omni examinatione usque ad ultimum diem transitus sui, et ob humanitatem Ecclesiae viaticum eis largiretur. Hic constituit haereticum sub manu impositionis recipi, praesente cuncta Ecclesia. Hic fecit ordinationes quinque in Urbe per mensem Decembris, presbyteros 31, diaconos 16, episcopos per diversa loca triginta et duos. Qui etiam sepultus est in caemeterio Priscillae via Salaria, nono Kalendas [Col. 0109] C, VIII Kal. Martias, et cessavit episcopatus per dies 20.
[Col. 0131A] Apud Fabrottum ex cod. Freh. Num 56, lin 2, A d. 27, B, 26, lin 2 et 3. B, recitarentur. lin 5. AB, via Mamortina. lin 7. A, chirographa. lin ead AB, quia eodem tempore Manichaei inventi sunt in urbe Roma. lin 8. B, presbyteros 19. Lin 1, sed ann. 3, m. 2, d. 10. ( M, ann 3, d. 10). lin 2, ut quotienscumque. lin 5, via Mannutina in II. R. Hic constituit n. r. lin 6. in cl. honore s. ( M, ut ed.) nisi q. epis designarent chirographa. lin 7, hic fecit ord. 2 in urbe Roma. lin 9, loca 10 ( M, 5), qui etiam sepultus est in cimit. Lin 1, sed ann 3, d 10. lin 5, Mamortina ib. ut [Col. 0132A] nulla r. lin 6, nisi qui. E. d. cyrographa, qui et eodem tempore Manichaei inventi sunt in urbe R. Hic fecit ord in urbe R. lin 9, qui etiam sep. est in c. Lin 1, Cass, Ann 3, d. 27. lin 5. Florent duo: Et hoc constituit, ut nullum clericum transmarinum, nisi sui episcopi designaret chirographum, quis susciperet. Quia eodem tempore Manichaei inventi sunt in urbe Roma. Hic fecit ordin, etc. Lin. 8, Flor. XIX. Lin 5, in via Mamertini. lin 9, in cymiterio suo ad Ursum pileatum V Kal Mag.
[Col. 0131B] Linea 2.— Hic constituit ut quotiescunque sancta Evangelia recitantur, sacerdotes non sederent, sed cernui starent. Anastasii decretum est, ut, cum legitur Evangelium, clerici starent. Cum legitur Evangelium, stamus, ut illo habitu corporis ad iter composito significemus, nos esse paratos ad sequendum Deum ejusque fidem Evangelio testatam. Hunc morem fuisse Orientalis Ecclesiae testis est Jo. Chrisost. de divers. utriusque Test. loc. ferm. de Circo. In Orientali Ecclesia, cum Evangelium legeretur, cerei accendebantur. Hieronym. ad Vigilantium: «Per totas Orientis Ecclesias, quando legendum est Evangelium, accenduntur luminaria jam sole rutilante, non utique ad fugandas tenebras, sed ad signum laetitiae demonstrandum.» Idem servatum Romae. Anastas. in Leone III. «Fecit lucernas fusiles duas ex argento purissimo, et hoc constituit, ut Dominicorum dies vel in sanctis solemnitatibus hinc [Col. 0131C] inde juxta lectorium consisterent, et ad legendum sacras lectiones luminis splendore refulgerent.» Linea 5.— Et hoc constituit nulla ratione transmarinum hominem in Clericatus honorem suscipi, nisi quinque episcoporum designaret chirographum, propter Manichaeos. Ab Anastasio propter Manichaeos qui maxime valebant in Africa, statutum ne clerici ordinarentur sine chirographis, id est litteris commendatitiis quinque episcoporum. can. Transmarinos, 98 dist., quod repetitum est a Gregorio I et Alexandro III, can. Afros, ead. dist., cap. 1 de Cleric. peregrin. non ordinand. Linea 9.— Sepultus est in coemeterio suo ad Ursum Pileatum. Id nomen fuit vico in quo fuit coemeterium Anastasii, sumptum forte ab Urso Pileato, qui erat pro insigni. Tabernae circa forum signis distinctae erant. Quintil. 6. Inst., cap. 3. Digito demonstravit imaginem Galli in scuto Mariano Cimbrico pictam. Tabernae autem erant circa forum, ac scutum illud signi gratia positum. In scuto Mariano fuisse [Col. 0131D] imaginem Galli exerentis linguam, addit Plin. lib. XXXV, cap. 4. Talem, inquit, ostendens in tabula pictum inficetissime Gallum exerentem linguam. Ludi causa signa ponebantur, quae risum moverent, ut nihil mirum sit hoc loco, Ursum Pileatum quasi servum manumissum signi causa visum esse. Innocentium I in eodem coemeterio ad Ursum Pileatum sepultum refert Anastas. in ejus Vita in fine. Ejusdem coemeterii ad Ursum Pileatum meminit Anastas. in Nicolao I: Nec non et cimiterium eadem via ad Ursum Pileatum restauravit. Vicus Ursi Pileati fuit in regione quinta Urbis seu Esquilina. Sext. Ruf. de Regionib. Urb. Similiter in regione quarta Urbis fuit locus dictus ad albas Gallinas, cujus meminit Sextus Rufus in libello de reg. Urb. Et Gregor., lib. II, epist. 17: Domum positam in hac Urbe regione quarta juxta locum qui appellatur Gallinas albas. Forte a [Col. 0132B] Gallinis albis quae erant hoc loco insignis vice. Villa Caesarum quae erat ad Tyberim juxta nonum lapidem via Flaminia, dicta est ad Gallinas, quod ibi servaretur proles gallinae albae, quam praetervolans aquila ex alto abjecit in gremium Liviae Drusillae sedentis sub dio, de qua Plin., lib. XV, cap. 30
[Col. 0132B] Linea 3.— Hic constitutum fecit de Ecclesia. Origenianum dogma per quosdam invectum dispersumque malis artibus censendum constitutionis Anastasianae a Libro Pontificali laudatae argumentum. Occasionem dederat Theophili episcopi Alexandrini epistola denuntiativa errorum Origenianorum, et artis quorumdam monachorum qui fraudulenter per domos sese introducentes venenum propinabant. Ad constitutionis dictae memoriam spectant duae epistolae Anastasii pontificis, quarum mentio occurrit apud ecclesiasticos scriptores, et de his S. Hieronymus in apologiis adversus Rufinum, qui inter antesignanos [Col. 0132C] Origenistarum numeratur, prolixe agit. Adversus Rufinum epistolam comminatoriam, et peremptoriam edidisse pontificem ita Hieronymus scribit. Et tantum Romanae Urbis judicium fugis, ut magis obsidionem barbaricam, quam pacatae Urbis velis sententiam sustinere. Tergiversationes Rufinianas deinde pandit, ut judicium eluderet Rufinus, et inter has una erat, quod Hieronymus epistolam pontificiam confinxerit, qua occasione alterius Anastasianae epistolae memoriam refricat, qua pontifex Orientalibus scribens, errores Origenis insectabatur. Ita Hieronymus loco cit.: «Esto praeteriti anni ego epistolam finxerim: recentia ad Orientem scripta quis misit? quibus papa Anastasius tantis se ornat floribus, ut, cum ea legeris, magis te velle defendere incipias, quam nos accusare.» Dirigitur itaque scriptum pontificium ad Orientales, in qua plaga monachorum arte virus disseminatum erat. De quo judicio Justinianus imperator scribens Mennae Constantinopolitano haec habet. «Audiamus et sanctum [Col. 0132D] Theophilum episcopum Alexandriae ex sermone ad quosdam monachos scripto, qui Origeni assentirentur; sic enim dicit: Quare anathematizamus Origenem, caeterosque haereticos, exemplo nostro, et Anastasii sanctae Romanae Ecclesiae episcopi, qui ex veteribus certaminibus clarus, nobilissimi populi dux creatus est, quem et universa beatorum Occidentis episcoporum sequitur synodus, quae accepit, et probavit Alexandrinae Ecclesiae sententiam ad impium latam.» Eamdem laudat S. Hieronymus et constituti celebritatem sic commendat, Pammachio scribens: «Praedicationem cathedrae Marci evangelistae, cathedra Petri apostoli sua praedicatione confirmet. Quanquam celebri sermone vulgatum sit beatum quoque Anastasium eodem fervore, quia eodem spiritu est, latitantes in foveis suis haereticos persecuturum: ejusque litterae doceant, damnatum in [Col. 0133A] Occidente, quod in Oriente damnatum est: cui multos precamur annos, ut haereseos rediviva plantaria per illius studium longo tempore arefacta moriantur.» Et Demetriadi pariter sic. Pene praeterii, quod vel praecipuum est. «Dum esses parvula et sanctae et beatae memoriae Anastasius episcopus Romanam regeret Ecclesiam, de Orientis partibus haereticorum saeva tempestas simplicitatem fidei, quae apostoli voce laudata est, polluere, et labefactare coacta est. Sed vir ditissimae paupertatis, et apostolicae sollicitudinis, statim noxium perculit caput, et sibilantia hydrae ora compescuit. Et quia vereor, imo rumore cognovi, in quibusdam adhuc vivere, et pullulare venenata plantaria; illud te pio charitatis affectu praemonendam puto, ut sancti Innocentii, qui apostolicae cathedrae, et supradicti viri successor et filius est, teneas fidem.» Porro has Anastasianas constitutiones per orbem Christianum disseminatas fuisse, et per has Origenistas insectatos observavit Hieronymus haec Rufino objectans. Quid facient [Col. 0133B] epistolae Theophili episcopi? Quid papae Anastasii in toto orbe haereticum persequentes? Ex his colligendum datur, quod conciliis Alexandrino, et Cyprio, quae pontificatus hujus tempore adversus Origenistas acta sunt, etiam Romanum est adjungendum, juxta verba S. Hieronymi supra laudata. Quem et universa beatorum Occidentis sequitur synodus, cujus memoria omissa est ab editoribus conciliorum. Hoc vero concilium celebratum primo Romae fuisse, deinde constitutum directum per provincias in particularibus synodis sub singulis metropolitanis intimatum, et subscriptum haec suadent. 1. Quia examen instituit quod solemni more in conciliis habebatur, et examinis causam dedit zelus Marcellae, uti diserte testatur Hieronymus in epistola ad Principiam virginem, quae est Marcellae viduae epitaphium: in qua cum laudasset Anastasium, et ejus conatus adversus Origenistas, sic de examine subsecuto. «Dicas, quid haec ad laudem Marcellae? damnationis haereticorum [Col. 0133C] haec fuit principium, dum adducit testes, qui prius ab eis eruditi, et postea ab haeretico fuerant errore correpti; dum ostendit multitudinem deceptorum; dum impia περὶ ἀρχῶν volumina, quae emendata manu Scorpii monstrabantur, dum acciti frequentibus litteris haeretici, ut se defenderent, venire non sunt ausi; tantaque vis conscientiae fuit, ut absentes damnari, quam praesentes coargui maluerint.» Quae gesta conciliare institutum examen ostendunt. Occidentales vero episcopos commonitos damnationem ab Anastasio editam suscepisse, et subscriptionibus roboratam populis intimasse, testatur idem Anastasius in epistola data Joanni Hierosolymitano episcopo in qua et meminit editae Constitutionis, atque quod eamdem episcopis denuntiaverit, praecipue Venerio inter praecipuos Occidentalis tractus primati, ex epistola edita a Garnerio inter opera Mercatoris, ubi pontifex: Damnationis autem epistolam fratribus nostris Venerio, et Chromasio scripsimus. [Col. 0133D] Huic specialiter Acta conciliaria recensita in epistola synodica damnationis ita commemorat ibidem. Quare nosce qualem epistolam ad fratrem, et coepiscopum nostrum Venerium diligentiori cura scriptam parvitas nostra transmiserit. Quid vero cum reliquis Orbis episcopis egerit per encyclicas damnationis denuntiativas; et quomodo imperatoris edicta sint subsecuta sic ibi: «Mihi certe cura non deerit Evangelii fidem circa meos custodire populos, partesque populi mei per quaeque spatia diversa terrarum diffusa, quantum possim, litteris convenire: ne qua profanae interpretationis origo subrepat, quae devotas mentes immissa sui caligine labefactare conetur. Illud quoque quod evenisse gaudeo, tacere non potui, beatissimorum principum manasse responsa, quibus unusquisque Deo serviens ab Origenis lectione revocetur; damnandumque sententia principum, quem lectio rerum profana prodiderit. Hactenus sententiae meae forma processerit.» Inter [Col. 0134A] Origenistas Primopilum Rufinum saltem inter Occidentales ad examen pontificium evocatum esse, nedum Hieronymus in Apologiis adversus ipsum editis affirmat, verum testis accedit Rufinus in epistola ad Anastasium. Haec itaque Romana synodus, ejusque gesta strictim notata tribuerunt occasionem dicendi, et hanc fuisse coactam solemniter, et de ea verificari verba libri pontificalis adducta: Hic constitutum fecit de Ecclesia. Et cum hocce constitutum tunc esset celeberrimum obviumque inter reliqua Codicis pontificii constituta, collectori visum est illud innuere, relinquendo argumentum. Unde optime scripserat in duplici synodo sub Anastasio, et Theophilo, Occidentali, et Orientali damnatos Origenistas: «Ergo beati episcopi, Anastasius, et Theophilus, et Venerius, et Crematius, et omnis tam Orientis, quam Occidentis catholicorum synodus, qui pari sententia, quia pari spiritu, illud haereticum denuntiant populis.» [Col. 0134B] Linea 5.— Et hoc constituit, nulla ratione transmarinum hominem in clericatus honorem suscipi (nomine transmarinorum Afri intelligebant Italos, sicuti Romani ipsos Afros). Saepius id advertere licet apud S. Augustinum, et concilia Carthaginensia ejusdem aevi, ubi vox repetita occurrit. Qui itaque clerici advenientes Romam, ad officia ecclesiae non admittebantur, nisi cum testimoniali episcoporum, unde subditur linea 6. Linea 6.— Nisi quinque episcoporum designarent chirographum, non cunctorum, quinque, et ut reor eorum episcoporum, qui robur chartis ecclesiasticis tribuebant; erantque primas, metropolitanus, senior in provincia, dioecesanus, et proximior in civitate, quando proprius obierat. Has enim consuetudines in Ecclesia Africana invaluisse, ostendit codex canonum ejusdem Ecclesiae. Linea 7.— Propter Manichaeos. Africa tunc Manichaeorum turbam patiebatur: hi ne detegerentur, etiam perjurio interveniente, simulabant ad libitum [Col. 0134C] religionem: de qua hypocrisi plura habet S. Augustinus lib. XXVI de Moribus Manichaeorum. Hinc Siricius decessor decreverat, ut similis hominum pestis nunquam admitteretur ad communionem nisi probatus sub omni examinatione. Cum enim clerici juxta gradum advenientes invitarentur, ut cum clero interessent sacrificio, et Manichaeorum clerici religionem simularent; hinc Anastasius voluit et decrevit, ut omnes clerici ex Africa advenientes testimoniales afferrent subscriptas ab uno ex laudatis episcopis, ne sacrilega interveniret participatio. De simulatione Manichaeorum in sacrorum participatione loquitur, eamque damnat iterum Leo Magnus, qui ita fideles omnes admonuit. «Cumque ad tegendam infidelitatem suam nostris audeant interesse mysteriis, ita in sacramentorum communione se temperant, ut interdum, ne penitus latere non possint, ore indigno Christi corpus accipiant, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinent: [Col. 0134D] quod ideo vestrae notum facimus sanctitati, ut vobis hujuscemodi homines, et his manifestentur indiciis, et quorum deprehensa fuerit sacrilega simulatio, a sanctorum societate sacerdotali auctoritate pellantur.» Reliqua ibi legantur, quae de moribus Manichaeorum adducit S. Pontifex.
[Col. 0134D] Linea 2.— Hic constituit ut quotiescunque Evangelia sancta recitantur sacerdotes non sederent, sed curvi starent. Occasio hujus decreti sanciendi hinc fluxisse videtur: Tempore Anastasii Romae inter presbyteros, et diaconos gravis contentio oborta fuit. Hi enim administrantes res ecclesiae, supercilio elati, presbyteros spernebant. Presbyteri autem in eosdem insurrexere, atque ex consuetudinis Romanae Ecclesiae praescripto, ipsis sedentibus, eos stare debere contendebant. Sed eousque contentio pertinax progressa est, ut etiam cum stantes diaconi [Col. 0135A] coram populo legerent Evangelium, praesbyteri tamen minime sessione exsurgerent. Anastasius itaque hoc factum merito detestatus, hujusmodi decreto emendandum esse putavit.
[Col. 0135A] Notae chronologicae. Praeter ea, quae supra constituimus de Epocha pontificali S. Anastasii, eam deducentes ex coss. Theodoro ac Eutropio (Christi 399 die Dominica, 9 Octobr.) eamque perducentes ad coss. Vincentium et Fravittam (Christi 401, diemque 3 Novembris) duo sunt expendenda scriptorum testimonia, quae temporis summam colligunt primo ex Christi saeculo, ad coss. hujus aetatis; atque adeo possint admodum illustrare Chronologiam pontificiam consulari ita connexam. Primum testimonium petitur a S. Augustino lib. XVIII de Civ. Dei, cap. 53 et 54, numerante annos [Col. 0135B] 365, ex Idibus Maii duobus Geminis coss. (quinquagesimo scilicet die post Dominicam resurrectionem, sive in festo Pentecostes ab exordio praedicationis apostolicae) ad Idus Maias in consulatu Honorii et Eutychiani. Pagius ad annum 398, n. 4 observat, hanc supputationem Augustini non suffragari chronologiae Baronianae, nec suae: sed calculos male subductos ostendere se putat a beato doctore; cum a consulibus duobus Geminis, sive ponantur cum Baronio ad annum aerae Christi communis 31, sive ad 29, cum Pagio ad ann. 398, summa 365, non constet. Perpenso attamen universo contextu capitis 53 et 54 beati Augustini, colligitur, sanctum doctorem recte inferre contra paganos ex putata juxta illorum assumptiones mensura temporis ab ipsis definiti ex mendaci daemonum responso ad terminum cultus Christiani. Commenti enim fuerant Ethnici. «Nescio quos versus Graecos tanquam consulenti cuidam divino [Col. 0135C] oraculo effusos (ait cap. 53) ubi Christum quidem ab hujus tanquam sacrilegii crimine faciunt innocentem: Petrum autem maleficia fecisse subjungunt, ut coleretur Christi nomen per 365 annos: deinde completo memorato numero annorum sine mora sumeret finem.» Commenti ejusmodi causam ibidem refert. «Cum enim viderent tot tantisque persecutionibus religionem Christianam non posse consumi, sed his potius majora incrementa sumpsisse;» ad mendacia oracula a se contexta confugerant inanium deorum cultores: ut falsa exspectatione, ac praedictione ruinae nostrae superstitionum suarum asseclis fucum facerent, ac vanam spem lactarent: quorum propterea dolo ut redarguat, et funditus vertat S. doctor, ostendit in duobus illis capitibus 53 et 54 quacunque ratione ac methodo eosdem annos 365 dinumerent, sive a Christi Domini baptismo, sive a passione, et ab adventu Spiritus sancti, ulterius extendi minime posse, quam ad consules anni 398, Honorium et Eutychianum. [Col. 0135D] Subdit vero, consulatu proxime consecuto Manlii ac Theodori, nempe Christi 399 (cui alligandum esse ostendi exordium Anastasii papae de quo agimus): non modo, inquit, Christiana sacra non desiere, «sed in civitate notissima et eminentissima Carthagine Africae Gaudentius et Jovius comites imperatoris Honorii XIV Kalendas Apriles falsorum deorum templa everterunt, et simulacra fregerunt.» Legitima et evidens est illatio Augustini contra Ethnicorum praesumpta, et mendacia, quocunque tandem ex termino desumerent exordium maleficiorum ab ipsis de B. Petro confictorum, et illius summae annorum 365, quos ad eversionem religionis nostrae praescripserant. Hanc autem summam observat Pagius variari non posse; cum ab omnibus exemplaribus operum B. Augustini referatur, nulla variante lectione eamdem in dubium revocante. Eam ita retinendam suadent consuetae superstitiones, tum Mithrae apud paganos, tum Gnosticorum apud haereticos, ab [Col. 0136A] iisdem fontibus haustae, et per ea tempora renovatae a Juliano, quae Solis idololatriam sub mystico illo numero 365, notis in dictionibus ΑΒΡΑ‚ΑΞ et ΝΕΙΛΟΣ expressam, falso spoponderant sectatoribus suis ita dementatis victoriam reportaturum de cultu Christiano. Mens igitur Augustini est demonstrare, annos 365 omnino esse absolutos in consulatu Honorii et Eutychiani, quacunque mensura etiam luxata uterentur factorum et consulum; nam ultra eum terminum non procedere seriem indicatam annorum 365, quod oppido verum est. Sin autem quaeramus, quonam ex anno petenda sint exordia indicatae summae temporis ut exacte compleantur anni 365, in consulatu anni 398, deducenda erunt utique ab illa fidei nostrae illustri amplificatione et promulgatione, quae gentibus ostium aperuit ad Christi gratiam percipiendam, non ex somniata Petri Magia, sed ex coelesti visione eidem exhibita, quae Cornelium centurionem ad eumdem perduxit, et apostolorum principem invitavit ad fundandam cathedram Antiochenam, [Col. 0136B] ubi primum discipuli cognominati sunt Christiani. Nostra Chronologia supra explicata et probata, statuit eum annum aerae Christi communis 33, cui si addantur 365, provenit annus 398, consulatum referens Honorii et Eutychiani, indicatus ab Augustino, tanquam terminus, a falsa ethnicorum exspectatione praefixus ad eversionem divini cultus Christianorum, sed nostrae religionis novo et luculento triumpho nobilitatus, quae tunc temporis vidit publico imperatorum decreto eversa esse Charthagine sub proximis consulibus templa inanium deorum, quando ridiculi oraculorum ejusmodi artifices supremam diem et exitium sacris nostris comminabantur. Alterum testimonium illustrans Chronologiam Anastasii papae pertinet ad annum postremum saeculi quarti consule Stilicone: petitur vero a Sulpicio Severo eorumdem temporum aequali, ita scribente: Dominus crucifixus est Fusio (Fufio) Gemino, et [Col. 0136C] Rebellio (Rubellio) Gemino consulibus. A quo tempore usque in Stiliconem Consulem sunt anni 372. Exactissime respondet summa temporibus a chronologia nostra ordinatis. Si enim anno 28 aerae Christi communis et bissextili, cui duos Geminos consules et Christi passionem attribuimus cum Victorio Aquitano, et cum Patribus passim referentibus ad VIII Kal. Aprilis eodem consulatu passionem Dominicam, adjeceris annos 372, a Sulpicio inde collectos ad consulem Stiliconem; proveniet annus aerae Christi communis 400 Anastasii papae secundus, cui consulatus Flavii Stiliconis et Aureliani ex omnium nostri temporis chronologorum sententia debetur. Linea 1.— Anastasius, etc. S. Augustinus, epist. 164 ad Gratiosum, recenset seriem pontificum Romanorum a B. Petro usque ad hunc de quo agimus, Anastasium. Lin. 3.— Hic fecit constitutum de Ecclesia. Lex [Col. 0136D] ista quam toti Ecclesiae proposuit est Origenistarum justa damnatio. Originem illius erroris habes in notis Somier et Pagii. Delatus fuerat Siricio papae a S. Epiphanio Joannes episcopus Hierosolymitanus, quod ex Origenis libris inscriptis περὶ Ἀρχῶν ( de principiis ) decerpsisset errores aliquot, et insinuasset Christiano populo. Continebantur octo praecipuis capitibus, quae singillatim enumerat S. Hieronymus epist. 61. Rufinus Aquileiensis (vide notas Pagii in Anast. n. 2, et in Siricium 11, acerrimus defensor Origenis, ut eosdem errores Romae disseminaret, latinitate donaverat libros Origenis enuntiatos, et vulgaverat anno 398, aureo poculo Romanis venenum propinans. Dum hujusmodi haeresis Origeniana nondum erat patefacta, Rufinus obtinuit a Siricio papa litteras communionis. Detectis autem non multo post eisdem perniciosis doctrinis, ac delatis ad apostolicam sedem, quam Anastasius implebat, datum fuit Hieronymo apud Orientales agenti negotium fideliter [Col. 0137A] reddendi Latine libros Origenis de principiis, ut ipse testatur in epistola 64 ad Oceanum. Quae inde secuta sint, leges tum in notis Pagii, n. 2 et 3, tum in notis Somier, cap. 4. Summa est. «Anastasius libros Periarchon proscripsit, (Pag. n. II.) Ruffinum interpretem castigavit, populos terruit edictis Principum, et Joannem Jerosolymitanum Episcopum Ruffini, atque Origenis fautorem arguit, serioque monuit, ne sibi pateretur illudi ab homine erroris defensore. Haec constant ex celeberrima illa, et Apostolici vigoris Epistola, ab Anastasio papa ad praedictum Joannem Jerosolymorum episcopum data, in qua sic loquitur pontifex: Origenis quidem scripta et errores damnavimus: interpretem vero, cum non satis neque sua Praefatione ad libros Origenis, [Col. 0138A] neque apologia ad nos missa, se purgaverit imo forte iisdem erroribus reipsa consentiat, Romam ad judicium sedis apostolicae vocavimus, et renuentem venire eadem sententia involvimus. Damnationis autem epistolam fratribus nostris Venerio (Mediolanensi) et Chromatio (Aquileiensi episcopis) scripsimus. » Hujus epistolae antiquissimum exemplum inter praeclarissimos codices nono Christi saeculo collectos a Pacifico sanctae Ecclesiae Veronensis archidiacono servat archivum ejusdem cathedralis: cujus specimen characteris ducimus esse hic exhibendum, ut plane constet, quam genuinis documentis comprobentur gesta pontificum, quorum epistolas codicibus tantae antiquitatis insertas possumus exhibere. [Col. 0139A] Vetustatem ferme supparem observamus in membranis conciliorum Ecclesiae Africanae, olim pertinentibus, ut accepi, ad Christophorum Justellum, nobilem in primis, pium, ac doctum editorem codicis canonum Ecclesiae Africanae ante annos 110, nunc vero asservatis in bibliotheca celebri Oxoniensi: quarum specimen inde per me exceptum anno 1713 placet adjungere. Membranarum notitiam attingam num. proxime consequenti S. Zosimi. Praestat vero conjuncta hic exhibere cum specimine codicis Veronensis haec monimenta gestorum ejusdem aetatis, nempe conciliorum Ecclesiae Africanae, a quibus adornata fuit legatio ad eumdem Anastasium papam, de quo agimus, impetrandi causa interpretationem apostolicarum constitutionum super clericis a Donatistarum schismate recedentibus, et adnitentibus in clerum catholicum recipi, et adnumerari. De his quoque vide notas Pagii, et Somier. Linea 4.— Basilicam, quae dicitur Crescentiana, in regione secunda in via Mamertina. Cum de loco [Col. 0139B] coemeterii ad Ursum Pileatum aliquid statuere conatisimus, a nobis requiritur, ut indaginem hujus basilicae Crescentianae non negligamus. Designatur ejusdem locus in regione secunda ecclesiastica: quae complectebatur tres ex quatuordecim ab Augusto institutis. II et VIII et XI nempe Coelimontium, Forum Romanum, et Circum Maximum, uti cum Nardino statuimus in Prolegomenis. In tam ampla regionis extensione difficilis redditur loci designatio: et licet difficultatem videatur minuere judicium viae Marmertinae, quam Nardinus documentis pluribus ostendit constituendam in radicibus clivi Capitolini versus fora Augusti et Trajani, ex arcu Septimii Severi, et carcere S. Petri (dicto etiam Mamertino) procedendo ad titulum S. Marci: attamen basilicae illius Crescentianae altum silentium apud scriptores conditoris aetatem consecutos nos vetat quippiam certe de eadem proferre. Gothorum proxima invasio, et Urbis direptio, quemadmodum [Col. 0139C] alia complura, ita etiam recens illud aedificium fortasse vastaverit. Nec mirari debemus, si illius constructionis vestigia confusa sint inter Urbis ruinas; cum ex trecentis ac pluribus ecclesiis, quas in Urbe numerat Ordo Romanus a Cencio Camerario scriptus saeculo XII, (vid. apud Mabillonium Musaei Italici tomo II, pag. 192) plures decades illarum hodie interciderint sive solo aequatae, sive in alios usus conversae monasteriorum, et hospitalium, aut diversos titulos consecutae ex novis constructionibus. Probabilius igitur est hanc basilicam fuisse sitam non longe a Foro Romano in tractu procedente ex xenodochio S. Mariae Consolationis dictae versus ecclesiam S. Martinae, ubi viae Mamertinae appellatio non est omnino deperdita. Linea 9.— Qui sepultus est in coemeterio suo ad [Col. 0140A] Ursum Pileatum. Duplex coemeterium hoc nomine celebratum apud veteres distinguunt sacrarum cryptorum diligentes enarratores Bosius, Aringhius, Boldettus, et cum illis Florentinius in vet. Martyrol. ad diem XII Martii et ad XXI Decembris, ubi legitur depositio S. Innocentii hujus Anastasii proximi successoris, consentientibus etiam vetustis codicibus Vaticanis ibi ex Aringhio indicatis, qui ad Ursum Pileatum via Portuensi depositum memorant utrumque pontificem, Anastasium, et Innocentium: id est primo sepultos via Portuensi ad coemeterium Ursi Pileati extra Urbem: deinde translatos ad aliud coemeterium intra Urbem Ursi Pileati nomine pariter insignitum, sed a priori plurimum dissitum, utpote circa ecclesiam S. Bibianae in Exquiliis. Horum quoque pontificum reliquias a Sergio II, in titulo Equitii ex nostro Bibliothecario num. 491, conditas novimus cum aliis pluribus sub sacro altari in nova dedicatione illius tituli, a fundamentis per eumdem pontificem restituti. Verum illa sacra lipsana non dicuntur [Col. 0140B] tunc extracta a coemetrio via Portuensi, sed tantummodo collocata sub altari in dedicatione. Quare ex diversis coemeteriis et ecclesiis tum urbanis tum suburbanis decerptas esse intelligendum est reliquias illas, seu partes corporum plurium sanctorum, qui ibidem indicantur. Quocirca non repugnat affirmare, ad ecclesiam sanctae Bibianae primum reposita fuisse corpora sanctorum pontificum Anastasii et Innocentii cum a coemeterio viae Portuensis dicto ad Ursum Pileatum intra urbem illata sunt, ne paterentur injurias a Saracenis, agrum Romanum devastantibus, et quidem cum aliis plurimis sanctorum martyrum et confessorum pari ex periculo inde eximendis, et ad eamdem ecclesiam reconditis, quorum in antiquo lapide, numerus ingens exponitur, unde fortasse nomen coemeterii ad Ursum Pileatum eidem ecclesiae una cum sacris tot coelitum reliquiis communicatum fuisse, nonnulli opinantur; deinde post aliquot aetates a Sergio II aliisque pontificibus Romanis [Col. 0140C] ex novo illo coemeterio Ursi Pileati intra Urbem portiones sacrorum ossium petitus occasione dedicationum altarium et ecclesiarum. Quod autem attinet ad nomen Ursi Pileati utrique coemeterio inditum, video intramoenianum hoc S. Bibianae situm fuisse ad vicum Ursi Pileati memoratum a Sexto Rufo Urbis regione V, uti Nardinus observat lib. IV, cap. 2, pag. 162. Quare ab extramoeniano illo ad viam Portuensem jus nominis mutuari vix potuisse videtur. Indicabo tamen occasionem denominatis, quam suspicor adhaesisse coemeterio alteri ex altero. Hanc mihi suggerit inscriptio vetus tabulae marmoreae asservatae in archivo basilicae Vaticanae Ursi illius togati, qui vitrea pila primus lusit sub Vero principe ex disjecto sive sepulcro sive simulacro, et caenotaphio petita, et adhibita ad substernendum arcae sepulcrali Christiani hominis (ut passim [Col. 0141A] contigit sequioribus saeculis) conditi prope aram maximam veteris basilicae Vaticanae, quod testatus est Grimaldus notarius in Ephemeride demolitionis veteris basilicae ad ejus Acta scribenda deputatus, ita referens folio CLXIII. «Ursi togati vitreae pilae lusus repertoris, in eoque temporibus Caesarum usque ad miraculum excellentis elogium, quod marmorea tabula incisum statuae, quam ejus rei gratia meruerat, primum subjectum erat: quae tabula postmodum cum hominis Christiani sepulcrali arcae substrata fuisset, dum sternendo pavimento prope aram maximam basilicae Vaticanae fundamenta jacerentur, effossa est anno 1591, et asservatur in archivo ejusdem basilicae.» Vixit Ursus tempore Veri imperatoris. URSUS TOGATUS VITREA QUI PRIMVS PILA LVSI DECENTER CVM MEIS LVSORIBUS LAVDANTE POPVLO MAXIMVS CLAMORIBVS THERMIS TRAIANI THERMIS AGRIPPAE ET TITI MVLTVM ET NERONIS SI TAMEN MIHI CREDITIS EGO SVM OVANTES CONVENITE PILICREPI STATVAMQ. AMICI FLORIBVS VIOLIS ROSIS FOLIOQ. MVLTO ADQVE VNGVENTO MARCIDO ONERATE AMANTES ET MERVM PROFVNDITE NIGRVM FALERNVM AVT SETINVM AVT CAECVBVM VRSVMQ. CANITE VOCE CONCORDI SENEM HILAREM IOCOSVM PILICREPVM SCHOLASTICVM QVI VICIT OMNES ANTECESSORES SVOS SENSV DECORE ADQVE ARTE SVPTILISSIMA NVNC VERA VERSV VERBA DICAMVS SENES SVM VICTVS IPSE FATEOR A TER CONSVLE VERO PATRONO NEC SEMEL SED SAEPIVS CVIVS LIBENTER DICOR EXODIARIVS. Hunc igitur Veri libertum Ursum, quem togatum describit epigraphe postquam assecutus libertatem fuerat et togam a patrono Vero ter consule, etiam pileatum fuisse necesse est ab alio libertatis indicio, et ritu pileum imponendi. Statua illi posita cum hac [Col. 0141C] inscriptione, et cum recensione ejusdem inventi pilae vitreae lusoriae in vico ad Exquilias intra urbem prope Thermas Titi ibi memoratas, plebi, ut arbitror, ansam dedit vicum ab illa statua Ursi pileati vulgo nominandum (quemadmodum nunc a Pasquilli vulgo dicti statua quae gladiatoris est in regione Parionis nomen obtinet via prope circum Agonalem) etiam dum scriberet Festus. Id certe vero similius videtur, quam Ursi ferae simulacrum pileatum imaginari, quale hodie ex sequioris saeculi sculptura ibi diffractum jacet. In Exquiliis ad bivium ex castello Aquae Martiae, passim dicto ex Trophaeis Marii, perducens ad S. Bibianae et ad S. Crucis ecclesias, olim collocatum fuisse marmor vetus, subinde translatum ad porticum S. Bibianae in quo scriptum legimus, «haec est via, qua itur ad locum, qui vocabatur antiquo tempore Ursi Pileati, et moderno tempore monasterium Sanctae Bibianae, in quo loco fuerunt sepelita quinque millia ducenta sexaginta, [Col. 0141D] etc., corpora sanctorum martyrum,» etc. Testatur saepe commendatus Can. Boldettus in observat. ad Coemet. lib. II, cap. 18, pag. 537, qui etiam asserit, nulla subterranearum cryptarum vestigia se unquam detegere potuisse quantavis diligentia adhibita circa eamdem ecclesiam, submissis etiam fossoribus hujusmodi indaginis peritis in puteum adjacentem. Jure itaque constituit, coemeterium illud constructum ex materia tunc fuisse, quando locus quaerebatur aptus ad recipienda corpora sanctorum ex cryptis suburbanis Christi martyrum: quemadmodum et in titulo SS. duodecim apostolorum, et in collegiata ecclesia S. Mariae ad martyres coemeteria aliquando memorantur reliquis sanctorum insignita. Quinimo scite observat, conceptaculis martyrum constructis in eisdem sacris aedibus communicari nomen coemeteriorum unde illae fuerant illuc asportatae; nam titulo SS. apostolorum aptatum est nomen coemeterii Aproniani, quando ex hujus hominis [Col. 0142A] coemeterio via Latina sito multae sanctorum reliquiae illuc perlatae sunt. E contra ex certo Ecclesiae loco, quo reliquiae ab uno vel a pluribus coemeteriis in eam perductae recondebantur, nomen emersit novi coemeterii, ut in S. Mariae ad martyres evenit, quando sub initium septimi saeculi, Phoca imperante, a S. Bonifacio IV plurium coemeteriorum sacra lipsana in ejusdem dedicatione ibi fuerunt deposita; nonnunquam vero novi coemeterii nomen veteri designando adhibitum fuit, cujus in locum subrogabatur ad contutanda sanctorum corpora. Hoc in sanctae Bibianae ad Ursum Pileatum contigisse ostendit observatio ejusdem scriptoris, qui a Cencio Camerario ita circumscriptum monet, Coemeterium ad Ursum Pileatum ad sanctam Bibianam, et commemorat inter martyres certos et insigniores ibi reconditos Simplicium, Faustinum, ac Beatricem quorum sacra corpora et inscriptionem antiquam altare nostrae basilicae Liberianae obtinuit ex aede Sanctae Bibianae et hodie retinet, deductos fuisse a [Col. 0142B] Simplicio papa ex via Portuensi, teste Baronio ad annum 1123. Quare coemeterio viae Portuensis perinde potuit Ursi Pileati nomen aptari, ut intelligeretur, Ursi Pileati ad sanctam Bibianam coemeterium illos complecti martyres, qui ex priori ad viam Portuensem ita exspoliato effodiebantur. Haec dicta sint ad indicandam occasionem recentium coemeteriorum in Urbe, in qua mortuum sepeliri prioribus aerae Christianae saeculis Romanorum lege prohibebatur, et ad elucidandas nomenclaturas utriusque coemeterii ad Ursum Pileatum, ubi sanctos pontifices Anastasium et Innocentium depositos fuisse memorant antiquae Ecclesiarum tabulae, et noster Bibliothecarius.![[Specimen characteris]](../assets/FIGURES/1280137A.bmp)
[Specimen characteris] N o 2. Ex codice in membranis pariter scripto, ubi sunt libri XXXV S. Greg. Magni in Job: cujus characteris forma exhibet initia librorum simillima Augustino Petaviano apud Mabillon, p. 355, n o , contextus vero librorum assimilat diplomata Clodovei apud eumdem. ![[Specimen characteris]](../assets/FIGURES/1280137B.bmp)
[Specimen characteris] Imitatio scripturae, qua exaratus est codex, olim in Bibliotheca Justelli, nunc in Bodleiana Oxoniensi asservatus, ex quo ipse Justellus anno 1615 edidit Canones ecclesiae Africanae Post Consulatum. ![[Imitatio Scripturae]](../assets/FIGURES/1280139A.bmp)
[Imitatio Scripturae]
[Col. 0142B] Linea 1.— Anastasius, etc. Sedit annos duos. Quem, ut ait Hieronymus ad Principiam, diu habere Roma non meruit, ne orbis caput sub tali [Col. 0142C] episcopo truncaretur: nam haud multo post ejus obitum Roma a Gothis capta fuit. Linea 5.— Via Mamertinia. Mendum est: dici enim debet Mamurrina, ab aedibus Mamurri ibi locatis.
[Col. 0142C] Linea 3.— Hic fecit constitutum de Ecclesia. Jam in Siricio diximus Rufinum Aquileiensem Origenis acerrimum defensorem, ejus errores Romae disseminasse, ejusque libris Periarchon latinitate donatis aureo poculo Romanis venenum propinasse. Eam ob causam S. Hieronymus Rufinianae interpretationis perspectam fecit perfidiam, et Rufini versionem coarguit, data ad Pammachium et Oceanum epistola LXV. Hieronymi criminationes apologia duplici depellere conatus est Rufinus, cui duplicem quoque apologiam sanctus Hieronymus opposuit. Contentione effervescente, et Romanos, aliosque toto orbe Christianos diversa in studia distrahente, Anastasius [Col. 0142D] pontifex Romanus Origenis errores haereseos nota inussit, ut testatur Theophilus Alexandrinus in epistola ad quosdam monachos, quam Justinianus profert in Tractatu ad Menam, et S. Hieronymus lib. II Apologiae, cap. 6. Rufinum praeterea ad causam dicendam Romam vocavit; qui frivolis excusationibus pontificis citationem eludens, fidei professionem ad ipsum misit. Quare Anastasius libros Periarchon proscripsit, Rufinum interpretem castigavit, damnavit Origenem auctorem, populos terruit edictis principum, et Joannem Hierosolymitanum episcopum, Rufini atque Origenis fautorem arguit, serioque monuit, ne sibi pateretur illudi ab homine erroris defensore. Haec constant ex celeberrima illa, et apostolici vigoris epistola ab Anastasio papa ad praedictum Joannem Hierosolymorum episcopum data, in qua sic loquitur pontifex: «Origenis quidem scripta, et errores damnavimus: interpretem vero, cum non satis, neque sua praefatione [Col. 0143A] ad libros Origenis, neque apologia ad nos missa, se purgaverit, imo forte iisdem erroribus reipsa consentiat, Romam ad judicium sedis apostolicae vocavimus, et renuentem venire eadem sententia involvimus. Damnationis autem epistolam fratribus nostris Venerio (Mediolanensi) et Chromatio (Aquileiensi, episcopis) scripsimus.» De harum certe litterarum sinceritate dubitari non potest, cum S. Hieronymus lib. II Apologiae primae adversus Rufinum scribat, datas ab Anastasio litteras, quibus Origenem toto orbe prosequeretur; iisque acceptis Venerium Mediolanensem, et Chromatium Aquileiensem coegisse synodos, in quibus pari sententia, quia et pari spiritu, haereticum Origenem denuntiaverunt populis. Damnatum praeterea a se Rufinum Anastasius papa satis ostendit his postremis epistolae verbis: «Ipse denique viderit, ubi possit absolvi.» Paulo ante, haec verba in ea leguntur: «Illud quoque quod evenisse gaudeo, tacere non potui: beatissimorum nostrorum principum [Col. 0143B] manasse responsa, quibus unusquisque Deo serviens ab Origenis lectione revocetur, damnatumque sententia principum, quem lectio reum profana prodiderit, hactenus sententiae meae forma praecesserit.» Ad quae verba Garnerius in notis ad eam epistolam tomo I operum Marii Mercatoris pag. 109 relatam, ait: Imperialium rescriptorum adversus Origenistas meminit Hieronymus his verbis, Apologia I adversus Rufinum: «Imperatorum quoque rescripta, quae de Alexandria et Aegypto Origenistas pelli jubent, me suggerente dictata sunt.» Hanc porro Origenis et Rufini damnationem contigisse anno quadringentesimo primo, eodemque epistolam illam ab Anastasio papa datam probat Annotator Baronii eo anno num. IX et seqq. Eodem anno quadringentesimo primo ex concilio Carthaginensi missam ad Anastasium papam legationem refert Baronius, postquam celebratum est aliud concilium itidem Carthagine Idibus Septembris [Col. 0143C] ejusdem anni ex omnibus Africae provinciis; prius enim celebratum fuerat XIV Kalendas Julias, quam ultimam synodum monitu ejusdem Anastasii indictam esse censet. Cum autem utraque synodus eodem anno coacta fuerit, sub unius concilii Quinti nomine exhibetur in Collectione veteri. De utraque synodo legendus Marca in Dissert. de veter. Collect. con cap 8 et 9, et Schelstratius in diss. III de Ecclesia Africana cap 10, qui plura notant de canonibus in iisdem synodis editis. Addit Baronius desiderari litteras quas pontifex scripsit ad episcopos Africanos. Liber Pontificalis de S. Anastasio scribit: «Hic constituit, ut quotiescunque Evangelia sancta recitantur, sacerdotes non sederent sed curvi starent.» Huic decreto Baronius credit occasionem dedisse contentionem, quae his temporibus Romae presbyteros inter et diaconos oborta erat: hi enim administrantes res Ecclesiae, presbyteros spernebant; presbyteri autem in eosdem insurrexere, atque ex consuetudinis [Col. 0143D] Ecclesiae Romanae praescripto, ipsis sedentibus, eos stare debere contendebant. Sed eo usque contentio progressa est, ut etiam cum stantes diaconi coram populo legerent Evangelium, presbyteri tamen assurgere non dignarentur, ad majorem diaconorum humiliationem: quod Anastasius pontifex decreto emendavit, si libro Pontificali fides sit adhibenda.
[Col. 0143D] Linea 3.— Hic fecit constitutum de Ecclesia. Nempe in causa Origenistarum: de qua ita Somier lib IV. Hist. dog. S. Sedis lib. IV in fine capitis 3, et cap 4. S. Hieronymus in epist. ad Pammachium et in Apol. contra Rufinum enarrat, Joannem episcopum Hierosolymitanum delatum fuisse apud Siricium papam a S. Epiphanio tanquam fautorem errorum Origenis: et Rufinum iisdem erroribus imbutum ita [Col. 0144A] callide se transformasse, ut ab eodem pontifice litteras communionis obtinuerit, quibus ubique utebatur. Sub Anastasii pontificatu fraus detecta est, ejusque auctor proscriptus a sede apostolica. Origenismus, de quo hic maxime agitur, octo capitibus praecipuis constabat, super quibus Joannes Hierosolymorum episcopus a S. Epiphanio accusabatur tanquam ex operibus Origenis decerptis. Eosdem errores Rufinus advexerat ab Oriente. Octo tibi quaestionum capita objecta sunt, ait S. Hieronymus (epist 61) : Primum: Incognitum est dicere quod possit Filius videre Patrem, etc. Antequam Romae ad sententiam procederetur contra Rufinum de iisdem delatum, consueta in ejusmodi negotiis providentia sedes apostolica instruxit causam. Datae sunt ad Hieronymum in Oriente agentem litterae, quibus ab eo petebatur fidelis versio libri Origenis de Principiis seu Periarchon: cujus scilicet legitimum sensum nosse intererat plurimum; cum Rufinus de illo perverse reddito accusaretur. Auditi sunt complures, [Col. 0144B] qui cum a Rufino suos in errores pertracti fuissent, ad sanam Ecclesiae doctrinam subinde redierant. Ipse pontifex Anastasius non semel ad Rufinum perscripsit, mandans ut se sisteret ante tribunal apostolicum, purgaturus objectam sibi falsae doctrinae communionem. His praemissis, Anastasius solemni sententia Origenismum proscripsit, quemadmodum S. Hieronymus in epist ad Pammachium et Marcellam exposuit: «Quanquam celebri sermone vulgatum sit beatum quoque papam Anastasium eodem fervore, quia eodem spiritu est, latitantes in foveis suis haereticos persecutum, ejusque litterae doceant damnatum in Occidente quod in Oriente damnatum est: cui multos imprecamur annos, ut haereseos rediviva plantaria per illius studium longo tempore arefacta moriantur.» Anastasii definitionem adversus Origenismum ea qua par erat obedientia et alacritate receperunt Ecclesiae Mediolanensis et Aquileiensis, ad quas illa [Col. 0144C] perscribebatur, mox orbis Christianus universus eadem veneratione et gaudio suscepit. Rufinus variis technis inutiliter rem protelans, apologiam suam et fidei professionem ad Anastasium papam tandem transmisit, confidentiae quidem plenam, sed jejunam ejus detestationis errorum, quae ab illo prae caeteris exspectabatur: «Aequum putavi, inquit, ut litteris meis satisfacerem beatitudini tuae, non ut de sancta mente tua, quae velut quoddam Dei sacrarium aliquid iniquum non recipit, maculam suspicionis abstergerem; sed ut aemulis adversum me forte oblatrantibus baculum quemdam tibi confessionis meae, quo abigerentur offerrem.» Verum pontifex animadvertens per illam apologiam non satis purgari Rufinum a contagio errorum Origenis, quorum causa institutum erat judicium, contumacem ita perculit sententia damnationis, uti exprimitur in litteris ab eodem Anastasio datis ad Joannem Hierosolymitanum: in quibus de Romanae Ecclesiae constantia in deposito [Col. 0144D] fidei tuendo praeclarum habetur testimonium: «Haec igitur mente concessi, quod qui Urbis nostrae populis de translata Origenis lectione patefecit, quamdam puris mentibus velut nebulam excitans injectam, fidem apostolorum, majorum traditione firmatam, velut deviis anfractibus illum voluisse dissolvere. Approbo si accusat auctorem, et exsecrandum factum populis prodit, ut justis tandem odiis teneatur, quem jamdudum fama constrinxerat. Si vero interpres tantorum malorum erroribus contentum praestat, et legenda impia dogmata prodit in populos, nihil aliud sui opera laboris exstruxit, nisi ut propriae velut mentis arbitrio hanc quae sola, et quae prima apud catholicos Christianos vera fides jam ab apostolis usque ad tempus praesens tenetur, inopinatae titulo assertionis everteret. Absit haec ab Ecclesia Romana nequaquam catholica disciplina. Nunquam profecto eveniet, ut aliqua hoc admittamus ratione, quod jure meritoque damnamus. Quapropter [Col. 0145A] in toto orbe Christi Dei nostri diffusa providentia probare dignabitur, accipere nos omnino non posse quae Ecclesiam maculent, probatos mores evertant, aures circumstantium vulnerent, jurgia, iras, dissensionesque disponant,» etc. Qui de rebus ecclesiasticis scribunt deberent profecto hos illustres characteres auctoritatis pontificiae prae oculis habere aliisque proponere, potius, quam truncata testimonia aut ambigua, quae in vulgus spargere inepte student, ad illam contra fas omne deprimendam. Linea 5.— Constituit nulla ratione transmarinum hominem ad clericatum suscipi, nisi quinque episcoporum designaret chirographum, propter Manichaeos. Somier ibi cap. V, anno 401: Duo concilia Carthagine celebrata sunt, primum XVI Kal. Junii, et alterum Idibus Septembris, in quibus testimonia illustria reperimus. Pontifex Anastasius cum Venerio Mediolanensi, [Col. 0146A] aliisque episcopis in concilio considentibus vetuerant in clerum catholicum recipi clericos Ecclesiae Donatistarum, licet schismati renuntiarent. Verum Africani Patres Carthagine ad concilium collecti XVI Kal. Junii, Ecclesiarum Dei per Africam constitutarum necessitatem extremam reputantes, ut clerici eisdem darentur, legatos et litteras ad S. Anastasium mittunt, necnon ad Venerium, ut de disciplina decreti nonnihil remitterent, donec ab inopia ministrorum Ecclesiae Africanae relevarentur. Litterae mittantur ad fratres et coepiscopos nostros, et maxime ad sedem apostolicam, etc. Ex his testimoniis patet, ab ecclesiis Africanis recognosci transmarino in tractu, in Italia, potestatem superiorem, a qua leges sibi dari posse fatentur, illisque parendum sibi esse sentiunt omninode, ac promittunt, ut hic, adamussim observandis circa Donatistas. Caetera vide in notis Pagii.
56 Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit [Col. 0129] B, ann 4, m. I. d. 13, a Coss Honor IV et Eutych ad Honor et Arcad. V. annos duos, dies viginti quatuor. Hic constituit ut quotiescumque Evangelia sancta recitantur, [Col. 0129] Vide Baron ad an. Dom 402, pag 159. sacerdotes non sederent, sed curvi starent. Hic fecit constitutum de Ecclesia. Hic fecit basilicam, quae dicitur Crescentiana in regione secunda, in via [Col. 0129] C. Mamurtina. * Mamurrina. Mamertinia, in urbe Roma. Et hoc constituit nulla ratione transmarinum hominem in clericatus honorem suscipi, nisi quinque episcoporum designaret chirographum propter Manichaeos. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris, presbyteros novem [Col. 0129] C B. octo. , diaconos quinque, episcopos per diversa loca undecim [Col. 0129] C. B. decem. . Qui vero sepultus est in coemeterio suo ad Ursum pileatum V Kalendas Maii, et cessavit episcopatus dies 21.
[Col. 0147A] Apud Fabrottum ex cod. Freh. Num 57, lin 2 B, dies 21. lin 5. AB, Coelestinum lin 9. A, Ursicino, B, Ursino. lin 16. A, libras, 25. B, 21. lin 17. AB, cerostata. lin 18. AB, libras 25. lin 19. AB, baptisterii. lin 26. B, aquamaniles argenteos. lin 28, fara canthara aerea cerostata A B. Num 58, lin 1, 2, A, solidos 30. B, 75 et tremissem ibid. A, balneum in eodem loco juxta templum Mamuri, praestans solidos 35. B, loco Mamori, praestans sol 32. lin eisd B, domus in clivo salutis balneata. A, solid, 78. B, 77. lin 4, A, possessionem horas. B, possessio Corbiam, lin ead, AB, 79. lin 6, A, 180. lin 7 et 8. AB, sol 58. lin 9, AB, illustris femina. lin 11, AB, Mamurtini. lin ead, B, solidos 42. lin 15, A, qui cognominatur Castoriani. lin 17, B, uncias tres. AB, solidos 25. lin 20, A, quorum dispositione potestas tituli supradicti Vestinae presbyteris concessa est. lin 24, B, dies 23. Num. 57, lin 2, dies 21 ( M, d. 31). lin 3, Cat invenit, quos in ex. in monast rel. Hic inv. Pelag et Coelestinum haer et d. e. et constituit ut q. n. f. de Christiano de uno nascatur per baptismum ( in ora Regii cod, hoc est baptizetur, quod Pelagius damnabat). Haec non sunt in cod Maz. Hic constituit Sabbato jejunium celebrari, quia Sabbato Dominus in sepulcro jacuit, et discipuli jejunaverunt. Hic dedicavit basilic. lin 9. Ursicino et Leupardo ( M, Ursiano). lin 9, quae femina religiosa est p. Sic ord. ut basilica SS. mart. [Col. 0148A] ex ornam et margaritis ( Maz, margaretis, ut in cod Thuano semper ) ejus construeretur, venditis scilicet justis aestimat. et constructa usque ad perfectum consummaretur. In quo loco beatus Innoc. lin 13, et eidem loco haec dona obtulit. lin 15, 20 amas argenteas tres pens singulae lib 20, cor arg. 12. p. s. lin 16, pharum cantharum 1 p. lin 17, cerostrata ( M, cerostata), lin 18, lib 25, turrim arg. lin 19, baptisterii. lin 20, vas ad oleum crisme lin 22, libr 3, scyphos arg anaglyphos 2 pens sing libr 10, cal arg. bapt 3, pens sing lib 2 (Maz, lib 5) , patenas argenteas 2 ad crisma pens sing lib 3, scyphos argent anag 2 pens sing. lin 25, cal argent 6, aquamanules argenteas ( M, argenteos) p. s. 15, fara canthara aerea cerostrata) M, cerostata in gremio basilicae 20 pensantia singula lib 40. Num. 58, lin 1, Domus juxta basilicam Blianam praest sol 85 ( M, 35) et trimissum ( M, trimisium). Balnea in eodem loco juxta templum Mamuri ( M, Mamurci) [Col. 0148B] praest sol 32. Domus in clivum salutis balneatae, praest sol 81 et trimissum ( M, sol 77 et trimissum). Possessionem Soras in territ Clusino, praest sol 79. Possessionem in territorio Fundano, cum adjacentibus adtiguis 15 praest sol 181 ( M, 171 et trimissium). Poss F. i. t. c. praest sol 58 et tr. Possessionem Amandum, quam donavit illustri feminae Vestinae cons suae in territ. Vegentano, praest sol 46 et trimisium. Possessionem Antonianam in territ Ludiano. praest sol 72. Domum Emeriti in clivum Mannutini intra urbem Romam, juxta basilicam, praest sol 72. Domum in clivum Patricii arbitrata, praest sol 60. [Col. 0149A] Domum juxta hasilicam in vicum longum, quae cognominatur ad Lacum, praest sol 82. Pistrinum in vico longo, qui cognominatur Castorini, praest sol 61. Balneum in v. l. quod cognom Templus, praest sol 60. Domum ad cathedram Florianam, lapideam, praest sol 58, siliquas 3, uncias 3. Portae Numentanae, praest sol 21 et trimisium. Hic constituit basilicam B. Agnetis m. a. pr. L. et P. gubernari, et eorum sollicitudine regi et ornari. Similiter dispositionis tituli supradictae Vestinae ab eodem presbyteris est com pot. lin 21, in urbe Roma per m. D. lin 24, est in cimiterio ad Ursum pileatum. Num. 57, lin 2, d. 22. lin 3, et m. C. inv q, exilio monasterii r. et inv lin 6, denuo nasci per bapt hoc est. lin 9, Ursicino. lin 10, suprascripti t. ibid ut et basilica S. M. ex o. construeretur venditis justis aestim et c. lin 13, Romae c. in e. D. obt. lin 16. farum c. unum pens lib 22, cereostata. lin 18. lib 25. lin 19, [Col. 0149B] ornatum b. lin 25, lib 3, f. a. anaglyphum. lin 26, libras 2. Num. 58, lin 1, praest sol 85 et trimisium. Balneum in eodem loco juxta templum Mamuri, praestans sol 32. Domus in clivum S. balneata, praest sol 77 et tr. Possessio Soras territorio C. Possessio c. t. cl. pr. sol 79. Poss Fundanensis terr Fr. lin 6, 58 et trim. Possessio Amandini q. d. illustris feminae Festinae c. S. terr Vegetano, pr. sol 46 et tr. Possessio Antoniana terr Lodiano, praest sol 66. Domus Emeriti [Col. 0150A] in clivum majori intra urbem Romam i. b. lin 13. Domus ad cathedram lapide Floriana. lin 14, Pistrinum lin. 15, Castorani p. s. 51. lin 17, Mamentanae, praest sol 22 et trim. lin 18, discip jejun. Hic constituit ut bas B. Agnae. lin 20, tegi et orn quorum depositione tituli supradicti Vestanae p. c. p. lin 21, hic f. o. 4 in urbe Roma per m. d. lin 22, pr. 30. Qui etiam sepultus est in cim ad V. lin ult, episc d. 22. Num. 57, lin 2. Flor, dies XXI. Lin 4. Flor duo, in quos exilio monasterii relegarit. Lin 8. In Flor sec deest testamenti. Lin 9. Flor, Ursicino. Flor sec, Ursino. Lin 12. Flor deest loco. Lin. 16 Flor, aureum. Num. 58, lin 20, Flor duo: ornari eorum dispositione tituli suprascriptae Vestinae presbyteris concessa potestate. lin 22, Flor duo: Diaconos XVII. lin 23, Flor sec, in coemeterio ad Ursum pileatum Kalena. [Col. 0150B] Num. 57, lin 5, et Coelestinum haereticos, et dampnavit eos. lin 6, renasci, hoc est rebaptizare, quod Pelagius dampnabat. lin 9, presbyteris Ursicino et Leopardo. lin 10, ut basilicam sanctorum martyrum ex ornamentis et margaritis construerent, venditis justis aestimationibus. lin 12, et constructa est usque ad perfectum basilica. lin 18, pens lib XXV. Num. 58, lin 20, gubernari, et tegi, et ornari eorum dispositione, titulum superscriptae Vestinae presbyteris concessa potestas.
[Col. 0149B] Num. 57, linea 3.— Et de regulis monasteriorum. Undenam desumpserit auctor Libri Pontificalis, quod Innocentius primus decretum ediderit de regulis monasteriorum, me penitus latet, nihil enim hac de re in secundo Catalogo tempore Justiniani imperatoris [Col. 0149C] concinnato. Notat autem ad haec verba Lucas Holstenius: Hinc apparet imperitia scriptoris. Attamen miratus sum, hominem eruditum haec animadvertisse: a Damasi enim aetate monachi Romam venerant ductore D. Athanasio, Romanasque virgines et matronas monacharum instituta docuerat D. Hieronymus, adeo ut Innocentius primus, qui diu post Damasum floruit, de regulis monasteriorum statuta edere potuerit, praesertim cum Siricius Innocentii praedecessor, ab haeresi Manichaeorum revertentes in monasteriis ad agendam poenitentiam recludi voluerit, ut supra annotavimus.
[Col. 0149C] Num. 57, linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, et de regulis monasteriorum. Innocentius I regulas dedit monachis quae desiderantur. Per id tempus Augustinus regulam dedit sanctimonialibus. Testem ipsum habemus epist. 109, qua continetur regula. [Col. 0149D] Ante Siricium monachi erant extra clerum. Siricius I monachos in clericos ordinari optavit et voluit, can. Monachos 16, quaest. 1. Linea 25.— Calices argenteos baptismi numero tres, pensantes sing. libras. Innocentius obtulit calices argenteos baptismi causa. In ecclesiis erant calices dicati baptismo, id est, ad tribuendam sacram communionem baptizatis, quia baptizati statim a baptismo admittebantur ad sacram communionem sub utraque specie, ut moris erat ea aetate. Tertull., de Pudicitia, cap. 9: Annulum quoque accipit tunc primum, quo fidei pactionem interrogatus obsignat, atque ita exinde opimitate Dominici corporis vescitur.
[Col. 0149D] Num. 57, linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia. Summatim deinde recenset quae Innocentius decrevit, unde cum veluti de re manifesta id efferat colector harum additionum catalogis factarum, earumdem [Col. 0150B] constitutionum argumenta propterea non assignavit, quia obvia in codice aliquo earumdem erat reservata memoria. Quod esset proprius codex Innocentianus, vocatus ab ipso Liber regularis, ubi haec constituta continentur, probare videntur verba ejusdem Innocentii ad Vitricium Rothomagensem ipso [Col. 0150C] in limine epistolae scribentis: «Erit dilectionis tuae per plebes finitimas, et consacerdotes nostros, qui in illis regionibus propriis ecclesiis praesident, regularem hunc librum, quasi didasculum, atque monitorem sedulo insinuare, ut et nostros cognoscere, et ad fidem confluentium mores valeant docendi sedulitate formare.» Linea 3.— Et de regulis monasteriorum. Heterodoxi, aliquique etiam ex nostris importunam hanc additionem arbitrantur, qua asseritur coenobia tunc multiplicata, cum prorsus nulla censeant in Urbe fuisse monasteria; verum insulse. Fanorum destructio per Theodosii legem datam Sirmii potuit occasionem praebere, ut in monasteria verterentur collegia sita apud eadem fana; domus enim amplas pro sodalium antistitum receptaculo fuisse Romae, nemo est, qui vel primis labiis eruditionem degustarit, et ignoret. Celeberrimum inter haec erat Saliorum. Erant et qui vocabantur fratres, et horum inscriptiones [Col. 0150D] ostendunt loca, et sodalitium, quas viri docti illustrarunt. Exstitisse tunc in Italia monachos docet epistola, quam tunc senex scripsit ad Paulinum S. Hieronymus de institutione monachi. Apertius exprimitur in epistola 16 ad Principiam, ubi sic: «Suburbanus ager vobis pro monasterio fuit, et rus electum pro solitudine, multoque ita vixistis tempore, ut ex imitatione vestri . . . . gauderemus Romam factam Hierosolymam. Crebra virginum monasteria, monachorum innumerabilis multitudo, ut pro frequentia servientium Deo, quod prius ignominiae fuerat, esset postea gloriae.» Linea 4.— Monasteriis relegavit. Quod antea de Manichaeis decreverat Siricius, unde usus eorumdem probatur. Exsilii, et relegationis poenae facilius exsequi poterant, ea temporis circumstantia, cum post annum 388 Theodosii leges erant promulgatae, quae haereticis omnibus exsilia et relegationes imponebant. Ibid.: et hic invenit Pelagium. Haec omnia unica [Col. 0151A] periodo re enset Liber Pontificalis, quo ostendere videtur, et illa in libro Constitutionum reservari. Dicitur autem quod invenerit Pelagium et Coelestium, id est per epistolas familiares episcoporum, aliorumque primo cognitorum, deinde per synodicas eorumdem, ac tunc tandem damnavit. Erant epistolae familiares quasi excitativae epistolae ad aliquid agendum: has a synodicis discriminat S. Augustinus epistola data Paulino, sive Bonifacio, sic quod synodicae inscriberentur relationes ad sedem apostolicam, alii ad Innocentium. Sic post initiam: «Missae sunt itaque hac de re ex duobus conciliis Carthaginensi, et Milevitano relationes ad sedem apostolicam . . . . . . scripsimus etiam ad beatae memoriae papam Innocentium, propter conciliorum relationes, litteras familiares, ubi aliquanto diutius de ipsa causa egimus. Ad omnia ille nobis rescripsit eodem modo, quo fas erat et oportebat apostolicae sedis antistitem.» Sicuti enim erant epistolarum directarum [Col. 0151B] discrimina, ita eodem modo pontifex convenientia respondebat. Qua distinctione occurrerunt catholici in celebri collatione, cum prolatae essent Mensurii primatis Carthaginensis epistolae ad Secundum Tigistanum, nam teste S. Augustino in breviculo c. 13 in fine dicitur: Hae litterae Mensurii et Secundi donec legendo terminarentur, catholici patienter audierunt, quamvis testati fuerint, eas esse familiares, nec ad causam Ecclesiae pertinere. Discrimen nempe ex consuetis epistolarum notis. colligentes. Haeresiarcharum itaque detectio facta est per epistolas familiares; auctoritativa vero damnatio subsecuta est ad petitionem episcoporum post factas relationes ad sedem apostolicam. Carthaginensis enim synodus, et Milevitana, discusso negotio in relationibus synodicis cartiorem fecerunt pontificem, ut ipse sua auctoritate, et summo jure firmaret gesta conciliaria. Aiunt enim in relatione synodica Patres Carthaginenses: Censuimus hujusmodi persuas onis auctores Pelagium, et Coelestium anathematizari oportere. Ea [Col. 0151C] nempe ratione, ut emanata a sede apostolica auctoritas ab universo orbe recipiatur, quod innuunt sequentia synodicae verba. «Hoc itaque gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus, ut statutis nostrae mediocritatis, etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, pro tuenda salute multorum, et quorumdam etiam perversitate corrigenda.» Eodem sensu Milevitani PP. in sua synodica: «Quia te dominus gratiae suae praecipuo munere in sede apostolica collocavit, talemque nostris temporibus praestitit, ut nobis potius ad culpam negligentiae valeat, si apud tuam venerationem, quae pro Ecclesia sunt suggerenda, tacuerimus, quam ea tu possis vel fastidiose vel negligenter accipere, magnis periculis infirmorum membrorum Christi pastoralem diligentiam, quaesumus, adhibere digneris,» etc. Et reliqua quae adducuntur, ubi assignatum discrimen probatum apparebit. Quam explicationem roborat Prosper in carmine de ingratis, cum de Pelagianis:
Eodem sensu incesserant Patres concilii Hierosolymitani sub Joanne, qui teste Orosio in Apologia, ubi cap 2, 3 et 4 gesta referens, disceptationis finem sic profert: «Joannes episcopus novissimam tandem postulationem, intentionemque nostram, ut ad beatum Innocentium papam Romanum fratres et epistolae mitterentur, universi quod ille decerneret secuturi . . . . universi in hanc sententiam consensimus: gratiarum actione celebrata, pace facta, et consummata ad pacis testimonium oratione discessimus.» Et si haec Acta Jansenius supposititia dicat, Garnerius tamen dissert 2 ad Marium Mercatorem, notis lib I Hist Pelag, c. 7, et novissime PP. Benedictini in praefat ad tom X. Operum S. Augustini ea [Col. 0152A] vindicant a tali nota. Quid egerit Innocentius manifestum est, dum sententiam in haeresiarchas protulit.
Lin. 6.— Denuo per baptismum renasci debeat. Primum errorem Pelagianorum proscribit pontifex per haec verba, dum illi negantes peccatum originale, consequenter inutilem pro eo remittendo putabant baptismi collationem. Erat error hic veluti caeteroram omnium basis, quem ita in praefatione libri subnotationum proponit Marius. «Progenitores humani generis Adam, et Evam mortales a Deo creatos, nec quemquam posteriorum sui praevaricatione transgressi laesisse, sed sibi tantum nocuisse, seque mandati reos apud Deum fuisse, alterum penitus nullum.» Declaravit itaque Innocentius baptismum institutum ad remittendum peccatum originale, nec Christianum reputari, nisi qui peccato originali mortuus per baptismum renascatur. Unde quinta a Zozimo Coelestii proscripta propositio erat: Infantes, [Col. 0152B] etiamsi non baptizentur, habent vitam aeternam. Ex commonitorio Mercatoris.
Lin. 8.— Ex devotione testamenti cujusdam illustris feminae Vestinae . . . Quae hic recensentur facta ex rerum mobilium largitione, et deinde possessiones Ecclesiae attributas infra numeratas, potuit Liber Pontificalis ex tabulis eruere exstantibus in ipsa Ecclesia, ubi plerumque, et testamentum, et dona Ecclesiae oblata, et benefactores recensentur: uti in praefatione tomi prioris enucleavit clar. editor, natus ad profanam et sacram eruditionem illustrandam. Apud gentes haec numerica, donorum, et bonorum largitio in tabulis incisa reperitur. Plura exhibet Gruterus; nos selegimus eam, quae mutilata Smyrnae inventa est, propria Smyrnensis Gymnasii, ubi et Lucii Vestini mentio occurrit, et sic in fragmento: «Sub hujus praetura polliciti sunt, Cl. Bassus certaminum praeses Nemesium palatium tegere; Fuscus opus facere Minarum VIII. Chertsiphron Asiarcha hortos ad Palmetum, Lucius Pompeius in Palmetum [Col. 0152C] min. V. Lucius Vestinus eam palatii partem tegere, quae curiae proximat, et ostia aenea facere, Smaragdus Prytanis Fortunae fanum exstruere in Palmeto Claudianum inaurare tectum loci ungendis senatoribus destinati. Et alii in templi pulvinar (seu locum supplicandi) columnam cum capitelo tortili. Nymphidia sacerdos summa, Cl. Artemilla, Cl. Polla, Cl. Niceta, Theudianus, Stephanophorus II, Fl. Asclepa, Isidorus Sophista, Antonia Magna minam I, Cl. Ariston, Albidia Magna minam I, Cl. Hedia minam I, Cl. Charis minam I, Cl. Leontion minam I, Cl. Aurelia columnas Siricius: tortilibus in Palmetum III. Qui nuper affluere Judaei minam I, Metrodorus Nicanoris filius. Dicenus in Palmetum denariorum VII, CIC. S. Murruus, et Cilianus minas II. Et quae accepimus a domino Caesare Adriano per Antonium Pelomonem, secundum nempe Senatus Consultum, quo tempore bis editui eramus, certamen sacrum, immunitatem, theologos, hymnorum cantores, [Col. 0152D] miriades centum quinquaginta, columnas in ungendi locum Synnadeas DCCIII. Numidicas XX. Porphiriticas XC, sed constructum est etiam Solarium a Sexto pontifice Maximo.» Haec erat prioris aevi diligentissima benefactorum memoriae conservandae cura, quam meliori instituto reformantes Christiani locum dederunt, et inde liber Pontificalis, sive additorii labore, et studio collecta rudera, in libris, marmoribus, inscriptionibus et similibus pro memoria reservaret.
Num. 58, lin. 19.— Presbyteris Leopardo et Paulino cum sollicitudine gubernari, et regi, et ornari. Prior hic occurrit mentio plurium presbyterorum regentium eamdem Ecclesiam; et quidem cum potestate, uti declarant sequentia verba. Et ex dispositione Vestinae, tituli suprascripti presbyteris concessa potestas. Unde etiam colligendum videtur, quod cum in vitis singulorum pontificum assignatur numerus diaconorum, et presbyterorum, id tantum intelligendum de ordinatione [Col. 0153A] facta personarum ad dignitatem et designationem ecclesiarum, seu titulorum, non vero quod tantum eas personas ordinaverit, et non alios. Etenim cum plures recenseantur presbyteri, et major ordinatorum diaconorum numerus non excedat septenarium, inde esset arguendum, quod assumpti presbyteri antecedenter non fuerint diaconi, quod a moribus Ecclesiae omnino alienum est. Deinde certum est quod subdiaconi acolythi, et lectores essent in Ecclesia Romana, uti testatissimum facit epistola Cornelii ad Fabium, et nihilominus non recensetur eorum ordinatio. Ordinabantur itaque et alii cum iis, quos pontifices deputabant ad curam Ecclesiarum, ut adessent plures suo tempore assumendi ad dignitatem vel presbyteratus, vel diaconatus Ecclesiae Romanae, reliquis persistentibus in proprio ministerio: Quod hic clare designatur, ex eo quia Leopardus, et Paulinus (omnino legendum Ursicinus) antea simplices erant presbyteri, et ex Vestinae dispositione potestatem habuerunt basilicae S. Agnetis, [Col. 0153B] quae potestas explicatur hic per illa verba gubernare, regere, et ornare, et facti sunt presbyteri tituli S. Agnetis, seu dignitatem illam obtinuere. Habuisse vero curam reddituum, possessionum, fundorum, etc., infra notabitur, et hic certo supponitur.
[Col. 0153B] Num. 57, linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia. Id est decretum ad universalem Ecclesiam pertinens. Lin. 4 et 5.— Invenit Pelagium et Coelestinum. De qua condemnatione S. Prosper adversus Collatorem ex verbis Zosimi papae haec refert: «Constituimus in Pelagium et Coelestium per venerabilem Innocentium de beatissimi apostoli sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur gratiam Dei,» etc. Lin. 6 et 7.— Baptizari, quod Pelagius damnabat. [Col. 0153C] Pelagius epistola sua ad Innocentium scripta, ut habet August. de Peccato orig., cap. 17, conquestus est se calumniose hac in re infamari. Dicit, inquit Augustinus praedicto loco, se ab hominibus infamari, quod negaret parvulis baptismi sacramentum, et absque redemptione Christi aliquibus regna coelorum promittat. Unde quod hic dicitur Pelagium baptismum infantulorum negasse, sic accipiendum est quod si non verbis, reipsa tamen damnasse videri poterat, dum peccatum originale cujus gratia baptismus necessarius est infantibus, negaret.
[Col. 0153C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Non est cur addam plura ad confirmandam epocham sedis beati pontificis Innocentii ejus nominis primi; cum satis demonstrata sit in num. 55 S. Siricii: ubi trium pontificum tempora sunt perspicuis documentis. [Col. 0153D] Unum discrimen superest numerationis hac in epocha ab Idacii Chronico dispungendum: quod plures chronologi pridem notarunt. «Idatius episcopus (ait Card. Noris, Hist. Pelag. lib. I, cap. 11, pag. 72) qui juvenis sub Innocentio vixit, initium et finem pontificatus Innocentii duplici charactere coelesti signat: Anno Arcadii octavo solis facta defectio tertio Idus Novembris feria II. Romanae Ecclesiae XXXVIII habetur episcopus Innocentius. Altera etiam eclipsi designat annum obitus ejusdem. Honorii (Anno) 24 solis facta defectio die XIV Kal. Augusti, qui fuit V Feria. Romanae Ecclesiae XXXIX praesidet episcopus Zosimus. Initia Innocentii recte statuuntur anno octavo Arcadii (cum Honorio fratre die 17 Januarii ann. 395 imperare coepit) nempe ann. 402, etc. Tria emendat cardinalis doctissimus in textu Idacii. Primo feriam utriusque eclipseos solaris: quarum priorem III Idus Novembris feriae III non secundae nomine donandam ostendit. Similem correctionem adhibendam [Col. 0154A] monet cum chronologorum praecipuis, Petavio praesertim, in feria alterius eclipseos solaris anni 402, die XIV Kalend. Augusti, ubi V pro VI feria est perperam enuntiata. Alterum erratum Idacii est in numero successionis assignando. Ostendit enim card. Norisius, Innocentium dici oportere XXXX pontificem a B. Petro in Romana cathedra, Zosimum vero XLI, quam emendationem dicimus ex aequo necessariam. Tertium vero quod exhibet corrigendum in anno inchoati regiminis ab Innocentio, dum electum putat Norisius anno 402, non admittimus, postquam compertum fuit Anastasium ejus decessorem vita perfunctum ante exitum anni 401 (uti paulo ante probatum fuit, et confirmari potest per adducta in Annalibus Pagii ad ann. 402, n. 16 et 17 necnon ad 417, n. 4, licet de die mortis cum hoc non consentiam): non vero circa finem Aprilis anni 402, uti senserunt scriptores praeteriti saeculi quibus adhaesit Norisius, nondum edito Martyrologio veteri per Florentinium. [Col. 0154B] Ex hoc rursum addiscimus, depositionem S. Innocentii papae referri ad 12 Martii, uti ex pluribus Martyrologiis collegit Pagius senior ad annum 417, n. 5 et 6, et aliquam ex translationibus ejusdem reliquiarum pertinere ad diem 28 Junii, qua colitur. Nos die depositionis non immutata ab asserta in his Martyrologiis, obitum ejusdem ex documentis antea productis in notis Chronologicis ad Siricium retulimus ad diem 14 Febr. ann. 417, quo anno successisse Zosimum, et Pascha celebrasse jam constat. Unitatem itaque addendam numero utriusque feriae apud Idacium admittimus cum Norisio. Annum octavum Arcadii alligari etiam potuisse apud eumdem cum primo Innocentii priori in trimestri anni 417, ante Pascha contendo ex consueta methodo Chronologorum illius aetatis passim referentibus annos imperatorum, praesertim Orientalium, ad flexum indictionis mense Septembri, annos vero pontificum Romanorum ad epocham Paschalis festi per ipsos celebrati. Cum igitur successisset Innocentius Anastasio [Col. 0154C] circa finem anni 401; in proximo Paschate anni 402, labebatur adhuc primus annus ejusdem sedis: quo etiam tempore signari potuit octavus Arcadii, connotando indictionem ab ejus octavo inchoatam et in Paschate 402 adhuc labentem. Siquidem Theodosius Arcadii pater diem objectat XVI Kalendas Febr. anno 394, labente indictione VII, quae coeperat ex mense Septembri 393, et patri Theodosio tribuebatur cujus vita constante inchoaverat. Sequens autem indictio VIII, quae exordium sumpsit per Septembrem anni 394, afficiebat annum primum tunc labentem imperantis Arcadii. Quare post annos septem inde evolutos, nempe Septembri anni 301, numerari coepit indictio XV, tunc pariata cum octavo regiminis Arcadii et diffundenda usque ad Septembrem anni 402. Annus igitur Romanus 402 Kalendas Januarii obtulit signatas indictione pariata cum octavo Arcadii et cum primo anno Paschali Innocentii, qui secundum Pascha nondum celebraverat sui pontificatus. [Col. 0154D] Hac igitur ex putatione temporis Paschalis in pontificibus, et indictionalis in imperatoribus fit, ut annus octavus Arcadii parietur apud Idacium cum primo Innocentii, et Arcadii vigesimus quartus cum primo Zosimi, qui successit Innocentio ante Pascha anno 417. Num. 57, linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, etc. Constitutiones praecipuas Innocentii tribus ejusdem epistolis decretalibus contineri Pagius observat ex n. 3 ad 18. Prima signatur XV Kalendas Mart. coss. Honorio Augusto VI et Aristaeneto, nempe anno Christi 404, et inscribitur ad Victricium episcopum Rothomagensem. Data est secunda X Kalend. Martii Stilicone iterum et Anthemio coss. (anno 405) ad Exuperium episcopum Tolosanum. Tertia XIV Kalend. Aprilis Theodosio Aug. VII et Palladio coss. (Christi 416). De reliquis ejus decretalibus vide [Col. 0155A] ipsius numerum XIX. Supersunt aliae Innocentii epistolae praeter decretales, quas Pagius expendit numeris subsequentibus. Lin. 3.— Et de regulis monasteriorum. Mirum profecto est reperiri cordatos viros, qui regulas monasteriorum ab Innocentio perscribi minime potuisse contendant; cum intelligatur ex libris SS. Patrum tum in Oriente, tum in Occidente hac eadem Innocentii aetate praecipuas monachorum regulas fuisse dictatas. Ut vero sileam de Orientalium monachorum legislatoribus Innocentio aequalibus, Basilio, Gregorio Nazianzeno, Athanasio, Cyrillo, inter Occidentales monachorum magistros solus Hieronymus phalangem ostendit in Gallia: ubi Rustico monacho indicat Exuperium Tolosanum episcopum tanquam magistrum, ad quem decretalis illa celebris ab Innocentio dabatur, paulo ante a nobis memorata: et cum Exuperio demonstrat sanctum doctumque pontificem Proculum: qui viva, inquit, [Col. 0155B] et praesenti voce nostras schedulas superet, quotidianisque tractatibus iter tuum dirigat. In Gallia Hilarius, in Gallia Martinus monachorum scholas aperuerunt, et regulas tradiderunt aetate Hieronymi et Innocentii. Eucherius, Maximus, Lupus, una cum Hilario jam memorato, easdem addiscebant sub Honorato in insula Lerinensi prope Massiliam, ut probat card. Norisius, Hist. Pelag. lib. II, cap. 1. Quid plura? singuli propemodum episcopi coenobitarum ferme vitam inter clerum suum hoc tempore instituebant. Ita nempe Augustinus in Africa, Patricius in Hibernia, apud Antissiodorenses Germanus, apud Nolanos Paulinus, aliique passim. Vide notas Schelestratii et Pagii 11, ad hunc num. Lin. 3 et 4.— Et multos Cataphrygas in Urbe invenit, quos exsilio et monasteriis relegavit. Cataphrygum haeresis, a Montano ex Phrygia disseminata, inter caeteros errores de Divinis personis impie sentiebat, ut ex epistola 54 S. Hieronymi docemur. Quare eorumdem baptisma tum a concilio Laodiceno, [Col. 0155C] tum a Nicaeno rejectum Baronius ostendit ad annos 314 et 325. Horum e grege superstites fuisse in Urbe constat ex aliegata epistola Hieronymi; cum insussurasset Marcellae quidam Montani sectator testimonia ex Evangelio Joannis ad suam haeresim detorta. Contra hos igitur insidiatores catholicae religionis apostolica Innocentii cura judiciorum auctoritatem exercuit. Quare Socrates Hist. Eccl. lib VII, cap. 9, scribit: Anastasium deinde excepit Innocentius: qui quidem primus Novatianos Romae degentes persequi coepit, multasque eis ecclesias ademit. Contumaces exsilio multavit: resipiscentes monasteriis inclusit (uti Hieronymus indicat epist. 4 ad Rusticum), ut ibi possent juxta probatas SS. Patrum regulas austerum vitae genus colere sub praepositi obedientia sibi plurimum profuturum quicunque superstitiosa Montani jejunia antea sectati non modo irritas, sed etiam invisas Deo poenas de se sumpsissent. Nec defuit prope Urbem per haec tempora monasterium; [Col. 0155D] cum extra portam Angelicam primo ab Urbe lapide constructum monasterium, Pineti nomine dictum et a Rufino descriptum, ostendat card. Norisius, Hist. Pelag. pag. 19 in fine capitis 2. Lin. 4 et 5.— Et hic invenit Pelagium et Coelestium haereticos, et damnavit eos. Vindicias litterarum et gestorum Innocentii contra iniquas censuras Erasmi et Vossii vide susceptas, et feliciter praemissas ante duodecim saecula ab Augustino in locis per eminentissimum Norisium productis ex libris ejusdem Patris, Hist. Pelag. l. I, c. 11.
[Col. 0155D] Num. 57, linea 1.— Innocentius natione Albanensis. In Martyrologio Romano martyr legitur. Quo nomine is fortasse appellatus est ob admirabilem virtutem, summam constantiam cum martyrum fortitudine comparandam, quam in omni pro fidei defensione, [Col. 0156A] proque Ecclesia tuenda, certamine praestitit, ut res ejus gestae indicant, praeclarumque testimonium dant Chrysostomus, Palladius Helenopolitanus, illius discipulus, Theophilus Alexandrinus, S. Hieronymus in epist. ad Demetriadem, S. Augustinus in multis epistolis et in lib. contra Julian. Patres praeterea concilii Carthaginensis, et Milevitani. Num. 58, lin. 23.— Sepultus ad Ursum Pileatum. Corpus S. Innocentii sepultum ad Ursum Pileatum, ad S. Bibianam, postea translatum fuisse ad titulum Equitii, id est S. Martinum et Sylvestrum in montibus, docet vetus inscriptio ibidem posita.
[Col. 0156A] Num. 57, linea 2.— Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, et de regulis monasteriorum. Ad quae verba Holstenius notat inde apparere imperitiam scriptoris libri Pontificalis. Sed Schelestratius in Nota ad illa verba miratur hominem eruditum haec animadvertisse: a [Col. 0156B] Damasi enim aetate, inquit, monachi Romam venerant ductore divo Athanasio; Romanasque virgines et matronas monacharum instituta docuerat divus Hieronymus, adeo ut Innocentius I, qui diu post Damasum floruit, de regulis monasteriorum statuta edere potuerit; praesertim cum Siricius Innocentii praedecessor, ab haeresi Manichaeorum revertentes, in monasteriis ad agendam poenitentiam recludi voluerit, ut in Siricio num. 10 diximus. Unde Innocentius in epistola ad Victricium episcopum Rothomagensem, statuit decreto decimo, propositi sui tenaces, et monasticae disciplinae observatores esse monachos qui ad clerum promoventur. Non me latet heterodoxos dictam Innocentii ad Victricium Rothomagensem epistolam sugillare, vel etiam penitus rejicere; quod in ea quaedam sint decreta, quae de verbo ad verbum continentur in epistola Siricii. Sed cum decreta 12 et 13 ejusdem Innocentii epistolae, de quibus loquuntur heterodoxi, [Col. 0156C] ex epistola Innocentii in concilio Turonensi III, anno 566 vel 567 celebrato, et ibi approbentur, et Innocentius melius facere non potuerit quam majorum instituta tradere, nemo jure dubitaverit de illa decretali epistola Innocentii, quam Dionysius Exiguus inseruit integram in Codice Ecclesiae Romanae, sicuti nemo dubitaverit de epistola Siricii, a concilio Zellensi, et a Ferrando laudata. Hanc decretalem epistolam ad Victricium scripsit Innocentius papa anno quadringentesimo quarto, eaque eum monet, ut illam episcopis suffraganeis et vicinis Ecclesiis notam faciat, ut cognoscatur quae sit Romanae Ecclesiae praxis. Innocentius epistolam illam Librum Regularem appellat, qui alius esse non videtur ab iis decretis, quae adeo epistolae ipsi conjuncta sunt, ut illius partem constituere videantur. Tredecim decreta in ea continentur, quorum tertio statuit, causas clericorum, tam superioris, quam inferioris ordinis ab episcopis provinciae judicari, secundum [Col. 0156D] Nicaenos canones, «sine praejudicio tamen Romanae Ecclesiae, cui in omnibus causis debet reverentia custodiri.» Duodecimo statuit «eas, quae Christo specialiter nupserunt, et velari a sacerdote meruerunt, si postea vel publice nupserint, vel se clanculo corruperint, non admittendas esse ad agendam poenitentiam, nisi is cui se junxerant, de saeculo recesserit: et eas, quae vivente adhuc viro, alteri nupserint, haberi adulteras, nec eis concedendam esse agendae poenitentiae licentiam, nisi unus ex eis fuerit defunctus.» Decimo tertio tandem et ultimo decreto statuit: «Poenitentiam aliquanto tempore iis esse agendam, quae nupserint, postquam in proposito virginitatis semper manere promiserant, etiamsi velatae non fuerint.» Caetera decreta in tomis Conciliorum legenda. Secunda Innocentii decretalis epistola anno quadringentesimo quinto data est ad Exuperium Tolosanum episcopum, et septem decreta seu canones [Col. 0157A] continet. Primo clericos incontinentes, nempe sacerdotes et diaconos omni honore ecclesiastico privandos decernit: et sanctissimam caelibatus legem a Siricio decessore ipsis positam confirmat. Septimo librorum canonicorum indicem describit, eosque ab Ecclesia receptos velut sacros et divinos testatur et pronuntiat: quem indicem cum legant Calviniani et Lutherani, se ab Ecclesiae veteris sensu et fide, quoad numerum librorum canonicorum, agnoscent alienos; non enim Innocentius sententiam solum suam exponit, sed Ecclesiae doctrinam et traditionem ab apostolis ad sua tempora derivatam, et in Romana Ecclesia conservatam. Sed, ut ad dictam Innocentii ad Decentium Eugubinum epistolam redeam, ex ea Arcani disciplina primis Ecclesiae saeculis caute custodita probatur; cum Innocentius ad catholicum episcopum scribens, ne quidem de forma consecrationis, sed nec et de forma confirmationis scribere voluerit; capite enim 3 [Col. 0157B] de hoc ultimo sacramento loquens, ait: Verba vero dicere non possum, ne magis prodere videar, quam ad consultationem respondere; de qua ideo disciplina hic agendi locus se offert Notum est illud Augustini tractatu 96 in Joannem: Catechumenis sacramenta fidelium non producuntur; et illud magni ejusdem Ecclesiae doctoris: Nesciunt catechumeni quid accipiant Christiani. Notum quoque est illud Chrysostomi, homilia 27 in Matthaeum: Eucharistiae mysterium . . . . . initiati solummodo noverunt. Et illud Catechesis prioris Cyrilli Jerosolymitani ad baptizandos: Sciunt initiati vim hujus poculi; scietis vos quoque paulo post. Apud ipsas philosophorum sectas diu ante Christi adventum observatum fuisse, ut profani procul a sacris arcerentur ostendit Schelestratius laudatus ex Jamblico lib. II de Vita Pythagorae, cap. 82, et ex Clemente Alexandrino, lib. V Stromatum. Porro inter omnes convenit eam disciplinam pro catechumenis, Judaeis et gentibus observatam fuisse, non vero pro fidelibus seu baptizatis, quibus cuncta [Col. 0157C] religionis catholicae mysteria absque ulla verborum ambage exponi poterant. Putabant enim Patres sequendum grave illud Christi mandatum apud Matthaeum cap. VII: Non esse dandum sanctum canibus, nec margaritas projiciendas esse ante porcos. Cum vero sancti Patres unanimi voce ex verbis Christi relatis disciplinam Arcani introductam fuisse asserant, liquet eam ex traditione apostolica provenisse: neque enim communis ille Ecclesiarum consensus ex decreto alicujus particularis vel generalis concilii ortum duxit, sed omnes per orbem Ecclesiae eamdem disciplinam observarunt, absque eo quod certo quodam tempore ea coepisse reperiatur: Quare juxta D. Augustini regulam, haec una est ex eis, quae ex traditione apostolica ad nos pervenere. Protestantes Arcani disciplinam apud orthodoxos in mera rituum occultatione olim sitam fuisse dicunt. Sed complura sunt sanctorum Patrum testimonia, ex quibus luce clarius monstrari potest, antiquam [Col. 0157D] Ecclesiae disciplinam non solum in symbolis sacramentorum, eorumque ritibus, sed etiam in rebus per ipsa significatis, seu contentis, occultandis viguisse. Exstat celeberrimum totius Italiae testimonium, quod Julius primus suo nomine ad Eusebianos transmisit, et contra eosdem urget Athanasius in Apologia secunda. Non solum enim accusant Eusebianos, quod de calice et mensa sermonem habuissent in praesentia praefecti, assistentibus tum ethnicis, tum Judaeis; sed quod coram iisdem, praesentibus quoque catechumenis, quaestionem de sanguine et corpore Christi habuissent. Quae his verbis totius Aegypti episcopi in synodica ad omnem sub coelo Ecclesiam deplorant: Coram ethnicis hominibus quaestiones de Ecclesia, de calice, de mensa Domini, de sanctis sanctorum habuere. Nam per sancta sanctorum intelligenda sunt sacramenta corporis et sanguinis Christi, quae gentilibus, Judaeis, catechumenis, occultanda, non publicanda erant. [Col. 0158A] Deinde Schelestratius ex Origene lib. I contra Celsum probat eamdem de mysterio Arcani disciplinam in Ecclesia tam quoad dogma quam quoad ritus receptam fuisse. Ibi enim enumerat Origenes dogmata quae palam praedicabantur, ut Incarnationis, Passionis, Resurectionis Dominicae. Non loquitur autem de sanctissimae Trinitatis mysterio, neque de sacramento Eucharistiae, neque de aliis sacramentis, quod illa ex iis essent, quae non communicabantur quibusvis, adeoque circa quae disciplina Arcani observanda erat, prout de mysterio Eucharistiae tractaturus, homilia 13 in Exodum disertis verbis praemonuit. Chrysostomus etiam, homilia 40 in primam ad Corinthios epistolam, profitetur se non audere loqui de forma baptismatis et symbolo quibus sanctissimae Trinitatis mysterium exponitur: Non audeo, inquit, propter eos qui non sunt initiati: ii enim expositionem nobis faciunt difficiliorem, ut qui nos cogunt, vel non aperte dicere, aut eis arcana enuntiare. [Col. 0158B] Sed tamen dicam, quoad ejus a me fieri poterit, tecte et adumbrate, etc. Sanctus etiam Cyrillus Jerosolymitanus, Catechesi 6 agens de mysteriis in Symbolo contentis, ait: «Haec mysteria sacramentaque nunc patefacit Ecclesia ei, qui ex catechumenis excedit; nec moris est gentilibus exponere: non enim gentili cuiquam de Patre, et Filio, et Spiritu sancto mysteria declaramus, neque palam apud catechumenos de mysteriis verba facimus, sed multa saepe loquimur occulte, ut fideles qui rem tenent, intelligant, qui non tenent, non laedantur.» Ex hac Arcani disciplina provenit, quod primis Ecclesiae saeculis nulli tractatus de septem sacramentis, quorum nostris temporibus tam frequens mentio, scripti sint. Dicunt quidem Protestantes, antiquiores Patres a commentariis de septem sacramentis abstinuisse, quod numerum illum sacramentorum non admiserint. Sed id ex orientalis schismaticae, et occidentalis orthodoxae Ecclesiae consensione facile refellitur. Neque enim Orientales schismatici cum orthodoxis [Col. 0158C] Latinis in unam eamdemque sententiam ab octingentis annis conspirassent, nisi illam a majoribus accepissent. Alia itaque ratio quaerenda. Cum tractatus de septem sacramentis eduntur, necesse est illorum ritus exponere, materiam et formam quibus conficiuntur determinare; dogma ipsum de omnibus ad sacramentorum consecrationem et administrationem spectantibus minime celare. Quae tamen prisca Ecclesiae disciplina oculis et auribus gentilium, Judaeorum et catechumenorum religiose occultabat; quorum profanationem metuentes antiqui, ab iis abstinebant in sermonibus, et sibi cavebant, neque in scriptis de iis agebant. Contra vero, postquam sexto Ecclesiae saeculo disciplina illa abolita fuit, frequens sacramentorum memoria non tantum apud Graecos, sed etiam apud Latinos, saltem a Caroli Magni tempore; apud Graecos vero post tempora Photii, qui in sua bibliotheca ex Jobio monacho septem sacrosancta Christi Ecclesiae mysteria celebrat. Disciplina [Col. 0158D] itaque Arcani in causa fuit, quod sex primis Ecclesiae saeculis, catholici scriptores a tractatibus de sacramentis abstinuerint, rarius et obscurius de iis scripserint, neque de eorum numero recensendo solliciti fuerint. Quae omnia occasione Decretalis Innocentii papae ad Decentium Eugubinum, ex Schelestratio in Dissertatione laudata excerpere haud abs re esse nobis visum est; ex ea enim disciplina complures Patrum sententiae, quas Protestantes contra catholicos adducunt, exponi possunt. Porro quo circiter tempore ea disciplina, tam in Oriente, quam in Occidente desierit, dicemus in pontificatu Eugenii papae primi. Est et alia decretalis Innocentii epistola ad Felicem Nuceranum episcopum, quinque canonibus constans, et altera ad Macedoniae episcopos, quas omnes ecclesiasticae disciplinae testes locupletissimas esse perspicuum est. Earum omnium canones in Collectione conciliorum legendi. Quoad Decretalem quam [Col. 0159A] dedit ad synodum Toletanam, ut collapsae in Hispaniis disciplinae mederetur, praesertimque vitiis ordinationum, in quibus canones impune violabantur, ea data non est ad Toletanam synodum Stilicone consule celebratam, ea enim pertinet ad annum 400 quo Anastasius, non Innocentius sedebat; sed ad aliam synodum Toletanam, sedente Innocentio coactam, cujus acta perierunt. Sedente Innocentio magnus anno quadringentesimo tertio Constantinopoli tumultus excitatus est, schismaque in Ecclesiam invectum, ob Eudoxiae Angustae, Arcadii imperatoris uxoris odium in S. Joannem Chrysostomum episcopum Constantinopolitanum, quod orationem habuisset ad populum, quae omnium generaliter mulierum vituperationem continebat. Augusta enim illatam sibi contumeliam putans, curavit ut synodus adversus eum convocaretur, ad quam praecipue ii confluxere, qui Joanni variis de causis erant infensi, inquit Socrates lib. VI, cap. 15. Conventus ille dictus est ad Quercum, Suburbium [Col. 0159B] Chalcedonis. Theophilus episcopus Alexandrinus ei praefuit, adfuerunt episcopi triginta sex. In eo Joannes depositus est, et ab imperatore in exsilium amandatus, ex quo paulo post jussu imperatoris revocatus, rogatusque a populo, ut in episcopali cathedra sederet, ac pro more solito pacem apprecaretur, reposuit: Id judicum decreto fieri debere, et oportere ut ii, a quibus condemnatus esset, mutata sententia ipsum absolverent, ut refert Socrates citatus cap 16. Sciebat enim in concilio Antiocheno 341 habito, hoc decretum factum esse: Episcopus a synodo depositus, si sacra celebrare ausus fuerit, redeundi potestatem non habet. Quare nolebat sedem suam recuperare sine majoris synodi judicio, ut canonem Antiochenum, quocunque sensu exponeretur, observasse videretur. Tandem tamen ad proces populi acquievit. Baluzius in sua editione Conciliorum hujus synodi historiam texuit, ab auctore conscriptam, qui tum assiduus erat divo Chrysostomo, a Palladio [Col. 0159C] nimirum Helenopolitano episcopo, cujus dialogum de Vita Chrysostomi nunc habemus sanum et integrum beneficio Emerici Bigotii. Anno quadringentesimo quarto nova synodus Constantinopoli coacta, in qua S. Joannes iterum depositus, et ab Arcadio imperatore iterum exsilio multatus. In ea synodo lectus est canon 4 dicti concilii Antiocheni, quem Theophilus episcopus Alexandrinus, praecipuus Chrysostomi adversarius miserat, in quo legebatur: «Si quis episcopus aut presbyter injuste, sive juste depositus, ex se ipso absque synodo in Ecclesiam redierit, hic jam excusationis non habeat locum, sed omnino expellatur;» cum tamen canon concilii Antiocheni adverbium illud injuste non contineat. Chrysostomus duplici responso usus est; ac primo quidem conatus est ostendere se se canoni Antiocheno satisfecisse; deinde cum nec sic quidem adversariorum calumniam effugeret, respondit objectum canonem non ad Ecclesiam catholicorum, [Col. 0159D] sed ad Ecclesiam Arianorum pertinere, quia scilicet canon a Theophilo productus, alius omnino erat a canone concilii Antiocheni. Canon enim Theophili editus erat non a catholicis episcopis Antiochiae congregatis, sed a solis Eusebianis post synodum Antiochenam in odium Athanasii. Unde Georgius patriarcha Alexandrinus vocat canones a Theophilo transmissos adulterinas et falsi nominis scripturas. Qua de re plura Schelestratius in Dissert. 5 de concilio Antiocheno, cap. 6. Chrysostomum, postquam sede dejectus est, ad Innocentium papam appellasse constat ex epistola Honorii imperatoris ad Arcadium in Oriente imperantem apud Baronium anno 404, num. 80 et seqq., ubi refert tum Chrysostomum, tum Theophilum ipsum legatos ad Innocentium misisse, qui ejus super judicio in Chrysostomum lato sententiam referrent: «Missi, inquit, ad sacerdotes Urbis aeternae, atque Italiae utraque ex parte legati. Exspectabatur [Col. 0160A] ex omnium auctoritate sententia informatura regulam disciplinae. Integrum nempe esse debuerat nec quidquam novari, dum definitio deliberata procederet; cum interea mirum quoddam praecipitium festinationis exarsit, ut non exspectatis litteris sacerdotum, qui fuerant mutua partium legatione consulti; non examinatis rebus, in exsilium traderentur antistites, animadversioni prius addicti, quam sententiam judicii episcopalis experti. Denique quam immatura illa damnatio fuerit, res probavit. Namque hi, quorum exspectabatur auctoritas ( nempe pontificis Romani et ejus assessor m ) pacifica Joanni communione permissa, faciendam concordiam censuerunt, nec quemquam putarunt ante judicium consortio repellendum.» Sententiam vero depositionis a Theophilo Alexandrino, ejusque consortibus anno quadringentesimo tertio, in synodo ad Quercum latam, rescidisse et in irritum misisse Innocentium, liquet tum Palladii, tum Innocentii ipsius testimonio. Palladius quidem [Col. 0160B] in Dialogo de Vita S Joannis Chrysostomi scribit: «Ad haec rescripsit beatus Innocentius papa, communioneque utriusque partis admissa, Theophili judicium cassum, atque irritum esse decrevit, dicens, oportere conflari aliam irreprehensibilem synodum occidentalium et orientalium sacerdotum, cedentibus concilio amicis primum, deinde inimicis; neutrarum quippe partium ut plurimum rectum esse judicium.» Innocentius vero epistola 31 ad Theophilum, quam idem Palladius recitat: «Frater Theophile, inquit, nos et te, et fratrem nostrum Joannem, communionis nostrae esse decrevimus, sicuti et in prioribus litteris aperte satis expressimus, et nunc in sententia nostra et voluntate perdurantes, rursus eadem scribimus. Et quotiescunque scripseris, nisi debitum sequatur, conveniensque judicium, propter ea quae magno cum dedecore gesta sunt, possibile non est a Joannis communione discedere.» Nec de judicio tantum Theophili, anno ut diximus [Col. 0160C] 403 lato, ad Romanum pontificem appellavit Chrysostomus sed etiam de judicio, quod alii episcopi, incentore Theophilo, in illum anno 404 tulerunt. Cum enim episcopi, Chrysostomi hostes, eum iterum damnassent, ille Innocentii tribunal iterum appellavit, ut significant illa ejus verba in epistola ad Innocentium, prout refertur a Palladio: «Scribite, precor, et auctoritate vestra decernite, hujusmodi inique gesta, nobis absentibus, et judicium non declinantibus, nullius esse roboris. Porro qui talia gessere, eos Ecclesiae censurae subjicite. Nos autem insontes, neque convictos, neque deprehensos, neque ullius criminis reos comprobatos, ecclesiis nostris jubete restitui, ut charitate frui, et pace cum fratribus nostris consueta possimus.» Sententiam in hoc secundo judicio adversus Chrysostomum latam aeque rescidisse Innocentium, his rationibus demonstrat Natalis Alexander in parte II saeculi IV, dissert 27. In Dialogo Palladii [Col. 0160D] Theodorus Romanae diaconus Ecclesiae refert verba Commonitorii ab Innocentio dati legatis, quos a suo latere misit Constantinopolim, ut adessent synodo, quam ad istius causae pleniorem disceptationem, et ultimam definitionem fieri peroptabat. In hoc enim Commonitorio haec inter alia leguntur: «Non oportere Joannem judicium aggredi nisi illi prius Ecclesia, communioque redderetur, ut omnis dilationis occasione sublata, sua sponte concilium ingredi posset.» Praeterea Theodoretus lib V, cap. 34: «Episcopi Occidentis, inquit, non prius cum episcopis Aegypti, et Orientis, et Bosphori, atque Thraciae communicare voluerunt, quam nomen illius sanctissimi viri, (nempe Joannis Chrysostomi) in tabulas, in quibus nomina episcoporum mortuorum continebantur, retulissent; atque Arsacium ejus successorem ne salutare quidem dignati sunt.» At decernere non potuit Innocentius ut nomen Chrysostomi decreto concilii Orientalis ex tabulis Ecclesiae expunctum [Col. 0161A] eisdem restitueretur, nisi rescissa sententia quae in illum lata fuerat. Hinc Innocentius Alexandrum Antiochenum patriarcham, et Acacium Berrhoensem episcopum apostolica communione prius non donavit, quam memoriae Chrysostomi fecissent satis, ejusque nomen in sacra diptycha retulissent, ut patet ex epistola 17 Innocentii ad Alexandrum, et ex epistola 19 ejusdem Innocentii ad Acacium Berrhoensem, idem decernentis. Hinc Gelasius papa ad episcopos Dardaniae scribens, epistola 13, Chrysostomum solius sedis apostolicae judicio absolutum testatur absque ulla synodo. Denique Facundus lib VI docet Chrysostomi damnationem ab Innocentio fuisse rescissam. Quae probatio ex appellatione Chrysostomi deprompta, eo majoris est roboris ad probandum appellationum usum post concilium Sardicense, quod ejus causa non esset fidei, sed merae disciplinae. Quare non admittenda distinctio, quam aliqui [Col. 0161B] viri eruditi excogitarunt inter causas fidei, et ecclesiasticae disciplinae: dum priores ad sedem apostolicam semper deferri potuisse, per appellationem episcoporum dejectorum confessi sunt; non autem posteriores. Hunc enim usum invaluisse in Ecclesia tam Orientali, quam Occidentali, pluribus post concilium Sardicense saeculis, demonstrat Natalis Alexander laudatus. Advertendum tamen cum eodem viro erudito parte I, saeculi V, cap 4, de Conciliis Nationalibus et Provincialibus, art 2, Innocentium eam Chrysostomi appellationem decretorio judicio voluisse in synodo oecumenica judicari, omnemque dedisse operam, ut ea congregaretur, propter periculum schismatis imminens, si cum solis Italiae, aut totius etiam Occidentis episcopis causam tam gravem judicaret. Cum enim Orientalium maxima pars episcoporum, Arcadius imperator et Eudoxia imperatrix, Chrysostomum ut legitime depositum haberent, Arsaciumque, ac deinde Atticum in ejus sedem intrusos, [Col. 0161C] ut legitimos antistites Constantinopolitanos venerarentur, timendum erat, ne Orientis Ecclesia communionem cum Occidentali penitus abrumperet, si Romanus pontifex Arsacium, ac deinde Atticum invasores Constantinopolitanae sedis in ordinem redegisset, ac in Theophilum, aliosque episcopos ipsi nequitia et iniquitate consiliorum foederatos, canonum quos impune violaverant, severitatem distrinxisset: sed provisorio nihilominus decreto, synodum praedatoriam ad Quercum rescidit Innocentius; ac tandem decretorio, cum oecumenicae synodi celebrandae nulla spes superesset, orientales compellens ad memoriam Joannis Chrysostomi inter Constantinopolitanos episcopos in Ecclesiae dypticha restituendam, nec prius suspensam redintegrans cum Orientalibus communionem, quam id exsecutioni mandassent; pluribus deinde probat communionem Orientalis Ecclesiae cum Occidentali suspensam potius fuisse, quam abruptam, nec ad schisma usque [Col. 0161D] negotium illud processisse: sed solum formatarum litterarum commercium fuisse interturbatum. Linea 5.— Et damnavit eos. Sub Innocentii pontificatu contra eam haeresim coactum est concilium Carthaginense anno quadringentesimo decimo sexto, in quo Pelagii et Coelestii ejus discipuli errores anathemate confossi sunt. Statim synodus quoque Numidiae Milevi celebrata, cui interfuit Augustinus, exemplo synodi Carthaginensis eosdem errores damnavit, licet Patres utriusque synodi Pelagii ac Coelestii personae pepercerint, forsan quia in synodo Diospolitana in Palaestina anno quadringentesimo decimo quinto habita Pelagius absolutionem suffuratus fuerat, vel potius per crebra mendacia damnationem declinaverat; nam synodus Diospolitana ab Augustino aliisque celebratur, veluti prima de hac haeresi victoria, cum tantum absit, ut in ea absolutus fuerit Pelagius, ut potius suo semet ore damnarit, [Col. 0162A] quod frequenter Pelagianis exprobrat Augustinus. Utraque illa synodus, nempe Carthaginensis et Milevitana, discusso negotio, relationem misit ad Innocentium papam, ut ipse sua auctoritate firmaret, quod episcopi censuissent de damnando Pelagio et Coelestio, eorumque haeresi. Retulerunt, inquit Marca in Dissert de Veter Collect canon, cap 14, ad papam Innocentium, ut ipse summo jure decernat. Haec enim sunt verba synodi Carthaginensis: Censuimus hujusmodi persuasionis auctores, Pelagium et Coelestium anathematizari oportere. Definiunt quid agendum videatur, sed non pronuntiant: id summae sedi reservant, cujus auctoritas per universam Ecclesiam expansa porrigitur. Quod docent sequentia verba: «Hoc itaque gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus, ut statutis nostrae mediocritatis, etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, pro tuenda salute multorum, et quorumdam etiam perversitate corrigenda.» [Col. 0162B] Eodem tendit synodica concilii Milevitani, quae episcoporum culpae imputandum fore ait, si quae sunt suggerenda sedi apostolicae pro Ecclesiae commodo tacuerint. Quapropter de nova haeresi ad Innocentium rescribunt, ut ipse pastoralem diligentiam magnis periculis adhibeat: «Quia te Dominus gratiae suae praecipuo munere in sede apostolica collocavit, talemque nostris temporibus praestitit, ut nobis potius ad culpam negligentiae valeat, si apud tuam venerationem, quae pro Ecclesia sunt suggerenda, tacuerimus, quam ea tu possis vel fastidiose, vel negligenter accipere, magnis periculis infirmorum membrorum Christi pastoralem diligentiam, quaesumus, abhibere digneris. Nova quippe haeresis et nimium perniciosa tentat assurgere inimicorum gratiae Dei.» Praeter synodicas conciliorum Carthaginensis et Milevitani epistolas, quinque episcopi, scilicet Aurelius, Alypius, Augustinus, Evodius, ac Possidius alias litteras familiares communi nomine eidem Innocentio [Col. 0162C] scripsere, quibus Pelagii causam apud illum exposuere, asserentes ipsius Innocentii praesertim interesse, huic tanto malo mederi, propterea quod in Urbe plurimi essent Pelagiani dogmatis sectatores. Augustinus in epistolis ad Valentinum 215, alias 47, et 186, alias 106 ad Paulinum, eas litteras non synodicas, sed familiares appellat. In priori quidem, quando ait: «Quod scriptum est ad papam Innocentium Romanae urbis episcopum in concilio provinciae Carthaginensis, et de concilio Numidiae, et aliquanto diligentius a quinque episcopis,» etc. In posteriori vero quando num II, ait: Scripsimus etiam ad beatae memoriae papam Innocentium, praeter conciliorum relationes, litteras familiares, ubi de ipsa causa aliquanto diutius egimus.» Ad laudatas conciliorum Carthaginensis et Milevitani synodicas, et epistolam familiarem quinque episcoporum rescripsit Innocentius papa sexto Kalendas [Col. 0162D] Februarii anni quadringentesimi decimi septimi. Et primo quidem Patres dictorum conciliorum laudat, tum quod olim in hac causa pronuntiassent, nempe adversus Coelestium, tum quod nunc venerationem debitam sedi apostolicae conservent, eam consulendo, et omnia ad ejus judicium referendo, quod a Diospolitanis Patribus omissum miratur Innocentius, qui postea addit discussam fuisse ab episcopis quaestionem, haeresim quoque damnatam, sed nondum promulgatam sententiam, quae decreto sedis apostolicae procul dubio egebat, ut omnes teneret. Tandem Innocentius post longam disputationem duo quaedam constituit, ac primum quidem nefarium Pelagii dogma condemnat, ut regulae fidei contrarium: Quisquis ergo huic assentiens videtur sententiae, in quo dicat adjutorio nobis non opus esse divino, inimicum se catholicae fidei, et benefictis profitetur indignum, inquit in epistola ad synodum Carthaginensem. Deinde auctores haereseos a communione separat, [Col. 0163A] donec resipiscant, quos nominatim appellat in rescripto ad concilium Milevitanum: «Quare Pelagium Coelestiumque, id est inventores vocum novarum, quae, sicut dicit Apostolus, aedificationis nihilum, sed magis vanissimas consueverunt parere quaestiones, ecclesiastica communione privari apostolici vigoris auctoritate censemus, donec resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur secundum ipsius voluntatem, eosque interim Dominico ovili non recipi, quoad ipsi perversae vitae, quam secuti sunt, tramitem deserere voluerint.» Quia vero quinque episcopi superius nominati epistola familiari eum monuerant, Pelagii causam a pluribus in urbe foveri, et Diospolitanam synodum ab eo delusam ambigua gratiae significatione, adjicientes quoque consilium suum, ut aut Pelagium Romam evocaret, aut cum eo litteris ageret, ut responderet quam intelligeret gratiam; huic epistolae respondit Innocentius, ut refert Marca laudatus, nescire se an in Urbe sint, qui Pelagii doctrinae [Col. 0163B] faveant, saltem latere, nec similia jactare; quod attinet ad purgationem Pelagii in Oriente actam, habere se quidem gesta episcopalia a laicis hominibus ad se perlata, sed dubitare an vera sint. Nullam Innocentius Actorum Diospolitanae synodi rationem habet, Pelagiumque non habet pro absoluto et purgato ab accusatione, quam Gallicani episcopi instituerant, etsi a synodo Diospolitana absolutus fuisset. Noluit autem Pelagium Romam evocare, aut cum eo per litteras agere, ut monebant quinque episcopi, sed suo ipsius libro convictum communione privavit. Nefas putabit aliquis et alienum a judiciorum ordine, prosequitur Marca, inauditum hominem damnare. Sed si quis expendat veterem usum, inveniet sceleris alicujus, homicidii puta, per testes convictum, statim communione abstentum, nulla admonitione praevia, qua vocaretur ad se purgandum; ut censura illa coactus, ad episcopum accederet, aut [Col. 0163C] innocentiam suam probaturus, aut confessione crimen agnoscens, beneficium poenitentiae petiturus. Quod tanto accuratius observandum erat in haereseos crimine, quanto diligentius huic morbo occurrendum. Recte itaque et juxta vetustum illum morem subjungit Innocentius de Pelagio loquens: «Qui si confidit, novitque non nostra dignum damnatione, quod dicat jam hoc se totum refutasse quod dixerat, non a nobis accersiri, sed ipse debet potius festinare, ut possit absolvi,» scilicet ab excommunicatione, qua illum Innocentius percellit. Garnerius has omnes epistolas ab Innocentio in Africam missas, in aliqua synodo Romana ab eo coacta, datas putavit in Dissertatione de synodis in causa Pelagianorum habitis, hoc fundamento nixus, quod praedecessoribus, sive successoribus ejus solemne fuerit, decretales epistolas, de dogmatibus praesertim, in concilio scribere, et inde in universum orbem mittere. Quod idem censet Marca lib. VII, de [Col. 0163D] Concordia cap. 12, num. 5. Sed quia hujus synodi Romanae nullus Antiquorum meminit, neutri hac in re assentitur Baronianae criticae auctor, dicens Augustinum lib. IV ad Bonifacium cap. 12, respondentem ad Pelagianos, qui postquam a Zosimo papa damnati fuissent, provocabant ad concilium, scribere: «Aut vero congregatione synodi opus erat, ut aperta pernicies damnaretur: quasi nulla haeresis aliquando nisi synodi congretatione damnata sit: cum potius rarissimae inveniantur, propter quas damnandas necessitas talis exstiterit. Multoque sint, atque incomparabiliter plures, quae ubi exstiterunt, illic improbari, damnarique meruerunt, atque inde per caeteras terras devitandae innotescere potuerunt.» Imo ipsi Pelagiani, postquam ab Innocentio, et postea a Zosimo haeretici declarati sint, de Romanis clericis tantum questi inveniuntur, ut videre est apud Augustinum lib. II ad Bonifacium cap. 3 et seq. Prosper in carmine de Ingratis, innuit sedem [Col. 0164A] apostolicam primam fuisse, quae damnaverit Pelagianam haeresim, his versibus:
Non facile est explicare hos versus, cum Aurelius Carthaginensis episcopus anno quadringentesimo duodecimo, quinquennio ante Innocentium, Pelagianam haeresim proscripserit. Varii viri eruditi et inter eos Baronius et Garnerius in diversas hac de re sententias abierunt, quibus omissis existimo veriorem esse Marcae opinionem, qui in dissert. de veter. Collect. canonum cap. 15 ita difficultatem solvit; arbitratur enim, a sede apostolica primum Pelagii atque Coelestii dogma proscriptum, tanquam catholicae fidei contrarium generali decreto. Nam Carthaginensis synodus sub Aurelio repulit quidem Coelestium a presbyterio et ab Ecclesiae communione, [Col. 0164B] quod errores spargeret. Sed haec erat privata in eum hominem censura, quam ille appellatione ad Romanam sedem sese elusisse putabat, ipsique adeo Africani ad eam referendum tunc quoque censuerant, a qua proinde totius rei definitio exspectabatur. Itaque Prosper non immerito Romanae sedi primam Pelagianae haereseos damnationem tribuit.
Majus negotium facessit quod subjungit Prosper, Palaestinorum episcoporum in Oriente judicio, id est synodi Diospolitanae, dogma quoque Pelagianum condemnatum, quod cum actum fuerit anno quadringentesimo decimo quinto et rescripta Innocentii ad synodos Africanas promulgata sint anno quadringentesimo decimo septimo, primi videntur episcopi illi hac de re decrevisse. Sed facilis est responsio, inquit Marca laudatus; Pelagium illi non condemnarunt, absolverunt per ignorantiam facti; et quamvis gratiam Christi probarent, seque illius vindices gererent, non damnaverunt ignotos sibi per Pelagii versutiam [Col. 0164C] errores. Eorum itaque cura profuit Ecclesiae ad asserendam gratiam, sed nullo eorum decreto haeresis ignota proscribi diserte potuit. Gravior est quae procedit ex unico apud Prosperum verbo difficultas, a qua se eruditissimus Petavius expedire non potuit. Videtur enim significare, post damnatam Pelagii haeresim, in Oriente Palaestinos episcopos judicasse, Inde Orientis rectorum cura emicuit, cum certum sit judicium Diospolitanum antecessisse duobus annis Romani pontificis decretum. Inde hoc in versu non tempus, ut putant, sed locum significat. Scribebat Prosper in Occidente, et habita ratione climatis ait: Inde Orientis rectorum cura emicuit; ac si diceret: Hinc in Occidente pestis adversus gratiam recisa est, et Inde in Oriente ejus quoque rei curam gesserunt episcopi Palaestini. Quae omnia ex Marca exscripta. Qui plura de haeresi Pelagiana volet, legat Marcam laudatum, cardinalem Norisium in Historia Pelagianorum, Garnerium in dissertationibus [Col. 0164D] ad Marium, Mercatorem et Auctorem criticae Baronianae, ex quo praecipue superiora narravimus.
Post Siricium Anastasius, ac dein Innocentius vicariam suam potestatem episcopo Thessalonicensi per Illyricas provincias commisere. De Anastasio constat ex epistola Innocentii ad Anysium Thessalonicensem data, in qua apud Holstenium in Collectione Romana id diserte asserit. Innocentius autem, Anysio mortuo, eam commisit Rufo ejusdem sedis episcopo de sede apostolica bene merito, his verbis apud eumdem Holstenium ibidem pag. 48: «Divinitus ergo haec praecurrens gratia ita longis intervallis disterminatis a me Ecclesiis discat consulendum, ut prudentiae gravitatique tuae committendam curam causasque, si quae exoriantur, per Achaiae, Thessaliae, Epiri veteris, Epiri novae et Cretae, Daciae ripensis, Moesiae, Dardaniae, et Praevali Ecclesias Christo Domino annuente censeam. Vere enim [Col. 0165A] ejus sacratissimis monitis lectissimae sinceritatis tuae providentiae ac virtuti hanc injungimus sollicitudinem; non primitus haec ita statuentes, sed praedecessores nostros apostolicos imitati, qui beatissimis Acholio et Anysio injungi pro eorum meritis ista voluerunt.» Paulo post addit: «Arripe igitur, dilectissime frater, nostra vice per suprascriptas Ecclesias, salvo eorum primatu, curam; et inter ipsos primates, primus, quidquid eos ad nos necesse fuerit mittere non sine tuo postulent arbitratu. Ita enim aut per tuam experientiam quidquid illud est, finietur, aut tuo consilio ad nos usque perveniendum esse mandamus.»
Hic non omittendum Innocentium multas ecclesias Novatianis Romae degentibus ademisse. Socrates enim lib. VII, c. 9, scribit: «Anastasium deinde excipit Innocentius: qui quidem primus Novatianos Romae degentes persequi coepit, multasque eis ecclesias ademit.» Coelestinus postea omnes alias [Col. 0165B] ecclesias eis abstulit, et eorum episcopum clam in privatis aedibus plebem colligere compulit, ut in eo pontifice dicemus.
Linea 19.— Cervum argenteum ad fundendum aquam. Liber Pontificalis, praeter superius initio hujus pontificatus narrata, scribit: Innocentium fecisse ad ornatum baptisterii cervum argenteum ad fundendam aquam pensantem libras quindecim: quia scilicet, cum benedicta semel aqua multitudini baptizandorum, quae ad plura hominum millia, in magnis praesertim civitatibus exsurgebat, sufficere non posset, statim ut pontifex baptizandum in sacrum fontem mergere coeperat; deducta per canales aqua in ipsum continuo influebat. Fecit, et ex eodem Anastasio, vas ad oleum chrismatis argenteum pensantem libras quinque, et alia quaedam apud ipsum legenda. Porro haec fecit in ecclesia SS. Gervasii, et Protassi, quam dedicavit.
[Col. 0165C] Num. 57, linea 2.— Constitutum fecit de omni Ecclesia. Somier lib. IV, cap. 6, pag. 37. Pontificatus Innocentii ejus nominis primi abundat eventibus, quae testatam faciunt sanctae sedis auctoritatem. Definitiones de fide ab hoc pontifice prolatae contra haereses et haereticos aetate sua subortos, leges disciplinae ab eodem constitutae in Ecclesiis sui patriarchatus Occidentalis, judicia ab ipso exercita in causis episcoporum aliorum patriarchatuum, quos constituunt Orientales Ecclesiae, illam auctoritatem demonstrant. Ordiamur ab actibus jurisdictionis ab ipso exercitis supra Orientales Ecclesias, supra illas scilicet, quae primae contra auctoritatem sanctae Romanae sedis turbas excitarunt. Notum est, S. Joannem Chrysostomum episcopum Constantinopolitanum injuste depositum fuisse in conciliabulo ad Quercum factione Theophili episcopi Alexandrini imperialis aulae favore subnixi. Primum [Col. 0165D] ea de re nuntium Romam perlatum est per clericum Alexandrinum a Theophilo missum cum litteris ad Innocentium, ut certiorem hunc faceret de Joannis depositione. Pontifex Theophili temeritate, et facti indignitate perculsus ne responso quidem dignandas esse censuit ejusmodi litteras facti seriem non exponentes. Post diem tertium tres aliae epistolae ipsi sunt redditae, una a Joanne Chrysostomo, altera ab episcopis quadraginta ipsi adhaerentibus, tertia a clero Constantinopolitano perscriptae, quas episcopi quatuor, ac diaconi duo ab ipso Joanne ad eum legati detulerant. Ex his epistolis plenam notitiam Innocentius percepit rerum factarum in conciliabulo ad Quercum, et perturbationum inde consecutarum. Chrysostomus in suis significabat omnia expositum iri nitidius ab illustribus ablegatis, ut quantocius consulere sanctitas sua posset afflictis Ecclesiae rebus. «Verum ea quae perperam fiunt, inquit, non solum deploranda, sed et corrigenda sunt: et ideo [Col. 0166A] charitatem vestram obsecro, ut provocetur ad condolendum, faciendumque omnia, quo mala haec sistantur.» Inter remedia proponit et enixe rogat, ut scripto declaret, auctoritate sua a se irritum et inane reddi judicatum illud, quod contra absentem justoque judicio se sistere non recusantem injuste pronuntiatum fuit: iniquos judices poenis canonicis multandos decernat: litteras communionis nunquam interruptae cum apostolica sede ac caeteris, sibi concedat, et ecclesiae suae restituat expulsum. «Auctoritate, inquit, vestra decernite, quod haec tam inique facta, et absentibus nobis, et non declinantibus judicium non habeant robur, sicut neque natura sua habent. Illi autem qui inique egerunt, poenae ecclesiasticarum legum subjaceant. Nobis vero, qui nec convicti, nec redarguti, nec habiti ut rei, litteris vestris, et charitate vestra, aliorumque omnium, quorum scilicet et antea societate fruebamur, frui concedite, et ecclesiis nostris jubete restitui.» «Ad haec rescripsit beatissimus papa Innocentius, [Col. 0166B] ait Palladius, communioneque utriusque partis admissa, Theophili judicium cassum, atque irritum esse decernit: dicens oportere conflari aliam irreprehensibilem synodum Occidentalium, et Orientalium sacerdotum, cedentibus concilio amicis primum, deinde inimicis. Neutrarum quippe partium, ut plurimum, rectum esse judicium. «Paucis post diebus advenit Petrus quidam Theophili presbyter una cum martyrio Ecclesiae Constantinopolitanae diacono, ipsius epistolas deferens, et quaedam simul commentariola, in quibus videbatur Joannes a triginta sex damnatus episcopis, ex quibus viginti novem Aegyptii, septem alii ex aliis regionibus erant. Ea commentaria cum legisset papa Innocentius, comperissetque, neque culpas esse graves, neque praesentem Joannem fuisse, neque in faciem reprehensum, insaniam Theophili magis ac magis exhorruit, quod contra absentem adeo saevam immitemque sententiam evomuisset. His igitur a se [Col. 0166C] dimissis cum litteris gravibus,» etc. Paulo post Romam advenit Theotechnus, presbyter Ecclesiae Constantinopolitanae, afferens litteras ab episcopis stantibus pro Joanne, qui frequentes in concilio fuerant numero viginti quinque circiter aut triginta, et Innocentio significabant expulsum fuisse ab Arcadio Augusto Joannem e sua sede Constantinopolitana, et relegatum Cucusam. Innocentius universis illis episcopis litteras communionis transmisit, et ut patienter adversa tolerarent rogavit: dolens levamen a se praestari non posse quod vellet, validissimis adversariis conatus suos oppugnantibus. A suo tamen conspectu removit emissarium episcoporum factionis adversantis Chrysostomo, struendarum calumniarum causa adventantem, ne responso quidem dignatus ejus temeritatem. Venerunt denique in Urbem episcopi ac presbyteri complures, aliique ecclesiastici viri suis ab ecclesiis expulsi ob servatam communionem [Col. 0166D] Joannis. «Venit secundo Demetrius episcopus Pessinuntis, ait Palladius, qui peragrato Oriente praedicaverat communionem Ecclesiae Romanae cum episcopo Joanne, testibus papae Innocentii litteris: afferens epistolas ab episcopis Cariae, quibus Joannis amplectuntur communionem: ab Antiochenae ibidem Ecclesiae presbyteris, ubi Romanorum sequuntur disciplinam, laudantes integritatem judicii, et ordinationem apud se factam de Porphyrio ut illicitam, ac nefariam exsecrantes.» Innocentius tam Joanni, quam cleri sui fidelibus ipsi adhaerentibus respondit. Illi quidem, ut constanter ageret pro justitia, «cum conscientia bona firmum revera munimentum sit adversus omnes casus immeritos,» etc. His vero significat seipsum cruciari cum illis. «Declarat Atticum, in sedem Joannis expulsi, violenter intrusum, contra Nicaenos canones, ejusque ordinationem irritam: se autem multum deliberare, quomodo synodus oecumenica congregari [Col. 0167A] possit, per quam divina voluntate turbulenti isti motus consopiri possint.» Revera pontifex ad Honorium scripsit, et impetravit, ut mandaretur episcopis Occidentalibus, ut ad synodum convenirent. Concilium in Italia habitum. «Congregati Italiae episcopi imperatorem orant, ut scriberet Arcadio fratri suo, ut juberet Thessalonicae concilium fieri, quo facilius possent utraeque partes Orientis et Occidentis concurrere. His inflammatus imperator episcopo quidem Romano scribit, ut mittat episcopos quinque, presbyteros duos Romanae Ecclesiae, diaconum unum, qui ipsius ad fratrem epistolas ferrent.» Innocentius hac legatione adornata una cum litteris Honorii ad Arcadium commonitorium adjunxit Occidentalium episcoporum, quo mandabatur ut Joannes episcopus non antea judicio se sisteret, quin prius in propria sede constabilitus foret, et communioni cum omnibus Orientalibus restitutus. «Accepto commonitorio Occidentis [Col. 0167B] concilii (totius Occidentis ait Palladius ). Erat autem commonitorium hujusmodi: Non oportere Joannem judicium ingredi, nisi illi prius ecclesia communioque redderetur, ut omni dilationis occasione sublata sua sponte concilium ingredi posset.» Recentiores nonnulli vocem illam Commonitorium reddunt Instructionem. Quo revera sensu accipi solet ac debet in quibusdam casibus; quemadmodum accipitur dum quis ablegat aliquem, et memoriae causa methodum rerum agendarum illi de scripto tradit, ne mandatorum obliviscatur. Hic tamen Commonitorium sonat idem ac legem a mandante praescriptam ut exsecutioni mandetur tanquam quid consultum ac deliberatum ab illo qui potestatem decernendi ac jubendi habet, quo sensu ab auctoribus passim accipitur. Casus iste speciatim citatur a Du Cange in Lexico inter plures ejusdem significationis. Hoc praeliminare judicium manifesta est comprobatio [Col. 0167C] illius jurisdictionis, quam Occidentalis Ecclesia obtinet supra Orientalem. Cur autem Occidentalis ita praepollet Orientali, nisi quia pontifex Romanus, qui utrique praeest, sedem suam obtinet in Occidente? Adversarii Joannis certiores facti de legatione, ut eam frustrarentur, legatis in itinere insidias struunt, eosque injuriis affectos re infecta redire cogunt, abreptis violenter litteris quas deferebant. Chrysostomus ab exsilio suo haec gesta percipiens secundam epistolam dedit ad Innocentium: «Perpetuas, inquit, gratias agimus vobis quod paternam erga nos benevolentiam declarastis. Nam quantum in vestra pietate situm fuit, jam res omnes sedatae, et emendatae et sublata omnia scandala fuissent, gauderetque Ecclesia tranquilla et sincera pace, et essent plane secunda omnia, neque contemptae leges, neque violatae Patrum constitutiones forent. «Convertitur deinde ad precandam pro hostibus propriis [Col. 0167D] clementiam piissimus exsul, ne segregentur a coetu fidelium; ea scilicet causa permotus qua praevidebat plurimum periculi omnibus Ecclesiis inde consecuturum, cum universus ferme orbis in partes adversas divideretur. «Ne affligantur, inquit, neque e coetu abjiciantur, considerata tanti operis magnitudine. Certamen enim illud ferme Orbis totius est.» Hostes Chrysostomi miris in itinere malis et calamitatibus affectum sanctum antistitem maturato exitu vita defungi curant. Ferunt Innocentium papam illius mortis nuntio percepto Arcadium Augustum et Eudoxiam segregasse a communione fidelium: quod factum alii negant, praesertim critici recentiores, qui supposititias esse litteras ejus rei testes arguunt ex vitiosa Chronologia aliisque characteribus documenti non genuini. Quidquid statuatur de postremo hoc asserto certum est a beato Innocentio nunquam desertam [Col. 0168A] Chrysostomi causam etiam post ejus obitum. Justitiam enim quam viventi administrari plenario in concilio non permisit mors Joannis accelerata, palam ejus memoriae praestari Innocentii constantia evicit. Pro statione enim sua vir apostolicus strenue decertans, nulli Orientalium se communicaturum edixit, qui contra Chrysostomum certarent, nisi oecumenica in synodo putrida membra eorum qui ista gessere, curarentur. «Est autem haec (ait Palladius), Ecclesiae Romanae sententia, non communicare in finem usque Orientalibus episcopis, maximeque Theophilo, donec Dominus universalis synodi tribuat locum, ac per eam curet putrida membra quae ista gesserunt.» Frustra enim Patres Africani concilii pro Orientalibus intercedebant. Neque Innocentius, neque ullus Occidentalium episcoporum animum induxit ad concordiam ineundam cum episcopis Aegypti, et Orientis, et Bosphori, atque Thraciae, neque cum Antiocheni patriarchatus, priusquam in diptychas [Col. 0168B] ecclesiasticas nomen Chrysostomi non retulissent, in quas de more episcoporum in communione Ecclesiae decedentium nomina referebantur. Alexander Antiochenus antistes primus omnium exsecutioni mandavit hanc sedis Romanae jussionem (Theodoreto attestante lib. 5, c. 35) . Cum enim defuncto Porphyrio, qui fuerat Chrysostomo infensus, electus fuisset successor, confestim adornata ad Innocentium legatione ita «pacem postulavit et meruit, ait Innocentius (epist. 140 ad Bonif.) ut Evagrianos suis ordinibus ac locis intemerata ordinatione quam acceperant a memorato (Evagrio Porphyrii decessore, et pro Chrysostomo stante) susciperet . . . . Promittens ipsius civitatis episcopus frater meus Alexander nomen episcopi memorati (Joannis) inter quiescentes episcopos recitaturum. Cui rei nos noveris tradidisse manus, frater charissime, et eos in nostra viscera recepisse: ne diu membra, quae requisierant sanitatem, ab unitate corporis haberentur aliena.» Eodem Alexandro intercedente, Acacius quoque [Col. 0168C] Berrhoensis antistes ea lege ad optatam communionem decernitur admittendus, si Alexandri exempla secutus «omnes inimicitias, omnem aemulationem tam de nomine S. Joannis mirandi episcopi, quam de omnibus ejusdem communionis participibus de sua animositate longe abigat, etc., et omnia quae his actis firmata sunt, apud mediatorem nostrum amabilem Alexandrum, ore proprio ut communicantem convenit, fatearis», ait Innoc. (Ep. 19. ad Acac.) Acacius huic legi obtemperans non modo pro se consecutus est gratiam ab Innocentio, sed etiam pro Attico Constantinopolitano laboravit, eumdem ad parendum suadens apostolico decreto. Pro ejusdem receptione scripserat etiam e Macedonia episcopus Maximianus: cui ita respondit Innocentius (epist. 166) : «Communio suspensa restituitur demonstranti causas, quibus id acciderat, jam esse detersas, et profitenti conditiones pacis impletas. Fidem facimus, et magno tramite omnibus eamdem (pacem) postulaturis [Col. 0168D] ostendimus, si modo quae discussa sunt atque completa etiam ipsi se pro suo loco fecisse, vel complesse aliquando monstraverint, communionemque, ut isti (Antiocheni) legatione solemniter destinata sibi rogaverint adhiberi. Exspectamus ergo et professionem memorati de completis omnibus conditionibus, quas diversis temporibus praediximus, et petitionem communionis; ut recte et petenti, et probanti se eadem mereri, reddamus.» Tempus diu trivit Atticus, missis etiam legatis, donec memoriae Chrysostomi justa non redderet: non ante obtinere potuit pacem, quam Joannis nomen in Tabulas retulisset. «Atticum autem, ait Theodoretus, lib. 5 cap. 34, qui succedebat Arsacio, quique saepe legatos ad eos miserat, saepeque pacem postulaverat, postea tandem cum Joannis nomen in tabulis scripsisset receperunt.» Dum haec ab Innocentio geruntur ad tuendam aut reparandam in Orientalibus Ecclesiis unitatem, pari [Col. 0169A] sollicitudine invigilat in Occidente tum disciplinae apostolicae per decretales epistolas conservandae, tum fidei catholicae puritati a Coelestii ac Pelagii contagionibus arcendae ac liberandae: ut triplici ex cura unitatis, disciplinae, ac fidei per ipsum ubique terrarum exercita revera dicatur a Bibliothecario; Fecit constitutum de Ecclesia. De prima unitatis cura hactenus actum est in Notis Somier. De duobus proximis quae sequuntur extraximus ex ejusdem Hist. dogm. lib. IV, cap. 8, 9.» Ex cap. 7 circa disciplinam Victricio episcopo Rhotomagensi in Galliis «Romanae Ecclesiae normam magnopere postulanti digestas vitae et morum probabilium disciplinas transmittit Innocentius (epist. 2) suis litteris, per quas advertant Ecclesiarum regionis, inquit, vestrae populi, quibus rebus et regulis Christianorum vita in sua cujusque professione debeat conteneri: qualisque observatur in urbis Romae ecclesiis disciplina. Erit dilectionis tuae per plebes finitimas, et consacerdotes nostros, qui in illis regionibus [Col. 0169B] propriis ecclesiis praesident regularum hunc librum quasi didascalicum, atque admonitorem sedulo insinuare: ut et nostros cognoscere, et ad fidem confluentium mores valeant docendi sedulitate formare. . . Haec sunt quae deinceps intuitu divini judicii omnem catholicum episcopum expedit custodire,» etc. Inter regulas caeteras hanc refert de gravioribus causis ad sedem apostolicam referendis: «Si autem majores causae in medium fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit (Sardicensis) et beata consuetudo exigit, post judicium episcopalem referantur.» Ad Exsuperium Tolosanum (epist. 3) sua Decretali praeter disciplinae normam, canonem quoque scribit utriusque Testamenti librorum, e numero excludens apocryphas scripturas, quae falso inscriptae circumferebantur nominibus apostolorum. Patribus concilii Toletani ex Hispania rescripsit super ordinationibus. Ad episcopos Macedoniae direxit [Col. 0169C] Decretalem de aliquot regulis sacramentorum. Aurelio Carthaginensi Africae primati edicit: «Haec velim cuncta recitanda per omnes Africanas Ecclesias scripta dirigas.» Decentio Eugubino ista commemorat de traditionibus Romanae Ecclesiae. «Quis nesciat, aut non advertat id, quod a principe apostolorum Petro Romanae Ecclesiae traditum est, ac nunc quoque custoditur, ab omnibus debere servari; nec superinduci, aut introduci aliquid, quod aut auctoritatem non habeat, aut aliunde accipere videatur exemplum? Praesertim cum sit manifestum in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, atque Siciliam insulasque interjacentes nullum instituisse Ecclesias, nisi eos, quos venerabilis apostolus Petrus, aut ejus successores constituerint sacerdotes. Aut legant, si in his provinciis alius apostolorum invenitur, aut legitur docuisse. Quod si non legunt, quia nusquam inveniunt, oportet eos hoc sequi, quod Romana Ecclesia custodit, a qua eos principium [Col. 0169D] accepisse dubium non est: ne dum peregrinis assertionibus student, caput institutionum videantur omittere.» Felicem Nucerinum commendat, quod more majorum hinc repetenda esse duxerit dubiarum rerum definitionem. «Mirari non possumus dilectionem tuam sequi instituta majorum; omniaque, quae possunt aliquam recipere dubitationem, ad nos quasi ad caput, atque apicem episcopatus referre: ut consulta videlicet sedes apostolica ex ipsis rebus dubiis certum aliquid faciendum pronuntiet. Quod et nos libenter accipimus, et dilectionem tuam memorem canonum approbamus (epist. 4) .» Et ut caeteras praetermittam, zelum disciplinae requirit a Joanne episcopo Hierosolymitano (epist. 32) , ita illum monens, ut defensioni monasteriorum studeat impensius. «Vide, frater, antiqui hostis insidias, et spiritu boni rectoris pervigila; ut haec quae ad nos opinione magis, quam accusatione manifesta delata sunt, vel corrigantur, vel retundantur: ne [Col. 0170A] jus ecclesiasticum de labefactatis causis eum, qui non defenderit, praestare compellat.» Referri potest inter constituta de disciplina etiam vicariatus apostolici per Illyricum iterata declaratio et confirmatio. Collata primum fuerat a S. Damaso potestas vicaria Romanae sedis supra complures Illyrici provincias S. Aelio episcopo Thessalonicensi: quo decedente S. Anysus successor similem potestatem obtinuit a quatuor Pontificibus Romanis, Damaso, Siricio, Anastasio, et Innocentio. Anyso vita functo sublegitur Rufus successor: cui eamdem potestatem detulit Innocentius. Utraque collatio Innocentii legitur in epistolis, quarum exemplum superest in Actis concilii Romani tertii sub Bonifacio ejus nominis papa secundo. «Dilectissimo fratri Anyso Innocentius. Cui etiam anteriores tanti ac tales viri praedecessores mei episcopi, id est sanctae memoriae Damasus, Siricius, atque supra memoratus vir (Anastasius) ita detulerunt, ut omnia, quae in illis partibus gererentur, sanctitati tuae, quae [Col. 0170B] plena justitiae est, traderent cognoscenda: meam quoque parvitatem hoc tenere judicium, eamdemque habere voluntatem te decet recognoscere. Neque enim fas erat, ut aut ego contra tantorum bonorum virorum judicium venire tentarem, quorum in locum successisse dignoscor, aut tuo merito, cui praeclari viri tantam gratiam auctoritatis hujusce contulisse videntur, aliquid denegari videretur. Prae me itaque fero, ut hoc ipsum etiam meae parvitati reservatum recognoscam, ut pari judicio, similique forma, et bonis adaeque, et tuae charitati tribuam quod mereris. Dilectissimo fratri Rufo Innocentius. Ita tota miseratione mirabilis Paulus Tito quae curet apud Cretam, Timothaeo quae per Asiamdi sponat, commisit: ut sacrarum epistolarum lectione cognoscimus. Divinitus ergo haec procurrens gratia ita longis intervallis disterminatis a me Ecclesiis discat consulendum, ut prudentiae, gravitatique tuae committendam curam, causasque si quae exoriantur per [Col. 0170C] Achaiae, Thessaliae, Epiri veteris, Epiri novae, et Cretae, Daciae mediterraneae, Daciae ripensis, Moesiae, Dardaniae, et Praevali Ecclesias Christo Domino annuente censeam, etc. Accipe itaque, dilectissime frater, nostra vice supra dictas Ecclesias, salvo earum primatu curam: et inter ipsos primates primus, quidquid eos ad nos necesse fuerit mittere non sine tuo postulent arbitratu. Ita enim aut per tuam experientiam quidquid illud est finietur, aut tuo consilio ad nos usque perveniendum esse mandamus. Licitum autem, et apostolicae sedis favore permissum tuae fraternitati cognosce, ut cum aliqua Ecclesiastica ratio vel in tua, vel in memoratis provinciis agitanda, cognoscendaque fuerit, quos velis episcoporum socios quibuscunque de Ecclesiis assumas tecum: quorum et fide et moderatione quidquid necessitas, causaque flagitaverit, optimus dividas arbiter, et praecipuus: quippe a nobis lectus definias intercessor,» etc. [Col. 0170D] Ex cap. 99 circa fidem constitutorum damnatio cognoscitur Pelagianae haereseos a duobus Africae conciliis expetita. Octo praecipua errorum capita constituebant summam haereseos Pelagianae, «ut non defendendo, sed potius in sacrilegam superbiam extollendo liberum arbitrium, nullum relinquant locum gratiae Dei,» quemadmodum perscribunt Carthaginensis concilii Patres ad Innocentium in sua synodica. Hos errores fuisse primum a Romana sede proscriptos docet auctor aequalis S. Prosper carmine de Ingratis cap. 2:
Pestis, seu sectae Pelagianae nomine, a Roma primum recisae seu damnatae, hic Prosper intelligit Jovinianum, Rufinum, et Evagrium Ponticum, quorum [Col. 0171A] errores a Damaso et Siricio damnatos, iterum suscitavit Pelagius: ita nos docente Hieronymo praef. lib. IV in Jeremiam: «Cum subito haeresis impassibilitatis et impeccantiae, quae olim in Origene, et dudum in discipulis ejus Grunnio, Evagrioque Pontico, et Joviniano jugulata est, coepit reviviscere: et non solum in Occidentis, sed et in Orientis partibus sibilare.
Primum itaque judicium directe institutum ac prolatum contra Pelagii sectam proprie dictam de nomine auctoris, et Coelestii ejusdem socii, fuit in Africano concilio celebrato anno Christi 412, cujus Acta deperdita supplet aliud concilium post quinquennium ex eadem provincia Carthagine congregatum, ita scribens in sua Synodica ad Innocentium: «Pelagium et Coelestium auctores nefarii erroris advertimus. Unde factum est, ut recensendum peteremus, quid ante ferme quinquennium super Coelestii nomine, hic apud Ecclesiam Carthaginensem fuerit [Col. 0171B] agitatum.»
Marius Mercator recenset quae subinde peregit Coelestius. «Episcopi, inquit, regionis illius restiterunt Coelestio, et jusserunt, ut eadem condemnaret, quia essent haeretici sensus. Sed Coelestius nullo modo acquiescens, quinimo resistens actis eisdem, ecclesiastica communione privatus est. A qua sententia ad Romani episcopi examen credidit appellandum: qua mox ipse appellatione neglecta Ephesum, Asiae urbem contendit, ibique ausus est per obreptionem locum presbyterii petere.»
Post annos aliquot, Pelagius, qui se receperat in Orientem, delatus est concilio Diospolitano in Palaestina. «Contra gratiam Dei Pelagianam sententiam, ait S. Augustinus (epist. 107) , pectore quidem ficto, sed tamen catholicos judices timens Pelagius ipse damnavit, etc. Fefellit judicium Palaestinum ipse Pelagius, propterea ibi videtur esse purgatus. Romanam vero Ecclesiam, ubi eum notissimum esse scitis, fallere usquequaque non potuit, quanquam et hoc [Col. 0171C] fuerit utrumque conatus,» addit S. doctor de Pecc. mer. et remis. lib. II, cap. 8 et 9.
Paulo post concilium Diospolitanum in Palaestina duo celebrata sunt in Africa, scilicet Carthaginense et Milevitanum: ubi haeresis illa cum suis auctoribus damnata fuit. Patres Carthaginenses in sua synodica ita alloquuntur Innocentium: «Hoc itaque gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus; ut statutis nostrae mediocritatis, etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, pro tuenda salute multorum, et quorumdam etiam perversitate corrigenda . . . Et innumerabilia, quae de scripturis omnibus, si colligere velimus, tomus non sufficit. Et veremur, ne apud te illa commemorando, qui majore gratia de apostolica sede praedicas, inconvenienter facere videamur.» Milevitani quoque episcopi similia ferme complexi de erroribus a se damnatis pari veneratione confirmationem postulant a se gestorum. «Sed arbitramur, inquiunt, adjuvante misericordia [Col. 0171D] Domini Dei nostri Jesu Christi, quae te et regere consulentem, et orantem exaudire dignatur, auctoritati sanctitatis tuae, de claro Scripturarum lumine depromptae, facilius eos, qui tam perversa, et perniciosa sentiunt, esse cessuros: ut de correctione potius eorum gratulemur, quam contristemur interitu, domine beatissime.»
Innocentius utrisque rescribens laudat «servata antiquae traditionis exempla, et ecclesiasticam disciplinam una cum nostrae religionis vigore, non minus nunc, inquit, in consulendo, quam antea cum pronuntiaretis, veneratione firmatis, qui ad nostrum [Col. 0172A] referendam approbastis esse judicium: scientes quid apostolicae sedi (cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus Apostolum) debeatur, a quo ipse episcopatus, et tota auctoritas nominis hujus emersit. Quem sequentes tam mala jam damnare novimus, quam probare laudanda: vel id vero quod Patrum instituta sacerdotali officio custodientes non censetis esse calcanda: quod illi non humana sed divina decrevere sententia, ut quiquid, quamvis de disjunctis, remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad hujus sedis notitiam perveniret: ut tota hujus auctoritate, justa quae fuerit pronunciatio firmaretur: indeque sumerent caeterae Ecclesiae, velut de natali suo fonte aquae cunctae procederent, et per diversas totius mundi regiones puri capitis incorruptae manarent. His praemissis confirmat sententiam concilii et damnationem haereseos ejusdem profert. Similibus ferme sensibus ac methodo respondet Milevitanae synodi Patribus: Diligenter ergo [Col. 0172B] et congrue apostolico consulitis honori, honori, inquam, illius, quem praeter illa, quae sunt extrinsecus, sollicitudo manet omnium Ecclesiarum, super anxiis rebus quae sit tenenda sententia, antiquae scilicet regulae formam secuti, quam toto semper ab orbe mecum nostis esse servatam . . . . . Qui id etiam actione firmastis, scientes quod per omnes provincias de apostolico fonte petentibus responsa semper emanent: praesertim quoties fidei ratio ventilatur,» etc. Deinde procedit ad confirmanda concilii acta, et ad haeresum damnationem.
Praeter has synodicas litteras, etiam peculiares a nonnullis Patribus, praesertim a quinque episcopis (quorum e numero fuit Augustinus) recepit Innocentius. Insinuabant, ut Pelagium Romam accerseret, et cogeret ad abjurandam haeresim, ac scripta sua, ubi illa continebatur, anathematizanda. Verum Innocentius respondit, satis a se declaratum quid ipse protulerit tum de erroribus contra Dei gratiam, tum de recta damnationis sententia contra eosdem [Col. 0172C] a conciliis lata. Pelagium oportere, sive innocens esse contendat, sive poenitens fateatur delictum, ad sedem apostolicam se conferre, purgandi sui causa aut veniam consequendi. Neutrum vero praestiturum, nisi anathematizet errores ita ab Ecclesia proscriptos. «Quod si ille pertinaciter in hac voluerit impietate persistere, agendum est, quatenus vel his possit subveniri, quos non suus, sed hujus magis error induxit.»
Commendat plurimum Innocentii responsa Augustinus. «Ad omnia nobis ille rescripsit, ait (epist. 106) , eodem modo quo fas est, atque oportebat apostolicae sedis antistitem.»
Sanctus doctor profecto diversa ac meliora sentit, quam recentiores nonnulli, qui audent affirmare, usurpata fuisse ac sibi attributa jura ab Innocentio, quae sedi suae minime debeantur. Ejusdem egregii Patris ac doctoris morigera erga sanctam sedem agendi ratio plane diversa pariter est a praxi quam [Col. 0172D] actu usurpant indicati recentiores, qui tamen se Augustini discipulos esse jactant. Recusant hi per incredibilem pertinaciam obedire apostolicae definitioni germano, et solemni, si unquam alias, auctoramento munitae et comprobatae; cum is, quo se doctore gloriantur institutos, solemniter declaret in sermone ad populum Ecclesiae suae palam recitato (serm. 2 de Verb. apost. in fine) : «Acta duorum conciliorum Africae, quorum paulo ante meminimus, Romam fuisse transmissa, ut a sede apostolica confirmarentur: et responsa inde venisse: atque ita causam esse finitam.»
57 Innocentius, natione Albanensis, ex patre Innocentio, sedit annos quindecim, menses duos, dies viginti [Col. 0145] B, mens 1, d. 10, a coss. Arc. et Honor 5 ad Honor 11 et Constantium 2. . Hic constitutum fecit de omni Ecclesia, et de regulis monasteriorum, et de Judaeis, et de paganis, et multos Cataphrygas in urbe invenit, quos exsilio et monasteriis [Col. 0145] CB, in exsilio monasterii. relegavit. Et hic invenit Pelagium, Coelestium haereticos, et damnavit eos. Et hoc constituit, ut qui natus fuerit de Christiana, denuo per baptismum renasci debeat, hoc est baptizari, quod Pelagius damnabat [Col. 0145] Baron: non verbis sed reipsa, quia negabat pecc orig. . Eodem tempore dedicavit basilicam sanctorum Gervasii et Protasii, ex devotione testamenti cujusdam illustris feminae Vestinae laborantibus presbyteris Cusicino [Col. 0145] C Ursicino. , et Leopardo, et diacono Libyano. Quae femina suprascripta testamenti paginam sic ordinavit, ut basilicam sanctorum martyrum ex ornamentis, et margaritis, venditis justis aestimationibus construeretur, et constructa est usque ad perfectum. In quo loco beatissimus Innocentius ex delegatione illustris feminae Vestinae titulum Romanum constituit, et in eodem Dominico loco [Col. 0145] C, eadem domo. obtulit patenas argenteas duas, pensantes singulae libras viginti; coronas argenteas duodecim, pensantes singulae libras quindecim; amas argenteas duas, pensantes singulae libras viginti; pharum cantharum argentum unum, pensans libras 22; cerostrata argentea quatuor pensantia singula libras triginta quinque; turrem argenteam cum patena, et columba deaurata pensantem libras triginta; ad ornatum baptismi [Col. 0145] C, Baptisterii. , cervum argenteum fundentem aquam, pensantem libras viginti quinque; vas ad oleum chrismatis argenteum, pensans libras quinque; vas aliud ad oleum exorcizatum, pensans libras quinque; patenas duas ad chrisma, pensantes singulae libras quatuor; scyphum argenteum anaglyphatum [Col. 0145] C, anaglyphum. , pensantem libras decem; scyphum alium argenteum, pensantem libras decem; calices argenteos quinque, pensantes singuli libras tres; calices argenteos baptismi numero tres, pensantes singuli libras duas; et alia dona multa largitus est; aquaemaniles argenteas, pensantes singulae libras 16; pharacanthara aerea sexdecim, pensantia singula libras decem; item pharaecantharae aereae cerostratae [Col. 0145] cerostrotae. in gremio basilicae numero viginti, pensantes singulae libras quadraginta.
[Col. 0147] 58 Domos juxta basilicam Libyanam, praestantem solidos 32 [Col. 0147] C, 85. ; domum in clivo salutis balnearium [Col. 0147] C, Balneatae. , praestantem solidos 88, et trimisium [Col. 0147] C, tremissem. ; possessionem Corras [Col. 0147] C, Sarras. in territorio Clusino, praestantem solidos septuaginta unum, et trimisium; possessionem Corvianam in territorio Clusino, praestantem solidos octuaginta octo; possessionem Fundanensem in territorio Fundano, cum adjacentibus attiguis 15, praestantem solidos centum octuaginta unum, et trimisium; possessionem Figlynas in territorio Casinate, praestantem solidos sexaginta tres [Col. 0147] C, 58. , et trimisium; possessionem Antonianam in territorio Clodiano, praestantem solidos quadraginta [Col. 0147] C, 62. duos; possessionem Amandani, quam donavit illustris femina Vestina consobrinae suae, in territorio Vegetano, praestantem solidos quadraginta sex et trimisium; domos Emeriti in clivo mammori [Col. 0147] C. Mamuri. intra Urbem juxta basilicam, praestantem solidos sexaginta duos; domum in clivo Patricii arbitratam domum juxta basilicam in vico longo, quae cognominatur ad lacum, praestantem solidos octuaginta duos; domum ad cathedram lapideam florianam, praestantem solidos quinquaginta octo; pristinum [Col. 0147] C, Pistrinum. in vico longo, quod [Col. 0147] C, qui. cognominatur Castorano, praestans solidos sexaginta unum; balneum in vico longo, quod cognominatur Templum, praestans solidos quadraginta; siliquas tres, uncias portae Nuntanae [Col. 0147] Numentanae. tres, praestantes solidos septem et decem et trimisium [Col. 0147] C, 22, et tremissem. . Hic constituit [Col. 0147] Vide Baron ad annum 417. Sabbato jejunium [Col. 0147] CB, sollicite, et digne. celebrari, quia Sabbato Dominus in sepulcro positus est, et discipuli ejus jejunaverunt. Hic constituit basilicam beatae Agnetis martyris a presbyteris Leopardo, et Paulino cum sollicitudine gubernari, et [Col. 0147] C. tegi. regi, et ornari. Et ex dispositione Vestinae tituli suprascripti presbyteris est concessa potestas. Hic fecit ordinationes quatuor per mensem Decembris, presbyteros 30, diaconos 12 [Col. 0147] CB, 15 , episcopos per diversa loca quinquaginta quatuor. Qui etiam sepultus est ad Ursum pileatum, V Kalendas Augusti, et cessavit episcopatus per dies 22.
[Col. 0173A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 59, lin 2, B, multa Ecclesiae constituit. lin 6, B, ordinationes fecit in urbe Roma. lin 9, A, dies 10. Lin 1, Abramio q. ann 1, m. 3, d. 12. lin 2, Hic multa constituit in Ecclesia, et f. c. lin 3, linostumis. lin 3 et 4, par. comessa est l. c. b. Hoc quoque constituit, ut n. cl. lin 6, in urbe Roma per m. D. lin 8, est via Tiburtina, juxta c. B. L. m. VII Kal et cess episc d. 11. Lin 2, m. 3, d. 11. et multa constituit in Ecclesia. lin 3, laeva tecta h. lin 3 et 4, per parrochiaum c. l. cereum [Col. 0174A] b. et praecepit, ut n. cl. in populum publicum propinaretur, nisi tantum cellae fid. lin 2, Hic fecit ordinationes per m. D. lin 4, VII Kal J. et cess episc d. 11. Lin 2, menses tres, dies duodecim. Ita Flor. lin 3, Flor, hic multa constituit Ecclesiae. lin 8, Cass et Flor, cereum. lin 4, Flor, VII Kalend. Lin 1, patre Abramio. lin 3, ut diacones laeva recta haberent de palleis linostimis. lin 4 et 5, ut nullus clericus in populo publico propinaretur, nisi tantum cellae fidelium, maxime clericorum.
[Col. 0173B] Lin. 2 et 3.—Et fecit constitutum, ut diaconi laevas tectas haberent de palliis linosthinis. A Zosimo constitutum, ut diaconi in laeva gestarent mappulas, quae pallia sunt lintea seu linea, can. Illud. 93 dist. Hodie manipulum appellant. Lin. 3 et 4.— Et per parochias concessa licentia cereos benedici. Zosimo tribuitur constitutum de benedicendo cereo Paschali. Idem Sigebert. ad ann. 417: «Zosimus papa decernit cereum Sabbato sancto Paschae per ecclesias benedici.» Inde Sabbato Paschae cereus solemniter benedictus accenditur. Leo Ostiensis chronic. Cassinens. lib. III, cap 31: «Argenteam columnam supra basim porphyreticam statuit, supra quam cereus magnus, qui Paschali Sabbato benedicendus est, solemniter imponeretur.» Lin. 4 et 5.— Et jussit ut nullus clericus poculum in publico propinaret, nisi tantum in cellis fidelium, [Col. 0173C] maxime clericorum. Zosimi decretum, ne clerici tabernam seu cauponam ingrediantur, edendi vel bibendi causa. Idem vetuit synod. Carth. IV, can. 27, nisi necessitas causa in itinere, can. Clerici 44, dist. Clericis quoque non licet cauponam exercere. Synod. VI in Trull. can. 9.
[Col. 0173C] Linea 2.— Hic multas constituit Ecclesias. Legendum cum Baronio, aliisque: Hic multa constituit [Col. 0174B] in Ecclesia. Loqui enim de editis constitutionibus, non vero de ecclesiarum constructione, verba sequentia declarant, cum addatur, et constituit, quae est ejusdem periodi, et argumenti index. Quod in Coelestino repetitur: Hic fecit multa constituta, et constituit. Animadvertendum vero, quod prima verba exprimentia constituta, non indicato Constitutionum argumento, fidei, aut morum erant generalia decreta, in codice obvio in archivis Ecclesiae reservato, ut infra in Coelestino, contenta; cumque cunctis manifesta, omittitur distincta memoria: cum vero additur, et constituit assignata in particulari materia constitutionis, id factum reor, quia erant particularia constituta, aut in codice illo minime reservata. Codicem vero Constitutionum exstitisse suo loco probabitur. Inter vero fidei constituta a Zosimo edita primum obtinet locum solemnis illa proscriptio errorum praecipue Coelestii, quos damnavit, et cum tergiversaretur haeresiarcha, celebrem [Col. 0174C] tractoriam ad omnes orbis episcopos, ut ait Coelestinus in epistola ad Galliae episcopos, dedit, ubi dogma Pelagianum damnavit. Capitula, tergiversationes, damnationem, ac missam ad episcopos a pontifice tractoriam breviter sed accurate digessit in suo Commonitorio Marius Mercator. Ibi vero cum priora narrasset, sic de damnatione, et promulgatione sententiae: «Atque ob hoc a beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo scriptis amplissimis vel longissimis praedamnatus est: in quibus et ipsa capitula, [Col. 0175A] de quibus accusatus fuerat, continentur, et omnis causa tam de Coelestio suprascripto, quam de Pelagio magistro ejus graviore videntur esse narrata (quorum scriptorum et nos hic habemus exemplaria) et Orientales Ecclesias, Aegypti dioecesim, et Constantinopolim, et Thessalonicam, et Hierosolymam similia eadem scripta transmissa esse suggerimus.» Ad has patriarchales, vel primatiales sedes constitutiones apostolicae dirigebantur, ut per ipsos suffraganeis notificarentur, ut supra observatum est. Longissimis et amplissimis scriptis omnia Pelagianorum deliria damnata esse cum dicat Marius, lucem tribuit laudatis verbis, quod Zosimus multa constituit de Ecclesia, quia nempe omnes errores profligari curavit. Unde prosequitur Marius. «Quae omnia supraescripta capitula (antecedenter enim quinque errores recensuerat) continet illa beatae memoriae episcopi Zosimi epistola, quae Tractoria dicitur, qua Coelestius, Pelagiusque damnati sunt, quae et Constantinopolim, [Col. 0175B] et per totum orbem missa subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata,» etc. Et S. Prosper Innocentii, et Zosimi sententiarum editarum rationes exponens scripsit: «Tunc istorum machinae fractae sunt, tunc in superbiae sociis ac principibus corruerunt, quando beatae memoriae Innocentius nefandi erroris capita apostolico mucrone percussit, quando Pelagium ad proferendam in se, suosque sententiam Palaestinorum episcoporum synodum coacervavit: quando Africanorum conciliorum decretis beatae memoriae papa Zosimus sententiae suae robur adnexuit, et ad impiorum detruncationem gladio Petri dextras omnium armavit antistitum, etc., et Gennadius, Innocentius urbis Romae episcopus scripsit decretum Occidentalium, et Orientalium Ecclesiis datum. Post quem successor ejus papa Zosimus latius promulgavit.» Videndus Augustinus in libris contra Julianum Coelestii asseclam. Inter haec constituta, crediderim fuisse de Appellationibus ad sedem apostolicam, quae nunc [Col. 0175C] agitari incoepta est, et sub Bonifacio successore majori contentione recruduit.
[Col. 0175C] Lineae 3 et 4.— Per parochias concessa licentia cereos benedici. Zosimus hoc tantum constituit, ut idem cereus, qui in majoribus duntaxat basilicis incendi soleret, aeque singulis parochiis concederetur. Benedictionem enim cerei paschalis in Ecclesia antiquiorem esse docet Prudentius, qui de eo hymnum cecinit. Baron. anno 418, n. 27. Linea 6.— Per mensem Decembrem. Prosper in Chronico docet sedisse annum unum, menses novem, dies novem, ideoque a die XVIII Martii anni 417 ad XXVI Decembris 418.
[Col. 0175C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Initium Zosimi demonstratum ex epistola Paschasini [Col. 0175D] pertinere ad consulatum Honorii August. XI, Christi anno 417, quo Pascha ipse celebravit VIII Kalend. Aprilis, deducitur ex die ordinationis Dominica XXV Februarii. Quare et in Chronico Marcellini signatur iisdem consulibus. Terminus vero perducendus est ad consulatum proxime consequentem Honorii XII, ac Theodosii Jun. Octavum, Christi 418, celebrem ex Africanis conciliis, quorum Acta iisdem coss. praenotantur. Illorum Actorum insignem codicem asservat bibliotheca Oxoniensis, scriptum capitalibus litteris, olim in bibliotheca Christophori Justelli custoditum, ex quo editionem ille adornaverat codicis canonum Ecclesiae Africanae ante annos 110, uti superius retuli. Inde partem editam a Justello describere mihi permissum fuit, dum anno 1713, die XXVI Januarii deductus perhumaniter a viris clarissimis Gardiner vicecancellario, et Joan. Hudson bibliothecario, editis geographis veteribus et nova Josephi Flavii versione celebri apud eruditos, [Col. 0176A] illustria monumenta viserem antiquitatis Graecae ac Latinae in marmoribus Arundellianis, circa theatrum Scheldonense positis, et nummos veteres insignis illius cimeliarchii, necnon praestantissimos codices lectissimae bibliothecae pro lubitu evolvendos ac describendos mihi concederent viri clarissimi, ad bene de hospitibus merendum semper intenti: quemadmodum etiam Londini permiserant excell. com. Thomas de Pembroke, et praeclari equites Fountaine et Germain in domesticis cimeliarchiis, et quidem maximi pretii, quae possident; in Regia vero bibliotheca, et Cottoniana humanissimi illarum custodes: qui omnes inclytae nationis Anglicae singularem in hospitem benevolentiam, et studium erga litteras, quod fueram jamdiu expertus, amplissime cumularunt. Horum igitur beneficio expressum specimen characteris illorum codicum, ad concilia Africana sub Innocentio et Zosimo celebrata pertinentium apponendum curavi, ad fidem documentorum chronologiae [Col. 0176B] et historiae pontificalis copiosius astruendam. Codicis enim antiquitas attingit procul dubio octavum, aut nonum saeculum; ut imago illius characteris collata cum Mabillonii exemplaribus in re diplomatica apertum facit. Consensus catalogorum vetustiorum, Farfensis, et Cavensis, ac trium Colbertinorum 1, 4, 5, cum aliis perantiquis in attribuenda sede anni unius, mensium octo et dierum viginti quinque (solo Bergomensi ex quatuor selectis Italiae mensium numerum unitate minuente, fortasse ex errore amanuensis) suadet, ut Bibliothecario assentiamur, eamdem summam numeranti: et figamus B. Zosimo vitae mortalis terminum et immortalis initium die XIII Decembris; depositionem vero post X vel XI dies consecutam assignemus XXV, vel juxta alios codices XXVI Decembris, eodem cum Anastasio, qua etiam die colitur illius memoria. Sedis vacationem paucis admodum diebus productam non modo Bibliothecarius asserit, qui vel II, [Col. 0176C] vel XI definivit, sed etam comprobat vetustum martyrologium Florentinii: in quo ordinatio successoris Bonifacii consignatur die XIX Decembris, indicantis eodem anno 418 diem Dominicam littera Dominicali E. Si vacatio sedis biduo tantum extensa fuit, electus Bonifacius XV Decembris distulit ordinari ad alteram Dominicam: sin diebus XI electus in pervigilio Nativitatis Dominicae ordinationem episcopalem receperit proxima Dominica infra Octavam Nativitatis XX Decembris, ut Bibliothecarius tradit, et vetus Martyrologium. Inde autem peti oportere epocham sedis Bonifacii ostendam numero proximo. Non desunt pontificio ministerio Zosimi, licet brevi intervallo temporis definito notae chronologicae illustres, praeter enumeratas. Eclipsis enim solis die XIX. Julii feria VI recensetur a Marcellino comite sub consulatu Honorii XII ac Theodosii VIII, suffragantibus aliis chronologis et historicis: quam tabulae astronomicae pariter jungunt eidem anno Christi 418. [Col. 0176D] Idacius in Chronico sub eodem anno XXIV Arcadii et Honorii, quo eclipsim praefatam memorat, addit Periocham, quae non modo illustrat annum eventu celebri, licet infausto, terraemotus Palaestinam quassantis, sed etiam indicat mandata esse litteris gesta Zosimi. Durante (inquit) episcopo quo supra (Zosimo Romanae Ecclesiae XXXIX per ipsum enumerato, «gravissimo terraemotu sancta in Hierosolymis loca quassantur, de quibus in gestis ejusdem episcopi scripta declarant.» Linea 2.— Hic constituit multa in Ecclesia. Ex multis a Zosimo constitutis pauca retulit Bibliothecarius, eaque non elegit, quae videri debent praecipua. Fortasse quia ejusdem gesta scriptis esse mandata noverat cum Idacio. Ea vero sunt datae ad Africanos Patres epistolae, imo, et ad universos episcopos super Coelestii, et Pelagii causa, necnon ad episcopos Galliarum [Col. 0177A] de privilegiis Ecclesiae Arelantensis; constitutio vicarii apostolici in tribus earumdem provinciis: iterata damnatio Pelagii et Coelestii post fugam eorumdem qua se subtraxerant a Romanae sedis judicio, cum huic se sistere juberentur. Ea quae de transmarinis appellationibus inchoata sub Zosimo sunt, perficienda a Bonifacio successore, et his similia videri utique debent multo ampliora et graviora, quam constitutiones de pallis linostimis diaconorum, de cerei benedictione per parochias, ac de vetito clericis usu publice propinandi. Quanquam enim et ista digna fuerint pontificia cura, et memoratu atque usu posteritatis, adeoque merito recenseantur a Bibliothecario; attamen illa quae fidei catholicae conservandae, quod caput est omnium, et ordinatae hierarchiae officiis ac juribus administrandis in sacerdotio reticere omnino non debuit. Deserenda tamen mihi non est excusatio hujus praeteritionis. Duo autem prae caeteris perpendi velim, [Col. 0177B] vel ut rationabili animadversioni fiat satis, vel ut occasio aperiatur defectus, non sine aliqua censura dissimulandi. Primum est, a diversis bibliothecariis pro tempore singulorum pontificum gesta fuisse collecta, et strictim indicata, ut collectio ipsa referret potius breviarium actorum aut spicilegium, quam historiam. Hinc aliquibus placuit illa omnino praeterire, quae majoribus tomis inserta jam tenebantur, aut integrum codicem justae molis de se constituerent, utpote locum habitura in aliis elenchis decretalium epistolarum, aut similibus in aliam classem digestis, ubi expedite inveniri poterant. Hanc regulam consectatus est ille qui B. Gregorii Magni periochen hoc in libro contexuit. Integros enim libros duodecim ejusdem epistolarum subticuit, licet alias lucubrationes sancti doctoris enumeraret. Illos enim putavit ad epistolarum regesta pertinere potius, quam ad epitomen Vitae. Non secus praestitit auctor hujus periochae ad Zosimum spectantis. Noluit hoc in breviario gestorum ejus pontificalium Decretales [Col. 0177C] ejusdem epistolas singillatim enumerare, utpote notas ex alia collectione canonum, seu regularum et decretalium summorum pontificum. Illa vero minutiora decreta prosequitur, quae ratus est difficiliori indagine repertum iri in crassioribus tomis omnium epistolarum. Aliis vero collectoribus et bibliothecariis diversa sententia sedit: quibus visum est indicare nominatim etiam illa, quae fusius tractata reperiebantur in gestis conciliorum, et regulis ac libris Patrum. Hinc haeresum damnatio, et provinciarum partitio, et hujusmodi gesta grandiora pro singulorum arbitratu, et idea diversa propriae scriptionis exprimuntur. Alterum ex observandis est, librum hunc Pontificalem natum fuisse ex catalogis Ecclesiae Romanae. uti ostendimus cum Schelestratio, aliisque in Prolegomenis, et subinde adauctum a posteris insertione illarum notitiarum, quae ad peculiarem usum et historiam hujus sanctae Romanae [Col. 0177D] Ecclesiae referebantur. Hinc observantur collectores illi studiose intenti ad recensendas fundationes, dotes, ornamenta basilicarum, titulorum, et coemeteriorum Urbis, aut circa Urbem, et ordinationes presbyterorum ac diaconorum in illis ministerio fungentium, et ritus in illa vigentes, ac per illam transmissos ad alias Ecclesias hujus patriarchatus Occidentalis, licet aliquando adjungantur etiam decreta omnibus Ecclesiis orbis Christiani per ipsam indicta, necnon gesta ad statum totius Christianae reipublicae pertinentia. Non secus evenit hac nostra aetate in libris diurnis, sive sacris ephemeridibus Romanorum pontificum, qui per ejusdem S. sedis sacr. caeremoniarum magistros dictantur de more, aut per notarios, et rerum consistorialium curatores conscribuntur. Licet enim in utrisque recenseantur ex instituto ea quae potissimum pertinent ad ritus et actus pontificales in urbe exercitos a summo totius Ecclesiae hierarcha, aut in locis, ubi [Col. 0178A] eum versari contingat; integrum tamen est illarum Ephemeridum auctoribus inserere gestis ejusmodi tum ea quae pertinent ad hunc episcopatum, ad hanc provinciam, et ad hunc patriarchatum dioeceseos Occidentalis, tum caetera quae spectant ad universalem Ecclesiam toto orbe diffusam, et leges, legationes, constitutiones a summo pontifice Petri successore ad illius regimen editas; sive etiam unice prosequi ea tantum, quae ad sacras caeremonias, aut rerum consistorialium summam tantummodo referuntur. Haec semel indicata occasione hujus numeri ad pontificatum Zosimi pertinentis, aptanda erunt caeteris, quando observetur pro lubitu ejus Bibliothecarii, qui tunc scribebat, alicubi recenseri facta unius generis, quae alibi reticentur. Refundenda est illa varietas styli, et electionis in propensionem, et curam diversam ingenii eorum, qui pontificiae bibliothecae, scriniisque publicis, et archivo praeerant, per varias aetates. [Col. 0178B] Linea 3.— Ut diaconi laevas contectas haberent de palliis linostimis. Id ante constituerat Silvester. Vide num. 35, et notas Alteserrae ad eum locum. His tamen ex notis laudati viri quaestio suboritur, num pallia illa linostima ad laevam a diaconis adhibenda, dicenda sint mappulae, quas hodie manipulos dicimus, seu potius oraria, quae nunc stolae frequentius appellantur. Utrumque comprehendi putatur ab Alteserra illo in decreto Silvestri per Zosimum renovato. Rem fusius pertractat Dominicus Macri in Lexico sacro, verbo Linostima, ubi de orariis quoque intelligendum putat his argumentis: «Pallam linostimam (inquit) quam S. Silvester papa diaconibus concesserat, Gavantus putat fuisse manipulum, sed hic etiam subdiaconibus communis est. Ego tamen existimo fuisse stolam, quam Graeci orarium dixere, de quo suo loco; et quam ipsi super sinistrum humerum deferunt; cujus anteriorem partem ad brachium revolvunt, ac pendentem relinquunt posteriorem partem. Idem observant [Col. 0178C] Carthusiani; sed hi Latino ritu ad dextrum latus ligant, ac longiorem partem in brachio ad instar manipuli stringunt: quae opinio antiquissima sanctorum Petri et Pauli imagine confirmatur, quae ejusdem S. Silvestri papae fuerat, ac magna veneratione in basilica Vaticana conservatur: in cujus inferiori parte idem summus pontifex est depictus cum assistentia duorum diaconorum Constantinum baptizans, diaconi vero induti antiquo colobio, quorum in humeris pendet stola, sive manica, quae revera non alia esset nisi linostima palla. Confirmatur secundo haec nostra opinio verbis Rodulphi prop. 23, ubi de hoc Silvestri decreto agens inquit: Ut diaconi dalmatica uterentur in ecclesia, et palla linostima eorum laeva tegeretur. Ergo stola est, quae ad laevam antiquitus, tanquam in parte tunc, ut dictum est in dicta bulla, nobiliori pendebat. Etymologia vero acute ab aliquibus traditur ex Graeco λινοστῆμον, id est lini stamen, fortasse ad differentiam [Col. 0178D] stolae, quae lanae staminis in illis saeculis erat.» Addit Carolus Macri Dominici frater in auctario notarum, quod palla linostima videatur fuisse orarium, sive stola: et ex eo posse nos conjicere, quod vestem illam talarem Medorum, quam Herodotus lib. VI, Xenophon lib. VIII, Plutarchus in Alexandro, Arianus lib. IV et VI στολὴν vocant, Q. Curtius lib. III, pallam appellat, et Horatius sat. 2, lib. I, pallam pro fascia sumpsit inquiens:
Haec adnotata eruditorum virorum efficiunt, ut vestium sacerdotalium novae legis affinitatem agnoscamus cum ornamentis sacerdotalibus a Deo praescriptis in lege veteri: quam affinitatem in Prolegomenis cum pertracta verim quantum satis fuit ad genus universum intelligendum in [Col. 0179A] omni cultu ad ministerium altaris pertinente, satis erit hic perstringere illa, quae ad propria diaconorum insignia referuntur per hunc numerum.
Vidimus igitur ex B. Hieronymo, et ex Josepho per ipsum producto in epistola ad Fabiolam, Mosaicae legis sacerdotes habuisse communia cum pontificibus, una cum pileolo rotundo, seu tiara semisphaerica, tria alia indumenta, quae sunt: «1. Linea feminalia seu braccae. 2. Linea tunica talaris ad instar militarium camisiarum corpori astricta. 3. Cingulum, seu baltheus ad instar pellis colubri textus subtegmine cocci, purpurae, hiacynthi, et stamine bissino, quem baltheum digitos quatuor latum, et thoraci circumligatum inter umbilicum et pectus, et ex una parte ad crura dependentem observat Hieronymus; cum ad sacrificia cursu expeditiore opus esset consuevisse in laevum humerum retorqueri.»
Hujus baltei Levitici quemadmodum mensura retenta [Col. 0179B] est in stola, quam dicimus diaconalem, apud Christianos Levitas; ita et ejusdem retorsio in sinistrum humerum expressa cernitur in collocatione, ita ipsis demandata, tum a Silvestro supra num. 35, tum hic a Zosimo. Superponitur enim humero sinistro tum in Latina Ecclesia, tum apud Graecos. Et his quidem libera pendet posterior pars, et ad crura descendit; pars vero anterior alligatur brachio: nostris autem Latinis ministerii causa liberius exercendi pars pendula per retinaculum aut nodum circa cingulum colligatur ad latus dexterum; et brachio sinistro loco circumplicandi aliud extremum ejusdem institae, segmentum similis latitudinis veluti ex longiori fascia aut balteo decisum ita duplicatur ut inseri possit sinistro cubito, quod ornamenti genus appellamus manipulum. Ita etiam pallium nostrorum pontificum majorum, seu fascia illa index amplitudinis potestatis, quae usque ad decimum saeculum circa humeros aptata utroque extremo suo anterius [Col. 0179C] e pectore, retrorsum e dorso ad pedes usque defluebat, ut omnia vetusta musiva Romanis in basilicis ac titulis praeservata demonstrant, postquam experimento compertum est, in ascensu ac descensu graduum altaris ac throni pontifici celebranti occasionem cespitandi ac labendi non semel praebuisse, ut alio in num. infra dicemus, decurtari coepit providenter, donec aetate nostra vix infra costas pertingat. Ita expeditum magis, et a lapsus periculo immune citra mysterii aut decoris imminutionem reddit pontifici ministerium. Haec igitur de figura; nunc de materia diaconalis illius ornamenti a Silvestro et Zosimo iteratis decretis constabiliti.
Lineam pallam diaconis gestandam in sinistro humero praescripsit Silvester: lineam pariter, seu lineis staminibus et filis intextam (quod est linostimum ) constituit Zosimus, ea scilicet ex causa, quod lini materies ita esset addicta sacerdotalibus indumentis, ut in singulis propemodum locum haberet. [Col. 0179D] Nam et braccae sunt lineae; lineae tunicae talares; et ex byssino filamento, hoc est subtilissimo lino baltei sacerdotalis ac Levitici tela contexta. Unde et pontificum nostrorum vittae cum inunguntur, et episcoporum mitrae quando summo pontifici assident lineae adhibentur.
Causam talis indumenti diaconis praescribendi tum aetate Silvestri, tum Zosimi, nemo felicius aperiet, quam Chrysostomus Zosimi aetatem attingens. Ejus testimonium in homilia de filio prodigo retulit Goar in Euchologio p. II ad ordinat. Graecorum num. 23: «Nostis, inquit, spiritales delicias qui eas degustastis, et recordamini tremendorum mysteriorum divini sacrificii imitantium angelorum alas tenuibus lineis stolis, quae sinistris humeris impositae sunt, et qui in Ecclesia discurrunt.»
Praeter hanc stolae diaconalis originem a Levitici ministerii balteo in humerum sinistrum reflexo, a novi quoque foederis exordio repetunt symbolum expositores [Col. 0180A] sacrorum rituum, ipsasque lineas mappulas in sinistro brachio gestandas ex lege Ordinis Romani VI apud Mabillon, necnon pallas linostimas a diaconis ad laevam adhibendas ex hoc num. et ex superiori 35 uti monebam in notis ad S. Stephanum. Ex illo scilicet linteo ac symbolo ministerii proficisci putant, quo Pontifex vere maximus Christus Dominus praecingi voluit cum institueret novae legis sacrificium et sacerdotium. Quare indicavimus etiam ante Silvestrum hasce lineas vestes, et alias sacras fuisse attributas nostris Levitis et sacerdotibus, cum exponeremus decretum a Stephano papa et martyre conditum, ne sacerdotes ac Levitae sacras vestes adhiberent in usu quotidiano, sed intra Ecclesiam tantummodo ad ministerium altaris. Quaenam igitur causa fuerit decreti condendi sub Silvestro et Zosimo, inquit, si ante Silvestrum Stephanus constituerat de sacris vestibus sacerdotum ac diaconorum, et inter has erant lineae pallae, et oraria Christi Domini ex linteo desumpta? Causam assequemur, [Col. 0180B] si respexerimus ad ampliorem cultum vestium sacrarum, latius explicatum post redditam Ecclesiae pacem sub Silvestro per Constantinum. Per illam aetatem trabeae consulares, ac regia purpura, et palmatae vestes ac triumphales, passim oblatae a principibus fidem Christi professis regali ejusdem sacerdotio, rite dedicabantur Deo per pontifices, aptantes supra easdem insignia crucis Christi, et Pallio apostolico laneo non dedignantes contegere aurea et phrygiata ornamenta vestium regiae gazae, ita devote in sacrarium illatae ab Augustis, sese ac regna Christo subdentibus. Consultum itaque cum fuisset dignitati veterum symbolorum Pontificalium in ornamentis majoris sacerdotii, consultum pariter esse voluerunt Silvester et Zosimus Levitici muneris insignibus primaevae institutionis, nempe lineis mappulis humero de more apponendis etiam in assumptione dalmaticarum auro et purpura contextarum in pace Ecclesiae. Quin etiam tanta fuit constantia [Col. 0180C] non deserendi veterum hujusmodi pallarum sive orariorum et limborum sacrata symbola, ut ad altaris ministerium diaconis neque tunc licuerit neque nunc liceat sine illo ornamento sisti, etiam illis diebus, quibus dalmaticae sunt deponendae: neque subdiaconis pateat accessus ad munus sui ordinis obeundum in sacrificio, nisi lineis illis induti sint, et mappulis ad laevam instructi, etiamsi tunicas extimas et pretiosas certis diebus deponant in ministerio. Qui plura his de ornamentis desiderat, consulat ea quae contulimus in Prolegomenis de cultu vestium sacrarum.
Lin. 7 et 8.— Sepultus juxta corpus beati Laurentii via Tiburtina VIII Kalendas Decembris. Certe post diem V Nonas Octobris in vita egisse dicendus est; cum supersint ejusdem litterae ea die signatae et inscriptae Commonitorium ad presbyteros Ravennae, Honorio XII et Theodosio Coss., nempe anno Christi 418. Leguntur in codice membranaceo noni aut decimi saeculi Romae custodito in bibliotheca tituli S. Crucis [Col. 0180D] ad Jerusalem, de quo egimus paulo ante pag. 35, ubi hanc epistolam alia praecedit, a Zosimo data ad Haesitium episcopum Salonitanum nono Kalend. Martias eodem consulatu.
[Col. 0180D] Linea 1.— Natione Graecus. Non ut quidam dixerunt Cappadox Caesariensis, sed Reatinus ex magna Graecia nunc Calabria dicta.
[Col. 0180D] Linea 2.— Hic multas constituit ecclesias. Alia lectio: Hic multa constituit in Ecclesia. Coelestius, audita Innocentii morte ex Oriente Romam statim advolavit, ut testatur Marius Mercator in Commonitorio his verbis: «Praedictus tamen Coelestius etiam hinc (nempe Constantinopoli) ejectus ad urbem Romanam sub sanctae memoriae Zosimo episcopo, tota festinatione perrexit.» Ubi Romam pervenit, [Col. 0181A] Zozimus papa in sancti Clementis basilica concessum habuit, et quidquid ad eam usque diem, in ejus causa actum fuerat, excussum est, introductusque etiam Coelestius, ac lectus libellus, quo fidem suam testabatur, ut scribit Zosimus in epistola ad Aurelium et universos episcopos Africae, anno quadringentesimo decimo septimo data, in qua consules leguntur, sed dies et mensis desiderantur. Coelestii professio Zozimo visa est catholica, non quod, quae dogmata Coelestii continebat, ipse approbaret; sed quod apostolicae sedis judicium amplecti se paratissimum ille exhiberet. «In homine acerrimi ingenii, inquit Augustinus, lib II contra duas epistolas Pelagianorum c. 3, qui profecto, si corrigeretur, plurimis profuisset, voluntas emendationis, non falsitas dogmatis approbata est.» Non putavit tamen Zosimus, ejus libellum sibi debere sufficere, sed variis interrogationibus ejus animum exploravit, ut liquet ex laudata Zosimi ad episcopos Africanos epistola. Nec tamen Coelestium excommunicationis [Col. 0181B] vinculis, quibus innodatus erat, absolvendum esse judicavit: «Sed interposito duorum mensium tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locus sub quadam medicinalis sententiae lenitate concessus est,» inquit Augustinus lib II de Peccato originali, cap 7, quod Aurelio, caeterisque episcopis Africanis per litteras Zosimus significavit datas XI Kalend Octob. ejusdem anni 417. Illis litteris sanctos illos praesules durius increpuit, dolens Pelagii, ac Coelestii vices, qui cum catholica saperent, haereseos damnati fuissent. Postquam Zosimus pro Coelestio scripsit ad episcopos Africanos, Pelagius suam quoque epistolam, qua haeresis crimen a se depelleret, misit cum adjuncta fidei professione, in qua sincere quid crederet, quidve respueret, sese declarare praedicabat. In ea, Coelestium imitatus, ea capita, quorum nemo ille postulabat, multis disputat, sed ubi ad baptismi quaestionem venit, «Baptisma, inquit, unum tenemus, [Col. 0181C] quod iisdem sacramenti verbis in infantibus, quibus etiam in majoribus, asserimus esse celebrandum.» Quae verba nihilominus ipsum ad originalis culpae confessionem non astringebant. Sic neque exprimebat qualem gratiam agnosceret necessariam, et ex eis quae Augustinus de Pelagianorum fraudibus tradit, intelligimus illam fidei expositionem, in qua nihil prorsus videtur nisi orthodoxum, januam eorum omnibus erroribus patefacere. Ea tamen accepta Zozimus scripsit ad episcopos Africanos supra citatam epistolam XI Kalend Octobr datam, in qua ait, liquido purgare se Pelagium, ac fidem suam tanta perspicuitate exponere ut locum malignis interpretationibus nullum relinqueret. Verum culpam, quam Zosimus imprudens admiserat, postea correxit, ideoque Augustinus eum, quantum in se fuit, excusavit. Episcopi Africani, acceptis Zosimi papae litteris, anno quadringentesimo decimo octavo duo concilia [Col. 0181D] celebrarunt, quorum primum S. Augustinus Africanum semper appellat, licet Carthagine celebratum fuerit: Ei ducenti decem et quatuor episcopi interfuerunt. Ex eo obtestatio ad Zosimum papam missa; graviter in ea expostulabant Patres concilii adversus Zosimum, quod post habito, et Africanae Ecclesiae, et Romanae per Innocentium judicio, quo finita Coelestii causa fuerat, ad novum eam examen revocasset. Deinde cum intelligerent ex epistolis Zosimi, hunc ad Pelagiun, Coelestiumque absolvendos festinare, nisi accusatores Romam occurrerent, et suae accusationis capita probarent: obtestatorium libellum interposuerunt, quo suum sibi jus servari postulabant, et ut nihil de sententia in utrumque illum prolata immutaretur; sed in eodem cuncta relinquerentur statu, saltem donec unum e suis Romam mitterent cum idoneis causae instrumentis, quibus haereticorum artes aperirentur, docereturque quam legitime et canonice damnati essent. Ex eo itaque concilio [Col. 0182A] omnia gesta in causa Coelestii ad Zosimum missa sunt. Cum eo loco res esset, Zosimus examinatis, quae hactenus adversus Coelestium tam Romae, quam in Africa facta fuerant, eum ad pleniorem audientiam, summumque judicium vocavit; sed haeresiarcha cum artes suas patere, nullumque superesse tergiversandi modum videret, sese examini subduxit. Cujus fuga ubi innotuit, continuo lata in eum ac Pelagium decretoria sententia, scriptaque universis mundi episcopis a Zosimo grandis illa epistola, quam Tractoriam Marius Mercator vocat, et cujus aliqua tantum nobis fragmenta restant. Haec Mercatoris hac de re in Commonitorio verba: «Episcopis vero ex Africa rescribentibus, omnemque causam, quae apud eos facta fuerat exponentibus: missis etiam gestis exinde, quae fuerant tunc cum illo, vel de illo confecta, vocatur ad audientiam pleniorem, ut quae promiserat, festinaret implere, id est, ut damnatis praedictis capitulis, sententia Afrorum pontificum, qua [Col. 0182B] fuerat communione privatus, absolveretur; non solum non adfuit, sed etiam ex memorata Romana urbe profugit: atque ab hoc a beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo scriptis amplissimis vel longissimis perdamnatus est; in quibus et ipsa capitula, de quibus accusatus fuerat, continentur, et omnis causa tam de Coelestio suprascripto, quam, de Pelagio magistro ejus praviore videtur esse narrata (quorum scriptorum et nos hic habemus exemplaria), et ad omnes orientales Ecclesias, Aegypti dioecesim et Constantinopolim et Thessalonicam, et Hierosolymam, similia eademque scripta ad episcopos transmissa esse suggeremus.» Zosimus Tractoriam suam et gesta synodi Africanae ad Honorium imperatorem Ravennae agentem misit, petens, ut Coelestius omnesque Pelagiani Urbe pellerentur, et toto Christiano orbe tanquam haeretici haberentur. Iis acceptis Honorius rescriptum emisit, quod Baronius ex codice monasterii sancti [Col. 0182C] Vedasti anno 418. Annalibus inseruit, postea Salmasius, Usserius lib de Britannic Eccles primordiis, Baluzius in Appendice ad Salvianum, et nuper Garnerius partim collatione editorum, partim Mss. ope correctius dedit in dissert 3 de Constitutionibus imperatorum editis in causa Pelagianorum. In eo rescripto ad Palladium Praefectum praetorio Italiae directo Honorius ait: Illustris tua auctoritas victura in omne aevum lege nos statuisse cognoscat, ut pulsis ex Urbe primis capitibus dogmatis exsecrandi, Coelestio atque Pelagio, si qui hugus de caetero sacrilegii sectatores, quibuscunque locis potuerint reperiri, aut de pravitate damnata aliquem rursus proferre sermonem, a quocunque correpti ad competentem judicem pertrahantur. Imperiale edictum jussione sua prosecuti sunt praefecti praetorio Junius Quartus Palladius Italiae, Monaxius Orientis, et Agricola Galliarum, qui decreto suo, quod adhuc exstat, jussere Pelagium, et Coelestium ex Urbe ejici, omnesque istorum erroris [Col. 0182D] convictos facultatibus suis spoliari, ac perpetuo multari exsilio. Honorii rescriptum dicitur datum pridie Kalend. Maias, Ravenna, D. D. N. N. Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC. ideoque anno 418, post mensem scilicet, et aliquot dies, quam Zosimus tertiam ad Afros epistolam die XXI. Martii scripsisset, qui ideo intra illud tempus, et Coelestium postremo ad judicium vocavit, et tractoriam suam adversus Pelagianos ad universos orbis episcopos dedit. Episcopi Africani Carthagine in concilio, quod a D. Augustino plenarium dicitur, congregati Zosimi Tractoriam receperunt, et epistolam gratulatoriam ad ipsum scripserunt, qua, de Pelagianorum damnatione, Zosimo, ut par erat gratulati sunt. Hujus Epistolae, et Zosimi Tractoriae mentio est cap 8 capitulorum, quae epistolae Coelestini Papae ad episcopos Galliarum, subjici solent. Coelestinus, cui illa capitula attribuuntur, ait: «Quod omnia studia, et [Col. 0183A] omnia opera, ac merita sanctorum ad Dei gloriam, laudemque referenda sint, quia nemo aliunde ei placeat, nisi ex eo, quod ipse donaverit: in quam nos sententiam dirigit beatae recordationis papae Zosimi regularis auctoritas, cum scribens ad totius orbis episcopos, ait: «Nos autem instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur) ad fratrum, et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus.» Hunc autem sermonem sincerissimae veritatis luce radiantem tanto Afri episcopi honore venerati sunt, ut ita ad eumdem virum scriberent: «Illud vero quod in litteris, quas in universas provincias curasti esse mittendas, posuisti, dicens: Nos tamen instinctu Dei,» etc. Sic accepimus dictum, ut illos, qui contra Dei adjutorium extollant humani arbitrii libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam [Col. 0183B] retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse fideliter sapienterque vidisti, veraciter, fidenterque dixisti: «Ideo utique, quia praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum: quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt; ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium.» Ita Coelestinus. Laudatam epistolam ab Africanis episcopis in concilio plenario congregatis, ubi Zosimi Tractoriam recepere, scriptam esse oportet, cum Zosimus sub finem anni quadringentesimi decimi octavi vivere desierit, nec aliud ante mortem ejus in Africa concilium congregatum fuerit. Lin. 3 et 4. Ut diaconi laevas tectas haberent de pallis linostimis, et per parochias concessa licentia cereos benedici. Zosimo tribuit liber Pontificalis, quod licentiam benedicendi per singulas parochias cerei Paschalis concesserit. Quod non ita intelligendum est, [Col. 0183C] inquit cardinalis Baronius, quasi Zosimus cerei Paschalis usum primus instituerit, sed illud tantum a Zosimo institutum, ut idem cereus qui in majoribus tantum basilicis incendi soleret, aeque singulis parochis concederetur: antiquiorem enim fuisse in Ecclesia ejusdem cerei benedictionem, docet Prudentius, qui de eo hymnum composuit. Idem liber Pontificalis asserit eum constituisse, ut diaconi laevas tectas haberent de pallis linostimis. Nomine hujus pallae intelligenda est stola diaconalis ex lino, et lana contexta, quam diaconi in humero sinistro deferunt, ad differentiam sacerdotalis, a collo ante pectus pendentis. Hic autem usus jam a tempore concilii Laodiceni anno circiter trecentesimo sexagesimo tertio celebrati, invaluerat, ut diaconi stola uterentur in sacris ministeriis. Canone enim XXXII statuitur subdiaconos cum orariis assistere non debere, et canone XXIII, lectores, cantoresque cum orariis agere officium suum non debere. Ad [Col. 0183D] quem ultimum canonem auctor anonymus in notis ad conciliorum canones observat, lectoribus, et aliis uti orariis fuisse prohibitum, ne ordinum gradus confunderentur: orarium autem idem fuisse ac stolam seu, ut alii volunt, sudarium, quo os abstergeretur, quod tandem in manipulum evasit. Verisimilius tamen esse orarium hic sumi pro stola, quae olim latitudine sua humeros tegebat, et cujus oram tantum retinuimus, quae circa collum defertur: Graecis in hoc a Latinis discrepantibus, quod apud illos ante pectus, et retro, crucis in modum, orarium illud decussetur.
[Col. 0183D] Linea 2.— Hic multas constituit ecclesias. Alia lectio: Hic multa constituit in Ecclesia. Nemo nobis testari potest securius quid egerit Zosimus in causa Pelagianorum, quam ipsemet in suis litteris, et S. Augustini de ipso redditum testimonium. Zosimi [Col. 0184A] epistola III talis est: Zozimus Aurelio, et universis per Africam, etc. «Magnum pondus examinis magna desiderat; ut non sit rebus ipsis quae geruntur inferior libra judicii. His accedit apostolicae sedis auctoritas, cui in honorem beatissimi Petri Patrum decreta peculiarem quamdam sanxere reverentiam. . . Coelestius presbyter nostro se ingessit examini, expetens, ea quae de se apostolicae sedi aliter quam oportuit essent inculcata, purgari. . . Posthabitis omnibus, die cognitionis resedimus in sancti Clementis basilica. . . Omnia igitur, quae prius fuerant acta discussimus. . . Intromisso Coelestio, libellum ejus, quem dederat, fecimus recitari. Nec hoc contenti, utrum haec quae scripsisset, corde loqueretur, an labiis, saepe numero exploravimus.» S. Augustinus testatur Coelestium in professione fidei, quam obtulit Zosimo, declarasse, «si forte ut hominibus, quispiam ignorantiae error obrepserit, vestra sententia corrigatur.» S. Aug de Pec orig cap 6.: «Insuper [Col. 0184B] etiam Coelestium se purgare molientem ad consentiendum supradictis sedis apostolicae, id est Innocentii papae litteris, crebra interlocutione constrinxerit.» Id. contra 2 epist Pelag lib II, c. 3: «A vinculis tamen excommunicationis nondum est creditus esse solvendus; sed interposito duorum mensium tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locus sub quadam medicinali sententiae lenitate concessus est.» Id. de Pecc orig cap 8. Pelagius quoque non segniter litterarum remedia conquisiverat ad eludendam, si fieri posset, Romani pontificis diligentiam in causae istius cognitione. Scripserat enim ad Innocentium fidei suae professionem, mutuatus ex apostolico symbolo veras sententias, neque aperte illis permiscens errores suos, quin et libertatem arbitrii asserens, et nos semper indigere divino auxilio: et universa ita concludens: «Haec est fides, papa beatissime, quam in Ecclesia catholica didicimus, quamque semper tenuimus et tenemus. In qua si minus perite, aut [Col. 0184C] parum caute aliquid forte positum est, emendari in primis cupimus a te, qui Petri et fidem, et sedem tenes. Sin autem haec nostra confessio apostolatus tui judicio comprobatur; quicunque me maculare voluerit, se imperitum, vel malevolum, vel etiam non catholicum, non me haereticum comprobabit.» Ad haec, addiderat etiam Prailus Hierosolymorum episcopus suas epistolas ad Zosimum, quibus carpebat accusatores Pelagii et Coelestii, et ita obsequentem Pelagium ostendebat sedi apostolicae, ut lectis palam litteris commendantis et commendati, qui aderant Romanae Ecclesiae viri sancti vix lacrymis prae gaudio temperarent, ait Zosimus (ep. IV) . Interea inter Romanam et Africanam Ecclesiam litteris ultro citroque datis suspendebatur judicium pontificis, donec pleniora documenta afferrentur e Patribus Africanis, quibus communicaverat Zosimus ea quae transmissa fuerant a Pelagio et Coelestio. «Quamvis enim, ait Zosimus, epistola X ad Aurelium, [Col. 0184D] Patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de ejus judicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque servaverit, et currens adhuc suis legibus, Ecclesiastica disciplina Petri nomine, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam quam debet exsolvit, etc. Tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra posset retractare sententia, nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro litteris referremus, dantes hoc fraternitati, ut in commune consulentes, non quia quid deberet fieri nesciremus, aut faceremus aliquid, quod contra utilitatem Ecclesiae veniens displiceret; sed pariter vobiscum voluimus habere tranctatum de illo, qui apud vos, sicut ipsi per litteras dicitis, fuerit accusatus: et ad nostram, qui se assereret innocentem non refugiens judicium ex appellatione pristina, venerit sedem, accusatores suos ultro deposcens, et quae in se crimina per rumorem falso dicebat illata [Col. 0185A] condemnans, etc. Idcirco noverit vestra fraternitas, nihil nos post illas quas superius vel litteras vestras accepimus, immutasse: sed in eodem cuncta reliquisse statu, in quo dudum fuerant, cum hoc nostris litteris vestrae indicavimus sanctitati; ut illa, quae a vobis ad nos missa erat, obtestatio remaneret.» Ad causae hujus definitionem deventum tandem fuisse per sedem tum plures auctores ostendunt, tum prae caeteris S. Augustinus (contra 2 epistolam Pelagii lib. II, cap. 3) scribens praesules Africanos suasisse Zosimo, ut contentus non esset consensu generico, quem litteris Innocentii praestare se jactabat Coelestius, sed speciatim ab eo requireret, «ut aperte anathematizaret quae in suo libello prava posuerat: ne si id non fecisset, multi parum intelligentes magis in libello ejus illa fidei venena a sede apostolica crederent approbata, propterea quod ab illa dictum erat, eum librum esse catholicum, quam emendata propter illud, quod se papae Innocentii [Col. 0185B] litteris consentire ipse responderet. Tunc ergo cum ejus praesentia posceretur, ut certis ac dilucidis responsionibus vel astutia hominis, vel correctio delucesceret, et nulli ambigua remaneret, se subtraxit, et negavit examini.» Hac igitur methodo cum astutia simulantis promptitudinem ad parendum et se sistendum judicio fuisset detecta, testantur S. Augustinus (epist. 47, ad Valentinum et epist. 157, ad Optatum) , S. Prosper (lib. contra collat.) Marius Mercator ( commonit. ad Theodos. ) aliique, non modo prolatam fuisse contra Pelagium et Coelestium damnationis sententiam etiam a Zosimo, sed hunc circularibus litteris ad universos totius orbis episcopos datis curasse, ut in omnium notitiam a se decreta pervenirent. Legendus prae caeteris Paulinus Ecclesiae Mediolanensis diaconus in libello, quem eidem Zosimo in gratiarum actionem obtulit, ubi seriem judicii ac sententiae contra Coelestium a se delatum a Zosimo [Col. 0185C] prolatae, post priorem ab Innocentio profectam, describit. «Ego Deo et Christo Domino gratias ago, quod Ecclesiae causam ita agi voluit, ut sedes apostolica, a qua oportuit ore duorum pontificum haeresim condemnari, ea damnanda praecepit, quae a me Coelestio fuerunt objecta.» Quo autem pacto approbata fuisset antea in Coelestio voluntas emendationis, qua de pluribus dubitans instrui se velle asserebat, non vero falsitas dogmatis, quam profiteri tunc non declarabat, [Col. 0186A] ostendit S. Augustinus lib. II ad Bonif., cap. 3. Zosimus in encyclica ad episcopos jusserat, ut illa condemnans Pelagianos ab omnibus subscriberetur, indicta refractariis poena depositionis (ex Mario Merc. in Commonit. ). Honorii Augusti lex huic pontificiae constitutioni ita se praebuit adjutricem in causa fidei, ut accusationem publicam ubique locorum institui, exsilii poenam in rebelles decerni mandaret. Experti sunt tum pontificiae, tum imperialis potestatis justam coercitionem Julianus episcopus Eclanensis, aliique septemdecim, qui subscribere recusantes, a sede apostolica sunt ejus communione privati, et ab Augustorum judicibus sunt in exsilium pulsi, ut ex Zosimi II epistola constat. Quae hactenus prosecuti sumus Zosimi constituta ad Ecclesiae universalis regimen ipsi concreditum pertinere noscuntur. Quae autem peculiaria in regionibus patriarchatus Occidentalis ordinavit, ea sunt primatus trium provinciarum per Gallias, nempe [Col. 0186B] Viennensis, Narbonensis I et Narbonensis II, confirmatus episcopo Arelatensi, cui fuerat etiam ante collatus, adjecto vicarii apostolici munere per Gallias universas (epist. 5 et 6) . Hesychio Salonitano in sua Decretali (epist. 1) praescribit ut in sua provincia Dalmatiae eadem observentur de ordinationibus decreta, quae ad Gallias, Hispanias, et Africam transmisit. In Africanis provinciis complura etiam statuit. In Byzacenam increpat episcopos, quod laicorum judiciis non vereantur subdere sacerdotes. In Mauritaniam Caesariensem Augustinum se conferre impulit ob terminandas Ecclesiae necessitates (ex Possidio in Vita Aug. cap. 14 et ex epist. S. Aug. 157 ad Optatum) cum de causa Donatistarum, et de appellationibus ad sedem apostolicam agebatur. De his videndum est concilium Carthaginense VI, cap. 2: «Injuncta nobis sunt a sede apostolica aliqua . . . . . Hoc est de Nicaenis canonibus ut observentur.» [Col. 0186C] Sardicensis concilii canon erat, de quo ibi agebatur, licet Nicaenus canon appellaretur a pontifice, eo quod illa duo concilia, Nicaenum et Sardicense, junctim uno in libro completa (cum et Nicaenorum explicatio in Sardicensibus haberetur) Nicaeni nomine passim venirent, ea praesertim aetate ac pluribus consecutis. Reverentiam quam debuerant Zosimo se professos testantur Patres Africani in sua synodica ad Bonifacium Zosimi successorem, ut in subsequentibus ostendetur.
59 Zosimus, natione Graecus, ex patre Abrahamio, sedit annum unum, menses octo, dies viginti quinque [Col. 0173] B, mens 4, d. 7, a Coss Honorii 11 et Constantii 2, ad Honor 12 et Theodosii B. . Hic multas constituit Ecclesias [Col. 0173] Hic multa constituit in ecclesia C B. : et fecit constitutum, ut diaconi laevas tectas haberent de palliis linostimis, et per parochias concessa [Col. 0173] C, concessit. licentia cereos benedici [Col. 0173] C B, cereum Paschalem. . Et jussit [Col. 0173] B C, ut nullis clericis p. in p. propinaretur. ut nullus clericus poculum in publico propinaret, nisi tantum in cellis fidelium, maxime clericorum. Hic fecit ordinationem unam in Urbe per mensem Decembrem, presbyteros decem, diaconos tres, episcopos per diversa loca octo. Qui etiam sepultus est juxta corpus beati Laurentii martyris via Tiburtina VIII [Col. 0173] C, 7. Kalendas Januarias [ al. Junias], et cessavit episcopatus per dies 11 [Col. 0173] Baron uno die. .
[Col. 0187A] Apud Fabrottum ex cod. Freh. Num 60, lin 1, A, menses 8, B, mens 5; lin 4, A, Juliana; lin 9, AB, Antiochi. Num 61, lin 2, A, Silvani. lin 4, lib 16. B, 14. lin 5, A, lib 8, et post lib 5. lin 6, A, presbyt 16, B, 14. lin 8, AB, juxta corpus S. Felicitatis. Num 60, lin 1, mens. 8, d. 7, lin 3, mens. 7, d. 15, Eulalius ordinatus est in bas C. Bonif vero in basil Julii; audiens hoc Placidia. lin 6 et 7. sedenti eodem tempore ambo Augusti m. a. praeceperunt, ut ambo electi ex. c. qui cum pulsi exirent. lin 9, civit Anthio ad S. H. veniente autem die pr. P. lin 11 et 12, in urbem Romam. lin 17, Clerici autem et plebs petierunt Eulalium in Urbem revocari. Ipse tamen non consensit in urbem Romam reverti. Verumtamen post annum mortis Bonifacii defunctus est Eulalius in eodem loco Companiae. Hic Bonifacius [Col. 0187B] constituit ut n. m. aut monach pallam sacratam contingeret, aut l. vel in c. p. in eccl nisi tantum minister, nec servum clericum fieri. Num. 61, lin 1, S. Felic martyris et S. Silvani, ubi et posuit haec dona: pat. lin 3, lib 13, scyphum argenteum, pens lib 10, coronas arg 3, p. s. lib 15, calices minores 2, pens sing lib 4. Hic fecit ordinationem 1 in urbe Roma per m. D. lin 7, qui etiam [Col. 0188A] sep est, via Salaria, juxta corpus S. Felicitatis mart. lin pen episc dies novem. Num 60, lin 1, Jucundo p. s. ann 3, m. 8, d. 7. Hic sub intentione c. E. lin 3, septem, d. 15. lin 4 in bas Julii. lin 8. qui cum pulsi ex. lin 9; Antio ad. S. H. Veniens autem dies proximus P. lin 14, Agnae. ibid. elegerunt E. lin 16, foris. lin 17, clerus, vel populus p. Er. mox Romam se reverti. Qui tamen in e. lin 20, pallam sacratam. Linea 1, Flor., menses VIII. Flor sec IX, Romualdus VII, Flor et Cass, dies VII. linea 3, Flor, mensib VIII. linea 4, Romuald, Julii. linea 8, Flor et Romuald, pulsi. linea 14. Vat, et erigerunt Eulalium 252 episcopi. linea 15, addit Flor, alii episcopi. linea 17, Flor et Cass, populus. linea 20, Romuald, pallam sacratam. [Col. 0188B] Num 61, lin 2, Silvani. lin 4, cal m. 2. lin 6, unam in urbe Roma p. m. D. lin ult episc d. 9. Num 60, lin 1, sedit ann III, m. VIII, d. XIII. Hic sub intentione. lin 10, veniens autem proximus dies. lin 18, d. e. Eulalius. Num 61, lin 2, codd, Silvanii. lin 7 et 8, Flor secund, in coemeterio juxta corpus S. Felicitatis.
[Col. 0187C] Num. 60, lin. 13.— Celebravit baptismum Paschae. Licet urgente necessitate semper baptizare licuerit, bapitsmus tamen extra necessitatem tantum bis in Ecclesia solemniter olim conferebatur, vigilia nimirum Paschatis, et Pentecostes. Unde hoc loco baptismus Paschae vocatur, ut a baptismo Pentecostis distinguatur.
[Col. 0187C] Num. 60, lin. 21.— Nec servum clericum fieri, nec obnoxium [Col. 0188C] curiae vel cujuslibet rei. Bonifacii decreto vetitum, ne servi, vel obnoxii curiae, id est, curiae municipali, vel rationibus publicis, admittantur in clerum. Idem constitutum variis sanctionibus Caesareis, et pontificiis, L. Officiales. L. Si quis. C. De episc. et cleric. can. I. Et. per totum. 51. dist. can. Legem. 53. dist. can. I. Et per totum 54. dist.
[Col. 0188C] Num. 60, lin. I.— Bonifacius. In lege doctissimus, bonis moribus comprobatus, acclamatione totius populi. [Col. 0189A] et plurium Optimatum, invitus pontifex elegitur, et consecratur.
[Col. 0189A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Ad consules Monaxium et Plintham referri exordium Bonifacii papae paulo ante dixi: cujus ordinatio in vetusto martyrologio Florentinii consignata praecessit per triduum Kalendas Januarii annum 419 aperientes in processu eorumdem consulum. Testis aequalis eorumdem temporum est Prosper in Chronico editus castigate a Schelstratio Antiquit. Eccl. pag. 466, ubi haec leguntur: Monaxio et Plintha coss. Romanae Ecclesiae quadragesimus episcopatum agit Bonifacius. Huic suffragatur epistola ipsius Bonifacii ad episcopos Galliae data Idibus Junii Monaxio consule, et altera ad Rufum Thessalonicensem eodem consulatu signata XIII Kalend. Octobr. apud Holstenium. Prioris exemplum [Col. 0189B] legitur in laudato codice biblioth. S. Crucis ad Jerusalem ita subscriptum: Data sub die Idus Junias Monaxio viro clarissimo consule quam alia subsequitur triennio post directa Hilario episcopo Narbonensi, cujus initium: Difficile quidem fidem querimoniis commodamus: finis vero: Data V Idus Febr. DD. NN. Honorio XIII et Theodosio X, consulibus Augg. In colligenda summa temporis quo sedit Bonifacius, discrepare videntur scriptorum etiam veterum sententiae, numerum mensium ac dierum diversimode statuentes, ut apparet ex variantibus lectionibus ad textum Anastasii. Verum observant opportune critici diligentiores, hanc differentiam mensium ac dierum supra triennium solidum ipsi tributorum esse referendam in illius schismatis menses, quibus Eulalius falsa insinuatione Symmachi apud Honorium Augustum Ravennae agentem subnixus, disputabat de electione cum Bonifacio. Chronologiae illius dissidii collectae in notis Pagii Junioris a num. 2 ad 11 invenitur, et omne discrimen [Col. 0189C] tollit. Tres menses, aut quatuor impensos fuisse admittendum est ad diluendas calumnias Eulalii et Symmachi: quo tempore jussus fuit Bonifacius abstinere a pontificiis muneribus in Urbe exercendis: donec pluribus Honorii litteris Ravennae datis usque ad diem III nonas Aprilis (quod refert Baronius ad an. 418) sedis Romanae pacificam possessionem adeptus fuit Bonifacius, expulso Eulalio. Aliqui propterea codices tribuerunt sedi Bonifacii a legitima electione cleri, ut par erat, supra annos tres, menses octo dies tredecim. Alii vero menses tres et dies tredecim supra triennium: qui videntur ex aliquo principis rescripto epocham illam inchoare. In martyrologio Florentinii depositionis dies constituitur IV Septembris: quod exacte pariatur cum summa temporis a codice B. definiti ex die ordinationis XXIX Decembris si dies legantur septem expresse numerati in catalogo codicis Palatino-Vaticani annorum 865, quem dedimus in Prolegomenis, ex [Col. 0189D] Schelstratio, et in pluribus exemplis operis Anastasiani, ab utroque Pagio indicatis. Ita enim ex ordinatione Bonifacii, consignata, ut vidimus, die XXIX Decembris, deducentibus epocham novi pontificatus constat ratio exacta mensium, ac dierum septem huic pontifici assignatorum supra triennium solidum. Quam illustre addatur hoc triennale regimen Bonifacii ex litteris Patrum et conciliorum, indicant notae aliorum ac nostrae, quas consule. Superest, ut ostendam, cur anno 422, potius quam 423, mortem Bonifacii consignem; licet eam differendam putaverit ad 423 cardinalis Norisius, historiae et chronologiae illustrator lib. primo historiae Pelag. cujus capiti 22 haec praefigit in titulo: Moritur Honorius imperator, ac postea Bonifacius papa. Exordium vero capitis tale est: Obiit anno 423, die XV Augusti, Honorius imperator: et quintum post versum subdit: die vero XXV Octobris Bonifacio etiam pontifice mortuo, Coelestinus subrogatus fuit. Deferrem [Col. 0190A] auctoritati tanti scriptoris, nisi Prosper, et Marcellinus comes, qui tunc supererant, aliter indicarent. Marcellinus ita digessit in Chronico gesta sub consulatu Asclepiodoti et Mariniani. Indict. VI, Coelestinus Romanae Ecclesiae XLI, antistes creatus est: vixit annos novem. Tum caeteris ejusdem anni eventibus enarratis, postremum illud enuntiat, Honorii scilicet mortem. Nec dissimiliter Prosper in Chronico sub iisdem coss prius memorat initium Coelestini, scribens, Romanae Ecclesiae quadragesimus primus praesidet Coelestinus annis novem, mensibus decem, diebus quindecim; deinde refert Longobardorum secundum regnasse Lamissum, et anni gesta concludit morte Honorii, et tyrannide Joannis. Aequalium igitur scriptorum testimonia non modo non praeponunt Honorii obitum morti Bonifacii, sed initium pontificatus Coelestini praeferunt morti Honorii. Porro si mense Augusti obiit Honorius (de quo dubitare non licet tum ex historicorum testimoniis adductis per Ducange in Constantinopoli Christiana, [Col. 0190B] tum ex legibus codicis Theodosiani datis hoc consulatu, nempe VI Idus Aug his coss l. LXI, de Haereticis, et lege XIX, de Appellationibus, et lege V lib XI, de conl donat collata cum praecedenti, et l. VII, de inoffic Test, tit 19, lib II); et inter prima hujus anni gesta refertur initium sedis Coelestini, qui die XXV. Octobris pontificatum auspicatus est; profecto debemus colligere, Octobrem illum spectasse ad indictionem sextam, qua labente consulatum inierunt Kalendis Januarii Asclepiodotus et Marinianus aere Christi 423; cum inchoasset mense Septembri anni 422, nempe paulo ante pontificale initium Coelestini. Rursus ex annis novem, mensibus decem, diebus quindecim. Coelestino tributis colligitur electio ejusdem anno 422. Differri enim non potest ejusdem obitus ultra aetatem anni 432. Quare si anni decem, et menses decem, et quod abundat eidem tribuendi sunt; non potest exordium sedis desumi ex anno 432, sed necessario alligandum est anno 422. Num. 60, lin. 5.— Audiens hoc Placidia Augusta cum filio suo Valentiniano Augusto dum sederent Ravennae, retulit Honorio Augusto Mediolani sedenti. Ne quid obscuritatis offundatur historiae ab implicata expressione nominum Placidiae et Valentiniani ejus filii, cui titulus Augusti hoc in numero maturius tribuitur, quam par sit; observandum est Placidiam Augustam Theodosii Magni filiam, et duorum imperatorum sororem (Arcadii et Honorii) post obitum prioris mariti Athaulsi Gothorum regis uxorem datam Constantio Patricio Christi anno 416, Theodosio VII et Palladio coss ex hoc genuisse Valentinianum tertium VI Nonas Julii Christi 418, Honorio XII et Theodosio VIII, coss (Prosper in continuat Chron Euseb) Bonifacius electus est Romanus pontifex anno proxime procedenti ad finem vergente, scilicet XXIX. Decembris Christi 418, qua etiam die schismaticorum [Col. 0190D] factio in Lateranensi patriarchio collocabat Eulalium, agente tunc apud Ravennates Placidia cum marito Constantio, in consortium imperii et Augustae dignitatis adlecto, sive anno eodem Monaxio et Plintha coss ut habet Idacius, ex observatione Besoldi castigata per Rupertum pag 426; sive anno 420, cujus exordia procedunt cum schismate Eulalii. Quandiu vivit Honorius (vixit autem ad XVII Kalendas Septemb anni 423, Asclepiodoto et Mariniano coss) Valentinianus puer Augustam dignitatem non obtinuit, quam pater Constantius ab Honorio acceptam retinuerat ad supremum vitae diem II Septembr 421. Valentinianus post obitum patrui Honorii a Theodosio Juniore patrueli suo Caesar et Augustus dictus fuit XVIII Octobr anni 425, delato illi imperio Occidentali. Quare textus Bibliothecarii ne turbet historiam ita est intelligendus, ut in electione Bonifacii papae Placidiam exhibeat una cum filio Valentiniano adhuc infante Ravennae commorantem, non vero [Col. 0191A] cum eodem tanquam Augusto sedentem, sed potius cum Constantino marito, cui Augusta dignitas eodem anno collata fuit. Placidia igitur Honorii soror, et Constantius Placidiae maritus ad eumdem Honorium Augustum perscribunt de schismate Eulalii: quem ab utroque Augusto post festa Paschalia jussum Urbe excedere cum narret hoc num lin 14, cognoscimus hos Augustos legem exsilii Eulalio indicentes esse Honorium et Constantium. Linea 20.— Ut nulla mulier vel monacha pallia sacrata contingeret, aut lavaret, aut incensum poneret in ecclesia. Decretum huic non dissimile editum a Sotere, ejusque condendi causam indicatam vide num. 12, ad. S. Soter, cum scilicet Marcionis haeresis ad ministerium altaris admitteret mulieres ejusdem sectarias. Renovandi ejus decreti hanc occassionem fuisse arbitror sub Bonifacio. Post pacem Ecclesiae redditam sub Constantino in progressu saeculi quarti cum instituta monastica florere in Urbe coepissent, ut supra explicuimus in Damaso, et virgines Deo [Col. 0191B] sacrae rudimenta quaedam monasteriorum fundare et incolere statuissent, tum etiam regulas certas, sicuti in Oriente a Basilio Magno, per Africam ab Augustino (epist 109) , ita et in Occidente ab Innocentio aliisque Patribus accepissent, monente Altaserra in notis ad Innocentium, Siricius monachos in clericos optari voluisset (can Monachus 16, q. 1) factum est, ut etiam virgines illae Deo sacrae admitterentur ad matriculam distributionum Ecclesiae cum clero percipiendam, utpote curae episcopi commendatae. Unde et canonicae aliquando appellantur apud Chrysostomum virgines illae sub certa regula castitatem professae. Vide Thomassinum vet ac novae Eccl. disciplinae parte I, lib III, cap 42, num 12, quemadmodum et piae feminae, quae fidelium sepulturis operam dabant cantantes cum acolythis canonem Ecclesiae consequebantur. Vide eumdem Thomassin ibi cap 51, n 7. Ne igitur ex ratione canonis, atque ex adjunctione cum clero inferiori in psallendo posset [Col. 0191C] illis aliquando subrepere opinio, aut ambitus paris ac sibi cum clero delatae destinationis ad aliquod altaris ministerium, ad omnem erroris hujusmodi et ambitus originem et occasionem radicitus exstirpandam, censuit Bonifacius in memoriam revocanda, et nitide confirmanda esse decreta suorum decessorum, ne ulla mulier vel monacha pallia sacra contingeret. Num. 60, linea 7.— Qui etiam sepultus est in coemet S. Felicitatis via Salaria. Vir clarissimus falsitatis arguit Bibliothecarium ex Ciaconio. «Cum, inquit, ex Ciaconio constet coemeterium S. Felicitatis fuisse proximum Callisti via Appia, ubi hodie exstat sacellum ejusdem martyris, in quo legitur inscriptio Bonifacii papae I confessoris, et loculus ejus suspicitur, ubi quondam depositum fuit ejus corpus.» Veniam tamen indulgebit illustris auctor, si vindicandum assumam Bibliothecarium certis ex documentis, quae demonstrant coemeterium S. Felicitatis via Salaria constitutum, nec repugnant depositioni [Col. 0191D] primae Bonifacii papae via Salaria: quemadmodum huic non repugnat translatio ejusdem posterior ad coemet. Callisti via Appia, divisis etiam reliquiarum partibus inter diversas ecclesias Urbis, ubi custodiuntur et coluntur. Coemeterium igitur Sanctae Felicitatis situm esse via Salaria eique adjacentes fuisse ecclesias S. Silvani martyris, et sancti Bonifacii papae et confessoris non modo hic docet biographus, sed etiam monet in Vita S. Adriani papae, num 345. Restaurata ab ipso fuisse eadem et proxima coemeteria, basilicas, et aedificia. «Coemeterium vero Sanctae Felicitatis via Salaria una cum ecclesiis S. Silvani martyris, inquit, et S. Bonifacii confessoris atque pontificis uno cohaerentes loco mirae restauravit magnitudinis. Sed et basilicam S. Saturni in praedicta via Salaria positam una cum coemetrio sanctorum Chrysanthi et Dariae renovavit, atque coemeterium S. Hilariae innovavit, imo et coemeterium Jordanorum, videlicet [Col. 0192A] sanctorum Alexandri, ac Vitalis et Martialis martyrum, seu sanctarum septem virginum a novo restauravit. Pariterque in eadem via Salaria coemeterium S. Silvestri confessoris atque pontificis, aliorumque sanctorum multorum in ruinis positum renovavit.» Quo in texu emendandum puto errorem amanuensis his in postremis versibus, ita fortasse legendis: imo et coemeterium Jordanorum, videlicet sanctorum Alexandri, ac Vitalis, et Martialis martyrum, seu sanctorum VII FF. (pro quibus, ut arbitror, siglis imperitus descriptor substituit VII VV. pro septem fratrum exponens septem virginum) a novo restauravit. Haec enim nomina sanctorum Alexandri Vitalis et Martialis sunt trium ex septem fratribus martyribus, iisdemque filiis S. Felicitatis, ut constat ex actis inter Sincera et selecta recusis a R. P. Ruinart: qui etiam observat, in vetustissimo martyrologio Buchriano ad quartum Christi saeculum pertinente eadem nomina, et reliquorum fratrum, eamdemque depositionem consignari his verbis: [Col. 0192B] «Sexto Idus Julii, Felicis et Philippi in Priscillae: et in Jordanorum Martialis, Vitalis, Alexandri: et in Maximi Silani ( lege Silvani) (hunc Silvanum martyrem Novati furati sunt) et in Praetextati, Januarii.» Nos in Prolegomenis edidimus cum nota marginali Bucherii, asserentis sunt septem filii sanctae Felicitatis: ubi etiam pro Novati furati sunt, jure putat legendum esse, Novatiani furati sunt. Hac igitur via Salaria ad primum ab Urbe lapidem tria sunt coemeteria sibi proxima, Priscillae, Jordanorum, et Maximi: in quibus sex fuere depositi ex filiis S. Felicitatis; cum primus e septem, nomine Januarius depositus fuerit in coemeterio Praetextati via Appia. Vide etiam vetustum capitulare Evangeliorum, et notas venerabilis card Thomasii ad mensem Julium pag 183. Septem filii S. Felicitatis dicti erant, I Januarius, II Felix, III Philippus, IV Silvanus, V Alexander, VI Vitalis, VII Martialis. Solus ex his Januarius sepultus legitur via Appia in coemeterio [Col. 0192C] Praetextati; Felix et Philippus in Priscillae; Martialis, Vitalis et Alexander in Jordanorum, Silvanus in Maximi coemeterio. Hoc autem coemeterium Maximi constitutum esse via Salaria circa primum ab Urbe lapidem tum alia documenta probant, tum fragmentum marmoreae tabulae ibidem effossum in vinea D. Joan Baptistae Sintes Medici ante annos decem, mihi ab eodem donatum una cum pluribus ejusdem coemeterii Christianorum inscriptionibus: quarum nonnullae exhibent de more consulatus, quibus depositi fuerunt fideles ibidem memorati. Tabula vero illa, cujus typum hic exhibendum curavi, praeter epigraphen detruncatam (cum pars marmoris desideretur) quae ostendit ex eleganti characterum forma aetatem satis cultam, qualis apparet aliis in monumentis tertii a Christo saeculi, exhibet etiam duas figuras considentes in sedibus, quibus pulvinaria instrata sunt. Adduntur figuris nomina, uni Maximus, alteri Secundinus. Inter utramque figuram [Col. 0192D] eminet sedes ornatior et sublimior cum postergali fulchro, cui nemo insidet. Hanc opinor esse episcopalem cathedram. Ad dexteram sedis illius Maximus considet, vir barbatus, et tunica indutus, et pallio. Ad laevam vero Secundinus imberbis, tunicatus pariter, et palliatus similiter sedet. Maximus exertam manum dexteram elevat more sacerdotis benedicentis, duobus quidem digitis, indice scilicet et medio extensis, caeteris vero complicatis ad volam; ita ut videatur Maximus presbyter hic exhiberi Christianorum conventum agens cum Secundino, et ad coemeteria martyrum sacra officia celebrans per coetus illos antelucanos, de quibus Plinius scribit ad Trajanum lib X, epist 97. Certe Maximus eodem ritu benedictionem impertitur, eodemque modo assidet digniori loco prope sedem episcopalem quo presbyter hebdomadarius nobis in choro considentibus, et ad matutinas preces lectionem inchoantibus benedictionem pronuntians signum crucis efformat manu. [Col. 0193A] Maximum presbyterum et martyrem in persecutione Decii memorat Bibliothecarius, tum in Vita S. Fabiani num. 21, tum in gestis S. Cornelii num. 22. In S. Fabiani ita scribit: «Et post passionem ejus (quae contigit Decio iterum et Crato coss., Christi 250) Moyses et Maximus presbyteri, et Nicostratus diaconus comprehensi sunt, et in carcerem missi sunt. Eodem tempore supervenit Novatus ex Africa et separavit de Ecclesia Novatianum, et quosdam confessores, postquam Moyses presbyter in carcerem defunctus est, qui fuit ibi menses XI, sicut et multi fuerunt.» Tum in Vita S. Cornelii haec addit: «Hoc facto confessores, qui se separaverant a Cornelio cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi, et facti sunt confessores fideles.» An Maximus iste presbyter et confessor fidelis cum Moyse presbytero sub Cornelio, nempe Christi anno 252, superfuerit adhuc per sexennium, et in persecutione Valeriani anni 258 martyrium subierit, quando propositum fuit edictum [Col. 0193B] a S. Cypriano memoratum epistola 82, episcopi, presbyteri et diaconi in continenti animadvertantur, ita ut idem sit presbyter Maximus, de quo Martyrologium Romanum agit die X Novembris et in persecutione Valeriani coronatum asserit, mihi non liquet. Aetas certe consentit cum typo litterarum et delineationis in hoc marmore expresso. De Secundino autem martyre, hac eadem via Salaria deposito, aut certe culto una cum SS. Cyriaco diacono, Largo et Smaragdo, ac sociis, translatis deinde ex via Salaria ad Ostiensem per S. Marcellum, videndus in Martyrologio vetustiori Florentinius ad diem VIII Augusti: ubi collatis codicibus Pisano, Antuerpiensi, Corbeiensi, et reginae Sueciae (nunc Vaticano) viam utramque recensentibus (Salariam et Ostiensem) ita scribit: «Jam ergo quae in libris nostris et Corbeiensi martyrologio apparet confusio facile tollitur; cum SS. martyres et sepulti et venerati sint tum via Salaria, tum Ostiensi:» quod [Col. 0193C] scilicet ex Salaria, ubi prius depositi fuerant, nonnulli [Col. 0194A] eorum subinde fuerint translati ad Ostiensem per beatum Marcellum. Maximi ergo coemeterium, et sanctae Felicitatis, ejusque filiorum via Salaria, situm circa primum ab Urbe lapidem, et instauratum ab Adriano I, fuit locus depositionis sancti Bonifacii papae et confessoris ejus nominis primi; cujus corpus translatum deinde fuisse ex illo arenario ad aliud coemeterium via Appia, exemplo tot aliorum martyrum et confessorum inde translatorum, uti memoravi, nihil repugnat asserto Bibliothecarii, primam ejus humationem indicanti ad coemeterium S. Felicitatis via Salaria, ubi tot reparationes vivens ipse construxerat. «Supra monebamus in notis ad Zosimum, desiderari non semel in hac Anastasiana collectione decreta potiora quae in libris, alterius argumenti descripta, et nota cum haberentur; putavit fortasse breviator hujusmodi Vitarum, non esse hic repetenda. Praeter causas ibi indicatas praeteritarum constitutionum, aliam suggerit Vita Bonifacii: in [Col. 0194B] qua Bibliothecarius non recenset gravissimis de rebus tum in causa fidei, tum de disciplina decretoria judicia, et leges a Bonifacio latas per suas tractorias, tum in Pelagio ac Coelestio damnandis, tum in vicariatibus apostolicis constituendis. Haec eadem fidei ac disciplinae capita cum Bonifacii decessores pertractassent, et prosecutus postea sit ejusdem successor Coelestinus, satis esse duxit collector Vitarum (ut arbitror) indicare in alterutris sectionibus constitutiones tunc editas, quarum in collectione caeterae continebantur. Nobis vero opportunum videtur secernere cujusque pontificis proprias ex notis eorum qui diligenter id perfecerunt, praesertim Pagii, et Somier, de more hic exscribendis. Ex opere tamen archiepiscopi Somier compendii causa summam dictorum contrahemus, citra necessitatem verbum verbo reddendi.»![[Tabula]](../assets/FIGURES/1280193A.bmp)
[Tabula]
[Col. 0194C] Num. 60, linea 2.— Hic sub contentione cum Eulalio [Col. 0195A] ordinatur una die. Schisma ortum est Bonifacium inter et Eulalium. Symmachus autem, praefectus Urbis, in Eulalium propensus, sinistre causam Bonifacii Honorio imperatori, tunc Ravennae agenti, retulit, ita ut Eulalium, meliora jura assecutum, ipsumque rite, et legitime ordinatum, Bonifacium vero spurium, et illegitimum fore, et relatione falsa Symmachi, eum quod se tyrannice intrusisset, expellere, sicque paci consulere, et ecclesiasticae disciplinae prospici debere, diceret. Sed re vere nota, atque comperta Honorius imperator adversus Eulalium rescribens Bonifacio favit: hunc ad sedem restituit, illumque expulit ab Urbe. Linea 9.— Felicitatis martyris. Juxta corpus illius.
[Col. 0195A] Num. 60, lin. 15.— Missa auctoritate revocaverunt in Urbem. Bonifacius in sedem suam restitutus, pacifice sedens, egit apud Honorium imperatorem, ut [Col. 0195B] Ecclesiae paci in futurum prospiceret, ne schismate novo post suum obitum scinderetur. Sanctissimi pontificis votis annuit religiosus imperator, edixitque, si duo per ambitum electi fuissent, nullum ex his fore pontificem: «Sed illum solum in sede apostolica permansurum, quem ex numero clericorum, nova ordinatione, divinum judicium, et universitatis consensus elegisset.» Id constat ex rescripto Honorii ad Bonifacium apud Baronium anno 419, num. 12. Quo tempore Eulalius una cum suis apud Antium, non longe ab Urbe exsul agebat, in ecclesia S. Hermetis opperiens obitum Bonifacii, longa aetate et mala valetudine fracti et debilitati. Verum ipsum Eulalium Nepesinae Ecclesiae postmodum factum fuisse episcopum scribit auctor libri Pontificalis. Non solum Bonifacius Ecclesiae paci in futurum prospexit, sed etiam contra Pelagianos ab Honorio constitutionem obtinuisse videtur, cum Prosper contra [Col. 0195C] Collatorem cap. 41 scribat: «Sanctae memoriae Bonifacius, piissimorum imperatorum catholica devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei non solum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis.» Hujus constitutionis meminit ipse Honorius in epistola, V Idus Junias Ravennae ad Aurelium Carthaginensem episcopum data, qua significat sese constitutionem, quam anno 418 dederat adversus Pelagium atque Coelestium renovasse, simulque sanxisse, ut quisquis eos, ubicunque terrarum ageret, sciens non denuntiaret, aut expelleret, ipsemet in exsilium pelleretur. Quae constitutio ad Aurelium cum praedictis litteris missa, ad nos non pervenit. Aurelius hac accepta, litteras ad episcopos Byzacenae provinciae, atque Arzugitanae dedit Kalendis Augusti, in quibus constitutionem imperatoriam ab epistola sibi directa secernit, eosque omnes ad subscribendum Coelestii et Pelagii damnationi cohortatur, quod Honorius in dicta epistola jubet. [Col. 0195D] Valde refert hujus epistolae verba notare. Non enim alias unquam, inquit Garnerius in dissert. III ubi actum est de profliganda haeresi, praecessit ulla, quod sciamus, constitutio principum Christianorum, de conveniendis universis episcopis, sive qui defuissent concilio, in quo fuisset, aut condita fidei formula, aut damnata cum auctoribus haeresis; sive etiam, qui in sua singuli sede quiescerent, neque suspecti haberentur nomine haeresis, ut subscriberent latae ab Ecclesia in aliquem hominem sententiae. Nulla certe in toto codice Theodosiano est, nullaque apud scriptores rerum ecclesiasticarum: quae enim jactantur de Eusebio et Theognide in causa Ariana, habent speciem longe diversam. Haec igitur constitutio censeri potest merito exemplar consequentium plurimarum. Lex autem subscribendi sancita est sacerdotali primum, deinde imperiali auctoritate, ut patet ex laudatis numero superiori Prosperi de Bonifacio verbis, aliisque ejusdem saeculi [Col. 0196A] scriptorum testimoniis, ab eodem Garnerio in dissert. de subscriptionibus ex actis in causa Pelagianorum recitatis. Sicut porro in causa Eutychiana, non alia fuit fidei formula, quam epistola S. Leonis de Incarnatione ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum; ita nec in Pelagiana, alia fuisse videtur, quam Zosimi papae Tractoria ad universos totius orbis episcopos; quod cum alii non obscure, tum Marius Mercator in Commonitorio clarissime testatur his verbis: «Haec omnia suprascripta capitula, ut jam superius dictum est, continet illa beatae memoriae episcopi Zosimi epistola, quae Tractoria dicitur, qua Coelestius, Pelagiusque damnati sunt, quae et Constantinopolim et per totum orbem missa, subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata, cui Julianus et reliqui ejus complices subscribere detrectantes, consentaneosque se, nolentesque eisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi, atque exauctorati, [Col. 0196B] ex omni Italia deturbati sunt.» Linea 21.— Nec servum clericum fieri vel obnoxium curiae. Bonifacio sedente, Theodosius Orientis imperator anno quadringentesimo vigesimo primo pridie Idus Julii rescriptum dedit, quo jura episcopatus Constantinopolitani, ad Illyricum quoque extendit, ideoque Illyricianam dioecesim Romano pontifici aufert, et transcribit in jus patriarchicum regiae civitatis. Sed, ad postulationem Honorii patrui, Theodosius eamdem legem rescidit anno 422, ut patet ex rescripto ejusdem Theodosii ad epistolam Honorii, quae publicavit Holstenius in collectione Romana pag. 81 et seqq. Ea autem lex data fuerat ad instantiam episcoporum Illyricianorum; ait enim Theodosius in rescripto ad Honorium: «Omni supplicantium episcoporum per Illyricum subreptione remota statuimus observari, quod prisca Apostolica disciplina et canones veteres eloquuntur. Super qua re secundum formam oraculi [Col. 0196C] perennitatis tuae ad viros illustres praefectos praetorii Illyrici nostri scripta porreximus, ut cessantibus episcoporum subreptionibus antiquum ordinem specialiter faciant custodiri.» Cum Rufus Thessalonicensis episcopus, et sanctae sedis per Illyricum vicarius Bonifacium papam de quibusdam disciplinae ecclesiasticae capitibus consuluisset, et Bonifacius ad ejus consulta respondisset ex auctoritate sedis apostolicae, Rufus passus est contradictionem a nonnullis provinciarum illarum episcopis, dum exsequi curaret Bonifacii mandata. Quare enim Rufus ad Bonifacium rescripsisset, ne sibi infaustum harum constitutionum exitum imputaret, Bonifacius, ut illum magis excitaret ad conservandum debitam sedi apostolicae reverentiam, vices ei suas, ut factum fuerat a superioribus pontificibus, delegavit litteris ad ipsum datis XIII Kal. Octob. Monaxio v. o. cons. ideoque anno 419, quae exstant apud Holstenium pag. 54. [Col. 0196D] In litteris illis Bonifacius non exprimit, quae fuerint illa constituta, quae recepta non sunt a quibusdam partium illarum episcopis. Quare ea aliunde repetenda sunt, et quidem ex aliis ejusdem Bonifacii epistolis, ex quibus colligitur Rufum ad eum retulisse, episcopos illos, se inconsulto, synodum Corinthiacam indixisse, pro retractanda causa Perigenis, qui Patrensis episcopus ordinatus, quoniam ejus civitatis incolae illum admittere recusabant, in metropolitana sede Corinthi constitutus fuerat a summo pontifice. Addiderat etiam Rufus vicariatum sibi concessum in contemptum venisse, huncque etiam in sui personam redundare. Rescripsit ergo Bonifacius nova tentamenta episcoporum Illyricianorum, quae vetustati contraria erant, valere non posse, nec causas a sede apostolica definitas retractari in provinciis: statum Perigenis Corinthiorum metropolitae, nulla posse penitus ratione turbari, et concilia intra Illyricum congregari non [Col. 0197A] posse extra conscientiam Rufi, adeoque hunc honorandum propter apostolicam vicem, absque quo non liceat episcopos ordinare per illas provincias. Sollicitum praesertim habebat Bonifacium, inquit Baluzius in supplemento ad librum V Marcae de Concordia cap. 24 causa Perigenis, charitate sane erga hominem sedi apostolicae addictissimum, sed praecipue propter convulsam ab episcopis Illyricis Romani judicii definitionem, qui post illud, eam causam rursus judicare moliebantur in concilio Corinthiaco, ut videre est in epistola ab eodem Bonifacio ad episcopos per Illyricum V Idus Martii data anno 422, et ab eodem Holstenio recitata. Dupliciter enim in hoc peccabatur adversus sedis apostolicae majestatem. Primo, quod eam causam retractare praesumerent, quae supremo Romani pontificis arbitrio judicata fuerat. Deinde, quod eam synodum celebrare cogitarent, praeter consensum Rufi episcopi Thessalonicensis, qui vicarius erat Romanae sedis per omnes Illyrici provincias. Haec duo capita complexus [Col. 0197B] est Bonifacius, in epistola ad Rufum, eadem die qua praecedens data; nempe V Idus Martii. «Ad synodum quae dicitur illicite congreganda de causa fratris nostri et coepiscopi Perigenis, cujus scripsimus statum, nulla posse penitus ratione turbari, talia scripta direximus, quibus universi fratres intelligant, proximo convenire se citra suam conscientiam minime debuisse, deinde de nostro non esse judicio retractandum. Nunquam etenim licuit de eo rursum, quod semel statutum est ab apostolica sede, tractari.» Adeo alte insederat haec causa animo Bonifacii, ut ad episcopos Illyricos, qui ad synodum Corinthiacam conventuri erant, praedictas litteras scribens, aperte comminatus abstentionem sit, si Perigenis causam iterum ad discutiendum in medium adducerent, cujus honor dubius et incertus per regulas omnino esse non posset, post sententiam Romani pontificis: «Congregetur ergo, inquit, ut redeamus [Col. 0197C] ad causam hujus injuriae, synodus, cujus dilecto consultum semper superhabens concilii recognoscat arcanum: et fiet quod quidem fieri per regulas omnino non poterit, fratris et coepiscopi nostri Perigenis honor dubius et incertus, quem in sedem Ecclesiae supradictae nostra sententia collocavit.» Et infra: «Convenientes, ut condecet, fratres, ne quis volens in nostra communione durare, fratris et consacerdotis nostri Perigenis iterum ad discutiendum in medium nomen adducat, cujus sacerdotium apostolus Petrus semel jam Spiritus sancti suggestione firmavit.» Displicebat itaque Bonifacio papae episcoporum Illyricianorum audentia, qui concilia congregare praesumebant citra conscientiam Rufi. Nam Innocentius papa ei concesserat, ut quoties causa aliqua eveniret, quae congregationem sacerdotum requireret, posset quos vellet episcopos, de quibuscunque Ecclesiis evocare, et cum eis controversias definire. [Col. 0197D] Sed ultra hoc constituit Bonifacius, ne liceret episcopis Illyricianis convenire, id est concilia celebrare contra conscientiam ejusdem Rufi. Quare cum inaudisset episcopos illos synodum indixisse apud Corinthum pro retractanda causa Perigenis, commotus et exagitatus, ut ipse ait in eadem epistola, propterea fuit, synodumque non aliter celebrari mandavit, quam ex auctoritate Rufi, electionem vero Judicum a Rufo faciendam esse: «Sane quoniam servandus accusatori locus est, inquit ibidem Bonifacius, ne audientiam penitus incitare videamur, si quid ab eodem, postquam episcopus nostris est auctoritatibus constitutus, contra disciplinam et propositum sacerdotis fertur admissum, coepiscopus noster Rufus, cui ad vicem nostram cuncta committimus, cum caeteris fratribus, quos ipse delegerit, negotium curabit audire, ad nostram relaturus omnia notitiam quaecunque cognitioni ejus rerum cursus et ordo monstravit.» Porro valuisse apostolicae sedis auctoritatem [Col. 0198A] circa Perigenem, ex eo liquet, quod semper is dignitate sua potitus sit. Bonifacium vero statuisse, ut ordinationes episcoporum citra conscientiam Rufi celebrari non possent, ostendunt eadem epistola ad episcopos Illyricianos, aliaque ab eodem Bonifacio ad episcopos Thessalos eadem die data. Bonifacius Narbonensis Ecclesiae jura a Zosimo decessore suo imminuta, epistola 3 ad Hilarium Narbonensem scripta restituit, et Patroclum Arelatensem episcopum, ad cujus preces Zosimus Narbonensem Ecclesiam Arelatensi subjecerat, quique Lutubensi Ecclesiae, in Occitania inferiori, ad Narbonensem provinciam spectanti, episcopum ordinaverat, coercuit, Nicaenorum canonum exsecutionem imperans, quibus statutum erat, ut singulis provinciis proprius metropolitanus praeesset. Cum clerici Valentinae civitatis Maximum episcopum variorum criminum, et Manichaeae praesertim haereseos reum ad Bonifacium papam detulissent, ad quem noverant majores causas ex Ecclesiae disciplina [Col. 0198B] referendas, pontifex epistola 2 ad episcopos Galliae hujus negotii cognitionem septem provinciarum episcopis demandavit: Decrevimus, inquit, vestrum debere intra provinciam esse judicium, et congregari synodum ante diem Kalendarum Novembrium; jure tamen relationis ad sedem apostolicam servato, ad quam ab ipsis conciliis nationalibus poterat appellari.
[Col. 0198B] Num. 60, lin. 2.— Hic sub contentione cum Eulalio, etc. Electio Bonifacii ejus nominis primi ad Romanam sedem turbata est intrusione Eulalii hujus Ecclesiae archidiaconi. Inter prima certamina, quae utrinque excitaverunt studia partium, Honorius imperator praeventus erat a fautoribus Eulalii. Major tamen ac sanior pars cleri Romani, quae Bonifacium elegerat, libellum supplicem obtulit imperatori, ut removeri juberet priora constituta, nempe rescripta quae dederat, [Col. 0198C] atque Eulalium evocaret ad comitatum, hoc est Ravennam accerseret, ubi Honorius residebat: quo pollicebantur papam Bonifacium cum suis sacerdotibus adventurum. Libenter suscepit oblatam petitionem Honorius. Neque tamen attribuit sibi ecclesiastici hujusce judicii potestatem. Quin ex diversis provinciis advocaturum se rescripsit episcopos; ut rem deductam in dubium absolvat nobis coram disceptatio plurimorum (Rescript. Honorii ad Symmachum). Verum Eulalii attentata (a Biblioth. descripta hujus num., lin. 10) judicii episcopalis necessitatem substulerunt. Expulsus enim ab Urbe fuit Eulalius jussu principis, veluti refractarius per Symmachum praefectum Urbi; et Bonifacius in Urbem reductus plaudente populo tanquam legitimus pontifex, cum ordines omnes divino judicio, et majestatis vestrae acquieverunt voluntati, ut idem praefectus ad Honorium rescribit. [Col. 0198D] In Africa tamen causarum sub Zosimo inchoatum examen prosequebantur episcopi in concilio nationali Carthagine collecti ex provinciis 17 coram legatis a Zosimo missis. Quod attinet ad appellationem episcoporum ad sedem Romanam, papa Zosimus ejus tuendae causa produxerat quintum canonem Sardicensis concilii sub nomine Nicaeni; cum per ea tempora, uti ante diximus, haec duo concilia unicum haberentur, tum ex causis supra relatis, tum etiam ne verum concilium per catholicos Sardicae celebratum confunderetur cum conciliabulo ab Arianis inito Philippopoli: quae res Africanis non satis erat explorata. Alipius, unus ex concilii Patribus negabat in actis Nicaeni concilii decretum illud minime inveniri. Quare petenda esse duxerant exemplaria Nicaenae synodi, tum ab episcopo Bonifacio postulandum, ut dignaretur ad easdem Ecclesias aliquos mittere, qui eadem exemplaria praedicti concilii Nicaeni secundum ejus scripta [Col. 0199A] proferre possent. Interea dum exspectantur, se observaturos jussa Bonifacii per legatos producta. Actum quoque fuit de appellationibus presbyterorum. Qua in causa cum protestaretur Faustinus S. sedis Legatus ejusdem sedis juribus minime derogandum, Aurelius Carthaginensis episcopus dixit: «Praeter ipsa quae promisimus actis, necesse est etiam ut nostrae parvitatis litteris sancto fratri et consacerdoti nostro Bonifacio singula quae tractamus plenissime intimemus.» (Concil. Carth. VI, cap. 5.) Quod non modo praestiterunt, sed juxta exemplum superiorum synodorum sub Zosimo sanctae sedis supra Africanas Ecclesias potestatem luculenter exposuerunt, arbitrio Romani pontificis relinquentes vel delegare cum potestate cognitionis suos missos, vel provincialium episcoporum judicio litem dirimendam relinquere, etc. Ex dictis igitur constat, jus appellationum ad Romanam sedem ab Africanis Patribus non fuisse negatum, [Col. 0199B] sed de modo ejusdem juris prosequendi et exercendi fuisse disputatum, cum legati Romani protulissent caput 4 et 5 Concilii Sardicensis: «Si aliquis episcopus, etc., scribatur Romano episcopo, et si judicaverit renovandum esse judicium, det Judices, cap. 4 et cap. 5. Alter episcopus in eadem cathedra post appellationem ejus, qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio Romani episcopi determinata.» Jura etiam vicariatus apostolici per Illyricum a se constitui et sua, in causa Perigenis episcopi, Corinthiis petentibus ab se concessi, praevia remissione cognitionis cum suffragio ad episcopum Thessalonicensem vicarium suum in eo tractu constitutum, constanter defendit, quando factiosi promotores novae jurisdictionis per Constantinopolitanae Ecclesiae episcopos usurpatae (occasione legis editae a Theodosio principe per quam Illyrici provincias a Romano patriarchatu divulsas Constantinopolitani praesulis judicio attribuebat) Corinthii concilium indixerant inconsulto [Col. 0199C] vicario apostolico de Perigenis causa judicaturum. Qua fortitudine ac vigilantia his ausibus se se opposuerit Bonifacius, et Rufum Thessalonicensem similiter affectum contra usurpatorum violentiam confirmaverit, testantur epistolae per ipsum datae, tum ad eumdem Rufum tum ad caeteros episcopos Macedoniae, quae leguntur apud concil. Rom. III sub Bonifacio II. «Beatus apostolus Petrus (inquit) cui arx sacerdotii Dominica voce concessa est, in [Col. 0200A] immensum gratulationis extollitur, quoties praevidet concessi sibi honoris a Domino intemeratae se pacis filios habere custodes. Et in alia ad eumdem epistola: «Quapropter, frater charissime, fretus jam dudum a te auctoritate subscripta contra inimicas turmas idoneus Dei minister armare . . . Non patitur ille sedis suae perire privilegium, te laborante, piscator . . . In caeteros contumaces jus concessae potestatis exerce . . . Ad synodum, quae dicitur illicite congreganda, de causa fratris nostri, et coepiscopi Perigenis, cujus scripsimus statum nulla posse penitus ratione turbari, talia scripta direximus, quibus universi fratres intelligant, primo convenire se citra tuam conscientiam minime debuisse: deinde de nostro non esse judicio retractandum. Nunquam enim licuit de eo rursus, quod semel statutum est ab apostolica sede, tractari . . . » necnon in subsequenti epistola ad Rufum eumdem et caeteros episcopos Macedoniae scribit: «Nemo unquam apostolico culmini, de cujus [Col. 0200B] judicio non licet retractari, manus obvias audacter intulit, nemo in hoc rebellis exstitit, nisi qui de se voluit judicari.» Praeter has epistolas, Bonifacius legatos etiam direxit ad Honorium principem, ad impetrandam ejus defensionem, qua usurpationes et praejudicia a Graecis intentata averterentur. Honorius ad Augustum Imperii collegam Theodosium litteras dedit, quibus obtinuit ut rescripto posteriori illud irritaret, quod Illyriciani in fraudem jurium Romanae Ecclesiae prius impetraverant, cui plenam fruitionem atque usum antiquae potestatis praeservat. «Omni supplicantium episcoporum per Illyricum subreptione remota statuimus observari quod prisca apostolica disciplina, et canones veteres eloquuntur. Super qua re secundum formam oraculi perennitatis tuae ad viros illustres praesectos praetoris Illyrici nostri scripta porreximus, ut cessantibus episcoporum subreptionibus antiquum ordinem specialiter faciant custodiri, ne venerabilis Ecclesia sanctissimae Urbis privilegia a [Col. 0200C] veteribus constituta amittat, quae perenne nobis sui nominis consecravit imperium. (Rescript. Theodos. A ad Honorium A.)» Hujusmodi lex inseri debuit corpori juris, loco alterius per hanc abrogatae. Sed compilatorum versutia id solerter curavit, ut quidquid Romanae Ecclesiae proficuum animadverterant id excluderent a sua collectione, quo Constantinopolitanae usurpationes confidentius venditarent ac foverent.
60 Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundo presbytero, sedit annos tres, menses quatuor, dies tredecim [Col. 0185] B, ann 5, minus 2 mensibus, et 3 dieb a Coss Honor XII et Theod VIII, ad Marinianum et Asclepiodorum Coss. . Hic sub contentione cum Eulalio ordinatur una die, et fuit dissensio in clero mensibus septem, et per dies quindecim [Col. 0185] Vide Baron ad ann Domini 418, in fine. . Eulalius vero ordinatur in basilica Constantiniana, Bonifacius autem in basilica Juliae. Eodem tempore audiens hoc Placidia Augusta cum filio suo Valentiniano Augusto, dum sederent Ravennae, retulit Honorio Augusto Mediolani sedenti, eodem tempore ambo Augusti missa auctoritate hoc praeceperunt, ut ambo exirent civitatem. Qui dum compulsi exissent, habitavit Bonifacius in coemeterio sanctae Felicitatis martyris via Salaria. Eulalius vero in civitate Antii ad sanctum Hermen. Veniente autem proximo die Paschae, praesumpsit Eulalius, eo quod ordinatus fuisset in basilica Constantiniana, et introivit Urbem, [Col. 0187] et baptizavit, et celebravit Pascha in basilica Constantiniana. Bonifacius vero, sicut consuetudo erat, celebravit baptismum Paschae in basilica sanctae martyris Agnetis. Hoc audito Augusti utrique miserunt, et [Col. 0187] Vide Baron. ad an. 419. ejecerunt Eulalium, et missa auctoritate revocaverunt Bonifacium in Urbem, et constituerunt Episcopum. Eulalium vero miserunt foras in Campaniam. Post annos tres, et menses octo defunctus est Bonifacius. Clerus autem et plebs petierunt Eulalium revocari, quod tamen non consensit Eulalius, Romam reverti. Qui etiam in eodem loco Campaniae post annum mortis Bonifacii, defunctus est. Hic Bonifacius constituit, ut nulla mulier, vel monacha [Col. 0187] Pallam sacratam. pallia sacrata contingeret, aut lavaret, aut incensum poneret in ecclesia, nisi minister: nec servum clericum fieri, nec obnoxium curiae, vel cujuslibet rei.
61 Hic fecit oratorium in coemeterio sanctae Felicitatis, juxta corpus ejus, et ornavit sepulcrum sanctae martyris Felicitatis, et sancti Livanii [Col. 0187] C, sylvani. , ubi et posuit haec: Patenam argenteam, pensantem libras viginti; scyphum argenteum pensantem libras decem; amam argenteam, pensantem libras tredecim; calices minores argenteos duos, pensantes libras quatuor; coronas argenteas tres, pensantes libras quindecim. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, presbyteros tredecim, diaconos tres, Episcopos per diversa loca sex et triginta. Qui etiam sepultus est in coemeterio sanctae Felicitatis martyris, via Salaria, octavo Kalendas Novembris; et cessavit episcopatus per dies novem.
[Col. 0201A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 62, lin 1, AB, annos 8. B, menses 10. lin 3. AB, antiphonatim lin 6. B, de religione, quod hodie lin 6. et 7, tenete reconditum A, Julianam, B, Julii. lin 7, A, Ceticum et Geticum. lin 8, A, B, libras 25. lin 10, A, B, calices minores argenteos 5 pens sing lib tres, aquamaniles argenteas, pens. sing lib 10. lin ead, canthara cerostrata aerea 24 B, 38. lin 12, B, Paulum apostolum; A, Paulum. lin 15, B, presbyt 22. Num 62, lin 1, nat Camp vel Romanus ex p. S. ann 8, m. 10, d. 17. lin 3, antiphonatim quod ante non fiebat, sed tantum Epistola B. Pauli recitabatur, et f. m. f. et constituit graduale post officium ad missam, ( M, missas) cantari. Hic fecit c. d. o. eccl maxime de regionibus q. h. in archivo eccl t. r. Hic ( M, et) dedicavit bas Juliam, in qua post ignem celicum obtulit haec dona ( M, post ig. zelari o.) patenam [Col. 0201B] arg pens lib 25 lin 9, lib 10. calices minores argenteos, pens sing lib 4 ( M, 6) aquamanules 2 pens sing lib 10, candelabra arg 2 pens sing lib 30; canthara cerostrata aer. 24, pens sing lib 30, coronas arg. lin 13 et 14, lib 25, canthara cerostrata aerea 24, pens sing lib 20. Hic fecit ordinationes 3, in urbe Roma per m. D. lin 16. loca 42, lin 17, episc dies 21 ( M, 22). Num 62 lin 1, nat Romanus, ex p. P. S. ann 8, m. 10, d. 17. Hic multa constituit f. lin 3, antiphonatim lin. 4, nisi tantum Epistola B. Pauli apost recitabatur, et S. E. et sic missa celebrabatur. lin 6, et mox de religione, quae h. archivo lin 7, Julii, in qua o. p. i. Zeacum lin 8, lib 25. lin 10, decem, calices argenteos minores 5 pensan sing lib 4; aquamaniles argenteos pensan singul lib 10; candel arg 2. pens sing lib 30; canthara cereostata aerea 23. lin 13, canthara arg cereostata lin 13 et 14, lib vig ad B. Paulum apostolum, pharum cantharum argenteum. pens lib 25; canthara cereostata 24, pens sing lib 20, Hic. f. ord in urbe Roma per m. Dec presb 33, diac 12, episc per div loca 43. lin 17, episcop d. 21. Num 62, lin 1 et 2, Flor et Romuald, annos IX, menses X, dies XVII. lin 6, Flor, de religione lin 7, [Col. 0202B] Flor, Julii. lin 8, Flor 25 lin 10, Flor addit calices argenteos V, pensantes singuli libras III, aquamaniles argenteas pens lib X. lin 15, Florent, ordinationes IV. Lin 4, recitabatur Epistola beati Pauli apostoli. lin 6, archivo Ecclesiae.
[Col. 0201B] Linea 2 et 3.—Ut 150 psalmi David ante sacrificium legerentur. Lucas Holstenius notat in margine, ante Canonem. Romualdus intelligit introitum Missae. In quo tamen nunquam 150 psalmi cantati sunt, sed pars unius psalmi tantum. Unde hunc locum de matutinis quis rectius intelligere posset, in quibus per anni circulum omnes fere psalmi David antiphonatim canuntur. Desumpsit auctor haec verba ex secundo catalogo, a quo nonnihil differt catalogus Palatino-Vaticanus, in quo legitur ut antiphona ante sacrificium caneretur: quo loco aliqua verba desiderantur. Neque [Col. 0201C] introitus ex psalmis Davidicis antiphonatim olim canebatur a clero in ecclesiis; sed matutinum, instituente id Coelestino, ut ex Libro Pontificali colligitur.
[Col. 0201B] Linea 2.— Hic fecit multa constituta, et constituit, ut centum quinquaginta psalmi David ante sacrificium psallerentur antiphonatim, quod ante non fiebat, sed tantum recitabantur epistolae Pauli apostoli, et sanctum evanglium, et sic missae fiebant. Idem refert Sigebert. ad ann. 426. Linea 13 et 14.— Cantharas argenteas cerostratas in gremio basilicae viginti quatuor pensant. sing. libras viginti. In gremio basilicae, id est in choro seu medio ecclesiae. Anastas. in Silvestro: Canthara cerostrata in gremio basilicae argentea quinquaginta.
[Col. 0202B] Linea 3.— Psalmi David ante sacrificium psallerentur antiphonatim. Quidam intelligunt Coelestinum constituisse, ut psalmis praemitterentur antiphonae: alii ut ex psalmis in introitu missae antiphona selecta recitaretur, quod in catalogo Palatino-Vaticano reperitur, ubi in Coelestino legitur: Constituit ut antiphona ante sacrificium caneretur. Verum arbitror, S. pontificem constituisse, ut per universam hebdomadam psalmi dividerentur cuilibet diei assignato certo eorumdem numero, et in ecclesiis canerentur. Olim enim die sabbati, et Dominica collectae fiebant, [Col. 0202C] uti apparet ex Cassiano, Palladio, aliisque qui recensent servatos ritus a monachis. Pontifex etiam dividere potuit psalmorum numerum, qui matutino tempore essent recitandi, et quidem alternatim, et qui ante sacrificium. Occasionem constitutionis, et inducendae consuetudinis habere potuit ex Arianorum prava consuetudine, qui ut populos inficerent, hymnos composuerunt, in quibus perfidia Ariana erat immista. Hos vero noctu intra parietes alternatim canebant in civitate, mane deinde procedentes turmatim ad ecclesiam extra portas (ex Theodosii enim constituto haereticis adimuntur ecclesiae in civitatibus anno 388) eodem ritu utebantur. Socrates enim Arianorum Constantinopoli degentium consuetudines recensens, ita ad rem: «Singulis hebdomadis quoties dies festi occurrebant (Sabbatum intelligo ac diem Dominicam, quibus collectae in ecclesia agi [Col. 0203A] solent) ipsi intra civitatis portas, circa porticus publicas congregati, hymnos apte ad Arianam haeresim compositos, alternatim sibi respondentes, canebant, idque majori noctis parte faciebant: diluculo vero easdem antiphonas canentes, per mediam Urbem incedebant, et extra partem egressi, proficiscebantur ad locum, in quo collectas celebrant.» Ad horum compescendam proterviam potuit singulis diebus inducere psalmorum cantum in ecclesia alternatim instituendum, ut verbis psalmorum, qui Christum annuntiant infringeret hymnorum haereticalium modum, et errorum silvam. Linea 5.— Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, maxime et de regione. Melius veriusque legendum cum aliis codicibus: de Religionibus. Ad formulas vero Libri Pontificalis intelligendas, animadvertendum superius dixisse. Hic fecit multa constituta, et constituit, omittens de Ecclesia, ut ubique in antecedentibus et sequentibus reperitur, etsi materia constitutionis omittatur; quod factum est, ut ostenderet [Col. 0203B] priora statuta fuisse particularia, posteriora vero de fide, et moribus ad Ecclesiam universam spectantia. Item priora plerumque recenset, utpote in epistolis particularibus aut similibus scriptis edita, posteriora vero quia in codice constitutionum, et penes Ecclesiarum archiva retenta, adeoque nota et manifesta; et quae sacerdotes ignorare non poterant, exinde argumenti retractati omissa est mentio. Coelestinum vero constitutiones edidisse plures de regionibus seu de fide, praecipue adversus Pelagianos, Nestorianos et schismaticos Orientales notum est. Haeresiarcham enim Coelestium, novantem consuetis machinationibus priora haereticalia instituta, compescuit, praecipue cum moliretur obtinere audientiam, et retractatum editarum sententiarum Innocentii et Zosimi, nedum compescuit audaciam, sed ex tota Italia expulit Prospero teste. «Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis [Col. 0203C] non examen judicii, sed solum poenitentiae remedium esse praestandum, Coelestium, quasi non discusso negotio, audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi, adeo et praecessorum suorum statuta, et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, ut quod semel meruerat abscindi, nequaquam admitteret retractari.» Deinde cum Julianus sociique Nestorium convenissent, quem sciebant Coelestino Cyrilloque offensum, quia impiis placitis, quae animo conceperat, ac tuebatur, obsisterent, quae synodum Romanam coegit anno 424 aut 425, uti ostendit Garnerius in dissertatione de Synodis coactis in causa Pelagianorum, ibique iterato Pelagianos et vetera et nova eorum placita damnat, Zosimi Tractoriam confirmat, ac non recipiendos decernit, nisi per explicitam ejusdem professionem et subscriptionem. Acta haec conciliaria a pontifice directa ad Patres Ephesinos communi calculo recepta fuere, uti testantur Patres actione 5: «Perlectis in [Col. 0203D] sancta synodo commentariis Actorum de depositione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, quae a pietate tua de ipsis decreta, et constituta sunt judicavimus, et nos ea solida firmaque permanere debere.» Adversus sane Pelagianos decertasse S. pontificem, praeter epistolam ad Galliae episcopos, docent etiam quae Prosper in Chronico commemorat, ut ad annum 429: «Agricola Pelagianus, Severiani episcopi Pelagiani filius, Ecclesias Britanniae dogmatis sui insinuatione corrupit. Sed actione Palladii diaconi papa Coelestinus Germanum Antissiodorensem episcopum vice sua mittit, et deturbatis haereticis, Britannos ad catholicam fidem dirigit.» Socium habuit Lupum Trecensem episcopum, de quo Anonymus in ejus vita ad annum 428, quando episcopus eligitur, addit: Exacto biennii spatio cum sancto Germano contra haeresim Pelagianam, quae sanam oppugnabat fidem, in Britanniam profectus est. Quid adversus Nestorianos, schismaticos Orientales, et [Col. 0204A] Semipelagiones egerit, manifestum est, ac proinde certum, Coelestinum multa constituta de religionibus dedisse. Nomine vero constitutionis de Religionibus, denotari fidei decretum pro usu ejusdem temporis constat ex synodica concilii Romani, laudantis verba Rescripti imperatorum Valentiniani et Gratiani. «De reliquis Ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus habeat examen: ut de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret.» Linea 6.— Quae hodie archivio Ecclesiae tenentur reconditae. Probant haec verba, et firmant superius dicta, haec nempe fidei apostolica decreta, quia in codice obvio et in archivis reservato contenta, propterea in libro Pontificali non fuisse expressa. Ita et de epistolis decretalibus S. Leonis dicitur infra: Quae hodie reconditae in archivio tenentur. Obvia fuisse, et Romae et in archivis sedium patriarchalium, et aliarum decreta generalia reservata certum facit Acacius Simplicio pontifici scribens de decretis emanatis a sede apostolica pro Ecclesia Alexandrina, quae et in [Col. 0204B] Romanis et clarissimis archivis custodiri asserit. «Sicut in nostris archivis inventum est, et de vestris scriniis, si dignamini requirere, poteritis agnoscere quae in tempore de eodem subsecuta, ab Alexandrino episcopo Romam ad alterutrum sunt relata.» Anastasius papa cum in Ruffinum commonitoriam dedisset, et ut vim eluderet Ruffinus, calumniaretur ab Hieronymo confictam, ad calumniam evertendam, inter alia sic Ruffinum compellit. Si a me fictam epistolam suspicaris, cur eam in Romanae Ecclesiae chartario non requiris? Et notas certas inditas hisce epistolis docent S. Hieronymi sequentia verba: «Ipsius esse (Anastasii nempe) adversum te epistolam, et orbis agnoscit, et authenticam in manus tuas venisse convincimus: et miror quo pudore, imo qua impudentia negas quod verum esse ambigis.» Diligentia vero apostolicae sedis in his epistolis dandis, et reservando exemplari cum Notis iisdem describitur a Nicolao I in epistolis datis [Col. 0204C] ad Michaelem imperatorem, causamque diligentiae assignat, ne falsarentur ab improbis. Linea 7.— Post ignem Reticum. Codex Flor. Bibl. S. Marci legit Geticum. Videtur indicare post cladem urbi illatam anno 410 a Getis (quos etiam Gothos dicimus) sub Alarico. Diligentissima erat cura pontificum ad instauranda quae abrepta fuerant, praesertim sacra vasa ad ministerium Ecclesiae pertinentia. Hinc in Leone: Hic renovavit post cladem Vandalicam omnia ministeria sacra argentea, per omnes titulos conflata.
[Col. 0204C] Linea 1.— Coelestinus. Auctoritate hujus pontificis Britannia, Scotia et Italia a Pelagiana; Orientales Ecclesiae a Nestoriana haeresi sunt expurgatae; Burgundiones et Hilerni ad fidem Christi conversi. Quam inepte itaque unus Laurentius Valla Grammaticus, ecclesiasticarum rerum plane ignarus, Coelestinum [Col. 0204D] papam, qui primus omnium Nestorium Romae damnavit, et per legatos ab oecumenica synodo Ephesina aeque ejiciendum curavit, ejusdem Nestorii haeresibus infectum fuisse asseruerit, nemo non intelligit. Haec ex Prospero Beda, Baron. ann. 423 et seqq.
[Col. 0204D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Coelestini, Xysti et Leonis aera pontificia demonstratur ex die Natali sive ordinatione Hilari, qui Leoni successit. In Actis concilii Romani anni 465, coss. Fl. Basilisco et Herminerico, et in epistola Hilari iisdem coss. data, cum referatur anniversaria dies ejusdem ordinationis episcopalis ad 19 Novembris quadriennio ante illud concilium (quippe coss. Severino et Daglaifo anni 461 ejus initium signatur a Marcellino in Chronico, una cum morte Majoriani Augusti, quam Severino consule contigisse constat etiam ex epistola 11 Sidonii, lib. 1), ex illa die Dominica [Col. 0205A] 19 Novembris 461, natali cathedrae Hilari, attributo unicuique ex ejusdem decessoribus recedendo in anteriora usque ad Bonifacium, spatio temporis illorum sedis in monumentis expresso, et imputato [Col. 0206A] vacationi sedis intervallo dierum singillatim attributo post ipsorum decessum, summa temporis constat. Sunt autem haec spatia et intervalla in Anastasio aliisque scriptoribus recensita. [Col. 0205B] Ex die igitur 4 Septembris anni 422, qua vitam mortalem deseruit S. Bonifacius, numerentur anni solidi 39, menses duo et dies 12, juxta computum praecedentem rite collecti: provenit numerationis terminus dies 4 Novembris anni 461 postremus vacationis sedis post obitum Leonis Magni. Dies vero subsequens 19 Novembris insignita littera Dominicali A aptissimum tempus parat ordinationi B. Hilari, quam ipse ea die quotannis recolere consueverat ex Actis concilii et epistola ejusdem pontificis jam memorata. Praeter extrema hujus summae temporum, quae ad amussim conveniunt cum documentis, pariantur etiam epochae intermediae S. Xysti III et S. Leonis Magni, ut infra ostendam in singulis eorumdem num. Quare hac de partitione et assignatione, sibi ubique constante, resultat epocha Coelestini optime constituta. [Col. 0205C] Linea 2.— Hic fecit multa constituta; et lin. 5: Hic fecit constitutum de omni Ecclesia maxime et de religionibus, quae hodie archivio Ecclesiae tenentur reconditae. Palam est, bibliothecarium Romanae sedis hic et in aliorum pontificum sectionibus indicare tantummodo voluisse ex aliis Romanae Ecclesiae codicibus esse petendas constitutiones ac decretales epistolas eorumdem summorum pontificum, et potiores sanctiones de fide ac caeteris negotiis gravioribus editas in conciliis, vel transmissas ad provincias; cum hoc in Breviario vitarum collecto ad formam veterum catalogorum pauca quaedam susceperit delibanda, quae ad hujus Ecclesiae Romanae peculiarem statum et ornatum pertinent: cujusmodi sunt tituli, ac basilicae hic fundatae ac dotatae, et donis auctae; ordinationes hic habitae, aut caetera hujusmodi. Majora autem opera ad universae Ecclesiae statum ac regimen pertinentia, ut plurimum indicantur breviter generica illa clausula, fecit constitutum de Ecclesia. [Col. 0205D] De Coelestino affirmat: Hic fecit multa constituta. Multa certe tum in conciliis Romanis, tum in Ephesino contra Nestorium; tum in Italia, Anglia et Africa contra Pelagianos ac Novatianos; tum in decretalibus epistolis de disciplina editis, de constitutione metropolitarum singularium per provincias, de promovendis ad episcopatum, aliisque pluribus: quae cum recenseantur in Notis illustr. domini Somier archiepiscopi Caesariensis, et Pagianis collecta, in nostris non sunt repetenda. De ecclesiis quas in Urbe Coelestinus ademit Novatianis, vide Socratem, Hist. eccl., lib. VII, cap. 11. Linea 2.— Hic fecit, ut centum quinquaginta psalmi David ante sacrificium psallerentur antiphonatim. Quid sit psalmum canere antiphonatim exponit prae omnibus doctissime ac nitidissime venerab. mem. card. Thomasius, producens hunc ipsum Bibliothecarii locum tum in praefat. ad Responsorialia et Antiphonaria Romanae Ecclesiae pag. 21 et seqq., [Col. 0206B] tum in disquisitione veterum rituum ad cantum missae, praefixa Antiquis libris missarum Romanae Ecclesiae pag. 10 et seqq. In praefatione indicata ad Respons. et Antiphon. praemissa notione antiphonae, ut sit vox reciproca, qua bini cantorum chori cantum alternant, distinguit veterem ritum, a Davidis aetate inductum in Ecclesia Mosaica canendi psalmos alternatim per choros cantorum tres, Cahathitarum sub Heman, Gersonitarum sub Asaph, Meratitarum sub Ethan. (I Par. cap. VI) derivatum vero inde ad Ecclesiam Christianam: in qua observat ex Hist. Eusebii lib. II, cap. 17, antiquissimis temporibus frequentiorem usum fuisse canendi psalmos Responsorios, choro scilicet integro respondente uni praecentori: tum ait pag. 22: «Primi qui psalmos binis choris concinendos instituere, fuerunt Flavianus et Diodorus S. Athanasio aequales.» «Isti namque primi (ut scribit Theodoretus episcopus Cyri apud Hist. Tripart., lib. V, cap. 32) in duas partes chorum psallentium dividentes ex successione Davidicam [Col. 0206C] melodiam cantare docuerunt: et hoc in Antiochia primitus fieri coepit; et dispersum ad terminos totius orbis usque pervenit.» Vide S. Basilium epist. ad clericos Neocaesarienses; Sidonium lib. V epist. 17; Cassiodorum in psalm. 33, n. 3, et alios passim. «Sub ejusmodi alterni cantus genere is maxime ecclesiastico ritu comprehenditur, quo alternant quidem chori melodiam, non unum tamen eumdemque psalmum vel canticum ex successione concinunt. Sed unus quidem chorus psalmi alicujus versus modulatur, alter vero aliquid aliud praeter ipsum psalmum vel canticum per versus singulos intercinit. Hoc porro quod saepius repetitur ab altero choro, generali usu Ecclesiae antiphona apud Latinos, apud Graecos autem Troparium antiphoni appellatur. Est igitur in hac significatione antiphona, canticum aliquod contractius breviusque, sive verborum justa complexio sui intercalaris sententia, quam chorus choro alteri psallenti respondens intercinit. Quo de [Col. 0206D] genere antiphonarum loquitur Socrates lib. VI, c. 8, non de psalmorum alterno concentu, quem Flavianus et Diodorus instituere primi, ut supra vidimus ex Theodoreto. Qui quam facillime Socrati conciliatur praedicta ratione; quam sibi conciliationem expetebat afferri vir doctus Petrus Gussanuillaeus presbyter in Praefatione ad Antiphonarium S. Gregorii. Sic autem scribit Socrates ex veteri interpretatione Epiphanii Scholastici, Hist. Tripar. lib. X, cap. 9: Dicendum tamen est, unde sumpsit initium ut in Ecclesia antiphonae decantentur. Ignatius Antiochiae Syriae tertius post apostolum Petrum episcopus, qui etiam cum ipsis degebat apostolis, vidit angelorum visionem quomodo per antiphonas sanctae Trinitati dicebant hymnos. Isque modum visionis Antiochenae tradidisse probatur Ecclesiae et ex hoc ad cunctas transivit Ecclesias. Socratem autem antiphonae appellatione hymnum aliquem compositum alterne resonantem intellexisse, argumento esse potest: quod, [Col. 0207A] quae de S. Ignatio narrat, ejus fuisse generis indicet, ac caeterarum antiphonarum ab Arianis primum Constantinopoli usurpatarum, et a S. Joanne Chrysostomo vicissim postea inter catholicos institutarum. Ariani enim suas antiphonas ex Ariano dogmate compositas decantabant: frequenterque hanc impie decantabant: Ubi sunt qui dicunt trina virtute unum; catholicorum contra antiphonae, hymni erant Homousion praedicantes. Vide cap. 10 Historiae Tripartitae. «S. Ambrosius primus instituit antiphonas in Ecclesia Mediolanensi, inquit enim Paulinus in ejus Vita: Hoc in tempore primo antiphonae, hymni et vigiliae in Ecclesia Mediolanensi celebrari coeperunt. Cujus celebritatis devotio usque in hodiernum diem non solum in eadem Ecclesia verum per omnes pene provincias Occidentis manet. Quod S. Augustinus confirmat lib. 9, Confess., c. 7. Tunc hymni et psalmi ut canerentur, secundum morem Orientalium partium ne populus moeroris taedio contabesceret institutum [Col. 0207B] est. Quibus sententiis eam vim esse arbitror, ut non solum psalmi alternis cantarentur, verum et hymni aliquot sive eclogae sacrarum cantionum, alterno concentu responderentur. Nam hymni eo loco non veniunt ea sacra carmina, quibus auctore praecipue Ambrosio hodie utimur. Eorum enim usus nullus est apud Orientales, eo modo quo usurpantur a nostris Occidentalibus. Quare hymnorum nomine, censeo accipiendas esse sacras illas cantiunculas, quas Paulinus antea antiphonas appellaverat, ita ut priori vocabulo canendi modum, posteriori vero id quod cantabatur, explanaverit. «Antiphonarum usum Ecclesia Romana, quantum ex antiquis scriptoribus haberi potest, S. Coelestino papae acceptum refert; vide eruditiss. Henschenium in Actis sanctorum 10 Aprilis die 6, pag. 544. Semel autem acceptum constanter retinuit, ut ex libro diurno Romanorum pontificum tit. 7, et Antiphonariis S. Gregorii tum missae tum officiorum plane docemur. [Col. 0207C] De antiphonarum usu apud caeteras Occidentis Ecclesias consulenda sunt variarum concilia vetera nationum, constitutionesque antiquae monachorum; properandum est enim ut id prosequamur, quod Ecclesiasticorum rituum scriptores minus clare pertractarunt, quam par erat, circumstantias, inquam, antiphonarum, modum scilicet ritumque illarum in ecclesia concinendarum. «Antiphona itaque, ut dicebamus, est versus aliquis sive sententia intercalaris, quae una cum psalmi canticive versibus, sive aliquot sive omnino omnibus decantatur intercalari concentu, eodem prorsus ordine, quo ecclesiastica responsoria cantantur. Cum ea ratione a responsorio antiphona differat, quod in responsoriis chorus uni cantori respondeat, in antiphonis vero chorus unus alteri choro succinat; et in responsorio quidem unus cantor versus intercinat, intercalante semper choro responsorium; in antiphona vero chorus alter concinat versus, altero choro antiphonam reciprocante. Rabanus de [Col. 0207D] Institut. clericorum, lib. I, c. 33: Inter responsoria et antiphonas hoc differt, quod in responsoriis unus dicat versum, in antiphonis autem alternent versibus chori. » Quando igitur pontifex Coelestinus instituit in S. Ecclesia Romana psalmos antiphonatim canere, ut legimus in hoc num., consequitur, ut in dispositione divini officii precum nocturnarum ac diurnarum operam non modicam ipse posuerit; cum psalmi antiphonatim decantati universas ferme partes pervadant pensi quotidiani a clero in Dei laudibus exigendi. Linea 5.— Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, etc. Quae hodie archivio Ecclesiae tenentur, etc. Reliquae constitutiones hujus beati pontificis quaerendae sunt in decretalibus ejus litteris, actisque conciliorum. Earumdem epistolarum vetusta exempla supersunt in saepe memorato codice tituli ac [Col. 0208A] monasterii S. Crucis ad Hierusalem in Urbe dicti. Signata est consulibus Florentio et Dionysio ad diem XII Kalend. Augusti (nempe anno Christi 429) illa, quam scribit Coelestinus universis episcopis per Biennensem (hoc est Viennensem) et Narbonensem provinciam constitutis, cujus initium est: Cuperemus quidem, etc. In conciliis vero celebris illa est, quae in Ephesino producta ab ejusdem legatis actione secunda ostendit qualem quantamque curam gereret beatus pontifex omnium orbis Ecclesiarum. «Arcadius episcopus et Romanae Ecclesiae legatus dixit: Praecipiat vestra beatitudo, sancti, et cum omni veneratione nominandi papae Coelestini apostolicae sedis episcopi litteras Urbis allatas recitari ex quibus vestra beatitudo cognoscere poterit, qualem omnium Ecclesiarum curam gerat,» etc. Eam consecutae acclamationes Patrum satis ostendunt: «Omnes reverendissimi episcopi simul acclamaverunt: Hoc justum judicium. Novo Paulo Coelestino, novo Paulo Cyrillo, Coelestino custodi fidei,» etc. Datae sunt [Col. 0208B] autem litterae illae Coelestino VIII Idus Maii, Basso et Antiocho coss. nempe anno Christi 431. Acclamationes Patrum concilii Ephesini quae celebre testimonium reddunt eximiae Coelestini curae in fidei catholicae veritate tuenda commendant etiam firmitatem plane apostolicam in veteri disciplina consolidanda, et Romanae sedis auctoritae exercenda ad universum Christianum populum et populi Christiani principes, Ecclesiarum scilicet omnium pastores in officio continendos. Quare primatus ejusdem sedis ita luculenter ejus in judiciis et legibus assertae illustre prae caeteris monumentum in titulo S. Sabinae musivo opere expressum illa aetate dedicandum putavit Petrus presbyter titularis: quod adhuc integerrimum superest, et antiquissimum habetur ex Christianis musivis ita praeservatis per saecula duodecim. Edidere complures, et cum figura aeri incisa protulit praesul sacrae antiquitatis studiosissimus Jo. Ciampinus, tomo priore. Visitur in illo [Col. 0208C] inter caetera expressa Ecclesia ex gentibus, et Ecclesia ex circumcisione: quarum in utraque cum Petrus apostolus cathedrae suae principatum instituerit, ita etiam haeres cathedrae et auctoritatis Coelestinus exercere non destitit in conciliis generalibus jura tueri. Epigraphe supra easdem figuras eminens et parietem universum convestiens de Coelestino, primatum hunc splendide administrante, et constanter tuente, ita loquitur:
EX ANNI. MENSES. DIES.
4 Septembr. 422 Obitus Bonifacii. Vacat sedes 0 0 9 Bibliothecarius.
12 Septembr. 422 Ordinatio Coelestini, qui sedit 7 10 9 Bibliothecarius.
21 Julii 432 Obitus Coelestini. Vacat sedes 0 0 29 Bibliothecarius.
10 Aug. 432 Succedit Xystus per. 8 0 19 Bibliothecarius.
29 Aug. 447 Mors Xysti III. Vacat sedes 0 0 12 Bibl. in Cod. Flor. S Marci.
8 Septembr. 440 Ordinatio S. Leonis m., qui sedit 21 1 26 Bibl. et reliqua Documenta
4 Novembr. 461 Obit S. Leo m. Ejus autem depositio dilata ad diem 10 quae in Martyrol. Florentinii eadem die legitur. Vide notas.
16 Novembr. 461 Eligitur S. Hilarus, cum sedes vacasset 0 0 7 Bibliothecarius.
Summa temporis. 39 2 12
Addatur annis. 422 0 0
Fit summa 461 2 12
Linea 7.— Hic dedicavit basilicam Juliae. Intra patriarchicum Lateranense quaerendam esse hanc [Col. 0208D] basilicam docuit card. Rasponus de Lateran. Patriarch. lib. IV, cap. 14, pag. 332. In codice, inquit, antiquo Rituali, in quo de Romani imperatoris coronatione agitur, hujus basilicae frequens admodum est mentio, habeturque Constantem imperatorem ad Urbem delatum progressum die Sabbati ad Lateranum in basilica Julia accubuisse. Observat etiam lectum fuisse paulo ante in num. 60 S. Bonifacii, in eo schismate quod ejus electioni infensi fautores Eulalii suscitarunt, Bonifacium creatum fuisse pontificem in basilica Julia; Eulalium a factiosis electum in Constantiniana. Hanc igitur basilicam Juliam habendam esse autumat sacellum patriarchii Lateranensis situm in vicinia oratorii et sacelli S. Silvestri, quod a pontifice Julio conditore nomen acceperit. Quod enim juxta Forum condita dicatur a Julio papa ejus basilica, id nihil impedit quominus intelligatur de hac ipsa juxta Forum Lateranense [Col. 0209A] excitata. Ita enim sitam describit Bibliothecarius in Siricio, num. 158, monente eodem Raspono et Famiano Nardino: ubi post mortem Cononis vacante sede apostolica, pars cleri eligebat Theodorum archipresbyterum, qui tenuit interiorem partem palatii Lateranensis; Paschalis vero archidiaconus ab alia factione ad pontificatum productus occupavit exteriorem partem patriarchii ab Oratorio S. Silvestri, et basilicam domus Juliae, quae supra Campum respicit. Hinc etiam tollitur difficultas duplicis appellationis basilicae Julii, et basilicae Juliae huic oratorio attributae, quae negotium facesserat cardinali Raspono loco indicato; cum satis evidenter appareat ab hoc testimonio Bibliothecarii appellari a Julio papa conditore tum basilicam Julii, tum basilicam Juliae, nempe domus Juliae cujus erat portio et membrum. Cum enim S. Silvester dono Magni Constantini accepisset aedes Lateranenses, a se incolendas et a succesoribus pontificibus, ita eas ordinare suscepit, ut [Col. 0209B] aptarentur usibus cleri secum degentis. In octimestri pontificatu, quo Marcus Silvestrum excepit vix ullum perfici potuit additamentum. Julius vero papa Marci successor amplificavit aedes a Silvestro acquisitas accessione novae domus Juliae, sive paterna ex haereditate ad se pertinentes cum Romanus esset Julius, sive pretio comparatas, sive in fundo sui juris a fundamento constructas. Non secus evenit in pontificio palatio Vaticano partes ejusdem diversas ab illis pontificibus appellari, qui easdem pro tempore sui regiminis fundarunt aut excoluerunt, nempe Innocentianas, Borgianas, Clementinas, et Sixtinas. Illis igitur aedibus patriarchio per Julium adjectis nomine domus Juliae oratorium quoque inclusit dictum basilicam domus Juliae, uti nunc amplissima sacella Sixtinum et Gregorianum in Vaticano, et Paulinum in Quirinali pontificum palatio retinent nomina fundatorum, et insigniora habentur prae caeteris minoribus sacellis intra eadem palatia excitatis per diversos pontifices pro usu secretiori suo [Col. 0209C] aut comitatus Palatinii: quae pariter a conditoribus nuncupamus, nempe a S. Pio V, a Sixto V, a Clemente VIII, a Paulo V, usu a decessoribus recepto juxta commodiorem cujusque pontificis praxim orandi, et private litandi, aut sacra pignora recondendi prout opportunitas temporis suadebat; unde supersunt oratoria Hilari, Joannis, Theodori intra ambitum patriarchii Lateranensis inclusa. Verum hoc de argumento exempla superaddere minime necessarium est cum praesules ferme singuli propriis in aedibus episcopii consuetudinem eamdem retineant.
Linea 12.— Ad beatum Petrum apostolum pharum cantharum pensantem libras 25, ex argento purissimo; cantharas argenteas cerostatas in gremio basilicae 24, pensantes singulae libras viginti. Nomen, et figuram hujusmodi supellectilis sacrae ad luminaria in basilicis sustinenda deduci posse reor ex antiquo marmore elegantissimae sculpturae, quod visitur [Col. 0209D] Albani in hortis olim Sabellorum principum, nunc vero haeredum clarae memoriae card. Paulutii ex celebri Domitiani villa, ut arbitror, superstes. Genus candelabri in illo exhibetur, ostendens cur canthari et phari nomina conjungatur. Cantharus est vas ansatum, ad vinum continendum ut plurimum adhibitum, crateris amplissimi speciem praeseferens, poculum Baccho et Herculi attributum a Graecis, et a Latinis ethnicorum auctoribus. Figura vasis persimilis est propatulae ollae orbiculari ad ignem quoque in aulis magnatum per hiemem retinendum adhibitae, quae ex argento ductili parari solet hodieque, et a veteribus perinde adhibebatur: ut memini me adnotasse Neapoli in quodam vetusto anaglypho elegantis sculpturae asservato inter complura eruditae antiquitatis monumenta in atrio domus principum Caraffensium, ubi comites Bacchi exhibentur ferulas passim gestantes et symbola in ejusdem orgiis adhibita; duo vero ex iis [Col. 0210A] ignem ferculo impositum praeferunt in cantharo hujusmodi ansato, ad usum sacrificii adhibendo. Quare et in compluribus sacrificiorum imaginibus vasa exprimuntur crateribus patulis et cantharis affinia, quae imponebantur tripodi ad carbones continendos, supra quos litaretur. Verum usus ollae hujusmodi manubriatae seu canthari ad noctis tenebras flamma perenni illustrandas in festorum apparatu nocturno uti frequens veteribus fuit, ita nostris quoque temporibus non omittitur, cum picis, olei, saevi, aut pinguis liquaminis affusione collustrandae sunt viae. Pyrotechnis dicuntur padelle, quae vulgari plebis usui in pace, aut militarium operationum in bello adhibentur. In sacris vero aedibus, ubi pretiosae materiae cerearum facum, aut balsami aere admisti ardere solent per sacras vigilias ex veteri Ecclesiae consuetudine, pretiosa quoque fulcra ad eosdem ignes et luminaria sustinenda comparantur: candelabra scilicet ex aere aut argento cereis candelis et intorticiis [Col. 0210B] supponuntur ex edito lumen quaquaversum emissuris. Alia vero fulcra perinde editiora paranda erant antiquis ad continendum balsamum, oleumque nardinum, ac ceram in hujusmodi vasis manubriatis seu cantharis colliquatam; quae fulcra phari nomen obtinuere, ex imitatione turris illius Alexandrinae percelebris, quae portum illustrabat ignibus de ipsa suspensis. Ex utraque igitur voce phari quae fulcro convenit, et canthari, quae aptatur vasi ad materiam flammae alendam superne imposito, pharacanthara dicta sunt candelabra excelsa liquatam cum balsamo ceram oleumque nardinum, et alias odoratas species in descriptis vasis sustentatura, ut in figura anaglyphi Albanensis videre licet. Aliis vero candelabris sustinentibus ceram, in teretes cylindros efformatam, quos cereos dicimus, sive candelas, nomen phari potius quam pharacanthari convenit. Quare et in hac sectione distinguuntur candelabra a cantharis et a pharacantharis. Obiter hic observare liceat a Magno Constantino provisum fuisse huic usui nocturni [Col. 0210C] luminis per sacras vigilias in ecclesiis adhibendi, dum ipsa in fundatione basilicarum Urbis et sacri fontis Lateranensis inter caeteras species annuas, quas provinciae et fundis ipsis attributi praestare debent, enumerantur olei nardini, et balsami librae aliquando tercentae, praeter ceras. Usum indicat in Silvestro, num. 36, versu 50, ubi haec legimus inter donaria basilicae Lateranensi assignata: «In medio fontis columnas porphyreticas, quae portant phialam auream, ubi candela est, pensans ex auro purissimo libras 52, ubi ardet in diebus Paschae balsamum lib 200, nixum vero ex stippa amianthi.» Usus balsami ad lumen perenne, non secus ac in veteri sanctuario nostri figuram exprimente eucharistico sacramento enutriendum servat pontificium sacellum: in quo clerici ad id muneris deputati liquatam cum balsamo ceram metallicis phialis orbicularis figurae infundunt in morem lucernae candelabro Veteris Testamenti affixae, licet in celebrandis [Col. 0210D] divinis officiis candelae adhibeantur.
Linea 16.— Sepultus est in coemeterio Priscillae via Salaria. Unde postmodum ejus reliquiae a Paschali papa collectae ac translatae sunt intra Urbem, et in titulo S. Praxedis repositae, uti saepe memoratum marmor in eadem ecclesia affixum indicat, divisae subinde a successoribus inter plures ecclesias, praesertim S. Pauli basilicam extra muros via Ostiensi.
[Col. 0210D] Linea 4.— Quod non ante fiebat. Perfecta enim epistola et Evangelio finis sacrificio imponebatur. Refert Martinus Casinus: Judica me, Deus, et discerne causam meam, quod in principio sacrificii dicitur Coelestini inventum fuisse. Missae quoque Graduale idem pontifex ordinavit.
[Col. 0210D] Linea 2.— Hic fecit multa constituta; et linea 4. [Col. 0211A] — Hic fecit constitutum de omni Ecclesia. Sanctus Coelestinus, decessorum suorum vestigiis inhaerens, Pelagianorum conatus infregit, eosque tota Italia expulit. Illi quidem singulos quosque Romanae Ecclesiae praesules, sub eorum pontificatus initiis subdole tentare sueti, iisdem artibus in Coelestini gratiam irrepere tentarunt, at illum decessoribus longe infestioren, experti sunt. Ubi enim sub Bonifacio extra centesimum ab Urbe lapidem, ex Constantii imperatoris decreto a Baronio anno 420, num. 2 relato, licet pertineat ad annum 421, quo Constantius imperator dictus est, degere jussi sunt, Coelestinus procul ab Italiae finibus eos rejecit, ut docet Prosper lib. contra Collatorem, cap. 41: «Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis non examen judicii, sed solum poenitentiae remedium esse praestandum, Coelestium, quasi non discusso negotio, audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi, adeo [Col. 0211B] et praecessorum suorum statuta et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, ut quod semel meruerat abscindi, nequaquam admitteret retractari.» Hinc Patres concilii Ephesini parte II, act. 5: «Perlectis in sancta synodo, inquiunt, commentariis Actorum de depositione impiorum Pelagianorum, et Coelestianorum, et quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida firmaque permanere debere.» Garnerius in dissert. de Synodis in causa Pelagianorum habitis, putat anno 424 aut 425 coactam a Coelestino Romae synodum adversus episcopos Pelagianos, qui formulae fidei a Zosimo praescriptae subscribere pertinaciter detrectabant; sed sicut tempus synodi illius, ita et synodus valde incerta. Non solum ex Italia, sed etiam ex Britannia Pelagianam haeresim eliminare conatus est Coelestinus; Prosper enim in Chronico sub consulibus anni quadringentesimi vigesimi noni, scribit: «Agricola [Col. 0211C] Pelagianus, Severiani episcopi Pelagiani filius, Ecclesias Britanniae dogmatis sui insinuatione corrupit. Sed actione Palladii diaconi papa Coelestinus Germanum Antissiodorensem episcopum vice sua mittit, et deturbatis haereticis Britannos ad catholicam fidem dirigit.» Eam autem legationem S. Germanus suscepit collega sancto Lupo episcopo Trecensi, cujus vitam Anonymus scripsit, in qua ait: Exacto biennii spatio (ab episcopatu nempe Lupi anno 428 ad eum evecti) cum sancto Germano contra haeresim Pelagianam, quae sanam oppugnabat fidem, in Britanniam profectus est. De hac Germani legatione legendus Constantius presbyter in ejus Vita apud Surium ad diem 30 Julii, et Beda lib. I, c. 17. Anno postea quadringentesimo trigesimo primo Coelestinus Scotis episcopum dedit eumdem Palladium diaconum, cujus suasu sanctum Germanum in Britanniam miserat; scribit enim idem Prosper sub illius anni consulibus: Ad Scotos in Christum [Col. 0211D] credentes ordinatur a papa Coelestino Palladius, et primus episcopus mittitur, quod etiam habet Beda lib. I, cap. 13, dicens id contigisse anno Theodosii Junioris octavo, a morte nempe Honorii imperatoris deducto. Magna controversia est, Hibernos inter et Scotos de Palladii apostolatu, Hibernis, quos certum est a veteribus Scotos appellatos fuisse, contendentibus ad suam insulam Palladium missum; contra vero Scotis, seu, ut nunc loquimur, Scoto-Britannis illum sibi vindicantibus. Difficultatem auget Prosper lib. contra Collatorem, cap. 41, de Coelestino papa scribens: «Nec segniore cura ab hoc eodem morbo (nempe Pelagiana haeresi) Britannias liberavit, quando quosdam inimicos gratiae solum suae originis occupantes etiam ab illo secreto exclusit Oceani, et ordinato Scotis episcopo, dum Romanam insulam studet servare catholicam, fecit etiam barbarum Christianam.» Romani barbarorum nomine designabant gentes omnes a sua ditione et [Col. 0212A] cultu alienas, ideoque haec Prosperi verpa, fecit etiam barbaram Christianam, aliqui de Scotia, aliqui de Hibernia interpretantur. Qua de re legendi Usserius in lib. de Britann. Eccles. Primordiis, cap. 16; Alfordus in Annalibus Britannicis ad annum 431, aliique scriptores Anglici et Hiberni, qui inter se de hac Palladii missione digladiantur. Sed quidquid sit de hac controversia, certum est, et inter omnes convenit, circa haec tempora sanctum Patricium in Hiberniam missum, et Hiberniae apostolum appellandum esse. Ei enim Hiberni debent, quod patria sua facta sit sanctorum insula et litterarum, scientiarumque fuerit aliquando gymnasium. Nam quamvis nonnulla Christianae doctrinae semina ante eum in Hibernia sparsa fuerint, et ideo sanctus Palladius ad Scotos in Christum credentes missus dicatur, conversae tamen Hiberniae decus et titulus uni debetur Patricio, per quem non pauci aliqui atque ex vulgo homines, sed reges et principes, populique gregatim salutari tincti baptismate, jugo [Col. 0212B] fidei submisere cervices. Ipse sanctam Brigidam velavit, aliqua concilia a Spelmanno relata congregavit, ejusque opera plurimae sparsim Ecclesiae erectae, in iisque episcopi ordinati. Sancti Patricii episcopi, apostoli, et primatis Hibernii Vitam exhibet Bollandus ad diem 18 Martii, et in Commentario praevio, ubi pluribus de triplici ejus captivitate, vita monastica et peregrinationibus disserit, existimat mortem ejus contigisse anno quadringentesimo sexagesimo, licet Marianus Scotus, Sigebertus et alii eam consignent anno quadringentesimo nonagesimo primo. Licet autem tam multa in sanctorum Hibernorum Vitas irrepserint fabulis simillima, Patricianae tamen Historiae Chronotaxim verosimilibus conjecturis innixus Bollandus digessit. Vicariatum sedis apostolicae per Illyricum Rufo Thessalonicensi episcopo continuavit Coelestinus papa; Holstenius enim in Collectione Romana exhibet ejus epistolam, Perigeni, aliisque novem episcopis [Col. 0212C] per Illyricum constitutis inscriptam, sine die et consule datam, ex qua discimus, Felicem episcopum provinciae Dyrracenae, quorumdam accusantium factione circumventum pene oppressum fuisse si Coelestini diligentia non intercessisset. Ea occasione Coelestinus Illyricianis episcopis significat, jam inde ab antiquitate sedem apostolicam derivasse partem aliquam suae sollicitudinis in provincias Illyricianas, earumque curam Thessalonicensi Ecclesiae semper esse commissam: confirmasse se eam auctoritatem Rufo episcopo Thessalonicensi cui eos obedire praecipit in omnibus causis ecclesiasticis: Sine ejus consilio, inquit Coelestinus, nullus ordinetur, nullus usurpet eodem inconscio commissam illi provinciam colligere nisi cum ejus voluntate episcopos praesumant, per eum etiam ad nos, si quid est, referatur. Mox poenam excommunicationis intentat illis, qui his constitutis apostolicae sedis non obedierint: Sed hac praeceptione cognoscant et eum, qui refragandum [Col. 0212D] nostrae auctoritati, vel illius crediderit jussioni, a fraternitatis coetu cum ipse se separet, segregandum. Haec epistola recitata est in synodo Romana Bonifacio II sedente celebrata. Est porro Dyrrachium urbs Macedoniae, posita in ora occidua maris Ionii, inter Brundusium Italiae urbem et Thessalonicam. Coelestino sedente, emersit Nestorii haeresis, quam damnavit in synodo Romana ante concilium Ephesinum coacta. Ejus haeresis initium et concilia contra eam sub Coelestini pontificatu celebrata, hic paucis describere juvat. Cum Sisinnius episcopus Constantinopolitanus circa finem anni quadringentesimi vigesimi septimi obiisset, et inter agendum de successore clerus Constantinopolitanus divisus esset, visum est Theodosio imperatori Nestorium ex Ecclesia [Col. 0213A] Antiochena accersere. Erat ille Germanicia oriundus, oppidulo Syriae, et, ut scribit Evagrius, monasticam vitam professus erat in laura sancti Euprepii prope Antiochiam, ubi versabantur Joannes postea patriarcha Antiochenus, et Theodoretus dein Cyrensis episcopus. Magistrum habuit Theodorum Mopsuestenum, a quo didicit male sentire de Incarnatione Verbi. Cumque magnam sanctitatis speciem affectaret, Constantinopolim a Theodosio evocatus, et episcopus Kalendis Aprilis anni quadringentesimi vigesimi octavi ordinatus, illuc venit cum Anastasio presbytero, omnium consiliorum suorum socio, quo postmodum usus est velut administro sui in Deiparam odii. Nestorius ipso suae ordinationis anno haeresim suam propalavit, sed aliter primum ejus factum narrant scriptores. Nam Cyrillus in epistola ad Acacium Beroensem dicit, dum frequens esset in ecclesia populus, Nestorio in cathedra ecclesiae sedente, Dorotheum [Col. 0213B] quemdam episcopum surrexisse, et magna voce exclamare ausum esse: Si quis Mariam Deiparam esse dixerit, anathema sit. Socrates vero lib. VII, cap. 32, ita rem narrat: «Anastasius presbyter, qui una cum eo (scilicet Nestorio) Antiochia illuc venerat, ejusque consuetudine semper usus erat, et in magno honore ab illo habitus, eique in rebus gerendis consiliarius, quodam tempore in Ecclesia docuit Mariam a nemine Deiparam vocari debere; eam enim hominem esse, et ab homine Deum non posse nasci.» Haec verba omnium animos tam clericorum quam laicorum magnopere conturbarunt. Quocunque modo res acciderit, non tantum patienter tulit Nestorius Anastasium, Dorotheumque impie locutos, sed et ipse in magna ecclesia, ubi frequens erat omnium ordinum consessus, sermonem habuit de incarnatione Dominica, qui totum continet venenum impietatis tunc primum ab eo propalatae: «Habet matrem Deus, inquit inter alia Nestorius, ergo excusabilis gentilitas matrem diis subintroducens. [Col. 0213C] Non, vir optime, Maria peperit Deum, etc., peperit hominem deitatis instrumentum,» etc. Illum sermonem recitat Marius Mercator apud Garnerium, tomo II, pag. 5. Contra illam Nestorii blasphemiam Proclus panegyricam orationem de laudibus Deiparae Virginis de qua mox, Cyrillus epistolam ad monachos Aegypti scripsere, et Cassianus septem libros edidit, quos idcirco de Incarnatione inscripsit, quia in his pugnabat contra Nestorii tractatum de Incarnatione. Ad tantam Nestorii blasphemiam cohorrescentibus omnibus, ea fuit auditorum indignatio, ut eodem die quo sermo dictus est, simplex quidam monachus, statim habita concione, cum fidei studio arderet, in medium ecclesiae progressus, cum synaxis celebraretur, impietatis praeconem, quod haereticus esset, ab ingressu prohibere conatus sit. Sed vir sanctus Nestorii oppressus potentia flagris publice caesus est, ac in exsilium missus, ut testantur monachi Constantinopolitani in supplicatione [Col. 0213D] imperatori oblata, quae exstat parte I concilii Ephesini, cap. 30, ubi cap. 14 refertur epistola S. Cyrilli ad Coelestinum, in qua testatur monachos, et senatus, populique Constantinopolitani maximam partem, ne se Nestorii communione polluerent, mox a synaxibus abstinere coepisse. Duo itaque Nestorii fuere palmares errores. Primus, hominem in utero Virginis formatum, alium esse ab unigenito Dei Verbo, et Incarnationem esse meram inhabitationem Dei Verbi in homine velut in suo templo, adeoque Deum non esse natum, passum et mortuum; nec Christum esse Deum, sed templum duntaxat Dei. Alter ejus error erat, quod beatissimam Virginem Mariam Deiparam esse negaret, ut jam dictum est. Unde haeresis Nestoriana maximam habet convenientiam cum haeresi Ebionis, et Pauli Samosateni, ac cum dogmatis Diodori Tarsensis, et Theodori Mopsuesteni, quam convenientiam pluribus explicat Garnerius pag 306 et seqq. [Col. 0214A] Nestorius post priorem illum sermonem, alterum fecit anno quadrigentesimo vigesimo nono velut adversus Arianos et Macedonianos, reipsa vero adversus catholicos, quo priorem confirmare visus est. Quo tempore contigit, mirabile quiddam, atque audax facinus, quod narrat Cyrillus lib. I Contradict. de Eusebio causarum patrono, qui propter singularem doctrinam et pietatem Dorylaei episcopus postea renuntiatus est. Is cum inter laicos versaretur, impie dicentem pro concione episcopum ausus est verbo palam arguere, suaeque fidei, atque animosae in haereses fortitudinis specimen dedit. Fecit et tertium sermonem Nestorius brevi post tempore, velut in Apollinaristas, in quo venenum paulo artificiosius texit, tantoque nocentius populis infudit, quod videretur in Apollinaristas, qui naturas in Christo confundebant, invisum catholicis ea tempestate nomen, invehi: quanquam haeresim suam de Christo puro homine, et sola praestantia a caeteris hominibus diverso, [Col. 0214B] tacere non potuit. Contra hunc idem Eusebius laicus obtestationem publice proposuit, eoque facto omnium animos inflammavit in fidei studio, adversus Nestorium haeretica Pauli Samosateni dogmata renovantem. Refertur haec Eusebii obtestatio in parte I, concilii Ephesini, cap. 13. Exemplo laicorum incensi presbyteri, cum in ecclesia, quae Irene Maritima dicebatur, in pravum dogma invecti essent, continuo minis et auctoritate frendentis episcopi silere jussi sunt; unde accedit ut populus usitatam fidei praedicationem requirens publice inclamaret: Imperatorem habemus, episcopum non habemus, ut legitur in supplic. Basilii parte I concilii Ephesini, cap. 30. Proclus Cyzicenus episcopus pergebat populum, ut ante docere, dumque fieret amplissima quaedam synaxis, habuit in maximo ordinum omnium coetu, pro Deipara Virgine contra Nestorium orationem panegyricam, in qua, licet adversarii nomen tacuerit, praesentem episcopum reveritus, haeresim tamen [Col. 0214C] omnibus notam summo auditorum plausu refellit. Habita est autem illa oratio die festo solemniore, ideoque Christi aut beatae Virginis, et probabiliter die 25 Martii. Licet dicenti Proclo magnus plausus ab omnibus datus sit, ausus est tamen Nestorius continuo pro more populum affari, summaque impudentia ac impietate, Procli praecipua quoque dicta reprehendere, imo et blasphemiae damnare. His non contentus Nestorius, tres iterum habuit sermones, tribus consequentibus post Paschalia synaxibus, quibus tres praecipuas Procli sententias arguit, quod Deus sit passus et mortuus, quod Deus sit noster pontifex, quod beata Virgo dici debeat Deipara. Miserat Nestorius per fidos homines primum suum tractatum de Incarnatione, cum nonnullis aliis homiliis in provincias, ad pestem latius spargendam. His in Aegyptum perlatis, Cyrillo Alexandrinae Ecclesiae episcopo necessitas imposita est scribendi ad [Col. 0214D] monachos, ut obviam irent malo, quod propter nonnullorum, quorum in manus scripta venerant, imperitam simplicitatem et credulam levitatem timeri poterat. Ita rem narrat Cyrillus Coelestino papae in parte I concilii Ephesini, cap. 14. Cum exempla illius Cyrilli ad monachos Aegyptios epistolae Constantinopolim fuissent deportata, tanto adjumento fuerunt, ut plurimi e magistratu, ejus rei causa, per litteras Cyrillo gratias egerint, quod Nestorio irae contra Cyrillum susceptae fomentum subministravit. Quare cum in urbe regia Aegypti quidam versarentur, in quos Alexandrinus episcopus propter infamiam vitae ex canonum praescripto animadverterat, eos Nestorius subornavit, ad calumniam Cyrillo faciendam, dandosque adversus ipsum sibi et Theodosio imperatori libellos, quibus argueretur, non Ecclesiam modo male administrare; sed in Aegypto etiam contra imperatorem et magistratus turbas ciere, ut videre est in parte I concilii Ephesini [Col. 0215A] c. 12, et in Apologet. Cyrilli ad Theodosium. Cum Coelestinus accepisset, non Constantinopoli solum, sed toto Oriente turbatum esse occasione sermonum Nestorii, offensus inde, cum aliis episcopis, quorum in coetu relationem de cunctis fieri voluerat, consulendum ratus est super ea re Cyrillum, an perinde se res haberet, atque fama jactabat. Harum Coelestini litterarum meminit Cyrillus in epistola prima ad Nestorium. Inter haec cum Nestorius ad Coelestium data semel et iterum epistola, ipsius animum occupare tentasset, S. Cyrillus veritus ne Romano pontifici imponeret, ipsum de illius erroribus certiorem fecit, et de iis quae in ipsum huc usque egerat. Epistola inscripta est: Beatissimo, Deoque dilectissimo Patri Coelestino in Domino salutem. Alexandrinus antistes, secundae sedis episcopus, Romanum Patrem vocat, ob primatus utique reverentiam. Duo propterea in illa epistola notanda veniunt. Primo, quod testetur Cyrillus hanc esse Ecclesiarum consuetudinem, ut de emergentibus ubique terrarum [Col. 0215B] haeresibus ad sedem apostolicam referatur. Vetus, inquit, Ecclesiarum consuetudo suadet, ut ejusmodi res sanctitati tuae communicentur. Secundo, quod ait se ausum non fuisse, inconsulto Coelestino, et inexspectata sedis apostolicae sententia, se a Nestorii communione subtrahere: «Non prius autem, inquit, illius communionem palamque aperteque deserimus, quam haec ipsa pietati tuae indicaremus. Digneris proinde quid hic sentias praescribere; quo liquido nobis constet, communicare ne nos cum illis oporteat, an vero libere eidem denuntiare, neminem cum eo communicare, qui ejusmodi erroneam doctrinam fovet ac praedicat. Porro tuae integritatis mens, et super hac re sententia, piissimis, Deoque devotissimis Macedoniae episcopis, necnon totius Orientis antistitibus perspicue per litteras exponi debet. Nam cupientibus illis ansam dabimus, ut omnes uno animo in una sententia persistant, rectaeque fidei, quae jam impugnatur, opem ferant.» [Col. 0215C] Coelestinus anno quadringentesimo trigesimo acceptis Nestorii litteris, et Quaternionibus apertam continentibus blasphemiam, indignatus praeterea quod Nestorius Pelagianis episcopis auxilium praeberet, diutius responsionem distulit; et acceptis a Cyrillo Alexandrino litteris, quibus ejus errores memorabantur, statim acres ad Nestorium litteras dedit, quibus illum uti veterum haereticorum patronum, novaeque insuper haereseos auctorem increpavit Eas tamen litteras non recta ad Nestorium perferendas voluit Coelestinus, sed per Possidonium Ecclesiae Alexandrinae diaconum ad Cyrillum in Aegyptum misit, qui illas postea Constantinopolim transmitteret. Eae autem litterae datae sunt in synodo Romana, quam Coelestinus sub initium mensis Augusti celebravit, in qua lata est sententia excommunicationis et depositionis in Nestorium, nisi intra decimum a denuntiatione diem errores suos aperta et scripta [Col. 0215D] confessione damnaret, Restituti quoque in Ecclesiae communionem, qui propter fidem a Nestorio ejecti fuerant; Alexandrino tandem praesuli exsequendae sententiae provincia demandata. Damnati sunt in eadem synodo Pelagiani, ut qui societate erroris cum Nestorio jungerentur, eadem sententia percellerentur. Denique ex synodo scriptae septem epistolae a summo pontifice; Cyrillo scilicet ut sedis apostolicae vice in hoc negocio fungeretur; Nestorio, ut ad poenitentiam rediret; clero Constantinopolitano, ut constans remaneret in fide; Joanni Antiocheno; Rufo Thessalonicensi; Juvenali Hierosolymitano; Flavio Philippensi, id est, majorum sedium Orientis episcopis, ut strenue causam fidei agerent. Recitantur hae litterae parte I, concil. Ephes. cap. 15, 17, 19 et 20, consignanturque eadem temporis nota, III Idus Augusti Theodosio XIII et Valentiniano III coss, ideoque pertinent ad annum quadringentesimum trigesimum. [Col. 0216A] Cyrillus, acceptis Coelestini papae litteris, concilium in Aegypto coegit, et quidem Alexandriae, indeque synodicam misit Nestorio, qua continebantur tria, fidei expositio, duodecim anathematismi subscribendi, et denuntiatio sententiae ab eodem Coelestino latae, quae refertur part. I, concil. Ephes. cap. 36. Legati sunt a synodo episcopi quatuor, qui litteras Coelestini, et synodicam darent Nestorio, cleroque Constantinopolitano, ac archimandritis. Ii fuere Theopemptus Cabasorum, Daniel Darnensium, Potamion, et Macarius episcopi; consuetudo enim erat conveniendi episcopos majorum sedium, si quando vocandi essent ad judicium, per tres saltem episcopos, ut variis exemplis probat Garnerius, pag. 338. In ea synodica Cyrilli, et concilii Alexandrini est insignis locus, quo realis Christi corporis in Eucharistia praesentia, et incruentum missae sacrificium asseruntur: «Quin, et illud, inquit Cyrillus, et cum eo Patres synodi, non possum hoc loco non adjicere, [Col. 0216B] nempe dum unigeniti Filii, hoc est Jesu Christi mortem, et resurrectionem ex mortuis annuntiamus, ejusdemque in coelum assumptionem confitemur: incruentum in Ecclesia sacrificium nos celebrare, atque ad mysticas benedictiones accedere, eaque ratione sanctificari, utpote sacrae carnis, et pretiosi sanguinis Christi omnium nostrum salvatoris participes effecti. Neque enim illam ut carnem communem suscipimus: absit hoc, neque rursum tanquam divinam inhabitationem sortiti, aut dignitatis tantum verbo consociati, sed tanquam vere vivificam, ipsiusque verbi propriam,» et caetera apud Baronium anno 430, num. 55, legenda. Antequam sententia Coelestini ad Nestorium deferretur, hic tertiam ad Coelestinum epistolam dedit, in qua postquam Cyrillum perstrinxit, indictam a Theodosio imperatore generalem synodum monet, idque callide, velut insultans pontifici ob declinatam ipsius sententiam: «Placuit vero, inquit, piissimis [Col. 0216C] imperatoribus, Domino adjuvante, etiam synodum inexcusabiliter totius orbis terrarum indicere, propter inquisitionem aliarum rerum ecclesiasticarum,» quae vox, inexcusabiliter, et sacra imperatoris ad metropolitas, indicant non obscure, inquit Garnerius, qui primus hanc Nestorii indictam, et communicatam cum ipso indictionis quoque formam. Quare cum indictionis synodi Ephesinae decretum XIII Kalend. Decembris consignetur, ea epistola non multo post data, et quidem ante diem XXX Novembris, quo redditae sunt Nestorio decretoriae Coelestini litterae, in ea siquidem earum litterarum Coelestini non fit mentio, utique non omittenda, si acceptae a Nestorio jam fuissent. Dum haec Constantinopoli geruntur, eo appulerunt quatuor episcopi a synodo Alexandrina ad Nestorium missi, litterasque apostolicas Coelestini, et synodicas Cyrilli ejus vicarii Nestorio dederunt, et quidem die trigesima Novembris, ut Theopemptus legatorum [Col. 0216D] unus narravit Patribus Ephesinis par. I, act. I: «Die Dominica, inquit, post synaxim peractam, in episcopium ascendimus, ibidemque toto praesente clero, cunctisque fere illustribus astantibus, litteras, de quibus sermo est, Nestorio tradidimus: quibus acceptis constituit nobis, ut sequenti die sermonem cum eo haberemus. Abivimus ergo: at postero die reversos non admisit, neque etiam satisfecit litteris, sed publice pro concione, eadem, quae ante, et his quoque deteriora dogmata proposuit,» nempe die sexta Decembris, quo die sermonem illum habuit, quem recitat Garnerius pag. 85, quemadmodum et pag. 93 alium a Nestorio dictum, die altera id est Dominica, septima mensis Decembris die. Nestorius acceptis Romanae et Alexandrinae synodorum litteris, confestim exemplum Antiochiam misit, ad Joannem Antiochenum episcopum amicum suum, rogans ut a doctissimis episcopis [Col. 0217A] sui consilii, et nominatim ab Andrea episcopo Samosateno, hoc tempore inter Orientales doctrinae pietatisque fama celebri, et a Theodoreto episcopo Cyrensi scribendum curaret adversus duodecim anathematismos Cyrilli in hujus synodica contentos, quasi Apollinaris, Ariive haeresim renovarent. Illi anathematismi nihil aliud sunt, quam Patrum sententiae, quibus nihil continetur, quod non ubique ac semper omnes docuissent. Omnes reducuntur ad quatuor propositiones. Prima, quod Dei Filius vere sit factus homo. Secunda, quod idem sit, et non alius, Filius Dei, qui filius hominis, atque ita Deus ex muliere natus sit, duasque Verbum generationes habuerit. Tertia, quod Virgo sit Deipara. Quarta, quod Immortalis mortem pertulerit, et idem crucifixus, qui adorandus. Contra dictos anathematismos Cyrilli Andreas Samosatenus, et Theodoretus Cyrensis scripsere, sed eorum objecta ante Pascha anni quadringentesimi trigesimi primi Cyrillus diluit duplici Apologetico, altero adversus Orientales episcopos, [Col. 0217B] altero adversus Theodoretum. Uterque exstat apud Garnerium pag. 133 et 178. Sed cum interim videret Nestorius anathematismis Cyrilli quasi totidem telis suam doctrinam peti, duodecim et ipse anathematismos condidit, singulos singulis Cyrillianis respondentes, qui recitantur in part. I, concil. Ephes. cap. 29. Antequam Nestorio redderentur et litterae Coelestini papae ex synodo Romana datae, et synodica Cyrilli, Joannes Antiochenus episcopus ad ipsum miserat litteras ad se a Coelestino et a Cyrillo scriptas; cumque Nestorius ex iis intelligeret quanta suo capiti impenderet tempestas, tentavit eam in caput Cyrilli convertere. Quare cum ipsum apud Theodosium, tum impietatis in Deum, tum criminis in imperatorem accusasset, petiit convocari generale concilium, in quo judicium de reo institueretur. Theodosius, Nestorii instinctu, illud concilium indixit, atque ex universis dioecesibus episcopos [Col. 0217C] ad diem Pentecostes anni quadringentesimi trigesimi primi Ephesum vocavit, missis ad majorum sedium antistites Coelestinum Romanae, Rufum Thessalonicensis, Cyrillum Alexandrinae, Joannem Antiochenae, Juvenalem Hierosolymitanae, Capreolum Carthaginensis, litteris. Ut autem singulos sine excusatione vel mora, cum suis, quos idoneos scirent, venire jussit, ita vetuit, «ne ulla interim ante coactam synodum, communemque ejusdem, quae de omnibus danda esset, sententiam, fieret privatim a quibuscunque innovatio,» ut legitur part. I, concil. Ephes. cap. 30. Consulebat scilicet Nestorio, quem alioquin sententia sedis apostolicae de suo solio erat dejectura. Datum est Theodosii edictum Constantinopoli XIII Kalend. Decemb. Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC. ideoque anno quadringentesimo trigesimo. Porro synodum indictam non esse consilio Coelestini ex eo constat, quod litterae Coelestini redditae [Col. 0217D] sunt Nestorio die tantum trigesima Novembris, duodecim scilicet diebus postquam synodus indicta est, pugnantes enim alioquin sententias eodem tempore habuisset Coelestinus; cum hinc damnationis sententiam definitivam ferret in Nestorium; et exsecutores sententiae mitteret; inde causam concilio permitteret. Parte alia Nestorius ipse petitam a se synodum fatetur; unde et synodi petitor a Coelestino dicitur et legatis sedis apostolicae: et ipse Philippus presbyter ex legatis apostolicis unus, studiosissimus imprimis pontificiae dignitatis assertor, non a Coelestino, sed ab imperatoribus indictum concilium testatus est, ac eo tempore congregatum, quo sententia pontificis in Nestorium lata mandanda erat exsecutioni; et exsecutionem Cyrillo, non oecumenicae synodo, Coelestinus commisit., ut ex litteris Nestorii ac Coelestini et ex Actis concilii aperte constat. Ex quibus ruit sententia Petri de Marca qui lib. IV, de Concordia cap. 4, [Col. 0218A] num. 1, ait, videri Nestorium ad imperatorem appellasse, ab eoque rescriptum obtinuisse, quo tam Romanae, quam Alexandrinae synodi sententia vel suspenderetur, vel antiquaretur omnino, ruit, inquam, illa opinio, quia fundatur in eo quod Marca supponit prius significatam fuisse Nestorio utriusque synodi sententiam, quam vel quereretur apud imperatorem, vel concilium ipsius rogatu indiceretur, quod repugnat tum Sacrae Theodosii, tum auctoritati Marii Mercatoris, tum ipsi Nestorio. Unde cum sententia sedis apostolicae denuntiata non fuerit, nisi post synodum indictam, quod Marcam fugiebat, praeventa potius videri debet, quam edicto suspensa, si proprie loqui velimus. Cum Coelestinus anno quadringentesimo trigesimo primo Sacram imperatoris accepisset, Romam evocavit Occidentales episcopos initio mensis Maii, hique illic congregati, ut aiunt Patres Ephesini concilii in relatione ad imperatores, et rectam de fide sententiam magno consensu praedicarunt, eosque, qui [Col. 0218B] diversa sentirent, alienos esse penitus sacerdotio, et clero, et gradu definierunt. In ea synodo Romana delecti legati, qui in Ephesina Coelestini praesentiam supplerent, Arcadius et Projectus episcopi, ac Philippus presbyter Romanus. Illis legatis Coelestinus mandata seu instructiones dedit, quae licet non exstant, Baronius tamen ex epistola Coelestini ad synodum Ephesinam colligit, sic a Coelestino Romanaque synodo missos esse legatos in Orientem, non ut redditis irritis, quae ab eodem pontifice adversus Nestorium decreta erant, causa ejusdem novo subjaceret examini, sed potius ut sententiae in Nestorium a Coelestino latae iidem essent exsecutores. Quod sane confidentius asseruisset Baronius, si commonitorium Coelestini a Baluzio ex duobus codicibus mss. altero Colbertino, altero Vaticano erutum vidisset: ex eo enim manifeste constat legatos apostolicae sedis ad synodum Ephesinam missos, ut exsequerentur quae a Coelestino jam statuta fuerant [Col. 0218C] quoad res Nestorii, et decretis concilii pondus apostolicae auctoritatis adderent. Illud commonitorium dicitur datum die VIII Iduum Maiarum, Basso et Antiocho consulibus, ideoque anno quadringentesimo trigesimo primo. Licet terminum synodo Ephesinae a piissimis imperatoribus positum fuisse sacram Pentecostes diem, ideoque diem septimam mensis Junii, constet tum ex epistola ipsius synodi ad Coelestinum, tum ex epistola Cyrilli ad quosdam de clero Constantinopolitano, quae exstat tomo II Conciliorum, pag. 562, Patres tamen concilii in epistola ad imperatores pag. 570 aiunt: Vigesimo secundo die mensis Junii secundum Romanos congregati sumus. Joannes Antiochenus episcopus, qui de industria per viam trahebat moram cum Orientalibus, hujus dilationis causa fuit; scripsit tamen Cyrillo per episcopos duos, cum abesset tantum itinere quinque aut sex dierum, qui non semel testati sunt, sibi datum in mandatis a [Col. 0218D] Joanne, ne sacra synodus prorogaretur, si ipsum tardari amplius contingeret. Quare cum diebus sexdecim frustra exspectatus fuisset, synodus inchoata est, statimque divisa in duas communiones; minor Nestorio, major et sanior pars Cyrillo adhaesit, praesertim Memnon Ephesinus episcopus. Sed antequam haec prosequamur, de praeside et numero Patrum synodi hic paucis agendum. Joannes Launoius doctor Parisiensis negat Cyrillum vices Coelestini papae in concilio tenuisse, sed ut notat Baluzius in Notis ad Marium Mercatorem, pag. 488, nullus tergiversationi locus esse potest, cum in monumentis, «quae gesta sunt in Epheso sub praesentia eorum, qui de Roma venerunt episcoporum atque presbyterorum,» de Cyrillo dicatur, «regente etiam locum sanctissimi et beatissimi archiepiscopi Romanorum Ecclesiae Coelestini.» Adfuit igitur Cyrillus et tanquam episcopus Alexandrinus, et tanquam vicarius Coelestini, sicut paulo post Flavianus episcopus [Col. 0219A] Philippensis interfuit, et suo, ac Rufi Thessalonicensis nomine. Certe Cyrillus in Actis concilii hoc titulo ubique exornatur, etiam post adventum legatorum Romanae sedis, ut patet ex actione IV, ubi legati Romani statim post Cyrillum ante reliquos omnes episcopos nominantur. Imo et ante adventum legatorum, vice Coelestini praefuerat, ut liquet ex actione prima: «Considentibus in sanctissima ecclesia, quae appellatur Maria, religiosissimis et sanctissimis episcopis, Cyrillo Alexandriae, qui et Coelestini quoque sanctissimi sacratissimique Romanae Ecclesiae archiepiscopi locum obtinebat, et Juvenali Hierosolymorum,» etc., neque injuria, cum ei a Coelestino sedis apostolicae auctoritas delegata esset ad exsecutionem sententiae contra Nestorium in Romana synodo latae, de quo negotio agebatur in concilio Ephesino. De numero episcoporum, qui synodo adfuere, veteres non consentiunt, sed Baluzius citatus recte asserit illam opinionem videri veriorem, quae ducentos [Col. 0219B] aut circiter fuisse docet; id enim legitur in collectione Cresconiana, in qua nominantur et numerantur episcopi, qui Ephesinae synodo interfuerunt centum nonaginta, et idem numerus reperitur in Graeco codice bibliothecae Regiae num. 206. Standum itaque, ut recte Baronius, testimoniis Cyrilli et episcoporum synodi Ephesinae, quae manifeste docent episcopos, qui huic synodo interfuere, non fuisse ultra ducentos octodecim. In prima actione concilii, quae die vigesima secunda mensis Junii celebrata est, feria secunda, lectis omnibus instrumentis, et inter ea, Nestorii epistola ad Cyrillum, quae incipit, Admirabilium litterarum tuarum contumelias, etc., quae unanimi Patrum calculo explosa est, ob eamque Nestorius anathemate confixus, tanquam haereticus; lecta insuper Coelestini pontificis ad Nestorium epistola, et synodica Cyrilli ad Nestorium, illi per Theopemptum, Danielem, Potamionem et Macarium episcopos [Col. 0219C] traditis: exceptis subinde illorum testimoniis, quibus asseruerunt Nestorium non satisfecisse, neque Coelestini, neque Cyrilli, et synodi Alexandrinae litteris, sed publice pro concione eadem quae ante, et his deteriora dogmata proposuisse: lata est in Nestorium haereseos nefariae convictum reum et auctorem, exauctorationis et excommunicationis sententia, in qua maxime notandum quod synodus ad eam ferendam coactam se dicit per sacros canones, et epistolam SS. Patris et comministri Coelestini, Romanae Ecclesiae episcopi. Haec sententia postridie, nempe die vigesima tertia mensis Junii Nestorio significata est. Joannes Antiochenus episcopus, quinto die a lata in Nestorium sententia advenit, die Sabbati, ideoque die vigesima septima Junii, eademque die suum conciliabulum egit, et ut habet relatio quintae actionis ad Coelestinum papam, «Joannes simul atque Ephesum ingressus est, antequam pulverem ex itinere [Col. 0219D] contractum excussisset, antequam se veste exuisset, rem ausus est impiam. Etenim privatum scriptum quoddam confecit, depositionisque nomen et contumeliam impegit sanctissimo Cyrillo et sapientissimo Memnoni. Excommunicationis nomine etiam universae synodo contumeliam fecit. Insuper haec scripto etiam publico mandata deposuit legenda quibuslibet, theatri parietibus affigens, ut suae impietatis spectaculum exhiberet.» Tum, ut legere est in cap. 12 synodici tragoediae adversus Irenaeum, Joannes Antiochenus, praesente sua synodo, ac Candidiano comite, qui ab imperatore ad concilium missus fuerat, ut ordinem servari curaret, dixit Cyrillum aliosque episcopos, in quos sententiam tulerat, velle missarum celebrare collectam, seque rogare magnificentiam ejus, ut ad eos transiret et contestaretur, «ne calcarent ecclesiasticas sanctiones et pia decreta, neque collectam celebrarent viri, quorum juste quidem quidam depositi, [Col. 0220A] alii vero communione privati sunt propter haereticam vesaniam, et inexplicabiles tumultus illicitos, piarumque sanctionum contemptum.» Candidianus haec postea retulit ad synodum: «Ego in ipso Sabbato ad vesperam rogavi, et sequenti die valde diluculo vadens ad reverendissimum episcopum Cyrillum, id est Dominico die (ideoque XXVIII mensis Junii) non cessavi rogare atque precari, ut meae postulationi concederet. Illi vero non acquiescentes exierunt, collectamque fecerunt. Contra quos contendere ultro non valui.» Liquet autem ex Actis synodalibus Joannem audita Candidiani relatione, conclusisse Cyrillum cum suis denuo praevaricatum esse, deliquisse in quartum canonem Antiochenum, et minatum esse sese ad principes relaturum. Statim post primam synodi actionem Candidianus Nestorio favens retulerat ad imperatorem de gestis in concilio; retulerat et Nestorius, sed ita mendaciter, ut animum Theodosii, jam in Nestorium pronum, et a Cyrillo aversum in totam synodum commoverint. [Col. 0220B] Candidiani relatione Constantinopoli lecta, Theodosius rescripsit continuo per Palladium magistrianum, jussitque omnia rescindi, tanquam vitio gesta, et communi sententia examinari dogmata, ut tanto facilius omnes consentirent; nec ulli faciendi potestatem exeundi Epheso, sive in patriam, sive ad comitatum, priusquam omnia rite absoluta essent, quo foret necessitas rei maturandae. Synodus questa est, Candidiani artibus factum hactenus, ut veritas lateret imperatori, petiitque ab eo accersiri, et una quinque episcopos, qui coram exponerent, quid rerum ab utraque parte, et qua ratione gestum esset. Interim die decima Julii Arcadius et Projectus episcopi et Philippus presbyter Coelestini pontificis legati Ephesum appulere, et excepti sunt a concilio, celebrataque eodem die actio secunda synodi oecumenicae, in qua lectae ritu solemni Coelestini litterae; ipsi a Patribus acclamatum: «Novo Paulo Coelestino, Coelestino custodi fidei, Coelestino cum synodo concordi, [Col. 0220C] Coelestino universa synodus gratias agit.» Postridie habita actio tertia, in qua lecta quae ante gesta fuerant in depositione Nestorii; et dicta in eumdem Nestorium a tribus legatis sigillatim sententia; postea relatum a synodo ad imperatorem de legatorum adventu, et utriusque Ecclesiae consensu in damnatione Nestorii; ac tandem postulata discedendi facultas quasi omnia peracta essent. Actio quarta celebrata est die decima sexta Julii, in qua oblatus a Cyrillo et Memnone libellus quo apud S. synodum expostularunt, de injuria sibi ab Orientalibus facta, petieruntque vocari Joannem Antiochenum; qui cum non compareret, pronuntiatum a Patribus irrita esse, quae Joannis synodus fecisset adversus Cyrillum et Memnonem; decretumque, ut hac de re scriberetur imperatori, ac tertio citaretur Joannes, priusquam jure in ipsum ageretur. Actio quinta habita est die decima septima mensis Julii, et Joannes tertio vocatus; qui cum renuisset [Col. 0220D] legatos episcopos per se audire, synodus lata in eum, ejusque episcopos excommunicationis sententia, statuit iterum irrita esse, quae adversus Cyrillum aliosque gesta essent. Interim Joannes tentavit occupare litteris imperatoris animum, ab eoque petiit synodum vocari, aut Constantinopolim, aut certe Nicomediam, unde citius nuntii perferrentur in urbem regiam. Irenaeus comes, quem Joannes ad imperatorem miserat, Constantinopolim venit, et procuravit damnationem Cyrilli in Ecclesia publicari. Verum adveniente Joanne medico, et syncello Cyrilli, aula in duas partes scissa est. Vicit sententia de mittendo e primoribus aliquo, qui tres esse depositos nomine Theodosii juberet, Cyrillum, Memnomen, et Nestorium, omnesque in unam synodum cogeret. Missus igitur Joannes comes Sacrarum, cum litteris imperatoris ad omnes utriusque partis episcopos nominatim inscriptis, ut coitionis in unam synodum initium darent. Ex relatione ad Coelestinum facta, constat [Col. 0221A] Pelagianorum depositionem ab ipso decretam Ephesinos Patres confirmasse in hac actione quinta. Die vigesima Julii celebrata sexta actio, in qua damnatum symbolum Theodori. Die denique ultima Julii coacta septima actio. Interim Joannes Sacrarum comes Ephesum advenit, et episcopos ambarum partium ad suum diversorium vocavit. Adfuerunt Joannes Antiochenus, et Nestorius cum suis; adfuit et Cyrillus cum aliis episcopis, ortaque est altercatio, aliis negantibus Nestorium interesse debere, aliis contra contendentibus, et Cyrillum rejicientibus. Comes Nestorium et Cyrillum in custodiam tradidit, monuitque imperatorem, episcoporum animos irreconciliabiles esse. In his rerum angustiis jubet imperator Nestorium a concilio recedere, et ex utraque parte legatos ad regiam urbem venire. Suos legatos elegit sacra synodus, suosque Orientalis factio; qui ultimi suis ad socios litteris se Chalcedone fuisse die quarta Septembris testantur. Imperator legatos schismaticorum [Col. 0221B] in villa Rufiniana quinquies audivit, et quidem satis benevole in speciem, sed jussit legatis synodi catholicae sese comitari, ut episcopum Constantinopoli ordinarent, Orientalibus interim Chalcedone relictis. Hi tandem post acceptam abeundi potestatem, miserunt suis Ephesum, deploratam esse Nestorii causam, et Cyrillianos tyrannide, adulatione, et donis omnes decepisse. Quid a suis legatis oecumenica synodus acceperit, Acta non referunt; sed tantum Cyrillum die trigesima mensis Octobris Alexandriam appulisse, et a suis quasi triumphantis exercitus ductorem acceptum esse. Haec summa rerum post septimam actionem gestarum. Episcopi a synodo oecumenica ad Theodosium imperatorem missi Constantinopolim pervenientes, die vigesima quinta mensis Octobris, quadrimestri spatio post Nestorii abdicationem elapso, Maximianum ex monacho presbyterum, non quidem excultissimum litteris, sed probatae fidei ac pietatis virum [Col. 0221C] Constantinopolitanum episcopum ordinarunt. Nestorius in suum sancti Euprepii monasterium ante portas Antiochiae situm a Theodosio amandatus est; unde postea ad alia loca deportatus, ejusque libri, jubente Theodosio, combusti, ut legere est in Annalibus Baronii, et in eorum Critica. Maximianus statim ab ordinatione sua in synodo Constantinopolitana litteras de more dedit ad primas sedes, atque etiam ad episcopos veteris Epiri, quos schismatici fallere tentabant, proinde ac si sanctae synodi communione fruerentur, quamvis a pristina sententia non recessissent. Synodus Ephesina in epistola, quam ad omnes orbis Ecclesias misit, enumerat episcopos a se gradu vel Christiana communione privatos, et inter eos meminit Joannis Antiocheni patriarchae, Dorothei metropolitani episcopi, Halladii Tarsensis, Himerii Nicomediensis, et Eutherii Thyanensis. Horum vero, quia a synodo Ephesina depositorum, ob singularem eorum contumaciam, depositio [Col. 0221D] in hac Maximiani synodo Constantinopolitana confirmata. Hoc decretum retulit synodus ad Coelestinum, ut ab eo confirmaretur, et Maximianus ex ea synodo ad eumdem Coelestinum synodicas misit. Verum Coelestinus, die decima quinta Martii anni quadringentesimi trigesimi secundi, respondens ad synodicas Maximiani, et ad relationem synodi Ephesinae de ejus meritis ac virtutibus, decretum illud quoad omnes suas partes confirmandum non judicavit. Censuit enim omnes Nestorii asseclas, et Ephesi damnatos episcopos, a suis sedibus non extrudendos, nec eisdem omnem spem veniae, et restitutionis praecidendam. Quare existimavit decretum istud nimis darum, ac contrarium antiquo canoni, olim S. Athanasii suasu a Romana Ecclesia edito, quo solis haeresiarchis, licet poenitentibus tollebatur spes pristini gradus recuperandi. Hunc canonem quoad Nestorianos Coelestinus observari voluit, et quidem cum alia extensione, illorum nempe respectu, quos proprie [Col. 0222A] cum auctoribus haeresis constat omnium fratrum subscriptione damnatos. Deinde affirmat pontifex non tantum a Romana Ecclesia hanc clementiam inductam; sed etiam per imperiales leges stabilitam, ideoque non posse non adhiberi redituros e Nestorii haeresi episcopos, debere ipsum cum suo dogmate anathematizare, atque ita Ecclesiis suis reddi; hanc professionem exigi, et praestari debere etiam ab episcopis, qui principi obrepserant, et qui per saecularem auctoritatem Ecclesias suas receperant. Ubi loquitur Coelestinus de Joanne Antiocheno, aliisque apud Ephesum damnatis episcopis, quos ad propria dimittens Theodosius, orthodoxos et innoxios judicaret. Hos enim Coelestinus ad istam professionem compelli mandat. Denique eamdem clementiam erga Joannem Antiochenum adhibendam jubet, licet factionis caput, et omnium suffragiis damnatum, quia nempe non propter haeresim, sed propter tumultum ac contumaciam damnatus fuerat. Semipelagianismi initia referuntur ad annum [Col. 0222B] quadringentesimum vigesimum octavum; cum eo anno S. Augustinus scripserit epistolam CCXVII, alias CVII ad Vitalem Carthaginensem datam. In ea Augustinus, sciens Vitalem virum eruditum docere initium fidei non esse donum Dei, fortiter reclamavit, aitque: «Illi (nempe Pelagiani) omnia ad fidelem piamque vitam hominum pertinentia ita tribuunt libero arbitrio, ut habenda ex nobis: non a Domino putent esse poscenda: tu autem, si ea quae de te audio, vera sunt, initium fidei, ubi est etiam initium bonae, hoc est piae voluntatis, non vis domum esse Dei, sed ex nobis habere contendis, ut credere incipiamus: caetera autem religiosae vitae bona Deum per gratiam suam jam ex fide petentibus, quaerentibus, pulsantibus donare consentis.» Vitalem ex precibus Ecclesiae confutat Augustinus, ac duodecim regulas proponit ad fidem Ecclesiae pertinentes circa quaestionem de gratia Dei. Cum Semipelagianorum factio quae in Africa ortum [Col. 0222C] habuit, in Galliis augeretur, Prosper Aquitanus presbyter, S. Leonis papae postea notarius, et Hilarius vir laicus, qui Augustini doctrinam defendendam susceperant, Romam ad Coelestinum papam profecti, obtinuerunt anno circiter quadringentesimo trigesimo secundo epistolam ad Galliae episcopos datam, in qua eosdem acrius increpuit, quod tantam licentiam presbyteris darent, ut indisciplinatas quaestiones vocantes in medium pertinaciter praedicent adversantia veritati. Eadem epistola, S. Augustini nomini obstrepentes reprimit, huncque debitis exornat laudibus. Exstat ea tom. II Concil., sed sine die et consule, cum tamen in ea sermo sit Augustini tanquam mortui, haec epistola vel anno 431, vel insequenti scripta. Huic epistolae in plerisque codicibus subjiciuntur praeteritorum sedis apostolicae episcoporum auctoritates de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio, sed haec jure merito distinguuntur ab epistola Coelestini [Col. 0222D] in editione Labbaeana. Nam decem istorum capitulorum stylus plane diversus est a stylo epistolae. Sirmondus tom. I Concil. Gall. ea capitula Coelestino abjudicat, sed certum illorum auctorem preferre non audet. Quesnellus tom. II Oper. S. Leonis M., dissert. III, divum Leonem M. verum horum parentem esse existimat. Verum cardinalis Norisius in Vindiciis Augustinianis cap. 8 putat ea capitula esse Prosperi Aquitani; et Antelmius in dissert. de veris Operibus sanctorum Leonis martyris Prosperi Aquitani Quesnellii opinionem evertit, et ex vocibus et locutionibus, quibus Prosper uti solet, cum verbis hujus indiculi minutatim collatis ostendit, unum eumdemque Prosperum in praefatione ad objectiones Vincentii Lirinensis, indicare se ex sedis apostolicae mandato capitula illa composuisse. De Semipelagianorum damnatione agetur sub Bonifacio II. De eorum erroribus legendus Natalis Alexander saeculo V. [Col. 0223A] Coelestinus epistola secunda ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis plura statuit. Primo, reprehendit clericos qui in vestitu novum usum induxerant, incedentes amicti pallio et lumbos praecincti, quos jubet, illum quem a majoribus accepissent habitum retinere, quod praestaret moribus magis, quam indumentis sacerdotalem praeseferre decorem. Secundo, probibet ne poenitentia morientibus degenetur, «Horremus, inquit, fateor, tantae impietatis aliquem reperiri, ut de Dei pietate desperet, quasi non possit ad se quovis tempore concurrenti succurrere, et periclitantem sub onere peccatorum hominem, pondere quo se expediri desiderat, liberari,» etc. Tertio, vult per gradus ecclesiasticos promovendos esse episcopus, non ex laicis assumendos, neque criminosos. Quarto, decernit ut unaquaeque provincia suo esset contenta metropolitano, Bonifacii constitutionem confirmans circa Narbonensem et Arelatensem Ecclesiam. Quinto, vetat nullum invitis episcopum dari, et absque cleri, plebisque [Col. 0223B] consensu consecrari, vacantis Ecclesiae clericos, extraneis, ut in sacris electionibus, anteponi; nullum bigamum, nullum viduae maritum ordinari praecipit, factasque hujusmodi personarum ordinationes illegitimas pronuntiat. Tandem Massiliensis episcopi, qui unius e suis coepiscopis interfectori gratulatus fuisse dicebatur, causam Gallicanis episcopis provinciarum Viennensis et Narbonensis judicandam delegat. Non solum Pelagianos Italia, sed etiam Novatianorum episcopum, Roma expulit. Socrates enim qui lib. VII, cap. 9, dixerat Innocentium Novatianos Romae degentes persequi coepisse, multasque eis ecclesias ademisse, postea cap. 11 ejusdem libri scribit: «Huic (nempe Bonifacio) successit Coelestinus. Et hic quoque Novatianis ecclesias quas Romae habebant, ademit; et Rusticulam eorum episcopum clam in privatis aedibus plebem colligere compulit.»
[Col. 0223C] Linea 5.— Hic fecit constitutionem de Ecclesia, maxime et de religione (al. regione ), etc. Diximus in praecedenti pontificatu de appellationibus Africanorum ad S. sedem interpositis praesertim Antonii Fussalensis episcopi in ea sede constituti curante Augustino, quae ab Hipponensi sua fuerat idcirco sejuncta. Hunc de criminibus accusatum synodus provinciae deposuerat ab episcopatu. Provocaverat is a synodi sententia ad Romanum pontificem Bonifacium, quo subinde vita functo scribit Augustinus ad Coelestinum successorem: obtestatur, et rogat productis rationibus et exemplis recentibus, ne infirmet judicium episcopale justa causa subnixum; se ex transmissis actibus recogniturum, episcopos minus severam fortasse quam oporteret in eumdem sententiam tulisse. His permotus Coelestinus juxta Augustini insinuationes ac petitiones egisse videtur. Alterum appellationis exemplum Apiarius presbyter [Col. 0223D] dederat sub Zosimo et Bonifacio. Verum sub Coelestino novis de criminibus accusatus ita succubuit; ut etiam coram legato Faustino a S. sede transmisso ad ejus restitutionem exsecutioni mandandam, se reum confessus ansam dederit episcopis Africanis impetrandi quasdam moderatorias leges in causis appellationum, quae non infringerent aut imminuerent sedis apostolicae potestatem, sed disciplinae recte per canones institutae exactiorem observantiam inducerent. Quod constat ex synodicis litteris episcoporum. Salva in primis Sardicensis canonis auctoritate, quae Romani episcopi potestatem ita declarat: «Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut e latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi quid velit, et aestimet. Et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes ejus auctoritatem a quo destinati sunt, erit in arbitrio.» (Sard. con. can. 7.) [Col. 0224A] Id ita ratum fuit, ut quocunque tandem consilio sese subducere tentarent Africani a transmarinis appellationibus, ea tamen disciplina viguerit juris antiqui a S. sede per Africam de more exerciti ecclesiasticis in judiciis: quandiu regiminis ecclesiastici forma ibi superstes fuit, quod aperte contestata est synodus in Africa celebrata anno 646 circa reformationem judicatorum ab ecclesiasticis in provinciis ita scribens Theodoro papae: «Maxime vero justeque ab ipso praesulum examinari debet vertice apostolico, cujus vetusta sollicitudo est tam mala damnare, quam probare laudanda. Antiquis enim regulis sancitum est quidquid quamvis in remotis agatur provinciis non prius tractandum vel accipiendum sit, nisi ad notitiam almae sedis vestrae fuisset deductum: ut ejus auctoritate justa quae fuisset pronuntiatio firmaretur.» (Synodica Africanorum ad Theodorum papam.) Curam apostolicam suam omnes in provincias [Col. 0224B] extensam declarat Coelestinus in Decretali ad episcopos Viennensis ac Narbonensis provinciae data ad confirmandam veterem disciplinam. «In speculis, inquit, a Deo constituti, ut vigilantiae nostrae diligentiam comprobantes et quae coercenda sunt resecemus, et quae observanda sunt sanciamus. Circa quamvis longinqua spiritualis cura non deficit, sed se per omnia qua nomen Dei praedicatur extendit: nec notitiam nostram subterfugiunt quae in eversionem regularum novellae praesumptionis auctoritate tentantur.» In alia vero ad Perigenem et episcopos per Illyricum constitutos vicarii apostolici a se constituti auctoritatem enuntiat, scribens: «Ad eum, fratres charissimi, quidquid de causis agitur, referatur: sine ejus consilio nullus ordinetur: nullus usurpet illo inconscio commissam sibi provinciam. Colligere nisi cum ejus voluntate episcopos non praesumant: per eum etiam ad nos si quid est referatur.» Prae caeteris autem provinciis tractus occidentalis [Col. 0224C] emicuit in Britannia et Hibernia praesens omnibus cura apostolica Coelestini, narrante Prospero in Chronico. «Nec vero segniore cura ab hoc eodem morbo (Pelagianismi) Britannias liberavit, quando quosdam inimicos gratiae Dei solum suae originis occupantes ab illo etiam secreto exclusit Oceani.» Methodum vero curationis attexit, scribens: «Agricola Pelagianus Severiani Pelagiani episcopi filius Ecclesias Britanniae dogmatis sui insimulatione corrupit: sed adactione Palladii diaconi (Romanae Ecclesiae, unde eum miserat) papa Coelestinus Germanum Antissiodorensem episcopum vice sua mittit, ut deturbatis haereticis, Britannos ad catholicam fidem dirigat.» Hic nempe Germanus idem est, quem scriptor aequalis eorumdem temporum affirmat (Constant. lib 1, cap 19 apud Surium, tomo IV) a Gallicanis episcopis missum una cum S. Lupo Trojae episcopo eadem de causa, quam Coelestinus prae oculis habuit, et Prosper exponit (adv. Collat. in fine) «ordinatio Scotis episcopo [Col. 0224D] (Palladio) dum Romanam insulam studet servare catholicam, fecit etiam barbaram Christianam.» Coelestinus citra dubium insinuavit episcopis Galliarum Magnae Britanniae proximis, ut ex suo coetu seligerent eos qui viderentur aptiores ad eam provinciam obeundam. His vero, qui ita designati et selecti essent, vicarii apostolici munus a se concredi, «papa Coelestinus vice sua mittit.» Ad Scotos igitur in Christum credentes ordinatur a papa Coelestino Palladius, et primus episcopus mittitur. Prosper ad ann 432, in Chron. Appellatus est Palladius Scotorum apostolus: qui deinde in Hiberniam profectus jussu Romani pontificis, cum paulo post decessisset vita, successorem habuit Patricium illum sanctitate percelebrem, qui eadem insula ad fidem Christianam conversa, Hiberniae apostolus meruit appellari. Dum haec in Occidente geruntur a Coelestino, illius vigilantiam ac zelum exercuit imminens Orientalibus [Col. 0225A] Ecclesiis ruina: quam providenter avertit, vicibus pariter suis beato Cyrillo demandatis. Haeresis Nestorianae funesta origo ruinam hanc [Col. 0226A] minabatur: cujus Historiae summam ex Pagio selectis notis paulo ante praemissam non est cur hic repetamus ex D. archiepiscopo Somier.
62 Coelestinus, natione Campanus [Col. 0199] C. B, Romanus. , ex patre, Prisco, sedit annos * novem, mensem unum, dies novem [Col. 0199] B, ann 8, m. 5, d. 3, a Coss. Mariniani et Asclepiodi ad Aetium et Valerium Coss. . Hic fecit multa constituta, et constituit, ut centum quinquaginta psalmi David ante sacrificium psallerentur antiphonati [Col. 0199] C, antiphonatim. , quod ante non fiebat, nisi tantum [Col. 0199] C, sed tantum. recitabantur Epistolae Pauli apostoli, et sanctum Evangelium, et sic missae fiebant. Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, maxime et de regione [Col. 0199] C, de religionibus. quae hodie [Col. 0199] C, quod reconditum. archivio Ecclesiae tenentur reconditae. Sic dedicavit basilicam Juliae [Col. 0199] C, Juliam. , in qua obtulit post ignem reticum [Col. 0199] C, patenam argenteam pensantem libras quindecim; scyphos argenteos duos pensantes singuli libras octo; amas argenteas duas, pensantes singulae libras decem; [Col. 0201] candelabra argentea duo [Col. 0201] C, 7. , pensantia singula libras triginta; cantharas cerostratas aereas 14 [Col. 0201] C, 24. , pensantes singulae libras triginta; item coronas argenteas decem, pensantes singulae libras 10. Ad beatum Petrum [Col. 0201] C Paulum. , apostolum Pharum cantharum, pensantem libras viginti quinque ex argento purissimo. Cantharas argenteas cerostratas in gremio basilicae viginti quatuor, pensantes singulae libras viginti Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem, presbyteros 32, diaconos 12, episcopos per diversa loca 46: qui etiam sepultus est in coemeterio Priscillae, via Salaria VIII Idus Aprilis, et cessavit episcopatus per dies 21 [Col. 0201] C, 20 .
[Col. 0227A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Numero 63, linea 2, B. Basso patricio. lin 5, B, purgatur 66 episcopis. Num 64, lin 3, AB, singulas lib 20 lin 4, A, lib 15 B. lib 25. lin 5. AB. lib 12 dict. lin 5 et 6, lib 10, B, 50; A, aureos ministeriales duos. lin 7, A, libras singulas. lin 9, coronam et pharum argentea. lin 11, AB, pens sing lib 15. lin 13, AB, attiguis A, solid 300. lin 14 AB, sol 92. lin 15, AB, clericis. lin 17, AB, pistrino. lin eadem A, sol 153. AB, siliquas tres; B, domos Clodii in Sisicino. Sicinnium, praestantem solidos 104. lin 18 et 19, AB, libras 20. Num 65, lin 2, B, gemmis pretiosissimis, quam voto gratiae suae. lin 5, A, libras 610 B, librarum 2000. lin 9, B, ornavit latomis transennam; A, transeundam. lin 11, A, platonias; B, latomas purpureas. lin ead, A, absidam argenteam. lin 15, et 16, B, scyphos, pensantes singulos argenteos. lin 16, AB, auream lucernam nixorum, pensantem [Col. 0227B] libras 10. lin 20 et 21, AB, pensantes singulas. linea 21, A fara argentea 40; B, aerea 60. linea 24, fecit autem monasterium in catacumba, fecit et fontera baptisterii ad S. Mariam, et columnis purpureos exornavit. Hic constituit columnas in baptisterio basilicae Constantinianae, quae a tempore, etc. linea 27, B, latomas. linea 16, B, fecit autem scyphos aureos 3, unum ad S. Petrum, qui pensat [Col. 0228A] libras sex, ad beatum Paulum unum, qui pensat libras sex, ad beatum Laurentium unum, qui pensat libras tres. Calices ministeriales aureos 12, pensantes singuli libras sing. linea 28, B, ordinationes tres lin 29. A, diaconos 15. Num 63, lin 1, Sixtus nat Rom lin 2. Hic post annum unum et m. 8 incriminatus est a quodam Basso; hoc audiens Valentinianus A. i. lin 4 et 5 exam jud synodici purgatus est a 56 episc et c. est Bassus a synodo, ita tamen ut in ultimo die viat ei n. n. p. h. eccl; quo audito Valent A. cum Placidia A. matre ejus. lin 9, praedia ejus ecclicat sociaverunt. Nutu autem divinitatis intra m. 3. defunctus est Bassus. lin 12, tractans et recondens sep ad S. Pet apost. Num 64, lin 1, hic Xistus fecit basilicam S. M. Virginis, quae ab antiquis cogn Liberii, juxta Macellum [Col. 0228B] Libiae, ubi et obtulit haec dona: alt. lin 3, pens sing lib 60. lin 4, pens sing lib 4 ( M, lib 60); scyphum arg pens lib 12, scyphos arg 5 pens sing lib 10, calices arg ministeriales 10 pens sing lib 10 ( M, lib 3) aquamanules argenteas 10 pens singulae lib 8; coronam argenteam farum ante altare pens lib 30 coronas argenteas farales 28 pens sing lib 10; cand arg 3 pens sing lib 20 th. a. p. lib 15 c. cerostrata [Col. 0229A] aur 24 pens sing lib 15; poss Scauranam ( M, Scaurianam) in territorio Cajetano (M, Gaj) cum omnibus adjacentibus adtiguis, praest sol 307 et trimissum ( M, trimisium). lin 13, trimisium. Possessionem celeris in territ Affiliano, praest. sol 111 et termissum. Domum Palmas intra Urbem, juxta basilicam, cum balneo et pistrino, pr. sol 154; possessionem Marmoratum in territ. Praenestino praest sol 111 et trimisium, domum Claudii in Ficinum ( M, in Fitimum) praest sol 104 cervum argenteum fundentem aquam in fontem, pens lib 25. Omnia vasa baptisterii argentea sacrata, pens sing lib 15. Cenacula quoque e regione graduum adhaerentia basilicae, vel quidquid intrinsecus esse videtur. lin 21, A, pens lib 400. Num 65, linea 1, imag aur Salv gemmis pretiosis ornatam, et 12 apostolos cum 12 portis argenteis super confessionem beati Petri apost. Fecit quoque val A, ex. r. linea 5, fuerat pensans lib 2610 ( M, 2700), hujus tempor. linea 7, ex argento, pens [Col. 0229B] lib 200. Item fecit X. linea 9, transcendam fecit quoque altare ad confessionem sancti Laurentii de argento purissimo, pens lib 50, cancellos argenteos. linea 12, ducentas. Fecit quoque basilicam aliam beati Laurentii, qui Valentinianus Aug ei concessit, ubi obtulit haec dona: Paten arg 3 pens sing lib 10, scyphos argent 4 pens sing lib 8, scyphum argent. ( M, aureum) singularem, pens lib 10, ornatum margaritis, in ora R. cod lucernam nixorum 10 auream, pens libras 10, quae non sunt in codice M. calices minor arg 12, pens sing lib 2, aquamanules argenteas, 2 pens sing lib 8, ministeriales argenteos ad baptismum vel poenitentiam 2 pens sing libras 10. Fecit autem monasterium in catacumbis. Fecit et fontem baptisterii ad S. Mariam, et columnis porphyreticis exornavit. Hic constituit columnas in baptisterio basilicae Constantinianae, quae a tempore Constantini Aug fuerant congregatae ex metallo porphyretico numero 8, quas erexit [Col. 0229C] cum epistiliis suis, et versibus exornavit. Concham aurichalcam 1 pens lib 20; coronas argenteas pharales, linea 22, quindecim, canthara cerostrata 3 in gremio basilicae 24 fara aerea 60, candelabra arg 2 pens sing lib 30: fecit quoque in basilica Const. linea 24, quod ante non erat. Item in epistilia ( M, ibidem epist), marmorea. Erexit quoque columnas porphyreticas, quas Constantinus. linea 26, quas et versibus ornavit. linea 28, episc et numerum sc. commemorans. Hujus temporibus fecit Petrus episcopus Illyrica detergente ( error codicis corrigendus ex Musivo S. Sabinae, ubi legitur: Illyrica de gente) Athenis basilicam S. Sabinae in monte Aventino in urbe Roma juxta monasterium S. Bonifacii, in quo et S. Alexius jacet. Fecit etiam in ecclesia S. Sabinae fontem ad baptisterium. Hic Sixtus fecit ordinationes 3 in urbe Roma per m. Dec, presbyt 28, [Col. 0230A] diac 12, episc per div loca 52, qui etiam sepultus est via Tiburtina in crypta. lin 33, episc dies 22. Caetera non sunt in codd Regio et Maz. Num 63, lin 1, Sixt nat Rom lin 2, post annum unum et m. 8 incriminatur a q. Vasso eod t. lin 5, judicium synodicum purgatur a 56 episc et cond Vassus a S. ita tamen, ut ultimo die. lin 9 et 10, sociavit. Qui nutu d. lin 12, recondens sep. Num 64, lin 5, pens lib 12. lin 6, min aureos 2 pens sing lib sing cal min arg. lin 7, aquam. lin 8, pharum. lin 9, pens sing lib 10. lin. 10 pens sing lib 20. lin 11 cereost. ibid pens sing lib 15. Possessio Scauriana territ Gazitano. lin 13, attiguis sol 312 et trim. Possessio territ Afiliano, pr. lin 16, domus Palmati. lin 17, 154 siliquas 3. Domus Claudii in Sicinum, praest sol 103. Cervum in fontem argenteum fund aq. pens lib 20 omnia v. Num 65, linea 2. Salv gemmis p. ornatum f. c. [Col. 0230B] B. apost. Fecit autem v. A. linea 4, in basilicam A. linea 5 1610. linea 7, ex argento q. h. linea 9, transsendam. linea 13, quod Val H. A. ubi et obtulit pat. linea 15, tres pens sing lib 15 scyph arg pens lib 8, scyphum singularem aureum. linea 17, decem Lucernam nixorum auream, pens lib 10. linea 17, pens sing lib 2. Aquam. linea 22, cantara cereost i. g. b. aerea 24. Phara aerea 60. linea 24, quod ante non erat. linea 25 epistolia marm. linea 27, platonia. linea, 32. Qui etiam f. linea 33, episc d. 22. Caetera desiderantur. Num 63, Linea 1. Flor duo, Xixtus. linea 6. Flor, ultimo die. linea 8. Flor, Placidia. Num 64, lin 2, Holst., macellum Libyae, inscriptio antiqua ibidem. Num. 65, lin 31, Vat, Roma. lin ult. Flor, dies 12. Num 63. lin 1, Xystus tertius. linea ead Xysto. lin 5, judicio synodi, eum purgant a quinquaginta sex episcopis et condempnatus Bassus a synodo. lin 8, Placidia Augusta. Num 64, lin 1. In margine codicis Otthoboniani R. P. D. Penia haec adnotavit: Tomo II Epistolarum Summorum Pontificum nuper Romae editarum, pag 714, exstat epistola Hadriani papae I, qua diluuntur objectiones contra septimam synodum, et paulo ante finem in responsione incip: Nos quidem infra scientes. Num 65 lin 1, in margine alia lectio manu Peniae. imagines XII Apostolorum. linea 3 et 4, Valentinianus Augustus ex rogatu Xysti episcopi. linea 7, Xystus episcopus. linea 8, 9, et ornavit transendam. linea 19 et 20, concam aurocalincam. linea 21, faras cantharas argenteas III.
[Col. 0229D] Num 63 linea 1.— Sedit annos octo. Cum sedisset annis octo minus triginta diebus V Kalendas Aprilis, anni Christi 440, qui est Theodosii 33, et Valentiniani imperatoris 16, ex hac vita migravit (S. Prosper in Chron Baron ann 440). Num 64, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Mariae, quae ab antiquis Liberii cognominabatur. Fortasse in ampliorem formam restituit, et amplioribus ornamentis exornavit in laudem et honorem Dei Genitricis Mariae, cui, de Nestorii blasphemiis triumphanti, tantum triumphalem fornicem erigere voluerit. Num 65, linea 5— Quod a barbaris sublatum fuerat. Hinc plane intelligimus, quod dum Gothi Urbem occuparent, non ab omnium ecclesiarum ornamentis abstinuerint, sed ab iis duntaxat, quae ad basilicas sanctorum apostolorum Petri et Pauli spectare sciebant. Linea 26 et 27.— Quas et versibus exornavit. [Col. 0230D] Horum versuum in octangulato opere, binos in singulis epistyliis exaravit. Cumque de originali peccato catholicam assertionem contra Pelagianam haeresim contineant placuit eosdem hoc loco recensere, ut qui utiliter toto orbe promulgantur, in perpetuas aeternitates conserventur,
Linea 32.— Sepultus est. Injurias quas supra notis epistolae primae Sixti primi, Sixtum primum Romanum pontificem et martyrem, post obitum auctore Hieronymo pertulisse diximus, easdem etiam, et quidem majores Sixtus III, de quo hic agimus sustinuit. Nam sicut ejus nomine ab Origenistis prodiit liber Sixti, vel sexti Pithagorici; ita hujus Sixti nomine a Pelagianis tria volumina scripta fuerunt. Primum de divitiis; secundum de malis doctoribus, operibus fidei, et judicio futuro; tertium vero de castitate. Haec Pelagianismis referta esse ostendit Baronius ann. 440, n. 7 et seq. ex eo quod primo volumine Pelagianum hoc contineat, non posse salvari divitem, nisi omnia sua pauperibus eroget. Secundo volumine omnia opera bona libero arbitrio gratiae divinae nihil tribuat. Demum quod tertio volumine eos subsannet, qui ex gratia [Col. 0231B] Dei bonum castitatis provenire contendant. His itaque coloribus libellum manifeste satis depictum, qui non sine gravi periculo fidelium, nomine Sixti, haud pridem excusus fuit, lector, agnosce, ne de aureo calice Babylonis venena, insigni nomine honestata, bibas.
Linea 33.— Cessavit episcopatus per dies 22; verius 42. Ita enim scribit S. Prosper in Chron. ann. 440. «Defuncto Sixto pontifice Kalendis Aprilis quadraginta amplius diebus Romana Ecclesia sine antistite fuit, mirabili pace atque patientia adventum diaconi Leonis exspectans, quem tunc inter Aetium, et Albinum (duces Romani exercitus) amicitiae redintegrandae causa Galliae detinebant.»
[Col. 0231B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Epocha Xysti tertii, praeter illam indicationem, quam vidimus resultare ex temporis summa collecta [Col. 0231C] in praecedenti numero, et ex assignatis partibus illius summae a Bonifacio ad Hilarium, comprobatur etiam ex epistola ejusdem Xysti ad Cyrillum Alexandrinum, quae refertur parte III concilii Ephesini edit Colon Binii pag 456. Ibi sanctus pontifex gratulatur Cyrillo de Joannis Antiocheni pace cum ipso et Ecclesia inita: cujus nuntium ad se perlatum significat, dum occasione natalis sui (nempe anniversaria die suae consecrationis) synodus episcoporum haberetur ad S. Petrum: «O relatio, inquit, digna mittente, digna conventu! Gaudii coelestis judicium tales habere debuit cognitores, etc. Ad beatum apostolum Petrum fraternitas universa convenit. Ecce adjutorium auditorium congruens, auditoribus conveniens audiendis. Habuerunt episcopi nostri illum congratulationis testem, quem habemus honoris exordium. Sanctae namque et venerabili synodo, quam Natalis mihi dies, favente Domino, congregarat, quia sic credendum est, ipse praesedit, quando quidem probatur nec corpore nec spiritu defuisse. Adfuit [Col. 0231D] palmae qui contentioni non defuit,» etc. Idem ferme repetit in subsequenti epistola ad Joannem Antiochenum. Datae sunt autem utrisque litterae XV Kal Octobris Theodosio XIV et Maximo coss. (hoc est anno Christi 433, die XVII Septembris, altero scilicet mense post ejus natalem diem juxta nostram de Xysti exordio sententiam: quae diem illius ordinationis constituit Dominicam X Julii 432. Num. 63, linea 2.— Hic post annum primum, et menses octo etc. Calumnias in Xystum conflatas fuisse, et quidem impudentissime a Pelagianis ignorat nemo, qui legerit apud Augustinum epist. 104 et 105 ad eumdem datas Romanae Ecclesiae tum temporis presbyterio fungentem sub Zosimo: in quibus sanctus doctor gratulatur easdem calumnias a beato viro fuisse depulsas plurimo cum foenore catholicae veritatis; cum hostes divinae gratiae eumdem principem [Col. 0232A] experirentur in pronuntiando contra se anathemate, qui de illo tanquam patrono magni nominis falso gloriabantur. Quin etiam doctissimis scriptis, et dilectione plane pastorali erga Dominicum gregem animatus, ita pugnavit adversus nascentes errores pro gratiae defensione; ut Augustinus interroget quid illis praestantius legi vel audiri possit! Verum post annos octodecim de Xysto ad pontificatum promoto maledicta iterum sparsa fuisse per Bassum exconsulem, qualia de Athanasio mulier impudica confixerat, ut vir venerabilis judicaverit voluntariae purgationis remedium esse in concilio adhibendum, id satis idoneo teste non comprobatur. Circumferebantur quidem acta quaedam concilii Romani, unde Bibliothecarius fortasse excepit, aliique a Bibliothecario exscripserunt. Verum de actis hujusmodi quid sentiendum sit doctissimus Baronii breviator Spondanus decernit ad annum 433, num. 3, quem poterit prudens lector consulere. [Col. 0232B] Num. 64, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Mariae, quae ab antiquis Liberii cognominabatur juxta macellum Lybiae. Supra, num 53, in Vita Liberii fundatoris basilicae monueram, opportunius dilatum iri ad hunc locum illa proferre, quae de fundatione, amplificatione, et variis appellationibus hujus basilicae dicenda erant. De variis enim nominibus huic aedi sacrae attributis, nempe Liberianae in fundatione, Majoris in amplificatione, et ad Praesepe in acquisitione sacrorum pignorum Dominicae Nativitatis e Palaestina huc advectorum, colliguntur documenta rerum gestarum, quae non modo comprobant hujus basilicae statum, sed etiam illustrant historiam ejusdem generis reliquiarum, in praecipuas Urbis ecclesias ab Oriente perlatarum. Quae sane tractatio non inutilis videri potest; cum de plerisque notio confusa, et a caligine temporis litteris destituti, atque a nobis admodum dissiti obscurior reddita desideret interpretem accurationem. Ut igitur a nominibus basilicae nostrae historiam [Col. 0232C] arcessam, opportune monet Bibliothecarius, eamdem ab antiquioribus Sixto III dictam fuisse Basilicam Liberii de nomine fundatoris. Amplificato autem ejusdem spatio per Sixtum, qui novus ejusdem conditor haberi potest, adeo praecelluit supra caeteras sub invocatione Virginis Deiparae Deo dicatas in Urbe; ut Sanctae Mariae basilica quasi ἀντονομαστικῷς diceretur, et Majoris cognomento a reliquis distingueretur. Quantum augmenti, atque ornamenti per Sixtum acceperit, satis declarant Musiva utriusque Testamenti historias complexa, quae basilicam universam convestiunt in navi Ecclesiae praecipua, ubi arcus, quem vocant triumphalem, exhibet nomen ad dedicationem pontificis XYSTUS EPISCOPUS PLEBI DEI. Vetus quoque inscriptio in Gruterianis praeservata sol 1170, num 7, indicat, praeter enuntiata musiva, sacras quoque imagines martyrum plurimorum fuisse ab eodem expressas cum adjectis insignibus passionis, a singulis pro Christo fortiter toleratae. Columnae ferme singulae navem medianam sustinentes praeferunt nomen Rufini ad imum scapum antiquitus incisum: quod videtur ostendere, non a Liberio, sed a Xysto fuisse collocatas ex iis fortasse excerptas, quae Rufino Arcadii tutori paratae cum fuissent ad splendidum aliquod aedificium construendum, eodem hoste reipublicae declarato, post ejus mortem cum plerisque Rufini bonis fisco adjudicatis ab imperatoribus Arcadio et Honorio ad hujus sacra [Col. 0233A] tempti amplificationem rogatu Xysti sunt attributae. Verum quidquid sit de Rufini nomine in illis inciso, S. Adrianus papa primus, in epistola ad Carolum Magnum pro cultu sacrarum imaginum lecta in synodo Nicaena secunda, affirmare non dubitat basilicam a Xysto non tantum ornatam fuisse, sed factam, nempe ita amplificatam et cultam, ut haberi possit per illum refecta. «Beatus, inquit, Xystus fecit basilicam sanctissimae Dei Genitricis, cognomento Majoris, quae ad Praesepe dicitur, tam in metallis aureis; quamque in diversis historiis sacris decoravit imaginibus.» Praeter secundum igitur cognomentum Majoris, aetate Adriani tertium jam acceperat, nempe ad Praesepe. Id vero nominis cum neque sub Liberio, neque sub Xysto audiatur, sed primum occurrat illi attributum sub Theodoro papa (infra num. 126) ansam quaerendi praebuit, num illa tantummodo aetate aucta sit haec basilica reliquiis Dominici praesepis et cunarum? Hanc inquisitionem prosequi eo lubentius institui, quod perviderem, [Col. 0233B] inde lumen affulgere posse plerisque translationibus complurium sacrorum pignorum, quae a Palaestina, et a caeteris Orientalis Ecclesiae provinciis has in regiones, et praesertim in Urbem convecta, Occidens possidet. Quantum assequi mihi hactenus datum sit per diligentem inspectionem et comparationem monumentorum inserta disquisitio monstrabit: quam extra notarum seriem proprio titulo inscriptam, ac divisam per numeros marginales idcirco esse volui, ut ab, angustia brevium notarum soluta, liberius excurrat ad investigandam originem, et causam tum appellationis, tum acquisitionis adeo singularis, et memorandae. ( Dissertationem hic promissam, vide in fine Notarum omnium ad Vitam S. Xysti III, ubi etiam additur altera dissertatio ejusdem auctoris de musivis operibus a S. Xysto III constructis post sacram oecumenicam synodum Ephesinam in basilica Liberiana. )
[Col. 0233C] Num. 63, linea 2.— Incriminatus accusatusque est. Quod nempe virginem monialem, Chrysogonitem nomine diceretur violasse: quapropter ipse pontifex sponte voluit suam in synodo causam judicari. Num. 64, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Mariae, quae ab antiquis Liberii cognominabatur. Meminit ejus ecclesiae Adrianus papa ad Carolum Magnum imperatorem scribens, his verbis: Successor Coelestini Sixtus papa fecit basilicam sanctae Dei Genitricis Mariae, cognomento Majorem, quae ad Praesepe dicitur. Num. 65, linea 26 et 27.— Quas et versibus exornavit. In octangulato opere, binis in singulis epistyliis exaratis, ut renovati existunt a Gregorio XIII.
[Col. 0233D] Num. 63, linea 1.— Sedit annos octo, etc. Gesta sub initium pontificatus ita colligit Pagius. Ubi Sixtus dictus est pontifex nihil praetermisit, ut Nestorium ad suae haereseos damnationem perduceret. Gennadius enim lib. de Scriptor. Ecclesiast. cap. 54, inquit: «Similiter etiam Sixtus successor Coelestini pro eadem re, et ad ipsum Nestorium, et ad Orientis episcopos adversus errorem ejus succidendum sententias direxit.» Unde ipsemet Sixtus in litteris ad Joannem Antiochenum anno quadringentesimo trigesimo tertio datis, a Baronio ibidem recitatis, scribit: «Credo ad dilectionem tuam rerum cursus et ordo pertulerit, qualiter ei (scilicet Nestorio) voluimus nostra admonitione succurrere, retinuimus eum in praeceps euntem, qui erat blasphemiarum pondere in profunda mergendus.» Cum, circa finem anni quadringentesimi trigesimi [Col. 0234A] secundi, pax composita esset inter Cyrillum Alexandrinum et Joannem Antiochenum, hic ad Sextum papam scripsit, synodasque litteras dedit ex synodo Antiochena, in qua Joannes assensus est damnationi Nestorii, et Maximiani in episcopum Constantinopolitanum ordinationi. Praeter illas litteras synodicas Sixto, Cyrillo et Maximiano inscriptas, Joannes et Cyrillus suis singuli litteris ad Sixtum retulerunt. Joannis Antiocheni ad Sixtum relatio periit, sed indicatur in rescripto ejusdem Sixti ad eumdem Joannem dato, in quo affirmat eam fuisse solemniter lectam in synodo, quam ejus natalis dies congregarat. Multum de hac pace gavisus est Sixtus, ut ex ejus ad Joannem et ad Cyrillum litteris constat. Helladius Tarsensis et Eutherius Thyanensis metropolitae, postquam viderunt non solum sese a pace exclusos, sed etiam dispositionem ab Ephesina synodo factam, et a Constantinopolitana Maximiani confirmatam, probari etiam et admitti a Joanne patriarcha, [Col. 0234B] nihilque sibi nunc superesse praeter exsilium, Theodosio imperatore pacem initam omnibus modis tuente, et adversariis manum praesidiariam praebente, appellarunt ad Sixtum Romanum pontificem, non solum adversus pacem, sed etiam adversus omnia Ephesini concilii acta. Quod nos docet epistola ejusdem Eutherii Thyanensis Alexandro Hierapolitano et Theodereto Cyrensi data, quae legitur cap 116 synodici adversus tragaediam Irenaei, ex qua et deducitur hanc appellationem interjectam, ante datam initae pacis a Sixto confirmationem. Eutherius autem et Helladius Tarsensis Alexandrum et Theodoretum rogant ut hanc communem appellationis formulam, cui ideo adhaereant alii quamplures episcopi, Romam transmittant, quod et factum esse manifeste declarat alia Eutherii et Helladii epistola ad Sixtum papam scripta, quae etiam legitur cap. 117 ejusdem synodici. In hac ad Sixtum epistola Eutherius et Helladius [Col. 0234C] varia in medium adducunt adversus Cyrillum, ac ejus capitula, quae dicunt blasphemam vocum novitatem continere, Cyrillum jussisse ea subscribi a Nestorio, alioquin deponendo; Nestorium haereticis dolis consentire noluisse, et ob id solum ab Ephesina synodo damnatum, et quidem ante multorum qui exspectabantur, episcoporum adventum, atque ita sine synodo. Varia etiam in medium adducunt adversus Joannem Antiochenum, praesertim quod, quae juste egerat, postea retractarit, ac lapsus sit in manifestam praevaricationem, Cyrillum sine poenitentia, ac anathemate suorum capitulorum in communionem admittens. Contra Ephesinam synodum plura etiam afferunt, praesertim quod Cyrillum, qui reus erat, in praesidem admiserit, Nestorium sine debito examine, ac ante convocatorum episcoporum adventum damnarit; quod promissionibus, minis, et fraudibus, ut sententiae in Nestorium subscriberent, adduxerit: quod episcopos, qui recusabant, etiam damnarit, et [Col. 0234D] alios superordinaverit. Denique appellantes non detrectant damnare Nestorium, sed volunt judiciali ordine et juxta sacros canones id fieri. «Rogamus, inquiunt, et sanctis tuae religiositatis provolvimur pedibus, ut manum porrigas salutarem, et auferas mundi naufragium, omniumque horum inquisitionem jubeas fieri, et his illicitis coelestem superduci correctionem. Ut revocentur quidem SS. pastores, qui injuste sunt a suis ovibus effugati, et reddatur gregibus ordo, et antiqua concordia.» Rogant se ac alios, aut ejectos, aut dejectos episcopos, in integrum restitui, per papam omnia retractari, ac etiam definiri. Tum pergunt: «Olim quidem concurrissemus nos ad sanctitatem tuam, qui e diversis regionibus sumus, id est ex Euphratesia, ex utraque Cilicia, secunda Cappadocia, Bythinia, Thessalia, et Moesia, nisi detineret nos luporum terror, insidiantibus gregibus ad rapinam, et ad errorem, omnemque adversitatem. Unde coacti sumus nostra [Col. 0235A] vice dirigere religiosissimos clericos et monachos, qui impleant locum nostrum.» Ex quibus patet diversarum provinciarum episcopos huic appellationi adhaesisse. Quid post eam appellationem interpositam fecerit Sixtus, neque in laudato synodico, neque alibi legimus. Lupus quidem in notis ad caput 117 synodici autumat pontificem eam admisisse, et ante datas Cyrillo et Joanni Antiocheno litteras, quibus pacem confirmabat, mature omnia retractasse, etiam Constantinopolitanam Maximiani synodum, et appellantes non quidem in omnibus, sed in quibusdam exaudivisse, quod probare conatur ex utraque illa Sixti epistola. Verum nihil in eis legitur, quod contrarium non insinuet, ut ait criticae Baronianae auctor, ideoque existimandum pontificem sancita a synodo Ephesina effectum sortiri voluisse, nisi quod aliqua in synodo Maximiani facta circumscripsit, et quatuor metropolitanos in ea dignitate depositos in integrum restituit, [Col. 0235B] dummodo articulis pacis subscriberent. Ex hoc porro egregio antiquitatis monumento apparet, quantum hallucinati fuerint, qui voluere orientales episcopos, nunquam olim ad Romanos pontifices, sed semper ad generalem totius Ecclesiae synodum provocasse. Imo idem criticae Baronii auctor anno 433 scribit Alexandrum Hierapolitanum episcopum cum tota sua provincia ad Sixtum appellasse, et Irenaeum synodici auctorem, licet Nestorianum, ideoque ab apostolica sede aversum, Romanas appellationes probasse; et usum appellationum a pontifice male informato ad melius informandum, seu petendae apostolici judicii retractationis, non a generali synodo, sed ab ipso eodem pontifice, aut ejus successore, antiquissimum esse. Linea. 4.— Et facto conventu. Circumferuntur acta synodi Romanae de causa Sixti III, a Basso exconsule accusati, quod stupro se polluisset, in qua dicitur purgatus, clero, senatu et imperatore praesentibus; [Col. 0235C] sed haec acta falsa consulum nota consignantur, et anachronismis scatent, quae suppositionem produnt. Nec ullum robur illis accedit ex epistola Sixti ad episcopos orientales; cum contexta sit ex sententiis concilii Toletani VIII, Felicis III, Gregorii Magni, Adriani I, codicis tam Theodosiani quam Justinianei, Ariani interpretis et Sixti Pithagoraei. Ejusdem farinae sunt acta de synodali accusatione et expurgatione Polychronii episcopi Hierosolymitani, quae sub pontificatu Sixti Romae dicuntur habita. Toto enim sedis Sixti tempore, Juvenalis praefuit Ecclesiae Hierosolymitanae, et nihil illis actis insulsius. Refertur quidem accusatio et purgatio Sixti in Libro Pontificali, sed cum in eo aliae fabulae recitentur, utraque historia suspectae fidei haberi debet. Num. 65, linea 1.— Imaginem auream cum duodecim portis seu partitionibus, quomodo antiquitus imagines efformabantur. In illis erant aliorum sanctorum imagines. Vide Ciampinum, et alios antiquarios imaginum icones exhibentes. [Col. 0235D] Linea 6.— Hujus temporibus fecit Valentinianus Augustus confessionem beati Pauli apostoli ex argento purissimo quae habet libras ducentas. Confessionis apostolorum, martyrum et sanctorum sunt sepulcra eorum. Anastas. infr. eod.: Item fecit Sixtus episcopus confessionem sancti Laurentii martyris, cum columnis porphyreticis, et ornavit transennam et altare, et confessionem sancti martyris Laurentii. Idem in Hilario: Confessionem sancti Joannis Baptistae fecit ex argento. Et infra: Et confessionem sancti Joannis Evangelistae fecit ex argento. Et rursus: In oratorio S. Crucis fecit confessionem, ubi lignum Dominicum posuit cum cruce aurea cum gemmis. Idem in Anastas. II: Hic fecit confessionem beati Laurentii martyris ex argento. Idem in Honorio: Et investivit confessionem beati Petri ex argento puro. Linea 8 et 9.— Et ornavit transennam et altare. Transenna est transitus. Idem in Stephano IV: Et [Col. 0236A] post modicos dies ipsum de eadem custodia ejicientes Waldipertum presbyterum, eumque projicientes in terra juxta transennam campi Lateranensis ejus effoderunt oculos. Pergula, per quam transitur. Paulin. epist. 12: Haec basilica aperitur tribus arcubus paribus praelucente transenna. Macrob. lib II, can. 10: Sedenti in transenna. Vel trajectus funis. Servius in illum locum V Aeneid:
Linea 18 et 19.— Ministerium ad baptismum, vel poenitentiam, ex argento, pensan. lib. decem. Ministeria vasa sacra. Idem Anastas., in Hilario: [Col. 0236B] Ministeria ad baptismum argentea libras decem. Idem in Gregorio: Ambonem etiam marmoream in eadem Ecclesia fecit, eamque diversis ditavit linteis, atque ministeriis. Capellam vocant recentiores. Eginart. in Carolo M. Capellam, id est Ecclesiasticum ministerium.
[Col. 0236B] FRANCISCI BLANCHINI DISSERTATIO PRIMA De translatione sacrorum cunabulorum ac praesepis Domini Jesu Christi, necnon corporis beati Hieronymi ab ecclesia Bethlehemitica ad basilicam Liberianam, in sectiones sequentes divisa. INDEX SECTIONUM. I. Occasio inquirendi de Dominici natalis praesepi, ejusque infantilibus cunis, et pannis infantiae huc translatis, [Col. 0236C] ex nomine S. Mariae ad Praesepe, quod accesserit basilicae Liberianae sub pontifice Theodoro.—II. Attributio novi nominis indicat acquisitionem rei per illud significatae, cum adjunctis ad eamdem praecipuam rem pertinentibus.—III. Proponitur quaestio de translatione partis praesepis Dominici, et lipsanorum ad illud pertinentium, nempe cunabulorum Christi, et corporis S. Hieronymi in nostram basilicam.—IV. Obscuritas historiae translationis ex historicorum infrequentia per illam aetatem augetur ex productione scriptorum incerti temporis, et auctorum per alios facta.—V. Rejicitur cum card. Baronio falsa memoria primae translationis corporis S. Hieronymi a Petro de Vineis attributa S. Cyrillo Hierosolymorum episcopo, qui annis plusquam triginta obiit ante S. Hieronymum.—VI. Admittitur cum eodem cardinali tanquam vera translatio partis praesepis Dominici, et adjunctorum lipsanorum intra nostram basilicam circa medium saeculi septimi.—VII. Tum temporis appellatio S. Mariae ad Praesepe huic basilicae accessit, et subinde continenter adhaesit, quae antea non reperitur eidem attributa.—VIII. Ad annum translationis propius acceditur, si statuatur inter 640 et 650. Historia irruptionis [Col. 0236D] Saracenorum in Palaestinam, eorumque novae dominationis in eadem regione juxta annorum seriem collecta, et collata cum gestis eorumdem temporum in Orientali et Occidentali imperio, translationis idem tempus videtur requirere.—IX. Sub pontificatu Theodori papae ex anno 642 ad 649 occasio, et indicia translationis praesepis Dominici maxima suppetunt.—X. Quae asseritur a scriptoribus insimul facta cum translatione corporis B. Hieronymi.—XI. Ut clarius innotescat praesepis Dominici translatio, primum statuitur quid intelligendum sit per nomen praesepis Dominici ex aetate S. Hieronymi ad nostram. Praesepe est pars intima speluncae Nativitatis, ubi Dominus a Virgine matre recens natus reclinatus fuit.—XII. In aditu speluncae sepultus fuerat S. Hieronymus, hoc est, in ingressu speluncae Dominicae Nativitatis.—XIII. Praesepe Dominicum etiam a subsecutis itinerum descriptoribus intelligitur intimus recessus speluncae Nativitatis.—XIV. Reliquiae Dominici praesepis dicuntur rudera et saxa, quae illum interiorem speluncae recessum constituebant. Haec proinde rudera, seu portio intimi recessus antri Nativitatis, in basilicam [Col. 0237A] Liberianam translata sunt reliquiae Dominici praesepis hic reconditae aetate Theodori papae.—XV. Easdem in antiquo altari veteris sacelli custoditas per annos 529 circiter, transtulit Sixtus V anno 1585 cum ipso altari, sub ejus mensa reconditas in capsa plumbea, ad novum sacellum Sixtinum a se magnificenter exstructum, ubi hodie asservantur.—XVI. Vere affirmant antiqua documenta nostrae Ecclesiae, translatas fuisse cum Dominico praesepi reliquias S. Hieronymi, postquam orbata ferme fuerat Palaestina sanctorum reliquiis.—XVII. Translatio earumdem reliquiarum sub Theodoro papa, et Jerosolyma oriundo videtur peracta consilio S. Sophronii postremi Jerosolymitarum patriarchae post invasionem Saracenorum.—XVIII. Cultus in Liberiana basilica datus Dominico praesepi ex aetate Theodori, quando sacrum illud pignus translatum fuit e Palaestina, per successores proximos Theodori in dies augetur.—XIX. De sacris Christi cunabulis e Palaestina in basilicam Liberianam translatis, ubi hodie asservantur.—XX. Duo genera sacrorum lipsanorum ad praecipua gesta religionis nostrae pertinentium, in Palaestina distingui possunt, 1 o immobilium; 2 o mobilium.—XXI. Supra immobilia aetate [Col. 0237B] Constantini Magni fundatae fuerunt Ecclesiae, praecipue supra locum Nativitatis Dominicae, et Dominicae Resurrectionis.—XXII. Lipsana secundi generis, hoc est mobilia, in eisdem basilicis asservabantur.—XXIII. Quaenam ex lipsanis mobilibus praecipua asservarentur in basilica resurrectionis?—XXIV. Quaenam in basilica Nativitatis? ubi agitur de cunabulis Domini a praesepi distinctis.—XXV. Cunabulorum nomine intelliguntur tam lectuli infantium, quam fasciae, panni, et retinacula ad eosdem infantes obvolvendos et in cunis firmiter detinendos, ne excidant. Graecis autem dicuntur σπάργανα tam fasciae, quam reliqua supellex indicata, quae ipsas comprehendit cunas. —XXVI. Praemissa hac notione vocum Latinarum et Graecarum, quibus significantur fasciae, panni, retinacula, cunae, et omnis apparatus, et supellex infantilium lectulorum, et puerperii, ostenditur, hujusmodi supellectilem in Christi Domini Natali, et in ejusdem infantia adhibitam, et Latine dictam cunabula, Graece σπάργανα , fuisse custoditam in ecclesia Hierosolymitana et Bethlehemitica usque ad quartum Christi saeculum, una cum aliis sacris lipsanis, Christi Domini contractu, aut Deiparae, et aliorum sanctorum, venerabilibus [Col. 0237C] redditis.—XXVII. Donec Eudoxia Theod sii Junioris uxor in Palaestinam profecta, et Marcianus Augustus occasione concilii Chalcedonensis impetraverunt partem lasciarum, et cunabulorum infantiae Christi donari sibi a patriarcha Hierosolimitano: quae Constantinopolim perlata, fuit reposita celeberrimis in ecclesiis Deo dicatis sub titulis Deiparae Virginis Odegorum, et ad Blanchernas: ex quibus portio ad reges Francorum pervenit saeculo XIII, et ad ecclesias Hispanicas.—XXVIII. Ab Ecclesia Orientali eorumdem cunabulorum, seu fasciarum pars, et supellectilis infantiae Christi ita illis Augustis concessa fuit, quemadmodum aliarum Palaestinae reliquiarum portio aliqua concedebatur etiam quarto saeculo tum Augustis viris et feminis, tum sanctissimis episcopis illa lipsana expetentibus, praesertim occasione itineris Hierosolymitani ab iisdem suscepti.—XXIX. Haec facilitas in distribuendis reliquiis, quae in Jerosolymitana Ecclesia vigebat, praesertim post iteratas invasiones Persarum, effecit ut Palaestina orbata propemodum fuerit caeteris lipsanis amovibilibus, quando Saracenis in praedam cessit circa annum 610, ita ut praesepis Dominici portio, cunae et cunabularum pars superstes, necnon [Col. 0237D] corpus B. Hieronymi, postrema tunc fuerunt ex sacris pignoribus, quae transferri possent in Occidentem.—XXX. Translata vero feliciter in nostram basilicam lipsana praesepis, cunarum, et corpus S. Hieronymi per eosdem annos sub Theodoro papa imminutionem passa non sunt; cum disciplina Ecclesiae Romanae tunc vigens, et annis 45 ante pontificatum Theodori asserta a S. Gregorio papa, non ita facile admitteret partitionem sacrarum reliquiarum, saltem praecipuarum, ut admittebat ecclesia Hierosolymitana.—XXXI. Ex parte apud nos superstite cunarum Domini colligitur plusquam dimidium illius sacri ferculi, seu lectuli infantiae Christi componi ex quinque asseribus religiose asservatis in theca argentea, quae quotannis exponitur supra altare sanctissimi praesepis nocte Nativitatis Domini, die vero natalis supra aram maximam basilicae fidelium venerationi: quibus si addantur crassiores aliae tabulae ejusdem cunabuli reconditae a Sixto V, sub mensa altaris principis in ampliori sacello praesepis constituto, integrum ferme sacrarum cunarum corpus componitur hac in basilica praeservatum.—XXXII. Quare commendatur studium veteris disciplinae nostra etiam aetate retinendum, quo cavetur imminutio, [Col. 0238A] partitio, et erogatio segmentorum ejusmodi sacrorum pignorum, quippe quae integra cum servantur, documentum praestantius afferunt ad excitandos vividius pios animi sensus erga mysterium in his celebratum. 1. Cum historia Libri Pontificalis referat in hoc num. 64 varia nomina basilicae S. Mariae Majoris per Liberium fundatae et amplificatae per Xystum ejus nominis tertium, ab hoc loco disjungenda non est consideratio alterius appellationis, licet serius attributae post alterum a Xysto saeculum, nempe sub Theodoro papa, in cujus Vita primum nominatur Sanctae Mariae ad Praesepe (num. 126) quod nomen deinceps obtinet sub proximis Theodori successoribus, ut videre licet in Vita sancti Martini (num. 132) ubi pariter ita indicatur: Basilica sanctae Dei Genitricis, semperque Virginis Mariae, quae appellatur ad Praesepe. 2. Nominis hujus accessio indicium est translationis [Col. 0238B] praecipuorum pignorum e sacris lipsanis, Bethlehemitica ab ecclesia huc advectis, nempe praesepis, et cunabulorum infantiae Christi Domini, et sacri corporis beati Hieronymi, ibidem olim conditi quinto saeculo aerae Christianae, nunc autem quiescentis in hac Liberiana et Sixtina basilica prope eadem venerabilia pignora, apud nos hodie deposita, et religiose asservata: quibus ut propius frueretur sanctus Ecclesiae doctor, et lacrymis piissimis irrigaret, caneret jugiter, indesinenter oraret (ut ipse memorat in epistola ad Marcellam, ad illa frequentanda eamdem invitans,) latas Urbis porticus, et aurata Romae laquearia lubens reliquerat, in spelunca, et praesepe Salvatoris suas delicias, et in villula Christi, et in Mariae diversorio sua palatia et Capitolia constituens. 3. Qua agitur aetate, atque occasione contigerit Bethlehemitica haec tropaea nostrae religionis ad Urbem transferre, et in basilica Liberiana in posterum custodienda statuere, eique novum cognomentum [Col. 0238C] conquirere Sanctae Mariae ad Praesepe, operae pretium me facturum spero, si genuinis ex documentis colligere satagam, et piis cultoribus huc adorandi studio confluentibus aperiam, quantum patitur historiae ratio, ad ea saecula pertinentis, quae non modo scriptorum infrequentia a conspectu posterorum longe submovit, sed barbarorum incursio, et imperii Romani subversio in Occidente, in Oriente vero deformatio ac detruncatio densa caligine undique involvit. 4. Obscura certe apud historicos nostri temporis esse cognoscitur ejusmodi translationum enarratio, ex defectu procul dubio scriptorum rei gestae aequalium. Hinc in diversas abiere sententias illi quoque inter recentiores, qui de sacris basilicae Liberianae reliquiis conati sunt scribere, consultis tantummodo commentariis, vel aetatis incertae, vel sibi proximae. Ut enim praetermittam Octavium Pancirolium in Reconditis Romae thesauris haec jejune tractantem, [Col. 0238D] aliosque vix ea delibantes in perlustrandis septem Urbis ecclesiis; abbas Paulus de Angelis, qui libris XII complexus est Liberianae basilicae descriptionem, aeneis tabulis magnifice decoratam sub Paulo quinto, non minus ornamento, quam cultui ejusdem impense addicto pontifice, libri sexti caput quartum totum impendit in dilucidanda translatione corporis sancti Hieronymi. Is tamen videtur propositum sibi negotium haud multum feliciter absolvisse: dum inter se pugnantibus utitur testimoniis, et assertis codicum aetatis incertae, auctorumque ignotorum, relatis inter libros passionarios, ut vocant, seu lectionarios mox referendos. Codex monasterii Sanctae Caeciliae ab eo productus pag. 18 et pag. 115, col 1, asserit Liberium papam in prima fundatione basilicae in ea collocasse praesepe Domini, cunabula, fenum, et pannos Domini nostri Redemptoris sub altari ejusdem praesepis, cum multis aliis sanctorum reliquiis. In aliis vero libris, tum [Col. 0239A] Liberianae basilicae, tum Vaticanae observat affirmari, corpus beati Hieronymi (quod scimus apud Dominicum praesepe sepultum fuisse circa annum 420 ejus emortualem, Theodosio IX et Constantio III coss., ex Prosperi tunc viventis Chronico, nempe dimidio saeculo post Liberii pontificatum) diutius remansisse in Bethlehemitica ecclesia universis reliquiis spoliata, quando, peccatis hominum justa Dei flagella provocantibus, Palaestina in praedam cessit Persarum et Saracenorum, paulo post initium, et circa medium saeculi septimi aerae Christianae: donec supernae visionis monitu inde subriperetur a monacho, et clanculum transferretur ad urbem Romam. Ut caetera narrationis utriusque vitia praeteream, hic tantum considero illarum inter se pugnam et refragationem, documentis minime incertis. Qui enim potuit Liberius papa recondere in basilica a se Romae constructa Dominicum praesepe, et cunas Christi Domini, cum Hieronymus dimidio circiter saeculo superstes Liberio depositus fuerit ad praesepe [Col. 0239B] Dominicum in Palaestina: quo cum fuisset reversus post obitum Liberii, et ejusdem successoris Damasi, ibi aderat pietati Romanarum virginum, ac matronarum, quas illuc ab Urbe acciverat, solitariae vitae magister, et digito in praesepe Domini, et cunas ibidem intento indicabat istorum pignorum sanctimoniam modo iisdem piissimis feminis ad illarum religionem fovendam, modo scelestissimo diacono Sabiniano ad incutiendum horrorem criminum ibidem patratorum, ut ex ejusdem epistolis inferius producendis abunde constat? 5. Par est lapsus historiae et chronologiae apud Petrum de Natalibus referentem ad Cyrillum Hierosolymitanum ex veteri manuscripto translationem primam corporis beati Hieronymi; cum sanctus doctor, ut observat Baronius in Notis ad Martyrologium, ad diem 9 Maii, Cyrillo e vita abeunte ad annum 386, supervixerit annos 33, nempe ad nonum consulatum Theodosii junioris, qui fuit aerae [Col. 0239C] Christianae 420. Cum igitur doctissimus cardinalis jure statuat rejiciendam esse, veluti falsam, praecocem illam translationem reliquiarum sancti Hieronymi saeculo quarto ad finem vergente in morte Cyrilli, utpote adhuc constante vita Hieronymi; multo potiori jure evertitur maturior depositio praesepis et cunarum Domini in Romana basilica sub Liberio, apud quae sacra pignora Bethlehemitica in ecclesia sanctus doctor sepultus est multo serius. 6. Exclusa hujusmodi translatione fictitia, et quarto saeculo falso attributa tam corporis beati Hieronymi nondum vita functi, quam sacrorum Christi cunabulorum, ac praesepis a Bethlehemitica ecclesia nondum amoti, convertimur ad stabiliendam auspicio ejusdem Baronii in Notis ad Martyrologium, veram translationem sacrorum illorum pignorum circa annum Christi 640, quando Saracenis Palaestinam invadentibus subtrahenda fuerunt barbarorum [Col. 0239D] injuriis sanctiora quaeque lipsana ibidem prius custodita. Admittit laudatus Cardinalis, tanquam translationem primam sacri corporis beati Hieronymi ad Urbem ex Palaestina illam, quam Petrus de Natalibus in Catal. lib. IV, cap. 145, nominat secundam, et refert ad aetatem excursus Saracenorum in Palaestinam. Huic sententiae Baronii non modo assentimur, sed etiam dicimus, ad eamdem aetatem similiter pertinere translationem reliquiarum praesepis Dominici, sacrarumque cunarum Salvatoris nostri, cum aliis pluribus sanctorum reliquiis ad Urbem perlatis (quas inter sunt corpora beati Hieronymi, necnon apostoli Matthiae ex Palaestina, et intra basilicam sanctae Mariae Majoris a Theodoro papa condita) quo scilicet tempore eadem basilica Liberiana novam denominationem accepit sanctae Mariae ad Praesepe. 7. Hanc certe appellationem non ante reperimus attributam basilicae, uti numero primo observavi. [Col. 0240A] Deinceps vero continenter adhibitam hanc nomenclaturam Sanctae Mariae ad Praesepe probavi ex textu Bibliothecarii. Consentiunt libri Sacramentales, Antiphonarii, et Missales ante pontificem Theodorum sub Gregorio Magno ordinati (qui annis quadraginta praecessit pontificatum Theodori) editi per venerab. card Thomasium: ubi quoties indicitur statio ad sanctam Mariam Majorem in basilica Liberiana, nunquam additur cognomentum sanctae Mariae ad Praesepe: quemadmodum et in Regesto epistolarum ejusdem beati Gregorii lib. II, sub initium, ubi ordinatur litania septiformis, titulus ita concipitur charta quae relicta est: De Litania majore in basilica Sanctae Mariae. Sub Theodoro autem papa, et consequentibus proxime pontificibus, Martino et Eugenio id nominis reperitur expressum, et in Gregorio III, num. 196 et 202, in Leone III, sect. 383, 386, et in Paschale I, sect. 450, 451, alibique passim. Ordo Romanus per duodecimum Christi saeculum collectus [Col. 0240B] e vetustioribus et insertus libro Censuum a Cencio S. R. E. camerario tunc diacono card. S. Luciae in Orthea, qui postmodum electus pontifex Honorii tertii nomen assumpsit, haec habet num. 2, editionis Mabillonianae: In vigiliis nativitatis Domini in mane dominus papa vadit ad basilicam sanctae Mariae Majoris pro cantanda missa, et in sero pro celebrandis vesperis: et remanet ibi nocte ipsa, et celebrat vigilias, et post vigilias celebrat ibi Missam ad PRAESEPE. 8. Pressius tamen agendum est, et annus, si fieri potest, proxime stabiliendus attributae hujus appellationis sanctae Mariae ad Praesepe: ut collatis gestis ejusdem anni, ac proxime superiorum, cognosci possit num occasio novi nominis ita efformandi fluxerit ex delatione cunarum, ae reliquiarum praesepis, Dominica nativitate illustrati ex Bethlehemitica ecclesia ad Romanam basilicam Liberianam. Appelationem illam attribui coepisse sub Theodoro papa jam vidimus: qui sedem Romanam tenuit a mense Novembris anni 642 ad mensem Aprilis anni [Col. 0240C] 649. Non est difficile ex Chronicis Orientalibus Graecorum, Arabum, et Syrorum, quin etiam ex nostrorum Occidentalium annalibus indagare, in Palaestina quid actum fuerit per hoc septennium, et annis proxime praecedentibus. Quin etiam a pluribus chronographis et historicis magni nominis inde collectam seriem gestorum in epitomen cum redegerint eorumdem breviatores, et diligenter expenderint critici Annalium, praesertim Pagius, exigui laboris impensam requirit notitia brevior, quam hic attexo, secutus Pagium (qui prae caeteris diligentius videtur expendere et corrigere differentiam biennii, aut triennii aliquibus in historiis in ejusmodi gestis admissam) ut inde cognoscatur occasio sacrorum illorum pignorum e Palaestina in Occidentem perferendorum. Vix igitur anno aerae Christi 629 (Cedrenus refert ad annum Heraclii 19) crucem Dominicam a Persis recuperatam una cum Zacharia Hierosolymorum [Col. 0240D] patriarcha, caeterisque fidelibus captivis in Persidem quatuordecim annos ante deductis, restituerat sanctae civitati Heraclius imperator ea solemni pompa cujus memoriam Ecclesia quotannis recolit die 14 Septembris; quadriennio inde evoluto, nempe anno Christi 633, Arabes instituta sectantes Mahumetis pseudo-prophetae et impostoris (qui proxime superiori anno 632 occubuerat [Cedrenus refert ad ann. Heraclii 21]) contra Heraclium imperatorem bellum gerere instituerunt. Annis 633 et 634, Arabes Saraceni sub Eubere, qui aliis dicitur Abubacharus, aliis Abubacrus, Mahumetis successore, et ejusdem genere, aut cognato, invadentes Gazensem regionem eamdem diripiunt, occiso Sergio duce ac praeside Palaestinae apud Caesaream (Theophanes anno Heraclii 23). Eodem Abubacharo Saracenorum duce primario, sive amira, defuncto die 23 Augusti 634 (juxta Pagium ex Elmacino), juxta Theophanem et Cedrenum [Col. 0241A] ad ann. Heracl. 24, eadem die regnare coepit Omarus sive Umarus, tertius calipha Saracenorum. Is, creato duce Othomano contra Persas dimicaturo, Arabiam occupat, et Damasco potitur, tantoque metu percellit Heraclium, rei exitum circa Edessam exspectantem, ut Heraclius quasi rebus desperatis, Syria relicta, et venerandis lignis crucis vivificae Hierosolyma asportatis, Constantinopolim recesserit (Theophanes et Cedrenus loco indicato). Anno 635, Saraceni Phoeniciam universam invadunt, et ad Aegyptum usque victores progressi, tractum Syriae sub jugum mittunt, obsident Hierosolymam, et Aegyptios redigunt in servitutem. Anno 636, obsidione Hierosolymae nondum soluta impeditur S. patriarcha Sophronius ab adeundo Bethlehemitico antro Nativitatis et Praesepis Domini per festa Natalitia ad sacra ibi celebranda cum populo, uti prius consueverat. Anno 637, Umarus, expugnata Hierosolyma, redditura patriarcha Sophronio ita placatus Christianis, [Col. 0241B] ut liberum istis sit patrio cultu sacra peragere. Nec diu tamen superstes vivit B. Sophronius: cui morienti cum nullus in patriarchatu successor rite deligeretur, Sergius Joppensis ejus locum violenter invadit. Saraceni fugato Isdegerde potiuntur Medaina, et regiis thesauris ibi reconditis. Umarus eorum calipha duplici imperio enervato, scilicet Romanorum, quibus Aegyptum et Syriam abstulerat, et Persarum quibus Chaldaeam, Mediam et Persidem ipsam ferme oc upaverat, donatur a suis novo titulo Amir-al-Mumim, nempe imperatoris credentium. Anno 638, Antiochia ab Umaro subacta, Mavias dux et amiras constituitur universae ditionis Saracenorum ab Aegypto usque ad Euphratem (Theophanes). Anno 639, Memphim Aegypti metropolim hoc anno obtinent Saraceni, juxta Elmacinum. Anno 640, mortuo Severino papa, Ecclesiae Romanae pontifex constituitur Joannes IV, natione Dalmata, [Col. 0241C] per biennium non integrum superfuturus. Theophanes fugam Isdegerdis in Persidem interiorem metu Saracenorum ad hunc annum differt aerae Christi 640, Heraclii Augusti 30. Anno 641, mense Martio, indictione XIV, Heraclius imperator obit post annos imperii 30 et menses 10 (Theophanes, cui caeteri historici consentiunt). Constantinus Heraclii filius, patri superstes diebus tantummodo 103, veneno a noverca Martina propinato (ut putant Cedrenus ac Theophanes), successorem relinquit ejusdem Martinae filium Heraclium. Verum illi mense sexto imperio abrogato sufficitur Constans Constantini filius Heraclii nepos. Eodem anno, Alexandria Aegypti potiuntur Saraceni juxta Elmacinum. Anno 642, Joanni quarto pont. Romano vita functo succedit Theodorus ex patre Theodoro episcopo de civitate Hierosolyma, ut narrat Bibliothecarius, sect. 121. Is autem Theodorus papa fundavit in patriarchio [Col. 0241D] Lateranensi altare S. Silvestri, ad Sancta sanctorum subinde dictum et proximum sacello S. Laurentii: in quo tum ipse, tum successores pontifices intulere praecipuas reliquias, e Palaestina praesertim allatas. Videndus ea de re Pancirolus in sacris urbis Romae thesauris Reg. 2, num. 12, ubi aliam diversam lectionem Anastasii de titulo illius altaris in aliis codicibus apud card. Rasponum vocati de nomine S. Sebastiani refellit. Verum sive altare diceretur S. Silvestri, sive S. Sebastiani, pars fuit sacelli pontificum ad recondendas reliquias omnium pretiosissimas constructi. Praeter hujusmodi Sacellum a Theodoro conditum, unde probatur illius cura in conquirendis sacris lipsanis, quae nomen ad Sancta sanctorum sacello conciliarent, documenta praebent ejusdem religiosi studii maxime intenti ad honoranda sacris aedibus ac donis martyrum Christi, aliorumque sanctorum lipsana quae inveniuntur, Ecclesiae S. Valentini ad pontem Milvium, et B. Euplii [Col. 0242A] ad portam Ostiensem, necnon dona SS. Primo et Feliciano oblata in titulo sancti Stephani in monte Coelio apud Bibliothecarium memorata in ejus Vita, num. 128. Augebant studium pontificis Theodori recentia exempla Joannis quarti decessoris, qui patriae suae sacrariis consultum voluit translatis Romam sacris corporibus SS. martyrum Venantii, Anastasii, Mauri, et sociorum e provincia Dalmatia, quando irruptionibus Arabum, Sclavorum, et Hungarorum vidit Illyricum universum sub Mauritio et Heraclio Augustis frequenter compilari, ut regio universa incolis viduata in speciem solitudinis redacta esset, quemadmodum ex Byzantinis historicis collegit D. Ducange de famil. Byzantinis, pag. 270. Suppetebant vero Theodoro papae occasiones aptissimae ad sacra pignora huc transportanda ex Palaestina per Stephanum Dorensem episcopum, ultro citroque inde navigantem in Italiam, ut Romano pontifici se sisteret, et [Col. 0242B] paterno suo solo pericula, tum ab haereticis, tum a barbaris impendentia manifestaret, opemque imploraret praesentibus malis a sedis apostolicae providentia. Hunc enim praesulem inter comprovinciales sub Hierosolymitano patriarcha praecipuum beatus Sophronius morti proximus secum duxerat in sacrum Calvariae montem, et praecepto suo adegerat, et jurejurando impulerat per sanctissima illa, quae oculis spectabant, et manibus attrectabant nostrae redemptionis monimenta, ut quanto citius Romam adnavigaret, et afflictis Christianorum rebus, divinoque in primis cultui suppetias ab Ecclesiae universae patre, et pastore Christi in terris vicario suppliciter peteret. Demandato sibi munere non impigre perfunctus episcopus Dorensis Romam navigavit, et papae Theodoro exponens quae a Sophronio patriarcha morti proximo tam religiose in se receperat perficienda, parem in Romano pontifice vigilantiam, et ardorem animi reperit ad occurrendum periculis, ac necessitatibus illius provinciae, praecipuis [Col. 0242C] religionis nostrae mysteriis a Christo Domino decoratae. Demandat igitur Theodorus apostolici vicarii potestatem in sedem Hierosolymorum morte Sophronii vacantem Stephano Dorensi, tum ut haereticis Monothelitis fortiter obsistat, tum ut caetera sacra ibidem procuret. Quae autem gesserit in ea provincia Stephanus vicarius apostolicus, tum sub Theodoro papa, tum sub ejus successore Martino I, videri possunt in litteris ejusdem Martini papae ad Joannem episcopum Philadelphiae; quas retulit Baronius ad annum 649, necnon in actis synodalibus concilii Romani sub eodem Martino papa in scrut. 2, ubi Stephanus Dorensis ea quae hactenus recitavi luculenter enuntiat, et in libello supplici consignat: cum quo iterum ac tertio Romam regressus, apostolicis pedibus se sistit (Concil Rom. sub Martino 1, scrut 2). Orator communis voti omnium Orientalium orthodoxorum ejusdem regionis sacerdotum, necnon praedicti sanctae memoriae Sophronii, [Col. 0242D] die 6 Octobris feria tertia, indictione octava: qui sunt characteres anni 649, postquam, Theodoro ad superos recepto ante Idus Maii, successerat Martinus mense Julio. 9. Hoc igitur septennio pontificatus Theodori numerato ex 642 ad 649, necessitas, si unquam alias, arctissima adigebat curam catholicorum antistitum provinciae Palaestinae, et illius Stephani Dorensis, a Sophronio patriarcha in monte Calvariae sacramento, mandatoque obstricti, a Romano vero pontifice post obitum Sophronii ejusdem sedis jura exercere vicaria potestate jussi, ut non modo prospicerent fidei a Monothelitis oppugnatae, sed sacra quaelibet studiose vindicarent, ac tuta redderent, tum ab injuriis barbarorum, tum ab haereticorum occupationibus. Sacra vero lipsana in ecclesiis Hierosolymitani episcopatus deposita, tum in sancta civitate, tum in proximis, erant e praecipuis thesauris ab hostium illorum impetu et potestate subtrahenda: praesertim, cum anno [Col. 0243A] 643, novus princeps Umar aggrederetur instaurationem templi Hierosolymitani ut in cultus Mahumetici fanum converteret, et nescio, qua suasione Judaeorum permotus, crucem amoveri imperasset a Christianis dedicatam in monte Olivarum (Theophanes et Cedrenus. Vide Baronium ad annum eumdem). Funestum utique indicium violentiae inde timendae sanctioribus quibusque pignoribus nostrae religionis e tali auspicio capere debuit Stephanus, eoque nomine quantocius posset, curare, ut profanorum conspectui ac potestati illa subducerentur, et in tuto collocarentur, quae augustiora semper sunt habita ac venerabiliora decora Hierosolymitanae ecclesiae, ac Bethlehemiticae, et proximarum. Cum enim Heraclius Augustus semel et iterum vindicasset crucem Dominicam a Persis et a Saracenis, eamque sanctae civitati redditam anno 629 quinquennio post, ingruente graviori periculo sub Umaro, Constantinopolim, praeservandi gratia, retulisset; licet exercitus, terra marique comparare adhuc posset [Col. 0243B] ad provincias recuperandas; multo celerius debuit episcopus inermis curator tantorum pignorum, provida subtractione consulere eorumdem indemnitati, et in loco tutissimo collocare antequam Umari, ejusque consiliariorum infensus in crucem Christianam animus ad cremanda, aut violanda sacrilegis ausibus mysteriorum salutis nostrae monimenta, atque instrumenta converteretur. Verum quis unquam locus tantis pignoribus recipiendis, et luto custodiendis in Asia, et Africa jam supererat? Antiochiam, Hierosolymam, Alexandriam, tres patriarchales sedes, Saracenorum victoriae subegerant, et haereticorum antistitum, atque intrusorum violentia occupabat. In urbe regia Orientalis imperii, ubi Monothelitae patriarchali throno incubabant, et principes ejusdem sectae frequentibus tragoediis paucorum mensium in ordinem redacti, nihil firmitatis ostendere, aut sibimetipsis polliceri poterant in Augustae dignitatis possessione ac tutela, [Col. 0243C] quis asylus sanctorum reliquiis, Dominicis cunabulis, ac praesepe dignus videri poterat Stephano Dorensi? Nullus profecto sanctior uti nec tutior locus sese offerebat circumspicienti tantorum pignorum custodi et patriarchalis sedis vicario, quam urbis Romae sacraria. Occasio in tutum perducendi locum quotquot legerat inde lipsana sese offerebat amplissima, cum intra septennium praedictum ter navigare cogeretur e Palaestina in Italiam, ut Romano pontifici se sisteret: et quidem Romano pontifici Theodoro, qui Theodori episcopi de civitate Hierosolyma filius, ut memorat Bibliothecarius, apprime noverat quidquid sacrorum e Palaestina huc asportandum relictum esset. Ad illum, inquam, Theodorum papam haec itinera ex Hierosolymitana Ecclesia frequentabat, qui proximi sui decessoris Joannis Quarti Dalmatae recens exemplum recolebat, vindicantis ab excursibus et injuriis nationum barbararum corpora sanctorum martyrum ejusdem regionis [Col. 0243D] sibi natalis. Pingebantur adhuc in Laterano patriarchio prope fontem Constantinianum musivo opere, quod adhuc spectamus, sacrae imagines Venantii, Anastasii, Mauri martyrum, Domnionis, et aliorum, quos ipse ex Dalmatia huc perferri curaverat, cum illam provinciam redderent obnoxiam frequentibus irruptionibus «sub Mauricio et Heraclio Avares seu Hungari, Slavi, et Croatae, non semel compilatam, et ita viduatam incolis, ut in speciem solitudinis redegissent,» quemadmodum ex Byzantinis historicis collegit Du Cange in familiis Byzantinis, p. 270. Haec, inquam, recentissima exempla sui proximi decessoris prae oculis habebat Theodorus in Lateranensi patriarchio, in quo ipse suam basilicam, et sacrarium palatii pontificii fundabat, S. Silvestro nuncupatum, ubi reconderet ipse, et superadderent successores sanctiora quaeque lipsana, unde Sancta sanctorum locus postmodum appellaretur. Quidni ergo inter caeteras Stephano Dorensi episcopo demandatas [Col. 0244A] curas hanc etiam adderet, ut Hierosolymitanae ac Bethlehemiticae Ecclesiae lectissima, quae superessent a barbaris subtrahenda Lipsana, in hujus novae Jerusalem, Romanae scilicet Ecclesiae, maternum sinum, tanquam in asylum tutissimum comportarentur? Id certe de praesepis Dominici parte, ac de sacris Christi cunabulis factum sub Theodoro arguit nova, uti diximus, appellatio Sanctae Mariae ad Praesepe, quae tum primum auditur adjecta veteribus nominibus nostrae hujus basilicae Liberianae: in qua proxime consecuti pontifices ad hoc Praesepe missas quotannis agere instituerunt Natali Dominico, illudque sanctuarium adornarunt donariis omnium pretiosissimis, ad indicandam sacri illius thesauri praestantiam; ita ut Paschalis ejus nominis primus altare Praesepis et confessionem (imitatione Salomonis ac templi Hierosolymis constructi) auro solido undique convestiverit, teste Bibliothecario num. 450. «Altare praesepis jam dictae basilicae seu venerabilem [Col. 0244B] confessionem ultro citroque ex auro purissimo cum diversis historiis mirifice compsit, atque decoravit, pensantibus libras ducentas quinquaginta quatuor et uncias quatuor.» 10. Sed et corpus beati Hieronymi ad antrum Bethlehemitici praesepis in Palaestina quiescens eadem occasione huc asportatum vetusta documenta probant in basilicae libris expressa, unde cognoscitur memorata translatio sancti doctoris ad Liberianam ecclesiam annuis sacris in Martyrologio celebris, adnotata pridem ex libris iisdem a Petro de Natalibus, et a card. Baronio recognita. Petrus de Natalibus observavit in hisce Romanis Chronicis reperiri translationem sacri corporis beati Hieronymi ex Palaestina ad urbem Romam contigisse «post multa, inquit, annorum curricula ab obitu Hieronymi gloriosi, Jerusalem destructa, et a Saracenis occupata, cum pene omnium sanctorum esset orbata reliquiis, solo beati Hieronymi corpore in partibus illis relicto.» Notitia istius asportationis per [Col. 0244C] idem tempus quo omnium propemodum reliquiarum thesauri extracti fuerant ex sancta civitate a Saracenis occupata, confirmat aeram translationis reliquiarum sancti doctoris ad Urbem esse componendam cum advectione praesepis Dominici. Id non modo affirmat Petrus de Natalibus, sed etiam Marianus Victorius in Vita Hieronymi, quam a se diligentissime collectam ex ejusdem scriptis, aliisque documentis perspectae auctoritatis praemisit editioni Romanae operum sancti doctoris adornatae sub acri judicio cardinalis Sirleti, et Pio IV pontifici maximo nuncupatae, vitamque ipsam peculiari dedicatione obtulit ejusdem Pii Nepoti sancto Carolo Borromaeo, Liberianae basilicae archipresbytero. Egregius hic auctor, qui excusserat in Romanis archivis et bibliothecis vetustos codices ad Hieronymi scripta, et memoriam pertinentes, de sociata translatione praesepis Dominici et corporis S. Hieromymi ita perscribit. «Humatus post mortem in Bethleem [Col. 0244D] fuit (Hieronymus) exsequiis illi ex Christiana religione, ut Antonium Paulo fecisse ipse refert, rite antea celebratis. Translatus inde postea Romam est una cum Christi Salvatoris nostri praesepio septimo Idus Maii, eo scilicet die, quo praeceptoris sui Gregorii Nazianzeni festum agitur. Rejectus deinde dies in vigiliam Ascensionis a Pio II pontifice maximo ut festivius ac frequentius ageretur, plenaria sepulcrum ejus illo die adeuntibus criminum indulgentia condonata. Jacet autem beatissimus vir, omni praeconio major, et quem cuncta suspirent saecula, super Exquilias, proprio sibi juxta praesepe Domini erecto altari, ubi sacra adhuc ejus servatur tunica, in ecclesia S. Mariae Majoris, etc.» Sociata ista translatio praesepis Dominici et corporis S. Hieronymi referenda esse intelligitur ad annos priores pontificatus Theodori papae ex indicata ab antiquis codicibus, quos Petrus de Natalibus et Marianus Victorius viderant, occupatione Jerusalem [Col. 0245A] a Saracenis, quae anno 637 contigit: et ex addita notione transportationis jam peractae omnium ferme reliquiarum, cum solius Hieronymi corpus esset inde efferendum una cum praesepio. Quam validum sit indicium ejus temporis assignandi, satis declarat beati Sophronii sermo habitus die Natalis Dominici in conspectu Bethleemitici praesepis, a Saracenis tunc occupati, anno scilicet 636, cum Hierosolymam obsiderent, et positis in solo Bethleemitico castris, impediretur ipse ab accessu sacrati specus et praesepis, ubi nocte Natalitia sacrum solemne Deo offerre de more optabat. Conqueritur sanctus antistes «se suosque auditores veluti peccatorem Adamum inde exclusos, ut ille paradisi hortum quem oculis usurpabat (cum e regione illius habitaret) ad ipsum tamen regredi non valebat, impeditus ab aspectu flammae versatilisque romphaeae; ita ipse cum auditoribus redderetur extorris a vicina civitate Bethleem, quae ante oculos versabatur, Agarenorum sica caedem intentante: et ad praesepe quod Deum excepit et ad [Col. 0245B] coeleste specus, ad quod convolare gestiebat, et toto animi impetu rapiebatur, ut latens in ipso mysterium conspicaretur, et hymnum illum angelicum Gloria in excelsis Deo, in recens nati gloriam depromeret, ingredi vetabatur.» Praeservabatur igitur apud Bethleem anno 636, quo ita perorabat Sophronius patriarcha, non modo spelunca illa Christi Nativitate coelestis reddita, sed etiam praesepe ipsum quod Deum excepit, quando reclinatus fuit in praesepio. 11. Distinguenda enim sunt duo illa, specus sive antrum, in quo stabulum pro illius regionis more indigenae aperuerant, et praesepe, intimus scilicet ejusdem stabuli et antri recessus, in quo animalia pabulum sumere consueverant: ubi Verbum caro factum, a Virgine matre in primo exortu suo voluit reclinari. Partem utramque illius sanctuarii descripsit per eosdem annos illuc profectus episcopus Galliarum [Col. 0245C] Arculphus, ex cujus dictantis narratione Adamannus monachus et presbyter Scotohybernus excepit et posteris indicavit: unde Beda venerabilis sequenti saeculo intexuit commentarium de situ Jerusalem, totidem ferme verbis ex descriptione Arculphi et Adamanni expressum. Sunt autem haec verba Adamanni nuper recusi a clarissimo scriptore Joan. Mabillon sec. III Benedictino, parte II, pag. 512: «In ejusdem vero civitatis (Bethleem) orientali et extremo angulo, quasi quaedam naturalis dimidia inest spelunca, cujus interior ultima pars praesepe Domini nominatur, in quo natum puerum reclinavit mater: alius vero supradicto contiguus praesepio introeuntibus proprior locus proprie Nativitatis Dominicae traditur fuisse. Illa ergo Bethlehemiticas pelunca praesepis Dominici tota intrinsecus ob ipsius Salvatoris honorificentiam, marmore adornata est pretioso: cui utique semiantro super lapideum coenaculum sanctae Mariae Ecclesia supra ipsum locum [Col. 0245D] ubi Dominus natus specialiter traditur, grandi structura fabricata, fundata est.» Basilicam hanc Dominici praesepis antro superstructam a beata Helena Magni Constantini matre, describunt praeter Eusebium de Vita Constantini lib. III, cap. 41 et 43, quotquot peregrinati sanctorum locorum cultores, litteris mandarunt Palaestinae chorographiam; e recentioribus vero ejusdem ornamenta luculenter exposuit Joan. Ciampinus, de sacris antiquitatibus optime meritus praesul tomo II veterum Monimentorum. Descriptioni Arculphi et Adamanni respondet speluncae ac praesepis Dominici ante annos ducentos et quinquaginta praemissa distinctio a Bethleemitici sacrarii custode Hieronymo epist. 17 et 18, ad Marcellam, quam illuc invitant Paula, et Eustochium, Christi et Mariae diversorium ita celebrantes: «Quo sermone, qua voce speluncam tibi possumus Salvatoris exponere? et illud praesepe sermone honorandum est.» Et paulo infra: «Ecce in hoc parvo [Col. 0246A] terrae foramine coelorum conditor natus est: hic involutus pannis, hic visus a pastoribus, hic demonstratus a stella, hic adoratus a magis.» Beda Venerabilis ab Adamanno proximus scriptor ejusdem ferme verbis et vestigiis insistit. Proximus ab Arculpho episcopo, Adamanno monacho, et a Beda presbytero metator sacri illius itineris fuit Bernardus monachus e Francorum gente, qui anno Christi 870 impetrata a Nicolao papa primo facultate peregrinandi cum apostolica benedictione Alexandriam Aegypti primum delatus est, deinde in Palaestinam concessit una cum sociis. Itineris memoriam scripto cum consignaverit; eamdem publici juris fecit laudatus P. Mabillon. in tomo indicato hist. Benedictinae post Adamannum, fol. 523. Ut Bethleem pervenit, n. 16, haec ibi a se spectata commemorat: «Bethleem ergo, inquit, habet ecclesiam valde magnam in honore sanctae Mariae, cujus in medio est crypta sub uno lapide, cujus introitus est a meridie, exitus vero ad orientem, in quo [Col. 0246B] ostenditur praesepium Domini ad occidentem ipsius cryptae. Locus vero in quo Dominus vagiit, est ad orientem. Habet ibi altare, ubi celebrantur missae. Juxta hanc ecclesiam est ad meridiem ecclesia beatorum martyrum innocentium. Milliario denique uno a Bethlehem est monasterium sanctorum Pastorum, quibus angelus Domini apparuit in Nativitate Domini. Ad postremum triginta milliaris ab Jerusalem est Jordanis ad orientem, supraque est monasterium sancti Joannis Baptistae, in quibus locis multa consistunt monasteria,» etc. 12. Antequam ulterius progrediar in hujus Bernardi monachi, vel aliorum post ejusdem aetatem de sanctuariis Palaestinae scribentium notionibus afferendis, duo placet adnotare, quae plurimum conferunt ad assequendum tempus translationis corporis S. Hieronymi una cum parte Dominici praesepis in occidentem. Primum erit attendere, quod collatis inter se Adamanni, et Bernardi descriptionibus, [Col. 0246C] cognoscitur, aetate prioris illius, nempe Adamanni, seu potius Arculphi episcopi, cujus fuit iter et recensio sacrorum locorum, circa annum 630, ostendi consuevisse sepulcrum sancti Hieronymi in peculiari ecclesia extra muros Bethleem in valle adhaerenti dorso meridiano collis Bethleemitici. Scribit enim Adamannus: «De sepulcro quoque sancti Hieronymi simili sollicitudine nobis inquirentibus, Arculfus sic ait: Sepulchrum sancti Hieronymi, de quo inquiritis, ego conspexi, quod in alia habetur ecclesia, quae extra eamdem civitatulam (Bethlehem) in valle est fabricata, quae in meridiano latere sita supra memorati dorso monticelli est contermina Bethleemitici. Quod videlicet Hieronymi sepulcrum simili opere ut Davidicum monumentum compositum, nullum ornatum habet.» Hoc postremum non otiose subditur ab Arculpho et Adamanno. Indicat enim ornamentorum destitutio, sacra Hieronymi ossa inde fuisse asportata [Col. 0246D] paucos ante annos ad Theodorum papam, ex quo Umarus calipha amotis crucibus e monte Oliveti suspicionem excitavit in animo Stephani Dorensis, vicarii apostolici munus ibi gerentis ex mandato ejusdem summi pontificis Theodori, ne corpus B. Hieronymi, quod unicum ferme supererat in Bethlehemitico solo post alia sacra lipsana inde subtracta, dispergeretur ab impiis Umari consiliariis, non secus ac de ossibus praecursoris Domini contigisse narrant sub Apostata Juliano. Quin etiam dubitare licet, num sepulcrum, Arculpho indicatum in ecclesia paulisper remota a spelunca et praesepe Salvatoris, fuerit secundum potius receptaculum corporis sancti doctoris, et quidem temporarium, ut cautius efferri posset, ubi a primo ejus conditorio (quod elegerat ad antrum ipsum in vestibulo sacri specus) removeretur, et obtentu deponendi in Ecclesia occultaretur felicius secunda translatio extra Palaestinam, qua Romam delatum fuit. [Col. 0247A] Ejus certe sepulcri Hieronymiani ita remoti a spelunca praesepis Domini vix meminerunt posteri ad Palaestinam profecti in recensione venerabilium locorum, quae sibi indicabantur. Monasterium Hieronymi, imo et lectulum, et cellulam sibi ostensam narrat Bernardus monachus e Francorum gente, qui, approbante ac benedictionem impertiente Nicolao papa primo, illuc profectus est anno Christi 870. Sepulcrum vero sancti doctoris in ecclesia illa non retulit sibi indicatum; cum tamen referat sepulcra a se visa tam circa Hierosolymam, quam circa Bethlehem, imo et in Aegypto extra muros Alexandriae ostensum sibi memoret sepulcrum S. Marci evangelistae, licet inde sublati a Venetis mercatoribus, ut ipse disertis verbis adnotat, ante annos quinquaginta. Sed neque Marinus Sanutus, qui eadem sacra loca a se conspecta descripsit anno 1321, dum summo pontifici librum offerret hoc titulo inscriptum, Secreta fidelium Crucis. Ibi enim tantummodo indicat [Col. 0247B] non longe a praesepio Domini sepultum fuisse beatum Hieronymum: et certe in vetusto codice membranaceo archivi sacrosanctae basilicae Liberianae, ubi Vita Hieronymi collecta legitur ex ejusdem scriptis, et aliorum Patrum, de priori ejus humatione haec habentur: «Porro beatus Hieronymus dum adhuc viveret scalpendo saxum in ingressu speluncae Dominici praesepis sepulcrum sibi fecerat non longe a sepulcro praedictarum sanctarum (Paulae et Eustochii) ubi saeculi potestate devicta sepultus est pridie Kalend. Octobris.» Marini Sanuti librum infra recensebo. Unum sepulcri Hieronymiani indicium, quod viderim post Arculphi aetatem, superest in Brocardo, sive Brucardo, scriptore saeculi XIII, sed is quoque locum sepulcri designat juxta praesepe Domini, ubi et monasterium, et lectulum sancti doctoris peregrinis ostendi narrat, una cum sepulcro ejusdem, nec non cum sepulcris Paulae et Eustochii, non vero [Col. 0247C] in ecclesia subjectae vallis. Praestat hujus auctoris contextum dare ex nupera editione inserta Geographiae sacrae a Nicolao Sanson Christianissimi regis geographo, pag. 184. 13. Bocardus igitur, seu Bruchardus Argentoratensis ex sacro ordine Praedicatorum, qui aliquandiu vixit in Palaestina, ac diligenter exposuit sub finem saeculi XIII ea quae viderat, ita describit speluncam Nativitatis, et praesepe Domini: «In extremitate vero orientali sub rupe quadam quae erat juxta murum civitatis (Bethlehem) fuit, secundum morem illius terrae locus pro stabulo: habens praesepe in rupe excisum, ubi mundi Salvator de Virgine natus, et reclinatus fuit, cum locus alius commodior in diversorio non esset, quam praesepe, in quod mundi Creator et Redemptor reponeretur (Luc. XI, 7) . Hic hodie sacellum est exstructum nobilissimum, stratum marmore, et marmoreis erectum columnis, ut vix hodie inveniri possit locus sacer illo pulchrior, [Col. 0247D] ut etiam Sultanus tentavit hinc asportare columnas, et alia crusta marmorea, quibus parietes nitent; sed serpente subito apparente, et terrorem incutiente, desistere coactus est a concepto proposito. Videntur quoque juxta hanc ecclesiam indicia quaedam monasterii, in quo lectus et sepulcrum divi Hieronymi peregrinis ostenditur, etc., et sepulcra Paulae et Eustochii haud longe ab hac ecclesia.» Denique Marinus Sanutus Torsellus in libro per ipsum oblato Christi anno 1321 summo pontifici sub hoc titulo: Secreta fidelium crucis, ubi terrae sanctae loca a se conspecta describit parte XIV, lib. III, cap. 11, de Betlhehemitica spelunca Nativitatis haec nobis scripta reliquit: «Ex parte Orientali est spelunca in rupe juxta murum civitatis, et videtur secundum modum terrae illius, fuisse locus pro stabulo, habens praesepe excisum, ut ibi moris est facere praesepia. Hanc speluncam quibus laudibus efferam, ubi ortus est Christus [Col. 0248A] de Virgine, etc., et nota quod ibi juxta rupem praedictam, in qua Christus natus est, est alia capacior a prima, quatuor tantum pedibus distans, sub qua erat praesepe, in quo dulcissimus ille puer mox natus, ac pannis involutus, juxta bovem et asinum reclinabatur; et videtur una fuisse spelunca continua, quam solum dividit factum ostium, et ascensus, quo de capella ad chorum ascenditur. Fenum vero praesepis Romae delatum est ab Helena regina et in ecclesia Sanctae Mariae Majoris decenter reconditum. Non longe a presepio fuit sepultus Hieronymus. Ad locum autem dulcissimae Nativitatis descenditur ab ecclesia in capellam per decem gradus. Est autem capella illa tota interius facta de opere Mosaico, et strata marmore, et sumptuose valde facta. Super locum illum, ubi beata Virgo peperit, potest missa celebrari super tabulam marmoream, quae est ibi: de lapide etiam nudo videtur aliqua portio ubi natus est Christus. Similiter pars quaedam praesepis in quo jacuit, nuda relicta est. » Quae loca cum devotione et reverentia [Col. 0248B] maxima visitantur. Vix in orbe terrarum pulchrior ecclesia, vel aeque devota potest inveniri. Sunt enim in ea columnae marmoreae nobilissimae per quatuor ordines dispositae, sed etiam magnitudine stupendae. Praeterea navis ipsa ecclesiae desuper columnas usque ad trabes facta est de opere mosaico pulcherrimo et nobilissimo: suntque ibi depictae cunctae historiae a mundi creatione usque ad Christi adventum ac judicium, etc. In hac quoque ecclesia S. M. de Bethlehem in pariete ex parte sinistra est locus ubi positus fuit umbilicus et circumcisio Domini, et ex parte dextera chori versus Austrum est locus ubi sepulti fuerunt sancti Innocentes, ubi et altare constructum est. Hujus venerabilis ecclesiae pretiosas tabulas et columnas praecipit Soldanus quidam pro construendo sibi palatio in Babylone deferri, etc. «Hic recitat impeditum a transferendo fuisse ostento coelitus ipsi oblato.» Tum subdit: «Saraceni quidem omnes ecclesias beatae gloriosae Virginis, sed hanc praecipue [Col. 0248C] venerantur.» Et paucis interpositis sequitur: «In exitu hujus ecclesiae contra Aquilonem est claustrum monachorum, ad quod per gradus aliquos ascenditur; in crypta quadam ostenditur cella, in qua beatus Hierorymus poenitentia se afflixit, et in translatione ac expositione sacrae Scripturae plurimum laboravit. Lectulus quoque ejus ostenditur, et officinae claustri cui praefuit. De Ecclesia predicta fere quantum est jactus lapidis, quasi contra Orientem, est Ecclesia S. Paulae et Eustochii filiae ejus, ubi poenitentiam egerunt: ibi etiam ostenduntur eorum sepulcra.» Testimonia hucusque allata scriptorum a septimo Christi saeculo ad quartum decimum sibi succedentium in Bethlehemitici sacrarii et proximorum descriptione, oculata idcirco duxi esse insimul exhibenda, ut aperte constet quid nomine praesepis Dominici et reliquiarum ejusdem ad Liberianam ecclesiam una cum B. Hieronymi corpore translatarum debeat intelligi. Quae semel si definiantur, ac [Col. 0248D] contesti assertione tot saeculorum si affirmentur; obscura esse non potest tum causa, tum tempus translationis. Praesepe Dominicum igitur, asserentibus Arculpho et Adamanno, et Beda, imo et B. Hieronymo, est intimus ille antri nativitatis, seu Bethlehemitici recessus, sive speluncae sacrae interior et angustior portio (quam Hieronymus idcirco dixit exiguum terrae foramen ) pro stabulo jumentis attributa, in qua sanctissima Virgo Dei Filium ex se natum reclinavit. Distinctus est recessus hic seu praesepe a capaciori antri area, quam vocant speluncam Nativitatis, pedibus tantummodo quatuor ex mensura Sanuti. In illo angusto praesepis recessu, et quidem data opera exciso in rupe pro regionis illius more, ut observant laudati scriptores, altare ita erectum fuit, ut mensa altaris non impediat conspectum omnem saxi ubi natus est Christus. Quin etiam de industria praeservata est portio aliqua non contectatum [Col. 0249A] saxi in quo natus, tum praesepis in quo reclinatus est Salvator mundi. 14. Cum haec sit notio praesepis Dominici constanter tradita per scriptores a saeculo Hieronymi ad nostrum, consequitur, ut reliquiae Dominici praesepis, si dicantur translatae, intelligi debeat portio aliqua saxi illius, praesepium Dominicum in recessu antri antea constituens, inde excisa et asportata: cui propterea nomen praesepis Christi apprime convenit, utpote parti integrum illud prius efformanti cum caeteris ibi relictis. Nam et partibus ibi permanentibus et ab extracta separatis, et illi portioni quae nuda relicta fuit, ut a devotis cultoribus videretur, praesepis nomen perinde tribuitur, ac tribuatur his portionibus ejusdem saxi inde avulsis et alio asportatis. Quando igitur in Liberiana basilica auditum primo fuit sub Theodoro papa nomen Sanctae Mariae ad Praesepe, ex notione rei hoc nomine indicatae, oportet intelligere de allata illius venerabilis saxi portione, ubi natus Salvator a Virgine matre reclinatus [Col. 0249B] fuerat, augustum vocabulum sacrario accessisse. 15. Ubi vero collocata fuerint praesepis Dominici segmenta e Bethlehemitico excisa, obscurum non est, postea quam Dominicus Fontana Sixti papae Quinti architectus, cui demandavit pontifex curam illius veteris sacrarii transferendi in partem basilicae, magnifica structura Sixtinae capellae a se amplificatam, diserte retulit esse recondita in capsa plumbea sub mensa altaris, prout antiquitus erant constituta. In libris quos edidit de structuris eodem Sixto mandante a se peractis, ubi agit de sacello sanctissimi praesepis, haec refert pag. 40: «Il luogo dove questa cappella si aveva da mettere, e cavato sotto terra per maggiore divozione, e sopra vi è stato fatto un altare di marmo fino con suoi scalini attorno, che cuopre tulta detta cappella, e sopra detto altare sua santità celebra la messa della notte, con quella del giorno di natale pontificalmente con tutti i cardinali, è la corte. Sotto [Col. 0249C] quello a perpendicolo è posto l'altro altare nel mezzo della cappella antica, dentro il quale sono le santissime reliquie del presepio poste in una cassa di piombo, ed ogni sacerdote può celebrarvi sopra. Hanc vero capsam et reliquias praesepis Dominici capsae inclusas novit architectus, qui asserit altare a veteri situ remotum fuisse. Esso altare tu rimosso da quello che stava prima, che già stava per fianco, adesso è volto in faccia di detta cappella.» In removendo igitur altari a priori sede, ut in eam transferretur, quae palmis septuaginta distat a loco antea occupato (ut idem architectus enuntiat fol. indicato 40) recognita de more fuit capsa illa plumbea, sub mensa altaris reclusa, et continens reliquias Dominici praesepis, Bethlehemitico ex antro huc allatas una cum sacro corpore B. Hieronymi, quando Saracenis in praedam cesserat Palaestina, et Umaro convertente vestigia templi Hierosolymitani in aedem Mahumetanae superstitionis, et amovente [Col. 0249D] sacras cruces e monte Olivarum, timendum jure fuit, ne iisdem suasoribus, quibus obtemperabat in nostrae religionis vexillo inde amovendo, impelleretur etiam ad subvertendas Bethlehemiticae speluncae memorias, obstruendosque aditus sacros; unde animati nostrae fidei hostes qui talia suadebant, renovare vellent exempla sub Juliano spectata et deplorata insultandi sanctorum tumulis, officiumque superstitum cremandorum, ut sacri cineres dispergerentur. 16. Cur autem inter postremas sanctorum reliquias, quod veteres libri testantur, e Palaestina sublatas, ut in locum tutiorem reciperentur, adnumerandum sit corpus beati Hieronymi, ratio cognoscitur, indicata ab iisdem scriptoribus, qui peregrinationum piarum causa illuc profecti mandarunt litteris, Saracenorum animis insedisse reverentiam peculiarem erga ecclesiam hanc Bethlehemiticam Deiparae Virginis titulo Deo dicatam, quae sacro praesepi [Col. 0250A] imminet, non secus ac Sixti V sacellum in Liberiana basilica imminet veteri praesepis sacello in ejusdem centrum translato. Martini Sanuti verba jam retuli, diserte scribentis. «Saraceni quidem omnes ecclesias beatae gloriosae Virginis, sed hanc praecipuo (S. Mariae de Bethlehem) venerantur.» Id vero tum ipse, tum alii sacrorum Palaestinae locorum descriptores memorant, non modo de Saracenis aetatis suae, sed etiam de superioribus; cum narrent abstinuisse Soldanum a removendis columnis et marmoribus illius ecclesiae in loco Nativitatis Domini ab Helena Constantini Augusti matre magnificenter constructae, quando in Babyloniam transferre illa ornamenta meditabatur. Perspecta igitur dispositio et moderatio in animis Saracenorum residens parcendi ecclesiis Deiparae nuncupatis, praesertim vero huic Bethlehemiticae, tantam fiduciam ingessit nostrorum Christianorum mentibus, ut quae ad eamdem ecclesiam sacra lipsana [Col. 0250B] servabantur (inter haec vero beati Hieronymi corpus praecipue recensebatur) satis tuta ab injuriis putarent, donec principis Umari edicta a diruendis crucibus temperarent. Quin etiam memorant vetusti codices archivorum a Paulo de Angelis producti lib. IV, cap. 4 descriptionis basilicae Liberianae, conteste Petro de Natalibus, quibus Baronius suffragatur in notis ad Martyrologium, ausos non fuisse fideles ejusdem sancti doctoris reliquias inde amovere, priusquam triplici visione monitus et increpatus de contumacia monachus ex illo sepulcro educere, et Romam transferre divinitus juberetur. Sive igitur accessione visionis a monacho spectatae voluerit Dominus significare translationem corporis sancti doctoris fieri oportere per ea tempora, quibus suaserat Heraclio Augusto metus barbarorum praepotentium subducere ab eorum manibus sacrata pignora, etiamsi Bethlehemitici sacelli tutela mitiores redderet Saracenos erga ornamenta in eodem asylo posita sive providentia pontificis Theodori Palaestinorum [Col. 0250C] conterranei caverit indemnitati tantarum reliquiarum, occasione sibi oblata curandi per Stephanum Dorensem episcopum vicarium a se constitutum ea, quae beatus Sophronius patriarcha eidem commandaverat ad sedem Romanam perferenda, antequam vita concederet; universa comprobant, diutius non permansisse in Palaestinae sacrario Bethlehemitico sacri doctoris ossa, postquam omnes ferme reliquiae sanctorum in eadem provincia quiescentium hac ipsa aetate fuerant asportatae Constantinopolim, aut in urbem Romam. Comprobant etiam studium ejusdem papae Theodori et successorum in reparando cultu ac veneratione, Christi Domini causa ipsius praesepis debito per translationem partis ab eodem praesepi excisae, et in basilicam Liberianam asportatae una cum corpore S. Hieronymi; ut adimpleretur hic per Romanos pontifices sacrificium Deo oblaturos nocte ac die Dominicae Nativitatis supra idem praesepe Romam perlatum, quidquid beatus [Col. 0250D] Sophronius perficere optaverat de more in illo sacrario, dum a barbaris inde arceretur: ut vidimus ex ejusdem homilia supra laudata: praesertim cum praesentirent, dominatum Saracenorum ad universa Orientis imperia ita jam fuisse protensum, ut captivitas Palaestinae nosceretur futura maxime diuturna. 17. Hoc itaque studio motus Theodorus papa Sophronii pietati addictus non minus quam Patris sui episcopi, et patriae Hierosolymae, religioso studio innutritus erga Dominicum praesepe, et reliquias ibi depositas beati Hieronymi, et nondum subtractas a Saracenorum captivitate, licet regio Palaestinae nudata ferme foret caeteris sacris lipsanis extra Bethlehemiticum asylum antea servatis; cogitavit sacellum in Liberiana basilica designare, in quo cultus adhiberetur tantis pignoribus salutis nostrae plane similis Bethlehemitico, et in Romano sacrario repararetur quiquid subtrahebatur devotioni fidelium in Palaestina, per Saracenorum invasiones impeditae a libero [Col. 0251A] accessu ad speluncam tot mysteriis consecratam. 18. Auspice igitur pietate, ac studio Theodori papae audiri coepit Romae in Liberiana ecclesia nomen Sanctae Mariae ad Praesepe. Reliquiae saxi ubi Christus reclinatus a matre Virgine recolebatur, huc asportatae cum fido antri cultore Hieronymo: illae collacatae sub mensa altaris, ut sacrificium divinum ibidem perageretur, quemadmodum in Bethlehemitico sacello consueverat. Locus perinde cultus musivo opere, ut in Palaestina. Dona, ornamenta, nomen, Christi natale solum referrent Romana civitate donatum seu potius urbem Romam feliciter conversam, ut Hieronymi verbis utar, in diversorium Christi et Mariae. Feliciter deducta sub Theodoro colonia (si fas est dicere) Natalis Christi in praesepis parte huc translata, mira incrementa accepit a successoribus. S. Martinus papa ab illo proximus hoc in praesepe auspicatus est martyrium, quo erat alibi consummandus. [Col. 0251B] Legitur enim ab Olympio exarcho neci destinatus ob fidem catholicam fortiter assertam structis insidiis, dum perageret missarum solemnia in hac aede S. Mariae ad praesepe: ut suum quodammodo Stphanum Romae quoque inveniret haec nova Palaestina. Verum de Martini confessione hic non deduco imitationem sacelli Bethlehemitici ejusque cultus. Arguo ex missarum solemnis hic illico institutis et frequentatis statim ac Dominici praesepis nomen ac reliquiae accesserunt. Quod et in successore Martini Eugenio papa spectatum fuit, cum cleri et populi zelus religionis emicuit, ea conditione, ac tessera fidei catholicae requisita in accessu ad operandum divinis in hac Deiparae basilica ad praesepe, ut inde omnino arceretur quisquis eamdem fidei tesseram non redderet integerrimam. Cultui precipuo missarum solemnium, ibi constituto in prima translatione sacrorum pignorum sub Theodoro, Martino, et Eugenio ad normam Bethlehemitici sacrarii, respondet accessio aliarum decorationum, his reliquiis adhibitarum per [Col. 0251C] pontifices subsecutos in quibus semper elucet peculiaris quidam conatus contestandi auctoritatem genuinam Bethlehemitici praesepis in parte sui non modica hic praeservati. Ut enim Chrysostomi aetate illud auro argentoque clusum ita asservabatur, ut mystica regum munera aspectu solo manifestaret; ita hoc certatim exscultum pretiosissimis quibusque metallis per summos pontifices, regumque maximos par studium sacerdotii et imperii manifestari in suis fascibus nato Domino humilis praesepis hospiti submittendis aetas quaecunque vidit, donec ad cumulum auctoramenti et declarationis omnimodae Sixti V magnificentia et religio nihil propemodum praetermisit. Jam illa levior videri potest aequiparatio, quod in augusta basilica utrobique offerantur regii auri primitiae, ibi Orientis a magis, hic Occidentis ab Indiis regique, hominique, Deoque quod utrobique columnis, musivis, et marmorum crustis lectissimis sacellum praesepis Dominici convestiatur ibi a Constantino, [Col. 0251D] hic a Sixto; et Virginis matris memoria ibi ab Helena, hic a Paulo; quod altaria ibi fulgeant aureis argenteisque donariis Eudoxiae, et Placidiae, hic apostolicae sedis antistitum Leonis tertii (377, 379, 401, 409), et Paschalis I (450, 451), quorum pietatem ac magnificentiam sunt imitati e regibus Hispanis Philippus IV et Catharina regina, e cardinalibus S.R.E. Jacobus Columna et Petrus Ottobonus vicecancellarius archipresbyter, hoc ipso, quo scribimus anno jubilaei 1725 argento solido sacras historias affabre exprimente, undique vestiens aram principem, in qua fidelium venerationi sacra cunabula proponuntur Christi Domini infantiae pretiosum ejus contactu redditum monumentum. Ut haec postrema praeteream, et illa tantum consecter, quae proximi a Theodoro pontifices contulere ad cultum sacrorum pignorum labente saeculo VII quo nomen memoratum accessit cum reliquiis praesepis Dominici nostrae basilicae, satis erat indicare [Col. 0252A] solidos supra mille ab Agathone contributos ad luminaria adornanda (146), cum scilicet frequentia affluentis populi ad vigilias Natalis Dominici maxima esset post reliquias Bethlehemitici illius hic depositas; necnon litanias a Sergio institutas ad S. Mariae ad Praesepe per quatuor solemnes ejusdem Deiparae dies, Annuntiationis, Nativitatis, Dormitionis, et Hypapantes; sect 164, et monasteria una cum Gerontocomio addita a Gregorio II sect. 178, ut perdiu noctuque divinis laudibus personaret basilica, haeres quodammodo reddita Hierosolymitanae, ac Bethleemiticae pietatis thesauri. 19. Instituti sermonis ratio deposcit, ut conjungantur cum praesepi Dominico memoriae sacrorum cunabulorum, inde pariter translatorum ad nostram basilicam. Ut in angustum contraham ea quae prolixius essent exponenda, duo mihi praestanda erunt. Primum indicare oportet quomodo in Palaestina praeservarentur antequam ad nos pervenirent. Alterum [Col. 0252B] consequetur inquirendum de translatione eorumdem. 20. Ne autem cogar sigillatim persequi historiam praecipuarum reliquiarum, quae in Palaestina asservabantur ante Persarum et Saracenorum irruptiones, monuisse generatim sufficiat, in sacris lipsanis ad nostrae redemptionis mysteria, et Christi Domini ejusque sanctorum gesta praecipua pertinentibus, duo genera posse distingui; unum immobilium corporum, seu difficile amovendorum; alterum vero illorum, quae loco facile moveri possent et alio asportari. Primi generis dicam montes Thaboris, Sion, Oliveti, Calvariae; antra, Nativitatis, et Resurrectionis Dominicae mysteriis consecrata. Quae vero difficulter moveri possunt ac transportari, ut domus, sepulcra, et moles hujusmodi, Christi, Deiparae, apostolorum prophetarum, martyrum, et confessorum, aliorumve sanctorum gestis, aut depositione venerabilia, eidem generi ferme accenseri possunt. Alterum genus lipsanorum facilis transvectionis [Col. 0252C] sunt instrumenta ipsa gestorum, quae ab hominibus manu geruntur, puta cunarum, et pannorum infantiae Christi Domini, vestium, crucis, coronae spineae, lanceae, et hujusmodi, necnon Deiparae indumentorum, Petri catenarum, cathedrae episcopalis Jacobi apostoli apud Hierosolymitas aut Marci evangelistae apud Alexandrinos asservatae, ac similium. Huic autem generi includuntur etiam ossa sanctorum, in eorumdem sepulcris deposita, aut custodita in altaribus; quorum asportandorum nulla est difficultas, ubi aperta sint conditoria in quibus asservantur. 21, 22. Observo igitur, apud Hierosolymam, ejusque patriarchatus ecclesias in more positum fuisse, ex quo publicus religionis nostrae cultus in pace Ecclesiae sub Constantino ibidem exerceri coepit, ut in ipsis mysteriorum nostrorum editione consecratis locis, ubi primi generis lipsana immobilia sita sunt, aedes sacrae magnifice excitarentur, quae eadem venerabilia et immobila lipsana, et memorias gestorum Domini [Col. 0252D] et sanctorum ejus intra ambitum suorum parietum clauderent, ut maximo divini sacrificii cultu ibi Deus honoraretur, ubi sedem elegisse videbatur misericordiae suae erga homines exercendae. Quae autem reliquiae secundi generis, nempe asportabiles haberentur, ad eadem gesta pertinentes, quae recoli intra designatas ibidem ecclesias speciatim debebant, illae, inquam, asportabiles reliquiae appendebantur, et asservabantur in thecis et loculamentis earumdem aedium sacrarum. Legimus apud Eusebium, beatam Helenam Constantini matrem a filio Augusto rogatam ut ad Hierosolymam se conferret quaesitum Dominicam crucem, anaque salutis nostrae instrumenta, quae fidei nostrae hostes ingesta terra occultaverant, utriusque generis lipsana in lucem Deo dante eduxisse. Et in repertis antris nativitatis, sepulcri, et resurrectionis Domini, rite expurgatis ab sacrilega profanatione Adriani, aliorumque principum et persecutorum, qui idola gentium supra ea constituerant, [Col. 0253A] ne a fidelibus in posterum frequentarentur, studio ejusdem Augustae basilicas Christiani cultus fuisse fundatas, quae sacraria illa immobilia intra se continerent. Mobilia vero lipsana apud easdem Ecclesias partim reliquit, ut ante diximus, asservanda, partim secum advexit ad Constantinum filium, et ad basilicas ditandas, et sacraria ab ipso constructa tum Romae, tum in aliis praecipuis civitatibus Romani imperii. Quae igitur in Palaestina reliquit, pleraque inveniuntur inclusa fuisse sacris parietibus earum, quas dixi ecclesiarum, aut thecis pretiosis apud easdem depositis decorata, ibique custodita quarto et quinto saeculo. 23. In basilica Resurrectionis, ubi antrum et sepulcrum Redemptoris nostri adhuc immotum visitur, Arculphus episcopus narrat circa medium septimi saeculi adversa sepulcro fuisse suspensa linteamina, sub quibus aliud altare excisum e dimidiato saxo quod fuerat advolutum in sepultura Domini ad ostium monumenti. Testatur Adamannus ejusdem saeculi scriptor [Col. 0253B] ita sibi narratum ab Arculpho, oculato inspectore (num. 4) . Inter Golgothae ecclesiam, ubi Dominica crux fuerat infixa, et proximam basilicam martyrii nomine quoque donatam a fundatore Constantino, tria selecta instrumenta passionis Dominicae custodiebantur aetate ejusdem Arculphi, ut eodem narrante scribit Adamannus numero 8, nempe calix argenteus utrimque ansatus, quo a se benedicto usus traditur Dominus ad sacramentum sanguinis sui apostolis in coena libandum, et ad convivium cum iisdem celebrandum post resurrectionem: in eoque spongiam asservari dixit quam aceto plenam sitienti Domino in cruce obtulerat miles. In porticu ejusdem ecclesiae Constantinianae a se conspectam narrabat Arculphus «lanceam militis, qua latus Domini in cruce pendentis ipse percusserat. Ita vero servatam describit: Haec eadem lancea in porticu illius Constantini basilicae incerta habetur in cruce lignea, cujus hastile in duas intercisum est partes, quam similiter [Col. 0253C] tota Hierosolymitana frequentius osculatur, et veneratur ecclesia.» Tum de sudarii velo haec subtexit. «De illo quoque sacrosancto sudario, quod in sepulcro super caput ipsius fuerat positum, sancti Arculfi relatione cognovimus, qui illud propriis conspexit obtutibus: Item refert in scrinio ecclesiae reconditum alio involutum linteamine, cujus etiam mensuram longitudinis definit octonum pedum.» Aliud quoque linteum majus Arculphus in eadem Hierosolymitana civitate vidit, quod, ut fertur, sancta Maria contexuit, et ob id magna reverentia in ecclesia habitum totus veneratur populus (num. 11) . Verum sit instar omnium beatus Paulinus, qui (epist. 34) enumerat aetate sua, «quarto scilicet Christi saeculo, haec omnia ostendi in Palaestina, praesepe nati, fluvium baptizati, hortum orantis, atrium judicati, columnam districti, spinas coronati, lignum suspensi, saxum sepulti, locum resuscitati, memoriam evecti.» Vide Gretser. de Cruce lib. I, cap. 95. [Col. 0253D] 24. Tot igitur immobilia et mobilia lipsana novimus praeservata usque ad aetatem ingressus Saracenorum paulo ante medium septimi saeculi; ut in sola basilica Resurrectionis, et in proximis Passionis, et Sepulcri, apud Hierosolymam haec omnia indicarentur, nempe linteamina sepulcri, et sudarium, ostium praecludens saxum conversum in mensam altaris, calix coenae Dominicae, spongia sitienti oblata, lancea in demortui latus infixa, praeter crucis Dominicae partem a Persis recuperatam; quibus et spineae coronae partem addere oportet, a Bernardo monacho visam anno 870, appensam in ecclesia Montis Sion, ubi etiam columna porticum sustinens, et Christi cruore perfusa ostendebatur Paulae, teste Hieronymo. In Ecclesia vero Bethlehemitica non minor copia sacrorum pignorum amovibilium fuit quarto praesertim et quinto saeculo, pertinentium ad mysterium et gesta Dominicae Nativitatis. Cunas a spelunca Nativitatis distinctas, sed ibidem asservatas, indicare videtur [Col. 0254A] epistola B. Hieronymi ad diaconum Sabinianum, cujus scelesta vota in eo sacrario admissa dum exprobrat, his verbis utitur: «Angelus ille cubiculi Mariae Janitor, cunarum Domini custos, et infantis Christi gerulus, coram quo tanta faciebas, ipse te prodidit.» Cunas certe a praesepi distinguit Ecclesia, quae, uti natum Dominum a Virgine matre eadem nocte reclinatum in praesepio novit ex Evangelio, ita eumdem in cunis adoratum a magis cum Leone Magno paulo post recitat: quas scilicet cunas faber ille nutritius beatus Joseph et una cum angelis Christi gerulus designatus aptare non omiserit, expertus, locum sibi deesse in diversorio, et sentiens cito transmigrandum in alias sedes. Ita Dominum, quem pastores acceperant in nocte quaerendum infantem pannis involutum in praesepio, magi post aliquot dies venerati sunt in cunabulis. Eadem distincta phrasi castigate etiam in carminibus canunt Patres et poetae Christiani, nascentis quidem, et adorati a pastoribus [Col. 0254B] solum praesepe memorantes; adorati vero a magis praesepe et cunas. Ambrosius in hymno diei Dominici Natalis
Et Juvencus presbyter, lib. II, vers 168:
Et vers. 176:
Et Sedulius presb., hymn. de Christo:
Et Venantius Fortunatus, lib. II, hymn. 1:
[Col. 0254C] Et Prudentius in Enchirid., epist. 28:
Adorati vero a magis, et ab Herode ad necem quaesiti cunas commemorant cum Prudentio, hymni Epiph. vers 100:
Aut si praesepe commemorant, non omittunt cunabula et cunas jam Christo paratas et custoditas a nutritio suo et gerulo, matrisque Virginis sponso, ubi illum adoravere Chaldaei.
Quod enim Prudentius asserat, haec sancta praesepis cunabula per saecula sacra esse populis, non id poetice dictum, sed historice haberi debet. Vidimus a Hieronymo custodem tum praesepi, tum cunis ascriptum angelum Christi gerulum; sive angelum sacrae speluncae tutelarem intelligat; sive custodem et sponsum Virginis, Christique infantiae Josephum. Eo lubentius vero cunas indico cum Hieronymo, nec tantum cunabula, ut de utraque supellectile infantiae Christi ejusque venerabilibus reliquiis impletum abunde intelligatur Prudentii votum, ut populis per omne saeculum sacrae habeantur.
25. Scio cunas a cunabulis apud Latinos aliquando distingui: ut cunae propriae sint lectuli mobiles, versatilibus fulcris ut plurimum innixi ad infantes huc [Col. 0255A] illuc movendos, quo facilius sopori indulgeant; cunabula vero, sive incunabula, sint vincula et fasciae, quibus colligantur infantes in cunis positi, eorumque corpusculis panni astringuntur; ut ex Plauto elicitur Truc. vers 13:
Auctor Lexici antiquitatis, qui haec erudite collegit, observat inepte repetitum a Plauto dicendum, si cunabula essent fasciae. Quare etiam cum Ferrario Elect. 1120, ita concludit: «Credibile igitur est, cunabula fuisse fascias, institas, sive vincula, quibus infantes in fasciis involuti ligabantur in cunis, ut hodie fit, ne inde exciderent.»
Credible id quidem; sed ratum et exploratum [Col. 0255B] est, per eam dictionem cunabula tum fascias, pannos, et institas illas, tum etiam cunas ipsas perinde intelligi. Ut enim praeteream complura scriptorum veterum loca id suadentia, et in solius Claudiani carminibus indicem selectiora, nempe in cons. Pub. et Olybrii vers. 144, in tertio cons. Honorii vers. 17, et in quarto ejusdem cons. vers. 21, necnon de Nup. Hon. et Mariae vers.:
Manifestum itaque fit ex allatis auctoritatibus, cunabula dici generice et promiscue de universo apparatu et supellectile puerperii et infantiae, nempe de cunis, fasciis, pannis, retinaculis, ad infantes fovendos, obvolventos, astringendos, et inter dormiendum contutandos adhibitis, licet aliquando de cunis intelligi possit aut debeat, aliquando de solis fasciis.
Quod autem Latinis accidit in usu vocis cunabula, id Graecis pariter contigit in dictione illa σπάργανα , quae utrique cunabutorum indicatione exacte respondet [Col. 0255D] pro lubitu scribentis: nempe ut perinde significet tum fascias, quibus panni astringuntur teneris infantum corporibus, et institas, ac retinacula, quibus fasciis et pannis jam involuti et astricti infantes intra easdem cunas religantur, ne excidant; tum cunas ipsas eadem dictio significet, quibus inclusi et alligati infantes securitatis gratia detinentur.
Idcirco Screvelius in Lexico Latino-Graeco verbo Cunae, Latinorum recte apponit, tanquam synonyma κόιτις , et σπάργανον . Alia quoque lexica Graeco-Latina exponunt, Graecam dictionem σπάργανον duabus Latinis fascia et cunabula respondere, ut in Lexico Scapulae, et aliorum legimus.
Ita autem ratum haberi debet Graecis dictioni σπάργανα respondere Latinum vocabulum cunarum; ut videamus in sacro concilio Chalcedonensi, actione secunda, edit. Rom. pag. 207, D. ubi epistola Leonis papae ad Flavianum publice fuit recitata, in [Col. 0256A] autographo Latino expressisse Leonem de Christi Domini nativitate loquentem, Infantia parvuli ostenditur humilitate cunarum, Graece reddi: καὶ ἡ μὲν νηπιότης τοῦ Βρέφους, διὰ τῆς τῶν σπαργάνων εὐτελείας ἐπιγιγνώσκεται .
Quin etiam in divinis litteris utriusque linguae interpretes Graeci et Latini acceptionem vocis confirmant, dum vertunt Hebraeam dictionem ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1280256A.bmp)
[Hebrew Text] in vers. 9 cap. XXXVIII libri Job, quae scilicet componitur ex radice [Hebrew Text] fasciis involvit, proprie indicante, et cum adjuncto pronomine ejus ad verbum redderetur, fasciam ejus; ita ut versiculus Haebraea phrasi sonet, quando posui nubem vestimentum ejus et caliginem fasciam ejus, rectissime a vulgata Latina versione exponatur: cum ponerem nubem vestimentum ejus, et caligine illud quasi pannis infantiae obvolverem, a Graeca vero LXX aeque feliciter convertatur, Ὀμίχλῃ δὲ αὐτὴν θαλάσσαν ἐσπαργάνωσα : nempe, nebula vero ipsum (mare) quasi fasciis (seu [Col. 0256B] cunabulis) infantiae obvolvi; exponente Symmacho vim translati eleganter desumpti circulari ex astrictione infantum, per fascias, pannos infantiae, et cunabula, seu retinacula, intra cunarum ambitum retentorum: quae omnia sunt σπάργανα : unde verbum σπαργανόω , fasciis involvo. Mirifice autem convenit similitudo infantilium fasciarum nebulis, undequaque per gyrum cingentibus circularem superficiem Oceani, et complexantibus cunabulorum more corpus inclusum. Symmachus in edit. Vaticana Sixti V: ὡς νεφέλῃ περιείλησα αὐτὴν : perinde nube circumvolvit illud (mare).
Sunt igitur Graece σπάργανα aeque ac Latine cunabula tum fasciae, et panni infantiae, et institae, et retinacula, tum ipsae cunae, seu lectuli, si placet, ad infantium corpora circumplexanda, et confovenda quo tutius dormiant et ab externis incursibus et molestiis undique protegantur.
26. Morosius insistendum esse duxi in notione [Col. 0256C] vocum diversarum, quibus Graece ac Latine significantur haec instrumenta puerperii et infantiae, ut omnis ambiguitas averti possit in requirendo apud scriptores utriusque linguae, quid actum sit de hujusmodi cunabulis et σπαργάνοις adhibitis ad sanctissimum Christi corpus tum in Nativitate excipiendum, et adoratione magorum aptandum in antro Bethlehemitico, tum alibi in progressu infantiae, nempe fuga in Aegyptum, et reversione in Palaestinam, de more custodiendum et confovendum studio Virginis matris, ejusque intacti sponsi et Christi nutritii beati Josephi, ea, qua decuit cura non minus solerter comparatis in Domini Salvatoris infantia, quam studiose asservatis postquam excesserat ex incunabulis, et proficiebat aetate ac sapientia apud Deum et homines. Si enim fidelium primorum cura tanta fuit in asservandis apud Hierosolymam apostoli Petri vinculis, ab Eudoxia deinde transmissis Romam veterem et novam quanto labente saeculo, et Jacobi [Col. 0256D] cathedra ad aetatem Eusebii praeservata, ut ipse scribit Hist. Eccl. lib. VII, cap. 19, multo studiosius Virgo prudentissima et sedes sapientiae intelligebat pretium hujusmodi supellectilis, divino Christi contactu sacratissimae jam redditae, et ad futura saecula cum elogio Prudentii transmittendae:
27. Fuisse autem ita praeservata et custodita eadem cunabula et σπάργανα apud Jacobi apostoli successores in sede Hierosolymitana, cui suberat ad sextum lapidem illi adjacens ecclesia et oppidum Bethlehemiticum [Col. 0257A] una cum praesepi Dominico, constat ex historia Nicephori, lib. XIV, cap. 2, narrantis, ab Eudocia Augusta, Theodosii junioris uxore, Hierosolymam profecta, fuisse transmissa Constantinopolim tria sacra munera inde collecta, quae tanquam coelestem thesaurum custodiri voluit in celebri ecclesia Sanctae Mariae Virginis quam τῶν ὀδηγῶν seu Viaeducum appellabant a Pulcheria Augusta Theodosii sorore ac tutrice magnificenter excitata. Fuerunt autem tria illa dona. 1 o Imago Deiparae ab apostolo, inquit, Luca depicta, de qua etiam loquitur lib. XV, cap. 14; 2 o Sacra colus, adhibita scilicet a Deipara in lanificio domestico ad pannos, et vestes divino Filio suo, sibique ac sponso parandas. 3 o Sercatoris ipsius fasciae: ita enim reddit Latinus interpres R. P. Fronto Ducaeus id quod Graecus historicus appellat σπάργανα . Haec vero lipsana, sive dixeris fascias, sive pannos infantiae, et retinacula, sive cunabula, sive etiam cunas, perinde est; cum ex eo testimonio [Col. 0257B] probari dicimus, labente quinto Christi saeculo custoditam fuisse in episcopatu Hierosolymitano supellectilem nativitatis et infantiae Salvatoris nostri: cujus partem inde transmisit Eudoxia Constantinopolim. A quonam vero donatore haec munera ipsi fuissent contradicta, discere possumus ex eodem historico, ubi de Pulcheriae studio iterum agit in aedibus sacris magnifice extruendis lib. XV, cap. 14. Docet enim Augustam Pulcheriam petiisse a Juvenali Hierosolymitano archiepiscopo et ab episcopis Palaestinae Chalcedonem profectis ad concilium oecumenicum celebrandum, ut Deiparae Virginis corpus sibi contraderetur, quod audierat depositum Hierosolymis. Verum Juvenali respondente, sacrosanctum quidem corpus illud elatum est prope Hierosolymam Gethsemani depositum fuisse angelica simul et apostolica cum hymnodia, sed triduo post reserato tumulo, solas inventas fuisse sepulcrales fascias odorem plane suavissimum ac coelestem efflantes; [Col. 0257C] corpus vero divinitus receptum in coelum, et ante communem resurrectionem immortalitate donatum: «Principes ipsi ab eo (Juvenali patriarcha Hierosolymit.) ut sanctum ejus tumulum ( σόρου ) una cum sacris vestibus ( ἀμφίων ) probe obsignatum a se mitteret rogarunt: eumque ita a Juvenali transmissum, in maximo quod ab eis constructum est Blanchernarum templo piis consecrarunt atque deposuerunt manibus prope ad sacram, divinamque mensam.»
28. Constat igitur ex Graecis historicis, quinto Christi saeculo custodita fuisse Hierosolymis σπάργανα infantiae Christi Domini (quo nomine intelligimus significari supellectilem universam puerperii et infantiae) nec non vestes, et linteamina, et sepulcrum, ubi jacuerat triduo corpus Deiparae, tum alia complura sacra lipsana, de quibus agimus. Constat etiam, per patriarcham Hierosolymitanum eadem sacra pignora custodiri consuevisse, eorumque partem [Col. 0257D] aliquando erogari ejusdem signaculo probe munitam imperatoribus illa expetentibus, tanquam thesauros. Dividebantur etiam reliquiae episcopis Hierosolymam adeuntibus orationis causa, uti compertum est ex sermone 17 S. Gaudentii Brixiae episcopi, cujus opera nuper edita sub auspiciis eminentissimi principis Joannis Franscici cardinalis Barbadici notis doctissimis aucta sunt per V. C. Paulum Galleardum canonicum Brixianum. Refert S. praesul, se in itinere Hierosolymitano reliquiis donatum etiam a sacris virginibus Basilii Magni sororibus, ipsis olim traditis ab eodem Basilio, «orantibus Deum, ut illa tam pretiosa possessio in tales transfunderetur haeredes, qui ea consimili fide, diligentiaque percolerent, qui studii ac venerationis ipsarum et successores et augmentatores consisterent.» Distribuit etiam Justinus imperator beato Germano Parisiensi episcopo e sacris Palaestinae locis reduci et reliquias sanctorum tantummodo deposcenti ex iis, quas Hierosolymis [Col. 0258A] transmissas Augusti possidebant, aliquot spinas coronae Domini nostri Jesu Christi et sanctorum Innocentium reliquias, ut Aimomus testatur lib. III, cap. 18, Historiae Francorum. Unde comprobatur haec dona antistitum Hierosolymit. ecclesiae tradita maximis principibus, et a sanctissimis episcopis in Orientali Ecclesia diligenter custodita, subdividi nonnunquam coepisse, et quidem adhibita cautione, ut pretiosa illa possessio transfunderetur in tales haeredes, qui ejus venerationem pari diligentia servarent ac promoverent. Ut nimius non sim in aliarum reliquiarum catalogo subtexendo, quae Hierosolymis asservabantur per illa et per complura saecula consecuta, satis est indicare lipsana, quae pertinent ad Christi cunabula, de quibus hic speciatim agimus, nempe ad supellectilem ejus nativitatis et infantiae. Illius vero partem ab Eudoxia acquisitam Hierosolymis, et ab eadem transmissam Constantinopolim, ibique reconditam in sacris aedibus, Deiparae nomine Deo [Col. 0258B] dicatis, appellatione Odegorum et Blanchernarum, constat usque ad saeculum duodecimum ac decimum tertium aerae Christianae inchoatum, ibidem praeservatam; cum Balduinus imperator ad Philippum Augustum dictum Franciae regem inter caetera sacra munera lipsanorum transmiserit de linteo quo Christus Dominus fuit involutus in praesepio, ut Rigordus narrat apud Spondanum ad ann. 1200, num. 1, et observat Joannes Ferrandus disquisit. reliq. lib. I, cap. 1, pag. 9.
29. Cum itaque liberales admodum fuissent Hierosolymitani antistites ab Eudoxiae Augustae saeculo in magna parte sacrorum hujusmodi pignorum eidem contradenda, quam ad ecclesias regiae urbis Constantinopolitanae ditandas inde transmisit; nec a largiendo desisterent ex residuis apud se partibus ejusdem supellectilis sacrae in adventu venerabilium episcoporum, sive occasione alicujus concilii, sive sacrae peregrinationis causa in Palaestina profectorum; [Col. 0258C] tum etiam piorum principum et regiarum feminarum, illuc adventantium pietatem identidem consolarentur partitione iterata decrescentis apud se copiae pretiosarum hujusmodi sarcinorum; mirum videri minime debet, quod in irruptione Saracenica, saeculo septimo labente, non admodum multa superessent e sacris lipsanis, mobilibus, quae transferri facile possent: ita ut postrema ferme haberentur circa annum 640, inde extrahenda ex hoc genere ad virgineum Deiparae puerperium pertinentia, praeter Dominici praesepis excidenda ex antro Bethlehemitico saxa, portiones cunarum et cunabulorum, ejusdemque ecclesiae Bethlehemiticae e sacris pignoribus, cum illis convehendum in Occidentem nonnisi corpus S. Hieronymi superesset. Neque enim regna tantummodo Orientalis imperii sacris Palaestinae reliquiis ab episcopis Hierosolymorum acceptis ditaverant principes; sed etiam occidentales ecclesias quandoque locupletaverant ejusmodi donis. Ex solius patriae meae tabulariis, Veronae scilicet, unde collegit ante annos [Col. 0258D] centum et quinquaginta catalogum satis amplum doctissimus et piissimus cardinalis tunc illius episcopus Augustinus Valerius, possem luculenta exempla proferre, numerando complures e Palaestina reliquias illuc perlatas praesertim ad ecclesiam S. Stephani olim cathedralem, ubi ex illo genere asservantur una cum parte Dominicae crucis, reliquiae ex capillis Deiparae Virginis, ex corpore S. Stephani protomartyris, et quatuor corpora SS. Innocentium. Harum scilicet reliquiarum inde advectarum perceptio intelligitur facile tribuenda Gallae Placidiae Valentiniani III filiae, et Olybrii postremi imperatoris Occidentalis viduae: quam in Palaestinam profectam post viri obitum, et reducem in Italiam Veronae non solum degisse vitam, verum etiam sanctissime obiisse tradit Panvinius Antiquitat. Veronensium lib. IV, cap. 19, et eum secutus D. du Cange in Famil. Byzantinis, pag. 76, uti ex tabulariis ecclesiae ejusdem colligitur, ubi sepulta colitur, recitante etiam Romano [Col. 0259A] Martyrologio memoriam die 11 Octobris: cujus in notis cardinalis Baronius Augustini Valerii utitur testimonio. Quod ego in patriae meae sacris aedibus observo, hoc in aliis compluribus Italiae, imo et occidentalium Europae regionum ecclesiis caeteri recognoscent: ut sit omnino evidens, constare fidem historicis, qui circa adventum Saracenorum in Palaestinam maximam partem portatilis thesauri sacrarum reliquiarum fuisse jam erogatam significant; Deo scilicet provide disponente, ne per manus impias tot venerabilia monumenta dispergerentur: quod etiam praestitit imminente jam ab iisdem barbaris clade, consulendo postremis extractionibus Dominici praesepis et cunarum, nec non corporis B. Hieronymi in Urbem ad basilicam Liberianam.
30. Hic vero diversam a Palaestinae praesulibus disciplinam per ea tempora custoditam novimus in partitione reliquiarum, non ita facile admissa apud [Col. 0259B] nos ac apud Orientales, quemadmodum constat ex responso Magni Gregorii ad Constantinam Augustam, celebri apud insigniores reliquiarum scriptores indicatos per saepe laudatum Boldettum de sacris Coemeteriis SS. Martyrum, lib. II, cap. 2, qui proponunt praxim tunc temporis a Romana Ecclesia custoditam in frugali concessione hujusmodi sacrorum pignorum. Licet enim B. Gregorius non solum brandea, et claves sacris cineribus Christi martyrum admotas, sed etiam aliquot particulas ossium in aliis epistolis plerisque illorum significare videatur a se distributas; attamen omnes fatentur, quam parcissime tum ab eo tum a decessoribus erogatas inde cognosci. Providenti nempe Dei consilio orientales episcopos ad erogationem, occidentales ad parcimoniam disponente, ut inde facilius asportarentur ubi barbarorum injuriis patuissent, hic vero tutius custodirentur, ubi erant in posterum asservandae. Ex illa certe disciplina Romanae Ecclesiae hoc beneficium perceperunt omnes occidentales, ut insigniora [Col. 0259C] instrumenta mysteriorum redemptionis nostrae, et monumenta sanctorum, Dei gratiae constantiam et gloriam in sua Ecclesia comprobantium seris posteris praeservarentur.
31. Quod attinet ad sacras, de quibus loquimur, Christi cunas, seu lectulum illius infantiae, in basilica Liberiana asservatum, quem quotannis semel eductum ex loculamento marmoreo supra fastigium altaris e latere Paulini sacelli ante presbyterium apte constituto, venerationi fidelium exponimus in pervigilio quidem Nativitatis Dominicae supra aram interioris secretarii, nocte autem Nativitatis supra aram principem sacelli Sixtini Dominico praesepi imminentem, die vero ipsa Nativitatis supra altare pontificium, et basilicae primarium, ubi summus pontifex Clemens XI, sacris operatus, homiliam ad populum prisco de more non semel habuit, quod, inquam, attinet ad hasce cunas infantiae Domini, argentea theca ita inclusas munificentia Philippi IV, Hispaniarum [Col. 0259D] regis Catholici, ut per crystallos earumdem materies et figura dignosci facile possit, comperimus ex illius conspectu plus quam dimidium sacrarum cunarum ad nos pervenisse, easque fuisse compactiles, quales narrant viri complures e Palaestina reduces hodierna etiam consuetudine ibidem a pauperibus adhiberi. Nostra in theca quinque asseres conspiciuntur ex abiete vulgari secti, quorum longitudo palmos Romanos quatuor cum dimidio circiter aequat, latitudo ad semi palmum ferme extenditur: et duo ex his observantur quadrato foramine circa externum suae longitudinis de industria insculpto, ita perforati, ut tigillum per illud immitti possit ad totam machinulam cunarum plicatilium firmiter continendam in sua compage, ut adjecta figura demonstrat: per quam ostendimus, integrum corpus [Col. 0260A] cunarum ex hisce asseribus compingendum adjectis iis, qui ad complementum desiderantur: et facile opinor inclusos fuisse in capsa plumbea sub altari Dominici praesepis a Sixto V reperta, et ab ejusdem architecto Fontana, qui viderat nobis indicata in libro de Aedificiis ejusdem pontificis, fol. 40. Structura cunarum talis esse deprehenditur. Asseres duo erigendi sunt in hac figura signati litteris A B, C D: quorum primus ad cervical infantis fulciendum adhibetur, secundus ad pedes apponitur. Uterque facilioris convectionis gratia plicatilis redditur circa medium per ferreas ligulas seu minusculos cardines E F, quales in vulgaribus capsis ad operculum convertendum, ut omnes norunt, apponi consueverunt. Cardines isti infiguntur in transversum tigillum H I medium asserum A B, C D pervadens. Asserum sive fulcrorum sectio ita peragitur. Centro † ad intervallum † C palmi unius cum dimidio describitur circulus per C H D I puncta transiens, qui bifariam dividitur, ducta serra per horizontalem [Col. 0260B] diametrum H † I, ut complicari possint duo semicirculi, nempe superior † C supra inferiorem
† D recidat quando opus fuerit, et adhaereat suspensus per minutos cardines sive indicatus ligulas E, F. Inferiori semicirculo in diametro sectionis affigitur clavis exterius tigillum horizontale II I, nunquam ab eo separandum. Deinde tam superior, quam inferior semicirculus apte excavatur in S, Q, Z, K, ita ut in K pes nutricis appositus ultro citroque reciprocante motu deprimat elevetque alternis cunarum latera ad conciliandum infanti soporem. Ita secto asseri C D similis et parallelus erigitur alter A B removendus ad distantiam A C, seu B D palmorum circiter quatuor supra horizontale planum B D, cui debet uterque insistere ad cunas fulciendas. Cunarum vero corpus septem asserculis ita componitur, quorum singuli extendentur in longum palmos quatuor et semis circiter, in latum vero digitos tres vel quatuor. Duo superiores, nempe H L, [Col. 0260C] et illi parallelus in I statuendus, redduntur pervii circa utrumque extremum per crenam sive quadrum foramen H, et L, ad excipiendum caput tigilli transversi H I. In illo autem situ firmiter detinentur infixo ligneo claviculo in H pro lubitu removendo. Alius asser similis longitudinis fundum cunarum constituens adhibetur in M N, tanquam tigillum transversum, et per crenam in M O prominens, quemadmodum et in N, configitur pariter claviculo ligneo in O. ita vero corpus cunarum plicatilium expedite constructum intelligitur: cui firmius continendo adhiberi superne possunt tres virgulae ferreae P Q, A C, R S, quae velum quoque sustinere possunt ad auram infanti de more temperandam. Sint I H paralleli asserculi T V, X Z, et illis ex alio latere respondentes Y et K ut foenum vel lectulum sustineant. Hujusmodi cunarum compago expeditissime perficitur, dissolvitur, et restituitur. Talis autem fuisse intelligitur ea quam servat basilica Liberiana, si attente consideremus quinque asserculos superstites [Col. 0260D] ex septem qui semicylindrum cunarum componebant L H, T V, N M, K, Y, I (quamvis et quinque fortasse sufficerent) quorum unus perforatus in H ostendit locum immissi tigilli: lora vero et catenulae inde pendentes indicant colligatum fuisse cum proximo asserculo T V. Solummodo igitur desunt asseres perpendiculares A B, C D, vel antiquitus donati Augustis feminis Eudoxiae et Placidiae, et Constantinopolim translati cum parte reliquae suppeltectilis cunabulorum, sive τῶν σπαργάνων de qua supra ex historicis Graecis numero 1; sive etiam inclusi in plumbea capsa cum saxis ex Dominici praesepis spelunca excisis, quae sub altaris mensa a Sixto V reperta, et ibidem restituta fuit in translatione sacelli, a Dominico Fontana architecto curata et descripta libro indicato.
[Col. 0261]![[Figure]](../assets/FIGURES/1280261A.bmp)
[Figure] [Col. 0261A] Talis autem structurae cunas a nutritio Christi Domini eodemque fabro lignario beato Josepho paratas fuisse, nempe compactiles, quae circumferri possent in regressu ad Nazareth, imo, quae et in Aegyptiaco itinere adhiberentur, probabile admodum redditur tum ab inspectione superstitum asserum, tum ex consuetudine Orientalium nobis a fide dignis viatoribus asserta, tum ex matura perpensione occultandae infantis fugae, quae demandata fuerat Josepho, ut ab Herodis indagine et ira divinus infans per ejus studium subtraheretur. Plicatilis enim lectulus minimum impedimenti in itinere et observationis per viam occurrentibus dabat. Nam convoluti in fasciculum asseres a fabro lignario si perferantur, specimen potius exhibent opificis comportantis de proximo tigilla ad opus aliquod fabrile exercendum, quam iter longum suspicientis ad conjugem ac filium a persecutoribus elongandum. His accedit facilitas intra horam unam aut alteram fabricandi hujusmodi [Col. 0261B] cunas, quam experiri volui praefectis ad eamdem mensuram asseribus, ut imitarer sacrorum cunabulorum prototypum. Pius Virginis sponsus in stabulum descendere coactus, cum locus negaretur in diversorio Virgini de proximo pariturae, ubi natum vidit infantem in praesepio collocatum, credibile est arreptis illico asserculis portatiles cunas Dei Filio construxisse, ut in angustia talis hospitii quo saltem dabatur artis suae praesidio divinum partum ab hiemis inclementia tutaretur. Verum sive portatiles et plicatiles cunas sanctus patriarcha construxerit in antro Bethlehemitico, sive procedente infantia Domini easdem ad iter Aegyptium, vel ad regressum in Palaestinam aptaverit; istae superstites ostendunt totius corporis structuram et figuram ex parte illarum plusquam dimidia hodie spectabilem beneficio hujus disciplinae Romana in Ecclesia custoditae, non ita facile partiendi primaria haec pignora Christi Domini ac Deiparae Virginis contactu venerabilia reddita: quo beneficio non potiremur, si facilitas [Col. 0261C] Ecclesiae Hierosolymitanae praesulum eadem partiendi in minora segmenta per decem haec saecula, ex quo ad nos pervenerunt, una cum cunis ad nos fuisset perlata.
32. Jure igitur optimo talium lipsanorum custodia, et impatiens divisionis disciplina sanctae apud [Col. 0262A] nos viget ad sacrarum cunarum thesaurum eadem religione ad posteros praeservandum, qua nobis majores nostri tradiderunt; cum experimento constet vividius excitari fidelium attentam fidem ad recolendum majori animi contentione mysterium in iis celebratum, quando pars tanta simul conspecta comprobat saeculorum praecedentium conjuncta studia ad eosdem religionis actus nobiscum exercendos; non secus ac proficiscentibus in Palaestinam, aut ad apostolorum sepulcra et tropaea, sive ad Christi martyrum coemeteria contendentibus ad orandum et contemplandum Christi servorum memorias suavis quidam sensus excitatur communis cum illis fidei, spei et charitatis in Deum: cujus luculenta testimonia satis exprimunt Hieronymi epistolae, ad Dominicum praesepe et Christi villulam invitantis Gracehorum sobolem, Eustochium, Paulam, Marcellam et commendantis commune sibi cum aequalibus studium in martyrum cryptis per dies [Col. 0262B] Dominicos frequentandis. Beati Ecclesiae doctoris piissimis sensibus respondent mirifice adhortationes sanctae memoriae Clementis XI, post duodecimum a Hieronymo saeculum in sua patriarchali basilica Liberiana inter missarum solemnia his vocibus nos alloquentis, quarum suavissimus sonus excitabit in filiorum cordibus paternae meditati nis ac pietatis tum ipsius, tum decessorum imitationem nunquam interituram: «Gratulemur, dilectissimi, felicitati nostrae; nobis quippe datum est in hoc sacratissimo templo, in hac ipsa, ad quam litamus, ara prope intueri ac venerari sacra cunabula Salvatoris. Hoc in praesepi reclinatus aeterni Patris unigenitus Filius, in similitudinem hominum factus apparuit, et habitu inventus ut homo. Hic gelidas inter tenebras brumalis noctis frigore obriguit parvulus, qui natus est nobis, et filius, qui datus est nobis. Hic reciprocantis spiritus calidis vicibus e brutarum pectore animantium olentem animam reflantibus incaluit. Hic pannis involutus a matre, hic visus a pastoribus, [Col. 0262C] hic demonstratus a stella, hic adoratus a magis. Hic tenero substrata capiti pungentia gramina asperioribus adulta frontem coronaturis vepribus prolusere. Hic uberes effudit lacrymas divinus Infans, sui olim pro redemptione nostra fundendi sanguinis tirocinia. Hic virgineis exceptus ulnis tremulus [Col. 0263A] puer castissimae genitricis amplexibus ventura lenivit vincula crudelitatis, quae sibi parari noverat ab osculo proditoris. Verum, ut beatus ait Hieronymus, diuturnus olim, dum viveret, Bethlehemitici specus incola, nunc vero prope Bethlehemiticum praesepe in hac basilica conditus: Praesepe illud, in quo infantulus vagiit, silentio magis quam infimo sermone honorandum est (Clemens XI, in homilia Nativitatis Dominicae, ann. 1714) .
FRANCISCI BLANCHINI DISSERTATIO SECUNDA De musivis imaginibus a Xysto papa III collocatis in amplificatione basilicae Liberianae, post oecumenicam synodum Ephesinam. INDEX SECTIONUM.Cura summorum pontificum in delectu ornamentorum, quae statuerunt in basilicis, et sacris aedibus, a se fundatis, aut dedicatis.—II. Ejus curae documentum illustre percipitur ex sacris imaginibus opere musivo constructis a S. Xysto III in basilica Liberiana per eumdem amplificata atque ornata post oecumenicam synodum Ephesinam in fine pontificatus S Coelestini decessoris sui celebrata contra haeresim Nestorii.—III. S. Hadrianus papa in epistola ad Carolum Magnum lecta in synodo generali Nicaena II hujus operis Xystini meminit, et curae pontificiae, atque instituti in hujusmodi ornamentis aptandis historiae ac dogmatibus fidei constabilitis per eadem concilia generalia.—IV. Conciliorum generalium memorias in ecclesiarum parietibus dedicare solemne fuit etiam in Ecclesiis orientalibus, ut constat ex Bethlehemitica aetate Magni Constantini fundata, ex Constantinopolitana, aliisque.—V. In musivis basilicae Liberianae a Xysto III positis non solum exhibetur memoria synodi Ephesinae, et dogmatis catholici in ea propugnati contra Nestorium, sed exprimuntur etiam potiora [Col. 0263C] testimonia utriusque Testamenti, quibus usi sunt ejusdem concilii Patres ad illius catholici dogmatis confirmationem.—VI. Testimonia ex novo Testamento producta in concilio Xystus collocavit in arcu navis medianae ejusdem basilicae, quem appellant arcum triumphalem. Testimonia vero ex Veteri Testamento collata ab iisdem Patribus ad figuram dogmatis illustrandam disposuit in utroque pariete, navim eamdem constituente. Praeterea in arcu triumphali collocata visitur Tabella votiva dedicationis concilii, quam aetas Anastasii dixisse videtur votaream. —VII. Singillatim enumerantur testimonia potiora novi Testamenti, a Patribus Ephesinis producta, et a Xysto papa III expressa in musivo ejusdem arcus ad comprobationem catholici dogmatis ibidem propugnati. Primum est ex Annuntiatione Deiparae Virgini facta per archangelum Gabrielem.—VIII. Secundum petitur ex praesentatione pueri Jesu in templo.—IX. Tertium ex adoratione magorum.—X. Quartum ex caede innocentium parvulorum.—XI. Quintum ex Christi Domini disputatione inter doctores.—XII. Quae omnia ad infantiam ac pueritiam Christi Domini cum pertineant, studiose delecta sunt a Xysto, ut illa exhiberet, quae in [Col. 0263D] ipso Incarnationis et Nativitatis facto ac mysterio Deum et hominem declarant Christum Dominum, et jure Deiparam nominari sanctissimam Virginem ejus matrem contra blasphemias Nestorii, utrumque negantis—XIII. Figurae hujus dogmatis, selectae ex Veteri Testamento a SS. Patribus Ephesinis, praecipue vero a B. Cyrillo, nomine Coelestini papae eidem concilio praesidente, habentur in musivis Xystinis supra columnas in navi mediana collocatis.—XIV. Prima est deducta ex cap. Gen. XIX, ubi Melchisedech rex ac sacerdos Abrahamo benedicit, et panem ac vinum offert.—XV. Secunda Abrahami hospitio excipientis tres quando unum adoravit. Genes. XVIII.—XVI. Loth atque Abraham in diversa abeuntes cum gregibus. Genes. XIII.—XVII. Isaac Jacobo benedicens. Genes XXVII.—XVIII. Jacobi servitus in domo Laban, ut Rachelis nuptias consequatur. Genes. XXIX.—XIX. Segregatio gregum Labanis et Jacobi Genes. XXX.—XX Jacobi ac filiorum gesta apud Sichem, et ejusdem Jacobi migratio in Bethel divinitus demandata. Genes. XXXIV et XXXV.—XXI. Figurae in adverso latere navis basilicae ab Exodi cap. 2. Moysis historiam referunt: et primum ejus eductionis e Nili [Col. 0264A] fluvio. Cur a Moyse ducatur initium?—XXII. Connubium Moysis cum Sepphora. Exod. II.—XXIII. Moyses redux in Aegyptum mittitur divinitus ad fratres suos e servitute educendos in libertatem. Exod. IV.—XXIV. Lex Paschalis per Moysem data Israelitis ex Aegypto profecturis. Exod. XII.—XXV. Mansiones primae Israelitarum progredientium ad mare Rubrum. Exod. XII.—XXVI. Transitus Hebraeorum per mare Rubrum, et demersio Pharaonis. Exod. XIV.—XXVII. Aquae ligni injectione dulcoratae: et coturnicum pluvia, necnon manua et coelo demissa. Exod XV et XVI.—XXVIII. Aqua e rupe deducta virgae Mosaicae percussione Exod. XVII.—XXIX. Pugna Israelitarum contra Amalecitas, et victoria, elevan e manus Moyse in petra constituto. Exod. XXVII.—XXX. Moyses et Aaron a gloria Domini projecti contra seditionem populi, lapidibus eos opprimere volentis. Num. XIV.—XXXI. Deuteronomium Levitis traditur in Arca custodiendum. Josue declaratur Dux populi, per eum introducendi in terram promissionis. Moysis obitus in monte Nebo. Deuter. XXXI et XXXIV.—XXXII. Josue duce obsidetur Jericho. Rahab meretrix hospes exploratorum, exposita vitta coccinea, ab excidio praeservatur. [Col. 0264B] Josue cap. II.—XXXIII. Transitus populi per Jordanem sub Josue. Duodecim lapides ibi constituti, in memoriam, ac totidem transportati. Ibid. cap. III et IV.—XXXIV. Josue urbem Jericho obsideus virum sibi divinitus apparentem adorat: quem ducem exercitus a Deo constitutum audit. Josue cap. V.—XXXV. Arca Dei septies circumducta, clangentibus sacerdotum tubis, jussu Josue, excidunt muri urbis Jericho, quae in praedam cedit victoribus Israelitis. Jos. VI.—XXXVI. Josue pugnante sol ac luna cursum sistunt: et lapides magni de coelo vibrati instar grandinis hostes Israelitarum elidunt. Quinque reges contra eosdem Israelitas foederati fugiunt in speluncas: unde extracti jussu Josue supplicio afficiuntur extremo. Ibid. cap. X.
1. Debetur huic loco altera dissertatio ad illustrandam historiam pontificum a S. Silvestro ad B. Gregorium Magnum, hic potissimum inserenda ob causas modo enuntiandas.
[Col. 0264C] Ex quo sublatis persecutionibus Ecclesia Christiana illam pacem experta est, quae non modo permisit fidelibus divinum cultum publice in Urbe exercere, sed etiam pacifici nostri Salomonis Christi Domini ostendere solium regale in basilicis, pietate praesulum et munificentia principum non minus religiose quam magnificenter excitatis, atque ornatis, et adorationi totius orbis proponere; plerisque ex proximis Silvestri successoribus novas aedes Deo sacras dedicarunt, ut praeirent exemplo caeteris etiam in hoc religionis officio, quibus praxi universarum virtutum, perinde ac muneris amplitudine, et potestate, praeerant, ac praelucebant. Sapientes vero architecti, cum essent in aedificationem corporis Christi, quod est Ecclesia, in disponendis etiam partibus atque ornamentis basilicarum a se fundatarum, quae eamdem ecclesiam Dei et referrent mystica imagine, et in populis congregarent ad verum Dei cultum precibus et sacrificiis rite obeundum, ita providenti [Col. 0264D] atque maturo consilio singula perpenderunt; ut nihil propemodum collocarent, quod non referrent ad finem huic structurae propositum, elevandi scilicet fidelium mentes ad statuta religionis officia sancte atque ordinate praestanda. Duo igitur praecipua suis in emblematibus et ornamentis praesidia comparare spectantium mentibus studuerunt, historiam scilicet rei gestae, et documentum ex illa historia colligendum veri Dei cultus, et adorationis ex divina revelatione fidei nostrae ab universis praestandae. Duo haec per pontifices a nobis commendata in traditione sacrarum imaginum ita propositarum in ecclesiis implent utramque paginam actorum septimae synodi, seu Nicenae secundae, ut eadem percurrentibus liquet. Ita sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus lectus in synodo, act. 4, scribit edit. Binii pag. 50, col. 1. CD. «Quae historica narratio per auditum docet, ea tacens pictura per imitationem ostendit. Magnus enim Basilius inquit (serm. in 40 Martyres, lecto pariter act. 2, pag. 16) , ex utroque ad fortitudinem incitari. Brevis, et, ut ita dicam, per summam facta narratio et factorum in imagine per picturam expressorum imitatrix demonstratio nobis contemplantibus utilis est.» Et actione 6, pag. 67 ejusdem edit. Epiphanius diaconus legit in refutatione pseudo-synodi Iconoclastarum, post recitatum can. 82 synodi VI sub Justiniano, in quo decernitur typus Christi Domini a praecursore designatus in Agni specie juxta veterem traditionem exprimendus, haec quae consequuntur. «Veteres igitur typos et umbras, veluti veritatis symbola et praefigurationes ab Ecclesia traditas amplexantes, gratiam et veritatem veneramur. Videmus igitur omnes et intelligimus, quod et ante sacras sex synodos, et post has etiam sanctorum picturae in Ecclesia traditae fuerint non aliter ac sacra Evangelii lectio. Nam quae leguntur, ubi ad aures venerint, ad animum deinde legamus, et transmittimus; et quae oculis videmus in picturis, ea quoque mente complectimur; atque per ista duo invicem [Col. 0265B] consequentia, lectionem (inquam) et picturam, unam cognitionem acquirimus, qua ad recordationem rerum gestarum pervenitur. Unde e duobus istis summis sensibus in Canticis canticorum invenire licet efficacem conjunctionem. Ostende mihi faciem tuam, et audire fac mihi vocem tuam. Vox enim tua suavis, et facies speciosa. Quibus et nos convenienter et illud ex psalmo accantamus: Quemadmodum audivimus, ita et vidimus.» Ut caetera Patrum testimonia praeteream, quae sacras imagines generatim respiciunt, earumque cultum referendum ad prototypum per eas expressum, pressius colligam quae ad rem nostrae dissertationi propositam pertinent, nempe ut ostendam, ex antiquissimis hisce imaginibus, jubente Xysto III, Liberianam basilicam adornantibus, cognosci posse, delectum talem ab ipso, et a caeteris Romanis pontificibus habitum suis in basilicis ac titulis ita decorandis, ut imagines sacrae, quas ibi pingendas curarent, et memoriam rei gestae, et fidei [Col. 0265C] dogma proponerent Ecclesiae revelatum: duo scilicet praesidia prae caeteris efficacia ad excitandos fidelium animos in laudem Dei. Quare sicuti lectori permissum temere non fuit quos mallet libros aut sectiones in ecclesia publice legere, sed designatos ab episcopo recitare ipsi mandatum est; ita nec pictori fas fuit quas arbitratu suo praeferret historias in sacrarum aedium parietibus delineare; sed providentiae pontificum reservata dispositio est ac delectus, cui ars colorandi obsequeretur. «Testimonium perhibet ipsa rerum antiquitas (ait Magnus Basilius lectus pariter eadem act. 6) et Spiritu inductorum Patrum doctrina: quia videntes has in venerabilibus templis susceperunt et ipsi venerabilia templa dedicantes has pingere studuerunt . . . . Igitur eorum est ingenium et traditio, et non pictoris. Nam pictoris sola ars est: dispositio manifestum est quod sit sanctorum Patrum, qui dedicaverunt.»
2. Quo igitur delectu dispositionem istam prae [Col. 0265D] oculis habuerint Romani pontifices, ut memoriam rei gestae proponerent, et dogma verae adorationis per eamdem memoriam comprobarent, musiva per Xystum addita basilicae Liberii a se amplificatae prae caeteris declarant; cum prae caeteris custodita religioso tot saeculorum cultu, et peculiari quadam tutela aetati nostrae sint praeservata quippe quae et novissimo studio ac largitate sanctissimi in Christo Patris Benedicti XIII, hoc ipso quo dissertatio imprimitur anno post reparatam tecti universi, et sacellorum structuram, omni squalore deterso, splendori pristino sint restituta.
3. Ut assequamur felicius memoriam rerum gestarum, et fidei dogma his in musivis expressum jussu ac delectu Xysti, praestat illud attendere, quod praemiseram in Prolegomenis, ex epistola S. Adriani papae, ad Carolum Magnum, de cultu sacrarum imaginum data, Romanos scilicet pontifices consuevisse post singula oecumenica concilia [Col. 0266A] feliciter absoluta, in gratiarum actionem Deo dicare hujusmodi monumenta partae per ipsum victoriae catholicae veritatis, ab haereticorum insidiis et oppugnationibus vindicatae, futura simul tropaea memoranda certaminis bene gesti, et incitamenta praeclara fidelis populi ad constabiliti cultus hostiam bonorum omnium largitori offerendam. Enumerat Adrianus singulas oecumenicas synodos a decessoribus suis celebratas, et digitum intendit in sacras aedes ita exornatas a Silvestro post Nicaenam, a Damaso post Constantinopolitanam, a Coelestino et Xysto post Ephesinam feliciter absolutam: quae nobis suggeret suis in actionibus et memoriam rei gestae hisce parietibus commendatam, et dogma divini cultus in eadem constanter asserti iisdem Scripturarum documentis, per Liberianae basilicae musiva, perinde ac in concilio per sacros codices, repraesentatis.
4. Recolendum pariter duco, ex ornamentis plane similibus, non modo in Occidente, verum etiam in [Col. 0266B] Oriente, positis in sacris aedibus a Magno Constantino, aut a proxime subsecutis principibus magnificenter constructis, et per pontifices solemniter dedicatis constare, sollicitos fuisse praesules de synodorum memoria illis inserenda, ut Ecclesia Dei promptius repeteret religionis actus divini Spiritus afflatu in iisdem synodis constabilitos. Sit instar omnium Ecclesia Bethlehemitica a Magno Constantio fundata, et subinde refecta cum suis musivis circa finem septimi et initium octavi saeculi, uti constat ex inscriptionibus non Graecis modo ac Latinis, verum etiam Armeniaca et Arabica lingua ibidem positis, et a praesule Jo. Ciampino editis in libro de sacris aedificiis a Magno Constantino constructis, cap. 24. Complurium conciliorum imago et memoria ibidem exhibetur; imago quidem per altare musivo expressum, in quo sancti Evangelii codex de more collocatus tanquam in suo throno residet: eo scilicet ritu, quo in sacris conciliis proponebatur tanquam supremus [Col. 0266C] judex et oraculum fidei; memoria vero et indigitatio cujusque concilii per epigraphen singulis imaginibus aptatam Graecis plerumque litteris: ut in areola tertia concilii Ephesini (de quo agi et in Liberiana ostendimus) memoria ita proponitur: † Η ΑΓΙΑ ΣΥΝΟΔΟ‚ Η ΕΝ ΕΦΕ ‚Ω ΤΟ ΠΡΟΤΕΡΟΝ ΤΩΝ ‚ ΑΓΙ ΝΩ etc.
Latine redditur apud Ciampinum:
† Sancta synodus Ephesina prius ducentorum Patrum sub Theodosio juniore coacta est contra Nestorium, qui Christum in duas personas dividebat, et Matrem Domini Deiparentem non fatebatur. Definivit autem sancta synodus et confessa est Unigenitum Dei de coelis descendisse, et incarna um fuisse de Spiritu sancto ex Maria Virgine, et humanatum fuisse secundum unionem hypostaticam, et eam quae ipsum peperit Deiparam esse, et Nestorium anathemate percussit.
[Col. 0266D] Quod in Bethlehemitica Ecclesia litteris expressum fuerat de sacris conciliis circa finem saeculi septimi, id multo ante pictura reddiderant complures Ecclesiae orientales, ita ut pictura quatuor aut sex priorum generalium synodorum nomen haberet proprium, ut in sect. 174 et 179 Bibliothecarii observabimus; sive Botarea dicenda sit, sive Pancarea, ut alii corrigunt, sive, ut Macro visum fuit, Bolarea a Graeco vocabulo Βουλῆς conciliare quid sonans. Imaginem igitur illam sex conciliorum generalium in Ecclesia Constantinopolitana depictam Philippicus imperator Iconoclasta deposuerat, Theodosius Junior restituit. Biblioth. 179: «Protinus etiam ut ingressus est memoratus Theodosius regiam urbem, imaginem illam venerandam, in qua sanctae erant sex synodi depictae, et a Philippico nec dicendo fuerat deposita, pristino erexit loco.» Vide Baronium ad ann. 711. Romani vero statim ac Philippici ad imperium [Col. 0267A] promoti sensus haereticos perceperunt, zelo fidei succensi (ut ait Biblioth. sect. 174) «imaginem, quam Graeci Votaream vocant, sex continentem sanctas, et universales synodos, in ecclesia beati Petri erexerunt.» Synodorum hujusmodi memoriam illis in imaginibus dedicatam ita venerabantur etiam Ecclesiae longius dissitae, ut Graeci ac Moschi suis quoque in Menaeis apud Bollandianos videndis (Act. SS. Bolland., tom. I, mens. Maii) frequenter expresserint. Tanti nempe semper habitum fuit memoriam rei gestae in conciliis, et fidei dogmata ibidem ab haereticorum oppugnationibus liberata ad venerandum ac recolendum proponere tum his qui litteras nossent, tum his qui ignorarent, expositis ante omnium oculos picturis, musivis, anaglyphis, et inscriptionibus, dogmata ipsa et memoriam ad fidelium animos revocaturis.
5. Revertamur nunc ad epistolam Adriani papae, affirmantem patere cuique posse, Xystum in Liberiana [Col. 0267B] basilica id praestitisse post Ephesinam synodum, quod post Nicaenam Silvester in Lateranensi, post Constantinopolitanam Damasus in suo titulo jam praestiterant, nempe rei bene in concilio gestae memoriam dedicare, dogmatis ibidem asserti fidem excitare, ac caetera religionis officia, quae venerabilium imaginum prospectus, menti contuentium in Deum elevandae ansam praebens, solet reddere paratiora.
Porro quae fuerant in concilio Ephesino contra blasphemias Nestorii constabilita juxta regulam fidei de unigenito Dei Filio in utero Virginis hypostatice unito humanae naturae quam assumpsit, ac de titulo Dei Genitricis eidem Virgini tribuendo, non tantum hic exprimuntur, sed etiam divinae Scripturae loca potiora demonstrantur tum ex Novo tum ex Veteri Testamento, quae adhibita sunt a Patribus Ephesinis ad veritatem eorumdem dogmatum ac revelationis nobis traditae comprobandam.
6. Quae seliguntur ex novo foedere implent arcum [Col. 0267C] praecipuum basilicae, qui appellatur triumphalis. In summo ejusdem fastigio, ubi Xystus epigraphen posuit XYSTUS EPISCOPUS PLEBI DEI, delineata est area circularis exprimens apparatum concilii, nempe sacrum Evangeliorum volumen septem signaculis consignatum (ad Novi Testamenti indicium ex Apocalypsi faciendum) et collocatum in suggesto pro more conciliorum paulo ante memorato: quem morem in Ephesino custoditum leges in Apologia Cyrilli ad Theodosium cum actis impressa edit. Rom. pag. 624 D. Visitur quoque sedes episcopalis velis instructa, mensa altaris cum oblationibus coronatis, titulus crucis erectus, et sacrae imagines Petri et Pauli apostolorum hinc inde collocatae prope sedem pontificiam: quae omnia a Ciampino diligenter enumerata atque explicata, addita etiam figura peculiari hujus areae orbicularis, ut singula distincte appareant, leguntur laudato tomo I veterum monumentorum pag. 200. Hanc aream veluti tabellam quamdam [Col. 0267D] votivam (quod fortasse vocabulum barbare inflexit sequior aetas Anastasii quando appellavit Votaream ) in gratiarum actionem Deo oblatam hinc inde sustinent SS. apostoli Petrus et Paulus, praecipui praecones apud nos illius Testamenti, quo veritas Ecclesiae revelata manifestatur, et traditione, testimonio, ac sententia Patrum in Christi nomine sub Petri et successorum primatu in conciliis congregatorum haereses universas profligat ac destruit. Quatuor quoque evangelistae circa apostolorum capita expressi consuetis symbolis quatuor animalium, Ezechielis et Joannis descriptione notorum, ad currum gloriae Dei impetu ejusdem Spiritus ubique gentium trahendum destinati, veluti coelestis quadriga in arcu triumphali dedicata divinitatem atque humanitatem Christi Domini in unica Verbi persona mirabiliter subsistentem, et in concilio adoratam confessione totius Ecclesiae (in summo arcus fastigio Christi monogrammate ![[Chi-rho]](../assets/FIGURES/1280267D.bmp)
[Chi-rho] expressam ornato litteris A et [Col. 0268A] Ω , demonstrantibus eumdem esse rerum omnium principium, ac finem ad quem referuntur) ad culmen provehit laudis, cui coelites accinant, et omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum. Vide Tabulam, lit. A.
Hic igitur titulus dedicationis, et argumentum historiae simul rerum gestarum et adorationis debitae a fidelibus addiscendae, ita compendiose proponitur in votiva imagine post concilium Ephesinum a Xysto posita, ut in eodem arcu triumphali documenta pingat Novi Testamenti, quibus potissimum Patres Ephesini, et is praesertim qui apostolicae sedis nomine praesedit Cyrillus, divinam Verbi personam in Christo adorandam apertis oraculis docuerunt; in lateralibus vero parietibus consensum addit Veteris Testamenti, sub variis figuris idem mysterium adumbrantibus, tali delectu ex his etiam habito ut illae ut plurimum exhiberentur, quibus praedicti Patres Ephesini, et Cyrillus prae omnibus, usi sunt [Col. 0268B] tum in concilii sessionibus, tum in libris editis ad ejusdem veritatis catholicae demonstrationem.
7. Enumeratione igitur sola opus est ut cognoscamus in arcu maximo sive triumphali repraesentari praecipua testimonia Novi Testamenti declarantia fidem catholicam in Ephesina synodo per illa constabilitam; ut subinde recenseamus in lateralibus musivis figuras in Veteri Testamento a Patribus iisdem productas, quae juxta majorum traditionem eadem mysteria significabant.
Novi Testamenti oracula dogmatum illorum fidem nobis manifestantia exordium sumunt ab angeli Gabrielis Annuntiatione ad Virginem Dei Matrem designatam ex Lucae Evangelio desumpta cap. II. Xystus curavit in suo musico exhiberi angelum salutantem, Virginem respondentem, et Spiritum sanctum supervenientem, ac divinitus obrumbrantem. Tab. 1, lit. B. Huic historiae evangelicae adjecit Xystus in hoc musivo revelationem adorationis angelorum tunc praestitam Verbo sumenti carnem ex [Col. 0268C] Virgine consignatam in Epistola Pauli ad Hebraeos cap. I, illis verbis, psalmi testimonio comprobatis: Et cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei. Addidit ergo figuras angelorum reverenter astantium, quales ante thronum Dei vidit Joannes Apoc. cap. VIII, n. 2. Utraque haec testimonia, Gabrielis scilicet nuntiantis Virgini eum qui carnem sumebat ex suis visceribus esse Filium Dei; et Pauli praedicantis adorationem angelorum, Dei jussu tunc redditam Verbo Dei sumenti carnem ex Virgine, producta sunt in concilio Ephesino ad comprobandam Christi divinitatem, et unicam Verbi personam in duplici natura ex tunc subsistentem, actione prima, et quidem in primo ex Patribus testimonio ibidem producto, edit. Concil. Romanae pag. 352, col. 1, nempe Petri Alexandrini episcopi et martyris, iterum recitato act. 6 ibi, pag. 434. Demonstratur ex verbis archangeli Christi divinitas, et unica Verbi persona: Dominus tecum, [Col. 0268D] hoc est Dei Verbum nunc tecum est. Nam illa Gabrielis salutatio Dei Verbum in utero virgineo natum et carnem factum insinuat. Hinc et scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque et quod natum ex te sanctum vocabitur Filius Dei. Adorationem vero angelorum ex Epistola Pauli productam fuisse cognoscimus a Cyrillo in declaratione 8 Anathematismi 8 idcirco etiam relatam parte III concilii Ephesini, edit. Rom. fol. 509, his verbis.
ANATHEMATISMUS VIII«Si quis dicere audet hominem assumptum una cum Dei Verbo adorandum, et conglorificandum, et Deum, tanquam alterum cum altero, connominandum esse (hunc enim intellectum particula cum adjecta, perpetuo ac necessario affert) et non potius una adoratione Emmanuelem honorat, unamque illi [Col. 0269A] glorificationem attribuit, quatenus Verbum factum est caro, anathema sit.»
DECLARATIO VIII.«Baptizati sumus in unum Deum Patrem omnipotentem, et in unum Filium, et in unum quoque Spiritum sanctum. An ignoratis, fratres (ait beatus Paulus Rom. VI), quia quicunque in Christum Jesum baptizati sumus, in mortem ipsius baptizati sumus? consepulti ergo sumus cum illo per baptismum in mortem; ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Credidimus itaque, et baptizati sumus in unum, ut dixi Filium, Dominum nostrum Jesum Christum, hoc est incarnatum, hominemque factum Dei Patris Verbum; unumque existentem Deum adorare edocti sumus, ac supernae virtutes nobiscum. Scriptum est enim Hebr. I: Cum autem introducit Primogenitum in orbem terrae dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei (Psalm. XCVI) . Factus est autem [Col. 0269B] unigenitus primogenitus, quando nobis similis apparuit.»
8. Huc igitur pertinet expressa Annuntiationis Deiparae historia, quae Gabrielis archangeli ex verbis et ex adoratione angelorum probat Verbum Dei, quando caro factum est in utero Virginis non desiisse id esse, quod erat, atque adeo adorandum ut Deum Filium Dei ita natum ex Virgine, et Virginem esse Deiparam appellandam. Addita est etiam in musivo figura Zachariae ab eodem angelo Gabriele audientis oraculum nascituri sibi filii Joannis qui praecursor esset Domini, ex utero Matris replendus Spiritu sancto: ut integrum scilicet exhibet primum caput Evangelii Lucae, in quo tum angelus, tum sacerdos, tum Elisabeth divinitatem Christi testantur. Gabriel angelus de Joanne ad Zachariam loquens praedicit futurum magnum coram Domino, sed non Dominum, aut Filium Altissimi; de Jesu vero ex Virgine nascituro annuntians non tantum [Col. 0269C] magnum, sed Filium Altissimi Filium Dei appellat Christum (Lucae I) . Sacerdos Zacharias de suo Joanne juxta angeli monitum eadem profert, fore prophetam qui paret viam Domino; de Domino vero Christo, qui visitavit nos oriens ex alto, multo excellentius loquitur, cum dicit, illuminandos ab ipso, qui ita ortus est ex alto per viscera misericordiae Dei, eos qui sedent in tenebris et umbra mortis. Haec alius Evangelista dilectus Christi discipulus plenius exponit, de Joanne dicens (Joan. I) illum non fuisse lucem quae illuminat omnem hominem, sed hanc lucem fuisse Verbum, qui Deus erat in principio apud Deum, et caro factum est, et habitavit in nobis. Cyrillus vero in homilia Ephesi habita contra Nestorium et impressa parte prima concil., act. 1, pag. 387 edit. Romanae, respicit ad Zachariae testimonium, et invenit Divinitatis Christi assertionem in relatis verbis, cum ait de Virgine Deipara: per quam Unigenitus Dei Filius iis qui in tenebris et in umbra mortis sedebant lux [Col. 0269D] resplendet. Elisabeth illius uxor Virginem Mariam Dei Genitricem fatetur cum marito, quando eam ita alloquitur: Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui; et: Unde hoc mihi, ut veniat Mater Domini mei ad me? (Vide tab. 1, lit. C.)
9. In adverso quoque fastigio hujus arcus S. Xystus exhiberi curavit pueri Jesu praesentationem in templo: ubi scilicet Simeon senex, et Anna vidua redduntur divinitatis contestes a Spiritu sancto per eorum ora loquendo, ut scilicet monente nos Ambrosio in Luc. c. II, omnis aetas et uterque sexus, et eventorum miracula fidem adstruant. Tab. 1, l. D.
Tot sunt divinitatis Christi praeconia in primo et secundo Lucae capite expressa, et inde selecta a Patribus Ephesinis, praecipue a Cyrillo, ut Xystus papa eadem colligenda esse duxerit in serie superiori hujus musivi tanquam arma fidei nostrae potissima, quibus parta est victoria veritatis contra haereticorum blasphemias.
[Col. 0270A] Succedit in serie secunda ejusdem arcus adoratio magorum indicio stellae coelitus misso ad natum Dominum accedentium. Nemo ignorat ex consensu Patrum nos esse edoctos divinitatem Christi Domini in hac evangelica historia probari, quae Matthaei II recensetur. Satis est legisse Hieronymum ex Juvenco presbytero versus proferentem:
Et illa Prudentii carmina, quae Ciampinus retulit in hujus musivi descriptione vet. Monim., cap. 22, tom. II, pag. 208:
Ea modo non inquirimus, quae alibi de hoc mysterio et historia sunt prolata: sed illa respicimus quae a PP. Ephesinis sunt de hoc Evangelii capite [Col. 0270B] deprompta ad dogma fidei comprobandum adversus Nestorium. Vide tab. 1, l. E.
Recitantur ibi actione 1, pag. 351, ex Amphilochio Iconii episcopo haec verba: «Quoniam enim idem rex et Deus est, et mortem ob passionis dispensationem gustavit, munera mysteriorum sunt indicia: offerunt magi aurum, cognoscentes ipsum esse regem: offerunt thus, norunt enim se Deo offerre: offerunt myrrham propter mortem in mysterio passionis.» Lecta est pariter inter caetera Patrum scripta in Ephesina synodo Theodoti sanctissimi episcopi Ancyrae homilia habita in Nativitate Salvatoris nostri Jesu Christi, et pag. 602 impressa in edit. Romana conspicitur. Sanctus iste praesul dogma de quo agimus ita exponit. «Nam et magi ei qui videbatur thus obtulerunt tanquam Deo, non separantes naturam a natura, neque cogitatione dividentes quod semel unitum est, sed semel miraculo eum qui apparebat noscentes Deum, thus obtulerunt, [Col. 0270C] eo munere divinam dignitatem indicantes. Neque autem angeli intelligentia, ut tu dicis, quod natum est a Deo Verbo separaverunt; sed eumdem esse scientes, et visibilem et intelligibilem clamabant, dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas; et non alia quidem dicentes, ut ipse facis, cogitantes autem alia; et verbis quidem confitentes unum Christum Jesum, cogitatione autem dividentes eumdem, sicuti tu sensus habens repugnantes verbis; sed unum eumdemque glorificant Deum.» His addit complura Theodotus contra Nestorianorum errores, hac ipsa ex historia perperam explicata propriis haeresibus patrocinia conquirentium; quos etiam non reticuit Cyrillus in ead. edit. Concil., pag. 513, producens Orientalium oppositionem ex adoratione magorum et angelorum, quibus pag. 514 ita respondet: «Dona vero allata esse dicunt a magis convenientia et ei qui intelligebatur, et ei qui videbatur, dividentes in duos iterum [Col. 0270D] post unionem unum Dominum Jesum Christum. Qui enim intelligitur factus est visibilis non immutatione naturae, sed unitione cum corpore quod videbatur . . . Convenientia igitur fuerunt dona illa uni. hoc est Christo: etenim est in eodem Deus simul et homo idem. Hac ratione nato ipso chori quidem cecinerunt sanctorum angelorum, exercitus quoque spirituum dicentium ipsum Salvatorem ac Redemptorem.» Complectitur tam Cyrillus quam Theodotus adorationem angelorum et magorum. Complectitur et in Musivo suo Xystus. Nam praeter magos dona offerentes exprimi voluit angelos Christo puero non secus ac Dei throno astantes; et quidem observat Ciampinus in hujus Musivi descriptione Christum Dominum ibi non repraesentari infantem pannis involutum et reclinatum in praesepio, sed puerum in solio regio potius quam in lectulo considentem. Divinitatem Christi Domini ita figuratam etiam in puero Jesu monet Ciampinus ex psalmo CIX, adeo ut, [Col. 0271A] inquit, ad mysterium potius in hoc respexerit pictor, quam ad historiam. Malim ego ex Patribus Ephesinis quam ex pictoris arbitrio eamdem mysterii expressionem repetere. Ita enim Theodotus prosequitur in homilia paulo ante laudata: «Tanquam regem quaerebant magi, regis nativit tem interrogantes, Judaeisque dicentes: Ubi est qui natus est - rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum. Regem quaeris, o mage? et cur tanquam Deo thus offers? sed novi et regem et Deum. Propterea et aurum ei offero, et thus, muneribus simul Deum, simul regem designans.»
«Sed ille qui tunc magos ineffabili virtute ad pietatem traxit, idem laetam hanc festivitatem hodierno die constituit: non jam in praesepe positus, sed in hac salutari mensa propositus. Illud namque praesepe mater factum est hujus mensae. Propterea in illo est positus, ut in ista edatur, et fidelibus fiat salutaris cibus; sed illud praesepe quidem claram hanc mensam designavit. Virgo autem choros istos [Col. 0271B] virginum germinavit. Bethlehemitici autem diversorii vilitas clara haec templa exstruxit, etc. Vides paupertatem tantarum factam divitiarum parentem. Quid enim exprobras Christo Bethlehemiticam humilitatem? Cur paupertatem profers in medium, lucra exinde orbi terrarum parta non comparans?»
Haec scilicet Theodotus, et plura quae consequuntur respondet Nestorianis, idcirco dividentibus impie Christi personam unicam in duas, quod ipsis repugnare videbantur dignitati Dei ea quae Verbum caro factum patiebatur ut homo. Thronum igitur Dei, quod etiam in praesepi agnoscit Theodotus, in musivo exhibet Xystus, ut Ephesinae probationes catholici dogmatis hoc in Musivo ubique elucescant, et proponantur sanctae plebi Dei has imagines conspicienti.
10. Subest in eadem parte musivi et arcus triumphalis tab. I, l. F. Innocentium parvulorum strages, quos a bimatu et infra rex Herodes occidi jussit in [Col. 0271C] Bethlehem, et finibus ejus, postquam ex adventu magorum natum regem Judaeorum quaerentium ansam arripuit congregandi sacerdotes et scribas, et ab his audivit prophetarum oraculis testatum esse in Bethlehem Judae nasciturum. Perculsus enim timore fuit, ne ab hoc puero rege solio deturbaretur. Hunc Herodis timorem, ab Infante Domino in pannis, et in praesepi nato incussum armato regi, ejusque satellitio per caedes impune debacchanti, sancti Patres proponunt uti argumentum divinitatis Christi etiam in fasciis infantilibus conquassantis capita inimicorum. Sed in concilio Ephesino edit Rom Concil. tomo II, p. 354 A 355 B, adhibetur cum explicatione Theophili Alexandrini sexta primo in Epistola paschali ad confutandam Nestorii blasphemiam, quae Pauli Samosateni haeresim recoquebat (uti Coelestinus papa ad clerum et populum scribit, et idem clerus contestatur, Concil. Eph. edit. Rom. tom. I, pag. 283, D et 268 D), dicens alium esse Christum qui ex [Col. 0271D] Virgine nascebatur ejusdem Virginis Filius, et alium Filium Dei qui ante Mariam et ante saecula Verbum erat Patris; et idcirco hunc Filium Dei et Verbum non vere passum nec vere incarnatum, sed tantum ficte et imaginarie, uti docebat impiissimus Manichaeus.
Contra has igitur haereses Nestorii in blasphemia inclusas, aut certe ex illa consequentes, inter caetera Scripturarum oracula ex Novo Testamento adhibentur testimonia quae probent puerum Jesum etiam in aetate infantili se verum hominem et verum Deum insimul comprobasse, dum nostrae humilitatis et carnis assumptae incommoda universa patitur, peccato duntaxat excepto, et naturae divinae, quam nunquam dimisit, potestatem ac vim eodem tempore exercet ac manifestat. Edit. Rom. pag. 355. «Quamvis nativitatis modo a nobis differret,» ait Theophilus, «similitudinem tamen nostram, peccato dumtaxat excepto, per omnia amplectendam existimavit. [Col. 0272A] Nam et nascitur et fasciis involvitur, et lactatur, et in praesepio ponitur; et omnes denique propter antecedentia peccata naturae nostrae infirmitates experitur. Interim tamen cum infans adhuc esset, inimicum, ipsiusque cohortem exterruit, magosque ad poenitentiam adduxit, et ut regis, a quo praeceptum acceperant, praeceptum contemnerent intrepide effecit.»
Antequam Theophilus ista conscriberet, usus fuerat his eisdem infantiae Christi Domini testimoniis Irenaeus, ut os haereticorum sui temporis obstrueret, et divinam humanamque naturam in una Christi persona, nempe Verbo Dei, subsistentem inde probaret lib. III, cap. 18, contra eos qui dicunt illum putative apparuisse. Postquam enim ad veritatem divinae et humanae naturae in Christo comprobandam adduxit hactenus enarratas scripturas, nempe angeli Gabrielis annuntiationem et magorum adorationem, adhibet etiam caedem infantium prae timore regni Christi in Bethlehem nascentis ab Herode occisorum: [Col. 0272B] quos martyrum flores et veritatis hujusmodi testes non loquendo sed moriendo effectos Ecclesia a primis illis saeculis veneratur, uti probant haec ipsa testimonia Irenaei, et Homiliae Origenis, atque aliorum Patrum.
Verum ne extra orbitam divagemur allegationum quas Patres Ephesini adhibent hujusmodi scripturarum ad dogma catholicum contra Nestorianos errores confirmandum, satis fuit ex Theodoti homilia ibidem recitata et Patrum acclamatione comprobata ostendisse, cur Xistus in musivo cum adoratione Magorum expresserit reliquas partes ejusdem hisoriae nempe Herodis percontationem ubi Christus nasceretur, et caedem infantium. His enim gestis comprobatur: puerum illum adorari oportere cum magis ut Deum, qui tantis indiciis praedictum fuerat a prophetis in Bethlehem Emmanuel nasciturus; et simul verum hominem habendum esse, qui nuntiabatur: Virgine concipiendus de stirpe David, et ut vere natus [Col. 0272C] intra Bethlehemiticos fines inter bimulos infantes conterrancos quaerebatur ad necem. Id unum praeterire non debeo quod gloriae Xistini operis multoque magis catholicae fidei hisce ex imaginibus accedit, nempe hoc in dilecti evangelicae historiae et Ephesinae nostraeque confessionis quotidie Xystum repetere id quod perinde docuit proximus ejus successor in cathedra Leo Magnus, ac universi dignissimi successores, quorum nomine et suo post saecula XIII, Clemens XI in hac schola eruditus inde collegit, et nos edocuit in Homiliis de Dominica Nativitate idem repetere (ex S. Leo. M. homil. 8 de Nat. Domini) : «Dominus David factus est filius David, et de promissi generis fructu proles est orta sine viro, in unam personam gemina conveniente natura: ut eodem conceptu, eodemque partu gigneretur Dominus noster Christus, cui vera inesset deitas ad miracula operum, et vera humanitas ad tolerantiam passionum.» Clem. XI, hom. an. 1704, de Nat.
[Col. 0272D] 11. Aptantur huic confessioni partes evangelicae historiae in reliquo arcus ejusdem musivo per Xystum repraesentatae tab. I, l. G, nempe pueri Jesu inter doctores reperti profectus aetatis et gratiae, ac reversio cum matre Virgine, et cum nutritio Josepho, ut esset subditus illis (Luc. II) . Hanc historiam non inutiliter recensuit Xystus Ephesinae synodi triumphum exhibens. Abusus fuerat impius Nestorius hujusmodi testimonio evangelico, ut in quaternione sexto perscripsit, publice lecto in sancta synodo, act. prima, p. 363, quasi inde confirmaretur blasphemia, qua Christum affirmabat paulatim evectum ad pontificiam dignitatem, adeoque abesse a Deo Verbo, suapte natura perfecto et impassibili, hunc pontificem passibilem et proficientem.
Perversam hanc interpretationem Scripturae Patrum indignatio, ut par erat, excepit: multavit auctorem anathemate ac depositione ab episcopatu, juxta sententiam Coelestini. Legitimum vero sensum [Col. 0273A] textus evangelici exposuit Cyrillus in defensione Anathematismi quarti contra Orientalium oppositiones, pag. 523, collata interpretatione cum Pauli epistolis ( prima ad Corinth. et ad Romanos ): cui sanctorum Patrum concinit chorus, inquit, et ostendit productis in medium scriptis Attici Constantinopolitani, et duorum Romanorum pontificum Julii, ac Felicis. Undecunque igitur constat delectum Xysti in imaginibus hujus musivi, ex evangelica Historia depromptis ad arcum decorandum Ephesinae synodi dogmata continere, et probationes dogmatum in ea productas, et quasi fidei signaculo munitas hic exhiberi consensu Patrum jure acclamantium, pag. 405: «Novo Paulo Coelestino, novo Paulo Cyrillo: Coelestino custodi fidei, Coelestino cum synodo concordi, Coelestino universa synodus gratias agit. Unus Coelestinus, unus Cyrillus, una fides synodi, una fides orbis terrarum.»
12. Ultra infantiam ac pueritiam Christi Domini non progreditur evangelica Historia hoc in musivo [Col. 0273B] repraesentata, ea scilicet de causa, quia praecipuum causae momentum ad definitionem contra Nestorianorum haereses, pronuntiandam in eo versabatur, ut demonstraretur ab ipso conceptionis exordio illum qui nascebatur in utero Virginis Christum esse hominem pariter ac Deum verum; quo semel comprobato per gesta in annuntiatione Deiparae, in nativitate Pueri, in adoratione magorum, in praesentatione ad templum, in disputatione doctorum, et in regressu cum parentibus in Nazareth; consequens erat ut caeteri quoque actus vitae, mortis, resurrectionis Domini declarantes ejusdem humanam divinamque naturam in Verbo perenniter subsistentem, ostenderent dogmatis catholici regulam ita de Christo sentire per omnium aetatum gradus: et ab eadem regula aberrasse Nestorium, dum asserit ( Prosper. Chron. ) «Christum ex Maria hominem tantum non etiam Deum natum: eique divinitatem collatam esse pro merito.» Quare [Col. 0273C] cum Gregorio Nazianzeno, actione 1 recitato, statuendum (Edit. Rom. pag, 357) : «Si quis ex operibus perfectum, aut post baptismum aut resurrectionem ex mortuis in Filium adoptari meruisse dixerit, quemadmodum ethnici ascriptitios inducunt, anathema sit.» Deum itaque et hominem Christum de Spiritu sancto conceptum intacta Virgo dum utero gestat ac parturit, Deipara jure appellanda. His de gestis ita in concilio statuitur, et in musivo confirmatur per Xystum: cujus pariter dogmatis revelatio satis constabilitur ex infantia ac pueritia Domini Salvatoris, citra necessitatem exprimendi gesta post eam aetatem consecuta.
Putavit Ciampinus in infima areola dextrae partis hujusce arcus triumphalis supra imaginem civitatis Hierusalem, ibi collocatam adjecto etiam nomine Hierusalem, referri Praecursoris Joannis feralem ab Herode prolatam sententiam in figuris quae regem considentem inter plures exhibent suo nomine praenotatum [Col. 0273D] Herodes. Verum Herodes hic est ille cognomento Magnus, qui magos excipit adventantes ac interrogantes, Ubi est qui natus est rex Judaeorum? Ante ipsum magi tres ornatu extero et ad iter succincti repraesentatur: ita ut plane constet esse partem historiae adorationis magorum, in qua non secus ac in caeteris documenta prostant infantiae Domini, puerum Jesum Deum et hominem, uti diximus, comprobantia, et in concilio Ephesino adhibita ad catholici dogmatis assertionem. Vid. Tab. I, lit. II et I.
13. Hactenus consideratis historiis ac documentis ex novo foedere ita productis per Ephesinos Patres, et ita dispositis per Xystum in arcu praecipuo basilicae supra aram principem constituto, convertamur modo ad reliquas imagines ab eodem Xysto dispositas per utrumque parietem dextra laevaque assurgentem ex presbyterio ad frontem ecclesiae supra columnas: ut in eisdem cognoscamus gesta ac mysteria [Col. 0274A] ex Veteri Testamento petita, et adhibita ad confirmandam fidem dogmatum propugnatorum per eosdem Patres, aut in concilio considentes, aut in concilio lectos et approbatos. Erit prae caeteris adhibendus Cyrillus, non modo in concilio praesens, verum etiam locum ac vices in illo administrans Romani pontificis Coelestini: qui eadem se plane sentire cum Cyrillo diserte declarat, postquam paraeneticas Cyrilli ad Nestorium ab haeresi revocandum litteras vidit: ita ut etiam vices illi suas concrediderit in concilio obeundas. Tantus autem fuit consensus doctrinae Coelestini ac Cyrilli, ut fateatur Coelestinus, cupientem se nonnulla super addere, temperasse ab hoc studio, cum nosset omnes fidei suae sensus in Cyrillo manifestari. Pag. 273: «Quin et nos quoque, dilecte frater (inquit), nonnulla addituri eramus, nisi eadem omnia, quae nos sentimus ac tenemus, te itidem sentire ac tenere perspiceremus.» Cum igitur adoptet Cyrilli sensus pontifex Coelestinus, [Col. 0274B] presertim in hoc argumento, quod causam communis fidei declarandae concilio dedit, et Patres concilii in eamdem sententiam subscribant et acclament, pag. 405: «Unus Coelestinus, unus Cyrillus, una fides synodi, una fides orbis terrarum,» perinde, fuerit a Cyrillo, vel a synodo, vel a Coelestino doctrinam mutuari huic dogmati stabiliendo aptatam et in musivo repraesentatam a Xysto.
Age igitur conversi ad latus basilicae proximum imaginibus gestorum Novi Testamenti jam explicatis in ea parte arcus quae vergit ad meridianum, producamus singillatim ex Veteris Testamenti historia et oraculis praemissas ejusdem dogmatis figuras, a Patribus Ephesinis admissas et approbatas, atque explicatas juxta unanimem sensum Patrum ibidem contestantium scripto seu voce hanc esse fidem Coelestini, hanc Cyrilli, hanc totius orbis terrarum.
Duae ac viginti areolae quadratae supra ordinem columnarum in hoc pariete visuntur, respondentes totidem in adverso pariete apte dispositis et eleganter [Col. 0274C] ornatis. Implet areolas musivum opus, in aliquibus deperditum, et pictura suppletum, in aliis vero aut integrum omnino, aut modico cum supplemento picturae. Recensendae tantum erunt integrae, aut modica in parte instauratae, utpote quae pertineant ad Xysti aetatem, unde probatio petitur dogmatis catholici tunc propugnati in synodo Ephesina, et hisce in figuris recogniti, quas ad perennem rei memoriam et constabiliti cultus exemplum Xystus Coelestini successor apposuit veritati evangelicae, luculenter expositae in synodo, et in arcu nostrae basilicae per historias jam recensitas incarnationis Verbi, et infantiae Christi Domini.
Areola ordine prima, quae scilicet jungitur angulo arcus triumphalis et presbyterii ex libro Gen. cap. XIV, refert historiam Abrahami ex pugna revertentis superatis regibus Chodorlahomor et sociis. Occurrit redeunti cum victoria Melchisedech rex Salem, et protulit ipsi panes, et vinum. Erat [Col. 0274D] autem sacerdos Dei Altissimi, et benedixit ei Melchisedech.
Producenda fuit Cyrillo contra Nestorium haec figura in Veteri Testamento praemissa Christo Domino ad ejus sacerdotium aeternum significandum: quia eadem ad suos sensus impudenter detorta abusus fuerat Nestorius, et abutebantur ejusdem asseclae, licet nossent ipsummet Dominum Jesum divinitatis suae dogma ex psalmo CIX, proponentem indicavisse versiculum, Dixit Dominus Domino meo, ubi eodem contextu sequitur titulus, Sacerdotis secundum ordinem Melchisedech, eidem Domino, et Filio David per Dominum attributus, Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Hanc legitimam, ac divinam interpretationem dissimulans, ac negligens Nestorius, pag. 363, ad haereseos suae placitum sceleste inflectebat tum psalmi oraculum, tum Pauli Epistolam eodem de sacerdotio loquentem, utramque Scripturam impie foedans consuetis [Col. 0275A] de more blasphemiis, quas actione prima ex ejus quaternione 6 recitatas exsecrati sunt Patres, anathematis ac depositionis sententia contra Nestorium prolata.
Hanc vero imaginem sacerdotii nostri pontificis aeterni praemissam in Melchisedech, et a Paulo apostolo rite allegatam, vindicavit Cyrillus a calumniis haereticorum, et juxta consensum Patrum rite intelligendam de Christo Domino ostendit tum in libro de recta Fide ad Reginas impresso parte I concilii Ephesini, fol. 240, de quo mox erit sermo, tum in lib. II Glaphyrorum in Genesim sect. inscripta de Abraham et Melchisedech: qui titulus esse potest hujusce areolae et imaginis quam contemplamur.
Agens itaque Cyrillus de typo Christi ejusque sacerdotii excellentia supra omnem cultum legalem nobis proposita in Melchisedech, et a Paulo apostolo rite explicata, ita scribit:
«Vides itaque perfectionis per Christum typos [Col. 0275B] clare in Melchisedech emicantes, et legalis cultus mensuram inferiorum. Siquidem indubitatum est quod omnino id quod minus est a majore et praestantiore benedicitur, juxta Scripturam. Radix autem quodammodo Israelitarum divinus Abraham, et excellens in ipso Levi divini sacerdotii gloria ornatus, caeterum adhuc in illius lumbis delitescebat. Siquidem beatus Abraham eorum, qui ex ipso progressu temporis orituri erant, potentia pater erat. At hoc quidem esse arbitror sapienter dictum de Levi. Adhuc enim erat in lumbis patris, quando illi obviam fuit Melchisedech. Benedicta itaque est justitia legalis per cultum in Christo, cujus typus est Melchisedech. Quod vero incomparabiliter utilior sit ea benedictio, quae benedicendi facultate praedita est, quam ea quae illa virtute caret, nemo quidem dubitaverit.»
Deinde procedit Cyrillus ad uberiorem hujus typi declarationem. Et primo recenset obiter varias [Col. 0275C] quasdam, vanasque opiniones de ipso Melchisedech. «Interroget autem fortasse (inquit) et prae caeteris discendi cupidus, quisnam fuerit Melchisedech. Varias enim opiniones de eo comminiscuntur variis nugis imprudenter capti, et divinae Scripturae consuetudinem non bene callentes.» His nugis relatis, ac refutatis ait: «Apage igitur cum ista cogitationum absurditate. Melchisedech itaque homo fuit, non Spiritus sanctus.» Et paulo post ad verum hujusce typi sensum ex Paulo apostolo declarandum accedens ita scribit. «Paulus, utpote qui legem optime callebat, non simplicibus argumentis cum Judaeis agebat, sed scriptis Mosaicis, quibus verisimile erat ipsos etiam nolentes cessuros, qui veritati repugnare norant. Statuit itaque Melchisedech in similitudinem, ac typum Christi, propterea quod dicatur Rex justitiae et pacis. Convenit enim hoc soli mystica ratione Emmanueli. Justitiae enim, ac pacis auctor, atque largitor effectus est mortalibus. Justificati siquidem sumus per ipsum (ad Rom. I, et I ad Cor. VI) [Col. 0275D] excusso peccati jugo. Consecuti etiam sumus pacem ad Patrem, ac Deum, etc. Aptavit itaque divinus Paulus haec ex similitudine clara, ac manifesta Melchisedech Christo. Statuit autem Symbolum, sive typum sacerdotii praestantioris, quam est legale, benedictionem Abrahae factam, vinique, et panis oblationem. Neque enim alia ratione benedicti sumus a Christo, magno ac vero sacerdote.» Denique probat Paulum legis peritum ibi curasse confutare duo praejudicia Judaeorum, qui putabant antiquari non posse legale mandatum Moysi, nec sacerdotium a tribu Levitica transferri. «Conatur itaque Paulus (ait Cyrillus) ipsa etiam Scriptura sacra probare, quod et legis novitas, et Sacerdotii ipsius translatio praedicta sit, quodque utriusque significatio in typis praenuntiata fuerit.»
Nestorius impie negabat Christum Deum Verbum, hominemque, sacerdotemque esse, ac pontificem: [Col. 0276A] cui succinebant sectarii in objectionibus relatis concil. Ephes. parte III, pag. 532 edit. Rom. ad Anathematismum 10: «Si quis dixerit pontificem, et apostolum nostrum non esse ipsum Dei Verbum, postquam caro et homo nobis similis factum est, etc., anathema sit.» Cavillos Nestorianorum ex Melchisedechi historia perperam explicata contra Patrum traditionem dissolvit Cyrillus, secutus praecedentium Patrum doctrinam, qualis est Hieronymi ita scribentis ad Marcellam. «Melchisedech regem Salem hujus principem invenies civitatis: qui jam tum in typo Christi panem et vinum obtulit, et mysterium Christianorum in Salvatoris sanguine, et corpore dedicavit.» Neque ab his dissentit Justinus martyr in Dialogo cum Tryphone pag. 9, F, col. 2 edit. Lat. Rursus Cyrillus in libro de recta Fide ad Reginas inserto concilii Ephesini parti primae edit. Rom. pag. 238, num. 37, et in declaratione Anathematismorum 10 et 11 ejusdem concilii, part. III, pag. 511, paria cum Hieronymo facit. Uterque enim sequitur [Col. 0276B] Paulum apostolum docentem, ad Heb. VII, 10 et 18, et cap. X, 13, typum Christi pontificatus, ac sacerdotii potioris supra Leviticum praemitti in Melchisedech rege Salem, et idcirco dici Christum Dominum sacerdotem secundum ordinem Melchisedech, et non secundum ordinem Aaron. Concludit ergo Cyrillus Glaph. lib. II, pag. 63, E: «Statuit itaque sacerdotem Melchisedech non ex tribu Levitica. Deinde ostendit sacerdotem quidem fuisse altissimi Dei, offerentem vero panes, et vinum: atque ita de ipso ait: Intuemini autem quantus sit hic, cui et decimas dedit de praecipuis Abraham patriarcha. Et quidem de filiis Levi sacerdotium accipientes mandatum habent decimas sumere a populo secundum legem, id est a fratribus suis, quanquam et ipsi exierint de lumbis Abraham. Cujus autem generatio non annumeratur, in eis decimas sumpsit ab Abraham, et hunc, qui habebat repromissiones, benedixit,» etc.
[Col. 0276C] «Demonstratum itaque est ad Hebr. VII in Melchisedech, transferendum esse sacerdotium a tribu secundum legem id exercente, et alterius sacerdotii modum ac legem exoriri . . . Idcirco divinus Paulus de his rebus tractans, ita ait: Si ergo consummatio per sacerdotium Leviticum erat (populus enim sub ipso legem accepit) quid adhuc necessarium fuit, secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? translato enim sacerdotio, necesse est ut et legis translatio fiat. Et rursum: Et amplius adhuc manifestum est, si secundum ordinem Melchisedech exsurgat alius sacerdos, qui non secundum legem mandati carnalis factus est, sed secundum virtutem vitae insolubilis. Contestatur enim: Quoniam tu es sacerdos secundum ordinem Melchisedech.»
Hac apostolica interpretatione subnixa, Latina Ecclesia memorat sacrificium et sacerdotium Melchisedech, utpote typum aeterni sacerdotii Salvatoris nostri Dei, non modo in solemni officio hujus institutionis [Col. 0276D] ante quinque saecula jussu Urbani IV contexto per B. Thomam Aquinatem, ubi exordium ducit ab antiphona Vespertina psal. 109 praemissa: Sacerdos in aeternum Christus Dominus secundum ordinem Melchisedech panem et vinum obtulit; sed etiam in canone missae, et quidem prioribus Ecclesiae saeculis scripto.
Reperitur enim tum in Sacramentario Gregorii, tum aetate beati Ambrosii expressum, ut ille recitat lib. IV de Sacramentis, cap. 6, cujus typi relationem ad Christi Dei, et hominis sacerdotium significandum exponit cum apostolo Paulo totidem ferme verbis, ac sensibus certe iisdem, quibus Cyrillus laudato loco.
Jure igitur collocat Xystus III inter monumenta victoriae a catholica veritate relatae contra Nestorii blasphemias Christo Domino denegantes divinam naturam, et sacerdotium aeternum, consignatas in [Col. 0277A] hisce musivis operibus basilicam adornantibus Deiparae illius Matris, imagines Melchisedech sacerdotis Dei summi panem ac vinum offerentis, et Abrahamo benedicentis, juxta nobis traditam ab apostolo Paulo interpretationem in canone missae dedicatam, ab [Col. 0278A] Ambrosio et Cyrillo contestatam, et a Hieronymo, rejectis et abrogatis commentis haereticorum Nestorianorum, ad sua placita distorte trahentium ipsius Melchisedech historiam et sacerdotium.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1280277A.bmp)
[Figure] [Col. 0277B] 15. Succedit proximus iconismus repraesentans Abrahamum hospitio excipientem tres viros qui apparuerant, mensamque iis apparantem, et a Deo recipientem Messiae repromissionem.
Propugnator catholicae fidei contra Nestorianos Cyrillus eamdem historiam exponit in laudato Glaphyrorum libro capite proximo ab eo in quo explanaverat typum Abrahami et Melchisedech, ita exorsus cap. 1, lib. III, cui titulum indidit: De Abraham, [Col. 0278B] et de promissione per Isaac, et quod per ipsos praefiguratum sit fidei mysterium.
Pontificem, inquit, et apostolum confessionis nostrae factum esse Christum divinus Paulus scribit, etc.
Sed expressius manifestat in priori libro contra Julianum ita scribens, ut comprobet divinitatis proprietatem esse quid inenarrabile, cum infra ejus dignitatem sit quidquid exponitur de illa humano sermone; et idcirco per typos ac figuras veluti per [Col. 0279A] speculum aut aenigma, nos in divinis litteris edoceri, sicut de consubstantialitate trium divinarum personarum in typo trium virorum apparentium hospiti Abrahamo. «Sic denique, inquit, divinum illum Abrahamum institutum asseveramus, quippe de illo ita scriptum est: Apparuit ei Deus ad quercum Mambre sedenti, ad fores tabernaculi ejus. Cum meridie aspiceret, suis oculis vidit, et ecce tres viri steterunt supra ipsum, et conspicatus in occursum eis properavit, praeque foribus tabernaculi sui provolutus adoravit: Domine, si inveni gratiam coram te, ne praeterieris servum tuum. Et post alia dixit ad ipsum. Ubi Sara est uxor tua? Ille respondens ait: Ecce est in tabernaculo. Dixit vero: Rediens veniam ad te, et circa tempus illud opportune Sara uxor tua filium habebit. Ecce apertissime sibi visum Deum ait, fuisse vero tres homines conspectos: accurrentem vero divinum Abrahamum non tanquam tribus dixisse: Domine, si inveni gratiam coram vobis, ne praeterieritis servum vestrum; sed Dominum [Col. 0279B] unice vocantem tres tanquam unum uti ad se diverterent, rogasse, quando et tanquam unus existentes, tres velut ex una persona dixerunt, Ubi est Sara uxor tua; et illud. Rediens veniam circa hoc tempus mature. Cerne igitur, cerne visos tres quidem existentes et propria unumquemque subsistentia verbo consubstantialitatis subjacentes, in unum comprehensos, ac ita colloquia inter se data opera miscentes. Sed hujusmodi imagines obscurae quodammodo, et multum infra veritatem sunt, nisi quod alicui usui sunt ad nos quasi manu ducendos in earum rerum cognitionem, quae mentem et orationem exsuperant. Quippe purissimis duntaxat mentibus divinae visionis lumen illabitur, ac tanquam ab iis quae sub sensum cadunt, ad ea quae sensu nostro, et vi rationis longe majora sunt, evolamus. Una est enim consensu omnium divinitatis natura, quae super omnes, per omnia, et in omnibus est: per intellectum vero extenditur in sanctam, [Col. 0279C] venerabilem, et consubstantialem Trinitatem, in Patrem, inquam, et Filium, et Spiritum sanctum: nisi quod etiam subsistunt unaquaeque dictarum personarum per se existentes reapse et vere id, quod esse dicuntur, tamen consubstantialitatis ratio in indifferentem eas naturam colligit. Genitus enim est Filius ex Patre, estque ex ipso, et in ipso naturaliter: procedit etiam Spiritus proprius existens Dei et Patris, et similiter Filii. Sanctificat enim Pater per ipsum id quod sanctificari aptum est. Non igitur ignoravit progenitor noster Abraham adorare in sancta Trinitate terrae et coeli, omniumque rerum architectum, penes quem universa est potestas.» (Confirmat. in lib. VIII, pag. 268.)
Proponitur itaque in typo fideli Abrahamo consubstantialis Trinitas adoranda, dum promittitur Filius Dei Deus in aeternum manens in tempore factus homo de Virgine nasciturus, ejusque mysterii typus mox futurus Abrahae et Sarae filius Isaac; ut [Col. 0279D] assuescat fidelis unum Deum adorare in trina hypostasi subsistentem, et unum Christum Deum et hominem confiteri, in unica Verbi incarnati persona duas naturas non confusas, sed in Verbi hypostasi unitas exhibentem.
Sive sub specie trium virorum Abrahae apparuerit Dei Verbum, nempe Filius secunda Trinitatis persona duobus angelis stipata, uti placuit Justino martyri in Dialogo contra Triphonem pag. 35, et Irenaeo contra haeres. lib. IV, cap. 23 (nam aliquot, ex his fuisse angelos constat ex Paulo apostolo ad Hebr. XIII) , et Hilario in lib. IV de Trin., ita scribente: «Deus istic ad Abraham loquitur, parituram Saram pollicetur, post haec viri tres sedenti assistunt: unum adorat, et Deum confitetur: idemque et adoratus et conspectus ab illo tempore eodem in futurum rediturum se promittit, et Sarae filium futurum. Virum enim licet conspectum Abraham Deum tamen adoravit: sacramentum scilicet futurae corporationis [Col. 0280A] agnoscens. Nec tamen tantae fidei testimonio caruit: Domino in Evangelio dicente: Abraham pater vester laetabatur ut videret diem meum: vidit et gavisus est. Vir ergo conspectus rediturum se pollicetur. Contuere responsionis effectum. Memento tamen virum esse qui spondeat. Quid ergo Scriptura dicit? Et Dominus visitavit Saram. Vir ergo iste Dominus est, de quo Scriptura dicit effecisse quod spopondit. Quid autem sequitur? et fecit Deus Sarae sicut locutus est. Vir in loquendo nuncupatus, Dominus in visitatione significatus, Deus annuntiatur in facto.» Sive, inquam, cum hisce Patribus, dicendus sit ipse unigenitus Dei Filius unus cum Patre, ac Spiritu sancto Deus apparuisse Abrahamo inter duos angelos, ac se venturum spopondisse; sive cum Augustino malit quispiam tres viros Abrahamo apparentes fuisse totidem angelos, quorum unus divino jussu responsa reddens delegantis Dei nomine loqueretur, ut in libris de Trinitate sentit et in XVI [Col. 0280B] de Civ. Dei, cap. 29, perinde est, quod attinet ad argumentum nobis propositum a Xysto papa in hujus historiae typo recognoscendum; nempe ostendit divinitatem Verbi ita carnem assumentis, ut Dominus manens, qui semper est ante saecula, fieret homo in plenitudine temporum, et Christus foret non homo Deiphorus ut blasphemabat Nestorius, sed Homo-Deus ut catholica confitetur Ecclesia sibi revelatum, ac traditum, et publice confessa semper fuit praesertim in concilio Ephesino. Unde et illius Dei-Hominis mater, et Virgo vere diceretur Deipara, utpote Genitrix vera ejus Filii, qui subsisteret per unicam hypostasim divinam Verbi Dei, non autem per creatam, quam somniati sunt impius haeresiarcha, ejusque asseclae, divinam Verbi hypostasim in duplicem distrahentes (uti scribit Vincentius Lyrinensis) et Christum Deum appellari aegre patientes, sed potius contendentes dici divinitatis organum, et instrumentum, hominemque Deiferum, et alia his ineptiora, et vocem Theotocos aversati, sacram Virginem [Col. 0280C] renuentes appellare Deiparam, ut conqueritur Cyrillus in epistolis paraeneticis ad eumdem Nestorium datis, ac legendis concilii Ephesini part. I, pag. 255, edit. Romanae.
Hisce igitur oraculis Scripturarum ita nobis expositis per apostolos Christi, eorumque successores legitimos, attendens Coelestinus papa jure perscribit Cyrillo, et gratulatur, «eadem omnia quae nos sentimus, ac tenemus ab ipso pariter sentiri ac teneri: et magnum esse hunc nostrae fidei triumphum, quod nimirum et nostra tam valide probaverit, et his opposita per divinarum Scripturarum testimonia tam potenter exposuerit.» Jure quoque proximus a Coelestino successor Xystus triumphales hujusmodi typos fidei nostrae expositos per Cyrillum apostolicae sedis vices tenentem in concilio Ephesino, et consensu Patrum redditos praeclariores exponit plebi Dei spectandos prope arcum triumphalem ejus basilicae, quae ad incarnati Verbi mysteria, et Deiparae Virginis [Col. 0280D] titulum recolendum hac occasione fuit amplificata, et ornata monumentis, tum rei gestae memoriam, tum debitam adorationis praxim Ecclesiae universae contestaturis.
16. Ne nimius videar in pertractatione argumenti similiter comprobati per singulas imagines utrumque basilicae latus dextra, laevaque adornantes, satis fuerit enumerare veteres illas musivi Xystini quae supersunt, et indicare testimonia Patrum, et conciliorum, praecipue Ephesini, ex quibus cognoscere quisque poterit delectas fuisse potissimum ex Pentateucho Mosis, et ex libro Josue illius successoris figuras, quae dogmata fidei in Ephesina synodo declarata, et per Coelestinum et Xystum confirmata ita proponunt, ut historiam simul rei gestae, et normam adorandi praescribant.
Latus meridianum prosequimur, in quo Melchisedechi et Abrahami figurae prima, et secunda jam explicatae spectantur. Tertia succedit, in qua ex [Col. 0281A] Genes. cap. 13 exhibetur Loth ob rixas pastorum se subducens a societate Abrahami patrui sui, et omnium credentium Patris, et sedem eligens apud Sodomorum uberes campos, sed infelici delectu, spectatis incolentium sceleribus divinam ultionem paulo post experturis. Sufficit B. Ambrosii doctoris indicatio ad typum hac in figura recognoscendum rerum sua aetate gestarum in causa fidei, quando et ipse contra haeresim Arianam, (haud admodum a Nestoriana diversam, cum utraque abneget Christi divinitatem, licet fallacia, ac methodo paulo diversa) utebatur, et oraculis Novi Testamenti, et typis eorumdem in Veteri adumbratis. Sanctus igitur doctor ita illustrat figuram Loth, ejusque pastorum cum pastoribus Abrahami rixas excitantium. «Qui igitur pastores sunt, et quorum animalium, et quae rixa inter pastores Abraham, et pastores Loth consideremus. Pastores sunt magistri gregum. Qui sunt ergo pastores sensuum nisi praeceptores, et quasi quidem rectores gregum, duces eorum, vel monitores [Col. 0281B] alicujus sermonis, vel mentis nostrae cogitationes? Qui si pastoralis disciplinae gnari et tenaces sunt, non permittunt longius sensuum gregem evagari, et inutilibus, ac novis inhaerere pabulis, sed provido doctore revocant, et fraenos rationis adhibent, atque obsistunt renitentibus. Mali autem praeceptores vel inutilis disceptationis permittunt eos impetu suo ferri, et in praecipitium, ac periculum ruere.» etc.
Hoc igitur typo docet cum Ambrosio Xystus, non esse recedendum a vera doctrina per patrem credentium ad nos derivata, et per unigenitum Dei Filium factum inter nos primogenitum multorum in fide fratrum, quos ipse Patri suo adoptavit in filios, manifestata, et pastoribus populorum ab ipso tradita; sed huic firmiter inhaerendum, ne cum scelestis alienigenarum stirpium propaginibus communi ruina involvamur.
17. Pergit in proxime depositis imaginibus Abramidarum, benedictionis paternae ac doctrinae haeredum, [Col. 0281C] typum adumbrare Verbi Dei carnem sumentis ex Virgine, et catholicae veritatis dogmata hoc de mysterio ab Ephesinis Patribus confirmata plebi Dei tradere. Et tres quidem areolae succedentes cum suis musivis omnino dirutae in Paulini sacelli constructione solum desiderium nobis fecerunt reliquum historiarum in illis propositarum: quas ad Abrahami et Isaaci sacrificium, et ejusdem Isaaci actus reliquos usque ad supremam benedictionem opinamur pertinuisse, cum typi hujusmodi ordine eodem succedant in libris Glaphyr. Cyrilli, necnon in Ambrosianis ad Geneseos consecutionem accommodatis.
Superstitum igitur series Isaaci patris figuram exprimit Jacobo filio benedictionem impartientis, quam sacer textus describit, cap. 27. Explanat autem Cyrillus Glaphyrorum lib. III, praesertim circa finem, agens de benedictione per Isaacum prolata supra Jacobum. «Transfertur benedictionis potestas in ipsum rursus Emmanuelem: Serviant enim tibi [Col. 0281D] gentes, inquit, et adorent te principes, et esto dominus fratris tui. Nuncupatus est enim primogenitus Emmanuel, quando factus est secundum nos, et in multis fratribus. Sed neque ob hanc causam quippiam deperdat, quominus Deus sit et universorum Dominus. Adoramus enim ut Dominum, et dominatus est ut Deus eorum, qui in fratres vocati sunt per gratiam. Quis enim in nubibus, inquit, aequabitur Domino, et quis similis erit ei in filiis Dei? Dominatus igitur est Emmanuel ut Deus eorum qui ad fraternitatem adducti sunt: et ipsi flectetur omne genu coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confitebitur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. »
Intelligit unusquisque Cyrilli dictis, ac typo benedictionis ab Isaac impertitae Jacobo filio, contestium Scripturarum auctoritate ita explicato, configi haeresim Nestorianam: quandoquidem etiam in epistola ad Reginas, qua part. II concilii Ephesini continetur [Col. 0282A] edit. Romae pag. 213, indicato testimonio superius adductae epist. ad Phil. ita infert Cyrillus: «Quomodo is ergo Deus non est, qui in divinae majestatis gloria existere hactenus praedicatus est?»
18. Figurae proximae usque ad duas postremas in eodem pariete superstites complectuntur historiam Jacobi patriarchae: quam fidelis explanator Cyrillus, idemque vindex catholicae veritatis contra Nestorium perpetuo ferme commentario componit cum typis dogmatum eorumdem antea exploratis.
In areola nona (nam octavae musivum intercidit, et recenti pictura suppletum fuit) Jacobus patriarcha in domo Laban exceptus septennem operam in grege pascendo pollicetur Labano, ut nuptias assequatur Rachelis: et de Lia loco Rachelis contradita conqueritur. Secundum laboris septennium tolerat in decima areola expressum, quae tamen dimidia parte musivi caret prae nimia vetustate delapsi. Consequitur tandem nuptias Rachelis in musivo undecimo [Col. 0282B] expressas. In hisce omnibus gestis figuram Christi recognoscit Cyrillus tum in lib. de Ador. in spiritu et veritate pag. 65, edit. Paris., tum in lib. IV Glaphyr. in Genes. pag. 125. Cyrillo facem praetulit ad haec explicanda Irenaeus contra haeres. lib. IV, cap. 38. Utrique autem Justinus martyr in Dialogo cum Tryphone adversus Judaeos circa finem: Quem Patrem libenter produco, tum ut proximum temporibus apostolicis, tum ut exemplar quoddam, cui Cyrillus inhaesit in methodo suae explicationis, praemonstrante utrique eorum prototypum Paulo apostolo in Epistola ad Hebraeos cap. 11, ubi per gesta et fidem patriarcharum, ac ducum populi Moysis, et judicum, necnon aliorum prophetarum, mysteria Christi docet praefigurata, et utramque Christi naturam divinam, et humanam in Verbi persona subsistentem typis eisdem propositam, quos referunt etiam sequentes figurae, nempe:
19. In areola duodecima separatio gregum Labani, et Jacobi ex Geneseos cap. 30, et versicolorum [Col. 0282C] ovium copia Jacobo nascentium in areola decima tertia ex conspectis ramusculis platani, decorticatis, et projectis in canales inter potandum.
Luculenter hanc figuratam de Christo Domino exponit Cyrillus Glaphyr. in Genes. lib. V, pag. 148, ex illis verbis inchoans: «Virga nobis figurante adumbrat denuo Emmanuelem. Hinc subdit, abstulit Deus omnia pecora Patris vestri, et dedit mihi» eventui respondere plane divino: «adduxit enim Christus omnes, qui in mundo sunt ad se, propriisque suis ovilibus includens credentium greges, divitias habet Deo convenientes et gloriam praeeminentem. Ait enim alicubi ad Patrem, et Deum coelestem: Omnia mea tua sunt, et tua mea, et glorificatus sum in eis.» Neque aliter exposuerat Irenaeus lib. IV, cap. 38: «Variae oves, quae fiebant hinc Jacob merces, et Christi merces: quia ex variis et differentibus gentibus in unam cohortem fidei convenientes fiunt homines quemadmodum Pater promisit [Col. 0282D] ei: Postula, dicens, a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. »
Subditur in spatio inferiori ejusdem tabulae decimae tertiae occursus Jacob, et Esau; quem ad Christi mysterium referri docet idem Cyrillus Glaphyr. in Genes. lib. I, pag. 162.
20. Quartadecima et quintadecima musivi tabulae pertinent ad historiam Jacobi habitantis in tabernaculis Sichem, quando ejus filii Simeon et Levi, ulti cum fuissent injuriam Dinae sorori illatam caede Sichimitarum, increpantur a patre. Is vero Dei monitu ascendere jubetur in Bethel, relictis Sichimitis, et ibi constituere altare Domino, qui ei apparuerat cum fugeret a facie Esau: cui mandato parens patriarcha praecepit, ut universa gentium idola a suis abjicerentur, atque ita mundatis omnibus aram exstruxit in Luza, nominans locum Bethel, hoc est domus Dei. Haec omnia ad Christi Domini typum [Col. 0283A] exigi demonstrat S. Cyrillus lib. VII Glaph. in Gen. pag. 221, factum Dinae, ac Simeonis, et Levi ultionem expendens. Beatus vero Ambrosius (de Jacob et vita beata lib. II cap. 7) , contestis earumdem interpretationum, post consideratam mansuetudinem et clementiam Jacobi in ultione Dinae qui dolenter scaenam illam exactae ultionis accepit, ita prosequitur: «Unde prophetanti adventum Domini Jesu responsum divinum est datum. Exsurgens ascende in locum Bethel, hoc est in domum panis, ubi natus est Christus, sicut Micheas propheta testatus est, dicens: Et tu, Bethlehem domus Ephrata, non es minima ut sis inter principes Juda. Ex te enim exiet princeps Israel, et egressus ejus ab initio a die saeculi. Vere domus panis, quae domus Christi est, qui nobis panis salutaris advenit e coelo, ut jam nullus esuriat cibum sibi immortalitatis acquirens: ubi jubetur habitare patriarcha, ubi aram facere Deo qui apparuerat ei, etc. Quanta mysteria, quia ibi est ecclesia Dei, in qua apparet Deus, et loquitur [Col. 0283B] cum servis suis. Ibi eripiuntur et absconduntur simulacra gentium. Fides enim Ecclesiae omnem observantiam gentilitatis abolevit.» Haec Ambrosius. Sed omnium brevissime Cyprianus, et ad rem nostram maxime accommodato testimonio confirmat, cum figuram hanc adhibet contra Judaeos, lib. II, cap. 6, ad probandam Christi divinitatem his verbis: Quod Deus Christus. In Genesi: Dixit autem Deus ad Jacob: Exsurge, et ascende in locum Bethel, et habita illic, et fac ibi altare illi Deo qui tibi apparuit, cum fugeres a facie Esau fratris tui. Adhibentur nempe a beato Xysto in suis musivis haec figurae et a Cyrillo ad Christi divinitatem contra haereticos sui temporis demonstrandam, quae adhibitae prius fuerant a Cypriano contra Judaeos ad eumdem articulum fidei ex mysteriis Veteris Testamenti comprobandum.
21. In hoc basilicae latere quae sequebantur musiva cum excidissent, picturis recentibus illarum areolas ornavit cardinalis Pinellus: quas propterea omittimus, ut ad reliquas convertamur ex Veteri [Col. 0283C] Testamento a Xysto prolatas figuras, et a Patribus Ephesinis adhibitas ad connotanda fidei dogmata circa utramque in Christo naturam in Verbi persona subsistentem, ejusdem concilii auctoritate contra haeresim Nestorii declarata.
Quemadmodum igitur in latere hactenus considerato selectae fuerant ex Genesi historiae ac mysteria huic articulo fidei connotando olim praemissa apud Judaeos, et a concilii Patribus recognita; ita et in latere adverso ex reliquis Pentatenchi libris, necnon ex libro Josue gesta, ac mysteria delegit Xystus, quae pariter ab Ephesinis Patribus perpensa fuerant, praesertim a Cyrillo in propugnatione ejus dogmatis. Prima hujusce lateris areola consumpto prae vetustate musivo, ostendere non potest figuras quas aetate Xysti continebat. Secunda tamen, et reliquae usque ad nonam decimam praeservatae Xystini operis prosecutionem ostendunt: secunda igitur bifariam divisa in superiori partitione exhibet Moysen [Col. 0283D] infantem e Nilo extractum, et filiae Pharaonis exhibitum, ejusque jussu enutritum a matre (Exod. II) . Cyrillus Glaphyrorum libros in Exodum hinc exorditur, professus in praefatione ad Palladium, se demonstrasse in superioribus, quisnam intelligi debeat modus adorationis in spiritu et veritate; huic vero operi Glaphyrorum in Exodum se reservasse ea, per quae par erat Christi mysterium velut in umbris quoad fieri potest praemonstrari. Proposita igitur historia Mosis ex tribu Levitica nascentis, et a matre in fiscella inclusi per Nilum feliciter innatante, donec a filia Pharaonis vagitu infantis permota extrahi, praeservari, et a matre educari juberetur, singula ad typum Christi Domini exigit accurate. «Moyses autem demissus, ait, atque expositus in fiscella scirpea per manum suae matris manifestus hujus rei est typus. Siquidem et Judaeorum synagoga alienavit a se ipsa Emmanuelem. Sed Pharaonis filia, hoc est Ecclesia gentium, et si patrem Satanam habuerit, [Col. 0284A] invenit ipsum ad aquas, quae typum gerunt sancti baptismi, per quem, et in quo Christus invenitur.» etc. Hauserat Cyrillus ex epistola Pauli apostoli ad Hebr. XI: Fide Moyses natus occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod viderent elegantem infantem, et non timuerunt regis edictum.
Segmentum inferius ejusdem areolae Moysis adulti gesta priora exsequitur pro defensione suorum popularium, quae scilicet B. Paulus nuper laudato loco subtexuit. «Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem: majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi . . . Fide reliquit Aegyptum non veritus animositatem regis.» Exhibetur itaque in hac areolae parte inferiori Moyses ad tribunal vocatus, ut responderet de viri Aegyptii caede in defensionem contribulis sui a se patratae, a Pharaone quaesitus ad necem, et sese recipiens in terram Madianitarum. [Col. 0284B] Stephanus protomartyr (Act. VII) hunc Moysen potentem in verbis, et in operibus, sed recusatum, et repulsum a suis, ipsi dicentibus: Quis te constituit principem, et judicem super nos? Hunc Moysen, inquit, principem quem negaverunt, principem et redemptorem misit cum manu angeli, qui illi apparuit in Rubo. A quo deinde Moyse audierunt: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris tanquam me: ipsum audietis. Quo vertat haec figura, et promissio Moysi, beatus Stephanus satis declarat indicans Christum. Cyrillus Stephanum imitatus Glaphyr. loco indicato hunc typum refert ad Christum Dominum.
Verum in hisce figuris seligendis, et Christiano populo proponendis tam Ephesini Patres, quam Xystus non solam similitudinem figurae cum prototypo prae oculis habuerunt, sed etiam alterum electioni suae finem constituebant, ut scilicet docerent, Christum Dominum in typis illis figuratum, lucem fuisse infinite praestantiorem talibus umbris, quibus praenuntiabatur. Hinc inter caetera Patrum testimonia [Col. 0284C] in synodo Ephesina recitata, luculentum est illud Theophili episcopi (pag. 203 edit. Romanae concil. Ephes.) : Multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et saecula: necnon Cyrilli Alexandrini oratio secunda de recta fide ad Reginas, ubi ex eadem epistola Pauli ad Hebraeos producitur consecutum ex illo exordio argumentum demonstrans, ex ea relatione similitudinis, quae praecessit in Moyse ad Christi pontificatum significandum, tanto amplioris gloriae compotem esse Christum Filium, et Dominum prae Moyse ministro ac servo, quanto ampliorem honorem habet domo qui fabricavit illam: «Nam Moyses quidem fidelis erat in tota domo, tanquam famulus in testimonium eorum quae dicenda erant: Christus vero tanquam Filius in domo sua.» Indicat igitur, per hosce typos spectari similitudinem quidem in humana Christi [Col. 0284D] natura per Verbum assumpta, praecellentiam vero prototypi in eadem Verbi persona, ac natura sua divina, quam non dimisit, cujus causa dicitur Christus vere Deus. «Omnis namque domus fabricatur ab aliquo; qui autem omnia creavit Deus est,» nempe ille Filius de quo dixerat Paulus in exordio epistolae per quem fecit et saecula. Tota igitur ratio adhibendi hasce figuras Christi in Moyse praemissas, necnon Josue filii Nun quae postmodum consequentur in hoc basilicae latere, eadem est, ac Patrum Ephesinorum in iisdem deligendis ad illustrandum dogma catholicum de Christi natura divina et humana, multifariam, multisque modis a Deo per legis promissa, loquente patribus in prophetis, adumbratum, novissime autem diebus istis manifestatum in ipso Filio, per quem fecit et saecula, nobis aperte locuto, ex quo carne de stirpe David et Abraham assumpta, in nobis habitare dignatus est. Idem Pauli testimonium Romana Ecclesia legendum nobis [Col. 0285A] offert in festo Dominicae Nativitatis, quod Patres Ephesini recitari in testimonium dogmatis voluerunt, et Xystus in tota historia Moysis duxit etiam oculis fidelium in Deiparae basilica per musiva sua esse repraesentandum. Quot igitur sunt hic figurae ex Moysi gestis selectae, tot numeramus documenta typorum divinae, atque humanae Christi naturae a Xysto papa dedicata ex sua, ac decessorum pontificum, necnon Ephesinorum Patrum totiusque Ecclesiae doctrina.
22. Proximae areolae musivum refert Moysen, connubium celebrantem cum Sepphora, eumdemque pastorem ad pascendum gregem soceri ex Jethro Raguel cognominati, quod interpretatur Cyrillus grex Dei (Glaph. in Exod. pag. 259, edit. Paris.) . Idem Cyrillus utrumque exponit de Christo. Primum illud de Sepphora (circa finem lib. secundi Adorat. in spiritu et veritate, pag. 78, B): «Vocata, inquit, ex gentibus dum sequeretur legem, ac tanquam cum [Col. 0285B] Moyse paedagogo matrimonio juncta, qui optime ad Christi mysterium perducit: est enim lex magister quidam elementarius, qui perducit ad initia sermonum Dei, ac per aenigmata, et umbras cognitionis ejus, qua Christi mysterium percipitur, veluti semina quaedam nobis inserit. De Pastoricia vero Mosis cura circa gregem soceri Jethro sacerdotis subinde Raguel appellati quod est grex Dei, mysterium Christi, Cyrillus invenit etiam in nomine: Subiit enim (inquit Glaphyr. in Exod. lib. I, pag. 259 E) manum summi illius omnium pastorum principis, hoc est Christi Jesu, per quem, et cum quo sit Deo, et Patri gloria cum sancto Spiritu, unde appellatur grex Dei.»
23. Succedit in areola quarta Moysis reditus in Aegyptum cum uxore, ac liberis ad confratres suos e servitute Pharaonis educendos. Praefert autem virgam illam, quam sacer textus nominat virgam Dei, portans virgam Dei in manu sua (Exodi cap. IV, 22) , in qua propterea Cyrillus, aliique Patres [Col. 0285C] etiam antiquissimi, quemadmodum Justinus martyr in Dial. cont. Tryph. pag. 24, typum Christi considerant «Moyses, ait, cum virga ad redimendum populum missus est, eamque manu tenens cum antecederet populum mare divisit.» Cyrillus vero ait: «Virga itaque est Dei Filius.» Et de Moysis typo virgam hanc indicans ait: «Id enim verum signum, cui omnes credidimus, Verbum nobis simile factum ad nos devenisse: quod virga humo projecta designat.» Glaphyr. lib. II, pag 298. C. Et rursus in scholio de Incarnatione videndo parte III, concil. Ephesini cap. 15, edit. Rom. fol. 581, ubi hoc dogma catholicum: Quod Dei Verbum et homo factum manserit Deus, probat ex symbolo de virga Moysis, scribit: «Et facta est virga in manu ejus, et dixit illi: ut credant tibi, quia apparuit tibi Dominus Deus patrum tuorum, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob. Animadverte in his natura, et veritate Filium Dei, tanquam si quaedam virga [Col. 0285D] sit patris. Virga autem insigne est regni. In Filio enim habet omnium potestatem. Denique etiam divinus David: Thronus tuus, inquit, Deus in saeculum saeculi, et virga aequitatis virga regni tui. Sed eam projecit in terram, id est corpore terreno circumdedit, sive per humanitatem misit in terram.» Hinc exhibet Xystinum hoc musivum populos adorantes in conspectu ejusdem virgae, quales nobis retulit sacer textus (eodem cap. IV Exodi) : Et fecit signa coram populo, et credidit populus, audieruntque, quod visitasset Dominus filios Israel, et quod respexisset afflictionem illorum, et proni adoraverunt.
24. Areola quinta Moysen stantem inter complures viros talari veste indutos ostendit, quos alloquitur, et agnum in editio collocatum. Hinc putavit ill. Ciampinus esse vitulum absente Moyse ab Aarone fusum ex inauribus feminarum Israeliticarum. Verum neque series historiae Mosaicae referre debet [Col. 0286A] idolum vituli in deserto fusum (Exod. XXXII) antequam demersionem Pharaonis recenseat, quae habetur cap. XIII, neque figura animalis in edito stylobate collocati vitulum exprimit, sed agnum candidum. Quare ad legem Paschalem pertinet, ut reor, recensitam (Exod. XII) : Ut tollat unusquisque agnum per familias, etc. Nulla frequentior Christi figura celebratur ex Veteri Testamento ab Ecclesia, quam agni Paschalis immolatio. Quare typus non indiget auctoritatibus singularium doctorum ut comprobetur.
25. In sexto musivo (apud Ciampin. expresso tab. LVII, num. 2) profectionem jubet Moyses principibus familiarum intentis ad legendum agnum e grege, quem mactent. Infra vero tres mansiones cum appareant, concionante ex suggesto Moyse suis popularibus nondum ad mare deductis, videtur exprimi ex cap. Exodi XIII, iter, et castrametatio per tres illas mansiones, quas ante apparitionem columnae ignis [Col. 0286B] per noctem, et nubis per diem peragratas ab Israelitis ostendit Hieronymus (ad Fabiolam de quadraginta duabus mans.) nempe Ramesse, Socoth, Ethan. Eodem plane stylo vidimus itineraria etiam Romani orbis in charta Peutingeniana disposita a pictoribus hujus aetatis, qua musiva Xysti componebantur. Hieronymus in eo tractatu, sive Epistola CXXVII ad Fabiolam probat ex Psalmo LXX et ex prima ad Cor. cap. X haec omnia referri ad Christi mysteria: egressionem scilicet ex Aegypto in solitudinem, et ipsum numerum mansionum quadraginta duarum respondentem pari numero generationum in genealogia Christi apud Matthaeum non carere hujusmodi typo ac figura: «Monente Apostolo, omnia in figura illis contigisse, et patres nostros omnes sub nube fuisse, omnes mare transiisse, omnes in Moyse baptizatos in nube et in mari.»
26. Haec postrema Apostoli verba satis declarant septimam historiam Xystini musivi, in qua transitus Hebraeorum exprimitur per mare Rubrum, Pharaone [Col. 0286C] submerso Exodi XIV, Cryptae SS. Martyrum, antiqui sarcophagi Christianorum hujus aetatis, perinde ac Rituales libri, et vetustissima quaeque monumenta Romanae Ecclesiae frequentissime adhibent hanc historiam Mosis ad liberatoris nostri, et Salvatoris Dei beneficia, et sacramenta in hisce figuris obumbrata olim Hebraeis, manifestanda nunc fidelibus. Quare non egemus monitore private, ut Xysti pontificis consilium assequamur in hocce facto exhibendo, cui publica Ecclesiae auctoritas tot suis documentis explicationem ministrat.
27. Octavae areolae historia desumitur ex capitibus XV ac XVI Exodi: in quibus murmurante populo contra Moysen, cum dulcium aquarum potu, et ciborum inopia laboraret, apparet Dominus Moysi, et providenti miseratione utrique necessitati opem ferens, ostendit lignum, quo injecto, aquae amarae dulciorem contrahant, et coturnices, ac manna de coelo pluit, quibus vescantur ingrati, ac desinant [Col. 0286D] diffidere, et murmurare.
Hisce pariter in figuris Christi mysterium intelligendis tanta est copia documentorum Ecclesiae, et concordiae Patrum, ut vix egeant indicatione. Cyrillus in Glaphyris ad Exodum caput inscribit de manna et coturnice. Narrata historia, ita prosequitur typum. «Certissime autem docuit eos experientia, inquit, ac rebus ipsis, quod Deus possit etiam nunc dare, et parare mensam in deserto: sicut revera et Dominus noster Jesus Christus similia edidit miracula, cum ex quinque panibus fractis complures saturavit in deserto; duodecim insuper cophinis ex fragmentis repletis.» Judaeorum vero nauseam inofficiosam, qua cibo de coelo praestito praeferebant Aegyptias carnes, ita componit cum rejectione doctrinae Christi et sacramentorum in posteros derivata. «Simile quid miseris Judaeis accidit, inquit, tempore Salvatoris: umbrae enim, ac typi fuerunt illa quae tunc praemonstrata fuerunt [Col. 0287A] futurorum. Cum enim ipsi vero mannae hoc est Christo, qui descendit de coelo, et potest nos omnes enutrire, promittitque vitam aeternam, praetulerint usum terrenorum putidum atque insulsum, offenderunt necessario. non solum Deum, verum etiam ipsum divinum Moysem. Scriptum est enim: Iratus est furor Domini contra populum suum, et Moysi item videbatur malum.»
Cyrillo praeiverat Cyprianus in epistola LXXVI ad Magnum scribens: «Cujus aequalitatis sacramentum videmus in Exodo esse celebratum, cum de coelo manna deflueret, et futurorum praefiguratione alimentum panis coelestis, et cibum Christi venientis ostenderet.»
Utrique assentitur Hieronymus (de quadraginta duabus mans. in V, scribens: «Marath intellige aquas Occidentis litterae: quibus si immittatur confessio crucis, et passionis Dominicae sacramenta jungantur, omne quod importabile, et triste videtur, ac rigidum, vertitur in dulcedinem.»
[Col. 0287B] Verum ne fatigemur id quaerere in Patribus, quod ipse Dominus in Evangelio dignatus est propalare, cum de figura sacramentorum suorum in manna praemissa, tum de excellentia sui panis vitam tribuentis aeternam supra Mosaicum cibum a morte non liberantem. Indicat similitudinem quando affirmat: Hic est panis de coelo descendens. Testatur differentiam et excellentiam sui panis vivi supra Mosaicum a morte non eximentem, quando subdit: Non sicut manducaverunt patres vestri manna, et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum (Joan. VI) .
Erat autem id expresse repraesentandum in hisce musivis Ephesinae synodi gesta, ac dogmatis documenta expressuris; cum Actione I, pag. 363, ex Quaternione 4 Nestorii ab hac promissione Redemptoris nostri absurde explicata impius haeresiarcha suas blasphemias astrueret: et Patres e contra huic veneno opponerent pharmacum legitimae interpretationis, [Col. 0287C] tum in Theophili expositione contra Origenistas in capite quod inscribitur: Quod Christus est vita, et vivificus (pag. 189), tum in XI anathematismo Cyrilli: Si quis ipsam Domini carnem vivificam negaverit, anathema sit, pag. 306, ejusque defensione pag. 537, luculenter expressae.
28. Noni musivi argumentum est miraculum a Deo patratum per virgam Moysi ad aquas contradictionis. Moysem, virgam, petram, aquas inde deductas pertinere ad mysterium Christi nemo ex Patribus dubitat. Sed B. Cyrillus ad argumentum sibi propositum catholici dogmatis contra Nestorium asserti aptissime interpretatur in epistola ad Anastasium, aliosque monachorum Patres data, quae impressa est parte III concilii Ephesini, edit. Rom., pag. 703. Ejus verba sunt hoc loco reddenda. Manifestavit nobis veritatem (ait de Christo Domino) cultui illi, qui in umbris, et figuris erat finem imponens. Deinde ad hoc factum Moysi descendens in divinae [Col. 0287D] Scripturae verbis illud exprimentibus invenit symbolum expressum, ac testimonium divinae et humanae naturae post carnem a Verbo assumptam in eo subsistentis. «Illum tentaverunt, inquit, in tentatione, jurgati sunt contra eos apud aquas contradictionis. O rem admirabilem! Virum dicens eum, statim Deum declaravit, quem exacerbavit, et tentavit Israel et in eremo, et ad aquam contradictionis: ejusque rei fidem faciet Psaltes, dicens: Dirupit petram in eremo, et potavit eos velut in abysso multa: et eduxit aquam de petra, et deduxit tanquam flumina aquas. Et quid post hoc? Et tentaverunt, inquit, eum in corde suo, et male locuti sunt de Deo, et dixerunt: Nunquid poterit Deus praeparare mensam in deserto, quoniam percussit petram, et fluxerunt aquae, et torrentes inundaverunt? Numquid et panem poterit dare, aut parare mensam populo suo? Intelligis igitur, quomodo jurgati fuerint adversum Deum miracula facientem, [Col. 0288A] quem etiam virum dicit Moyses. Nam et divinus Paulus sic intelligens scribit: Bibebant enim ex spirituali, sequente petra: petra autem erat Christus. Vir igitur, contra quem jurgabantur, ipse erat ille, qui nondum incarnatus tentabatur ab Israelitis. Non enim alium fuisse Filium ante carnem, alium vero ab ipso diversum ex semini David, sicut audent quidam dicere, sed unum et eumdem ante incarnationem quidem nudum adhuc Verbum, post partum autem ex sancta Virgine, incarnatum et hominem factum, sicut scripserunt sancti illi, et divini Patres; alio quoque signo comprobavit Moyses. Nam quasi interrogaret quispiam, et discere cuperet, de quonam viro mentionem fecisset, quem sane et tentatum fuisse, et objurgatum ab Israelitis diceret, tantum non intento digito Jesum demonstrat, et inquit,» etc.
29. Sequitur in decimo Xysti musivo pugna Israelitarum contra Amalecitas, elevante manus Moyse, suffulto ab Aaron, et Hur in lapide adjutorii; Josue [Col. 0288B] vero fortiter dimicante juxta praeceptum Moysi. Sanctus Cyrillus, ut Ephesinorum Patrum praecipuum adhibeam (de Ador. in int. et verit. lib. III, p. 88) facti mysterium requirenti Palladio, Quisnam est hujus scripturae sensus? ita respondet: «Atque opinor nihil difficile est inspicere volentibus. Nam si cogitet quispiam praeceptum esse a Moyse Josue, quid aliud suspicari poterit, quam illud omnino, quod cum Verbum esset Deus, factum est sub lege, quod ad humanitatis habitum pertinet, ac subditum quodam modo Moysi mandatis; idque pluribus modis, nunc circumcisionem perferens eam, quae est secundum carnem, nunc didrachma solvens, etc. Verum etsi factum est sub lege propter humanam naturam, tamen tum quoque Deus erat, Salvatorque, ac Redemptor universi populi. Nam cum ex universo populo Israel, et ex omni gente viros potentes elegisset, sanctos, inquam, apostolos, et eos, qui per fidem vocati sunt, etc., una cum his congressus est [Col. 0288C] cum hujus mundi principe. . .» Videre possunt reliqua hujus facti mysteria ibidem de Christo patefacta, tam in Moyse, quam in petra ubi consedit, et in altari quod erexit. «Quod namque manus extendit Moyses, inquit, crucis speciem ostendes, et Amalec, ea res, ut opinor, eos prorsus significat, qui per illam crucem venerandam Satanam vincunt, et adversus hostes invalescunt.» Et paulo post ad ea verba accedens, accipientes lapidem supposuerunt sub ipso, et sedit super eum. Aaron, et Hur sustentabant manus ejus, unus hinc, et alter hinc: «Lapis autem pretiosus (subdit) electus, angularis, probatus Christus est, super quo requiescentes (sessio namque quietem significat) qui ex Israel obsequentiores, ac dociliores sunt, illae, inquam, reliquiae gratiae, quae secundum electionem est, expandunt manus, id est crucem suscipiunt, Christo illos confirmante, atque continente, qui per Hur, atque Aaron significatur, et Judex simul, et summus sacerdos intelligitur: Hur [Col. 0288D] siquidem judex integerrimus erat, Aaron autem summus sacerdos. Denique ad altare pervenit a Moyse erectum completa pugna, et victoria, dicens: Profligato igitur, ac victo Amalech, erigit Moyses altare Deo, illique hoc nomen imponit: Dominus refugium meum: quod ipsum etiam Christi figuram praefert. In enim Dominus noster est factus, ac refugium, cum debellarit mundi hujus principem, calcaveritque mortis imperium, ac seipsum obtulerit pro nobis, ut immaculatam hostiam, in odorem suavitatis Deo ac Patri. Fuit igitur altare illud Christi figura, cui decens ac verum nomen est Dominus meus refugium meum. »
Ante Cyrillum in eisdem typis recognoverat Christi figuram Cyprianus in libro secundo adversus Judaeos cap. 16 scribens: «Hic est lapis in Exodo, super quem sedit Moyses in cacumine collis, quando Jesus Nave contra Amalech dimicavit, et sacramento lapidis, et stabilitate sessionis Amalech superatus est [Col. 0289A] ab Jesu, id est diabolus a Christo victus est,» et cap. 21 ejusdem libri: «Hoc signo crucis, et Amalech victus est ab Jesu per Moysen. In Exodo dicit Moyses ad Jesum: Elige tibi viros, et exi, et constitue cum Amalech in crastinum. Ecce ego stabo in cacumine collis, et virga Dei in manu mea, etc. Et fugavit Jesus Amalech et omnem populum ejus. Et dixit Dominus ad Moysen: Scribe hoc, ut sit memoria in libro, et da in aures Jesu: quoniam deletione deleam memoriam Amalech de sub coelo. »
Hoc mysterium ratum habet etiam Hieronymus in mansione XI scribens ad Fabiolam: «Moyses ascendit in montem: Jesus contra Amalech militat: ad signum crucis superatur inimicus.»
Utroque hoc Patre antiquior Justinus martyr in eamdem sententiam concesserat in Dialogo adv. Judaeos ita scribens pag. 26: «Cum populus bellum cum Amalech gerebat, Naveque filius is, qui Jesu nomine appellatus est, bello praeerat, Moyses ipse Deum expansis in coelum manibus precabatur. Aaronius [Col. 0289B] autem eas tota die sublevabat ne defessus eas deprimeret. Si enim aliqua ex parte ab ea figura, quae crucem imitatur, deflexerat, tunc, ut apud Mosen scriptum est, populus vincebatur. Si vero in eo statu ac figura manebat, Amalecus tantum vincebatur, et populus cruce fortis reddebatur. Neque enim, quod ita Moses precabatur, propterea superior erat populus, sed initio pugnae cum nomen Jesu esset, ipse signum crucis edebat.»
30. Consequitur in undecima areola musivorum Xysti repraesentata seditio populi, excitata non ex punitione Core, Dathan, et Abiron, uti Ciampinius putavit, sed ex reditu exploratorum terrae promissionis, qui ad terrorem suis popularibus incutiendum falsa retulerant nuntia Numerorum cap. XIII et XIV expressa. Mirabatur eruditus praesul cum cerneret in hoc musivo populum furore percitum exhiberi jacentem lapides contra viros ad tabernaculum confugientes, et intra nubem protectos ope divina; [Col. 0289C] cum caeteroqui non legeret, lapidatum fuisse Moysen, aut Aaron ex suborta seditione post poenas inflictas temeritati Core, Dathan, et Abiron, et ducentorum quinquaginta virorum, quos ignis ultor absumpserat Numerorum cap. XLI, quam seditionem putabat hic esse delineatam. In explicatione tabulae LX, n. 1, ubi hunc Iconismum musivi Xystini curavit incidi dubius haeret de nonnullis in pictura musivi expressis, quae in sacro textu non reperit ita enuntiata, praesertim vero de populo lapidibus impetente viros intra nubem receptos. Hos autumat esse Moysen, Aaron et Hur: sed addit: «Dubium me diutius tenuit ille virorum globus non utcunque irruentium, sed lapidibus impetentium fugientes: quod tamen minime sacro cujusque versionis textui consors est. Quare, cum haec vera lapidatio videatur, etc., nullam lapidationem haurire potis fui, quae hisce figuris aptior esset, nisi ea qua Josue cap. VII, Achan cum omni domo sua concidit,» etc. Hanc vero excludit [Col. 0289D] ab hujusce musivi imagine, cum post obitum Moysi secuta sit: neque in ea protectio Domini lapidatos eximeret, utpote fontes delicti eadem poena ex divina lege plectendi: neque locus poenae inflictae Achano sit apud tabernaculum, sed extra castra. Quare concludit hanc imaginem referre quidem Moysen, et Aaron a seditioso populo impetitos post mortem Core, Dathan et Abiron, sed lapidum projectionem, quae in ea seditione non legitur, additam fuisse pictoris ex arbitrio, ut furorem stolidae plebis aliquo pacto exhiberet.
Pace attamen praesulis de sacris antiquitatibus optime meriti, dixerim praeoccupatum semel animum ab opinione quam praetulerat de expressa in hac areola seditione longe posteriori, quae insecuta est excidium Core, Datan et Abiron, non attendisse imaginem esse referendam ad aliam seditionem, quae praecesserat non modo poenam, sed etiam scelus, ac sacrilegium trium illorum ad sacerdotii officia sibi non [Col. 0290A] concessa temere procedentium. Est alia seditio, quam Deus asserit Numer. XIV, vers. 22, fuisse decimam ex quo educti fuerant ex Aegypto rebelles hi Israelitae murmurantes, quos propterea excludit e numero introducendorum in terram promissionis: Tentaverunt me jam per decem vices, nec obedierunt voci meae: non videbunt terram, pro qua juravi patribus eorum.
Illius decimae seditionis historiam hic repraesentari ita constat, ut singula narrationis adjuncta fideliter expressa recognoscantur, praesertim vero conjectus lapidum a furente populo, non solum Moysen et Aaron duces expeditionis, sed etiam Josue et Caleb ablegatos ad considerandam terram, ita insecuto, donec ad tabernaculum confugientes, ope divina protegerentur, quales hic exprimuntur, non pictoris arbitrio ac temeritate, sed attenta sedulitate pontificis Xysti, e divinis litteris historiae lineamenta musivario praescribentis. Murmurati sunt contra Moysen et Aaron omnes filii Israel (ait sacer textus Num cap. XIV, vers 2) dicentes, utinam, etc. Constituamus [Col. 0290B] nobis duces, et revertamur in Aegyptum. Quo audito Moyses et Aaron ceciderunt proni in terram coram omni multitudine filiorum Israel. At vero Josue Filius Nun, et Caleb filius Jephone, qui et ipsi lustraverant, terram sciderunt vestimenta sua, et ad omnem multitudinem filiorum Israel locuti sunt: Terra quam circuivimus valde bona est, etc. Nolite rebelles esse contra Dominum . . . Dominus nobiscum est, nolite metuere. Cumque clamasset omnis multitudo et lapidibus eos vellet opprimere, apparuit gloria Domini super tectum foederis cunctis filiis Israel, et dixit Dominus ad Moysen: Usquequo detrahet mihi populus iste? Quousque non credent mihi in omnibus signis quae feci coram eis? etc. In solitudine hac jacebunt cadavera vestra.
Considerantibus verba a sacro textu adhibita in historia hujus seditionis, et conferentibus illa quae B. Cyrillus conscripsit in explicatione nuper relata proxime superioris palam est, aptari eadem mysteria [Col. 0290C] divinitatis Christi utrobique adumbrata, dum seditio, contra Moysen dicitur quoque contra Dominum Deum, nempe Christum Dominum, in eodem typo Moysis, Aaron, et Josue perinde significatum legislatorem, pontificem, et ducem populi perducendi in terram promissionis: cui rebellis et incredula Judaeorum gens sublegere ducem alium meditabatur, a quo reduceretur in Aegyptum terram servitutis ac tenebrarum. Huic propterea seditioni perinde aptantur mysteria a Cyrillo detecta in superiori: «Intelligis igitur quomodo jurgati fuerint adversus Deum miracula facientem, quem etiam virum dicit Moyses.» Comprobat Cyrillus explicationem ex Pauli Epistola ad Hebraeos comprobatura et ista. Cum enim capite illius epistolae tertio suscipiat Paulus probandum, longe excellentiorem esse Christum, utpote Filium Dei, quam Moysen in domo Dei servum, procedit ad seriam admonitionem, ne ab hac in eum fide recedamus imitando incredulitatem ac rebellionem [Col. 0290D] Judaeorum contra Moysen, in facto Numerorum expressam, nuper recitato ac delineato in musivo. Adducit enim Paulus eadem verba capitis, num. 14, vers. 37, ut obdurationem et exacerbationem indicet seditiosorum contra Dominum a nobis fugiendam. Participes enim Christi effecti sumus, ait Paulus. Si tamen initium substantiae ejus usque ad finem firmum retineamus . . . Quidam enim audientes exacerbaverunt, sed non universi qui profecti sunt ex Aegypto per Moysen. Quibus autem infensus est quadraginta annis? Nonne illis qui peccaverunt, quorum cadavera prostrata sunt in deserto? Quibus autem juravit non introire in requiem ipsius, nisi illis qui increduli fuerunt? Et videmus quia non potuerunt introire propter incredulitatem.
31. Duodecima in areola, quam expressit Ciampinus tabula LX, n. 2, Moyses Levitis tradit Deuteronomii volumen in arca custodiendum; ut legimus Deuter. XXXII: Postquam ergo scripsit verba legis [Col. 0291A] hujus in volumine, atque complevit, praecepit Levitis qui portabant arcam foederis Domini, dicens: Tollite librum istum et ponite eum in latere arcae foederis Domini Dei vestri, ut sit ibi contra te in testimonium. In illo autem volumine quod dicitur lex secunda, sive Deuteronomium (ipso etiam vocabulo indicans novam Christi legem quae in testimonium futura erat incredulis Judaeis rerum in priori praemissarum) exhibebatur, per Jesum et non per Moysen introducendum esse populum in terram promissionis his verbis: «Et vocavit Moyses Jesum, dixitque ei coram toto Israele: Confortare, et esto robustus. Tu enim ingrediens ante faciem hujus populi in terram, quam juravit Dominus patribus nostris daturum se ipsis, tuque hanc sorte distribues eis, et proficiscetur Dominus tecum. Ipse non dimittet te, neque deseret, ne timeas, aut timearis.» Haec postquam retulit Cyrillus ex capite Deuteronomii XXXI, pag. 429, subnectit expositionem typi, ac mysterii in Christo Jesu. «Cum optimus Moyses, inquit, e rebus humanis [Col. 0291B] esset migraturus, et in supernas postea transferendus mausiones, substituitur quodammodo, et succedit in principatum divinus Jesus. Veteri enim atque antiqua littera quasi cessante, cultuque legali, sicut jam dixi, ferme coarctato, descendit ad nos e coelis Unigenitus, et homo factus est. Hic vero etsi omnium Dominus esset, ut Deus, antiquissimum habens hac in re dignitatis splendorem, tamen ita demisit, ut propter nostri similitudinem ad principium regni vocatus fuisse videatur. Hinc et ipse ait: Ego constitutus sum Rex ab ipso (nimirum a Deo et Patre) super Sion montem sanctum ejus praedicans praeceptum ejus. Nullus igitur reducat iterum nobis Moysen, qui cessit Christi gloriae, neque valeant amplius typi, neque umbra a quoquam praetendatur.»
Sola haec Cyrilli expositio, quae omnibus numeris accinit caeteris symbolis per haec musiva expressis, et potissimum primo illi de Abraham et Melchisedech, idem argumentum praeferenti cum epistola [Col. 0291C] Pauli apostoli ad Hebraeos de Christi Domini divinitate conscripta, et de ea quae ex divinitate consequitur excellentia infinita supra Mosaicos typos, sola, inquam, sufficit ad comprobandum, referri has imagines musivo Xystino expressas ad dogma catholicum in Ephesina synodo propugnatum contra haeresim Nestorianam: adhibentibus in ea Patribus, praesertim Cyrillo qui praesidebat, hujusmodi testimonia ex utroque Testamento collecta. «Moyse igitur quasi remoto (ut cum Cyrillo redeamus ad hanc imaginem de qua loquimur, Moysis secundam legem sive Deuteronomium tradentis sacerdotibus, et Josue substituentis) et e medio sublato, exortus est quodammodo ac dux noster declaratus Christus, per quem, et in quo translati in regnum coelorum sempiternam felicitatem consequemur sinceram et sanctam, omnique culpa vacuam degentes vitam.» Recte animadvertit Mose remoto Jesum substitui ducem Israelitis, quod etiam exprimit musivi Xystini [Col. 0291D] tabula: in ea enim videmus Moysen in humilibus campestribus Moab tradentem Levitis, qui portabant arcam foederis Domini volumen Deuteronomii ad includendum in arca, ut singulis septenniis vertente anno remissionis in festo tabernaculorum idem relegerent (Deut. XXXI) , et in eadem musivi tabula exhibet Moysen, vocante Deo, progressum ad montem Nebo in verticem Phasga contra Hierico (ibid. XXXIV) ibi juxta revelationem sibi praenuntiatam vita perfunctum. Posset symbolica haec praefiguratio Christianae legis per Deuteronomium arcae inclusum, et excellentiae Jesu Dei ac Ducis nostri supra Moysen servum fidelem, comprobari ex pluribus testimoniis aliorum Patrum, nempe Irenaei lib. IV contra haeres. cap. 2 et 3 dicentis, «Moysi litterae verba sunt Christi,» et cap. 50 ejusdem libri quem locum in expositione imaginis proximae afferam, et Hieronymi scribentis, in epistola ad Paulum. «Deuteronomium quoque secunda lex et evangelicae legis praefiguratio,» [Col. 0292A] etc. et Justini martyris cum Triphone de Jesu Nave successore Moysis ac typo Christi ita colloquente: «Atque ut ille populum in terram sanctam introduxit, non Moyses; atque ut idem haereditario jure etiam inter eos qui secum introiverant, divisit; sic etiam Christus populi dispersionem convertet, bonamque terram viritim dividet: quanquam non jam eodem modo. Ille enim haereditatem quae ad tempus duraret eis dedit, quod nec Christus Deus esset, nec Dei Filius. Hic autem post sanctam resurrectionem aeternam nobis dabit possessionem.» Haec, inquam, possent ab hujusmodi patribus Cyrillo antiquioribus colligi ad comprobandam, figurae interpretationem non esse a Cyrillo adinventam, sed ex Patrum consensu redditam: quare et a Xysto relatam inter selectas a tanto viro, suas sive Coelestini vices agente in synodo Ephesina ad defensionem dogmatis ibidem a catholicis propugnati. Pars inferior ejusdem musivi Levitas exhibet aream testamenti ferentes, et in illa inclusum Deuteronomii [Col. 0292B] volumen juxta praeceptum Moysi, et mysterium Christi, incredulo Judaeorum populo veluti in arca obseratum; nobis vero post annum redemptionis et libertatis filiorum Dei feliciter vocatis ad tabernacula, reseratum in Evangelio.
32. Devenimus ad iconem tertiam decimam Xystini musivi, in qua Josue historia repraesentatur, auspicantis ducatum populi sibi concreditum post mortem Moysis. Justinus martyr paulo ante productus idoneus interpres est figurae Christi Domini per Josue successionem significati. «Ita enim coarguit Tryphonem incredulum. Jesum, ut ante dixi, qui saepe Auges dicitur, is qui cum Chalebo speculator in terram Chananaeorum missus, Jesum vocavit. Hoc tu non quaeris quamobrem fecerit, non ambigis, non cupis discere. Itaque Christum ignoras, et legens non intelligis; neque nunc cum Jesum Christum nostrum esse audis, cogitas, et concludis, non sine causa, nec temere hoc illi nomen [Col. 0292C] impositum fuisse. Sed cur unum a priori Abrahami nomini additum sit, disseris; itemque, qua de causa unum r additum sit Sarrae nomini, compta oratione disputas. Cur autem Ausae nomen, quod a patre habuit Nave filius, totum in Jesu nomen mutatum sit, non quaeris. Pari modo cur non solum ejus nomen mutatum sit, sed etiam cum in Moysis locum successisset, cur solus eorum, qui ex Aegypto id aetatis, qua erat, exierant, in terram sanctam populum deduxerit.» etc.
Justino consonat Irenaeus cap. 50, libri IV, contra haereses: «Universa, inquit, quae ex Aegypto profectio fiebat populi a Deo, typus et imago fuit profectionis Ecclesiae, quae erat futura ex gentibus: propter hoc et in finem educens eam, hinc in suam haereditatem: quam non Moyses quidem famulus Dei, sed Jesus Filius Dei in haereditatem dabit.» Haec vero Justinus accepta refert antiquiori presbytero Joanni, temporibus apostolicis plane suppari. [Col. 0292D] His etiam consentit Tertullianus adversus Judaeos, pag. 116 edit.
Haec eadem tabula musiva ex prioribus gestis Josue illud continet, quo exploratores ab eo missi ad Jericho et a Rahab domi recepti, ejusdem mulieris hospitis suae indemnitati praecaverunt: quando per fenestram demissi, ne caperentur a satellitibus principis, et ultimo afficerentur supplicio, ipsum funiculum coccineum quo demittebantur ut fuga sibi consulerent, appensum in fenestra dum victores Israelitae captam Urbem intrarent ac diriperent, hospitis feminae ab exitio concivium eximendae signum constituerunt (Jos. II) .
Quanquam auctoritas Pauli apostoli abunde comprobet symbolum hujus figurae referri ad fidem in Christum, dum in Epistola ad Hebraeos inter alia mysteriorum Christi rudimenta in lege veteri praemissa hoc enumerat, dicens cap. XI, vers. 31: Fide Rahab meretrix non periit cum incredulis, excipiens [Col. 0293A] exploratores cum pace; attamen conciso Apostoli stylo accedent interpretes non inopportuni veteres Patres: nempe Justinus martyr in Dialogo nuper adhibito ad praecedentes figuras declarandas pag. 31, B: «Signum enim, inquit, coccinei, purpureique funiculi, quem dederunt Hierichone speculatores, qui a Jesu Nave filio missi erant, Rahab meretrici, monentes eam, ut eum deligaret ad fenestram, per quam ipsos demiserat, ut clam insciis hostibus abirent; pari modo signum Christi sanguinis notabat, quo ii qui quondam construpratores et injusti erant ex omnibus nationibus, remissione ac venia peccatorum accepta, jam non peccantes salutem adipiscuntur.»
Inhaerent interpretationi Justini martyris tres Ecclesiae doctores, Hieronymus, Ambrosius, et Augustinus; Hieronymus ad Nepotianum de vita et moribus clericorum, pag. 13 edit. Rom. tom. I. Ambrosius lib. V de Fide cap. 4. et Augustinus in explicatione Psalmi LXXXVI, quem aetate attingit [Col. 0293B] concilium Ephesinum, et Xystus papa, «calculum suffragii sui eisdem adjiciens in hoc musivo, ut Josue successoris Moysi mysteria, et Dominici sanguinis sacramentum in resticula coccinea a fide Rahab Ecclesiae figuram gerente in fenestra expositum, cognoscamus: quo domus ejus salvaretur, ut ait Hieronymus, Jericho pereunte.»
Hinc itaque initium ducitur gesteoum Josue substernendorum vestigiis Christi, ab itineribus aeternitatis haec temporaria signa imprimentis in lege ad nos deducendos ex umbra mortis in sanctorum splendorem, et in admirabile lumen suum.
33. Quartadecima areola in suo musivo praeservat nobis imaginem transitus Jordanis sub Josue, in ejus libro descripti capitibus 4 et 5. In exsiccato Jordanis alveo stant sacerdotes portantes arcam foederis Domini: quo loco duodecim lapides visuntur a Josue collocati in facti memoriam, et totidem inde sublati [Col. 0293C] humeris Israelitarum deferuntur, ut constituantur in Galgalis, futurum posteris monimentum fortissimae Domini manus ita traducentis populum suum sicco vestigio per fluenta Jordanis.
In hoc scilicet fluvio ubi caeptum est Christi magisterium juxta Augustinum (tomo X in Appendice sermon 25 et 36) Phalanges Israel «Duce Jesu Arcam Domini sequuntur, nube subtracta tanquam velamine ablato» (idem Aug. in Josue quaest. 3) . Plena sunt omnia typis Christi Domini. Longum esset ad singula conferre concordem Patrum expositionem. Sistemus in Cyrillo, utpote antesignano Ephesinorum Patrum pro dogmate divinitatis et humanitatis Salvatoris nostri Dei, non modo cum Coelestino, cum Xysto, et cum illis Patribus producente novi foederis aperta testimonia sole clariora, sed etiam ex veteri sublegente hosce typos et umbras, in lege ac prophetis praemissas, manifestandae in adventu Filii Dei veritatis. Cyrillus igitur in Glaphyr. ad Deuteron. [Col. 0293D] pag. 426, observat, collectionem duodecim lapidum grandiorum ex alveo Jordanis, quam Josue mandat exsecutioni, praeceptam fuisse a Deo per Moysen (Deut. 27) : Quando ergo transieritis Jordanem, erigite lapides, quos ego hodie praecipio vobis in monte Hebat, et laevigabis eos calce: et scribes super lapides omnia verba legis hujus plane et lucide. Ad singulos propemodum versus prolata mysteria Cyrillus exponit, quibus hanc praemittit genericam notionem ex Paulo apostolo acceptam. «Idcirco, inquit, et divinus Moyses velum ponebat in faciem suam: quo significaret, ut arbitror, cordatioribus, quod duplex sit lex, quodque in intimis lateat veritas, et umbra sit instar larvae inducta; quodque exteriora superfluum quoddam tegumentum sint interiorum, atque occultorum. Docet ergo nos in Deuteronomio Moysis, quod novi atque in Christo testamenti doctores inquentur quidem per tempus sermonem per ipsum, quodque introducturi sint ad veritatem, et manifestiorem [Col. 0294A] litterae expositionem facturi spiritualiter eam interpretantes.» Hinc descendit ad singula symbola de Christi Domini lege ac revelatione in duodecim magnis lapididus scripta, quos interpretatur chorum apostolorum, divina ejus arcana dilucide nobis manifestantium post transitum Jordanis, ex quo scilicet baptismo salutari ejusdem Christi Domini percepto jus aeternae haereditatis accepimus nobis traditum per ducem nostrum Jesum ad promissiones ejusdem in irritum non cessuras.
Jure igitur objurgabat Coelestinus Nestorium, quod «e symbolo ab apostolis tradito ea verba sustulisset, quae nobis totius spem vitae salutisque promittunt. Plene enim et cumulate (inquit in epistola Coelest. ad Nest. edita concil. Ephes. pag. 278) , plene enim ac manifeste tradita ab apostolis nobis, nec augmentum nec imminutionem recipiunt. Legimus in libris nostris non addi debere, non detrahi.» Eosdem sensus Cyrillus expressos docet in duodecim e Jordane lectis lapidibus apostolorum Christi typum [Col. 0294B] gerentibus. « Lapides, inquit laudato loco, igitur isti magni, et in editione loco positi significant sanctorum apostolorum chorum, etc. Lapides autem albario illiti habent Scripturam, nempe legem admodum expresse. In sanctis enim apostolis subtiliter, et perspicue reperiemus contemplationes legis, non jam amplius littera adumbratas, neque caliginosum habentes velum et umbram, sed splendorem et puritatem.»
34. Consequitur in areola decima quinta ex eadem historia Josue ad urbem Jericho obsidendam accedens: virum conspicit, a quo audit, ducem exercitus Dommi se venisse. Hunc Josue pronus adoravit, ut faceret imperata. Rursus Dominus apparet Josue, et pollicetur urbem ab eo captum iri. Josue cap. V et VI. Justinus martyr in Dialogo pag. 18, illustrat plurimum hunc typum, de Christo Domino prolatum ostendens. Quin etiam in eam propendet sententiam, ut putet ipsum Verbum divinum sub angeli, ac viri specie [Col. 0294C] ducem exercitus se praebuisse, ac figurasse adventum suum in carne nostra per ipsum assumenda tempore constituto. « Vobis, inquit, testimonium ex Scripturis afferam, quo docebo Deum principio ante omnes creaturas vim genuisse quamdam ex se rationis participem, quae etiam Domini gloria a Spiritu sancto vocatur, interdum Filius, interdum Sapientia, nonnumquam angelus, aliquando Deus, alias Dominus et Verbum: nonnunquam vero ducem exercitus appellat, cum humana figura Jesu Nave filio apparuit, etc. Verbum autem Sapientiae testahitur, hunc ipsum esse Deum, qui a rerum parente genitus sit, et verbum, et vim, et gloriam ejus esse qui genuit, cum haec praeter Salomonem dixerit, etc.» Et paucis interpositis rursus affirmat hunc, ipsum Deum, Patris Dei Filium, et sapientiam apparuisse Jesu Nave filio prope urbem Jericho clausam et munitam, quemadmodum in hoc musivo per Xystum repraesentatur ex cap. V Josue. «Cumque Jesus Hierichone esset, videt [Col. 0294D] hominem sibi proximum stantem, et accedens rogat eum, Noster es tu, an hostium?» etc.
Hujus generis apparitiones plures in Pentateucho et Heptateucho relatas conjungit ibi Justinus, nempe ex Gen. factam Abrahamo ad ilicem Mambre, Jacobo in lucta cum angelo; ex libro Exodi eam quae Moysi spectabatur in rubo; ex libro Josue hanc prope Jerichuntem; et in singulis earum observat, eum qui apparebat dici perinde virum, ac angelum, et Deum: colligens inde Verbum divinum esse revera qui apparebat sub specie hominis, aut angeli, aut ducis, eodemque tempore se Deum asserentis; ut scilicet sancti illi viri, qui in exspectatione Christi venturi per fidem exercebantur, assuescerent in hisce typis et figuris adorare Deum et hominem unicam Verbi personam per incarnationis mysterium illis nobisque promissam.
Ex hujusmodi doctrina per Justinum comprobata in pluribus apparitionibus memoratis seligit Cyrillus [Col. 0295A] unam (ut ex una indicet sensum reliquarum) in expositione Symboli, quae legitur in concil Ephes. 1, p. 2, edit. Rom. pag. 702, nempe apparitionem in lucta Jacobi: ubi dicitur apparuisse vir luctans cum eo, quem virum subinde appellat Deum; Vidi, inquit, Deum facie ad faciem. Subdit Cyrillus causam mysterii ac symboli, caeteris quoque cum Justino applicandam, his verbis: «Nam patriarchae Deus portendebat, quod homo futurus esset aliquando unigenitum ejus Verbum.» Et paucis interjectis subdit: «Verumtamen illud considera, quod, cum homo luctatus sit cum eo, vidisse se dicit Dominum facie ad faciem, ipsumque species Dei vocat. Mansit enim Verbum Dei etiam homo factum, in forma Patris, secundum spiritualem, inquam, imaginem, et secundum naturam omni ex parte incommutabilem.» Hos eosdem sensus in caeteris apparitionibus atque adeo in hac quam tractamus in musivo expressam ad Josue prope urbem Jericho virum vidente, quem adorat, et vocat Dominum, agnoscit Justinus: dum [Col. 0295B] Tryphoni roganti ut ostendat illud Dei Verbum, Filium, Sapientiam voluisse ex Virgine hominem nasci, respondet: «Jam hoc quoque a me demonstratum est iis prophetiarum locis, quae ante protuli.» Illarum postrema fuerat haec ipsa apparitio viri ad Josue, jubentis ut solvat calceamenta de pedibus suis, et spondentis victoriam de urbe Jericho obsessa: quam apparitionem recte etiam in musivo Xystus adjungit caeteris per Cyrillum aliosque Ephesinos Patres juxta veterem traditionem productis ad dogma catholicum asserendum contra Nestorium de una Verbi persona post incarnationem subsistente in duplici natura, et unum Christum constituente Deum et hominem.
35. In decima sexta areola visuntur muri civitatis Jericho ab Israelitis obsessae duce Josue dilabi ac ruere, clangentibus tubis, et arca foederis Domini septies circumducta per sacerdotes. Asserta est a Paulo apostolo relatio hujus symboli ad fidem ac [Col. 0295C] mysteria Christi: Fide (inquit ad Hebr. XI, 30) muri Jericho corruerunt circuitu dierum septem. Hieronymus vero mysterii praeclarus interpres accedit in libro I contra Jovinianum (edit. Rom. pag. 505) dicens: «Quia sic erat Domini armatus exercitus in tubis sacerdotalibus, quasi ad evangelicam praedicationem, sub typo Jericho mundus subvertitur.» Multus est Hieronymus in eodem loco ad exhibendas nobis symbolicas relationes Josue ad Christum Dominum, ex quibus illustrabimus etiam reliquas musivi Areolas quae subsequuntur.
Libenter tamen ab hujus areolae illustrationem consistimus in paulo ante producta per Hieronymum, in tubis sacerdotalibus septies circa Hierichuntem concinentibus, et in arca Testamenti septies circumducta intelligentes evangelicae praedicationis validum sonum, et Verbi Dei, in ecclesia tanquam in arca per collectos sacerdotes delati robur invictum ad dissipandas hostium munitiones; typum [Col. 0295D] scilicet tanto aptius Ephesinae synodi gestis applicandum, quanto praecisius in numero sessionum septenario pariatur summa circumductionum arcae Dei contra muros seu conceptacula hostium veritatis. Connectitur quoque necessario expugnatio urbis Hiericho, in hac areola repraesentata, cum apparitione viri a Josue adorati in superiori. Patres enim superius adducti, qui censent ipsum Dei Filium sub specie viri tunc apparuisse ad incarnationis mysterium adumbrandum, uti humanae naturae a Verbo assumendae typum agnoscunt in specie viri qua tunc apparebat; ita divinae indicationem esse testantur praedictionem et promissionem de urbe expugnanda quam facto mox comprobavit. Alii vero Patres, qui putant non fuisse Verbi personam quae loquebatur cum Josue, sed angelum a Deo missum, nempe archangelum Michaelem (juxta plerosque) cum dicatur Princeps exercitus Domini (Jos. V, 14) , perinde referunt ad confessionem ac symbolum divinae humanaeque [Col. 0296A] naturae in una Verbi persona per incarnationis mysterium sociandae tempore constituto: cujus vicariam quodammodo speciem cum angelus tunc exhiberet, apparuit ut vir; et insimul vidit advolutum suis pedibus Josue, ut majestatem scilicet Domini adoraret, a quo intelligebat angelum ad se missum figuram exhibere, illiusque Magni consilii angelus venturus enuntiabatur, et dux noster, quemadmodum Hieronymus scribit Psal. LXXVI: «Ipse Jesus dux noster gladium tenet, et semper nos praecedit, et pugnat pro nobis, et vincit adversarios.» Uno verbo: Visiones istae gemellae, ut ita dicam, sunt viri luctantis cum Jacobo sub Luza, et viri apparentis Josue sub Hiericho. Idem symbolum in utraque recognoscit Justinus martyr, Christi Domini scilicet Dei et hominis praemonstrati. Utrique igitur convenit mysticus ille sensus, quem de priori ita declarat Cyrillus in Scholio de incarnatione part. III concilii Ephes. cap. 25, edit. Romanae, pag. 584: «Mysticus quidem est Scripturarum sensus, inquit, [Col. 0296B] etc. Attamen illud certe homo erat, qui luctabatur cum Jacobo, cum Dei faciem nominabat. Neque id solum: nam sciebat eum Deum esse veritate. Vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, et salvata est anima. Deus namque est natura Emmanuel. Dicitur etiam facies Dei: nam est figura substantiae Patris. Ita se vocabat apud Judaeos cum diceret de Deo et Patre: Neque faciem ejus vidistis et verbum ejus non habetis in vobis manens: quia quem misit ille, huic vos non creditis. Quod vero Deus verus sit homo ille qui luctabatur cum Jacobo, sacrae litterae iterum faciunt fidem: dixit enim, inquit, Dominus ad Jacob: Surge, ascende in locum Bethel, et habita ibi, et fac ibi altare Deo, qui apparuit tibi cum fugeres a facie Esau fratris tui. Altera quoque visio viri armati a Josue conspecti, et interrogati, Noster es, an adversariorum? notionem viri manifestat: quae copulatum notioni Dei cum dicitur eidem viro a Josue adorante, Dominus meus loquitur ad servum suum. » Utrumque igitur [Col. 0296C] symbolum perinde refertur ad dogma fidei in Ephesino concilio declaratum et vindicatum ab haeresi Nestoriana, ac propterea relatum a Xysto inter caetera documenta suis in musivis expressa.
36. Decimam septimam areolam ornat pugna contra quinque reges Amorrhaeos ab Israelitis suscepta duce Josue, ejus libri cap. 10 descripta: in qua scilicet turbata sunt castra foederatorum regum non modo gladiis Israelitarum, et viribus a Deo confirmatis, sed etiam lapidum ingentium grandine de coelo missa. Ad historiam ejusdem capitis 10 pertinent areolae duae consequentes, quae etiam postremae sunt ex praeservatis ab injuria temporum. In una musivum exprimit solem ac lunam duo luminaria stare jussa mandante Josue, donec hostes internecione deleret. In altera quinque reges profugi, qui sese receperant in speluncas, extrahuntur mandato victoris Josue.
Complectemur tres areolas una explicatione, cum [Col. 0296D] pertineant ad eamdem historiam debellatorum quinque regum, qui Israelitis impedimento erant ne assequerentur designatam sibi a Deo haereditatem terrae promissionis, quam Josue singulis erat distributurus. Ad hanc respicere videtur Coelestinus papa post Ephesinam synodum ita gratulatus communem fidelis populi victoriam in epistola ad clerum et plebem Constantinopoli constitutam, edition. Rom., p. 64. «Illum namque ex quo erat sicut legimus incitatus (Nestorius) vobis legitimis Dei filiis haereditatem conabatur auferre, quos, dicente Apostolo, pro fide vestra et haeredes Dei, et Christi nostri futuros credimus cohaeredes. Non ergo ei palmam de vobis referre permissum est, qui de ipso magis per arma fidei triumpharunt. Victores vos, imo communis regis de hoste. Victoriam loquitur tyrannus exclusus. Vicit in vobis, cujus incerta fieri divinitas putabatur.» Ex quo Josue divinitatem adoraverat ejus viri qui apparuerat, profitentis se ducem ac principem [Col. 0297A] exercitus Domini, ejusque mandato parens arcam Testamenti circumduxerat contra Jericho, et tubas sacerdotum evangelicae praedicationis indices juxta Hieronymum excitaverat ad clangorem, disjectis Jerichuntis moenibus regem adversum sustulit, et ex universis hostium spoliis anathema obtulit Deo. Mox quinque reges foederatos uno praelio ac pluribus miraculis fudit, fugavitque, ita ut in speluncis latibula quaererent. Inde autem eductos proteri pedibus victorum jussit, et ultimo supplicio affectos in eamdem speluncam mortuos detrudi, in qua profugi latitaverant.
Haec omnia per eximium ducem Josue a Deo patrata gesta ac prodigia ad Christi Domini typum referri ita certum est ex Patrum consensu, ut probatione non egeat. Solum ducis nomen indicium apertum est hujusmodi relationis, uti advertunt interpretes, illius elogium in libro Ecclesiastici cap. XLVI ita expressum legentes: Fortis in bello Jesu Nave, successor Moysi in prophetis, qui fuit magnus secundum [Col. 0297B] nomen suum, maximus in salutem electorum Dei. Sonat quippe nomen Jesu seu Josue Salvator, et refertur ad electos Dei; nam subsequitur modus, quo Josue fuit maximus in salutem electorum Dei per ea verba quae Ecclesia subdit: Expugnare insurgentes hostes, ut consequerentur haereditatem Israel. S. Cyrillus contra Julianum in Josue symbolum Christi exponit: sed luculentissime id exhibet S. Hieronymus pluribus in locis, praesertim vero contra Jovinianum lib. I, pag. 504, cujus copiosae comparationis solum initium hic reddam, ne plures paginas sancti doctoris transcribam in argumento satis manifesto. «Transcendam, inquit, ad Jesum filium Nave, qui ante dictus est Ause, sive, ut rectius habetur in Hebraeo, Osee, id est Salvator. Ipse enim secundum epistolam Judae salvavit et eduxit populum Israel de Aegypto et in terram repromissionis induxit. Hic Jesus statim ut venit ad Jordanem,» etc. Seligam ex beato doctore aliisque Patribus aetatem Xysti [Col. 0297C] proxime attingentibus, aut praecedentibus, breviores sententias, quae typum Josue ad dogma de Christo Domino in Ephesina synodo propugnatum referunt. Hieronymus itaque in Isai. c. XXVIII, et in Epitaphio Paulae, et adv. Jovinian. per miraculum luminarium ad vocem Josue sistentium proprios cursus, ut perficeretur victoria Israelitarum contra Amorrhaeos, ita concise imaginem Christi designat in Josue: Fiducia habitantis in se Dei locutus est Jesus, stetit sol. Quo in loco advertendum est quod loquebatur de Josue nudo homine, et figura imperfecta Christi, Hieronymus, quando de illo affirmabat, Fiducia habitantis in se Dei locutum fuisse, et solem stetisse. Secus de Christo Domino dicendum intelligens, qui non fiducia habitantis in se Dei, sed potestate divina sibi propria, utpote Deus ipse existens (ut ait Athanasius a Cyrillo allegatus in defensione anathematismi XI concil. Ephes. fol. 539) haec operetur. Hauserat enim cum Athanasio etiam Hieronymus ex apostolo [Col. 0297D] Paulo quod scripsit ad Principiam virginem, nempe in Christo omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter (ad Coloss. II, 9) , non ut servi sui Noe, Moyses, ac caeteri justi participatam ab alio a se diverso gratiam accipiens, sed ipse ex sua eaque divina substantia effundens in universos gratiam et potestatem ad ea patranda per ejus donum, quae ipse propria vi, utpote gratiae et naturae Dominus, tam gratiae quam naturae praecipiendo efficiebat. Similitudo igitur typi est in auctoritate jubendi, qua usus est Josue dum Christum figurat, et idcirco utrique luminari in ejus fide ac figura praecipiens, ut indicet auctoritatem jubendi omnimodam a Christo Domino inseparabilem et suapte natura innatam, qua ipse dixit, et facta sunt, utpote Verbum existens per quod facta sunt omnia; dum talem ac tantam communicavit servis, quemdam typum et imaginem temporariam atque umbratilem suae majestatis gerentibus inter homines.
[Col. 0298A] De quinque autem regibus a Josue superatis et in areolis postremis ex superstite musivo a Xysto papa propositis beatus Hieronymus, intendens digitum in typum Christi per Josue expressum, ejusque victoriam, qua nobis ad promissam haereditatem vocatis removentur obstacula ad eam consequendam, ita scribit lib. I contra Jovinianum: «Ut infinita praeteream (neque enim nunc mihi propositum est omnia Veteris Testamenti aperire mysteria) quinque reges, qui in terra repromissionis antea repugnabant, resistebantque evangelico exercitui, Jesu pugnante superantur.» Ordo victoriae fuit, ut irruente primum contra profugos hostes exercitu Israelitarum, lapides ingentes de coelo grandinis instar emissi eosdem fugientes contererent, ac multo plures occiderent ictibus, quam gladii victorum prius obtruncaverant. Haec pars victoriae in penultima areola repraesentatur. Postrema vero figurat reges quinque e spefuncis eductos et ante Josuam constitutos, ut poenas dux fortissimus de victis sumat. Nam ferro Israelitarum, [Col. 0298B] et grandine coelesti percussis militibus, tanta formido reges invasit, ut latibulum in antris quaererent; eosdemque solerti investigatione detectos ante se produci Josue mandavit. Musivorum pars reliqua diuturnae aetatis vitio labefactata desideratur.
Probabile admodum redditur, in paucis illis areolis quae ambitum navis medianae claudunt, expressum fuisse Josue finem, et successionem Judicum praecipuorum, Gedeon, Barac, Samson, quos beatus Paulus in adducto capite XI epistolae ad Hebraeos enumerat inter eos qui per fidem vicerunt regna, hoc est figuram Christi gerentes in ejus divinitate atque humanitate adoranda catholici dogmatis veritatem ab Ephesina synodo propugnatam posteris praenuntiarent. Hac enim methodo solemne fuit tum Cyrillo tum Patribus ante ipsum florentibus ex Veteri Testamento documenta mystica mutuari illius dogmatis in novo luculentius expositi per manifestatam a Filio Dei veritatem. Ita enim Justinus in Dialogo cum [Col. 0298C] Tryphone, ubi contra Judaeos Christi divinitatem negantes res agitur, Paulum ac Stephanum imitatur, enumerando figuras Christi praemissas in patriarchis, in ducibus, in judicibus, in sacerdotibus, in regibus Veteris Testamenti. Nec secus praestitit Tertullianus adversus Judaeos, et Marcionem: quem pone sequitur Cyprianus, ut alii adnotarunt (te la Barre, in fine argumenti libri a Tertulliano scripti adversus Judaeos, pag. 98 A) in tractatu ad Quirinum. Cyrillus vero caeteris fortasse felicior in methodo, et uberior in copia typorum, egregie id praestitit tum in Glaphyris, tum in libris adversus Julianum: oblata sibi occasione ita illustrandi ejus dogmatis per figuras antiqui foederis, quod in Ephesina synodo tot oraculis Novi Testamenti confirmaverat contra Nestorium. Cyrilli sensus ita conformes apostolicis ac suis reperit Romana sedes; ut Coelestinus papa, a quo praeses concilii suo nomine fuerat declaratus, ad eum perscripserit. «Quin et nos quoque, [Col. 0298D] dilecte frater, nonnulla addituri eramus, nisi eadem omnia, quae nos sentimus ac tenemus, te itidem sentire ac tenere prospicerem;» et successor Coelestini Xystus hisce in musivis Ephesinae synodi, et catholicae veritatis ibi a Cyrillo propugnatae documenta colligens, ejusdem Coelestini epistolae subscribere videatur per has imagines nostra in basilica dedicatas. «Magnus sane hic nostrae fidei triumphus est, quod nimirum et nostra tam valide probaveris, et his opposita per divinarum Scripturarum testimonia tam potenter expugnaveris.» (Epistola S. Coelestini ad S. Cyrillum in concil. Ephes. Romanae edit. pag. 274)
Haec fuerant a me pertractanda in hac dissertatione de basilicae Liberianae ornamentis a S. Xysto additis in ejusdem amplificatione, non modo ut historiam hujus pontificis, ejusque operum illustrarem, sed etiam ut in suo lumine insimul collocarem ipsius decessorum ac successorum curam et providentiam [Col. 0299A] in seligendis ornamentis sacrarum aedium, quae per venerandas imagines ad verum Dei cultum incenderent animos, ut et memoriam rei gestae ingererent, et dogma revelatum ostenderent, juxta quod debitae adorationis tributa fides nostra persolvat.
[Col. 0299A] Num. 63, linea 4.— Et facto conventu, etc. Somier, pag. 259. Acta quaedam antiqua (apud Baronium sub ann. 433, num. 320 et seq.) meminerunt judicii a Sixto papa in propria causa prolati, quemadmodum de aliis pontificibus traditur data occasione non dissimili, contra Bassum et Martinianum suos calumniatores. Liber pontificalis nonnihil de his attingit. Alia vero acta recensent judicium ab eodem pontifice prolatum contra Polychronium episcopum Hierosolymitanum (apud Binium sub Sixto III) et contra alium episcopum Euphemium. Verum cum in hujusmodi Actis nonnulla occurrant suspectam illorum fidem indicantia, ab iisdem hoc loco [Col. 0299B] adhibendis abstinebimus; nobis enim constitutum est in copia propemodum infinita factorum, quae pertractamus, ea tantum adhibere testimonia, quae sint certitudinis indubitatae. In historia vero Sixti haec documenta sunt attendenda nulli obnoxia dubitationi, recensita cap. 24, lib. IV ejusdem D. archiepiscopo Somier, nempe epistolae 104 et 105 S. Augustini ad eumdem Sixtum in causa Pelagianorum. In prima S. doctor affirmat ad eos cognoscendos qui post damnationem manifesto sedis apostolicae judicio factam eorumdem pestilentium errorum repente conticuerant, nec tamen sanationis suae tutius documentum praebebant, adigendos esse non solum ut dogmata illa falsa taceant, verum etiam ut illis vera contraria eo quo illa solent studio defensent: in secunda vero epistola laudat litteras Sixti ad Aurelium Carthaginensem datas, quae vigorem Sixti proprium adversus praefatos errores satis indicabant: ubi etiam adnotanda est praeclara [Col. 0299C] Augustini observatio circa epistolam ab apostolo Paulo ad Romanos datam, in qua tantopere Gratiam Dei commendat, «ut inde se praedicatio ejus, velut a capite orbis (Roma scilicet) toto orbe diffunderet.» Attendi debent Sixti ipsius epistolae ad Joannem Antiochenum, et ad Cyrillum Alexandrinum datae, contestes ejusdem claritatis eximiae, ac providentiae et sollicitudinis plane apostolicae iisdem epistolis [Col. 0300A] comprobatae, quas mandat Sixtus ad aliorum episcoporum notitiam per eos transmitti, «ut discant de tanta re, et si olim plenissime cuncta definita fuerint, non cessare tamen apostolicam sedem. Neque enim permittit nos quietos esse ab ejusmodi curis pro omnibus Ecclesiis sollicitudo.» Vincentius Lirinensis Commonit. adv. haeres. cap. ultimo de Sixti epistola ad Joannem Antiochenum loquitur tanquam de excellenti tuitione veteris doctrinae contra novatorum insidias et errores. «Adjecimus, inquit geminam apostolicae sedis auctoritatem . . . Papa Sixtus in epistola quam de causa Nestorii Antiocheno misit episcopo: Ergo, inquit, quia sicut ait Apostolus fides una est, quae evidenter obtinuit, dicenda credamus, et tenenda dicamus. Tandem illa quae tenenda et credenda prosequitur, et ait: Nihil ultra inquit, liceat novitati, quia nihil addi convenit vetustati. Perspicua majorum fides, et credulitas nulla coeni permistione turbetur. Omnino [Col. 0300B] apostolica ut majorum credulitatem perspicuitatis lumine ornaret, novas vero profanitates coeni permistione describeret,» etc. Sanctus Prosper in Chronico ad ann. 440 haec adnotavit de Sixti zelo et providentia contra Pelagianos. «Hac tempestate, inquit, Julianus Arelatensis jactantissimus Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda arte fallendi correctionis speciem praeferens molitus est in Ecclesiae communionem irrepere. Sed his insidiis Sixtus papa diaconi Leonis hortatu vigilanter occurrens nullum aditum pestiferis conatibus patere permisit. Et ita omnes catholicos dejectione fallacis bestiae gaudere fecit, quasi tunc primum superbissimam haeresim apostolico gladio detruncasset.» Idem S. Prosper advers. Coliatorem in fine de felici Sixti labore ita loquitur: «Haec sit pars huic reservata pastori: et ut illi praedecessores ejus Innocentius, [Col. 0300C] Zosimus, Bonifacius, Coelestinus lupos abegere manifestos, ita hic depellat occultos.» Aetate nostra Clemens XI priscas victorias apostolicae sedis contra inimicos gratiae Dei, et libertatis humanae renovavit exemplo Sixti. Innocentius X et Alexander VII ejus decessores devicerunt declaratos Jansenismi defensores de simulata abjuratione in ejusdem sectae complicibus.
[Col. 0225] 63 Sixtus tertius, natione Romanus, ex patre Sixto, sedit annos octo, dies 19 [Col. 0225] B, minus d. 30, a coss Aetii, et Valerii, ad Valentinianum Vet Anatolium. . Hic post annum primum, et menses octo, a quodam [Col. 0225] Vide Bar. ad ann. Dom. 433, pag. 640. Basso incriminatus accusatusque est. Eodem tempore audiens hoc Valentinianus Augustus, jussit concilium sanctae synodi congregari, et facto conventu cum magna examinatione judicio synodico [Col. 0225] Judicii synodici purgatus. purgatus a quinquaginta sex episcopis, et condemnatus Bassus a synodo, ita tamen ut ad ultimum diem [Col. 0225] * In ultimo die. viaticum ei non negaretur propter humanitatem pietatis Ecclesiae. Hoc audiens Valentinianus Augustus cum matre sua Placida Augusta furore sancto commoti, proscriptione Bassum condemnaverunt, et omnia praedia facultatum ejus Ecclesiae catholicae sociaverunt. Qui Bassus nutu divinitatis intra menses tres defunctus moritur. Cujus corpus Sixtus episcopus cum linteaminibus, et aromatibus manibus suis tractans, recondensque [Col. 0225] C B, recondidit et. sepelivit ad beatum Petrum apostolum in cubiculo parentum ejus.
64 Hic fecit [Col. 0225] * refecit. basilicam sanctae Mariae, quae ab antiquis Liberii cognominabatur juxta macellum Libyae [Col. 0225] * Liniae. , ubi et obtulit haec: altare argenteum purissimum pensans libras trecentas; patenas argenteas tres, pensantes libras sexaginta; amas argenteas quatuor, pensantes libras sexaginta; scyphum aureum purissimum, pensantem libras quinquaginta; scyphos argenteos quinque, pensantes libras quinquaginta; calices ministeriales argenteos decem, pensantes singuli libras tres; aquaemaniles argenteos [Col. 0225] * Aquamanunulos. , pensantes singuli libras octo; coronam pharam ante altare argenteam, pensantem libras triginta; coronas argenteas pharales triginta quatuor, pensantes libras decem; candelabra argentea quatuor, pensantia libras viginti; thimiamaterium argenteum, pensans libras quinque; canthara cerostata aurochalca [Col. 0225] * aurochalcea. viginti quatuor, pensantia libras 15; possessionem scaurianam in territorio Gacitano [Col. 0225] Gajetano. , praestantem omnia inibi cum adjacentibus ad tignis solidos 312, et trimisium [Col. 0225] C. trimissem. ; possessionem Marmoratam in territorio Praenestino, praestantem solidos centum quinquaginta duos; possessionem celeris in territorio Afilano [Col. 0225] * Asiliano. , praestantem solidos centum, et undecim, et trimisium; Domum Palmati intra Urbem, juxta inibi basilicam cum balneo, et pristino [Col. 0225] C. pistrino. , praestantem solidos 154; cervum argenteum in fonte [Col. 0225] * Fontem baptisterii. fundentem aquam, pensantem libras triginta; omnia vasa baptismi sacrata argentea libras 15; coenacula regiae gradorum adhaerentia [Col. 0225] * e regione graduum adherentia. basilicae, vel quidquid videtur esse intrinsecus. Hic ornavit de argento confessionem beati Petri apostoli, quae habet libras quadringintas.
65 Hujus supplicatione obtulit Valentinianus Augustus imaginem auream [Col. 0225] * Imaginem auream Salvatoris. cum duodecim portis, et apostolos duodecim, et Salvatorem in gemmis pretiosissimis ornatam super confessionem beati Petri apostoli. Fecit autem Valentinianus ex rogatu Sixti episcopi fastigium argenteum in basilica Constantiniana, quod a barbaris sublatum fuerat, quod pensabat libras quingentas et undecim [Col. 0227] [Col. 0227] C, 610. . Hujus temporibus fecit Valentinianus Augustus confessionem beati Pauli apostoli ex argento purissimo, quae habet libras ducentas. Item fecit Sixtus episcopus confessionem beati Laurentii martyris cum columnis porphyreticis, et ornavit transennam [Col. 0227] * Suggestum. , et altare, et confessionem sancti martyris Laurentii de argento purissimo. Fecit altare pensans libras quinquaginta; cancellos argeneos supra platonias porphyreticas, pensantes libras trecentas; absidam super cancellos cum statua beati Laurentii martyris argentea, pensantes libras ducentas. Fecit autem basilicam beato Laurentio, quod et Valentinianus Augustus concessit, ubi et obtulit dona haec: patenas argenteas tres, pensantes singulae libras viginti; amas argenteas tres, pensantes libras quindecim; scyphos argenteos quatuor, pensantes libras octo; scyphum aureum ornatum de margaritis, pensantem libras decem; calices argenteos ministeriales duodecim, pensantes libras duas; aquaemaniles argenteos, pensantes libras octo; ministerium ad baptismum vel poenitentiae ex argento pensantes libras quinque; concham aurochalcam, pensantem libras viginti; coronas argenteas pharales triginta, pensantes libras sex; pharacanthara argentea tria, pensantia singula libras quindecim; candelabra argentea duo, pensantia singula libras triginta; cantharas cerostatas in gremio basilicae aereas viginti quatuor; pharas aereas [Col. 0227] * Phara aerea. 21.
Hic fecit in basilica Constantiniana ornamentum super fontem, quod ante ibi non erat, id est epistylia marmorea, et columnas porphyreticas erexit, quas Constantinus Augustus congregatas dimisit, et jussit ut erigerentur, quas et versibus exornavit. Hic fecit platoniam in coemeterio Calixti, via Appia, ubi nomina episcoporum et martyrum scripsit commemorans [Col. 0227] * C, cum memoriis. . Hic fecit ordinationes in urbe Roma per mensem Decembris; presbyteros viginti octo, diaconos duodecim, episcopos per diversa loca quinquaginta duos. Et hujus temporibus fecit Petrus episcopus basilicam in Urbe sanctae Sabinae, ubi et fontem construxit. Qui etiam sepultus est via Tiburtina in crypta, juxta corpus beati Laurentii, et cessavit episcopatus per dies 22 [Col. 0227] C B, V Kal April. . A morte Silvestri usque ad hunc primum Leonem sunt anni nonaginta novem, menses quinque, dies viginti sex [Col. 0227] Haec verba non sunt in tomo I Concil.
[Col. 0301] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 66, linea 2, A, dies 28. linea 3, AB, milliario 3. linea 7, AB, Chalcedonia. linea 8, B, et alii, quorum chirographum occurrit 408. linea 9 B, cum tomo. linea 11, B, mille ducentorum. linea 21, AB, damnantes omnes haereses, iterum lin 25, B, epistolas 9. Num 67, lin 6, B, post ignem divinum ibidem renovavit B, fecit vero cameram in basilica Constantiniana. Fecit autem basil. lin 9 B, Hunnorum. lin 10, B, Apostolum. Hic constituit ut intra actionem sacrificii diceretur, Sanctum sacrificium, etc. Num 66, linea 1, nat Romanus; in ora: al. Thuscus ( M, Tuscus). linea 2, d. 13. linea 3, milliario 3. linea 7, in Calcedonia. linea 9, 408 episc. linea 10, cum chirog episcopi Leonis. Sed et cathol [Col. 0302A] pr. M. A. praesentia congregavit concilium M. CC episcop qui exposuerunt fidem catholicam et apost. linea 16, Eutychem et Nestorium. Et iterum Marcianus A. linea 19, Leonem, damnantes omnes haereses. Item multas epistolas fidei misit b. Leo archiep quae hodie reconditae sunt in archivo. Hic firm fr. suis epistolis concilium, seu synodum Chalcedonensem. Ad Marcianum epist 12, ad L. linea 25, episcopum 8, episcopis per Orient 18, quas fide confirmavit synodi. Num 67, lin 2, hydrias sex argenteas. lin 3, P. Petri, duas basilicae B. P. quas const A. lin 7, fecit quoque basilicam B. lin 10, apud S. P. apost. Hoc quoque constituit, ut intra actionem sacrificii diceretur, Sanctum sacrificium, etc. Hoc etiam constituit ut monachae non acciperent benedictionem velam cap nisi probatae fuerint ( M, nisi fuerint in virg) in virg quadraginta annorum. Hic quoque constituit [Col. 0303A] sup. lin 6, 86. lin pen, apud S. Petrum Apostolum IV. Id. A, et cess episc dies 7. Num 66, linea 2, d. 13 linea 3, mil 3. ibid Eutychii et Nestorii. linea 7, in Chalcedonia. linea 8, cyrographus C, 406 episcoporum una cum Thomo. linea 11, congregatum est c. n. m. 200, episc. linea 12, fidem cathol. duas n. linea 15, Pulcheria regia m. linea 16, Eut et Nest et iterum. linea 19, ut dirigeret ad b. P. L. damnantes omnes haereses. Iterum. Num 67, lin 5, fecit cameram B. P. basilicae ornavit lin 6, renovavit. Hic fecit ord 4. Num 66, linea 2, Flor dies XIII, cujus, etc. linea 3, Flor et Cass milliario tertio. linea 5, Flor, Orthodoxum principem, et Cathol etc. linea 8, Chirographus, [Col. 0304A] linea 9, Tomo. linea 44, Flor 1200 alias 600. linea 15, desunt in Florent. fidem suam. Num 67, lin 4, * Obtulerit. lin 5, Flor. Hic renovavit basilicam B. Petri apostoli, et cameram, et B. Pauli, propter ignem diutinum renovavit. Fecit vero cameram in basilica Constantiniana. Fecit autem basilicam B. Cornelio episcopo. Flor 2 legit post ignem divinum Loco propter, etc. lin 8, Flor, Hic papa Romanam suscipiens legationem. lin 15, Flor, diaconos 21. Num 66, linea 3, duas hereses per quosdam episcopos. linea 9 et 10 h. e. fide apostolicae Ecclesiae Romanae cum cyrographo sancti archiepiscopi Leonis. linea 19, beatissimum papam Leonem damnantes omnes haereses, etc. Num 67, lin 9, nomine Athela.
[Col. 0303B] Num. 66, linea 8.— Congregati sunt 256 sacerdotes et alii, quorum chirographum cucurrit 406 episcopi. Chalcedonenses itaque Patres juxta laudatum numerum fuere 622, cum tamen alii non recenseantur in Actis nisi 630. Ili vero in duplici classe ponuntur, qui subscripserunt epistolae dogmaticae ante synodi celebrationem, et qui ei non subscripserunt, sed tamen concilio adfuere. Si divinandum esset, dicerem in eo numero denotari episcopos utriusque partis, qui in eo discrimine actione 1 Chalcedonensi recensentur. Catholici stabant ex parte legatorum cum Anatolio, erantque omnes Orientales, qui a Dioscoro in latrocinali Ephesino depositionis sententia notantur, de qua depositione loquitur Theophanes, qui, latrocinalis Ephesini actis recensitis mox addit, in Chron. pag. 87: «Porro Dioscorus Theodoretum, Ibam et Andream, Domnum insuper Antiochiae, cunctosque Orientis episcopos ecclesiastica potestate fecit extorres.» [Col. 0303C] Hos saepius Dioscori asseclae eadem actione 1 Nestorianos appellant, ut legere ibi erit. Altera pars ex adverso stabat cum Dioscoro, et erant episcopi Aegyptii, Illyricani et Palaestini; et inter utramque partem concertatio facta est actione prima, quousque episcopi Palaestini et Illyricani in partem catholicorum ahierunt, relicto Dioscoro cum solis tredecim episcopis Aegypti. Priorem itaque partem Liber Pontificalis ait fuisse episcoporum 406, posteriorem 256. Poterat id agnoscere ex epistola dogmatica ante concilium anno 450 subscripta ab episcopis Orientis sub S. Abundio, quae Romam missa in archivo reposita, locum dederat collectori numerum commemorandi. Authenticae etenim subscriptiones in archivo sedis apostolicae diligenter custodiebantur, uti de subscriptionibus concilii Antiocheni anno 378 ad tomum Damasi observatur in fragmento Holsteniano in calce ejusdem. Nomine vero chirographi [Col. 0303D] quod cucurrit, venire fidei a Leone editum decretum in epistola dogmatica ad Flavianum, inter alia ostendit similitudo locutionis, quae saepe expensa est in Silvestro cum de decreto Nicaeno actum est. Haec vero subscriptio facta est in concilio Constantinopolitano, in quo subscripta est a praesentibus, et deinde ad absentes directa est, quod hic exprimitur, quorum chirographum cucurrit, et chirographum subscriptum iterum in eadem synodo examinatur. De synodo Constantinopolitana sub S. Abundio, S. Leonis per Orientem legato, testassimum id facit fragmentum Vitae ejusdem, ubi ita (apud Baron., an. 450): «Anatolius episcopus Constantinopolitanus novae Romae accepta epistola S. Leonis papae de confessione catholicae fidei contra vesaniam haereticorum, congregavit concilium episcoporum, archimandritarum, presbyterorum et diaconorum, et ante conspectum omnium recitata est epistola S. [Col. 0304B] Leonis papae, quam beatus Abundius coram omnibus praesentavit. Concordantibus testimoniis Romanorum Patrum et Graecorum Anatolius episcopus Constantinopolitanus huic epistolae S. Leonis papae continenti catholicae fidei veritatem, concordantibus testimoniis Patrum ab eadem apostolica sede directorum, plena devotione consensit et subscripsit, anathema dicens Eutycheti et Nestorio, et ipsorum dogmati cum sectatoribus eorum. Id ipsum fecerunt qui aderant episcopi, presbyteri, Archimandritae et diaconi.» De qua subscriptione laetatus Leo paulo post Paschasio Lylibitano episcopo scripsit, eamque primus vulgavit Quesnellius (ep. 68) : «Totam Constantinopolitanam Ecclesiam, cum monasteriis omnibus, ac multis episcopis noveris praebuisse consensum, et subscriptionibus suis Nestorium atque Eutychem cum suis anathematizasse dogmatibus.» Eodem tempore eadem epistola ad metropolitas dirigitur, qui in provinciis sedentes, subjectisque epistolis subscribentes, chirographum [Col. 0304C] subscriptum synodo Constantinopolitanae adhuc coactae dirigunt. Quod legitur act. 4 Chalced., p. 30. «Cum pauci Constantinopolim convenissent, missa est epistola almi archiepiscopi Leonis iis qui ubique erant metropolitis, et subscripta est.» Unde in eadem actione inter interlocutiones saepius episcopi dicunt, jam epistolae subscripsisse. Exemplar aliatarum subscriptionum exstat in epistola Theodoreti rescribentis S. Abundio, qui ei direxerat epistolam dogmaticam subscribendam. Ait enim Theodoretus: «Gratias egi Deo omnipotenti quod religio quae periclitabatur renovata est per sanctitatem vestram .. Haec ex litteris . . . domini nostri Leonis didicimus. Legimus enim quae ad sanctae et beatae memoriae Flavianum scripsit et gratias egimus Deo, quod advocatum et propugnatorem veritatis invenimus. His ergo litteris consensi, et huic epistolae meae exemplum earum copulavi, cui et subscripsi . . . Item et Dominus meus Ibas, et dominus meus Aquilinus.» [Col. 0304D] Partis hujus catholicae episcoporum 406 inde in concilio Chalcedonensi erat specialis praerogativa, quod epistolae dogmaticae subscripserint. In ipso etenim limine actionis 2 cum judices episcopos rogarent de regula, seu fidei decreto condendo Cecropius Sebastianopolitanus episcopus omnium nomine qui subscripserant audacter respondit (pag. 286): «Emerserunt quae ad Eutychem pertinebant, et super his forma data est a sanctissimo archiepiscopo Romanae urbis, et sequimur eum, et epistolae omnes subscripsimus.» Regulam fidei putasse epistolam S. Leonis ac post subscriptionem alienam omnem retractationem pandunt in eadem actione, cum Illyriciani et Palaestini retractatum et collationem cum epistola S. Cyrilli promoverent, et judices annuerent. Subscripti enim episcopi petitionibus refragantes (pag. 307) : «Omnes reverendissimi episcopi clamaverunt: Nos ita credimus. [Col. 0305A] Sicut Leo ita credimus, nostrum nullus dubitat. Nos jam subscripsimus.» Unde cum ex judicum indulgentia episcopis Illyricianis et Palaestinis catechismus permitteretur, ne permissio praejudicaret editae professioni factae ab episcopis qui subscripserant Florentius episcopus Cecropii interlocutionem laudans obtestatus est: «Quamvis in nostra persona, qui epistolae SS. Leonis subscripsimus, non indigemus correctione.» Subscriptio itaque haec tanti habita ab ipsa parte catholicorum, tot professionibus iterata, debuit esse authenticum veritatis testimonium; et in fastis ecclesiasticis recensitum, potuit collector id inserere, et numerum subscribentium liberare. Lin. 9.— Qui congregati una cum Tomo, hoc est fide apostolicae Ecclesiae Romanae cum chirographo S. archiepiscopi Leonis. Duplicem sensum patiuntur haec verba. Primus sic expendendus: Qui congregati cum Tomo, in quo continebantur subscriptiones [Col. 0305B] episcoporum Occidentis, qui epistolam subscripserant, et testabantur hanc esse communem professionem et fidem apostolicae Ecclesiae Romanae; et cum chirographo quod cucurrit, quodque continebat epistolam S. Leonis, et Orientalium episcoporum subscriptiones, vel sic. Qui congregati cum Tomo, seu epistola dogmatica, quae erat expositiva et declarativa fidei de articulo controverso apostolicae sedis, qui erat conscriptus a S. archiepiscopo Leone, et cum chirographo quod cucurrit ante synodi Chalcedonensis celebrationem per Orientem. Utraque expositio ex superioribus animadversionibus firmitatem accipit, et ex epistolis episcoporum Occidentalium exstantibus inter S. Leonis epistolas, qui subscripsere epistolae dogmaticae, antequam eadem ad Orientem fuerit directa. Neque enim novum aut inusitatum, ut in concilio oecumenico dirigerentur epistolae Occidentalium, in quo sensus totius Ecclesiae erat expendendus. Priorem expositionem confirmat subsequens factum ejusdem Leonis Magni, qui cum videret per [Col. 0305C] refractarios monachos et Eutychianos concilii Chalcedonensis auctoritatem oppugnari an. Chr. 357, scripsit ad metropoli anos et ad patriarchas, ut eos excitaret ad defensionem. Id testatur epistola data Aetio presbytero Constantinopolitano, quam vulgavit Quesnellius, ubi sic (epist. 121) : «Placuit etiam nobis ut ad metropolitanos episcopos generales litteras mitteremus, quae animum eorum firment atque corroborent; ut sciant ad defendendam Chalcedonensem synodum aequali studio et concordi unitate nitendum: de quibus epistolis unam ad Antiochenum, alteram ad Jerosolymitanum, si vobis in commune visum fuerat dirigetis. Nos etiam ad Illyrios episcopos similia jam scripta transmisimus.» De epistolis vero Occidentalium receptis ut unanimem pro tuendo concilio Chalcedonensi consensum ostenderent, ac imperatoris reliquisque offerrent, exemplaria mittere scribit: «Exemplaria quoque litterarum, quas Galli ad nos atque Itali episcopi concordi [Col. 0305D] credulitate miserunt pariter direximus; ut quam etiam illorum nobiscum sit fides una non lateat.» etc. Lin. 10.— Sed in praesentia catholici principis congregatum concilium numero 400 episcoporum. Per haec verba denotari videntur actiones 5 et 6, in quibus fidei decretum enucleatum tandem publicatur praesente Marciano. Addit enim Liber Pontificalis: Qui exposuerunt fidem catholicam, etc. Certum enim est quod ad decretum condendum non fuerint vocati omnes episcopi, sed pars episcoporum, et cum hic dicatur quadringentos congregatos, et superius dictum fuerit quod ii ante celebrationem subscripserant, exinde colligimus juxta hanc Libri Pontificalis memoriam, eosdem quadringentos fuisse electos ad decretum efformandum Equidem nec omnes fuisse vocatos, et delectos fuisse subscribentes haec suadent. Actione enim 5, pag. 447, legitur: «Asclepiades diaconus magni nominis SS. Ecclesiae Constantinop. [Col. 0306A] recitavit definitionem, quam non placet his gestis inserere, et post lectionem, dubitantibus aliquibus, Joannes. . . episcopus Germaniciae transiens in medium dixit, Non bene habet definitio, sed debet integre fieri.» Quae verba certo manifestum faciunt episcopos universos non interfuisse ad decreti compilationem. Alioquin qui dubitabant, et qui refragari publice non sunt veriti, insulse id actitassent, cum in congressu opportunius id agere potuissent. Deinde quod Orientalium potior pars adfuerit congregationi patet, quia conclamatum est: Nestorianos mitte foras, inimicos Dei mitte foras, a Joanne Germaniciae episcopo, cui assensere dubitantes. Porro hac nota in priori actione compellati Orientales, qui a parte Dioscori saepius ea censura notantur. Et universim Eutychianos Nestorianismi incusasse catholicos monet S. Leo in epistola ad Proterium, quam primus vulgavit Quesnellius, ubi sic (epist. 103) : «Hoc igitur, frater charissime, pro sollicitudine [Col. 0306B] fidei communis admoneo, ut quia inimici crucis Christi omnibus et verbis nostris insidiantur et syllabis, nullam illis vel tenuem occasionem demus, qua Nestoriano nos sensui congruere mentiantur.» Qua conjectura ducti putamus 400 fuisse qui exposuerunt fidem priorem, et hoc voluisse innuere Librum Pontificalem. Linea 14.— Una cum uxore sua Augusta Pulcheria. Concordant exemplaria aliqua Latinae editionis concilii Chalcedonensis, actione 6, ubi legitur, pag. 463: «Praesente ex divino zelo et fervore fidei etiam piissima et Christianissima regina Augusta Pulcheria.» Concinit Breviculum Eutychianistarum, ubi eadem gesta recensentur synodi Chalcedonensis, et additur: «in qua et ipse, et Pulcheria resedit, et omnis cum eo senatus et potestates.» Verum Baluzius docet praedicta verba sicuti non exstant in cunctis Graecis exemplaribus, ita nec in Latinis antiquioribus exstare. Unde posteriori manu additio facta est, sicut et in Libro Pontificali. (In nova Conc. [Col. 0306C] coll., pag. 1264.) Linea 17.— Et iterum fidem suam imperator Marcianus Augustus cum conjuge sua Pulcheria Augusta chirographo proprio fidem suam exponentes, postulaverunt S. concilium ut dirigerent ad beatissimum papam Leonem, rogantes ut fidem catholicam exponeret. Iterata haec concilii expositio et ad Leonem directio innuere videtur quoddam aliud praeter decretum fidei, quod necessarium putarunt Marcianus et Pulcheria, quodque Patres Chalcedonenses exsecutioni demandarunt et Leo M. approbavit. Quale sit hocce decretum difficiliter explicari potest. Verum si conjecturis, et quidem petitis ex temporum circumstantiis, locus suppetit, non improbabiliter dicere possumus his verbis indicari auream concilii Chalcedonensis allocutionem ad Marcianum, editam ad occurrendum dispersis rumoribus Eutychianistarum. Tempore celebrationis concilii erat fundamentale Eutychianistarum principium, nullam aliam fidei formulam [Col. 0306D] retinendam profitendamque nisi Nicaenam, et quamcunque aliam, a quolibet ecclesiastico tribunali editam, uti alienam excludendam esse; ac depositionis poena multandos sive editores, sive profitentes. Principium istud unicum in latrocinali Ephesino promovit Dioscorus, qui canonem Ephesinum legi curavit, a quo id vetari declaravit, et suis votis accessere concordes qui aderant Dioscori sectatores. Eo motivo inhibuit lectionem epistolae dogmaticae, Flavianum deposuit, quia in concilio priori suo Constantinopolitano Eutychi et Patribus proposuit alteram formulam profitendam; majori deinde insania cum videret per orbis provincias dogmaticam sancti Leonis recipi, profiteri et solemni more subscribi, ausus est excommunicationis sententiam in ipsum proferre. Haereticale fundamentum arte aulicorum lege data firmavit Theodosius, sequendumque per imperii provincias decrevit. Cum vero Dioscori asseclae praecipue in Palaestina monachi, ubi Hierosolymis [Col. 0307A] Theodosii uxor, nempe Eudoxia, degebat, audirent latrocinale Ephesinum fuisse rejectum a Chalcedonensi, ob firmatam epistolam dogmaticam, et Dioscorum depositionis poena multatum, imperatricem viduam circumvenientes, Patresque Chalcedonenses veluti injurios legi Theodosii conjugis traducentes, imo oecumenicae Ephesinae decretis osores, Theodosio monacho duce, Patres omnes Chalcedone adhuc consistentes uti depositos declaratos habere coeperunt ex decreti Ephesini dispositione, eo quod ausi essent novam formulam recipere, cum id omnino, ut hariolabantur Eutychiani, canone Ephesino foret inhibitum. Haec autem acta tempore concilii Chalcedonensis, et quidem per monachos Eutychianos ope Eudoxiae refert Theophanes in Chronico, funestae hujus tragoediae initia recensens, pag. 92: «Theodosius monachus, vir exitiosus, peracto Chalcedone concilio (prioribus nempe sex actionibus celebratis) cursu [Col. 0307B] concito Hierosolymam delatus, et de Eudoxiae Augustae versus Dioscorum a concilio depositum affectu certior factus, adversus illud, quasi rectam pervertisset fidem vociferare ac declamare coepit: et Augusta in propriam sententiam rapta, circumventis itidem monachis, familiaribus sibi caedibus usus, barbarico more in pontificium thronum, etiam ipsis Augustae domesticis invasionis hujusmodi administris intruditur (dum Juvenalis legitimus episcopus Hierosolymitanus in synodo Chalcedonensi assideret) et per urbes episcopis adhuc in concilio (Chalcedonensi nempe) considentibus episcopos destinat: Severianum autem Scythopoleos episcopum cum ipsius pravis erroribus assentiri nollet, civitate expulsum interficit, persecutionemque in eos qui ejus communionem aversarentur, excitat, et quosdam quidem exanimat tormentis, aliorum aedes igne depopulatur, adeo ut civitatis a barbaris devastatae faciem in ipsa civitate exhiberet. Tandemque Anastasium sanctae Resurrectionis diaconum, summam ejus impietatem [Col. 0307C] probris et reprehensionibus insectantem, necavit crudeliter, sanctique corpus per urbem publice in ludibrium raptum canibus objecit.» Patriarchalem itaque Hierosolymitanam sedem occupavit, et reliquorum episcoporum Chalcedone considentium, quos uti depositos jure dispositionis Ephesini canonis et latrocinalis sub Dioscoro declaravit, potuitque Augustam allicere sub motivo tuendi conjugis vulgata edicta. Quae tragica imperatoris et asseclarum arte facta sunt, pluribus prosequuntur epistolae exstantes parte III concilii Chalcedonensis. Imo pari audacia in facinoribus audent nedum concilium Chalcedonense anathematizare, verum et S. Leonem, quod eis objicit Marcianus in epistola ad eosdem (ibidem., pag. 671) : «Vos autem praeter ea quae dudum ausi estis gladiis, aliisque crudelitatibus. . . necessitatem plurimis non dubitastis inferre, ut consentirent vestris perversis doctrinis; et clamoribus atque subscriptionibus anathematizarent eamdem sanctam synodum, [Col. 0307D] et sanctissimum patriarcham sedis apostolicae maximae Romae Leonem, et alios sanctissimos Patres.» Rumoribus hisce perlatis ad imperatorem et ad concilium, etsi primo putassent Patres per actionis primae gesta, in qua lectum cassatumque erat latrocinale Ephesinum, sufficienter provisum; nihilominus cum adhuc exstaret, vigeretque Theodosiana constitutio de latrocinali et canone Ephesino servando, et hujus esset necessaria interpretatio seu auctoritativa declaratio, imperator iterum, ut hic dicitur, Patribus collectis discussionem demandat, qui auream ad Marcianum dederunt allocutionem, in qua primo probant etiam invitis Dioscorianis fatendum esse, a concilio Nicaeno ad Chalcedonensis tempora exaratas fuisse varias fidei formulas et professas, decemque nobiliores assignant, quarum aliquas haeretici admittebant, ut inde probarent ab ipsa Nicaeni celebratione Ecclesiam, pro haeresum circumstantia, novas fidei declarationes edidisse, [Col. 0308A] editasque absque ulla haesitatione fuisse susceptas: imo post canonem Ephesinum editam fuisse epistolam pacificam a S. Cyrillo, canonis Ephesini controversi auctore, et a catholicis schismaticisque concordi suffragio subscriptam, indeque fundamentum haereticale Eutychianistarum convellunt. Secundo veram germanamque canonis Ephesini mentem explanant, nec Nicaenum concilium aut Ephesinum canonem Ecclesiae adimere potuisse potestatem fidei defensandae. Tertio tandem S. Leonis dogmaticae defensionem suscipiunt, et consuetudinem expendunt priorem, per hasce epistolas fidei dogmata declarandi. Argumentum hocce allocutionis sic exhibent Acta ( pag. 643): «Allocutio sancti et universalis Chalcedonensis concilii ad Marcianum piissimum et amatorem Christi imperatorem. Quod non innovans aliquid adversus Nicaenam fidem nunc sanctissimus archiepiscopus Leo scripsit epistolam ad sanctae memoriae Flavianum Constantinopolitanae regiae urbis episcopum; sed sanctos Patres secutus est, qui post [Col. 0308B] magnam synodum Nicaenam haereses quae per unumquodque tempus exortae sunt, similiter refutaverunt.» Hanc post decimam sextam actionem editam probare videtur tum quod hic dicitur, iterum congregatum concilium, sicuti et quod allocutio primum occupet in cunctis exemplaribus locum gestorum post sexdecim celebratas actiones; tandem quia Marcianus anno 452 vulgavit legem qua irritavit Theodosianam, qua latrocinale Ephesinum concilium recipiendum ut oecumenicum decernebatur: exstat in parte III concil. Chalcedonensis, sub titulo ( pag. 675): De infirmandis iis quae contra sanctae memoriae Flavianum episcopum Constantinopolitanae urbis injuste sunt prolata, et confirmandis iis quae postea de eo constituta sunt a sancta synodo Chalcedonensi. Haec lex subditur Theodosianae legi quae habet hanc epigraphem (ibid. pag. 673) : Interpretatio legis, a Theodosio juniore, cum seductus fuisset a Chrysapio, adversus Flavianum et socios pro Eutyche promulgatae, [Col. 0308C] quod religiosissimi Marciani principis lex subsecuta destruxit. Occasio haec orta ex turbis monachorum, quae augebantur ex Augustae favore, Dioscoro et asseclis patrocinantis, debuit certe impellere imperatorem ut eam provinciam illustrandam Patribus Chalcedonensibus committeret, et assignatam impigre episcopi adhuc collecti exsequerentur; quod effecere in laudata allocutione Patres, ut editam mitterent Leoni. De hac itaque iterata congregatione loqui videtur Liber Pontificalis. Porro Eudoxiam obstinato animo a concilii Chalcedonensis celebratione promovisse causam latrocinalis Ephesini et monachorum seditiosorum per quatuor integros annos ostendit Nicephorus cum de Eudoxia lib. XIV, cap. 50: «Hierosolymis undecim transegit; ex eo tempore quatuor vixit annos universalis synodi Chalcedonensis Acta non probans; postquam autem synodi ejus decreta rata grataque habuit, alios etiam transegit annos quatuor, et tandem mortua est.» [Col. 0308D] Quae autem decreta synodi Chalcedonensis hic laudantur, alia non sunt nisi fidei decretum, epistola S. Leonis dogmatica, et allocutio ad Marcianum; quae ut Eudoxia agnovit, et pondus scrutata, nedum haeresis patrocinium reliquit, verum Juvenale et episcopis catholicis revocatis catholicam religionem propugnavit et in ea decessit e vivis. Tria porro illa decreta laudat S. Leo, et per ea sufficienter rescissa omnia Eutychianismi capita ita Theodoreto proponit, unde auctoritas allocutionis ex Leonina hac confirmatione libranda. Sic enim anno 453 scribit Theodoreto de perfidia Eutychiana, epist. 93: «Quam et in apostolicae sedis epistola, universalis sanctae synodi assensu firmata tanta divinae auctoritatis testimonia novimus esse congesta, ut nullus queat ulterius dubitare nisi sibimetipsi errorum tenebras inferre maluerit; cum synodalia gesta, vel quibus primum definitio fidei legitur esse firmata, vel quibus praefatae litterae apostolicae sedit, etiam [Col. 0309A] tuae fraternitatis studio defensae sunt, et maxime ad piissimos principes totius concilii allocutio, tot sit praecedentium Patrum testimoniis roborata, ut quamvis impudenti ac pertinaci animo, sit tamen non jam cum diabolo pro sua impietate damnatus est, valeant suadere.» Maximum fuisse impedimentum ab Eudoxia susceptum Eutychianistarum patrocinium, praeter clades tragoediasque in Palaestina secutas, docent conatus Marciani, qui Leonem adhibuit veluti suasorem, ut Augustam ad meliora consilia adduceret; et pontifex Valentinianum Eudoxiae generum excitavit, ut Augustam monitam redderet. Ita enim in epistola Juliano Coensi primum a Quesnellio edita, epist. 88, pag. 306: «Et quia secretius mihi clementissimus imperator per filium nostrum Paulum mandare dignatus est de admonenda filia nostra clementissima Eudoxia, feci quod voluit, ut litteris quam fructuosum sibi foret si catholicae fidei, faveret, agnosceret; et ut clementissimi filii sui litteris [Col. 0309B] super hoc admoneretur, obtinui: non ambigens ipsum quoque pro studio elaboraturum, ut auctores seditionum propositum suae professionis agnoscant; ut si non intelligant docentium praedicationem, saltem vindicantium timeant potestatem.» Occasione ista missam arbitror Leonis epistolam a Marciano, quam ex codice Boldeiano G. L. edidit Quesnellius, ubi post initium, ibi pag. 307: «Vehementer admiramur quod synodo in Chalcedone celebrata, et litteris venerabilium episcoporum ad pietatem tuam missis, per quos omnium rerum in synodo gestarum seriem exposuerunt, neutiquam illae a sanctitate tua fuerint emissae, quae tamen in sacris ecclesiis lectae, in singulorum notitiam pervenisse debebant; unde aliquibus, qui Eutychis falsam opinationem et pravitatem etiamdum persequuntur, magnus est injectus scrupulus, utrum beatitudo tua, quae synodus decrevit, confirmaverit. Idcirco pietas tua emittere litteris dignetur, queis omnes et Ecclesiae et populi cognoscant acta synodi a beatitudine tua approbari, etc.» [Col. 0309C] et reliqua quae ibi continentur, unde magis haec Libri Pontificalis adnotatio relucet. Et haec est secunda Marciani epistola petens concilii Chalcedonensis a pontifice auctoritativam confirmationem, de qua hic loqui videtur Liber Pontificalis. Linea 20.— Leo direxit fidei catholicae tomum, et exposuit. Approbasse missam allocutionem ostendit epistola data Theodoreto; ulteriorem confirmationem dedisse actis concilii Chalcedonensis scribit in epistola ad Marcianum, quae est edit. Quesn. 89. Direxisse tomum fidei catholicae uberiori retractatu expositum ostendit epistola 97, ad monachos Palaestinae, in qua incarnationis mysterium adversus Nestorium et Eutychem ampliori tractatu expendit, et veritatem catholicam explanat. Unde in epistola Juvenali data 110, ubi congaudet sedi restitutum, profert epistolam dogmaticam sequendam, et allocutionem, qua ejusdem epistolae defensio suscepta est: «Haec autem veritas quantis et Novi et Veteris [Col. 0309D] Testamenti auctoritatibus declaretur, pro antiquitate sacerdotii tui evidenter agnoscis, cum fides Patrum, et scripta mea ad sanctae memoriae Flavianum data, quorum mentionem ipse fecisti, adjecta universalis synodi confirmatione sufficiant.» Linea 21.— Damnans omnes haereses. Edidisse tractatum, quo singulis haeresibus propositis regulam fidei sequendam exposuit, testatur Justinianus, qui tum Coelestini, tum Leonis istiusmodi opus commen dat Vigilio papa teste in epistola data imperatori, in qua cum exstaret Justiniani fidei professio, edicit, recte se gessisse damnando haereses universas juxta methodum servatam a Coelestino, et Leone R. R. pontificibus, apud Bar. ann. 540, pag. 304: «Ex qua re venerabilis imperator, devota venerationis gratulatione suscipimus, quod ardore fidei, et suavis iracundiae commotione succensus, nobis etiam pios direxistis affatus, in quibus beatae recordationis Coelestinum, atque Leonem apostolicae sedis praesules, [Col. 0310A] qui singulas haereses pro divina sibi dispensatione commissa cum synodali congregatione damnantes, quid cuncti generaliter sequi debeant Christiani, mansura in aevum lege, laudabili commemorastis affectu.» Linea 22.— Quae hodie reconditae in archivio tenentur. Hinc magis probantur superiores animadversiones, constituta nempe fidei R. R. pontificum diligenter servata in archivis, et quia haec obvia, Liber Pontificalis constitutionum argumentum omiserit. Linea 23.— Hic firmavit frequenter suis epistolis synodum Chalcedonensem. Necessaria cautela numerus epistolarum recensetur, et a Libro Pontificali LI laudantur. Confirmationis necessitatem pandit laudata Marciani epistola ex cod. Boldeiano eruta, quae iterato confirmationem petit. Et quidem ut omnium evacuetur dissidiorum causa, ut in fine epistolae imperator scribit, pag. 307: «Quapropter veneranda dignitas tua istud quam primum per litteras ubique significat, quibus plenissime [Col. 0310B] ostendat, synodum Chalcedonensem te ratum habere, ne dissidiorum discordiarumque de judicio sanctitatis tuae ulla relinquatur suspicio.» Ulterius has collectas, reor, occasione Timothei Eluri, qui sub Leone imperatore anno 457 retractatum Chalcedonensis promovebat, veluti de concilio non recipiendo uti oecumenico, ob quam controversiam sedandam ad episcopos totius orbis epistolae diriguntur, qui synodis particularibus per epistolas encyclicas profitentur se recepisse et recipere ut oecumenicam synodum Chalcedonensem, ex quibus factus est liber encyclicus concilii Chalcedonensis, et epistolae plures exstant in III parte ejusdem concilii. Ecclesia vero Romana particularem codicem epistolarum Leonis collegit, ubi pontifex firmabat decreta concilii Chalcedonensis, quae erat necessaria cautela, ut occurreretur Eutychianistarum tergiversationibus. Hunc codicem veluti notum etiam reservari in archivis palatinis principis scribit Simplicius [Col. 0310C] in epistola ad Basiliscum (non vero ad Zenonem, ut vulgata habet lectio, de quo infra) cum imperator Eutychianis favens de perdendo concilio Chalcedonensi meditaretur. Ita enim pontifex: «Suppetunt affatim clementiae tuae (si in palatii sui reperiri mandet archivis) cum nostrorum coeuntium definitione majorum documenta copiosa. Neque enim conscientiam vestram latere credendum est, quae per cunctas provincias Orientis ex imperii vestri arce diffusa sunt, illa scilicet quae vel ad augustae memoriae Marciani nihilominus et Leonis, vel ad Chalcedonensis concilii beatae recordationis praedecessor meus Leo consulta direxit.» Num 67, lin 6.— Basilicam beati Pauli . . . renovavit. Additur in aliquibus codicibus post ignem divinum. De qua renovatione et pictis imaginibus haec habet Adrianus I, scribens Carolo pro concilio Nicaeno II, tom IV, Concil, pag 812: «De sacro quarto concilio egregius atque mirificus praedicator S. Leo papa, [Col. 0310D] qui et ipse fecit ecclesias, quas in musivo ex diversis historiis seu imaginibus pingens decoravit: magis autem in basilica S. Pauli apostoli arcum ibidem majorem faciens, et in musivo depingens Salvatorem Dominum nostrum Jesum Christum, et secum viginti quatuor seniores nomine suo cum versibus decoravit, et a tunc usque hactenus fideliter a nobis reservantur.»
[Col. 0310D] Num. 66, linea 1.— Leo natione Tuscus. Anno Domini 440, qui est Theodosii imp. 33 et Valentiniani 16, post interregnum, teste Prospero, quadraginta et amplius dierum, septimo Idus Maias Leo natione Etruscus, Sixti pontificis diaconus absens in locum defuncti subrogatus fuit. Refert de Leone Sophronius in Prato spirit., cap. 149, quod quadraginta dies perseveraverit ad sepulcrum beati Petri apostoli, vigiliis et orationibus insistens, petensque ab apostolo [Col. 0311A] ut pro se apud Deum intercederet, ut dimitterentur sibi peccata sua, quodque impletis diebus quadraginta apparuerit apostolus Petrus dicens ei: «Oravi pro te, et dimissa sunt tibi, quoad poenam, omnia peccata tua praeterquam impositionis manuum,» indignis quibusdam ad ordines sacros promotis: «hoc solum a te requiretur, sive bene, sive fortasse male egeris.» Refert insuper sanctus Gregorius, lib. III, epist. 30, quod hisce temporibus, dum quidam Graeci de accepto brandeo dubitarent, Leo pontifex allatis forficibus illud inciderit, et ex ipsa incisione sanguis effluxerit. Quid sit brandeum verbis paulo antecedentibus hisce explicat: «Cognoscat autem tranquillissima domina, quid Romanis consuetudo non est, quando sanctorum reliquias dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore; sed tantummodo in pyxide brandeum mittitur, atque ad sacratissima sanctorum corpora ponitur: quod elevatum in ecclesia, quae est dedicanda, cum veneratione [Col. 0311B] reconditur: et tantae per hoc ibidem virtutes fiunt, ac si illuc specialiter eorum corpora deferantur.» Ejusdem moris antiquissimi ponendi vela, vel sudaria supra apostoli Petri sepulcrum, ut benedictione locupletata reciperentur, meminit Gregorius Turonensis lib. I Miracul., cap. 28. Num. 67, lin. 11.— Hic constituit ut monacha, etc. Ad imitationem et exhortationem S. Leonis Marcianus imperator promulgavit edictum adversus eos qui filias virgines invitas cogebant sacrum velum accipere, Deoque in perpetuum virginitatis cultu dicari: prohibens ne aliqua hujusmodi a parentibus oblata virgo ante quadragesimum aetatis annum sacrum velamen acciperet, ut usque ad illud tempus libera esset possetque nubere si vellet.
[Col. 0311B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Cardo temporum inconcussus ad aperiendam veram chronologiam summorum pontificum a Coelestino [Col. 0311C] ad Hilarum vertitur supra Hilari natalem cathedrae, sive consecrationis episcopalis diem nobis notam ex concilio Romano, ut supra diximus in notis chronologicis ad Coelestinum I et ad Xystum III, quam diem cadere in Dominicam 19 Novembris anni 461 ibidem ostendimus et in Vita Hilari rursus astruemus. Septem diebus sedem vacasse ex obitu decessoris ad electionem Hilari veteres catalogi cum Bibliothecario testantur, ut observat Florentinius in notis ad sui Martyrologii diem 10 Novembris, qua consignatam reperit in eodem Martyrologio, Romae depositionem sancti Leonis episcopi. Protulit etiam idem auctor Martyrologium Hieronymianum perantiquum canonicorum Lucensium, ubi eadem die IV Idus Novembris sancti Leonis papae celebritas consignatur, non secus ac apud Rubeum legitur IV Idus Novembris, Romae depositio sancti Leonis episcopi. Mire autem consentit cum die depositi Leonis Magni 10 Novembris vacatio sedis per [Col. 0311D] dies septem, et electio Hilari successoris cum 17 ejusdem mensis, et coronatio sive ἐνθρονίσμος biduo post consequitur cum Dominica 19 Novembris. Ut autem eruditus auctor respondeat iis quae opponi possent ex festo sancti Leonis Magni attributo diei 11 Aprilis in Martyrologio Romano, observat, in vetusto Sacramentario beati Gregorii festum sancti Leonis papae cadere in diem diversam, nempe in IV Kalend. Julii: et uterque Pagius animadvertit, tantummodo ex aetate Gregorii XIII affixam fuisse celebrationem festi sancti Leonis die 11 Aprilis, in Martyrologio Romano. Quare concludit, festum assignatum diei 11 Aprilis fuisse causa translationis solemnis eadem die peractae, fortasse ejus quae a Sergio papa celebrata est, quando ex inferiori secretario basilicae, ubi per annos ducentos ac triginta fuerant custodita ossa beati pontificis, recondita sunt intra basilicam in oratorio apte disposito: cujus altare paulo post Leo III convestivit argento deaurato aliisque [Col. 0312A] donariis ornavit sanctus Leo IV (uterque syncellita sui decessoris), quemadmodum in istorum Vitis infra dicemus cum Bibliothecario. Hoc semel constituto fine mortalis vitae sancti Leonis Magni, ejusque depositionis epocha ad diem 10 Novembris anni 461. Severino et Daglaipho coss., consequitur, initium ejusdem pontificatus annorum 21, mensis unius et dierum 26 (ita definita summa ab Anastasio, et a catalogis vetustioribus ac emendatioribus, Farfensi, Cavensi, et Bergomate, sola bidui differentia in hoc postremo adnotata, quibus et plerique Colbertini suffragantur) cadere circa secundam hebdomadam Septembris anni 440, Valentiniano et Anatolio coss. Prosper Aquitanus, qui tunc vivebat, his consulibus consignat electionem Leonis papae. Mensem quidem ac diem non indicat. Sed utrumque non difficulter assequimur ex definito spatio dierum 40 et ultra post obitum Xysti, quibus Ecclesia Romana sine antistite fuit, ejusdem Prosperi testimonio; nam ita scribit in Chronico: «Valentiniano [Col. 0312B] Augusto V et Anatolio coss. defuncto Xysto episcopo, quadraginta amplius diebus Romana Ecclesia sine antistite fuit, mirabili pace atque patientia praesentiam diaconi Leonis exspectans: quem tunc inter Aetium et Albinum amicitiae redintegrandae causa Galliae detinebant: quasi ideo longius esset abductus, ut electi meritum, et eligentium judicium probaretur. Ideo Leo diaconus legatione publica accitus, et gaudenti patriae praesentatus quadragesimus tertius Romanae Ecclesiae episcopus ordinatur.» Haec adamussim eo veniunt cum exitu vitae beati Xysti, per nos assignato diei 29 Julii, unde ad diem Dominicam 8 Septembris, qua dicimus ordinatum episcopum Leonem Magnum ex Gallia accitum et patriae restitutum, intercedit mensura temporis a Prospero definita. Neque refragatur huic testimonio Prosperi noster Bibliothecarius, quando assignat dies 22 vacationis sedi Romanae post obitum Xysti. Si enim computat terminum sedis vacantis vel ex [Col. 0312C] electione, vel ex consensu electi, potuit sive electio, sive consensus contingere die 20 Augusti tribus hebdomadis post obitum decessoris; et spatium temporis reliquum ad dies quadraginta et ultra quibus sine antistite fuisse scribit Ecclesiam Romanam Aquitanus, et mirabili pace adventum Leonis exspectasse, etiamsi tempus vacationis non esset, erat tamen suo pastore quodammodo destituta Romana Ecclesia, cui datus erat antistes quidem electus, sed nondum ordinatus. Constabilitis igitur terminis electi Leonis et ordinati anno 440, necnon sanctissimae vitae fine 461, complures anni intermedii ejus vicennii comprobantur per consulatus expressos ab ipso Leone in suis epistolis, quarum exemplum antiquitate praestans exhibet bibliotheca monasterii sanctae Crucis ad Hierusalem in Urbe dictae, inter selectos codices in eadem collectos ex vetustissimis monasteriis RR. PP. Cistercensium: qui in eodem titulo non minora [Col. 0312D] edunt specimina religiosissimi cultus, quam eximiae doctrinae sacrarum praesertim litterarum, et bibliothecam ipsam nuper amplificatam atque eleganter ornatam et curant diligenter et sedulo frequentant. Luculentum quoque testimonium rerum gestarum in pontificatu Magni Leonis, ejusque aetatis chronologiae, superest in concilio Chalcedonensi, generali quarto, et in epistolis paschalibus Proterii Alexandrini ad eumdem datis, necnon in cyclo paschali, quem Victorius Aquitanus edidit Constantino et Rufo coss., Christi anno 457, ac transmisit ad Hilarum, tunc archidiaconum Romanae Ecclesiae, et post annos quatuor Leonis successorem, cum subortae essent quaestiones de die paschali annis 444 et 445. In eo cyclo, annorum 532 summa contexto, quem doctissimis commentariis illustravit Bucherius, ad annos singulos praeter indicium consulatus leguntur etiam feriae hebdomadis, in quas incidunt quotannis [Col. 0313A] Kalendae Januarii. In opusculo per nos contexto ante annos 24 cum de recta ordinatione Paschalis ageretur in sacra congregatione, a Clemente XI allecta sub praefectura cardinalis Norisii, cui opusculo praefixi titulum: Solutio problematis Paschalis, protulimus tabulam Paschatum celebratorum ex testimoniis sanctorum Patrum: ubi videre licet characteres complurium annorum et Paschatum ad sancti Leonis aetatem pertinentium, unde illustratur magni pontificis chronologia. Alienum esse non puto ab assumpta comprobatione hoc documentum. Quare eamdem tabulam hic inserendam curavi. a Anticipationes quarti decimi cycli, si accommodentur usui ecclesiastico, diem ordienti a media nocte, augendae sunt horis duodecim. b Hoc anno celebratum est concilium Nicaenum. c S. Ambros, ep. 83. d S. Ambros., ep. 83. e S. Proterius, ep. ad S. Leonem Magnum. f S. Ambros., ep. 83. g S. Praeterius ubi supra. h S. Ambrosius. i Hoc anno incipit cyclus Paschalis Theophili. j Ex D. Ambrosio S. Ambros., ep. 83. k S. Proterius, ep. ad S. Leonem. l S. Aug., epist. 236, ad Xantippum.—Theophilus, epist. ordine, die 11 mensis Pharmuthi. m Theophilus, epist ordine 1, die 22 mensis Pharmuthi. n Theophilus, epist. ordine 3, die 2, mensis Pharmuthi. o S. Innocentius, epist. 11, ad Aur hum. 414-412. Paschalia fasta a S. Cyrillo Alexandrino patriarcha annuntiata per annos 29 in totidem homiliis. q Paschasinus in epist. ad S. Leonem a Latinis celebratum ait Pascha die 25 Martii, ab Alexandrinis 22 Aprilis quod et miraculo fontis comprobatum affirmat. r S. August. initio lib de octo quaestionibus Dulcitii. a S. Leo pontifex M., epist. ad Martianum Augustum, et Paschasinus ad S. Leonem, et sanctus Proterius ad eumdem. b S. Leo ibid. c S. Leo ibid. d S. Leo pont. m. e Antiquum marmor ex coemet. B. Castuli erutum Romae, expositum ab eminentissimo Norisio in not. ad Fastos Anonymi, et in dissert. de Cyclo Ravenn., necnon a cl. V. Raph. Fabretto Inscript. antiq, cap. 8, pag. 577. Num 66, linea 3.— Hic invenit duas haereses, Eutychianam et Nestorianam, etc. Recenset Bibliothecarius novam Eutychetis, quam copulat cum veteri [Col. 0315D] Nestorii, ex aequo damnandam, licet una alteri adversaretur. Praeter hanc novam, reperit antiquam Manetis, et quidem in Urbe serpentem clanculum. Ab istius occultae pestis coercitione gregis Dominici curam exorsus «plurimos (inquit ep. 2 ad episc. ital. ) impietatis Manichaeae sequaces et doctores in Urbe investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit.» Triplicis hujusmodi studii ad investigandos, divulgandos et coercendos haereticos methodum tradit, caeteris exemplo futuram in verbis, quae subsequuntur. «Hortor dilectionem vestram, obtestor, et moneo, ut qua debetis, et potestis solicitudine invigiletis ad investigandos eos, necubi occultandi se reperiant [Col. 0316A] facultatem.» Providentis quoque charitatis ac necessariae severitatis temperamenta praescribit, quorum exemplis alii proficiant, dum ait: «Quos potuimus emendare correximus, ut damnarent Manichaeum cum praedicatoribus et discipulis suis publica in Ecclesia professione, et manus suae subscriptione compulimus, et ita de voragine impietatis suae confessos, poenitentiam concedendo levavimus. Aliquanti vero, qui se ita demerserant, ut nullum bis auxiliantis posset remedium subvenire, subditi legibus, secundum Christianorum principum constituta, ne sanctum gregem sua contagione polluerent, per publicos judices perpetuo sunt exsilio relegati.» Expurgata Urbe atque Italia, non minori vigilantia praeservandis studuit Hispaniis ab erroribus sectae Priscialliani, quae de Manichaea veluti surculus propagabatur. Admonitus ab Asturicensi episcopo de pestilentiae reliquiis quae in iis regionibus pullulabant, datis ad eumdem litteris (epist. 93) necnon «ad fratres et episcopos nostros (inquit cap. 16 et 17) Tarraconenses, Carthaginenses et Lusitanos, atque Gallaecos, synodorum remedia proponit, et illos in primis antistites qui haereseos contagione polluantur a communione sine dubio separandos praecepit, si nefandissimam sectam per omnium sensuum pravitates damnare noluerint.» Prosper de Promiss. et Praedicat. Dei, cap. 6, testatur pari fervore contra Pelagianos, et maxime Julianum, Leonis virtutem se exercuisse: quod eminentissimus Norisius, Hist. Pelag. lib. II, cap. 13, in fine, confirmat auctoritate Gelasii papae et hoc elogio Leonem commendat. «Obiit sanctissimus pontifex anno salutis 461: ille enim Manichaeos, Nestorianos, Eutychetem, aliasque pestes profligarat, atque eas inter Pelagianam quoque haeresim ultimo pene ictu jugulavit, Gelasius papa in epistola ad episcopum Honorium Leonem postremum ponit Romanorum praesulum, qui Pelagianos damnarunt. An fortasse, ait, nescitis, hanc haeresim de qua loquimur, [Col. 0316C] ab apostolica dudum sede, per beatae mem. Innocentium, ac deinde Zosimum, Sixtum, Leonem continuis, et incessabilibus sententiis fuisse prostratam. » Caetera quae ad methodum haereseon abolendarum Leonis Magni exempla, et scripta posteris suggerunt, et in Ecclesia apte adhibentur, complectitur brevibus in Hist. dogm. sanctae sedis D. archiepiscopus Somier, libro V, cap. 1, a quo plura ex adductis mutuamur, necnon ea quae sequuntur: Ex Prosperi Chron. ad ann. 444, publicam damnationem et manifestationem errorum a poenitentibus haereticis emittendam: «Hoc tempore, inquit, plurimos Manichaeos intra Urbem latere diligentia papae Leonis innotuit: qui eos de secretis suis erutos, et oculis totius Ecclesiae publicatos omnes dogmatis sui turpitudines et damnare fecit et prodere.» Quin ex Leoninis epistolis decretalibus producit regulas et praecepta, episcopis a Leone tradita de requirendis hujusmodi subsignationibus a reis [Col. 0316D] poenitentibus antequam admittantur ad communionem, et de formulariis damnationum praescribendis, in quibus exprimatur, omnia decreta synodalia apostolica auctoritate firmata ad excisionem ejus sectae amplecti se, et in omnibus approbare, plenis et apertis, et propria manu subscriptis protestationibus. Epist. 86 Leonis Magni, ad episcopum Aquileiensem. Lin. 8.— Et congregati sunt 256 sacerdotes, et alii, etc. 406 episcoporum numerus Patrum in synodica eorumdem relatione ad Leonem papam, quae legitur parte III Concil. Ephes. edit. Romanae, pag. 459 D, asseritur fuisse quingentorum viginti. Sed cum actionibus sexdecim constet, et plures uni interfuerint [Col. 0317A] qui ad alteram non accesserint, varius potest in diversis numerus exhiberi. Verum de numero vide em. card. Baronium ad annum 451, necnon Pagium n. 35. Num. 66, lin. 9.— Una cum tomo, hoc est fide apostolica Ecclesiae Romanae cum chirographo sancti archiepiscopi Leonis. De dogmatica epistola Magni Leonis quae hic significatur, et tanquam fidei regula omnibus numeris absoluta universorum Patrum laudibus excepta est, vide in notis Somier historiam diligentissime collectam. ID. Lin. 23.— Hic firmavit frequenter suis epistolis synodum Chalcedonensem. D. archiepiscopus Somier hujusmodi confirmatione illustrat lib. V, cap. 6 et 11 suae Hist. dogmat. Vide notas inde selectas ad hanc Vitam. Num. 65, lin. 4.— Hic fecit cameram basilicae Constantinianae, [Col. 0317B] et aliam cameram beati Petri ornavit, et basilicam beati Pauli ap. renovavit. In tribus patriarchalibus basilicis cameram, sive absidem presbyterii, quam vulgo dicimus tribunam, ornavit sanctus Leo. In basilica tamen beati Pauli via Ostiensi praecipua suarum constructionum et ornamentorum monumenta constituit. Quare Adrianus papa in epistola ad Carolum Manum de cultu sacrarum imaginum, hujus nominatim meminit uti retulimus in cap. 4 dissertationis de antiquis Romanorum pontificum Catalogis, et in dissertatione secunda post notas ad Vitam S. Sixti III. Quae in illa dissertatione observabamus Adriani papae auctoritatem secuti, dum expenderemus historiam oecumenicae synodi Ephesinae, et utriusque Testamenti testimonia ab ejusdem synodi Patribus producta ad confirmandum fidei dogma de utraque in Christo natura divina, et humana in unica Verbi persona subsistente, fuisse in sacris imaginibus basilicae Liberianae [Col. 0317C] diligenter expressum, possemus ostendere pari modo in picturis, et historiis, et musivis basilicae sancti Pauli a Leone Magno repraesentatum. Sed ne actum agere videamur, et prolixius morari lectorem quam par sit, indicabimus tantummodo cameras, sive absides, et arcus primarios basilicarum Urbis patriarchalium, hic a Bibliothecario recensitarum, etiamsi post Leonis Magni reparationem a subsecutis pontificibus ejusdem successoribus fuerint non semel renovatae, et quidem saeculis admodum inter se disparatis; attamen retinuisse semper ac retinere quatuor priorum universalium conciliorum memoriam, et dogmatum fidei ibidem propugnatorum documenta in testimoniis divinarum litterarum ibidem expressis. Illa raptim indicare liceat. In unaquaque ex his basilicis imago principis apostolorum in abside, seu concameratione presbyterii musivo ut plurimum compacta visitur cum testimonio divinitatis Christi Domini, quod fidei fundamentum [Col. 0317D] ponitur: TU ES CHRISTUS FILIUS DEI VIVI. In Lateranensi a Sixto quarto restituta post incendium basilicae id omissum non fuit, sed de more observatur expressum: quemadmodum observari potest in ejusdem musivi icone eleganter incisa, et inserta libro nuper impresso, scilicet anno 1723, De praesenti statu ejusdem sanctae papalis ecclesiae Lateranensis. Ita efformatum pariter in abside Vaticanae restituerat Innocentius tertius, ut conspiciendum praebet Ciampinus in imagine musivi, illius absidem adornantis, in libro de sac. Aedif. a Magno Constantino constructis, pag. 43. In basilica sancti Pauli via Ostiensi Honorius papa III ante annos quingentos eamdem Petri confessionem similiter expressit. Licet vero absis vetus basilicae Vaticanae in recentis constructione cum suo musivo dirueretur; non destitit eadem confessio repraesentari in aeneis ornamentis cathedrae, ibidem collocatae per Alexandrum septimum, ubi traditio clavium expressa est, subsecuta [Col. 0318A] Petri confessionem: quae traditio clavium, et confessionis argumentum antiquo etiam opere anaglypho insculpta asservatur in sacratissimo Vaticanorum cryptarum loco, ante conditorum scilicet sanctorum apostolorum, cui nomen confessionis tribuimus: ubi sarcophagus in eisdem cryptis repertus anno 1607 et ab Aringhio expressus lib. II, cap. 10, pag. 293, inter caeteras imagines e sacris litteris desumptas hoc ipsum Petri apostoli testimonium divinitatis Christi, quod in Ecclesiae magisterium cessit, insculptum exhibet: ut quodammodo videatur sanctus apostolus, a suis cineribus nolle unquam disjungi hoc documentum suae confessionis. In nostra quoque Liberianae basilicae abside Nicolaus quartus ejusdem restitutor beatum Petrum cum suae confessionis oraculo: TV ES CHRISTVS FILIVS DEI VIVI repraesentavit. Hac unica in confessione et Nicaenae fidei dogma de Christi divinitate contra blasphemias Arii, et Constantinopolitanae symbolum, et Ephesinae doctrina contra Nestorium, et Chalcedonensis [Col. 0318B] veritas adversus Eutychetem solidatur. In Lateranensi abside imago Deiparae virginis ornatur litteris Graecis MATRIS DEI nomen ipsi tribuentibus: quam et tholus Vaticanus, et imago vetustissima Liberianae basilicae in sacello Paulino similiter exprimunt, Ephesinae scilicet fidei monumentum praeclarissimum contra Nestorium. In Lateranensi, et in Liberiana sanctus Joannes evangelista praefert initium sui Evangelii: IN PRINCIPIO ERAT VERBVM, quo impietas Ariana, et haeresum eidem affinium in concilio Nicaeno aliisque consecutis retusa fuit. In Vaticana ab Innocentio III restituta Agnus Dei qui tollit peccata mundi, pro nobis oblatus victima, et sacramenta corporis ac sanguinis sui nobis profundens exprimebatur. Non secus ac vidimus expressum in veteri Vaticano sarcophago paulo ante memorato agnum illum typicum Christi nomine in fronte insignitum. Quot conciliorum decreta de fide haec unica figura complecteretur, satis apertum est ecclesiasticae historiae [Col. 0318C] saltem leviter initiatis. Quare et in titulis Romanis saepe exhibetur, ut in sanctorum Cosmae ac Damiani a Felice IV, in sancti Marci a Gregorio IV, in sanctae Praxedis et sanctae Caeciliae a Paschali primo, videntis apud Ciampinum. In basilica Paulina viae Ostiensis, praeter absidis emblemata restituta ab Honorio III, supersunt Leonis Magni consilio, et jussu in arcu absidem coronante viginti quatuor seniores Apocalypseos adorantes, et quatuor mystica animalia divinitatis Christi praeconium accinentia Salvatori nostro, uti Adrianus indicebat in saepe laudata epistola in oecumenica synodo VII praelecta de cultu sacrarum imaginum: cui etiam appositum nomen pontificis, et Placidiae Augustae ita legitur: In Vaticana et in Paulina sanctus Leo III (teste Anastasio, sect. 410 et 411.) scuta duo argentea [Col. 0318D] collocaverat Scripta utraque symbolo, unum quidem litteris Graecis, et aliud Latinis supra ingressum corporis; a quo scilicet symbolo omnium synodorum fides exordium ducit. Quod in his basilicis instituit Leo, singulis in altaribus hodie servamus. In Lateranensi abside Spiritus sanctus columbae specie repraesentatur (perinde ac in Vaticana supra cathedram) quatuor paradisi fluminibus imminens, Christi baptismum, et gratiam ex eo perceptam significantibus Jordanis flumine sub his apposito, tanquam per illa indicato Christi lavacro. Id ipsum baptismi symbolum in veteri musivo ad absidem Vaticanam, uti diximus, per Innocentium III restituto, videri potest apud Ciampinum in laudato opere, cap. 4, pag. 43, ubi figura ejusdem incisa est. Palma et phoenix in Lateranensi typus mortis, ac resurrectionis Christi Domini visitur, cum aliis symbolis a cardinale Raspono enumeratis lib. I, cap. 9, de Basil. Lateranensi, Palma et phoenix (vetus Christi mysteriorum [Col. 0319A] emblema etiam in nummis Caesarum Christianorum quarti et quinti saeculi, ut antiquarii norunt) perinde in Vaticani adside exhibebatur in ejusdem renovatione per Innocentium III. Ciampin. de sac. Aedif. cap 4, pag. 43 in musivi ejusdem icone non satis distincte repraesentavit: sed illa pars musivi una cum effigie capitis Innocentii III praeservata, quae hodie collocata visitur in ecclesia civitatis Poli, adhaerente palatio excellentissimo domus comitum ejusdem civitatis ducum phoenicis symbolum clare ostendit. Ad symboli apostolici complementum in presbyteriis patriarchalium Romae basilicarum plene exhibendum una cum indicatis fidei articulis, sanctissimae Trinitatis fidem, et Salvatoris nostri divinam humanamque naturam, incarnationis, nativitatis, passionis, mortis, resurrectionis mysteria complexis, recolitur ejusdem venturi judicis, et nostrae resurrectionis exspectatio in Lateranensi musivo expressa verbis apostoli Pauli cum ejusdem apostoli imagine: SALVATOREM EXPECTAMVS DOMINVM NOSTRVM J. CHR., [Col. 0319B] etc. Quin et Ecclesiae catholicae unitas, et communio exhibetur imaginibus, et epigraphe Vaticani musivi, per Innocentium III restituti, et inscriptione Lateranensi: quemadmodum apparet in alio musivo sub Coelestino I in titulo sanctae Sabinae representata per imagines et inscriptiones ECCLESIAE EX CIRCVMCISIONE, ET EX GENTIBVS sub uno Christi in terris vicario et pastorum principe collectae. Additur denique confessio postremorum symboli apostolici dogmatum remissionis peccatorum in clavibus Petro traditis, quae basilicarum patriarchalium insignia evaserunt, atque aeternae vitae in Vaticani abside Innocentiano per librum aeternae vitae in manu Christi Domini in throno sedentis juxta typum Apocalypseos (adnotante Ciampino pag. 43, ubi supra) indicatae, et per Agnum tollentem peccata mundi: tum etiam per voces Praecursoris sub hoc typo illum indicantis in Liberiana, ubi sanctus Joannes Baptista volumen explicatum dextera tenet inscriptum litteris: ECCE AGNVS DEI; [Col. 0319C] in qua etiam basilica, Altaris, et sacramentorum, necnon cathedrae, et caetera mysteriorum symbola ac documenta dogmatum per utriusque Testamenti tabulas expressa, et in conciliis generalibus producta vidimus contineri: ut plane constet, patriarchales Urbis basilicas per summos pontifices ita excultas a Silvestro ex earum fundatione ad earumdem subsecutas reparationes usque ad hanc aetatem, esse fidelibus populis veluti librum illum Apocalypseos, cap. V, a Joanne spectatum in dextera sedentis supra thronum scriptum intus, et foris, et apertum ab Agno habente septem Spiritus Dei missos in omnem terram, nempe septiformem gratiam divini Spiritus, ubique gentium in professione doctrinae catholicae, quam exponit invitantem populos ad acclamandum: Sedenti super thronum, et Agno, benedictio, et honor, et gloria, et potestas in saecula saeculorum. Et quatuor animalia dicebant: Amen. Et viginti quatuor seniores ceciderunt in facies suas: et adoraverunt viventem in saecula saeculorum. Hoc certe symbolo visionis a [Col. 0319D] Joanne descriptae in Apocalysi sanctus Leo Magnus insignivit arcum triumphalem basilicae patriarchalis sancti Pauli via Ostiensi, suo etiam nomine apposito, quod superest post tredecim ferme saecula in musivo praeservatum: cujus deinde exemplum imitatus sanctus Paschalis primus, nono ineunte saeculo, in titulis sanctae Praxedis, et sanctae Caeciliae eamdem visionem quatuor, et viginti seniorum adorantium, et coronas suas offerentium ante thronum Dei, exprimendam curavit, quemadmodum observari potest apud Ciampinum veterum monimentorum Ecclesiae Romanae tomo II, cap. 25, tabula 46 fol. 147; et cap 27, tab. 51, pag. 151. Lin. 7.— Basilicam beato Cornelio episcopo, et Martyri, juxta coemeterium Callixti via Appia. Frustra hodie quaeritur haec suburbana aedes sacra, quemadmodum et aliae complures in eodem tractu viae Appiae, et proximarum a diversis pontificibus constructae [Col. 0320A] supra coemeteria, in quibus fuerant depositi sancti decessores. Urbani, et Marci via Appia, Damasi via Ardeatina, et his similes Ecclesiae suburbanae frustra quaeruntur; cum per saecula complura barbarorum excursiones circa Urbem factae, praesertim a Sarracenis, omnia ferme deleverint sacra aedificia Urbis moenibus non inclusa. De coemeterio autem sancti Cornelii papae in proprio ejus fundo via Appia vide quae supra adnotavimus ex Bibliothecario in notis ad ejus vitam et ad S. Pium. Lin. 9.— Et liberavit totam Italiam a periculo hostium. Sancti pontificis legationem, ejusque felicem exitum Victor Tununensis integro saeculo ab eo non dissitus recenset triennio maturius, sub consulatu Asterii et Protogenis. Quin et Prosper beati Leonis notarius (uti nominatur ab Adone Marcellinum secuto), in Chronico editionis Du Chesne totidem ferme verbis retulit, quae in Victore leguntur. Lin. 10.— Hic constituit monasterium ad sanctum [Col. 0320B] Petrum, etc. Monachos multo ante Leonis pontificatum exstitisse supra jam diximus. In Urbe autem, et circa Urbem monachos ex aetate sancti Hieronymi, et monasteriorum regulas praescriptas a sancto Innocentio vidimus supra. Nondum tamen legimus aedificata fuisse a summis pontificibus monasteria prope Urbis basilicas ante Leonem Magnum. Primus itaque hujus disciplinae auctor videtur Leo in construendo prope Vaticanam monasterium sanctorum Joannis et Pauli: quem imitati sunt proximi successores. Hilarus enim ex ejus diacono electus successor anno 461, «fecit monasteria ad sanctum Laurentium, et intra Urbem ad Lunam.» (infra, num. 71.) Excepit hunc sanctus Simplicius anno 467: «Qui dedicavit basilicam beati Andreae» apostoli juxta basilicam sanctae Mariae (infra, num. 72) , nempe ecclesiam sancti Andreae (dictam Cata Barbara ), proximam basilicae Liberianae, ubi nunc sancti Antonii Aegyptii [Col. 0320C] ecclesia et coenobium visitur, et ante annos 60 super erat musivum Simplicii papae nomine inscriptum, a Ciampino edit. vet. tomo I, pag. 243. Ibidem vero fuisse monasterium post annos 250 a Gregorio II restitutum, testatur Bibliothecarius sect. 178 his verbis: «Hic Gerocomium [Gerontocomium] quod post absidem sanctae Dei genitricis ad praesepe situm est, monasterium instituit, atque monasterium sancti Andreae apostoli, quod Barbarae nuncupatur, ad nimiam deductum desertionem, in quo nec unus habebatur monachus, adscitis monachis ordinavit, ut utraque monasteria ad sanctam Dei genitricem singulis diebus atque noctibus laudes canerent.» Unde etiam discimus causas hujusmodi monasteria circa basilicas et titulos insigniores fundandi, ut scilicet monachi psalmodiae pensum diurnum ac nocturnum una cum clero persolverent in celeberrimis hisce sanctuariis. Neque in Urbe urbe tantum monasticam regulam aedificatis a se coenobiis promovit Leo, verum etiam in provinciis Occidentalibus constabilivit, [Col. 0320D] et auxit. Gloriantur enim Massilienses, sancti Victoris monasterium, quod inter Occidentalis Ecclesiae coenobia celeberrima et antiquissima memoratur, fundatorem habuisse Cassianum, Leonis Magni amicissimum: qui sancti Pachomii regulas, aliorumque Patrum Aegyptiorum in Occidentem perferens, duas quoque ecclesias una cum monasterio erexit. Easdem a sancto Leone Magno fuisse dedicatas, historici Massilienses tradunt, prae caeteris diligentes Ruffi pater et filius, lib. XI, cap. 1, num. 5. Superiorem titulo sanctorum Petri et Pauli apostolorum insignitam, inferiorem vero sub invocatione Deiparae, et sancti Joannis Baptistae; unde etiam nomen eorumdem apostolorum praetulisse affirmant, licet aetas posterior a reliquiis sancti Victoris ibidem conditis ecclesiam, abbatiam et monasterium sancti Victoris tractu temporis appellaverit. Et a Leone quidem id praestitum Cassiani precibus autumant, [Col. 0321A] ut gratiam rependeret pro insigni opere, hortatu ejusdem Leonis per Cassianum scripto, de Incarnatione Domini contra haeresim Nestorianam: quod opus ipsi Leoni dicaverat, dum diaconus Xysti III in Galliis versaretur. Probabile admodum redditur Leonem papam, dum in Galliis degeret, attente contemplatum fructus praeclaros monasteriorum, quae in Galliis viderat seminaria fieri sanctissimorum episcoporum, eadem spe disciplinae sanctioris in clero conservandae, ac promovendae per viciniam, et contubernium, ut ita dicam, monachorum, cogitasse de monasteriis apud basilicas instituendis in urbe Roma. Porro documentum illustre illius uberis fructus disciplinae in clero promotae ex monasteriorum institutione apud episcopia redditur nobis ab insigni marmore per aetatem Leonis Magni inciso in ecclesia Narbonensi, ab iisdem Ruffis edito in laudata Historia Massiliensi, cap. 1, libri X, ex collectaneis Balusii ad opera Salviani. Inscriptio talis est † DO ET XTO [Col. 0321B] MISERANTE LIM. HOC, etc. Deo, et Christo miserante, limen hoc collocatum est anno quinto consule Valentiniano Augusto VI, tertio Kalendas Decembris XVIII anno pontificatus Rustici. Rusticus episcopus, episcopi Bonosi filius, et episcopi Aratoris ex sorore nepos, episcopi Venerii socius in monasterio compresbyter Ecclesiae Massiliensis anno XV episcopatus sui, die anni quinta, et III Idus Octobris cum Urso presbytero, Hermete diacono, et eorum fequentibus coepit deponere parietem ecclesiae dudum exustae: trigesima septima die quadratum in fundamentum poni coepit, etc. Plura essent in hac inscriptione notatu digna, de epochis episcopalibus eadem aetate diligenter numeratis, de ritu reparationis ecclesiae, aliaque ejusmodi ad historiam Pontificalem comprobandam opportuna. Verum iis praetermissis, unicum illud observari cupio ad praesentis instituti argumentum pertinens, de vigore scilicet ecclesiasticae disciplinae ab episcopis Gallicanis in suo clero per eam aetatem promoto [Col. 0321C] ex monasteriorum vicinia apud sua episcopia, quae videbantur optimorum clericorum reddi seminaria, cum ex illis non semel presbyteri et episcopi sanctimonia praestantes legerentur. Rusticus et Venerius hic leguntur syncellitae. Rusticus ille est, ad quem adhuc monachum exstat sancti Hieronymi epistola 4 qui deinde presbyter Massiliensis electus fuit, demum Narbonensis Ecclesiae antistes: ad quem etiam data est celebris epistola decretalis Leonis Magni num. 92. Venerius autem ex monacho Rustici collega compresbyter primum evasit Ecclesiae Massiliensis, deinde ejusdem episcopus. Cum Rustico nominatur in epistola 52 a sancto Leone ad episcopos Galliarum data post concilium Chalcedonense, et cum Rustico subscribit in responsione collegarum ad Leonem Magnum, post hujus epistolam 51 edita. Beatus Martinus in Turonensi, Hilarius in Pictaviensi et alter in Arelatensi, Germanus in Antisiodorensi, in Lugdunensi Eucherius, in Trecensi Lupus, [Col. 0321D] aliique passim experimento suo comprobabant vel comprobaverant, quantum conferret ad optimum clerum efformandum conspectus vitae ac disciplinae regularis in monasteriis: quae proinde admovebant suis episcopiis, non secus ac Leo admovere coepit basilicis patriarchalibus in Urbe. Linea 13.— Hic constituit super sepulchra apostolorum custodes, qui dicuntur cubicularii, ex clero Romano. Praeter ostiarios, ad ministerium ecclesiae et ad aliqua altaris officia deputatos, cubicularios instituit Leo Magnus ad sepulcra apostolorum. Illis enim plerumque ad ingressum et fores ecclesiae sistendum erat; his custodienda interiora cubiculi, seu thalami ecclesiae, nempe chori, et presbyterii, aut etiam capellae, ut cardinali Baronio visum est ad annum 461, num. 11, hunc ipsum Bibliothecarii locum ita exponenti: « qui dicuntur cubicularii. Quos modo dicimus capellanos. Cubiculum enim idem fuisse apud antiquos quod hodie apud nos [Col. 0322A] capellam notavimus in Martyrologio; cum alioqui et aliquos ex cubiculariis fuisse laicos homines doceat ordo Romanus.» Addit Carolus Macer ad Dominici fratris sui Hierolexicon, in verbo Cubicularius, synonyma esse capellanus et cubicularius apud Latinos, et Παστόφορος apud Graecos, et pastophoria, chorum, et thalamum et cubilum idem significare. Cubicularios itaque à Leone institutos habendos esse capellanos, qui custodiant interiores has partes ecclesiae, capellas sive cubicula, et chori ac presbyterii ambitum circa sepulcra apostolorum. E clero igitur eligendos. Nam et ad cubiculum episcopi adhibendos clericos suasit postea Gregorius Magnus Decret. dist. 2, q. 7, c. 58, ita ut vel clericos, vel monachos ad cubilarii sui munus obeundum adhibeant, potius quam laicos. Idem esse intelligendum videtur de cubiculariis apostolorum a Leone institutis e clero. Cum enim monasterium prope basilicam principis apostolorum fundasset Leo, ut nocturnas vigilias et diurnas preces cum clero alternis, [Col. 0322B] aut junctim monachi recitarent; eosdem quoque custodes esse voluit cum clero cubiculorum seu capellarum, thalami, et chori, circa apostolorum sepulcrum statione iis attributa. In Ambrosiana basilica eadem ratio adhuc viget, quotidiana ministeria altaris et chori, tam per clericos, quam per monachos obeundi. Linea 17.— Sepultus est apud basilicam B. Petri apostoli. Depositio S. Leonis Magni apud basilicam Vaticanam illustrata fuit per complures scriptores tum veteres, tum recentes, occasione trium translationum ejusdem sacri corporis: quarum prima fuit ex adito veteris secretarii intra basilicam sub Sergio papa ejus nominis primo, annis circiter ducentis, et quadraginta post ejus obitum. Vetus inscriptio a Sergio insculpta in rei memoriam fuerat, quam ex membranis Palatinis primum exidit Gruterus in Appendice Thes inscript fol 1170, deinde card Baronius Annal tomo X in Append pag 919. [Col. 0322C] Secundae translationi ansam dedit constructio novae basilicae Vaticanae supra veterem in illa inclusam. Gregorius XIII providens, ne in fundatione molium e quibus amplissimae parastatae, maximi fornicis innituntur, et in diruendo sacello Leoniano per Sergium constructo sepulcrali ejusdem conceptaculo casus aliquis labem inferret, transferendum ducebat in patrem aliquam tutiorem. Verum dilata fuit translatio ad pontificatum Pauli V, cum moles recentionis basilicae ad eam elevationem jam esset perducta, quae citra periculum ruinae pateretur sacella perfici. Tunc vero e veteri conditorio per mensem Maium anni 1607 solemni supplicatione elatum sacrum corpus, et illatum fuit sub mensa altaris B. Mariae Virginis de columna, ibidem retinendum donec perficerentur ornamenta proximi altaris, ejusdem S. Leonis nomine insigniti, sed nondum constabiliti sub Paulo. Perfectis tandem ornamentis omnibus in eadem parte basilicae sub Clemente XI [Col. 0322D] translationis tertiae opportunitas oblata fuit mense Aprilis anni 1714, cui non modo interesse datum nobis fuit, sed etiam sacri corporis lipsana de proximo conspicere, ac venerari, et ossium in sua sede persistentium, ac vestium quibus amiciebatur figuram delineare. Id enim conferre non modice videbatur ad aliquot sacerdotalium ornamentorum dispositionem assequendam juxta usum aetatis Leonianae praesertim vero de pallio circa humeros ducto et acubus infixo, necnon de capitis integumento ex iis quae adoperto ejus feretro spectabantur. Insererem hisce notis integram historiam cum animadversionibus in plura capita ordinatis, nisi ad postremum tomum istius operis opportunius reservaretur quando ad Sergii primi vitam Bibliothecarii textus nos deducet. Monere tamen debemus, iconem sacri corporis Leonis Magni, quam ex Grimaldi autographo in archivo canonicali Vaticanae basilicae custodito fideliter expresserunt RR. PP. Henschenius [Col. 0323A] et Papebrochius in Propyleo ad tomum I Maii, non respondere prototypo; Jacobus enim Grimaldus ad Acta conscribenda selectus non potuit ita facile reddi pictor ex ea deputatione, qua declarabatur notarius. In imagine igitur cum actis delineata exhibet caput integrum sancti pontificis papali mitra rotunda contectum; sed in descriptione emendat graphii excursum. Nam aperte declarat, caput sancti Leonis consumptum fuisse, ac in ossium frusta reductum: et quidem exigua frustula, ut nos vidimus; nulla rotunda mitra (seu regno ut hodie vocant) supra illa ossium frustula apparente, sed tantummodo plicis velamenti circa verticem flexis, et ascendentibus ex eodem sinu vestium, quae utrumque humerum ac pectus velant, veluti cum illo continuatis. En ipsa Grimaldi verba ex autographo descripta, fol. 148. «Aperta igitur capsa visum fuit ab omnibus inibi circumstantibus ( nempe compluribus episcopis et canonicis quos nominat ) sacrum ipsum sancti Leonis [Col. 0323B] Magni corpus adhuc integrum ( hoc est nulla ex praecipuis partibus ossium desiderata aut loco mota, si caput excipias ) quod erat staturae palmorum septem et quartorum trium, et ut conjici poterat (licet longitudine temporis et antiquitate satis consumptum esset) sanctus hic pontifex corporis fuit gracilis et extenuati. Erat indutus pontificalibus indumentis, scilicet planeta, sive casula lata more antiquo ex purpura coloris castanei: manus habebat complicatas, et tegebantur a planeta, quae in ossa abierant. Tunicae et dalmaticae fragmenta habebat crus dextrum, et pedes in ossa itidem redacta cernebantur. Caput consumptum erat in plura fragmenta ossium, et denigratum. Conspiciebantur pontificiae mitrae reliquiae ob summam vetustatem lacerae, et offuscatae. Circa collum relucebant quaedam fila aurea; item supra manus. Remanserat super humero dextro crux parva rubri coloris, quae erat pallii pontificalis. Item aliam crucem paulo longiorem ejusdem pallii [Col. 0323C] juxta pectus in parte dextra tenebat. In medio pectoris conspiciebatur aurea una spinula pallii infixa planetae. De pallio vero nihil exstabat. Planeta pedes attingebat. Tactu cuncta dissolvebantur, tum ob materiam antiquatam, tum ob locum madentem, quamvis optime clusum,» etc. Huic descriptioni Grimaldi plane respondet conspectus post annos centum ac septem nobis oblatus ejusdem sacri corporis, ac vestium, quibus ita contegebatur, ut pectus quidem et humeri omnimodo velarentur, artus vero inferiores sub sinubus vestium earumdem, ibi tenuiorum ac multa sui parte dissolutarum apparerent evidentes. Conspiciebantur denudatae colli et lumborum vertebrae. Ossa ilion, et utriusque femoris, ac tibiarum dignoscebantur: a quarum sinistra sua fibula dimota paulisper erat, caeteris in situ suo exacte permanentibus. Capitis vero figura talis erat. Ex ossibus cranii exigua tantum frustula inter velamentorum reliquias decidua supererant. Mandibulae inferioris pars sinistra remanserat [Col. 0323D] integra ex qua dentem excidisse adnotavit illustrissimus Pauli archiater pontificius, mandante sanctissimo ad eam inspectionem adhibitus, ut pro artis peritia nominatim dictaret notario ossa quae apparebant. Processus humeri dextri deciduus et prolapsus jacebat non longe a reliqua humeri parte, quae sub vestium sinubus prominebat in suo situ. Nulla igitur portio sceleti loco dimota fuerat. Cranio tantummodo dissoluto, et caeteris paucis ossibus quae memoravimus. Dabo etiam verba a pontificio archiatro dictata notario in publicas tabulas redigenti solemnem hanc recognitionem sacrarum reliquiarum. «Ubi S. Leonis papae primi area monumenti reclusa fuit, ut venerabiles ejus reliquiae, vel corporis forma inspicerentur, rudis primo obtutu contritarum vestium, et consumptarum carnium moles apparuit. Enimvero propter saeculorum diuturnitatem adeo diminuta, et fere consumpta offendimus [Col. 0324A] membra; ut vix anatomicae, et quidem superficiali descriptioni locus remaneret. Nostram tamen haud effugit diligentiam. Capitis situs in osseorum fragmentorum congeriem elevatus, ac prae caeteris capitis partibus integrum segmentum inferioris maxillae cum dente extra alveolum super jacente, distincte conspiciebatur. Caeterum thorax, uti etiam brachia, laceris, et magna parte consumptis vestibus obvelabatur, ut minime ab invicem distingui potuerint. Colli tamen, et lumborum vertebrae suo naturali situ locatae videbantur, et circa finem sterni hinc inde duo ramenta aureae ligulae, sive alterius ornamenti vestigia adjacebant. Os ilium elatius, et utriusque femoris ossa sublatis tegumentis jamdudum laceris distincte prominebant. Tibiae quoque ad extremitates usque integrae visebantur, excepta sinistra, cujus fibula disrupta non procul a tibia locabatur. Tarsi, et metatarsi, et digitorum ossa inspicere nequivimus. Verisimillimum tamen duximus eadem vestimentorum inter et carnium cineres involuta [Col. 0324B] latere, vel sparsim capsulae pluries concussae fundo subsedisse. Duo quoque ibi fragmenta satis distincta apparuernnt, quae locata erant prope capitis situm. Horum alterum referebat claviculam, ea prorsus parte, qua humero adnectitur; alterum vero certo certius erat unum ex ossibus crani. Sed probabile admodum est, quod haec duo fragmenta e superiori trium sanctorum Leonum capsa ceciderint. Operculum enim plumbeum ligneumque capsae sancti Leonis relaxatum, et compressum a praedicta superiori capsa trium sanctorum Leonum locum dare potuit fragmentorum intromissioni.» Loquitur hic de capsa trium sanctorum successorum et cognominum Leonis Magni, secundi scilicet, tertii, et quarti, quae illorum cineres tribus loculamentis distinctis complectebatur, et imposita fuerant antiquitus supra jam descriptam sancti Leonis primi, ut fusius cognoscere unusquisque potest tum ex actis Grimaldi sub Paulo V, tum ex recentibus in [Col. 0324C] translatione sanctorum quatuor Leonum Romae impressis sub Clemente XI anno 1715. Unum erat desiderandum in illa Romana editione anni 1715, ut imago cum illis impressa desumpta non fuisset ex ea, quam Grimaldus per imperitum delineatorem fieri curaverat, descriptioni suae non respondentem, sed ex archetypo omnibus conspecto tantum efformari curasset. Hanc nos cum reddiderimus diligenter exceptam in conspectu sacri corporis die secunda Aprilis, et iterum collatam cum eodem sacro corpore die XI Aprilis, quando Clemens XI, ad arcam sancti decessoris descendit, tunc asservatam in sacello S. Nicolai, et sacro ibidem peracto, una cum pluribus eminentissimis ac reverendissimis cardinalibus, necnon illustrissimis ac reverendissimis episcopis, et praesulibus ad veneranda quatuor sanctorum Leonum corpora genibus advolutus, publicas tabulas ea de re confici jussit per Cosmum Antonium de Bernardinis publicum apostolica auctoritate, et sacrorum rituum Congregationis [Col. 0324D] notarium specialiter deputatum ab eodem summo pontifice ad acta illa excipienda, eamque imaginem approbaverit illustrissimus dominus Michael Angelus de Paulis archiater pontificius, et ab ejus secretiori cubiculo honorarius, qui ossium singulorum situm considerabat, et nomen exceptori dictabat, non abs re duximus hic inserendam. Ostendit enim ejusdem sacri corporis positum, et figuram ossium in sua sede permanentium, et vestium sinus, unde amictuum formam deprehendere non est difficile versatis in antiquitatibus Romanis, et consuetudinibus tum civilibus, tum ecclesiasticis saeculi Leoniani. Plicae enim longiores sinuatae ex infima parte tibiarum versus brachia etiam in laceris vestibus eumdem ductum retinentes ostendunt planetae veteris figuram ad talos fere demissam, et cappae episcopalis more corpus ambientem, ex qua exsertis brachiis sacris operabantur antistites ac [Col. 0325A] sacerdotes. Supra pectus vero integumentorum plurium collectio aliquid simile capitio intimo birri episcopalis ostendit, et illius mundioris quem summus pontifex supra planetam ex colli apertura rejectum sacrificans adhibet ( phanonem appellant,) ex clavicularum et juguli summitate ad cubitorum extrema pertingentem. Huic vero infixum fuisse pallium pontificale crucibus purpureis insignitum (uti in musivis Leoniani saeculi et consequentium ostendunt summorum pontificum imagines, in basilicis, ac titulis Romanis superstites) ostendit longior inaurata acus supra pectus conspecta tam à Grimaldo, quam a nobis. Velamenta vero supra caput reducta, quae in hoc tumulo plicas retinebant, ex humeris ad situm ossis bregmatis ac temporum ascendentes (licet calvaria resoluta in fragmenta ossium subsedisset), demonstrant, vel partem aliquam phanonis ex occipite reduci consuevisse more cuculli supra verticem, unde mitrae origo petenda [Col. 0325B] est, ut in dissertatione de sacris indumentis sacerdotalibus suo loco ostendam; vel aliquod velum appositum fuisse supra faciem sancti pontificis, dum ejus funus curaretur. Grimaldus memorat fol. 45, suorum Actorum ex scripto Jacobi Herculani canonici sancti Petri, in canonicali archivo asservati, die IV Februarii 1543 detectum fuisse ad sacellum sanctae Petronillae in Vaticana basilica sepulcrum Mariae uxoris Honorii Augusti, in quo conspecta sunt indumenta auro texta: inter quae recenset aureum pannum spiris compluribus ambientem caput, et praeterea alium ab eo distinctum, et faciei ac pectori impositum: unde mos illius aetatis agnoscitur in humandisprincipum et illustrium virorum ac feminarum corporibus. Verba Herculani sunt: «Memoria quod die III Februarii 1544 detectum fuit sepulcrum in sancto Petro in capella quae dicebatur sancta Petronilla, alias regum Francorum, cum novae fabricae fundamentum foderetur. Quod sepulcrum erat magnum pilum marmoreum coopertum [Col. 0325C] tabula simili crassitudinis palmi unius quart. 3, longitudinis palm. XIIII, latit. palm. XI in quo erat corpus Mariae uxoris Honorii imperatoris Constantinopolis. Quod corpus indutum erat veste ex auro, ut vulgo dicitur, Oorotirato. In capite habebat pannum aureum pluries involutum, et aliud extentum supra faciem et pectus. Quod aurum in forma panis fusum ponderavit libras triginta quinque,» etc., describit alia ornamenta cum his reperta, quae hic non recenseo; cum de velis tantum capiti injectis, et circumductis sit sermo, quorum usus in tumulandis magnatibus vigebat aetate S. Leonis, et proxime consecutis. Praeter indumenta igitur casulae, sive planetae sacerdotalis, ad pedes defluentis, et in flexum cubitorum collectae more capparum episcopalium, necnon phanonis, et pallii, et velamenti capitis more cuculli (cujus ex abscisso limbo et titulo mitra videtur exorta), conspecta in S. Leonis tumulo circa jugulum [Col. 0325D] aurea filamenta, et circa utrumque carpum, nobis indicant limbum ad insertionem capitis, et ad aperturam manicarum tunicae subdiaconalis, et dalmaticae diaconalis adhibitae non secus ac Latinis et Graecis in usu est, figura inter utrumque ritum media ex manicarum insertione colligenda. Verum de illis fusius agendi locus erit opportunior inferius peculiari dissertatione ad haec tractanda, per nos parata dum sacrum Leonis Magni corpus detegeretur: cujus figura consignabimus praesentes notas ad ejus Vitam. [Col. 0326A] Conspectus Sacri Corporis S. Leonis Magni, reserata illius Arca et iterum obsignata jussu Clementis Pp. XI diebus II et XI Aprilis MDCCXIV in ejus translatione solemni. Ex Cranio frustula exigua superperant, cum parte dimidia mandibulae inferioris. Ossa reliqua in situ permanserant (dimoto tantum superiori processu humeri dextri et fibula a tibia sinistra): quae reddebantur conspicua sub vestibus crocei coloris prae vetustate attenuatis, et more cappae tam supra caput, quam circa pectus et artus inferiores in amplos sinus decenter collectis. Supra sternum Acus inaurata ad configendum Pallium: et circa juncturas carpi et cubiti aurei limbi filamenta visebantur, Sacri Corporis longitudo erat palm. Romanorum 7 3 4.![[Tabula Paschalis]](../assets/FIGURES/1280313A.bmp)
[Tabula Paschalis] [Col. 0313D] ![[Tabula Paschalis]](../assets/FIGURES/1280315A.bmp)
[Tabula Paschalis] [Col. 0315D]
![[Figure]](../assets/FIGURES/1280326A.bmp)
[Figure]
[Col. 0325D] Num. 66, lin. 16.— Ubi et damnaverunt Eutychem, Constantinopoli coram tribus legatis apostolicis CL Patrum concilium cogitur, in quo anathema prolatum adversus Eutychetem, qui dicebat, in Christo Domino ante incarnationem duas fuisse naturas, post incarnationem unam tantum naturam; et contra Nestorium, qui asserebat Dominum Jesum Christum [Col. 0326D] ex Maria Virgine, hominem tantum, non etiam Deum natum. Num. 67, linea 8.— Ambulavit ad regem Hunnorum nomine Athilam. Athila post cladem in campis Cathaloniae susceptam juxta Tolosam, cruentus Italiam petit. Aquileiam in limitibus Provinciae sitam triennium obsedit; cumque rebus desperatis obsidionem solvere cogitaret, vidisset ciconias ex urbe in agrum [Col. 0327A] suos pullos deferentes, auspicio motus, acrius urbem oppugnatam tandem cepit, diripuit, et incendit: nulli hominum generi parcens, Flagellum Dei se vocans. Ticinum atque Mediolanum, regias urbes, excidit. Inde vastatis circumcirca pluribus locis, cum Romam quoque pararet evertere, Leo Magnus papa, adhortante Valentiniano imperatore obviam processit, eumque adeo mitem reddidit, ut illico, promissa pace firmissima, ultra Danubium non rediturus perrexerit: territus duorum virorum minantem mortem, strictis ensibus super ejus caput, nisi pontificis sancti verbis acquiesceret. Crediti sunt Petrus et Paulus fuisse, qui in re tanta Italiae et Romae praesidio fuere. Ex hac Aquileiensi eversione Veneti insulas transmigrarunt, atque Patavini rivum altum occuparunt, et ita Venetiae intra aquas habitari, et condi coeperunt.
[Col. 0327A] Num. 66, linea 3.— Hic invenit duas haereses. [Col. 0327B] Alias quoque reperit ac repressit ex Pagio memorandas. Devastata a Vandalis Africa complures Manichaei Romam venerant, ibique catholicis admisti latentes conventus agebant, et plures impia sua doctrina seducebant. Primus Leonis congressus adversus illos fuit, et plurimos diligentia ejus detectos narrat Prosper sub consulibus anni 443. Eorum libri innumeri Romae combusti et ex ipsis Manichaeis plures ad sanitatem revocati. Tum anno sequenti 444. S. Leo epistola 7 quae alias erat 2 ad episcopos per Italiam, data III Kalendas Februarii, plurimos Manichaeorum vigilantia sua in urbe Roma detectos esse, et pari ab eis sollicitudine investigandos admonet. Haec epistola per provincias ad omnes episcopos missa est, cum Idacius illorum temporum aequalis scribat: Per episcopum Romae tunc praesidentem gesta de Manichaeis per provincias diriguntur. Anno postea quadringentesimo quadragesimo septimo eosdem Manichaeos in Hispania [Col. 0327C] repressit, et Priscillianistas, quorum errores partim erant cum Manichaeis communes, partim proprii. Illam autem Priscillianistarum sectam contrivit, data ad Turribium Asturicensem episcopum epistola 93, in qua singula hujus sectae capita seorsim conterit, ac Turribium, episcoposque Gallaeciae et Lusitaniae ad concilium vocat, ut simul videant, quid adversus gliscentem haeresim agendum sit. Hanc Leonis epistolam legant, qui impios Priscillianistarum mores nosse voluerint. Non solos Manichaeos et Priscillianistas. sed etiam Pelagianos S. Leo insectatus est. Linea 10.— Cum chirographo sancti archiepiscopi Leonis. Sedente sancto Leone exorta est Eutychiana haeresis, cujus initium et concilia contra eum celebrata hic compendiose exhibenda. Eutyches presbyter, archimandrita, seu abbas celeberrimi cujusdam in urbe regia Constantinopoli monasterii, teste Liberato cap. 2 ex nimio in Diodorum Tarsensem, et [Col. 0327D] Theodorum Mopsuestenum olim episcopos odio, lapsus est in blasphemam impietatem Apollinaris, «mysterii Incarnationis dogma corrumpens, et divinitatem Unigeniti, et humanitatem vocans unam naturam, commistionemque et confusionem asserens factam, et salutarem passionem ipsi incommutabili Deitati adnectens,» ut scribit Facundus lib. VIII, cap. 5, exhibens fragmentum epistolae domni episcopi Antiocheni ad Theodosium imp. Asserebat itaque Eutyches Christum esse ex duabus naturis, sed non in duabus, id est, duas fuisse ante unitionem naturas, unicam postea: unde illud consectarium, Christum consubstantialem nobis non esse secundum carnem. Cum autem dicta domni Antiocheni ad Theodosium imp. epistola scripta sit anno circiter quadringentesimo quadragesimo secundo, Eutychianae haeresis initium ab eo anno repetendum; unde sanctus Anastasius Synaita scribit: «Annis circiter post (Ephesinum scilicet concilium) decem [Col. 0328A] Eutyches quidam archimandrita Constantinopoli exortus, qui diceret totum Christum esse naturam unicam.» Gelasius papa in epistola 16 ad episcopos Dardaniae, initium haeresis Eutychianae ab anno quadringentesimo quadragesimo octavo repetit; quia eo anno Eutyches in judicium vocatus est apud Flavianum episcopum Constantinopolitanum, accusante Eusebio Dorylaei in Phrygia Salutari episcopo, Eutychetis amico, cujus rei meminit Breviculus Eutychianistarum: «Cum Eutychem Eusebius Dorolytanus episcopus suadere talia reperisset, zelo fidei, quem etiam, cum agens in rebus esset, ostendit (ipse enim Nestorium quoque in tempore reprehendit in Ecclesia res sacrilegas praedicantem), detulit ad Flavianum episcopum.» Accusatio summopere Eutychetem offendit, quare apud S. Leonem questus est, quod Nestoriana haeresis quorumdam rursus studiis pullularet. Leo ejus zelum laudavit, ac benigne rescripsit, XII Kal. Martii anno quadringentesimo [Col. 0328B] quadragesimo nono. Hinc Acta quinti concilii aiunt: «Leo sanctae memoriae papa antiquioris Romae, et suscepit Eutychetem, et rescripsit, comprobans eum, et tamen postea condemnavit, et anathematizavit eum, ut haereticum.» Sed antequam ad judicium episcopale deferretur Eutyches, jam ad Theodosium imp. delata fuerat a domno Antiocheno episcopo accusatio de reviviscente Apollinaris haeresi, Eutychetis industria et artibus, ut constat ex citata domni synodica epistola ad Theodosium apud Facundum lib. VIII, cap. 5, ex qua discimus quinam fuerint illi quos Eutyches apud S. Leonem tacite infamabat, tanquam Nestorii sequaces et patronos: clarum est enim eum de Domno, et Theodoreto, et aliis hujusmodi loqui, qui de anathematizatis per Eutychen Diodoro et Theodoro apud Theodosium conquesti fuerant. Coacta est illico Constantinopoli a Flaviano episcopo synodus, sub die VI Idus Novembris anni quadringentesimi [Col. 0328C] quadragesimi octavi, non quidem ordinaria, sed ex iis solis episcopis qui reperti sunt in comitatu. Occasionem cogendae synodo dedit orta quaestio inter Florentium Sardorum episcopum, Lydiae metropolitanum, et duo suae provinciae episcopos: quia finita actum est de Eutychete, qui olim Nestiorianae haeresi profligandae cum sancto Dalmatio monacho navarat operam. Eutyches saepius ab Eusebio Dorylaei episcopo amice admonitus de abjiciendo errore, in eo obstinate perstiterat, cumque etiam in synodo duas quidem asseruisset naturas ante unionem, unam vero post unionem, damnatus est a synodo, nequidquam obtinente Chrysaphio eunucho, imperii administro quem minus Eutychetis amor, quam Flaviani odium urgebat. Subterfugit judicium haereticus, qui tamen ex scriptis suis convictus est. Synodus septem actionibus completa, eique subscripsere episcopi omnes numero triginta duo et archimandritae numero viginti tres. Episcopi hac [Col. 0328D] formula subscripserunt: Basilius episcopus N. judicans subscripsi, archimandritae vero: N. presbyter et archimandrita, subscripsi in depositione Eutychetis, quia scilicet episcopi conciliis adsunt ut judices; abbates vero ut honorifici spectatores: illi sententiam dicunt; isti sententiae ab episcopis latae assensum praebent. Porro Eutychetis ut haeretici sententia prolata est his verbis: «Lacrymantes et lugentes perfectam ejus perditionem decrevimus per Dominum nostrum Jesum Christum ab eo blasphematum, extraneum eum esse ab omni officio sacerdotali, et a nostra communione, et primatu monasterii.» Eutyches cum auctoritate Chrysaphii et tutela Theodosii Augusti doctrinam suam tectam, sartamque non cerneret, ad Romanum pontificem confugit, quod absentem circumvenire in proptu esset. Ejus litterae leguntur in synodico adversus tragoediam Irenaei a Christiano Lupo publicato cap. 222. In earum fine ait Eutyches: «Subjunxi autem his litteris [Col. 0329A] meis utrumque libellum, et eum, qui ab accusatore meo oblatus est synodo, et qui a me quidem gestus est, non tamen susceptus.» Sed in ea epistola nulla mentio de Eutychetis appellatione. Tum caput 223 ejusdem synodici continet libellum contestatorium ab Eutychete propositum in Constantinopolitana urbe, ut docent verba Leonis in epistola VIII ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum. Sanctus Leo, de his quae Constantinopoli gesta erant, non admonitus a Flaviano, ne vel innocentem condemnaret, vel reum absolveret, ad Theodosium imperatorem Flavianumque scripsit. Protinus ad summum pontificem rescripsit Flavianus, et acta Constantinopolitanae synodi in causa Eutichetis, simul cum epistola ad eum misit. Acceptis Flaviani litteris, Leo opem, operamque suam adversus Eutychetem pollicetur; et per illustrem virum Rhodanum epistolam misit, quam primum Quesnellus publicavit ordine XXII, quam et secuta est alia ad Theodosium, quae ordine est XXIII, in qua [Col. 0329B] Nicaenae fidei se inhaerere profitetur, Nestorii et Eutychetis dogmata condemnat, postulatque synodum intra Italiam congregari. In ea ampliores litteras promittit per Flaviani nuntium perferendas; fuitque illa celebrata adeo ad Flavianum epistola, alias ordine X, nunc XXIV, laudata Chalcedone, Patribus approbata, et retenta ad fidem Ecclesiae de incarnatione Christi explicandam, ut ea, quasi Lydio lapide, sincera adulterinaque fides probetur. Ea epistola olim integra in Ecclesia Romana legebatur tempore Adventus, quod etiam in ecclesiis Galliarum factitatum esse eruit Quesnellus ex mn. codice bibliothecae Regiae. Eam anno quadringentesimo quadragesimo nono detulerunt legati Leonis papae ad pseudo synodum Ephesinam, de qua mox. Interea Eutyches supplices libellos dat imperatori, actaque synodi Constantinopolitanae diminuta, falsataque arguit. Imperator Chrysaphii Eunuchi sermonibus deceptus, retractari acta jubet, et videre an [Col. 0329C] quid omissum, mutilum, adulteratumque reperiatur. Quamobrem eosdem episcopos, qui superiorem synodum Constantinopoli celebrarant, jubet iterum anno quadringentesimo quadragesimo nono cogi, sed illis Thalassium episcopum Caesareae in Cappadocia praeficit, amoto Flaviano Constantinopolitano, cui jus sedendi aufertur. Quinto itaque Idus Aprilis coepta est synodus: ad examen Acta revocantur; nihil depravatum aut immutatum reperitur, omniaque uti gesta erant, ita scripta esse omnes approbant. Eutyches, dum hac via omnes aditus interclusos intelligit, Dioscori episcopi Alexandrini, Flaviano inimici, patrocinium implorat. Dioscorus ad imperatorem scribit, aliamque synodum postulat, cui per litteras imperatoris jubetur praesidere, rejecto ex illo coetu Theodoreto, qui Dioscoro infensus erat, et Eutychianae doctrinae aperte contrarius. Indicta est itaque synodus apud Ephesum tertio Kalendas Aprilis anni quadringentesimi quadragesimi noni, [Col. 0329D] antequam retractarentur acta concilii Constantinopolitani anno 448 celebrati, ut ad Kalendas Augusti inciperetur. Ad illam S. Leo, ab imperatore invitatus, legatos misit Julium Puteolanum episcopum, Renatum presbyterum tituli Sancti Clementis, et Hilarum diaconum. Synodus incoepta est die tantum octava mensis Augusti, eique interfuere centum triginta episcopi, praeseditque Dioscorus Alexandrinus. Eutyches introductus continuo confessionem fidei proposuit, falsitatis et simulationis plenam, ac ambage verborum perplexam. Retractata deinde acta ejus condemnationis isque declaratus innocens et solutus ab excommunicationis vinculo. Flavianus vindex fidei condemnatur, cum Eusebio Dorylaei episcopo; plurimique pontifices proscripti condemnatique, inter quos Ibas Edessenus episcopus, Theodoretus Cyrensis, et ultimus omnium Domnus Antiochenus. Imo cum omnia susque deque gererentur, et episcopi convocati, intentato quasi faucibus gladio, ejusmodi [Col. 0330A] decretis subscriberent, et contra jus et aequitatis leges omnia fierent, Flavianus qui ad summum pontificem appellaverat, non modo injuriis, sed et verberibus plagisque affectus, Epipae, quae civitas est Lydiae, quo in exsilium amandatus est, seu superveniente, seu ingesta morte spiritum Deo reddidit eodem anno 449 ut habet Marcellinus in chronico. In tanta rerum desperatione legati Leonis papae obfirmate restiterunt conatibus haereticorum adversus condemnationem Flaviani, indeque in custodiam dati. Ex quibus gestis jure praedatoria, aut latrocinalis, haec synodus appellata est. Hilarus diaconus, Leonis papae legatus, cum post infinita superata vitae discrimina ex Ephesina pseudosynodo se subduxisset, Romamque advenisset, a Leone papa excipitur, qui audita rerum ut evenerant narratione, concilium Romae coegit, in quo quidquid Ephesi fuerat actum, damnavit ac rescidit. Crebris deinde institit litteris, Theodosium et Pulcheriam Augustam urgere, ut unanimi consensu [Col. 0330B] synodus altera, qua Ephesinam ignominiam et labem deleret, intra fines Italiae cogeretur. Sed et cum multis Italiae episcopis obviam prodiit Valentiniano Augusto, qui cum matre Galla Placidia, et conjuge Eudoxia, religionis causa Romam ad apostolorum limina veniebat, et tum eas, tum Valentinianum orando compulit, uti Theodosio scriberent, efficerentque, ut alio rursus concilio, quae Ephesi perperam gesta fuerant, retractarentur. Verum Eutychianis fabulis ac dolis irretita Theodosii mens, nullis litteris, nullis precibus, nulla suorum necessitudine flecti potuit. Quin potius publicis legibus Flavianum damnavit, Ephesinamque praedatoriam synodum Nicaenae jussit aequari. At neque leves, neque seras tanti facinoris poenas dedit. Siquidem non multo post dum equitaret, collapso equo graviter elisus, atque mortuus est die vigesima octava mensis Julii anni quadringentesimi quinquagesimi, nullo haerede relicto. Theodosio imperatore mortuo, Pulcheria Augusta [Col. 0330C] ejus soror, suffragante senatu et exercitu, Orientis imperium et se ipsam in matrimonium dedit Marciano clarissimo senatori, genere Thraci et filio viri rem militarem exercentis. Marcianus ubi imperium suscepit, sancti Leonis hortatu de concilio generali cogendo cogitavit, interimque Constantinopoli synodum haberi jussit, in qua lecta celeberrima illa epistola S. Leonis alias 10, nunc 24, ad Flavianum, quam omnes sua subscriptione confirmarunt. Ad alios deinde metropolitanos missa, qui cum suae provinciae episcopis eam approbarunt. Anathema dictum Nestorio et Eutychi, et eorum haeresis Constantinopoli proscripta, ut testatur S. Leo in epistola 68 ad Paschasinum Lylibaetanum, data mense Julio anni 451. Sed falsum est quod scribit Baronius, et post eum auctor anonymus Delectus actorum Ecclesiae universalis seu novae Summae Conciliorum, in ea nempe synodo vetitum esse, ne Dioscori Alexandrini, Juvenalis Hierosolymitani, et Eustathii Berythi [Col. 0330D] episcoporum nomina ex dyptichis recitarentur: sanctus enim Leo in epistola LX alias XL ad Anatolium episcopum Constantinopolitanum, Idibus Aprilis anni 451 etiam data, ait: «De nominibus autem Dioscori, Juvenalis, et Eustathii ad sacrum altare non recitandis dilectionem tuam haud decet custodire, quod nostri ibidem constituti faciendum esse dixerint.» Quare, ut recte notat Quesnellus, Leo ad Anatolium scribit, non tanquam de re gesta, sed tantum definienda a suis legatis cum Anatolio. Licet S. Leo differri synodum oecumenicam, et in Italia fieri optaret, Marcianus tamen imperator, necessitate rerum et votis Orientalium sollicitatus, synodi indicendae consilium coepit, et edicto suo jussit episcopos ad Nicaeam civitatem proximis Kalendis Septembris anni quadringentesimi quinquagesimi primi advenire. Sanctus itaque Leo, acceptis imperatoris litteris, extemplo de legatis mittendis cogitavit, ad eumque scripsit epistolam LXIX, alias XLIX, [Col. 0331A] significavitque se legatos mittere, ad vices suas implendas, Paschasinum Lylibaei episcopum, Bonifacium presbyterum, et Julianum Coensem. Data epistola VI Kalendas Julii. Praefatis legatis postridie duos alios adjunxit, Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum. Interim cum Attila Hunnorum rex in Galliis victus fuisset, et Orientem versus iter coepisset, totumque Illyrium perturbari ob imminentium barbarorum metum, ex litteris praefectorum accepisset imperator, neque Nicaeam posset se conferre, concilium Nicaea Chalcedonem, quae Constantinopoli septem tantum stadiis abest, transtulit; eamque episcopis insinuavit, edicto dato X Kalendas Octobris. Translationi huic etiam occasionem dedit obsecratio legatorum apostolicae sedis, qui imperatorem enixe rogaverant, ut adesset sancto concilio, protestati se, ipso absente, illuc non venturos. Ista constant ex epistolis Marciani imperatoris ad synodum, quae Nicaeam convenerat, relatis part. I concil. [Col. 0331B] Chalced., num. 41 et seq.; ex Liberato cap. 13 Breviarii, et ex Evagrio lib. II, cap. 2. Porro synodum a Marciano Augusto primum Nicaeam convocatam, deinde ab eodem Chalcedonem translatam consentiente sancto Leone, recte probat Natalis Alexander saeculo V, dissert. 11, pag. 2, ubi et ostendit eumdem S. Leonem synodo praefuisse per legatos Paschasinum Lylibaetanum et Lucentium Asculanum episcopos, et Bonifacium presbyterum, quibus Julianum Coensem, ut consiliorum participem, potius quam legationis socium adjunxit. Incoepta est synodus octavo Idus Octobris anni Christi quadringentesimi quinquagesimi primi, in amplissima sanctae virginis et martyris Euphemiae basilica, in civitatis suburbiis sita. Actione secunda de fide agi coeptum est. Publice recitatum Nicaenum, Constantinopolitanumque symbolum; deinde Cyrilli ad Nestorium et Joannem Antiochenum litterae, cum pax inter eos inita est: tum [Col. 0331C] S. Leonis ad Flavianum epistola, cui illis verbis acclamaverunt episcopi: Petrus per Leonem ita locutus est: Apostoli ita docuerunt. Actione quarta reditum est ad constabiliendam fidei formulam, et ad Leonis epistolam. Rogati Patres quid de ea epistola censerent, suo simul ordine responderunt, symbolis Nicaeno et Constantinopolitano consentaneam esse, necnon fidei a sancto Cyrillo in epistolis expositae, ideoque se illi subscripsisse. Actio undecima, quae est de Domno Antiocheno episcopo, non est commentitia ut arbitratur Quesnellus dissert 11 in Opera S. Leonis. Nam Baluzius in Praefatione ad concilium Chalcedonense num 32 et seqq eum hac in re deceptum esse solide demonstrat, et ad omnia ejus argumenta respondet. Domnus Antiochenus episcopus ab episcopis Ephesinae synodi latrocinalis depositus est, in ejusque locum ordinatus Maximus ab Anatolio episc. Constantinopolitano, [Col. 0331D] jubente Theodosio imperatore. Omnia hujus latrocinii acta in irritum misit sanctus Leo, restituit episcopos qui e suis sedibus dejecti fuerant: Domnus unus ab eo non est restitutus; imo confirmatus est episcopatus Maximi, qui ipsi superordinatus fuerat. Domno vero annuum ex Ecclesiae Antiochenae facultatibus, permittente synodo, concessit Maximus. Lin. 23. Hic firmavit frequenter suis epistolis synodum Chalcedonensem, etc. In actione decima quinta, Constantinopolitanae Ecclesiae clerici petiere, ut de sede Constantinopolitana Patres aliqua constituerent. Legati dixerunt id sibi non esse in mandatis; judices vero pronuntiarunt rem esse synodi, statimque ex ea discessere, et eos legati secuti sunt. Patres nihilominus, utrisque absentibus, complures canones condiderunt. Graeci codices habent 30, Latini 28, ex quibus vigesimus octavus confirmat patriarchica privilegia, a concilio primo Constantinopolitano sub [Col. 0332A] Damaso, Ecclesiae Constantinopolitanae concessa, ut scilicet, primo post sedem Romanam honore frueretur, jusque et potestatem haberet in Thraciae, Ponti et Asiae dioeceses, earumque metropolitas, et barbarorum insuper episcopos ordinaret. Id postquam audivere legati apostolici in actione decima sexta et ultima, Kalendis Novembris habita, postularunt ut relegeretur canon de sede Constantinopolitana, se absentibus conditus. Eo recitato, cum omnium fere Patrum subscriptionibus, Lucentius sedis apostolicae legatus, judices interpellans dixit: «Primo gloria vestra perpendat, qua circumventione cum sanctis episcopis gestum sit, ut non conscriptis canonibus, quorum mentionem fecerunt, subscribere sunt coacti.» Conclamaverunt omnes: Nemo coactus est. Quia vero de canonibus erat controversia, judices jusserunt ut canones ab utraque parte proferrentur, quod postquam factum fuit, hi canonem iterum recensitum sua firmaverunt auctoritate, Patribus acclamantibus: Haec justa sententia; [Col. 0332B] haec omnes dicimus, etc. Sed reclamavit Lucentius apostolicae sedis legatus, et merito: unde S. Leo huic definitioni vehementer succensuit; utpote quae Nicaenos canones evertens, nitatur reprobato Constantinopolitani primi concilii tertio canone, et falso asserat Romanam Ecclesiam, non nisi accepto a Patribus, quod in universam Ecclesiam habet, potiri primatus privilegio: hinc eodem Constantinopolitanam sedem, utpote cum Romana factam jam aequalem, donandam esse. Quare S. Leo, sicut eorum, quae adversus haereticos ilii decreverant, fuit constantissimus approbator, ita se ambitionis acerrimum praebuit vindicem, haudquaquam passus, Ecclesiarum jura, quae a Nicaenis Patribus constituta fuerant, commutari. Itaque canonem illum 28 improbavit, qui et e numero canonum expunctus est a Graecis ipsis. Canones vero caeteros concilii tacito saltem consensu approbavit, cosque Ecclesia recepit universa. Porro synodus a 630 Patribus [Col. 0332C] celebrata, ineunte mense Novembri anni 451 absoluta. Lin. 25.— Episcopis per Orientem epistolas octodecim. Anno quadringentesimo quinquagesimo tertio sanctus Leo scripsit ad Julianum episcopum Coensem, ut vice sua functus assumeret specialem curam, ne haeresis, vel Nestoriana, vel Eutychiana in aliqua parte revivisceret. Ea epistola, alias 56, nunc est 86. In epistola vero ad Marcianum imperatorem 84, de eodem Juliano loquens Leo ait: «Vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi: atque propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset, exegi.» Data ea VI Idus Martii Opilione V. C. cos. ideoque anno Christi 453. Quibus ex verbis et similibus Marca lib. V de Concordia, cap. 15 et seqq., et Quesnellus in Notis ad easdem epistolas, vicariorum, seu, ut nunc loqui consuevimus, nuntiorum sedis apostolicae in comitatu agentium, orginem deducunt. Qua in institutione, [Col. 0332D] orientalium patriarcharum morem secutus est S. Leo; illi enim apocrisarios ad imperatores Orientis destinarunt ab eo tempore, quo sedes imperii Byzantium translata. In multis tamen Leo sese ab eisdem pro sua praerogativa discrevit. Viderat sanctus pontifex per novam Nestorii haeresim orientales Ecclesias diris procellis jactatas, vix et ne vix quidem per concilii Ephesini definitiones quievisse. Non ignorabat etiam Constantinopolitanum antistitem canone secundi concilii generalis fretum, totis viribus amplificandae potestati suae incumbere, nec prius molitionibus suis finem positurum, quam sibi majores primates subjecisset; quibus subjectis timendum erat ne de minuenda pariter Romanae sedis auctoritate aliquando cogitaret. Quare existimavit, aliquem in urbem regiam mittendum, qui fidei et ecclesiasticae paci vigilaret, ageretque apud imperatorem, de compescendis conatibus eidem fidei, ac paci contrariis. Clericis aut presbyteris apocrisariorum [Col. 0333A] munus creditum fuit priori aevo, eamque ob causam imprimis institutum, edictisque imperatorum sancitum, ne ad comitatum venirent episcopi, quod ex Justiniani Novella 6, cap. 11 manifestum est: nunc saepe episcopis munus illud committitur. Sed de legatis, apocrisariis aut responsalibus Romanorum pontificum ad imperatores, pro negotiis universalis Ecclesiae procurandis, legendus Marca laudatus. De origine vero nuntiorum apostolicae sedis in comitatu Francorum regum vide dicenda in Gregorio III. Num. 67, linea 1.— Hic renovavit post cladem Vandalicum, etc. Anno quadringentesimo quinquagesimo quinto Genserico Vandalorum regi urbem Romam improviso aggredienti et ingredienti S. Leo occurrit, ipsumque pluribus allocutus, obtinuit ut igne et ferro, quo civitatem delere parabat, abstineret, sola direptione contentus, ut refert Prosper in Chronico: Romanam urbem omni praesidio vacuam Gensericus obtinuit, occurrente [Col. 0333B] sibi extra portas sancto Leone episcopo, cujus supplicatio, ita eum, Deo agente, lenivit, ut cum omnia potestatis ipsius essent, tradita sibi civitate, ab igne tamen et caede, atque suppliciis abstineretur. Post quatuordecim igitur dies secura et libera scrutatione omnibus opibus suis Roma vacuata est: multaque millia captivorum . . . cum regina et filiabus ejus Carthaginem abducta sunt. Tres primarias basilicas a direptione defendit sanctus pontifex. Nam cum resarciendis damnis post cladem animum adjiceret, argentea et magni ponderis vasa, olim tribus basilicis Constantinianae, sancti Petri, et sancti Pauli a Constantino data conflari jussit, et per titulos Urbis distribui, ut habet liber Pontificalis, qui et complures basilicas ejus pietate et sollicitudine aedificatas, instauratasque memorat. Linea 17.— Sepultus est ad basilicam B. Petri apostoli, etc. Postquam sanctus Leo annos viginti unum, mensem unum, et dies tredecim sedisset, ad Deum migravit [Col. 0333C] die quarta mensis Novembris anni quadringentesimi sexagesimi primi, ut probat Annotator Baronii ad eum Christi annum, ubi et ostendit a tempore tantum Gregorii XIII festum ejus diei XI mensis Aprilis affixum fuisse. Sepultus est in basilica sancti Petri, ut habet liber Pontificalis. Tres postea ejus reliquiarum translationes factae sunt. A quo pontifice prima fuerit facta, ignoratur; sed secunda facta est a Sergio papa hujus nominis primo, anno 688 quarto Kalendas Julii, indictione prima, quod constat ex ejus epitaphio, in quo legitur: Depositus III Idus . . . . . et iterum translatus huc a beato papa Sergio IV Kal. Jul. indict. I, et in codice ms. Virdunensis coenobii sancti Vitonis apud Mabillonium tom. II Analect. pag. 431 additur: Sedit in episcopatu annos viginti unum, mensem unum, dies tredecim. Tertia ejusdem sancti pontificis translatio peracta est a Paulo V. Henschenius enim ad diem XI mensis Aprilis quo colitur, recitat Historiam elevati et translati corporis ejus ex ms. catalogo Ecclesiae sancti Petri in quo legitur: [Col. 0333D] «Sacrum ipsum corpus una cum ossibus aliorum Leonum, Secundi, Tertii, et Quarti solemni ritu in novum templum translatum fuit, memorata die XXVII Maii, Dominica infra octavam Ascensionis 1607, post cantatas vesperas. Huic translationi praesentes fuerunt,» etc. Sanctissimus dominus noster Paulus papa V voluit videre corpora eorumdem sanctorum, viditque illa multo animi sui solatio. In ea Historia etiam legitur corpus sancti Leonis M. ante hanc translationem conditum fuisse in capsa lignea, in qua quiescebat corpus beatissimi Leonis Magni papae Primi a Sergio I reconditum.
[Col. 0333D] Num. 66, linea 1.— Leo natione Tuscus, etc.; et lin. 21.— Multas epistolas fidei, etc. S. Leo nominis primus appellatur Magnus ex eo quod inter [Col. 0334A] pontifices emineat merito singulari, et instructus cum esset dotibus universis ad maximum pontificem efformandum necessariis, earumque exercendarum occasiones nactus sit plurimas, ad summum laudis culmen pontificatus gloriam evexit. A suae administrationis exordio satis ostendit, sibi apprime notam fuisse amplitudinem ac sublimitatem muneris sibi demandati: quippe qui a sacrificiis Dominicae laudis inchoandum esse censuit, implorato divino auxilio (serm. de Assump. sua) atque iis confisus viribus, quas in apostolorum Principe a Christo Domino solidatas fide perpetua, haereditas cathedrae ad successores transmittit: «Et sicut permanet quod in Christo Petrus credidit; ita permanet quod in Petro Christus instituit (sec. serm. 2) cujus etiam dignitas (ait) in indigno haerede non deficit . . . quem non solum hujus saeculi praesulum, sed et omnium episcoporum noverint esse primatem.» Hanc igitur maximam potestatem et asseruit et exercuit, tum in [Col. 0334B] haeresibus damnandis atque evellendis (cap. 1) tum in fide ac disciplina catholica stabilienda (cap. 2) . Praeclarum illud circa fidem, quod primus expressum ac formale testimonium in Ecclesia reddiderit de sancti Spiritus processione a Patre ac Filio, epist. 93 ad Turribium Asturic., cap. 1 de summa Trinitate ita scribens: «Quam impie sentiant (Priscillianistae) etc . . . . tanquam nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit.» (Somier pag. 268, tomi II) disciplinae autem, ac traditionum, et canonum vindicum se praebens, praesertim in administratione sacramentorum, abusum removet exigendi a poenitentibus publicam confessionem occultorum criminum; «cum reatus conscientiarum sufficiat solis sacerdotibus indicari confessione secreta, epist. 80, sufficit enim illa confessio, quae primum Deo offertur, tum etiam sacerdoti, a quo pro delictis poenitentiam peccator accipit.» Solemnem baptismum administrari vetat extra dies constitutos Paschatis et Pentecostes. Ibi leges et praxim [Col. 0334C] reconciliandi poenitentis tradit vi aegritudinis a vocis officio impeditos epist. 91, c. 5. Ordinationes vero episcoporum juxta limites a decessoribus suis unicuique constitutos ita vetuit perturbari per sanctos etiam antistites qualis erat Hilarius Arelatensis; ut Viennensem inter et Arelatensem provinciam certos terminos fixerit, attributis Viennensi vicinis quatuor oppidis, Valentiae, Tharantesiae, Genevae, et Gratianopoleos; reliquis vero civitatibus ejusdem provinciae (Narbonensis Galliae) Arelatensi assignatis epist. 109. (Somier lib. V, cap. 3.) Linea 20.— Beatus vero Leo direxit fidei catholicae tomum et exposuit. Nempe epistolam illam dogmaticam ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum, quae post symbolum Nicaenum, et Constantinopolitanum, recitatum actione secunda in concilio Chalcedonensi, acclamationibus Patrum suscepta est, normam rectae fidei in eadem esse testantibus. Haec Patrum fides, haec apostolorum fides. Omnes ita credimus: [Col. 0334D] orthodoxi ita credunt. Anathema ei qui ita non credit. Petrus per Leonem ita locutus est. Apostoli ita docuerunt. Praestat autem summatim saltem recensere ordinem gestorum ad ea praemissorum, ut auctoritatis pontificiae ubique custoditae, et providenter adhibitae, exemplum clarissimum elucescat, juxta ea quae attigimus in dissertatione analytica primatus S. sedis inter Prolegomena hujus tomi, art. 6. Eutyches archimandrita, seu praefectus monasterio in regia urbe Constantinopoli, novam haeresim procudit dum contra Nestorianam invehitur. Cum enim Nestorius duas personas in Jesu Christo impie assereret, una scilicet aeterni Filii Dei, alteram vero a se confictam Virginis Mariae Filii tanquam a priori diversam, Eutyches opinatus est, huic errori oppositam veritatem sese invecturum, si unicam quoque in Christo naturam, quemadmodum una est persona, doceret: «Multos igitur in impietatem propriam praesumpsit inferre (ut Flavianus ad S. Leonem scribit) [Col. 0335A] dicens: ante inhumanationem quidem Salvatoris nostri J. C. duas naturas esse, divinitatis et humanitatis: post unitionem vero unam naturam factam. . . Adjecit autem et aliam impietatem, dicens: Corpus Domini, quod ex Maria factum est, non esse nostrae substantiae, neque humanae conspersionis; sed humanum illud quidem vocat, non tamen nobis consubstantiale, neque genitrici ejus secundum carnem,» etc. Novus hic haeresiarcha damnatus fuit in concilio Constantinopoli habito tanquam renovator errorum Valentini et Apollinaris: et cum pertinax in assumptis erroribus recusaret ab iisdem recedere, communione privatus, et exauctoratus fuit munere presbyterii, et regimine monasterii privatus. Eutyches ad sedem apostolicam appellatione interposita, sese falso insimulatum haereseos jactans contestatorios libellos adversus Eusebium episcopum, a quo accusabatur, proponere compulsus est. Per eunuchum Chrysapium ita se insinuavit Theodosio principi, ut litteras ab eo impetravit, quibus Leoni [Col. 0335B] papae commendaretur. Tentavit etiam Occidentales episcopos praeoccupare adversus S. Flavianum, a quo fuerat depositus, quos inter S. Petrum Chrysologum praevenire studuit, sed irrito conatu; nam S. archiepiscopus ita rescripsit ad Eutychen: «In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his, quae a beato papa Romanae civitatis scripta sunt, obedienter attendas: quoniam B. Petrus, qui in propria sede et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei extra consensum Romanae civitatis episcopi causas audire non possumus.» Cum ex litteris imperatoris novisset B. Leo turbas in Ecclesia Constantinopolitana subortas ex hoc discrimine, imperatoris zelum commendat, quod non modo regium, sed etiam sacerdotalem animum in eo compererit, tempusque poscit ut instruatur, de quibus aestimet, eum arguendum. Validas vero epistolas etiam ad Flavianum misit: «Miramur, [Col. 0335C] inquiens, fraternitatem tuam quidquid illi scandali fuerit nobis reticuisse. Sed respicientes ad causam facti tui nosse volumus rationem, et usque ad nostram notitiam cuncta deferri, etc. Et ideo quia dilectio tua de tanta causa nos videt necessario esse sollicitos, quam plenissime et lucide universa nobis, quod ante facere debuit, indicare festinet.» Huic epistolae obtemperans sanctus Flavianus certiorem reddit Leonem diligenti et exacta narratione gestorum: et apostolicae sedis auctoritate cuncta comprobat: «Commotus itaque, ait, sanctissime Pater. . . propriam faciens communem causam simul decernere adversus eum regulariter factam, et per propria scripta dignare. . . Causa enim eget solummodo vestro solatio, atque defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit, et turbae quae propter eam factae sunt, facillime destruentur, Deo cooperante, per sacratissimas vestras [Col. 0335D] litteras. Removebitur autem et concilium quod fieri divulgatur, quatenus nequaquam ubique sanctissimae turbentur Ecclesiae.» Quod hic subdit de removendo concilio, illud respicit quod Eutyches cum sua factione tentabat, nempe concilium indici apud Orientales, ubi fautores plurimos sibi pollicebatur. Concessit attamen S. Leo ut apud Ephesum, postulante id Theodosio, concilium haberetur, quo etiam legatos suos misit. Verum cum his dogmaticam epistolam suam ad Flavianum a se perscriptam indicat imperatori esse transmissam, ut ex illa cognosci possit: Quid catholica Ecclesia universaliter in sacramento Dominicae Incarnationis credat et doceat. Hanc igitur epistolam Patres concilii Chalcedonensis post recitatum de more fidei Nicaenae et Constantinopolitanae synodi symbolum actione secunda ea qua diximus acclamatione legerunt. Caetera, quae in prosecutione concilii Chalcedonensis [Col. 0336A] gesta sunt, cum ex Pagio supra refunerimus' non putamus hic iteranda in notis archiepiscopi Somier. Seligemus attamen nonnulla gesta, tam ante quam post concilium in copiosa serie factorum feliciter observata ex capitibus subsequentibus ejusdem D. archiepiscopi lib. V, ex cap. 8, pag. 337, consilium aulae Constantinopolitanae in expetenda apud Ephesum synodo generali erat longe diversum a studio papae Leonis in accommodanda auctoritate eidem convocationi. Aulicae tricae, ab eunucho Chrysaphio praepotenti earumdem inventore, et infesto hoste S. Flaviani, Eutychetis vero patrocinatore, in id intenderant, ut recte judicata a Flaviano dissolverentur servata larva justitiae. Vario molimine incassum promoto, illud tandem occurrit, ut in consortium factionis adhiberet Dioscorum Alexandrinum, cum Eudocia Augusta Flaviano infensa potenter aucturum apud Theodosium facile circumveniendum principem, et ad sua vota trahendum. Ut igitur [Col. 0336B] in concilio dominari possent, longius a conspectu pontificis Leonis, et sub oculis Theodosii esse indicendum curant, exclusis episcopis qui Flaviano faverent. Ut occidentales quoque inde arcerentur, serius ad eosdem perferri convocatorias litteras student. Leonem quidem acciri suadent; quem cum considerent per ea tempora difficilia ex Italia non abscessurum; praesidendi munus Dioscoro Alexandrino oblatum iri sperabant. Incautum principem ex composito ita pertrahunt ad primas partes Dioscoro decernendas, tanquam Nicaenae synodi decreta sequeretur. In synodum itaque praedatoriam degeneravit indictum Ephesi concilium. Licet enim S. Leo suos legatos dirigeret, ut suam praesentiam supplentes synodo de more praesiderent, eosque instrueret litteris ad principem Theodosium, ad Pulcheriam Augustam et ad episcopos datis, ut omnia servato juris ordine peragerentur, et jus illud in hisce litteris exerceret: postolicae curae proprium, praescribendi scilicet conciliis generalibus quaestiones in iis [Col. 0336C] decidendas et dirigendi judicia circa eas proferenda; attamen universa haec Leonis cura eludebatur non solum occultis dolis, sed aperta violentia ac tyrannide, quam Dioscorus praepotentium favore subnixus usurpabat. Occupaverant enim concilii aditum armata manu aulae magnates, obtentu quidem avertendarum turbarum, et libertatis Patrum asserendae, re autem vera ad hanc opprimendam, et ad eas turbas augendas, quas ipsi conciverant. In ipso sessionis exordio id aperte constitit. Nam Dioscorus contra fas in locum principem Romanae Ecclesiae legatis praesentibus de more assignandum prosiliens, hos sibi assidere admonebat. Legati vices habentes papae Leonis assidere non passi sunt, eo quod non fuerit data praesessio sanctae sedis eorum (ait Liberatus in Breviar., cap. 12) . Extra ordinem igitur spectatores facti rerum quae subinde agerentur, cupientes etiam avertere, si possent, deteriora ejus infausti congressus molimina, in vim apertam proruere universa conspiciunt. [Col. 0336D] Leonis litterae non admissae: Eutychetis libellus receptus: et Dioscoro praecinente, auctor libelli restitutus: Flavianus cum aliis catholicis episcopis haereseos insimulatus et in vincula conjectus: quem provocantem ad sedem apostolicam Dioscorus ex episcopo factus carnifex tot pugnis calcibusque contudit, ut post triduum in exsilio gravissime plagarum dolore conflictatus obierit: adeo ut non synodi nomen, sed latrocinii Ephesini apud posteros haec infelicia gesta obtinuerint. «Et hi quidem qui missi sunt (ait Leo Magnus de suis legatis in epistola 26 ad Pulcheriam) reclamaverunt in synodo sicut oportuit, unius hominis non tam judicio quam furori protestantes, ea quae per vim metumque gererentur sacramentis Ecclesiae, et ipsi symbolo ab apostolis instituto praejudicare non posse; nec se ab ea fide ulla injuria separandos, quam plenissime expositam atque digestam a sede B. Apostoli Petri ad S. synodum detulissent. Cujus cum recitatio [Col. 0337A] poscentibus episcopis non sit admissa,» etc. Ex cap. 7 cui titulus est: Epistolae ab occidentalis imperii principe et Augustis feminis scriptae, in quibus recognoscitur Romanus pontifex supremus ac legitimus judex in causis fidei et episcoporum. Cum Theodosius ab Eutychianis circumventus sibi arrogasset supra Ephesinam synodum auctoritatem ad eum non pertinentem, decidendi scilicet tanquam arbitrum de praesidentia ac decisionibus concilii, quod consequens erat, usurpavit etiam jus confirmandi ipsum concilium: edicto proposito, in quo haec attentat expresse legenda actione 3 sac. concilii Chalcedonensis. S. Leo provide occurrens tot malis ac scandalis pro sui officii auctoritate, praeter ea quae per se gessit, insinuari etiam curavit decepto ab Eutychianis principi saniora consilia per Valentinianum Augustum Theodosii generum, et per Gallam Placidiam ejusdem Theodosii matrem. Generi hujus ac matris litterae in Chalcedonensis concilii collectione editae [Col. 0337B] parte I sunt documenta amplissima Romanae sedis auctoritatis etiam a Caesaribus et Augustis cognitae. «Nos a nostris majoribus traditam fidem (ait Valentinianus) debemus cum omni competente devotione defendere, et dignitatem propriae venerationis B. Petro apostolo intemeratam et in nostris temporibus conservare: quatenus beatissimus Romanae Ecclesiae episcopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit, locum habeat, ac facultatem de fide ac sacerdotibus judicare,» etc. Insinuat concilii generalis indictionem intra Italiam, etc. Galla Placidia ad eumdem scribens, rogat «ut secundum formam et definitionem apostolicae sedis, quam et nos tanquam praecellentem similiter veneramur (ut scilicet veneratus fuit generis sui auctor Constantinus Magnus) in statu sacerdotii illaeso manente per omnia Flaviano ad concilium apostolicae sedis judicium transmittatur, in qua primus ille, qui [Col. 0337C] coelestes claves meruit accipere, principatum episcopatus ordinavit,» etc. Eudoxia quoque Valentiniani uxor, et Theodosii filia similiter petit, «ut quidquid in illo tumultuoso, miserrimoque concilio constitutum est (Ephesino Dioscori) omni virtute removeatur, ut omnibus integris permanentibus, ad apostolicae sedis, in qua primus apostolorum B. Petrus, qui etiam claves regni coelestis suscipiens sacerdotii principatum tenuit, episcopatus causa mittatur.» His Augustis testimoniis de suprema S. sedis auctoritate tam luculenter prolatis accensere liceat Theodoreti episcopi Cyri epistolam 119, qua ad S. Leonem provocat, cum in Ephesino conciliabulo fuisset depositus. «Si Paulus praeco veritatis, tuba sanctissimi Spiritus ad magnum Petrum cucurrit, ut iis, qui Antiochiae contendebant, ab ipso afferret solutionem; multo magis nos, qui abjecti sumus et pusilli ad apostolicam vestram sedem currimus. Vobis [Col. 0337D] namque per omnia primos esse convenit . . . Ego autem apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam, et supplico, et obsecro vestram Sanctitatem, ut mihi appellanti justum vestrum et rectum judicium opem ferat, et jubeat ad vos accurrere, et ostendere meam doctrinam vestigia apostolica sequentem.» Et in epistola 116: «Habet enim sanctissima illa sedes (Romana) omnem per orbem Ecclesiarum ducatum et principatum multis quidem de causis.» etc. Hanc igitur auctoritatem exercuit Magnus Leo etiam in admissione Anatolii ad episcopatum Constantinopolitanum a Theodosio expetita. Legatos enim ea de re misit, ut certas conditiones afferri curarent de explorata Anatolii confessione catholicae fidei publice habenda, damnando Nestorii haeresim, et Eutychetis, admittendo Cyrilli epistolam dogmaticam a S. sede approbatam, in qua Nicaenae fidei summa explicatur, et lectissima SS. Patrum testimonia pro eadem catholica fide asseruntur, nec [Col. 0338A] non dogmaticam suam traditioni antiquae conformem. Videtur Theodosius aliquam reparationem attulisse damnis a se ignoranter illatis Ecclesiae, cum eunuchum Chrysaphium amandarit tandem in exsilium, et uxoris Eudoxiae recessum in solitudinem non aegre tulerit. Erat fortasse proximus ad caetera per Leonem insinuata exsecutioni demandata, nisi morte praeventus inopinata vivere desisset. Ex cap 8, ubi de convocatione generalis concilii Chalcedonensis agitur Romanae sedis auctoritate indicti ac celebrati, nec non de testimoniis pro eadem auctoritate prolatis. Egregius princeps Marcianus Theodosii successor imperii primordia rite auspicatus a defensione religionis catholicae a Theodosio negligentius procurata, ita scribit ad Leonem Magnum, ejus auctoritatem recognoscens indicendi ac celebrandi synodum oecumenicam: «Pro firmitate et statu nostri imperii [Col. 0338B] aeternam divinitatem tua sanctitas deprecetur, ut et tale propositum atque desiderium habeamus: quatenus omni impio errore sublato, per celebrandam synodum, te auctore, maxima pax circa omnes episcopos fidei catholicae fiat ab omni scelere pura, et intemerata consistens,» etc. Nec secius loquitur Pulcheria Augusta Marciani uxor in epistola cum superiori edita prima parte concilii Chalcedonensis: «et propterea tua reverentia quocunque modo prospexerit significare dignetur, ut omnes etiam totius Orientis episcopi, Thraciae, atque Illyrici (sicut etiam nostro Domino piissimo imperatori meo conjugi placuit) in unam civitatem velociter ab Orientalibus partibus valeant convenire: et illic sancto concilio, et de catholica confessione, et de his episcopis, qui ante hoc segregati sunt, sicut fides, et christiana pietas exigit, te auctore decernant.» Hanc igitur auctoritatem exercens Leo Magnus indicto apud Chalcedonem concilio adesse legatos [Col. 0338C] suos jubet, et ad concilii Patres perscribit, «ut rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas conquiescat: nec liceat defendi quod non licet credi: cum secundum evangelicas auctoritates, secundum propheticas voces apostolicamque doctrinam plenissime et lucidissime per litteras, quas ad beatae memoriae Flavianum misimus, fuerit declaratum, quae sit de sacramento Incarnationis D. N. J. Christi pia et sincera confessio . . . Prioris autem Ephesinae synodi cui beatae memoriae Cyrillus tunc praesedit, in Nestorium specialiter statuta permaneant: ne tunc damnata impietas ideo sibi in aliquo blandiatur, quia Eutyches justa damnatione percellitur. Puritas enim fidei, atque doctrinae, quam eodem quo sancti Patres nostri spiritu praedicamus, et Nestorianam, et Eutychianam cum suis auctoribus condemnat pariter, et persequitur pravitatem.» Chalcedone igitur celebratum fuit concilium, cui [Col. 0338D] praesederunt de more legati pontificii, ut actione prima et sequentibus diserte legitur, qui semper primo loco nominantur, et qui testantur actione tertia de Leone, «qui nostram parvitatem huic sancto concilio pro se praesidere praecepit, etc., et actione prima expresse declarant beatissimi atque apostolici viri papae urbis Romae, quae est caput omnium Ecclesiarum praecepta se habere prae manibus, quibus praecipere dignatus est ejus apostolatus, ut Dioscorus Alexandrinorum episcopus non sedeat in concilio, sed audiendus intromittatur. Hoc nos observare necesse est . . . judicii sui necesse est eum dare rationem: quia cum personam judicandi non haberet, praesumpsit, et synodum ausus est facere sine auctoritate sedis apostolicae, quod nunquam licuit, nunquam factum est,» etc. Jussa Romani pontificis illico paratam inveniunt exsecutionem. Episcopus Alexandrinus e subsellio judicum descendens quod ante obtinebat, in medium [Col. 0339A] prodit, utpote accusatus. Eusebius Doroleensis ejus accusator instat, ut cogatur in concilio respondere de his, «quae a nobis, inquit, et ingeruntur, relictis in sancto hoc concilio monimentis ab eo contra nos gestis, quae per possumus ostendere, eum et alienum esse a catholica fide, et impietate repletam haeresim roborasse, et injuste nos deposuisse,» etc. Theodoretus Cyri, a Dioscoro pridem depositus in conciliabulo, ne quidquam reclamantibus factionis Dioscori episcopis, ingredi jubetur, ut sit particeps synodi, quia et restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo, etc. Examinantur acta conciliabuli Ephesini. Respondere jubetur Dioscorus, cur epistola Leonis papae ad Flavianum, quam legi exsposcebant episcopi, lecta non fuerit, licet jurejurando non semel promisisset, eam lectum iri. Ex ejusdem responsis, aliorumque in illa convocatione praesentium cognoscitur, suppressam fuisse studiose. Convincitur Dioscorus de actorum interpolatione, et de vi aperta [Col. 0339B] adversus episcopos adhibita. Declaratur injuste damnatum ab haereticis fuisse Flavianum sanctae memoriae episcopum, cujus fides concordat cum apostolica sede, et Patrum traditione: quare concluditur, necessario in eos retorqueri oportere sententiam: et in fine actionis proposita depositionis sententia contra Dioscorum ejusque asseclas, testimonium redditur laudis epistolae papae Leonis, utpote quae adversus Eutychis infidelem et contrariam catholicae religioni emergentem dubitationem perscripta fuerit. Secundae actionis exordium ducitur a fidei catholicae professione juxta receptam formulam in generalibus conciliis, et a declaratione Patrum cum Cecropio episcopo Sebastopolis testantium: «Emerserunt quae ad Euctychetem pertinebant, et super iis forma data est a sanctissimo archiepiscopo Romanae urbis; et sequimur eum, et epistolae omnes subscripsimus. Reverendissimi episcopi clamaverunt: Ista omnes dicimus: sufficiunt quae exposita sunt: alteram [Col. 0339C] expositionem non licet fieri . . . Fides bene disceptata est a 318 sanctis Patribus, et firmata a sanctis Patribus Athanasio, etc., et nunc iterum per sanctissimum Leonem; et precamur, ut ea . . . recitentur.» Lecto deinde symbolo Nicaeno et Constantinopolitano, necnon epistola Cyrilli ad Nestorium et ad Joannem Antiochenum, episcopi clamaverunt: «Omnes sic credimus. Papa Leo sic credit. Anathema ei qui confundit et ei qui dividit . . . Haec Patrum fides, haec apostolorum fides. Petrus per Leonem ita locutus est: apostoli ita docuerunt . . . Haec in Epheso cur lecta non sunt? Haec Dioscorus occultavit.. Nos ita credimus. Omnes ita credimus. Nostrum nullus dubitat. Nos jam subscripsimus.» In tertia actione Paschasinus tanquam legatus papae concilio de more praesidens, et pertractanda proponens ait: «Nostram parvitatem huic sancto concilio pro se (catholicus papa Leo) praesidere praecepit. Ideoque necessarium est haec quae in medium proferuntur per nostram interlocutionem disceptari. [Col. 0339D] Propter hoc igitur porrectus libellus a religiosissimo fratre nostro et coepiscopo Eusebio susceptus . . . . recitetur.» Praevia triplici monitione canonica, Dioscorus varias excusationes obtendens ad conspectum synodi se sistendi depositionis sententia percellitur, quam legati pontificii proferre contra reum convictum ita rogantur ab universis concilii Patribus: «Petimus igitur vestram sanctitatem, qui habes, magis autem qui habetis locum sanctissimi papae Leonis promulgare in eum et regulis insitam contra eum proferre sententiam. Omnes enim, et tota universalis synodus concors efficitur vestrae sanctitatis sententiae.» Denique prolatae per legatos sententiae synodus assentitur, et subscribit, et in relatione ad Pulcheriam hac formula utitur: «Christo ad intelligentiam prospere dirigente, qui ostendit in Leone mirabili veritatem: quia sicut sapiente Petro, ita et isto utitur assertore.» [Col. 0340A] Ex cap. 9. In quarta actione aulicis commissariis petentibus, quid constitutum a synodo fuisset de fide catholica respondentes. «Vicarii sedis apostolicae per virum reverendissimum Paschasinum dixerunt: Sancta synodus fidei regulam quae apud Nicaeam a Patribus est constituta sequitur, et tenet. Sed etiam, etc. Tertio vero beatissimi atque apostolici viri universalis Ecclesiae papae Leonis, haeresim Nestorii et Eutychetis damnantis directa scripta, quid vera fides habeat, exposuerunt. Similiter vero et sancta synodus hanc fidem tenet, hanc sequitur: nihil amplius nec addere potest, nec minuere . . . Episcopi clamaverunt: Omnes sic credimus, sic baptizati sumus; sic baptizamus; sic credidimus; sic credimus.» Quin etiam vocis testimonio addiderunt subsignationis monimentum epistola sanctissimi Leonis consonat (Nicaenae fidei 318 Patrum, etc.) et subscripsi ei. Tricas nonnullorum ex nuperis scriptoribus nexas [Col. 0340B] super hac subscriptione ferme pudet referre: qui contendunt examini subjectam fuisse Leonis epistolam, et de illius conformitate per viam examinis pronuntiatum a Patribus. Hoc autem dicere nemo potest, nisi abutatur verbis concilii. Per ea, quae sunt a nobis hactenus prolata, sole clarius patet, a Patribus Chalcedonensibus nunquam propositum fuisse ad deliberandum, num recipienda esset dogmatica Leonis epistola, et a se subscribenda; sed initium fecisse Patres ab ejusdem acceptatione: et unum ex praecipuis capitibus unde Nestorius condemnabatur, hoc ipsum fuisse, «quod neque epistolam legi permisit beatissimi papae Leonis: qua non lecta, scandalum et laesionem sanctae Dei Ecclesiae per totum orbem terrae pertulerunt.» (Act. 3.) In secunda quidem actione, ubi lecta fuit epistola, et a concilio suscepta, non praevio examine judiciali, sed acclamationis, et laudis testimonio reddito, episcopis Illyrici, ac Palaestinae dubia quaedam suborta [Col. 0340C] sunt circa nonnulla in eadem epistola enuntiata. Verum his dubitationibus nihil pensi habitis (praeterquam quod unus ex episcopis, et unus ex diaconis similia quaedam allegarunt ex epistola Cyrilli ad Nestorium), concilium denuo acclamavit: Nemo dubitat, etc., ostendens, de suprema hujus epistolae auctoritate nemini dubium inhaerere. Quin etiam commissariis principis suggerentibus «peculiarem congressum fieri posse apud Anatolium Constantinopolitanum episcopum, in quo communiter de fide tractetur, ut qui dubitant doceantur; tertia vice omnes reverendissimi episcopi clamaverunt: Nos ita credimus: omnes ita credimus: sicut Leo ita credimus: nostrum nullus dubitat: nos jam subscripsimus.» Denique et ipsi episcopi Illyriciani, ac Palaestini in quarta sessione scripto contestati sunt, difficultates sibi subortas non aliunde provenisse, quam ex linguae ipsis ignotae obscuritate: «qui locum continent apostolicae sedis, qui nobis dilucidaverunt quae linguae obscuritas [Col. 0340D] secernere subnotabat . . . huic epistolae consensimus, et subscripsimus. . . Aliqua ex ipsa obstiterunt verba . . . Audivimus a sanctissimis Patribus, etc., quia nullam dicunt partitionem . . . propter quod consensimus, et tomo subscripsimus.» Concedo etiam tredecim Aegyptios episcopos recusasse subscribere, obtendentes causam, quod Alexandrina sede vacante, cui erant subjecti, non possent post archiepiscopum suum de more signare: «Reverendissimi episcopi Aegyptii dixerunt. . . Consentimus his, quae decrevit potestas vestra. Non contradicimus: sed eligite archiepiscopum: Hunc exspectamus, usque dum ordinetur.» His tamen supplicationibus, et oblationibus non satis deferendum rati concilii Patres, proni jam erant ad judicium de suspicione haeresis iis intentandum, nisi legati sedis apostolicae intercessissent, interloquente Paschasino: «Si praeceperit gloria vestra, et jubetis illis aliquid praestari humanitatis; [Col. 0341A] fidejussoribus datis, non exeant de ipsa civitate, quandiu Alexandria episcopum accipiat. Judices, et senatus dixerunt: Sanctissimi Paschasini sit firmum judicium.» Hoc igitur honore suscepta fuit a synodo Chalcedonensi epistola dogmatica Magni Leonis, quidquid susurret Neotericus, (Nat. Alex. sect. I, diss 13) imaginatus susceptam a concilio, et approbatam praevio juridico examine judiciali, cum prius eam ad fidei regulas expendisset. Contendit, se reatum incursurum blasphemiae in Spiritum sanctum, si aliam acceptationis methodum synodo universali attribueret. Caecum illud agendi modum si concilio oecumenico tribuissem; reus blasphemiae in Spiritum sanctum mihi viderer (ibi). Alter recentior de eodem negotio pertractans attribuit episcopo Lycaoniae suffragium, nunquam ab eo prolatum, nempe: Si quispiam in ex positione fidei per Leonis epistolam declaratam aliquid improbandum repererit, se id non curare; sibi enim id ratum, ut non contradicat expositioni a Patribus [Col. 0341B] Nicaenis traditae. Verum si attendantur verba Neoptolemi illius episcopi Lycaoniae, longe diversam a scriptore nupero sententiam indicant: «Jam inde, inquit, ab initio nostra patria ab omni haeretica labe pura ejusmodi quaestionum, et contentionum expers fuit, nosque simplicius credidimus, Patrum fidem sequentes expositam in Urbe Nicaena, quam postea interpretatus est beatae memoriae Cyrillus, ac denuo declaravit sanctissimus ac religiosissimus Romanae urbis archiepiscopus Leo: nosque rursum his expositionibus non adversamur. Quod si quis habere se putat occasionem aliquam contradicendi adversus expositionem beatissimi episcopi Leonis; ipse simul quaerat, atque contendat. nobis nulla in re contradicentibus, aut repugnantibus expositioni trecentorum decem et octo, et eorum qui postea fuerunt centum quinquaginta SS. Patrum Fidei.» Hoc dicere valde differt ab insinuatione, quam Neotericus ide obtrudit contra auctoritatem Romani pontificis, [Col. 0341C] dum per illa verba episcopi Neoptolemi declarationem expressam indicantia pro epistola Leonis aeque ac pro epistola Cyrilli, et pro symbolo Nicaeno, novus hic interpres significari docet impunem fore dissensum ab epistola Leonis. Idem scriptor recentior nimis confidenter pertrahit ad suum systema pontificiae auctoritati oppositum verba Leonis in Domino gloriantis, «qui nullum nos (inquit) in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit: sed quae nostro prius ministerio definierat, universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu.» Ex hisce verbis opinator colligit, solius synodi oecumenicae irreformabile judicium dici oportere, et ad examen non revocandum; reliqua vero, etiamsi Romani pontificis sint, esse obnoxia reformationi. Nos e contra observamus, a Leone non dici judicium acceptationem illam concilii, sed assensum: universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu. [Col. 0341D] Assensus iste quando dicitur irretractabilis, idcirco dicitur, quia semel praestitus revocari nequaquam potest, neque ab eo recedi liberum est. Non videtur ullo modo significare, decisionem oecumenicae synodi adversari posse alteri prolatae a Romana sede, aut Chalcedonensis definitiones de fide suae dogmaticae epistolae. Profecto ita lapsus memoria non fuerat, ut oblivisceretur toties a se perscripta de S. sedis decisionibus antequam concilium convocaretur. Vide quae superiori capite recitavimus. Si repetere hic liceat, ea tantum indicentur, quae ad ipsos Patres scribit in concilii limine constitutos: «Unde, fratres charissimi, rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas conquiescat: nec liceat defendi quod non licet credi.» Sed ne excedamus ab epistola ad Theodoretum. Nonne Leo in ea declarat, epistolam suam ad Flavianum esse Dei ipsius definitionem, utentis ministerio [Col. 0342A] papae? «Quae nostro prius ministerio Dominus definivit. . . ut vere a se prodiisse ostenderet quod prius a prima omnium sede formatum totius Christi orbis judicium recepisset: ut in hoc quoque capiti membra concordent.» Quod autem plene confirmat, decisionem Leonis ad juridicum examen revocatam non fuisse a concilio; sed concilium credidisse suarum esse partium debitum acceptandi epistolam dogmaticam, et conformandi pontificio judicato proprium judicium, est id quod contigit actione quinta. Proposita ibi fuit definitio fidei, cui omnes applaudendo acclamarunt, praeter nonnullos Orientales, et legatos Romanae sedis. Hi contendebant, deesse aliquid propositae definitioni, cum non exprimeret universa quae Leonis epistola continebat circa duas in Christo naturas post unionem hypostaticam inconfuse confitendas. Persistentibus episcopis in affirmando, nihil in ea definitione desiderari, sed esse conformem epistolae Leonis: «Epistolam sanctissimi Leonis suscepimus, [Col. 0342B] et subscripsimus . . . Archiepiscopus Leo, ut credimus, sic credit. Definitio subscribatur. Definitio habet omnia. Definitio fidem habet. Leo eadem dixit, quae Cyrillus; Coelestinus, quae Cyrillus dixit, firmavit. Xystus firmavit, quae Cyrillus dixit» Responderunt legati: «Si non consentiunt epistolae apostolici et beatissimi viri papae Leonis, jubete nobis rescripta dari, ut revertamur (in Occidentem) et ibi synodus celebretur.» Huic etiam legatorum protestationi patrocinium accommodante Marciano Augusto, ejusdem commissarii ab episcopis quaesiverunt: «Dioscorus dicebat, quod ex duabus naturis est suscipio, duas non suscipio. Sanctissimus autem archiepiscopus Leo duas naturas dicit esse in Christo unitas, inconfuse, inconvertibiliter, et indivisibiliter in uno unigenito Filio Salvatore nostro. Quem igitur sequimini, sanctum Leonem, aut Dioscorum? Reverendissimi episcopi clamaverunt: Ut Leo, sic credimus. Qui contradicunt, Eutychianistae sunt. [Col. 0342C] Leo recte exposuit. Magnificentissimi, et gloriosissimi judices dixerunt: Ergo addite definitioni, duas esse naturas unitas in Christo, inconvertibiliter, et inconfuse.» Hoc ipsum igitur Leonis assertum cum definitioni inseruissent «quod una cum fide Nicaena, Constantinopolitana, et epistolis Cyrilli ad Nestorium et Orientales, esse congruentem magni illius Petri confessioni, asserunt, et communem quamdam columnam adversus perverse sentientes,» ad confirmationem rectorum dogmatum, eidem definitioni ita conformatae tum legati apostolici, tum Patres universi subscripserunt. Nempe hoc honore ab antiquioribus saeculis habitae sunt decisiones Romanae sedis, ut comparatae sint definitionibus universalium synodorum, et ipsis oraculis divinarum Scripturarum proxime accensitae. In postrema actione concilii (quae fuit sexta decima) legati sedis apostolicae retulerunt, pridie ejus diei post suum e concilio discessum cum commissariis [Col. 0342D] Caesareis, quaedam pertractata fuisse adversus sacros canones, et disciplinam Ecclesiae. Archidiaconus Ecclesiae Constantinopolitanae respondit, legatos ante discessum rogatos fuisse a clericis illius Ecclesiae, ut dignarentur una cum Patribus cognoscere nonnulla a se proponenda. Legatis vero reponentibus, se nihil habere in mandatis ab apostolica sede traditis super his, quae cupiebant clerici praefati proponere, et idcirco exeuntibus e concilio; rogatos fuisse commissarios principis, ut audirentur, eorumque preces remissas ad Patres concilii; hos vero ad cognitionem precum procedentes quaedam statuisse quae idem archidiaconus ex scripto recitavit, super Ecclesiae Constantinopolitanae juribus Romae veteris dignitati ferme exaequandis, praecipue in ordinatione eisdem attribuenda metropolitarum trium exarchatuum Ponti, Asiae, ac Thraciae. Contra hoc pronuntiatum, tanquam sexto canoni synodi Nicaenae contrarium, et juribus Ecclesiae Romanae, legati valide [Col. 0343A] se opponentes, illud circumscribendum esse protestantur. «Sin alias contradictio nostra (inquiunt) his gestis inhaereat, ut noverimus, quid apostolico viro universalis Ecclesiae papae referre debeamus, ut ipse aut de suae sedis injuria, aut de canonum eversione possit ferre sententiam.» Absoluta celebratione sessionum, concilii Patres alloquentes Marcianum Augustum, tum scribentes ad Leonem papam in hujus laudes effusi: «nobis, inquiunt, impenetrabilem in omni errore propugnatorem Deus providit, et Romanae Ecclesiae papam ad victoriam praeparavit, doctrinis eum per omnia veritatis accingens, ut quemadmodum fervens affectu Petrus, et hic affectu ferventiore decertans, omnem ad Deum sensum, intelligentiamque perducat.» Concil. Chalced. part. III, num. 1, et ad ipsum Leonem: «Te tanquam tanti boni duce et auctore ad communem utilitatem Ecclesiae filiis haereditatem, sortemque veritatis ostendimus . . . Quibus (quingentis viginti nobis) tu quidem sicut membris [Col. 0343B] caput praeeras in his, qui tuum tenebant ordinem.» Post laudatum pontificem, ejusque legatos, ad canonem deveniunt pro Constantinopolitana Ecclesia conditum, cujus condendi causas exponunt: scientes, quia et vestra sanctitas addiscens, et probatura, et confirmatura est eadem. Rursumque enuntiant probabiles causas, quibus permotum iri Leonis animum sperant ad confirmationem suam gestis ac decretis omnibus concedendam, licet adversati sint legati in re postremo proposita. Ejusdem sententiae litteras tum Marcianus Augustus, tum Pulcheria, tum Anatolius Constantinopolitanus, tum Julianus Coensis ad Leonem mittunt. Ex cap. 11. Confirmat Leo concilii Chalcedonensis omnia circa fidem ibidem constituta, gaudens, «humilitatis nostrae scriptis (inquit) auctoritate Domini mei beatissimi Petri Apostoli, et merito roboratis religiosa unanimitate consentiens sancta synodus ab Ecclesia Dei amputaverit diabolicorum [Col. 0343C] sensuum diabolica commenta.» Rescribit igitur: «Fraterna universitas, et omnium fidelium corda cognoscant, me non solum per fratres, qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium propriam vobiscum inesse sententiam in sola videlicet fidei causa (quod saepe dicendum est) propter quam generale concilium, et ex praecepto Christianorum principum, et ex consensu apostolicae sedis placuit congregari,» etc. Confirmat igitur Leo papa decreta de fide, non simplici consensu, et adhaesione ad definitionem tanquam ex se ratam absque suo placito; sed auctoritate firmandi quae residet apud apostolicam sedem, ut exprimit phrasis adhibita per Leonem in epistola 77 ad Anatolium: Ita ut Chalcedonensis symboli definitionem de fide, cui etiam dilectio tua subscribendo consensit, et quam apostolicae sedis firmavit auctoritas, profiteatur Atticus se per omnia servaturum. [Col. 0343D] Quod autem attinet ad canonem 28 de patriarchali jurisdictione Constantinopolitanae Ecclesiae attributa supra exarchatus Ponti, Asiae, ac Thraciae, et loco proximo post sedem Romanam, ita denegavit consensum beatus Leo, ut infractionem canonum Nicaenorum diserte nominet in epistola ad Anatolium, et doleat, ac miretur, «inauditis, et nunquam antea tentatis excessibus sanctam synodum ad exstinguendam solam haeresim, et confirmationem catholicae fidei congregatam trahi (ab Anatolio) in occasionem ambitus, tanquam refutari nequeat, quod illicite voluerit multitudo, et illa Nicaenorum canonum per Spiritum sanctum ordinata conditio in aliqua unquam sit parte solubilis.» In litteris quoque ad imperatorem datis resistit valide huic perversioni: «satis sit (Anatolio) quod praedicto vestrae pietatis auxilio, et mei favoris assensu, episcopatum tantae urbis obtinuit. Non dedignetur regiam civitatem, quam apostolicam non potest facere sedem: nec ullo [Col. 0344A] speret modo quod per aliorum possit offensiones augeri.» Et in epistola ad Pulcheriam omnino irritat, et infringit consensiones episcoporum, eidem decreto adversus Nicaenos canones accommodatos: in irritum mittimus: et per auctoritatem B. Petri apostoli generali prorsus definitione cassamus. In encyclica vero ad episcopos pro Constantinopolitani petitione supplicantes respondet: «Nullus apud me patrociniis ita poterit adjuvari, ut his quae postulat calcata Patrum constitutione consentiam,» et serio singulos monet, «ne in cujusquam gratiam a me velis postulare quae sine reatu utriusque nostrum nec mihi concedere, nec tibi liceat obtinere.» His congruentia sunt quae rescribit ad Maximum Antiochenum, et ad Theodoretum Cyri, plena constantiae apostolicae in tuendis regulis Patrum, et exemplis suorum decessorum. Denique et in data ad Proterium Alexandrinum epistola (qui Dioscoro suffectus fuerat deposito apud Chalcedonem) perinde ac scribens ad Maximum Antiochenum, spondet se non passurum, [Col. 0344B] ut dignitati suarum sedium praejudicia inserantur. Jure autem scribit, per quorumdam subreptionem decretum illud emanasse, cum jura Alexandrinae Ecclesiae tunc vacantis nemo tueretur, Antiochenae etiam tacentis, ne offensam Anatolii incurreret; ita ut plane deserta esset causa praecipuarum Ecclesiarum, nisi legati apostolici restitissent. Anatolius Leonis adversationem non modo non aegre tulit, sed de illa gavisus est, cum inde occasionem quaereret disseminandi gesta synodi Chalcedonensis fuisse a Leone improbata. Huic tamen serpenti calumniae Leo provide occurrit, datis epistolis ad synodi Patres, ad Augustum Marcianum aliosque, in quibus ea quae de fide recte constituta confirmaverat, dilucide separat ab his quae de mutatione disciplinae inhibuerat, tanquam attentata contra Nicaenos canones. (Ex cap. XII.) Vigilantia Leonis Magni proponitur [Col. 0344C] in sua dogmatica epistola, et concilii Chalcedonensis definitionibus a se confirmatis per omnes Ecclesias publicandis et stabiliendis. Elucet autem illa ex epistola, ad Ravennium Arelatensem data, una cum exemplo suae dogmaticae ad Flavianum, ut apud omnes Galliarum episcopos eamdem perferri curaret. Quam studiose et venerabiliter ab omnibus suscepta fuerit, docent litterae trium episcoporum ad Leonem datae, in quibus paterna ejusdem providentia et apostolica doctrina dignis laudibus non solum commendatur, verum etiam humiliter rogatur ut exempla quae ejusdem epistolae ab amanuensibus transcribi curaverant, dignetur inspicere et si quid librarii errore defuerit, emendare; vel si addiderit postea quidpiam, inseri jubeat, ut praesentibus ac futuris temporibus integrum custodiatur tanti pastoris doctrinae ac vigilantiae monumentum, praesidium futurum etiam locis ubi nondum error irrepserat, ne inopinantibus improvisus hostis adveniat, ne vulneri locum praebeat incauta [Col. 0344D] securitas. Synodus vero episcoporum in Gallia paulo post habita, de eadem dogmatica ad se transmissa gratias uberrimas referens dicit eam epistolam ita avide receptam, ut memoriter a pluribus recitetur, non secus ac symbolum fidei. «Quae apostolatus vestri scripta, ita ut symbolum fidei quisquis redemptionis sacramenta non negligit, tabulis cordis ascripsit, et tenaci, quo ad confundendos haereticorum errores paratior sit, memoriae commendavit.» Subscribitur ista synodica ab episcopis 43, quibus praeponitur Rusticus Narbonensis. Dum his respondet Leo, percipit esse in concilio Chalcedonensi ea qua diximus acclamatione receptam. Quare, ut ad Hispanos etiam episcopos perferatur a Galliarum praesulibus curari mandat. Pari gratulatione in Insubria percepta est, ut testatur synodica ejus provinciae ad Leonem data. Non destitit Leo ad Maximum Antiochenum et ad Theodoretum [Col. 0345A] Cyri perscribere, ut illius dogmaticae notitia ad omnes perveniat. Ibi enim remedii necessitas major urgebat. Monachi enim Palaestini, ut plurimum Eutichiani, tales civerant turbas, ut expulso Juvenali Hierosolymorum episcopo, in ejus sedem intrusissent Theodorum gregalem suum, cui favor Eudoxiae Augustae non deerat, viduae Theodosii ejus nominis tertii. Hoc autem subnixi nulli parcebant excessui contra catholicos exercendo, ut Romano pontifici et Chalcedonensi concilio abrenuntiarent. Lenioribus remediis curatio primum tentata est, tum a Leone, tum a Marciano perscriptis litteris. Verum obdurata seditiosorum pervicacia adegit imperatorem ad militarem manum submittendam, qua cogebantur rebelles monachi Eutychiani in monasteriis recludi, quibusdam etiam illorum morte multatis. Ad Juvenalem vero suae sedi restitutum gratulatorias litteras dedit Leo, seria tamen admonitione respersus ut diligentius curaret gregem si incommissum, ne pestilenti hujusmodi afflatu inposterum corriperetur. [Col. 0345B] Ecclesiae patriarchatus Aegypti non minus exercebant curam Leonis quam Orientales. Cavendum enim esse considerabat tum a monachis, tum a Proterio in locum Dioscori suffecto, cujus fuerat auditor. Verum a Proterio nihil timendum esse cognovit post ejus professionem fidei vere catholicam ad se transmissam; de qua gratulatus Leo regulas addit Eutychianos ab erroribus revocandi. Factionarii Eutychetis abusi fuerant dogmatica Leonis epistola, corruptis pluribus ejusdem locis, et Nestorianorum erroribus eidem insertis, tum etiam in invidiam revocato Chalcedonensi concilio, ob injuriam Alexandrinae sedi illatam, cum Patres praeposuissent Constantinopolitanam. Priori calumniae occurit Leo datis ad Marcianum litteris, in quibus rogabat ut Graece reddi fideliter curaret per idoneos viros dogmaticam suam epistolam ad Flavianum, et in Alexandrina dioecesi evulgari, ut conferri posset cum doctrina illius sedis [Col. 0345C] episcoporum Athanasii, Theophili et Cyrilli. Secundo autem obtentui obviam ivit, scribens ad Proterium quam valide sedis apostolicae legati reclamaverunt ac protestati sint contra decretum Chalcedonense, episcopo Constantinopolitano ea tribuens quae Nicaeni canones et Ecclesiae disciplina vetabant. Se perstiturum firmiter in asserendis Ecclesiae Alexandrinae debitis juribus ac privilegiis, paternae antiquitatis exemplo. Dum haec feliciter promoventur, Marciani Augusti mors insecuta cursum abrupit ejus progressus, qui sperabatur. Timotheus Elurus, sancto Proterio occiso, in ejus locum intrusus, in tantam insolentiam erupit, ut anathema in Leonem intorquere et in Chalcedonensis concilii susceptores non exhorruerit. S. Leo, certior factus tot scelerum, non destitit excitare Leonem Augustum, Marciani successorem, ut patrocinium accommodaret catholicae Ecclesiae. Non destitit Elurus versutiam et omnes fallendi artes [Col. 0345D] adhibere ut incautum principem inflecteret ad novum concilium indicendum. S. Leo, ea de re a principe requisitus, respondet: «Cum ergo universalis Ecclesia per illius principalis petrae aedificationem facta sit petra, et primus apostolorum beatissimus Petrus voce Domini audierit: Tu es Petrus, et [Col. 0346A] super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; quis est nisi aut Antichristus, aut diabolus, qui pulsare audeat inexpugnabilem veritatem? . . . Quodam contagio splendorem vestrae serenitatis obfuscare desiderant, cum sacrilegi parricidae id audeant petere, quod nec innocentes liceat obtinere.» Ita egit suis epistolis Leo, ut in locum Eluri alter episcopus Alexandrinae Ecclesiae datus sit, nempe Timotheus cognomento Solofaciolus; quem ad se perscribentem monet Leo ut Nestoriani atque Eutychiani erroris reliquias omnes eliminet e suo episcopatu. Monendum quoque duxit Anatolium Constantinopolitanum, ut errores eosdem curaret studiosius evelli e regia urbe; quod a Gennadio successore pariter requisivit, dum a palliata Eluri conversione ita cavendum esse perscripsit, ut a quocunque privato vel publico colloquio nefarium hominem submoveri praemoneat. (Ex. cap 13.) Est igitur pontificatus Magni Leonis epocha memorabilis prae caeteris quae in ecclesiastica historia occurrunt, in qua visibilis Dei protectio sedi [Col. 0346B] apostolicae impensa fuit, difficillimis praesertim temporibus, quibus barbarorum eluvies et haeresum frequentia humana omnia ac divina miscebant et confundere nitebantur. Qua enim felicitate Leo contra haereses decertavit, eadem majestate repressit Attilae et Genserici irruptiones.
[Col. 0346B] Num 67, lin 11.—Hic constituit ut monacha, etc. Hic omissa est periodus, quam agnoscit uterque ms. Cod. Florent, Hic constituit ut intra actionem sacrificii diceretur: Sanctum sacrificium immaculatam hostiam. Quae verba, ut adnotatur in Velseri editione Moguntina, etiam habebantur in duobus codicibus mss. Germanicis.
[Col. 0346B] Num 67, lin 11.—Hic constituit ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata [Col. 0346C] fuerit virginitate sexaginta annorum. Leonis decretum est, ne monacha, id est virgo, veletur ante annum aetatis sexagesimum. Ex conc Agath can 19, et syn VI. in Trull can 40, modus impositus est ne velentur ante annum 40; syn Carth III, can 4, ante annum 25; can Sanctimonialis et seq 20, qu. 1. Lin 13. Hic constituit super sepulcra apostolorum custodes, qui dicuntur cubicularii, ex clero Romano. Decreto Leonis impositi sunt custodes sepulcris apostolorum, lecti ex ordine clericorum, qui dicti sunt cubicularii. Cubicularii sunt servi qui sunt in ministerio cubiculi. Tranquill in Julio, cap 4: Cum uno medico et cubiculariis duobus. Inde cubicularii dicti sunt custodes corporum apostolorum, quasi essent cubicularii apostolorum, vel quia assumebantur e cubiculo seu camera pontificis. Eadem analogia cubicularios ecclesiae sancti Martini pro aedituis accepit Ottho Frisingens Chronic lib IV, cap 32, et Sigebert. ad ann 509. Eosdem matricularios vocitat [Col. 0346D] abbas Uspergens Vandalbert diacon in Vita S. Goaris, apud Surium 6 Julii: Custodes vel matricularii ecclesiae. Capellae vel oratoria adjecta ecclesiis dicuntur cubicula: Anasias in Sergio: «Hic tectum et cubicula, quae circumquaque ejusdem basilicae sunt, studiosius ornavit.
66 Leo, natione Tuscus, ex patre Quintiano, sedit annos 21, mensem 1, dies 26 [Col. 0299] B, ann. 21 minus d. 32, a coss Valentin. V et Anatolii ad Severinum et Dagalaiphum. . Hujus temporibus fecit Demetria ancilla Dei basilicam sancto Stephano via Latina milliario 4 [Col. 0299] * 3. , in praedio suo. Hic invenit duas haereses, Eutychianam et Nestorianam, per quosdam episcopos. Hic ordinavit praecepta sua auctoritate, et misit ad Marcianum Augustum fidelem principem catholicum. Et facta collatione cum eodem principe, collecti sunt episcopi, et [Col. 0299] Vide Baron ad. an. Dom 431, pag 138. factum est concilium sanctum episcoporum in Chalcedona [Col. 0299] * Chalcedonia. in martyrio sanctae Eufemiae [Col. 0299] C, Euphemiae. , et congregati sunt 256 sacerdotes et alii, quorum chirographum cucurrit 406 episcopi, qui congregati una cum Thomo [Col. 0299] C, Tomo. , hoc est fide apostolicae Ecclesiae Romanae cum chirographo sancti archiepiscopi Leonis. Sed et in praesentia [Col. 0301] catholici principis Marciani Augusti congregatum concilium numero 400 [Col. 0301] C, mille 200, al. 600. Baron 600, ex Leon. epist 52. episcoporum, una cum Augusto Marciano. Qui exposuerunt fidem catholicam et apostolicam, duas naturas in uno Christo Deo simul et homine. In quo loco piissimus Augustus Marcianus, una cum uxore sua Augusta Pulcheria, deposita regia majestate, fidem suam exposuerunt ante conspectum sanctorum episcoporum. Ubi et damnaverunt Eutychem, Nestorium et Dioscorum. Et iterum fidem suam imperator Marcianus Augustus cum conjuge sua Pulcheria Augusta chirographo proprio fidem suam exponentes, postulaverunt sanctum Concilium, ut dirigerent ad beatissimum papam Leonem rogantes, ut fidem catholicam exponeret [Col. 0301] Vide Baron ad ann 450. . Beatus vero Leo direxit fidei catholicae tomum et exposuit, damnans omnes haereses. Iterum multas epistolas fidei misit beatissimus Leo archiepiscopis, quae hodie reconditae in archivo [Col. 0301] C, Rom Ecclesiae. tenentur. Hic firmavit frequenter suis epistolis Synodum Chalcedonensem. Ad Marcianum Augustum epistolas duodecim, ad Leonem Augustum epistolas 13, ad Flavianum episcopum epistolas octo [Col. 0301] C, novem. , episcopis per Orientem epistolas decem et octo, per quas fidem confirmavit synodi.
67 Hic renovavit post cladem Vandalicam omnia ministeria sacrata argentea per omnes titulos conflata, hydrias sex, duas basilicae Constantinianae, duas basilicae B. Petri apostoli, duas basilicae B. Pauli apostoli: quas Constantinus Augustus obtulerat, quae pensaverunt singulae libras centum. Quae omnia vasa renovavit sacrata. Hic fecit cameram basilicae Constantinianae, et aliam cameram basilicae beati Petri ornavit, et basilicam beati Pauli apostoli [Col. 0301] CB, post ignem divinum, id est, conflagrationem. renovavit, fecit autem et basilicam beato Cornelio episcopo, et martyri, juxta coemeterium Calixti, via Appia. Hic propter nomen Romanum suscipiens legationem ambulavit ad regem Unnorum [Col. 0301] fulmine. , nomine Athilam [Col. 0301] Hunnorum. Vide Baron ad an. Dom 452, pag 178. , et liberavit totam Italiam a periculo hostium. Hic constituit monasterium apud B. Petrum apostolum, quae nuncupatur sanctorum Joannis et Pauli [Col. 0301] CB, Hic constituit ut intra actionem sacrificii diceretur: Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. . Hic constituit ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate sexaginta annorum. Hic constituit super sepulcra apostolorum custodes, qui dicuntur cubicularii [Col. 0301] B, qui capellani nunc dicuntur. ex clero Romano. Hic fecit ordinationes quatuor in urbe Roma per mensem Decembris, presbyteros octuaginta et unum, diaconos unum et triginta, episcopos per diversa loca numero centum octuaginta quinque. Qui etiam sepultus est apud basilicam beati Petri apostoli III Idus Aprilis; et cessavit episcopatus dies 7 [Col. 0301] B, refellit. .
[Col. 0349A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 68, lin I B, Hilarius. ibidem A, annis 7. lin 4, B, et tomum. lin 6, B, et confirmans dominationem sanctae sedis catholicae et apostolicae. Num 69, lin 7, B, agnum Dominicum. lin 14, AB, quae dicuntur hecaton, pentalaicas et concastriatas. Num 70, lin 9, AB, argenteos 5. lin 16 et 17, AB, lib 5 lin 18, A, alium scyphum aureum, pens lib 5, aureum cum gemnis, lin 25, AB, duas. B, altare argenteum, pens lib 40, lampadas argent 10 pens lib 20, amas. lin 26 et 27, B, lib. 40. lin 27, A, 24. Num 68, lin I, Hilarius, n. S. ex patre Crispino, sed ann 7, menses 3, dies 10. Hic fecit decr et per universum orbem sparsit, et epist. de fide cath et apost confirmantes ( M, confirmans). lin 5, D. et omnes seq e. et omnes haereses; confirmans donationem, et principatum sanctae sedis catholicae et [Col. 0349B] apostolicae. Hic fecit const de eccl ad S. Mariam consulatu Basilici. Fuit autem a consulatu Basilici et Hermerici a XVI. Kal Dec. Num 69, lin 2, et Joann evang. lin 3, pretiosis. Confessionem beati (M. sancti) Jo. evangelistae fecit ex argento, pensante libr 100, etc aur. in ambobus Oratoriis fecit januas aereas ex argento cl. lin 6, ubi posuit lig Dom inclusum in cruce aurea ( in M. deest vox inclusum) cum gemmis pondo libras 20 ( M, supra confessionem fecit arcum aureum) in confessione fecit januas argenteas, pens singulae libr 50, supra confess fecit arcum aureum pens lib 4. lin 10, lib 2, fecit et coron aur ante confess pens lib 10; farum argenteum cum delphinis, pens lib 5 ( M lib 2, in confess fecit januas arg pens sing lib 20. Fecit et cor etc) Lampades aureas 4 pens singulae lib 2 ( M. lib 4). lin 14, quae dicuntur hecaton. Fecit autem pentalaicas, et concas castriatas 2, et columnas porphyreticas et perforatas ( in M deest et) aquam fund circumdatas a dextris et a sinistris cancellis cereis, [Col. 0349C] et columnis. lin 18 ex musivo ( M, ex moseo). lin 19, dele notam interrogationis Ibid, Joannis fecit coronam. lin ead, farum cantharum argenteum, pens lib 25. Num 70, lin. 4, columnam auream pens lib 2, in basilica Constantiniana ( M, lib 30, turrem argenteam cum delphinis pens lib 60, columnam auream [Col. 0350A] pens lib 12, in basil Constant) fecit f. c. lin 7, lib 10, scyphos argenteos 4 pens sing lib 5, calices arg ministeriales 10 pens sing lib 2 ( M, scyphos arg 4 pens sing lib 6; scyphos aureos 2, pens sing libras 6; calic arg min 10 pens sing lib 2). lin 14, lib 10, ad B. Petrum apostolum scyphum aureum, pens lib 5; alium scyphum aureum cum gemm pras et jac pens lib 4; calices ministeriales argenteos 10 pens sing lib 2, amas argent. lin 15, aureum cum gemmis pens lib 10 ( M, lib 5). lin 16, calices min 10 pens sing lib 12 ( M, II). lin 17, ad S. Laur. lin 19, lib 10; lampades aureas 2 pens sing lib 15; farum cantharum aur pens lib 2, turrem auream cum d. pens lib 5; scyphos arg 4 pens lib 24; calices minist 12 de arg. lin 24, pens sing lib 10. In alia basilica S. Laurentii fecit fara argent. lin 27, decem ministeria argentea ad bapt pens lib 10. lin 28, fara aerea 50, canthara aerea 26; fecit quoque particulos 25 scyphos, pens sing lib 10; scyphum aureum, pens lib 8; calices ministeriales 50 pens sing lib 4, quod ad S. Mariam [Col. 0350B] Majorem recondi jussit ( M, scyphos aur pens lib 8). Num 71, linea 1, in urbe vero Roma constituit ministeria, quae circ constitutas stationes. Scyphum autem stationatum (M, stationarium) pens lib 8, scyphos argenteos 25 per titulos, pens sing lib 10; amas argenteas 25 pens sing lib 10. Fecit quoque oratorium S. Stephani in baptisterio Lateranensi. Fecit autem et bibliothecas 2 in eodem loco. Item fecit monasterium i. u. ad Lunam. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma per mens Dec P. X. 25, diac 5. linea 12, beati Sixti, etc. Num 68, lin 1, Hilarius lin 3, catholica, conf. lin 4, Eut et N. vel omn. lin 6, conf dominationem et princip sanctae sedis catholicae et apostolicae. Hic fecit const ad sanctam Mar c. Basilici et H. 17 C. Num 69, lin 1, confess S. Jo. B. ex argento. lin 4, auream confess S. Jo ex argento lin 5, ambis orat i. ae. arg c. lin 7, lign Domin crucem aur cum g. [Col. 0350C] lin 8. lib 30 ex argento confessionem januas, pens lib 58. lin 13, triportium ante orat s. cr. ubi S. c. hecaton pen tolaicas, et conchas striatias 2, cum col porph rajatas aquas fund et in m. l. p. c. concha raita. Num 70, lin 7, libras 6; alium scyphum aureum pens lib 5; calices aur quinque. pens sing lib I; [Col. 0351A] scypn. aur quinque, pens sing lib d. calices min 20. lin 9, pensant singuli. lin 12, lib. 5 linea 15, scyphum aur pens lib 5; alium scyphum aureum, pens lib 5. lin 16, calices min. 10. pens sing lib 2 lin 21, pharum cantharum aureum. lin 23, lib 24, calices min 12. lin 25, libras 20, amas arg d. pens sing lib 10. lin 26 pens lib 10, c. ae. 25. Num 71, linea 1, in urbe vero Roma constituit ministeria, quae c. linea 2, scyphos per titulos 25 pens lib 10. linea 3, pens lib 10. linea 4, pens lib 10; Cal min 50 pens s. l. 2, quod ad S. Mariam constituta recondit. linea 7, S Stephano. linea 8 et 9, in eodem monasterio. Item m. linea 12, episc dies 48. Num. 68, lin 3, Flor. quatuor synodos. lin 6, Flor, dominationem. [Col. 0352A] Num 69, lin 7, Flor et alter cod, Agnum, lin. 8 Flor, pensantes libras 50, supra confessionem aereum arcum. Num 71, linea 6, Flor., monasterium. linea 7, Flor om. sancti Stephani Num 69, lin 4, sancti Johannis evangelistae ex argento lin 6, Oratorium sanctae crucis lin 13, ubi sunt columnis ecaton pentalaicas. Num 70, lin 7, scyphos arg. v pens sing lib X. lin 23, pens sing lib XXIV. Num 71, linea 5, pens sing lib 11, quod ad sanctam Mariam, etc.
[Col. 0351B] Num. 68, linea 2.— Hic fecit decretalem, etc. Duo egit Hilarus: primo decretalem condidit epistolam; deinde sparsit epistolas alias de fide catholica. Haec in unum conjunxit antiquus Romanorum pontificum catalogus; ampliator autem catalogorum deinde assignavit in particulari editam decretalem, quam lin. 8 designat per notas consulum, et infra eamdem nos assignabimus. Prior occurrit mentio epistolae Decretalis, quam ab epistolis de fide catholica distinguit liber Pontificalis. Quaelibet ab apostolica sede edita decreta vocavit Siricius tom. I Conc. c. 15, pag. 851. Decretalia constituta, adeoque scribens Himerio Tarraconensi, dixit: «Nunc fraternitatis tuae animum ad servandos canones, et tuenda decretalia constituta, magis ac magis incitamus» Quid vero veniat nomine decretalis, sic innuit subdens: «Et quanquam statuta sedis apostolicae vel canonum venerabilia definita nulli sacerdotum Domini ignorare sit liberum.» Quo loci, quod prius dixerat Decretalia [Col. 0351C] constituta, et canones, deinde vocat Statuta sedis apostolicae et canonum venerabilia definita. Invaluit deinde usus ut conciliorum regulae definitiones dicerentur, et Romanorum pontificum decretalia. Eodem modo loquitur Hilarus infra laudandus in sua synodo Romana, in qua decreta veluti indicativa legum a sede apostolica provenientium appellat et canones uti conciliorum constitutiones. Quomodo etiam Simplicius Zenoni Hispalensi episcopo scribit eadem loquendi formula utens, tom. II Conc. pag. 803: «Talibus idcirco gloriantes judiciis, congruum duximus, vicaria sedis nostrae te auctoritate fulciri; cujus vigore munitus apostolicae institutionis decreta, vel sanctorum terminos Patrum nullo modo transcendi permittas.» Et eodem sensu S. Nicolaus I scripsit Photio: «Quod vero dicitis neque Sardicense concilium, neque decretalia vos habere Romanorum pontificum . . . . . decretalia autem quae a SS. pontificibus primae sedis Romanae Ecclesiae sunt [Col. 0351D] instituta, cujus auctoritate atque sanctione omnes synodi, et S. concilia roborantur, et stabilitatem sumunt, cur vos non habere vel observare dicitis, nisi quia vestrae ordinationi contradicunt.» Linea 2.— Epistolas de fide catholica. Praeter decretalem direxit epistolas ad universos episcopos, in quibus iterum confirmavit quatuor synodos, ut oecumenicas profitendas, damnando haereses. Necessum id erat eo tempore, quo Eutychiani bellum indixerant nedum concilio Chalcedonensi, verum etiam fidei catholicae, ut sic utrumque episcopis per Orientem intimaret ad eosdem corroborandos, ac magis confirmandos, ostendendo sedem apostolicam permanere in professione synodorum oecumenicarum. Necessitatem hujus professionis didicerat a S. Leone scribente Jul. Coensi in nova epistola a Quesnellio, epist LXXXVIII, p. 306, edita de publicanda per universas Ecclesias apostolica Chalcedonensis concilii et auctoritativa confirmatione. «Quod ergo necessarium [Col. 0352A] credidit clementissimus imperator libenter [Col. 0352B] implevi, ut ad omnes fratres, qui Chalcedonensi synodo interfuerunt, scripta dirigerem, quibus placuisse mihi, quae a SS. fratribus nostris de regula fidei confirmata sunt, demonstrarem: propter eos scilicet, qui ad occasionem velandae perfidiae suae, infirma vel dubia videri volunt statuta concilii, quae nulla sunt consensus mei sententia roborata . . . . . Unde studeat dilectio tua piissimum principem crebris suggestionibus commonere, ut adjunctis affatibus suis ad singularum provinciarum sacerdotes deferri apostolicae sedis scripta praecipiat; ne ulterius quisquam veritatis inimicus de silentio meo se excusare praesumat.» De quo Eutychianistarum subterfugio legenda Marciani epistola eidem pontifici data, quae G. L. ibid., pag. 307, primo publicatur inter S. Leonis epistolas novae editionis. Hilarus itaque has epistolas dedit; et hinc crediderim orta fuerit origo, ut in fidei professionibus, quam recenter electi Rom. pontifices, et episcopi edebant, specialiter profiterentur [Col. 0352C] se recipere, et venerari concilia oecumenica. Vide diurnum Romanum, et epistolas S. Gregorii Magni. Lin. 3. Confirmans tres synodos Nicaenam, Ephesinam, et Chalcedonensem. In aliquibus codd. loco vocis tres ponitur quatuor. Verum nostra retinenda est lectio. Neque per hoc inferri potest, ab Hilaro Constantinopolitanam secundam generalem esse a censu conciliorum oecumenicorum avulsam; nam cum act. II, IV et VI integrum symbolum Constantinopolitanum fuerit lectum, et omnium episcoporum suffragio in decreto fidei insertum, Hilarus confirmans Chalcedonensem synodum, consequenter et Constantinopolitanum ab ea synodo ut oecumenicam declaratam, profitebatur, et confirmabat. Et de fide symboli Constantinopolitani ex mente Ecclesiae Romanae scripsit Gregorius Magnus lib VI, ep. 121: «Romana autem Ecclesia eosdem canones vel gesta synodi illius hactenus non habet, nec accipit: in hoc autem eamdem synodum accipit, quod est per [Col. 0352D] eam contra Macedonium definitum.» Nomine vero Nicaeni veniebat Constantinopolitanum, quod deducitur ex Toletano, tom. II Conc. Aguir., pag 340, cui Reccaredus rex interfuit, subscripsitque fidei professioni, in qua inserebatur symbolum Constantinopolitanum, quod indigitatur symbolum Nicaenum. Professionem vero editam ab Hilaro trium tantum conciliorum mentionem fecisse deduci videtur ex synodo Romana sub Felice, quae synodicam dirigens ad clericos, et monacho orientales, et professionem ab eis edendam ad instar Romanae, hanc sic describit tom. II Conc. pag. 855: «Et ut charitas vestra possit agnoscere venerandas synodos Nicaenam, Ephesinam priorem, atque Chalcedonensem contra Nestorium, et Eutychetem impiissimum nos tenere.» Quod vero in aliis professionibus distincta mentio concilii Constantinopolitani fieret, Romani pontifices non solum non improbarunt, verum suo calculo confirmarunt, apud Baron.; ubi supra. Vigilius propterea [Col. 0353A] laudans professionem a Justiniano editam, et quam profitendam Ecclesiis Orientis intimaverat, haec rescripsit: «Summis hoc pietas vestra viribus effecit; cum per omnes regni sui partes et universos fines terrae eam fidem quam per venerabiles semper Christianae confessionis judicio amplectendas Nicaenam, Constantinopolitanam, Ephesinam primam, sed et Chalcedonensem synodos constat irreprehensibiliter solidatam, inconcussa jubeatis pace servari.» Linea 6.— Confirmans auctoritatem, et principatum sedis apostolicae. Ex penuria Actorum non constat, quid egerit Hilarus specialius ad vindicandam sedis auctoritatem. Forsitan ambitum patriarcharum Constantinopolitanorum repressit, et in datis epistolis quas profiteri debebant Orientis episcopi de synodo Chalcedonensi, specialius irritandum putavit, id quod actione XVI vindicare praesumpserunt patriarchae Constantinopolitani, primum nempe locum supra reliquos Orientis patriarchas. Nostra haec [Col. 0353B] conjectura firmari potest ex pluribus. Specialiter quia Leo imperator non omisit ex Ecclesiae Constantinopolitanae cleri precibus promovere ambitum patriarchae Constantinopolitani, et cum videret Leonem, et Hilarum in proposito persistere defendendi Nicaenos canones statuentes jura patriarchalia, a Simplicio, qui decessori Hilaro successit, haec extorquere conatus esset. Verum Simplicius vehementius restitit, obstititque ejus conatui, missoque ad hoc Probo episcopo Canusino Constantinopolim legato, ambitum compescuit ex Gelasio scribente, epist. 13 ad episc. Dardaniae: «Eaque nihilominus sub sanctae memoriae papa Simplicio legatum sedis apostolicae sanctae memoriae Probum Canusinae urbis episcopum, Leone principe tunc petente, praesentem docuisse nullatenus posse temerari; neque his prorsus praebuisse consensum, atque ideo non ad civitatis cujuslibet respiciant qualitatem, sed modum dispensationis Ecclesiae paterna traditione firmatum convenienter observent.» Hilarus itaque [Col. 0353C] dimoveri non est passus juxta decessoris zelum a statutis Nicaenis, sed magis auctoritatem propriam, et patriarcharum defendit, restititque ambitioni episcopi Constantinopolitani. Certe Gennadius Anatolii successor sive per se, sive per imperatorem nihil molitur. Acacius tamen, qui anno 471 Gennadio successit, id sibi attribuit, ac eo impellente, Leo a Simplicio obtinere conatur etsi irrito conatu. Nec desiit Acacius promovere privilegia Constantinopolitanae sedis, praecipue ut secunda post Romanam sedem decerneretur, ac inter Orientales patriarchas principem locum obtineret, nisi Zenone restituto ad imperium anno 477, quando legem obtinuit ab eodem, quae est XVI Cod. Just. sub Tib. de sacrosan. Eccl. in qua juxta Constantinopolitanae et Chalcedonensis synodorum decreta privilegia dicuntur restitui. Cum vero dicantur restitui, supponitur prius Leonis, Hilari, et Simplicii concordi voto fuisse denegata. Equidem hoc interjecto tempore patriarchas [Col. 0353D] Constantinopolitanos sibi vindicasse juxta actionem XVI Chalcedonensem jus in tres exarchatus, praecipue vero in Ephesinum, et juri praesumpto obstitisse reliquos patriarchas docet Evagrius, lib. III, cap. 6. Qui Basilisci edicta referens in sanctam synodum Chalcedonensem, quam damnandam praescripserat an. 476, qua occasione Timotheus Elurus contumax Eutychianista, et S. Protherii parricida, lege Basilisci ab exsilio, quo per Leonem imperatorem multatus, fuerat liberatus, dum ad recuperandam sedem properaret, secundae sedis privilegia vindicans per Orientem Ephesino episcopo exarchatus jura a Constantinopolitano adempta decreto synodi Chalcedonensis act. XVI restituit; et quidem auctoritate Zachariae rhetoris, ita inquiens: «Idem scriptor narrat Timotheum Constantinopoli egressum perrexisse Ephesum, Paulumque illius urbis pontificem (qui quidem jam dudum ab episcopis provinciae, sicut vetus Ecclesiae consuetudo postulat, [Col. 0354A] creatus fuerat, sede tamen post exciderat) in sede episcopali collocasse. Reddidit praeterea idem Timotheus Ecclesiae Ephesinae jus patriarchatus, quod concilium Chalcedonense. . . . . ei ademerat.» Ex his constat bene dixisse librum Pontificalem, Hilarum confirmasse sedis apostolicae praerogativam, et inter alia decora, id in eo commendatum exhibent gesta pontificalia. Lin 7. Hic fecit constitutum de Ecclesia. Cum vero additur nota Consulum, duo colliguntur, primo quod cum revera olim exstiterit codex Constitutionum pontificum, eapropter liber Pontificalis argumenta earumdem omiserit, satis ducens commemorare editam constitutionem, quam quisque in eo codice reperiret: sicuti constat de hac, quam novissime vulgavit correctiorem, in synodico cass. cap. 227, pag. 471. Lupus ex cod. Vatic. ubi eadem nota Consulum reperitur. Secundo catalogos Rom. pont. habuisse varias additiones, ac unum idemque recenseri [Col. 0354B] modo remissa, modo fusiori nota. Sic hocce constitutum in antiquo catalogo legitur. Hic fecit decretalem. Posteriori vero manu additum, explicatumque quae fuerit decretalis edita per appositam temporis notam. Porro nota temporis hic notata, et consules coincidunt cum synodo Romana, quam primus vulgavit Lupus. Synodus porro hanc epigraphen habet: «Incipiunt regulae papae Hilari. . . . . Flavio Basilico et Hermenrico viris clarissimis sub die XVI Kal. Decembris, residente viro venerabili papa Hilaro in basilica S. Mariae.» Constitutio edita est de sacris ordinationibus, et electionibus, ac ibi actum de disciplina ecclesiastica, et de Hispaniarum Ecclesiis. In ipso exordio pontifex proponit duo servanda, Nicaenos canones, et decreta sedis apostolicae, ubi duo illa juxta datum discrimen sic proponit. «Quoniam religiosus, sancto Spiritu congregante, conventus hortatur, ut quaecunque pro disciplina ecclesiastica sunt, cura diligentiori tractemus, si placet, fratres, ea quae ad ordinationum [Col. 0354C] tenorem pertinent, juxta divinae legis praecepta, et Nicaenorum canonum constituta, ita jubente Domino in omne aevum mansura solidemus, ut nulli fas sit sine status sui periculo, vel divinas constitutiones, vel apostolicae sedis decreta temerare. Quia nos, qui potissimi sacerdotis administramus officia, talium transgressionum culpa respicit, si in causis Dei desides fuerimus inventi.» Ex quo et illud animadvertere licet, quod si pro causa Hispaniarum particulari sacros canones Nicaenos inviolabiliter sub interminatione divini Judicii a sede apostolica solidandos edixit: pariter id egerit in epistolis per Orientem sparsis de fidei catholicae professione, specialiter de concilio Chalcedonensi, in quo cum humiliare vellent sedem apostolicam clerici Constantinopolitani ex Anatolii ambitu, et contra canonum Nicaenorum dispositionem, ordinem patriarcharum pervertere, debuit pontifex Leonis decessoris exemplo sedis apostolicae primatum auctoritate firmare, [Col. 0354D] et perperam gesta cassare. Cum vero hoc constitutum a libro Pontificali dicatur: esse de Ecclesia, indicatur, ut saepius notatum est, pertinere ad universam Ecclesiam: seu designatur decretum ad orbis Ecclesias directum, quod manifeste ostendunt verba Hilari in fine sic decernentis: «Hilarus episcopus Ecclesiae urbis Romae synodo praesidens dixit: Quoniam praesentis definitionis formam, quae secundum sanctorum est statuta sententiam, in omnium Ecclesiarum notitiam pervenire decernimus, nec cuiquam pro sui possit ignoratione licere, quod non licet, edere gesta notariorum sollicitudo curabit.» Exemplaria nempe authentica conficientes notarii dirigerent ad omnes Ecclesias
[Col. 0354D] Num. 68, linea 1. Hilarus. Post interregnum septem fere mensium, pridie Idus Novembris anni 461, qui est Leonis imperatoris quintus, Hilarus natione [Col. 0355A] Sardus, olim diaconus, et in conciliabulo Ephesino legatione functus, in locum sancti Leonis subrogatus fuit. Initio pontificatus ea, quae tribus oecumenicis conciliis contra Arianam, Nestorianam, et Eutychianam haeresim decreta fuerunt, confirmavit: novum Paschalem cyclum annorum quingentorum quadraginta duorum per Victorium Aquitanum ejus facultatis tum facile principem, Gennadio, et Mariano Scoto auctoribus, fieri curavit. «Anthemium imperatorem Occidentis, inquit Gelasius epist. 11 ad Dardan., cum Philotheus Macedonianus ejus familiaritate suffultus, nova conciliabula divisarum sectarum in urbem inducere vellet, apud beatum Petrum apostolum palam ne id fieret clara voce constrinxit, in tantum, ut non ea facienda cum interpositione juramenti idem imperator promitteret.» Hujus temporibus Constantinopoli, cuidam pictori Christum forma Jovis pingere conanti, manus exaruit: post facinoris, et delicti confessionem, Gennadius episcopus Constantinopolitanus eum sanavit. [Col. 0355B] Cedren. in Compend.
[Col. 0355B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Consensus catalogorum Italiae per nos editorum tomo II in Prolegomenis, et celebriorum ex Gallia apud utrumque Pagium, cum textu Bibliothecarii in assignanda summa annorum sex, mensium trium, et dierum decem. Hilaro papae omnem dubitationem adimunt de summa temporis illius sedi attribuenda. Ejusdem epistolae, et acta concilii Romani supra memorata in notis chronologicis ad Coelestinum sect. 62 cum evincant, electionem ejus cadere in diem Novembris undecimam, ordinationem vero in crastinum, quae fuit XII ejusdem mensis et Dominica anno 461, consequitur, ut obitus pariandus sit cum die XXI Februarii anno 468, quod comprobatum vides apud Pagium num. 10 et 13 in ejus notis ad hanc sectionem. Marianus Scotus (adnotante Pagio Seniori in crit. ad Baron, anno 467, num. 3) recte consignat obitum sancti Hilari eadem die XXI Februarii cum Florario sanctorum, et cum Martyrologiis Maurolyci, Galesini, et Canini adductis per Bollandum. Corrigendus tamen Bollandus in anno emortuali sancti pontificis, quem putavit 467 ex pluribus documentis, praecipue vero ex epistola Gelasii papae ad episcopos Dardaniae, ubi asseritur S. Hilarum restitisse Anthemio, qui levatus fuit imperator pridie Idus Aprilis, Prisco et Joanne consulibus, uti scribit chronographus a Cuspiniano editus, observante Pagio Juniori ad Vitam Hilari num. 12, astipulante etiam chronico Paschali iisdem consulibus. Num. 68, linea 6.— Hic fecit constitutum de Ecclesia in S. basilica ad sanctam Dei Genitricem Virginem Mariam, consulatu Basilisci et Herminerichi XVI [Col. 0355D] Kalend. Decembris. Indicatur epistola decretalis de ordinationibus ab Hilaro data in fine concilii Romae celebrati sub iisdem coss. in basilica Liberiana. Illius concilii Acta tum Baronius recensuit ad annum 465, tum editores conciliorum. Exemplum illius epistolae eodem consulatu signatae III Kalend. Januarii legitur in membranaceo codice collectionis canonum inter mss. bibliothecae monasterii S. Crucis ad Hierusalem, cujus vetustas ad octingentos aut nongentos annos pertingit. Gesta in concilio cognosces compendiose collecta in notis Pagii et Somier. Num. 69, linea 1— Hic fecit oratoria tria in baptisterio basilicae Constantinianae, S. Joannis Baptistae, et S. Joannis evangelistae, et S. Crucis, etc., et in ambobus oratoriis (S. Joan. Bapt. et S. Joan. evang.) januas aereas et argento clusas. Januae istae argento clusae litteris Hilari dedicationem et nomen exprimentibus supersunt in oratorio S. Joannis Baptistae scilicet in honorem B. Joan. Baptistae Hilarus episcopus [Col. 0356A] Dei famulus offert. Superest vetus musivum in concamerato oratorii fornice: cujus centrum occupat agni imago, qua indicabatur a praecursore Christus Dominus; et in lunulis circa fenestras imagines quatuor evangelistarum, ascriptis unicuique propriis nominibus, visuntur ex eodem opere vermiculato. Edidit figuras Ciampinus vet Monim. tomo I, cap. 26. Ad ingressum oratorii Zophorus supra columnas januam adornantes insculptus pariter est Hilari pontificis nomin In adverso oratorio S. Joannis evangelistae epigraphe marmorea supra columnas in epistylio sculpta tum nomen Hilari retinet, tum memoriam felicis ejusdem evasionis ex discrimine, ab haereticorum insidiis eidem parato in latrocinio conciliabuli Ephesini, quando diaconus cum esset Leonis Magni ejusdem nomine legatus mittebatur cum collegis ad praesidendum oecumenicae synodo Chalcedonensi. Quod [Col. 0356B] e manibus hostium fidei fuerit, Deo dante, subtractus retulit ad patrocinium B. Joannis evangel. scribens: Hujus Sacelli aeneae pariter valvae sunt, non tamen veteres illae ab Hilaro positae, ut in praecedenti, sed recentiores, quae scilicet reparatae fuerunt sedente Coelestino papa ejus nominis Tertio. Cencius cardinalis camerarius ex nobilissima Sabellorum familia postea pontifex creatus et Honorius Tertius dictus (ut Ciampinus scribit pag. 239) , restituit, addita epigraphe ANNO V PONTIF. DNI. CAELESTINI III PP. CENCIO. CARD. S. LUCIAE EIDEM DNI. PP. CAMERARIO JUBENTE OPUS ILLUD FACTUM EST. Tertium vero oratorium S. Crucis testatur cardinalis Rasponus substitisse usque ad aetatem Sixti V; nam agens de basil. Lateran. lib. III, cap. 9, haec refert: «Versus occasum a latere baptisterii olim erat [Col. 0356C] oratorium sanctae Crucis, pariter ab Hilaro pontifice constructum, et ad quod per ejusdem sacri fontis januam iter erat. Hoc oratorium exstabat adhuc tempore Xysti V, habebatque ante areolam parvam porticum circumvallatam, quae septem columnis et tribus parastatis fulciebatur. Portae vero peristylium sustentabatur duabus columnis ex alabastro striatis, et in Zophoro haec erat inscriptio: Januae erant aeneae argento interstinctae, et ipsa aedicula formam crucis referens structura quadrata adeo elegantis scitique artificii, ut non desint auctores gravissimi, qui Vaticanae basilicae delineationem a Michaele Angelo ex hoc oratorio depromptam tradant,» etc. Aptatur huic oratorio S. Crucis per Hilarum papam ita eleganter constructo magnifica porticus, [Col. 0356D] quam Bibliothecarius memorat una cum oratorio ab eodem pontifice erectam, ac suffultam ingentibus columnis, et quidem porphyreticis. Aliquot ex his columnis visuntur superstites, licet porticus sit eversa, et efformant latus unum oratorii sanctorum Venantii, Rufinae et Secundae, ac retinent nomen porticus S. Venantii, uti laudatus cardinalis Rasponus ostendit lib. III, cap. 5 et 6. Ibi etiam recenset sacros ritus a Romanis pontificibus de more hic celebratos in solemni administratione baptismi Paschalis, quos SS. Dominus noster Benedictus papa XIII, non destitit quotannis exercere, dum Romae ageret, ex quo ad Romanam sedem electus, factus est caeteris episcopis forma pastorum. Magnificentia Hilari pontificis in oratorio S. Crucis construendo sibi ubique respondet, sive externa structura, sive interna ornamenta considerentur. Externa facies triporticum ingentibus columnis suffultam ostendebat, uti diximus, porphyreticis: unde [Col. 0357A] ingressus ad fontem, lacu pariter porphyretico donatum: cui cancellos, columnas, epistylia et fastigia ex aere fusa, admistis ex musivo operibus circumposuerat. Quae ad fontem pertinent videnda sunt in Vita Sixti III, a quo fons amplificatus, et octastylo perimetro inclusus ornatur porphyreticis columnis, epistylia et Zophorum sustinentibus; necnon apud card. Rasponum, eleganter describentem singulas ejus partes et veterem inscriptionem lib. III, cap. I. Interiora sacelli S. Crucis, nostrae salutis instrumentum, lignum scilicet Dominicum, aurea et gemmata cruce pondo librarum viginti inclusum custodiebant, aureo arcu onychinis columnis innixo supra imminente: argenteis valvis pondo librarum quinquaginta huic sacrario addictis: aureis pariter lampadibus et coronis circumquaque appensis. Turrim argenteam, et auream columbam hic memoratam a Bibliothecario in sacellis, fonti baptismati adhaerentibus, intelligimus pertinere ad custodiam sacramenti [Col. 0357B] Eucharistici, in hujusmodi turribus et columbis asservati ex more, a magni Basilii aetate jam inducto, quemadmodum observant cum card. Baronio ad ann. 57, n. 152, alii scriptores, id etiam significantes, apud nonnullas ecclesias hodie vigere, quemadmodum vidimus in metropolitana Parisiensi, ubi aurea columba arae maximae imminens coeleste hoc pignus aeternae vitae custodit. Statuenda vero erat in vicinia sacri fontis hujusmodi custodia corporis Dominici, cum post administratum baptismi sacramentum sacro fonte renatis, et confirmatis sacramentum quoque eucharisticum erogaretur, ut passim rituales libri nos edocent, legendi apud V. C. Edmundum Martene tomo I, ubi etiam pag. 647 illustratur usus custodiendi in turribus et columbis aureis vel argenteis sacramentum eucharisticum. Linea 14.— Hecatonpenta. Nardinus lib. IV, cap. 4, Romae antiquae pag. 178, novae edit. legit hecatompeda, ubi etiam ostendit Nymphaeum saepe usurpari pro fonte. Sensus itaque est, ut columnae [Col. 0357C] istae e lapide porphyrite dicantur centumpedales. Sive hecatompedes non quia assurgant ad tantam altitudinem pedum centenorum, sed quia excelsae admodum sint, et ultra mensuram in aliis ex eodem lapide spectatam. Ita etiam Bellorius in notis ad vestigium Veteris Romae pag. 53 observat porticum hecatonstylon dici eam, quae magno numero columnarum fulciebatur, licet non constaret centenis. Usurpatur enim passim centenarii numerus pro ingenti copia, ut illud Virgilianum ostendit:
Num. 71, linea 1.— Constituit ministeriales, qui circuirent consuetas stationes. Hunc locum Bibliothecarii produxit Macer in suo lexico verbo statio, ut probaret usum stationum longe antiquiorem fuisse [Col. 0357D] aetate Gregorii Magni. Ibi ex B. Ambrosio definit stationem, qua statum jejunandi et orandi ritum significamus: et discriminat a statione, qua indicamus locum ad eos ritus exercendos certis temporibus designatum. Qua etiam occasione docet ministeriales, qui hic nominantur, intelligi oportere clericos ad sacris inserviendum iis in locis addictos, ubi statio celebrabatur. Recte deducit a militari vocabulo nomen stationis: cum a castrensibus vocabulis Ecclesia quae in terris Deo militare profitetur, non sit dedignata voces complures mutuari in fine Appendicis ad Prolegomena, occasione Graecae inscriptionis Puteolanae ex Museo eminentissimi cardinalis Alexandri Albani ibidem productae, quae Actum publicum Tyriorum consignat consulatu Galli et Flacci (Christi 174 indicante) et aera Tyriorum 300 observavimus, vocem stationis ibidem adhibitam ad significandum coetum, seu collegium et universitatem [Col. 0358A] illius nationis popularium cum jure sacra exercendi patrio ritu: quod propterea diximus jam tum ab exordio ferme primo Christianae Ecclesiae apte translatum ad significandum ritum et consuetudinem Christianarum stationum ex idea eidem vocabulo jam alligata apud Romanos indicandi conventum complurium ad sacra ritu patrio exercenda confluentium ad certum locum. In titulis igitur, ubi etiam tempore persecutionum Christiani congregari consueverant, et ubi sacrorum administrandorum jus attributum fuerat per summos pontifices presbyteris ibidem constitutis, post redditam Ecclesiae pacem stationes publicae celebrabantur, quemadmodum ordo Romanus declarat, et ad sacra per certas vices ibidem exercenda, jejuniorum praesertim solemnium aut festorum diebus, tum ministeriales clerici, tum subdiaconi stationarii aderant, tum sacra supellex circumferenda ad usum pontificis easdem stationes frequentantis ex delectu et cura eorumdem pontificum, praesertim Hilari praeparabatur.
[Col. 0358B] Linea 6.— Hic fecit monasterium ad S. Laurentium, et balneum, et praetorium, etc. Item monasterium intra Urbem ad Lunam. Ab indagine hujus secundi monasterii per Hilarum constituti exordiar. In horto, ad titulum S. Eusebii in Exquiliis sito, ante annos circiter viginti vidimus detegi parietes ecclesiae cum adjacenti aedificio ex effosso ad palmos viginti circiter solo: indeque extrahi columnas, et epistylium ab Hilaro tunc archidiacono incisum sub patrocinio beati Laurentii: quod epistylium ita inscriptum praeservat nunc collectio lapidaria eminentissimi cardinalis Alexandri Albani.
† AVXILIANTE DNO DO NP XPO ORANTE BEATO LAVRENTIO MARTYRE HILARVS ARCHIDIAC FECITIn regione Exquilina memorat Panvinius aediculam Lunae: quam a sancti Eusebii titulo non longe abfuisse suadent vestigia templi Solis Mithrae, in horto Marchionum de Palumbara contra eumdem [Col. 0358C] titulum S. Eusebii pariter detecta ante annos circiter quindecim, cum pluribus anaglyphis ac simulacris ejusdem superstitionis. Consueverunt enim cultores solis lunae fanum ab illo non disjungere quod Soli dedicabatur. Ita in Urbe ipsa Sextus Rufus recenset in regione templi Pacis templum Solis, cui illico adnectit templum Lunae. Utrique sideri in Capitolio veteri ara constituta templumque Apollinis et Clatrae (Nard. p. 190) et in palatio, ubi Lunae noctilucae aedes a Varrone memorata, templum quoque Solis invenitur: uti in Circo obeliscus proprius Soli, alter autem Lunae consecratus: et alibi passim Soli ac Lunae proxima, sed sub nominibus diversis posita templa, et arae, Jani, scilicet et Janae, Apollinis et Dianae, Agliboli et Malacbeli, et his similibus quae apud antiquarios, necnon apud Macrobium ex veteribus, et Vossium de Idololatria inter recentiores videri possunt. Cum itaque ad Lunam dicatur fundatum ab Hilaro monasterium et inveniantur in [Col. 0358D] hac Exquiliarum parte vestigia monasterii et ecclesiae non magnae ipsi adjunctae cum inscriptione Hilari sub patrocinio precum beati Laurentii opus illud Deo dicantis, hoc esse arbitror indicatum a Bibliothecario monasterium intra Urbem ad Lunam. Aedes vero (quas Praetorium nominat) cum monasteriis et balneo ad S. Laurentium constructas quaerendas fuisse judico apud S. Laurentium extra muros, cui antonomastice convenit denominatio S. Laurentii. Verum tot cladibus deformatus ac devastatus fuerat tractus ille suburbanus, etiam antequam a Pelagio secundo basilica Laurentiana restitueretur, ut indicia constructionum Hilari frustra in ruderibus hodie perquirantur: et satis consultum videri possit memoriae nobis a Bibliothecario praeservatae per epigraphen paulo ante relatam, et repertam in Exquiliis intra Urbem ad S. Eusebium, ubi Hilarus tunc archidiaconus Leonis Magni satis ostendit venerationis suae studium singulare erga [Col. 0359A] beatum Laurentium martyrem, apud quem sepulturae locum elegit creatus pontifex, et cujus basilicae monasteria addidit, exemplum secutus decessoris sui Leonis, quem vidimus ad basilicam S. Petri excitasse monasterium, aliisque successoribus suis similem curam insinuasse.
Linea 8.— Fecit autem bibliothecas duas in eodem loco. De his consule cardinalem Rasponum lib. III, cap. 14, de sacros. Eccl. Lateranensi: ubi etiam refert praeclarum locum Panvinii nostri, copiosa, ut solet, ac solida eruditione illustrantis non modo has ab Hilaro constructas bibliothecas, sed antiquiores quoque a Christianis praesulibus excitatas prope suas ecclesias.
[Col. 0359A] Num. 68, lin. 1.— Natione Sardus Calaritanus. Hic opum neglectu, et consiliorum magnitudine, inter sublimes pontifices effulsit, et meritis almus, angelorum colloquium, et salutationem meruit. Egit [Col. 0359B] quae ad optimum pontificem pertinebant, tum in exstruendis templis, ornandisque, tum etiam docendo, admonendo, castigando eleemosynasque copiosas, ubi opus erat, largiendo. Dona aurea, et argentea colliguntur, centum duorum millium, et nongentorum octuaginta trium aureorum scutatorum nostratium superasse, citra artificum manus, et impensas aedificiorum, et reddituum, quos illi annuos assignavit. Ut plane ex his appareat, quae fuerint divitiae Romanae Ecclesiae, cujus adeo profusae essent expensae in vasis sacris, et ornamentis Ecclesiarum.
[Col. 0359B] Num. 68, lin. 2.— Hic fecit decretalem. Anno quadringentesimo sexagesimo septimo Leo Orientis imperator Anthemium patricium Romam misit imperatoremque constituit, qui, ut scribit chronographus a Cuspiniano editus sub consulibus anni 467 levatus est imperator Romae pridie Idus Aprilis. Huic, impellente Philotheo Macedoniano ejus familiaritate [Col. 0359C] suffulto, diversarum conciliabula nova sectarum in urbem Romam inducere volenti, apostolica constantia restitit Hilarus, et «apud beatum Petrum apostolum palam ne id fieret clara voce eum constrinxit, in tantum ut non ea facienda cum interpositione sacramenti, idem promitteret imperator,» inquit Gelasius papa in epistola ordine XIII ad episcopos Dardaniae. Ex hoc solo loco, etiamsi aliae probationes deficerent, jugulatur sententia Papebrochii scribentis in Conatu Chronico-Historico ad Catalogum pontificum Romanorum, Hilarum papam die vigesima prima Februarii anni quadringentesimi sexagesimi septimi ad Deum transisse; licet enim verum sit, ejus mortem diei XXI Februarii affigendam esse, ea tamen differri debet ad annum quadringentesimum sexagesimum octavum, postquam Romanam Ecclesiam sancte administrasset annos sex, menses tres, dies decem, ut habetur in libro Pontificali, in sex catalogis [Col. 0359D] criticae Baronianae tomo primo praefixis, in catalogo Vaticano-Palatino, et in pluribus auctoribus in eadem critica ad annum 467 laudatis. Si autem die XI Februarii anni quadringentesimi sexagesimi septimi obiisset, falso scriberet Gelasius eum Anthemio imperatori, Romae restitisse, cum hic dictus sit imperator Romae die XII mensis Aprilis ejusdem anni. Ex quo et priorum pontificum Romanorum chronologia confirmatur. Linea 7.— Hic fecit constitutum de Ecclesia. Anno quadringentesimo sexagesimo quinto concilium celebravit Hilarus papa Romae in basilica Sanctae Mariae die XVI Kalendarum Decembris, ut habent Acta, quae correctiora edita sunt, quam ante fuerant, a Christiano Lupo in fine tom. I epistolarum Casinensium. Actum in eo de disciplina ecclesiastica, et de Hispaniarum Ecclesiis. Quinque canones, seu decreta in eo condita sunt: quorum primo statuitur canones Nicaenos, vel apostolicae sedis decreta custodiri debere. [Col. 0360A] Secundo, ut bigami, aut viduae, aut corruptae mariti ad ecclesiasticos gradus non accedant. Tertio, ut poenitentes, aut inscii litterarum, sive defectu membrorum, aut decisione aliquid minus habentes, ad superiorem ordinem non accedant. Quarto, ut quae episcopus, vel decessor ejus illicite ordinavit, ab eo qui superest, emendentur. Quinto, ut nullus episcopus sibi successorem eligat. Hoc ultimum decretum factum est, quia, ut constat ex epistola secunda Hispanorum episcoporum ad Hilarum, Nundinarius Barcinonensis episcopus successorem sibi designaverat, consentientibus provinciae Tarraconensis episcopis. Quare Hilarus epistola sua secunda ad Ascanium Tarraconensem metropolitam, et reliquos Tarraconensis provinciae episcopos, ex Romanae synodi sententia data die trigesima Decembris ejusdem anni 465 Irenaeum a regimine Barcinonensis Ecclesiae excludi voluit, «ne, inquit, episcopalis honor haereditarium jus putetur, quod [Col. 0360B] nobis sola Dei nostri benignitate confertur,» licet provinciae episcopi, et Ascanius metropolitanus Irenaeo suffragarentur, ipsumque optimales et plebs, utpote meritis et morum integritate insignem postulassent. Silvanus praeterea Calagurae in eadem provincia Tarraconensi episcopus, presbyterum alienum proprio episcopo superordinaverat in eadem Ecclesia. Factum insolens ad sedem apostolicam detulerunt Hispani antistites, quod Calagurae et vicinarum civitatum optimates apud Romanum pontificem excusarunt. Violatorum canonum veniam Silvano concessit Hilarus, ut et aliis episcopis de ipso conquestis, quoniam nonnulli episcopos absque metropolitani consensu, quibusdam civitatibus ordinaverant. Ideo autem Silvani causam ad Romanum pontificem detulerunt Hispani episcopi, quia schismatis causa erat: et pontificii primatus praecipua pars est, Ecclesiae unitatem sartam tectam servare. «Proinde, inquiunt, quia his praesumptionibus, quae unitatem dividunt, quae schisma faciunt, velociter debet occurri: [Col. 0360C] quaesumus sedem vestram, ut quid super hac parte observari velitis, apostolicis affatibus instruamur.» In eadem epistola Hispani episcopi religiosam suam erga apostolicam sedem reverentiam ostendunt, cum scribunt: «Etsi exstaret necessitas ecclesiasticae disciplinae, expetendum revera nobis fuerat illud privilegium sedis vestrae, quo susceptis regni clavibus post resurrectionem Salvatoris per totum orbem beatissimi Petri singularis praedicatio universorum illuminationi prospexit; cujus vicarii principatus sicut eminet, ita metuendus est ab omnibus et amandus. Proinde Deum in vobis penitus adorantes, ad fidem recurrimus apostolico ore laudatam, inde responsum quaerentes, unde nihil errore, nihil praesumptione, sed pontificali totum deliberatione praecipitur.»
[Col. 0360C] Num. 69, linea 1.— Hic fecit oratoria tria in baptisterio basilicae Constantinianae, S. Joannis Baptistae, [Col. 0360D] et Joannis evangelistae, et sanctae Crucis. Duo priora oratoria etiamnum visuntur in Baptisterio basilicae Lateranensis, cum inscriptione Hilari papae.
[Col. 0360D] Num. 69, linea 12.— Nymphaeum et triporticum ante oratorium sanctae Crucis, ubi sunt columnae mirae magnitudinis, quae dicuntur Hecaton-penta. Nymphaea sunt aedes publicae, in quibus nuptias celebrabant, qui aedibus carerent. Zonar. in Leon. M. Alias nymphaea sunt aquaria columnis marmoreis ornata, quae plerumque ponebantur ante aedes sacras ornatus causa, ut hic nymphaeum positum ab Hilaro ante oratorium sanctae Crucis. Ante basilicam Sancti Petri fuit cantharus columnis ornatus, salientes aquas fundens, de quo Paulin. epist. 33: «Quare praetento nitoris atrio, fusa vestibulo est, ubi cantharum ministra manibus et oribus fluenta ructantem, fastigiatus solido aere tholus ornat, et inumbrat, non [Col. 0361A] sine mystica specie quatuor columnis, salientes aquas ambiens: decet enim ingressum ecclesiae talis ornatus, ut quod intus mysterio salutari geritur, spectabili pro foribus opere signetur.» Et Anastas. in Symmacho: «Et cantharum beati Petri cum quadriporticu marmoribus ornavit.» Nymphaea in Urbe variis locis exstructa. Ammian. lib. XV: «Ad septemzonium, celebrem locum, ubi operis ambitiosi nymphaeum Marcus condidit imperator.» Et Capitolin. in Gordiano Juniore: «Opera Gordiani Romae nulla exstant, praeter quaedam nymphaea et balnea.» Linea 14.— Lacus et conchas triantas duas, cum columnis porphyreticis ragiatis, foratis, aquam fundentes. Lacus erant piscinae lapideae juxta fores aedium, continentes aquam ad jumentorum adaquationem, et reprimenda incendia. Donatus in Adelphis: «Varro docet semper lacum portis additum, scilicet ad usum jumentorum exeuntium et introeuntium, et praeterea ut adversus hostilem ignem portis de proximo subveniretur.» Tranquill. in Galba cap. 7: «Ad lacum [Col. 0361B] ubi adaquari solebat.» Lines vocat L. Lines, ff. De act. empt., Conchae sunt vasa lapidea, quae aquam e lacubus excipiebant. In conchae lacubus fere semper conjunguntur, ut hic et infra eodem: «Et in medio lacum porphyretitum cum concha assirta in medio aquam fundentem.» Lege, assita, vel adsita. De conchis infr. in Paschali. Circa lacus et conchas quae erant in vestibulo aedium, ornatus causa ponebantur columnae marmoreae, vel lapideae; et marmoreae ut plurimum, ut tutae essent ab injuria, erant ragiatae, id est, amictae reticulis e ferro vel aere, vel nervis. Ulpian. in L. Fundi. § Reticuli. ff. de act. empt. «Reticuli circa columnas, plutei circa parietes, item cilicia vela aedium non sunt.» Varro 3 de Re rustic. cap. 5: «Inter columnas exteriores, pro pariete reticuli e nervis sunt, ut perspici in silva possit, et quae ibi sunt, neque avis eas transire.» Ragia est reticulum, unde manavit haud dubie vulgare rejat, une grille de fer. Hujusmodi lacus et conchae [Col. 0361C] foratis aquam fundebant, id est, per fistulas quae forata dicuntur, quia capita fistularum foris prominentia per ora capitum leonum fundunt aquam. Sidon. lib. II, epist. 2: «In hanc ergo piscinam fluvium de supercilio montis elicitum sex fistulae promentes, leonum simulatis capitibus effundunt.» A Latino forare. Frontin. de aquae ductib. lib. II: «Non enim solum ad ipsarum aquarum custodiam, sed etiam ad castelli tutelam pertinet, quod subinde et sine causa foratum vitiatur.» Et hoc est quod prius idem dixit foramen: «Foramen novum castello imponunt, vetus relinquunt, quo venalem extrahant aquam.» Ait lacus et conchas trientas, lege trientes. Lacus et conchae dictae trientes a modulo aquae, quia capiunt trientem digiti aquae, quae ducitur ex formis aquaeductuum beneficio principis. Frontin. de aquaeduct. lib. I: «Unciae ergo modulus habet diametri digitum unum, et trientem digiti.» Linea. 17.— In medio cancellis aereis, et columnis [Col. 0361D] cum fastigiis, et epistyliis, undique ornatam ex musivo, columnis Aquitanicis. Musivum opus est opus tessellatum, id est tessellis marmoreis variegatum. Augustin. de Civit. Dei lib. XV, cap. 8: «Et caetera hominum, vel quasi hominum, genera, quae in maritima [Col. 0362A] platea Carthaginis musivo picta sunt.» Paulin., epist. 12. «Absidem solo et parietibus marmoratam, camera musivo illusa clarificat.» Anastas. in Symmacho: «Et cantharum beati Petri cum quadriporticu marmoribus ornavit, et ex musivo agnos et cruces et palmas fecit.» Museum vocat Plin. lib. XXXVI, cap. 21: «Appellantur quidem ita et erosa saxa, in aedificiis quae musea vocant.» Columnae Aquitanicae sunt columnae marmoris Aquitanici, quod effoditur in montibus Pyrenaeis, qui continentur finibus Aquitaniae. Sidon. lib. II, epist. 10: «Fulmentis Aquitanicis superba.» Vitruv. lib. III, cap. 1: «De fulmentis Aquitanicis.» Fastigia columnis adduntur. Fastigia columnarum sunt capita seu capitella columnarum. Plin. lib. XXVI, cap. 23: «In Ephesiae Dianae aede primum columnis spirae subditae et capitella addita.» Leo Ostiens. lib. III, cap. 28: «In columnarum ipsius Ecclesiae capitellis.» Augustin. lib. II Qu. in Exodum, cap. 109: «Bases columnarum non eas tantum videtur dicere Scriptura, quibus columnae ab imo fulciuntur, [Col. 0362B] sed etiam superiores, quae capitella nos dicimus.» Super capita columnarum ornatus causa ponebantur angeli ex argento vel auro. Anastas. in Leone III: «Pari modo in basilica ipsius apostoli fecit cherubin ex argento purissimo deauratos quatuor, qui stant super capita columnarum.» Num. 71, linea 1.— In urbe Roma constituit ministeriales, qui circuirent constitutas stationes. Statiotiones erant statae preces ad memorias seu sepulcra martyrum. Tertull. 2 ad Uxor.: «Ut si statio facienda est, maritus de die condicat ad balneas.» Idem, de Jejun. adv. Physic.: «Proinde nec stationum, quae et ipsae suos quidem dies habeant, quartae feriae et sextae.» Anast. in Gregor. III: «Item in cimiterio sanctae Petronillae stationem annuam dari instituit.» Stationes erant constitutae certis diebus et certis locis: ideo ab Hilaro lecti sunt ministeriales, id est, clerici qui lustrarent, id est, visitarent stationes, id est, loca et altaria destinata stationibus. [Col. 0362C] Linea 7.— Fecit autem oratorium sancti Stephani in baptisterio Lateranensi. Hilarus oratorium dedicavit in baptisterio Lateranensis basilicae. In baptisteriis oratoria, id est, altaria dedicari solebant. Anastas. in Symmacho: «Item ad fontem in basilica beati Petri apostoli oratorium sanctae Crucis ex argento.» Linea 8.— Fecit autem et bibliothecas duas in eodem loco. Hilarus binas bibliothecas posuit in baptisterio Lateranensi. Ecclesiae majores habuere bibliothecas. Hieronym ad Pammach. advers. Jovinian.: Ecclesiarum bibliothecis fruere. Bibliothecae Hierosolymitanae per Alexandrum episcopum instructae meminit Eusebius lib. VI, cap. 14; Caesariensis bibliothecae Hieronym. in epist. ad Titum, et lib. III advers. Pelag. In bibliotheca Ecclesiae Romanae depositi libri Gelasii adversum Eutychem et Nestorium. Anastas. in ejus Vita: «Hic fecit libros adversus Eutychem et Nestorium, qui hodie in bibliotheca, [Col. 0362D] et ecclesiae archivo reconditi tenentur.» Inter officia Ecclesiae Romanae fuit bibliothecarius. Anastas. in Gregor. II: «Bibliothecae illi est cura commissa.»
68 Hilarus, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annis sex, mensibus 3, diebus 10 [Col. 0345] B mens 10, minus d. 2, a Coss Severini et Daglaiphi ad Pusaeum et Joannem Coss. . Hic fecit decretalem, et per universum Orientem sparsit Epistolas de [Col. 0347] fide catholica et apostolica, confirmans tres synodos Nicaenam, Ephesinam, et Chalcedonensem, vel [Col. 0347] C, etc. tomum S. archiepiscopi Leonis, et damnavit Eutychetem, et Nestorium, et Dioscorum, vel omnes sequaces eorum, et omnes haereses, et confirmans auctoritatem [Col. 0347] C, dominationem. et principatum sanctae sedis apostolicae. Hic fecit constitutum de Ecclesia in basilica ad sanctam Dei genitricem Virginem Mariam consulatu Basilisci et Hermenerichi, XVI Kalendas Decembris.
69 Hic fecit oratoria tria in baptisterio basilicae Constantinianae, S. Joannis Baptistae, et S. Joannis evangelistae, et S. Crucis, omnia ex argento et lapidibus pretiosis. Confessionem sancti Joannis Baptistae fecit ex argento, quae pensabat libras centum, et crucem auream. Et confessionem S. Joannis evangelistae fecit ex argento, quae pensabat libras 100, et crucem auream: et in ambobus oratoriis januas aereas, et argento clusas. In oratorio S. Crucis fecit confessionem, ubi lignum Dominicum posuit, cum cruce aurea, cum gemmis, quae pensabat pondus librarum 20. Fecit ex argento purissimo in confessione januas pensantes pondus librarum 50; supra confessionem aureum arcum qui pensabat libras 4, quem portant columnae onychinae, ubi stat agnus aureus, pensans libras duas; coronam auream ante confessionem. Pharos cum delphinis, quae pensant libras quinque; lampadas aureas numero quatuor, pensantes libras duas; nymphaeum, et triporticum ante oratorium S. Crucis, ubi sunt columnae mirae magnitudinis, quae dicuntur hecaton, penta; lacus, et conchas triantas [Col. 0347] castriatas. C, cithariacas. 2 cum columnis porphyreticis ragiatis [Col. 0347] C soraitis. , foratis [Col. 0347] C perforatis. aquam fundentes, et in medio lacum porphyreticum cum concha assirta [Col. 0347] raita. in medio aquam fundentem, circumdatam a dextris, vel sinistris; in medio cancellis aereis, et columnis cum fastigiis, et epistyliis undique ornatum ex musivo, et columnis Aquitanicis, et tripolitis, et porphyreticis? Ante confessionem beati Joannis coronam argenteam, pensantem libras viginti; pharumcantharum [Col. 0347] id est, argenteum. , pensantem libras viginti quinque.
70 Item ad sanctum Joannem intra sanctum fontem lucernam auream cum nixis [Col. 0347] lychnis, B, mixis. luminum decem, pensantem libras quinque; cervos argenteos tres fundentes aquam, pensantes sing. libr. triginta; turrem argenteam cum delphinis, pensan. libras sexaginta; columbam auream, pensan. libras 21. In basilicam Constantinianam pharacanthara argentea, quae pendent ante altare decem, pensan. singula libras viginti; scyphum aureum, pensan. libras sex; calices aureos, pensan. singuli libr. 1; scyphos argenteos duos [Col. 0347] quinque. pensan. singuli libras decem; alium scyphum aureum, pensan. libr. quinque; calices ministeriales argenteos viginti, pensan. singuli lib. 2; amas argenteas quinque, pensantes libras decem. Ad beatum Petrum apostolum, scyphum aureum, pensan. libras quindecim, alium scyphum aureum cum gemmis prasinis et hiacynthinis, pensantem libr. quatuor; calices argenteos ministeriales decem, pensan. sing. lib. 2; amas argenteas duas, pensan. sing. libras octo; pharacanthara argentea viginti quatuor, pensan. singula libras quinque; ad beatum Paulum apostolum scyphum aureum, pensan. sing. libras quinque; scyphos argenteos quatuor, pensan. sing. libras sex; calices ministeriales argenteos decem, pensantes sing. libras septem; amas argenteas duas, pensantes sing. libras decem. Ad beatum Laurentium martyrem scyphum aureum cum gemmis prasinis, et hiacynthinis, pensan. libras quatuor; lucernam auream nixorum decem, pensan. libras quinque; scyphum aureum purissimum, pensan. libr. quinque; lampadas aureas duas, pensan. sing. libr. 1; [Col. 0347] pharum cautharum aureum. pharamcantharam auream, pensan. lib. 2; turrem argenteam [Col. 0349] cum delphinis, pensan. libras viginti quinque; scyphos argenteos tres, pensantes sing. libras triginta quatuor; calices argenteos ministeriales duodecim, pens. sing. lib. 2; altare argenteum, pensan. libr. quadraginta; lampadas argenteas decem, pensan. libr. 2; amas argenteas duas, pensantes libras decem; in basilica beati Laurentii martyris pharacanthara argentea decem, pensantia singula libras decem, canthara aerea 26; Ministeria ad baptismum argentea, libras decem; phara aerea, libras quinquaginta.
71 In urbe Roma constituit ministeriales, qui circuirent constitutas stationes. Scyphum aureum ansatum, pensantem libras octo; scyphos argenteos per titulos viginti quinque, pensan. sing. lib. decem; amas argenteas viginti quinque, pensantes singulae libras decem; calices argenteos ministeriales quinquaginta, pensantes sing. libr. duas. Haec omnia in basilica Constantiniana, vel ad sanctam Mariam constituta recondidit. Hic fecit monasteria ad sanctum Laurentium, et Balneum, et Praetorium [Col. 0349] C, S. Laurentio. sancti Stephani. Fecit autem oratorium sancti Stephani in baptisterio Lateranensi. Fecit autem et bibliothecas duas in eodem loco. Item monasterium intra Urbem ad [Col. 0349] C. unam. Lunam. Hic fecit ordinationem in Urbe per mensem Decembris, presbyteros viginti quinque, diaconos sex, episcopos per diversa loca viginti duos. Qui etiam sepultus est ad sanctum Laurentium in crypta juxta corpus beati episcopi Sixti; et cessavit episcopatus per dies decem.
[Col. 0363A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 72, linea 1 et 2, mens. 1, A, dies sex. linea 7, B. hebdom. lineae 8 et 9, B, regionem trium ad S. Laurent., regio prima et septima ad S Petrum. Num. 72, linea 1, sedit ann. 15, mens. unum, d. 7. Hic d. basil. S. Steph. in urbe Roma in C. m. linea 5, Lucinianum. linea 6, ad S. Petrum, et ad S. Paulum, et ad S. Laurent. martyrem hebdomadas, ut pr. ibi man. linea 13, constr. Fuit eodem tempore ecclesia Rom., hoc est prima sedes apostolica exsecutrix. Simplicius enim episcopus hoc aud. D. Petrum Alexandrinum episcopum, eo quod Acacius inn. cr. de eo affirm. linea 17, rescripserunt Timoth et Acacius. linea 19, exp. tamen tempus ejus poenit. linea 21, canthara arg. 16. linea 22, ordinat. linea 15, AB, de quo Achatius. linea 23, AB, 58. linea 24, A, 36, B, 88. [Col. 0364A] 2. linea 23, pr. 58. linea 24, loca 86, qui etiam sep est. linea ult dies 26. Num 72, linea 1, 15, m. 1, d. 7. linea 7, hebdomadas. linea 13, eod. temp. fuit Eccl., hoc est prima sedes apost exsecutrix. Tim. linea. 16, de quo Ac. linea 21, Petrum 16, linea 23, pr. 68, diac 10, linea 24, 26. linea ult. dies 2. Linea 1. Flor, Castorio; Flor 2, Casto: addunt autem hi duo codices, mens 1. linea 5, Flor 2, Licianum. linea 7, Deusdedit et Florent, hebdomadas. linea 14, Flor deest episcopus. linea 15, Flor, de quo. linea 18, Flor, presbyteri. linea 23, Flor, LXXXXIIII. linea 24, cardin. Deusdedit XXXVI, et addit: Et post hujus obitum factum est a presbyteris et diaconibus constitutum de omni Ecclesia.
[Col. 0363B] Linea 6.— Hic constituit ad sanctum Petrum apostolum, et ad sanctum Paulum apostolum, et ad sanctum Laurentium martyrem hebdomadas, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum. Regionem tertiam ad S. Laurentium. Regionem primam ad sanctum Paulum. Regionem sextam vel septimam ad sanctum Petrum. Simplicius in ecclesiis sancti Petri, sancti Pauli, et sancti Laurentii instituit presbyteros, qui per hebdomadas poenitentiam et baptismum ministrarent, hinc dicti hebdomadarii. Anastas. in Gregor. III: «Et a presbyteris hebdomadariis missarum solemnia.» Idem in Stephano IV: «Hic statuit ut omni Dominico die a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant, missarum solemnia super altare [Col. 0364B] beati Petri celebrarentur.» Hoc exemplo in concilio G. Lateranensi habito sub Innocentio III in singulis ecclesiis cathedralibus et conventualibus instituti Poenitentiarii audiendis confessionibus et poenitentiis injungendis, cap. Inter caetera de offic. ordin. Ottho sancti Nicolai in carcere Tulliano diaconus cardinalis et legatus sedis apostolicae in Anglia in concilio habito 1239 in ecclesia sancti Pauli Londinensis, poenitentiarios, id est confessores, instituit in singulis ecclesiis cathedralibus, ut refert Matth. Paris: «In ecclesiis vero cathedralibus confessores institui praecipimus generales.» In ecclesia Cameracensi poenitentiarii officio se per plures annos functum refert Thom. Cantipratan. Apum. lib. II, cap. 30. Linea 10.— Sub hujus episcopatu venit relatio de Graecia ab Acacio Constantinopolitano episcopo, et [Col. 0365A] affirmavit Petrum Alexandrinae urbis Eutychianistam haereticum, facta petitione ab Acacio episcopo, chirographo ejus constructa. Relatio de haeresi accipitur hic pro delatione, quae fiebat chirographo deferentis obsignata. Anastas. infr. in Felice III: «Sub hujus episcopatu iterum venit relatio de Graecia, Petrum Alexandrinum revocatum ab Acacio episcopo Constantinopolitano.» Et infr. eod.: «Post annos tres iterum venit relatio ab imperatore Zenone, ut paenitens rediret Acacius.» Idem in Gelasio: «Hujus temporibus iterum venit relatio de Graecia, eo quod multa, et homicidia fierent a Petro, et Acacio.» Idem in Anastas.: «Tunc Festus, et Probinus senatores miserunt relationem regi, et coeperunt agere ut visitatorem daret rex sedis apostolicae.» Idem in Bonifacio II: «Eodem tempore venit relatio ab Afris episcopis de constitutione, ut cum consilio sedis apostolicae omnia Carthaginensis episcopus faceret.» In libris Juris relatio aliter sumitur pro consultatione emissa ad principem a praeside vel judice in dubiis [Col. 0365B] causis, «L. Ad principem. L. Ad imperatorem. ff. de appell. et relat.» Augustin. epist. 137: «Quae vel in negotiis saecularibus judices faciunt, quando causae dubitatio ad majorem potestatem refertur, ut pendente relatione aliquid inde audeant commutare.» Optat. Milevit. lib. I, adv. Donatist.: «Relatio missa est, rescriptum venit.» Linea 13.— Eodem tempore fuit ecclesia prima, hoc est, sedis apostolicae exsecutrix. Acacius episcopus Constantinopolitanus agnovit primatum Ecclesiae Romanae, cum Petrum Alexandrinum episcopum de haeresi detulit apud sedem apostolicam, quae eo nomine exsecutrix dicitur, quia deferente Acacio Simplicius pontifex, causa cognita, damnavit Petrum Alexandrinum. Primatum Ecclesiae Romanae agnovit Hieronym. epist. ad Damasum: «Ideo mihi cathedram Petri, et fidem apostolico ore laudatam censui consulendam, inde nunc meae animae postulans cibum, unde olim Christi vestimenta suscepi. [Col. 0365C] Facessat invidia Romani culminis, recedat ambitio: cum successore piscatoris, et discipulo crucis loquor. Ego nullum primum nisi Christum sequens, beatitudini tuae, id est cathedrae Petri communione consocior, super illam petram aedificatam Ecclesiam scio.»
[Col. 0365C] Linea 1.— Simplicius. Ab ipsius pontificis tempore teterrimum Acacianum schisma incoepit, quod usque ad Hormisdam universas Orientis Ecclesias dilaniavit: sed, quod magis dolendum est, sive inscitia, sive incuria collectoris, aut amanuensis, vel librariorum, adeo foedata jacent acta Simplicii, Felicis, et Gelasii, ut praeter intolerabiles achronismos, vix ex ipsis in sua quaeque luce dignosci valeat, ac percipi quid in eo schismate, ac perturbato Ecclesiarum Orientalium statu a Romanis pontificibus fuerit actum, si narratio libretur juxta seriem libri [Col. 0365D] Pontificalis. Sedula itaque meditatione incubantes, ducem sequimur eam, quam saepius commemoravimus conjecturam, videlicet de interpolatis gestis per varias additiones factas, et deinde repositas, sed non ab accurata, diligentique manu; additiones enim pro libito huic aut alteri pontifici tributa gesta confuderunt, ordinem perverterunt, et falsissimam actionum, personarumque seriem, narrationemque reddidere. Conferenti itaque ac trutinanti, an defectus evenerit ex additionibus factis, nec suis locis apte locatis, tandem lux affulsit: et agnovi, quod si quae sparsim et incogitanter fuerunt inserta restituantur suis locis, temporibus, atque personis, nedum quippiam falsum intercurret, verum plurimum lucis accipient capita praecipua sollicitudinis apostolicae ad Acacianam compescendam pravitatem impensae. Primo itaque notis illustrabimus in Simplicii gestis, quae recto ordine refert Liber Pontificatis de Acacii initiis. Deinde ex gestis sive Felicis, sive Gelasii [Col. 0366A] integra periodo rejecta, ac Simplicii actis inserta, demonstrabimus eam perperam Felici, aut Gelasio attributam, in Simplicio vero repositam, accuratam pontificum curam in convellendo Acaciano schismate repraesentare. Linea. 10.— Sub hujus episcopatu venit relatio de Graecia ab Acacio Constantinopolitano episcopo, et affirmavit Petrum Alexandrinae urbis Eutychianistam haereticum. Relatio Acaciana Simplicio denuntians Petrum Mongum esse haereticum Eutychianistam, et propterea damnandum, est fundamentalis ratio, qua probatur Acacium deinde communicantem cum eodem haeretico damnato, ac post apostolicae sedis monita in communione persistentem, ac propterea excommunicatum, et exinde schisma conflantem, perperam ac animo perduelli insultasse in sedem apostolicam. Ab hac igitur relatione Liber Pontificalis aggreditur infaustos eventus hujus schismatis, quae facta est anno 476, Simplicii anno 9, quo tempore Odoacer, Italia occupata, Gothorum [Col. 0366B] regnum instituit, de quo ad praedictum annum Marcellinus. «Hesperium Romanae gentis imperium, quod septingentesimo urbis conditae anno primus Augustorum Octavianus Augustus tenere coepit, cum hoc Augustulo periit anno decessorum regni imperatorum 522, Gothorum dehinc regibus Romam tenentibus,» Petrus vero Mongus ita sedem invaserat. Timotheus Aelurus S. Proterii episc. Alex. parricida ejectus jam fuerat a Leone imperatore Chersonam exsilio relegatus, ac electus in Proterii locum Timotheus Solophaciolus. Anno 476, Basiliscus tyrannus imperium occupat, edictum evulgat contra synodum Chalc. et hostes episcopos ejusdem concilii relegatos restituit. Exstat edictum, et restitutorum catalogus apud Evagrium. Moritur tandem anno 477 Aelurus, et Petrus Mongus seu Moggus Aeluro consors ab uno episcopo deposito consecratur, adhuc superstite Timotheo Solophaciolo. Id cum audisset Zeno imperio restitutus, dejici Mongum, [Col. 0366C] et patriarcham Alexandrinum haberi Solophilacium jubet. Veram cum hic anno 781 oblisset, Jo. Talaia a Graecis Tabbenniosita cognominatus, quod esset e numero Tabennensium monachorum, eligitur. Successum priorem ante Mongi electionem ita describit Theophanes in Chron. Postquam retulit Basiliscum, Zenone deturbato, imperium invasisse, subjungit: «At statim Zenodiae maxime verbis ad id impulsus rectae fidei bellum indicit. Quare Timotheum Aelurum promulgato edito revocat exsilio, Petrumque Fullonem in insomnium monasterio latitantem sedi restituit: quotquot autem S. synodum Chalcedonensem adversarii respuebant, ii liberrime impugnabant veritatem.» De Aeluri revocatione postea sic: «Eum posthac imperiali diplomate munitum, et synodi decretis infensum Basiliscus Alexandriam transmisit, et Antiochiam Petrum Fullonem, animis utriusque adversus veritatem exasperatis, et ejus suasu corroboratis.» De Acacii vero [Col. 0366D] zelo cum haec videret, sic: «Basiliscus, edicto in publicum lato, Chalcedonensem synodum eliminavit, et Acacium Constantinopolitanum illud idem jussit exsequi. Verum totius civitatis, mulierum etiam, ac puerorum conferta plebs adversus Basiliscum concurrens in ecclesiam scelus prohibet. Acacius autem atra veste proprium corpus, tum thronum, ac tandem altare circumcinxit; magnus quoque Daniel divino plane zelo accensus, columna, qua consederat, descendit, et cum Acacio populique frequentia assiduus cunctis ecclesiasticis conventibus aderat.» Et scriptor Vitae S. Danielis stylitae sic de Acacio (apud Surium die 2 Decemb., c. 41) : «Sceptra quidem arripit Basiliscus, horribiliter vero statim sibilat adversus Dei Ecclesiam, et de carnis a Christo susceptae dispensatione nugatur quaedam blasphema et adulterina. Acacium autem, qui tunc sedem tenebat pontificalem, qui rectam quidem defendebat rationem, illius autem dogmatum tempestati spiritus fervore, [Col. 0367A] et dicendi libertate vehementer resistebat, vult iniqua morte multare.» Priores itaque relationes Acacianae ad Simplicium fuerunt de Basilisci, Zenodiae, et Aeluri impiis conatibus, et simul de episcopis synodi Chalcedonensis eversoribus restitutis ad proprias sedes, inter quos impietatis duces enumerantur Petrus Fullo Antiochenae sedis invasor, et Paulus Ephesinus. Acacii monitis Simplicius impulsus epistolam dedit Basilisco, tunc promoventi damnationem Chalcedonensis concilii, et retractatum definitionis jam editae, et susceptae (Ibi c. 5) . Tanta fuit orientalis Ecclesiae jactura per Basilisci vulgatum decretum, ut asserat Evagrius: «Fertur Anastasium quoque, qui post Juvenalem antistes Hierosolymorum fuit illis, Basilisci litteris scriptis ad omnes generatim, subscripsisse: aliosque praeterea complures circiter quingentos numero.» Quo quidem numero Basiliscus et Aelurus poterant Fidem catholicam in Oriente per concilium indictum radicitus [Col. 0367B] evellere. Relationem hanc dedisse Simplicio Acacium suadet epistola ejusdem Simplicii data Acacio, quam primus vulgavit Holstenius, in qua sic de prioribus hisce motibus, et factis relationibus (in Collect. Rom. p. I, pag. 194) : «Litteris tuae dilectionis, quas per filium nostrum Epiphanium diaconum probatae fidei direxisti ea quae strictim religiosissimi viri filii nostri presbyteri, Archimandritae vel ante scripserant, latius indicasti, et prolixo quidem volumine, sed sermone necessario retulisti, ut quid Constantinopoli, vel in aliis regionibus ab haereticis gestum est, disceremus: ac singula, quae contra ipsam catholicam fidem ubicunque commissa sunt ante nostros oculos collocasti; quatenus videatur, quo etiam remedio subveniretur Ecclesiis, quibus vim sub occasione tyrannicae dominationis (Basilisci nempe), et per absentiam Christianissimi principis (Zenonis) perniciosus latro (Timothaeus, vid. Aelurus) et reciduus invasor Alexandrinae Ecclesiae lapsus exsiliis irrogavit.» Hac prima, et voluminosa [Col. 0367C] relatione excitus Simplicius rescripsit Basilisco epistolam an. 476, n. 9. Hanc Baronius ex mendoso codice putat ad Zenonem fuisse directam; cum tamen tyranno datam probent Labbaeus et alii, adjuvante etiam cod. Virdunensi, ubi Basilisco data asseritur. His epistolis receptis Acacius monachos excitavit, ut populi adversus tyrannum insurgere non dubitarent, ut patet ex Evagrio; et quidem ea fuit commotio, ut coactus fuerit impium edictum contraria lege proscindere, et indicti concilii evocatorias litteras revocare. Sic edictum refert Evagrius: «Contrariae litterae imperatoris Basilisci imperatores, ac Caesares Basiliscus et Marcus: Apostolicam, et orthodoxam fidem ab initio in Ecclesiis conservatam, et ad nostrum usque continuatam imperium, et nobis jam repugnantibus custoditam, et in perpetuum custodiendam, in qua baptizati sumus, et credimus solam, integram, firmamque retinendam, retentamque in omnibus catholicis et apostolicis [Col. 0367D] orthodoxorum Ecclesiis perpetuo custodiendam decernimus, nullamque praeterea quaerendam esse. Quam ob causam, litteras, nobis impetrantibus seu generatim ad omnes scriptas, seu alias, vel si quid praeterea fidei, et ecclesiasticae constitutionis gratia a nobis editum sit, mandamus irrita fieri, abrogarique; atque tum Nestorio, et Eutycheti, tum omnibus, qui sunt ejusdem cum illis opinionis, tum omni denique haeresi anathema denuntiari, nec concilium cogi, nec inquisitionem fieri de fide.» Basiliscum sedis apostolicae monitis fractum testatur Gelasius in epist. ad Episcopos Dardaniae, dum reserat Acaciani schismatici technas, quem illi sequebantur. «Cur ergo vel cum fieri videret Acacius, non sicut sub Basilisco jam fecerat ad apostolicam sedem referre curavit, ut si solus ipse non poterat, junctis cum eadem consiliis, atque tractatibus apud imperatorem (Zenonem, sub quo schisma conflatum est) possent, quae religioni competerent allegari? Nam si Basiliscus, [Col. 0368A] ut dictum est, tyrannus, et haereticus scriptis apostolicae sedis infractus est, et a plurimis revocatus excessibus, quanto magis legitimus imperator, qui se catholicum videri volebat, potuit cum apostolica sede cunctorum quoque pontificum moderata suggestione moderari: mox sanctae memoriae papa Simplicius, et post eum sanctae memoriae Felix non solum Basiliscum tyrannum, sed etiam imperatorem Zenonem pro iisdem ipsis excessibus auctoritate libera saepius increpasse noscuntur.» Zeno itaque restitutus imperio, cum audisset ab Acacio vulnera illata religioni, synodum Constantinopolitanam celebrat, ac in ea damnandos elaborat Timotheum Aelurum, Petrum Fullonem, Joannem Apamenum, et Paulum Ephesinum, ac mittit secundam relationem et acta synodica, quod ita narrat Felix III in epistola ad clericos et monachos Orientis, ubi haereticis illis recensitis addit (apud Bar. an. 483, n. 52) : «Quos tunc hypocrita Acacius ita fecit ab apostolica sede [Col. 0368B] damnari, ut his etiam vocabulum Christianorum tolleretur, quod gesta apud eum habita manifestant.» Anno sequenti, uti videtur, Romana a Simplicio indicitur, et in ea Fullo damnatur, et Aelurus, et de damnatione exstant epistolae 3 et 4, in Collectione conciliorum Labbaei, quae male assignantur Felici, cum Simplicio sint tribuendae, uti probant, cum Pagio in critica Baroniana ad praedictos annos, emunctioris naris scriptores. Tertiam tandem Simplicio relationem dirigit Acacius, qua acta expendit in Petrum Mongum, illumque ut haereticum declarat, et epistolam denuntiativam damnationis Simplicio dirigit, prius obtento a Zenone edicto ex Evagrio, quo eum poena mortis subjiciat, si in intrusione perseveret. De Acacianis litteris exstat memoria in breviculo Eutychianistarum (apud Sirmon. et tom. IV Concil. Labbaei): «Quandiu vixit imperator Leo, vixit Timotheus (Solophaciolus) episcopus Alexandriae cum pietate; sed cum Basiliscus occupasset imperium, damnare coepit Chalcedonensem synodum, [Col. 0368C] et catholicos prosequi. Tunc denique Timotheus ille damnatus (Aelurus) accepta libertate venit Constantinopolim, et damnatos haereticos locis suis reddidit. Venit Alexandriam, fugit Timotheus catholicus . . . Redit Zeno imperator ad regnum, Basiliscus opprimitur. Mittitur Alexandriam, ut, pulso percussore, Timotheus catholicus redderetur Ecclesiae. Sed Timotheo damnato morte praevento, Petrus (Mongus) consors ipsius ab uno haeretico Alexandrinus episcopus ordinatur. Quem nihilominus dejici jussit Christianissimus imperator, et reduci Timotheum catholicum, sicut Acacii Constantinopolitani litteris continetur.» Has relationes distincte recensendas duximus, quia sine iis sequentes notae difficulter possent intelligi. Tertiam porro laudat Liber Pontificalis, ut a sede apostolica dictam depositionis sententiam justam ostendat, quam in Acacium pronuntiavit, qui cum damnato, et epistolis ab ipso datis haeretico publicato, et communicaverit, et defenderit, legitimo [Col. 0368D] electo patriarcha excluso. Linea 12.— Facta petitione ab Acacio episcopo chirographo ejus constructa. Epistola Acaciana, quae relationem damnationis Petri Mongi continebat, et haereticum declarabat, erat ejus generis, quae denuntiativae dicebantur, quando haeresis, et damnati haeretici, ut praecaverentur, Ecclesiis per has epistolas intimabantur. Plures exstant formulae earumdem. Satis sit legere illam quam dedit Sardicensis synodus, in cujus fine haeretici episcopi denuntiantur, et denuntiationis causa ibi referatur. Hanc episcopi subscribebant, et quia erat encyclica, more apud Librum Pontificalem recepto, vocatur chirographum. (Tom. II Concil., pag. 812.) Hanc epistolam, et in eo contenta sic Acacio in commonitorio Felix III commemorat, dum recenset acta priora, et relationes factas de utroque Petro Fullone, et Mongo, aliisque damnatis episcopis haereticis. «Praecipue cum in his Christianissimo principi promulgandis, quando ad [Col. 0369A] regiam potestatem Deo comitante remeavit, operam tuam, missis huc litteris (en authenticum factarum relationum testimonium directarum ad sedem apostolicam) non tacueris, vehementer impensam esse, dignam catholico pontifice; gloriareris omnes qui contra sedem vestram, contraque Chalcedonensem synodum, et contra praedicationem sedis apostolicae venire tentaverint, fuisse prostratos.» Petitio Acaciana vero, nedum erat, ut contra Petrum Mongum haereticum ab ipso denuntiatum, et a Zenone morte multandum declaratum, suo calculo Simplicium sententiam confirmaret; verum ut pontifex vicaria potestate Acacium decoraret, ut nemo apostolicae sedis infringere posset in Oriente episcoporum contumacem proterviam, quod denotant verba, quae subducuntur immediate, ubi sic: Linea 13.— Eodem tempore fuit Ecclesia prima, hoc est sedis apostolicae exsecutrix. Mendum irrepsit, legendumque: Eodem tempore, quo facta est ab Acacio [Col. 0369B] petitio, Ecclesia Constantinopolitana fuit Ecclesiae primae, id est sedis apostolicae exsecutrix per Orientem ad debellandos Eutychianistas episcopos, per concessionem nempe Simplicii. Ita rem graphice describit Gelasius in epistola ad Faustum, cum de praedictorum episcoporum Eutychianistarum damnatione agit. «In hac ipsa causa Timotheus Alexandrinus (Aelurus nempe) et Petrus Antiochenus (Fullo dictus) Petrus (Mongus) Paulus (Ephesinus) Joannes (Apamenus) et caeteri, non solum unus, sed plures, neque nomen sacerdotii praeferentes, sola sedis apostolicae sunt auctoritate dejecti: cujus rei testis etiam ipse docetur Acacius, qui praeceptionis hujus exstitit exsecutor.» Et in epistola laudata ad episcopos Dardaniae idem Gelasius cum de Acacio, et de sede apostolica: «Haec dum Acacium certis comperisset indiciis a communione Catholica deviasse, diutius ita non credens, quippe quem noverat exsecutorem saepe necessariae [Col. 0369C] dispositionis contra haereticos exstitisse,» mox haec addit: «Nihilominus autem litteris suis Acacius indicarat, et in Alexandrini Petri se communionem, quem expetita sedis apostolicae auctoritate exsecutor ipse quoque damnaverat, sine ejusdem apostolicae sedis consultatione promptissime recidisse.» Optime itaque hic adnotatum est, Acacium petiisse vicem sedis apostolicae, et obtentam, et ejusdem exsecutorem fuisse pro damnandis episcopis. Linea 15.— Innumerabilia crimina affirmabat. Acacius ad petitiones promovendas descripsit crimina Mongi. Haec etiam Liber Pontificalis recensenda censuit, ut schisma Acacianum certum faceret ex Acacii mala indole ortum, qui damnaverat Mongum ut haereticum, damnandumque curaverat describens, et denuntians cunctis in sua encyclica innumerabilia crimina a Mongo patrata. Linea 16.— Eodem tempore rescripsit Timotheus catholicus, et Acacius. Non cessavit Acacius rescribere contra Mongi pravitatem, sed una cum Solophaciolo [Col. 0369D] monuit pontificem, Timotheum Aelurum in occisione S. Proterii, et socium habuisse Mongum. Certe Mongi crimina fuisse gravia, ac delata imperatori Zenoni, poena quam primo statuerat in Mongum declarat, quae nempe capitalis erat ex Evagr. aiente: «Timotheus vero non multo post commune naturae debitum solvit. Quo mortuo episcopi Alexandrini Petrum cognomento Mongum sua ipsorum auctoritate sibi episcopum deligunt. Quod Zenonem, ubi ad aures ejus pervenit, vehementer conturbavit. Itaque Petrum multavit morte.» Rescripsisse Solophaciolum ad Simplicium, et datis hinc atque inde litteris haereticorum episcoporum ad Ecclesiam tunc regredientium recipiendi modum, et formulam praescribendam ab apostolica sede postulasse testatur idem Simplicius in epistola data anno 478 Acacio: «Ut autem perfecto gaudio gauderemus, idem frater et coepiscopus noster Timotheus exemplum libelli satisfactionis eorum quos a catholicae fidei [Col. 0370A] veritate Timotheus (Aelurus) et Petrus (Fullo) utrique damnati damnationis terrore traduxerant veniam postulantes, ad nos pariter destinavit, sacerdotali pietate lapsis subvenire desiderans, quod divinae misericordiae intuitu, quae neminem vult perire, refutabile non putavimus.» Linea 18.— Tunc archiepiscopus Simplicius dissimulans. Additio haec omnino impertinenter interponitur in gestis Simplicii, nullamque habet cum Acacianis gestis huc usque laudabilibus cohaerentiam, coordinationemque; unde supplenda per aliquid putabamus, et sedulo rimantes tum Felicis, tum Gelasii infra adducta gesta, perspeximus, ab ignorante librario, quae Simplicio erant tribuenda, nullo ordine, imo perturbata interpolatione huic, et alteri inserta, enormibus achronismis foedasse. Ad vindicanda itaque haec acta cum ex epistolis pontificalibus, aliisque certis monumentis actorum seriem agnovimus, facile datum est, additiones cujuslibet [Col. 0370B] pontificis vitis apponere, unde omnis ambiguitas tolleretur, imo reconditiora sacrae eruditionis et historiae arcana reserata permanerent. «Eodem tempore rescripsit Timotheus catholicus, et Acacius dicentes, quod etiam in morte Proterii catholici Petrus esset permissus (ex gestis Felicis), sub hujus episcopatu iterum venit relatio de Graecia, Petrum Alexandrinum revocatum ab Acacio Constantinopolitano (ex Gelasio). Eodem tempore fugiens Joannes Alexandrinus venit Romam ad sedem apostolicam. Ipsis temporibus beatus Simplicius suscepit Joannem ( ex Simplicio, ubi supra ). Tunc archiepiscopus Simplicius, dissimulans, nunquam rescripsit Acacio, sed damnavit Petrum exspectans tempus poenitentiae.» Acta porro Simplicii sic restituta, sicuti sequentium [Col. 0370C] gestorum seriem certam pandunt, ita explicant, quae desiderabantur in Simplicio ad explicanda posteriora hujus pontificis acta adverus Acacium: qui tandem, larva deposita, infensissimus pontificiae auctoritatis hostis apparuit. In notis itaque tradendis gesta a nobis restaurata sequentes, sic tum ipsa, tum ordinem benevolo lectori trutinanda magis exhibemus. Sub hujus episcopatu iterum venit relatio de Graecia. Relatio censenda ad sedem apostolicam directa vel ab ipso Joanne, vel a monachis (Monachi enim catholici in hac fidei causa viriliter decertarunt). Sic cum Basiliscus impium vulgavit edictum: «Daniel Stylites vir ille mirandus e monachorum, et populi turba, nonnullis rerum divinarum aemulatoribus assumptis ad Basiliscum profectus, multa libertate coram eo disseruit.» Ex Theophane: Antequam Acacius Simplicium suis relationibus conveniret, jam a monachis admonitum scribit pontifex in epistola ab Holstenio vulgata, et Felix III, legatis [Col. 0370D] in Orientem proficiscentibus, cum monachorum consilia universa retractanda in mandatis dedit. Eosdem tum Simplicius, tum successores deligunt ad reparanda imminentia Ecclesiae orientalis mala, ut ex epistolis ad eosdem datis manifeste conspicere quisque poterit. Verum antequam ulteriora Joannis Alexandrini acta cum Simplicio librentur, Joannis electio trutinanda. Aliquid supra tetigimus, nunc uberius ex Evagrio recolendum, quod ipse a Zacharia rhetore prodi affirmat. «Joannes presbyter, cui augusti templi divi Joannis Baptistae, et praecursoris Domini administratio commissa fuit, quorumdam impulsus consilio, Constantinopolim venit, Imperatorem precaturus, ut si forte episcopus Alexandriae, migraret e vita, sibi liceret antistitem, quem vellet, civibus illius civitatis nominare: qui quidem, ut Zacharias memorat, episcopatum pro se ambire ab imperatore deprehensus est, et cum se jurejurando obstrinxisset se nunquam sedem episcopalem Alexandrinam [Col. 0371A] petiturum, domum revertitur. Quapropter Zeno cum post mortem Timothei (Solophacioli) episcopum creandum decernit, quem clerus et laicorum multitudo deligerent, non longo tempore post, mortuo Timotheo, Joannes data pecuniae summa, quemadmodum ab eodem Zacharia proditum est, et jurejurando quod imperatori dederat neglecto, Alexandrinorum deligitur episcopus.» Altera urgentior occasio ab Acacii ambitu profluens, et simultatum origo assignatur, nempe quod electus omiserit synodicam de sua electione dirigere ad Acacium, quam tamen Simplicio et Calendioni Antiocheno direxit. Ab initio enim suscepti patriarchatus Acacius in hypocrisi incedens, universa dirigebat, ut Constantinopolitana prima inter patriarchas sedes haberetur, et secundum post Romanum praesulem locum obtineret. Hinc anno 472 ab imperatore Zenone privilegium extorsit, ut secundam post Romanam in Oriente sedem obtineret, et supra tres dioeceses Asianam, Ponticam, et Traciam [Col. 0371B] jura patriarchalia exerceret, quod a Leone et Hilaro eo usque fuerat denegatum; ac in Orientis dissidiis coegit Basiliscum retractare edictum adversus concilium Chalcedonense editum; et cum Timotheus Aelurus Joanni Ephesino jus exarchatus juxta antiquam institutionem, quod jam Acacius usurpaverat, restituisset (ut supra ex Evagrio observatum est) voluit, ut in edicto imp. poneret haec jura deberi sedi Constantinopolitanae: sic enim (apud Evagr. c. 7, l. III) : «Quin etiam quorum episcoporum creatio penes sedem hujus regiae et illustris civitatis est reverendissimo et sanctissimo patriarchae Acacio restitui: atque episcopos, qui illis jam praesunt provinciis, proprias nihilominus sedes tenere, sic ut post ipsorum mortem nullum praejudicium contra ordinationis jus, quod ad sanctam sedem hujus regiae et eximiae urbis pertinet, ex ea re fiat.» Ex qua auctoritate post Basilisci interitum causam episcoporum dioecesis Asianae sibi vindicavit, ut refert [Col. 0371C] Evagrius ibi c. 9. Unde Gelasius ad episc. Dardaniae ambitum istiusmodi Acacianum ita perstringit: «Qui cum superbissimo perflatis spiritu thronum humilitatis altius efferre conatur quam decuit, et praesumptionibus suis aditum undicunque conquirit; simulque per fas et nefas calcat, et transit inviolabilia statuta sanctorum; cum ipso quem imitatus est auctore superbiae in profundissimam ruinam dejectus; id dereliquit Ecclesiae, unde lugerent pacifici, et humiles flerent.» Eodem ambitu percitus, in sedis Alexandrinae primum, deinde Antiochenae jura perturbanda insolens insurgit: Joannem etiam dictum Talaiam e sede Alexandrina fugat, Petrumque Mongum, quem haereticum denuntiaverat, atque ad eum expellendum e sede exsecutor apostolicae sedis petitione data esse voluerat, nulla praemissa discussione, et legitimum declarat patriarcham, et ante absolutionem cum eo communicat. Quod contracte sic refertur in breviculo Eutychianistarum. «Defuncto [Col. 0371D] isto Timotheo episcopo, Joannes Oeconomus catholicus a catholicis ordinatur episcopis. Qui cum de consuetudine majorum ad apostolicam sedem synodica scripta misisset, superveniente Uranio Subadjuva, et contra Joannem jam episcopum sacra principis (Zenonis nempe) deferente, ab episcopatus illius confirmatione suspensus est. Et quia in eisdem sacris de restituendo Petro (Mongo) quem ipse damnavit, fecerat mentionem. Haec pars est omnino denegata. Unde videtur Clementissimus imperator offensus.» Liberatus edicit Pergemio duci Aegypti, et Apollonio Augustali datum in mandatis, ut Joannem expelleret, et Mongum substitueret, cum quo Acacius, nulla praehabita prioris damnationis ratione, communicaverat. Eodem tempore fugiens Joannes Alexandrinus. De adventu in urbem ita breviculus Eutychianistarum. «Supervenit idem sanctus Joannes episcopus, qui sicut decebat ab apostolica sede susceptus est: et [Col. 0372A] Liberatus, c. 18. Joannes Talaja ejectus de sede Alexandrina propter Petrum Mongum, ingressus est ad Calendionem patriarcham Antiochenum, et sumptis ab eo intercessionis synodicis litteris Romanum pontificem Simplicium appellavit, sicut et beatus fecit Athanasius. Et suasit scribere posse Acacio Constantinopolitano episcopo, et quidem ad hoc Simplicius praeparati animi, et voluntatis fuit.» Praeparati quidem animi erat Simplicius, sed voluit primo rescribere Zenoni, ut ait Evagrius. «Joannes —fugiens Alexandria, ad antiquam Romam contendit: ibique magnas concitavit turbas . . . . . Quare cum Simplicius antiquae Romae episcopus vehementer conturbaretur, et litteras propterea ad imperatorem Zenonem daret, rescribit Zeno, crimenque perjurii objectat Joanni, eumque ejus rei, non autem alterius gratia episcopatu abdicatum esse.» De Joanne Acacio scribere supersedit pontifex, ne Acacii ambitum foveret, ut reor, quo quasi in ejus arbitrio, uti primatem (quem affectabat, inter Orientis patriarchas) [Col. 0372B] spectaret Joannis Alexandrini dejecti causa; sciretque Joanni offensum Acacium, eo quod synodicas post electionem ei dirigendas omiserit. Linea 18.— Tunc archiepiscopus Simplicius dissimulans. Restitutio a nobis facta, et ex proximis ecclesiasticis monumentis librata, sicuti Simplicii in Acacium gestorum seriem illustrat, ita pariter foedam in Felicis et Gelasii gestis interpolationem factam, et ab achronismis vindictam ostendit. Quod vero hic dicitur Simplicium cum Acacio dissimulasse, nec ei rescripsisse, ita intelligendum est; pontificem nempe cum per Uranium nomine imperatoris legatum audiret in Joannem objecta, et advenientem Romam Joannem exciperet, plurima in Acacium crimina asserentem, putasse dissimulare, quousque certior fieret de denuntiatis criminibus. Interim tamen epistolis commonitoriis id promovit, quod erat indubium, ut Acacius recederet a communione Mongi, putans facilem Joannis restitutionem, si illum [Col. 0372C] induceret ad recedendum a Petri Mongi communione. Equidem id praestitisse docet epistola ad Acacium data post Mongi per Acacium promotam restitutionem, quae supponit Acacium a pontifice postulasse confirmari Mongi restitutionem (Tom. II Conc., pag., 916) . Sic enim ibi Simplicius: «Illud me non mediocriter fecit attonitum, quod iisdem litteris tuis Petrum, qui haereticorum dudum socius exstitisse probetur et princeps, quod conscientiam dilectionis tuae meminimus non latere, instructionesque ipsas, quibus fuerat confutatus nosse confidimus, quemque etiam dubium non sit adhuc extra communionem durare catholicam, saepeque nos de eodem ex illa urbe pellendo scripsisse sit certum, ad praefatae Ecclesiae regimen existimet promovendum, eumque promittat rectae fidei definitionibus convenire.» Dedisse etiam Simplicio acta restitutionis, in quibus legebatur, Mongum a plebibus expetitum, supponit pontifex, cum reserat qui erant suffragatores [Col. 0372D] pro Mongi restitutione, scribens: «Denique ab eisdem ipsis, cum quibus olim a catholica participatione divisus est, pontifex dicitur postulari, ut satis evidenter appareat, non eos rectam fidem velle, sed in praesule proprio nefandi dogmatis quaerere potestatem: neque inter ipsos et veraciter sentientes pax inde possit fida generari: unde haereticarum mentium crescit funesta damnatio, et catholicorum miseranda captivitas.» Ad tres annos protractum fuisse tempus damnationis Acacianae, deinde vulgatae a successore scribit Gelasius Anastasio imperatori (tom. II Conc., pag. 895) . «Hinc Acacium quoque jure dicimus a nostro consortio submovendum, qui maluit in sortem transire perfidiae, quam in catholicae atque apostolicae communionis sinceritate constare; cum fere per triennium, ne id eveniret apostolicae sedis epistolis doceatur competenter instructus.» Eadem habet Liberatus c. 18, et Breviculus Eutychianistarum. [Col. 0373A] Linea 23.— Per mensem Decembrem et Februarium. Amalarius in lib. II de Eccl. Off. c. 1, scribit, «quod primi apostolici semper in Decembrio mense, in quo Nativitas D. N. J C. celebratur, consecrationes ministrabant usque ad Simplicium . . . . . Ipse primus sacravit in Februario.» Micrologus eadem repetit, addens id haberi in Pontificali Romano, nempe ex istiusmodi libro Vitarum Pontificum. Verum ut superius notatum est, id tantum intelligendum de ordinationibus ad dignitatem, et ad ministeria in Ecclesia Romana obeunda, dum aliis temporibus reliquos de clero ordinatos ad ministeria Ecclesiarum praestanda certo supponit Gelasius, qui paulo post sedem retinuit.» Exstat enim Gelasii decretum cum epigraphe (tom. II Conc., pag. 956) . Constituta Gelasii Papae, quae Episcopi in sua ordinatione accipiunt: Unum istorum erat: «Ordinationes vero presbyterorum et diaconorum nonnisi quarti, septimi, et decimi mensium jejuniis. Sed et ingressu [Col. 0373B] Quadragesimali, atque medio, vespere sabbati noverit celebrandas. Exstat et altera epistola Gelasii ab Holstenio publicata, quae totidem verbis episcopo, qui scribit, observantiam inculcat (in Coll. Rom. p. 241) . Pelagius I, scribens Centumcellensi episcopo medianam ordinationis faciendae tempus assignat (ibid., p. 241) : «Veniente mediana septimana Paschae, si Dominus voluerit, et si vixerimus, unumquemque per officia, quae praediximus, promovere non differas.» Satis sit et illud addere, sedem apostolicam ab initio usque ad haec tempora per diaconos epistolas ecclesiasticas direxisse per provincias. His etiam patrimoniorum S. Petri cura demandabatur, quae dispersa erant per orbis totius regiones: ad haec vero implenda ministeria parvus numerus diaconorum ordinatorum, qui in superioribus gestis recensetur, omnino insufficiens erat. Ordinabantur itaque aliis jejuniorum Sabbati sacri ministri ad sacra, et alia obeunda ministeria, quorum memoria omittitur, quia tantum haec in indiculis notabatur, quae cum [Col. 0373C] dignitate nectebatur. (Apud Baluz, in nov. Conc., pag. 334.) Equidem in Breviculo collationis Carthaginensis apud S. Augustinum legitur: «Facile potuit a Catholicis responderi, in tanta turba clericorum Romanorum, nihil mirum fuisse, si duo vel tres non solum stratores sed etiam Cassiani reperirentur.» Erat itaque numerosior clerus Romanus, adeoque praeter ordinatos in Vitis pontificum numeratos, et alii erant, aliis de his ordinati.
[Col. 0373C] Linea 6.— Hic constituit hebdomadam, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum, etc. Constituit S. Simplicius ut propter ingruentem populum presbyteri per vices hebdomadales in designatis ecclesiis praestolentur semperque ad confessiones peccatorum audiendas, et ad reliqua sacramenta pro necessitate fidelium dispensanda parati adsint. Qui hoc munus peragebant, dicti sunt Hebdomadarii, [Col. 0373D] ideo quod alii aliis per vices succederent. Unde manifestum est, sacramentalem peccatorum confessionem, a Christo Domino institutam, anterioribus saeculis huc usque frequentatam fuisse.
[Col. 0373D] NOTAE CHRONOLOGICAE. In epocha Simplicii statuenda annorum 15 et dierum 7, Bibliothecarius concordat cum catalogis inter nostrates antiquissimis; licet Farfensis addat mensem 1, uti etiam tres Colbertini apud Pagium: qui tamen producit ac sequitur alios quatuor ejusdem Bibliothecae cum nostris consentientes. Simplicii festum in basilicis patriarchalibus Romae colimus die 2 Martii, qua scribit Bibliothecarius depositum fuisse ad S. Petrum in Vaticana. Inde si recedamus per dies septem in anteriora, incidemus in 24 Februarii ejus initio tribuendam anno Bissext. 468, quo constituimus obitum Hilari die 21 ejusdem mensis. [Col. 0374A] Vacationem sedis producit quidem textus Anastasii ad dies 10, quam nos biduo vel triduo reputamus: sive duae siglae unitatum II ab amanuensibus decussatae 10, denarium expresserint loco binarii; sive electus pontifex protraxerit ordinationem per hebdomadam solidam, et ansam dederit scriptoribus catalogorum attribuendi vacationi sedis post mortem Hilari, praeter triduum in electione Simplicii completum, etiam 7 dies proximos ejus ordinationi interpositos post electionem; exigua differentia unius hebdomadae non meretur indaginem ulteriorem in hac epocha definienda: cujus initium sit 24 Feb. 468, finis vero 2 Martii 483. Certum est beati Simplici vitam constasse ad 4 Kal. Junias anni 482, Severino consule, ita demonstrante ejusdem epistola inscripta Joanni episcopo Ravennati: cujus exemplum in codice ms. annorum circiter 800 a nobis saepe laudato in Bibliotheca ven. monasterii S. Crucis ad Hierusalem signatur IV. Kal. Junias, Severino V. C. [Col. 0374B] consule. Quin etiam ad VIII Idus Novembris ejusdem anni eumdem superfuisse declarat alia epistola ad Acacium restitutum; quam Binius edidit in Concil. generalibus, eodem die et consule data. Linea 3.— Et Basilicum B. Andreae apostoli juxta basilicam S. Mariae. Ubi nunc est Antonii abbatis ecclesia monasterium, ac Nosocomium in foro Exquilino ante basilicae Liberianae frontem extenso, ibi aetate Platinae supererant parietinae hujus ecclesiae S. Andreae a Simplicio dedicatae, quam memorat Bibliothecarius. Tholi partem superstitem ante annos minus quam octuaginta vidit sacrarum antiquitatum studiosissimus praesul Jos. Ciampinus, qui tomo primo veterum Monumentorum, cap. 27, eamdem descripsit, et iconem nobis exhibuit musivi operis nondum excisi una cum epigraphe olim a Platina integre lectam, a se vero in illa parte, quam capitalibus litteris hic exprimemus, minisculos characteres [Col. 0374C] alteri reservantes, quam Platina viderat, et quae Ciampini aetate jam exciderat. haec tibi mens valide decrevit pr AEDIA XPE cui testator opes detulit ille SVAS Ejusdem sacri musivi partem potiorem ex delineatione Ciampini fideliter expressam lectori exhibendam curamus. Qui plura cupit cognoscere de nomine S. Andreae Catabarbara Patricia huic Ecclesiae addito ex illustri matrona patriciae stirpis prope eamdem incolente (a qua etiam Severanus affirmat translatum [Col. 0374D] fuisse Neapolim corpus S. Severini) necnon de nomenclatura monasterii sancti Andreae, tum etiam basilicae Sicinianae huic aedificio splendido olim inditae antequam sub nomine Andreae apostoli Deo dicaretur, consulat eumdem Ciampinum cap. 7 et 27 laudati operis: ubi conspiciet figuras ornamentorum hic detectorum, tam sacras quae ad Ecclesiam beati Andreae pertinuerunt, quam prophanas, quae in basilica Siciniana supererant. Inter has vero celebres sunt tabulae duae inde translatae ad palatium olim card. de Maximis nunc excell. Domus Albanae ad Quatuor fontes, ex sectis marmoribus picturam imitantibus coagmentatae, unicum fortasse exemplum e veteribus superstes illius artis, quam hodie felici conatu revocatam exercent marmorarii nostri et sculptores, praesertim ad ornamentum sacrarum aedium; Florentiae vero in magni ducis musaeo lapidario ad supremum elegantiae apicem perducta est. Hujus ecclesiae ac monasterii S. Andreae Cata-Barbara [Col. 0375A] meminit Bibliothecarius in sectionibus quae subsequuntur. Linea 3.— Et aliam basilicam intra Urbem juxta palatium Licinianum beatae martyris Bibianae, ubi corpus ejus requiescit. Hanc ecclesiam basilicae Liberianae addictam ab Eugenio papa quarto instaurare coeperant canonici sedente Urbano VIII, quorum votis clementer annuens Dominus, sanctae virginis et martyris corpus reperiri concessit: unde pietas Urbani pontificis excitata, magnificis ornamentis auxit sacram aedem, et labro onychino eximii pretii ejusdem lipsana inclusit una cum sociis martyrii Demetria et Dafrosa, eaque solemniter transtulit, et quotanis a clero basilicae solemni supplicatione adiri mandavit. Venerabilis enim redditur locus non modo istorum pignorum depositione, sed etiam vetustiori memoria coemeterii ad Ursum pileatum, de qua nobis sermo fuit supra in notis ad S. Anastasium. [Col. 0375B] Linea 6.— Hic constituit, etc, hebdomadam, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes, et baptismum: regionem tertiam ad S. Laurentium, etc. Tomo praecedenti hujus nostrae editionis in Notis historicis ad Vitam sancti Cleti, agentes de numero instituto titulorum, ac presbyterorum in Urbe, eorumque distributione per vices hebdomadarias ad operandum sacris in basilicis patriarchalibus postquam illae fundatae sunt, et auctae juxta numerum patriarchatuum in orbe Christiano institutorum, illustravimus hunc locum Anastasii, ostendentes circa medium quinti a Christo saeculi in basilica Laurentiana extra muros imaginem quamdam Hierosolymitani patriarchatus fuisse redditam, per id temporis decreto concilii Chalcedonensis eidem Ecclesiae Hierosolymitanae attribuente eam consequentiam honoris: quare illa sedes numerari coeperit inter patriarchales. Id fusius exposuimus in notis ad S. Dionysium, ex Innocentio III observantes dispositionem Ecclesiae Romanae id semper habuisse [Col. 0375C] proprium, ut Ecclesiam catholicam typo quodam exprimeret, caeteras colligentem sedes, et coronas sub primatu illius, in qua tronus Dei et Agni, in Apocalypsi a Joanne spectatus, in Petri cathedra conspicitur; quem propterea typum universitatis credentium, hujusmodi hierarchiae unitate Christo Domino ejusque in terris vicario parentium, toties exprimendum curarunt summi pontifices in musivis et picturis sacrarum aedium per 24 seniores Apocalypsis, coronas offerentes sedenti super thronum et Agno: uti videmus in basilica S. Pauli via Ostiensi a Leone Magno, in titulis SS. Praxedis et Ceciliae a Paschali I et alibi expressum. Alium quoque typum universitatis ex eadem visione Apocalypseos sunt mutuati, nempe septem candelabra, universitatis symbolum eodem numero redditura, quae in titulo SS. Cosmae ac Damiani Felix III, qui IV dicitur, una cum senioribus (maxima ex parte nunc excisis) et in basilica S. Mariae Transtiberim Innocentius [Col. 0375D] II musive expressit. Quod in parietibus sacrarum aedium pictura exhibebant, hoc in cleri Romani ministerio repraesentarunt, patriarchalibus Urbis ecclesiis, quae ad instar majorum dioeceseon sunt, septenarium numerum presbyterorum cardinalium ex titulis Romanis lectum singulis deputantes, juxta numerum dierum in hebdomada, ut ibidem sacris operarentur: ac totidem episcopos in Lateranensi adhibuerunt, quae mater, apex, ac vertex omnium per orbem ecclesiarum habetur (ut verbis cardinalis Damiani cum alio card nempe Raspono supra retulimus in notis ad S. Cletum), et ipsam Romanam sedem omnium principem, ac thronum in terris Domini, et Salvatoris nostri repraesentat. Dum illa adnotarem, ostendi jura veteris institutionis praeservata semper fuisse tribus potioribus patriarchis, maxima contentione et cura pontificum Romanorum ex aetate Damasi ad Leonem Magnum, Simplicium, Felicem, ac successores adhibita, ut cohiberetur [Col. 0376A] ambitus praesulum Constantinopolitanorum, alienas provincias invadere studentium, et ipsas dioeceses primatum exercere attentantium; licet honoris titulum, et sessionis locum deferri (salvo jurisdictionis et potestatis primaevo jure Alexandrino, et Antiocheno propriis in regionibus debito) tum Constantinopolitano tum Hierosolymitano permitterent inter patriarchas. Dixeram in notis ad S. Dionysium ex hac etiam destinatione Simplicii hebdomadarias vices instituentis ad sanctum Petrum apostolum, et ad sanctum Paulum apostolum, et ad sanctum Laurentium martyrem, deligentisque ex numero septenario regionum Urbis ecclesiarum primae, tertiae, sextae ac septimae presbyteros, ad sacra in illis administranda, ostendi universitatem sacerdotii per totum Christianum orbem diffusam mystice adumbrari apud Romanam sedem institulis et basilicis Urbis, ita exprimentibus majores dioeceses singulorum patriarcharum, et ab his proximas exharcharum, metropolitanorum, [Col. 0376B] et episcopales hierarchico nexu sub Petri successore compositas; in quas exercet Romanus tranditum sibi divinitus primatum, dum testibus Arelatensis concilii Patribus, ibidem cum Schelestratio ac Thomassino productis, indeclinabilem jurisdictionem exercet in caeteros omnes patriarchas. Hanc vero et Simplicium exercuisse videbimus in notis sequentibus tum D. arch. Somier, tum Pagii, tum nostris. Hic honorificentiae consulit trium extra Urbis pomoerium positarum patriarchalium, dum singulis attribuit septenarias vices, e titulis intra Urbem positis deligens presbyteros, qui dietim in illis administrarent. Quare epocha hebdomadariae illius partitionis referri tuto potest ad pontificatum Simplicii in tribus basilicis, tunc extramoenianis, intelligitur quoque apte ordinata singulis attributio ex iis regionibus, quae proximiores cum essent illi patriarchali cui ascribebantur, faciliorem obeundi ministerii copiam praebebant. Addicitur enim basilicae S. Pauli via Ostiensii clerus [Col. 0376C] hebdomadarius ex prima regione ecclesiastica, quae continebat duas veteres Augusti ex designatione dictas Porta Capena, et Aventinus 13. Vide inter prolegomena opusculum de regionibus Urbis. Tituli in hac regione siti sunt S. Sabinae, S. Priscae, S. Balbinae, SS. Nerei et Achillei, S. Sixti: quos legitimus inter septem eidem basilicae addictos apud Panvinium, de 7 Urbis ecclesiis. Basilicae S. Petri attribuuntur hebdomadarii ex regione sexta ecclesiastica, quae fuerat Augusti 14, nempe Transtiberina, ubi sunt Tituli S. Mariae Transtiberini, S. Chrysogoni, S. Ceciliae, in ea partitione memorati inter addictos ad Vaticanam; et ex regione septima Eccclesiastica, quae complectitur duas Augusteas, nempe viam Latam 7, et circum Flaminium 9, ubi occurrunt tituli S. Laurentii in Damaso, et S. Marci, inter Vaticanae deputationis numerum pariter recensiti. Denique ex tertia regione ecclesiastica, quae continet duas Augustas, 3 scilicet Isidis et Serapidis, et V Esquilinam [Col. 0376D] appellatam, deputantur titulares S. Praxedis, et S. Petri ad vincula, additis quoque e regione Coelimontana SS. Joannis et Pauli, S. Stephani Rotundi, SS. Quatuor Coronatorum, et S. Crucis ad Hierusalem presbyteris cardinalibus: quibus et S. Laurentii in Lucina adnumeratum lego titularem, sed mihi non liquet, an posteriori aliqua mutatione substitutus fuerit loco viciniorum fortasse addictorum in hac prima Simplicii partitione: quae non memorat, nisi regionis tertiae clerum Basilicae S. Laurentii extra muros ad haec ministeria attributum. Servata enim fuit haec disciplina regionariae partitionis ad hebdomadarias vices in basilicis patriarchalibus exercendas per titulorum presbyteros cardinales usque ad undecimum Christi saeculum, uti constat ex epistola S. Petri Damiani apud Baronium ad annum 1057, imo et ad duodecimum custodita usque ad Honorium secundum cognoscitur ex Pandulpho Pisano in Vita Gelasii secundi, etiam Panvinio [Col. 0377A] adnotante, de 7 Urbis ecclesiis cap 2, et Carolo abb. Piazza, de Titulis cardinalium pag. 358, quos consule. Cur autem illa disciplina tunc defecerit, dum turbata Ecclesiae et imperii pace, a creatione cardinalium ita cessasset Honorius, ut ferme ad solitudinem redigeretur sacrum ipsorum Collegium, apud eosdem Panvinium et Piazza notatum reperies. Nihil igitur impedit quominus intelligamus aetate Leonis Magni et Simplicii positam fuisse ab Ecclesia Romana imaginem quinque sedium patriarchalium (ad eumdem numerum auctarum titulotenus in synodo Ephesina per abjectionem Hierosolymitani) constituendo septenarias vices hebdomadarias etiam in Laurentiana extra muros; nihil inquam impedit quominus intelligamus haec augmenta honoraria per eosdem pontifices admissa, qui novorum patriarcharum ambitum et audaciam coercebant; cum nec honorificentia confessus ac tituli, nec species ejusdem infringeret jura potestatis primaevae tribus veteribus patriarchis constanter praeservatae a Leone, [Col. 0377B] ac Simplicio, non secus ac ipsorum a decessoribus ex Damaso ad Leonem Magnum. Vide notas Pagii, et Sommier. Antequam manum de tabula removeamus agentes de hac hebdomadaria partitione titularium ad sacra ministranda in tribus basilicis patriarchalibus tunc extramoenianis, nempe S. Petri in Vaticano, S. Pauli via Ostiensi, et S. Laurentii in agro Verano, necessarium videtur aliquid indicare de attributione titularium ad ministeria praestanda duabus reliquis patriarchalibus intra muros Urbis inclusis, nempe Lateranensi ac Liberianae. Has enim pari numero cardinalium suas hebdomadas implevisse dubitare non possumus, cum eosdem exprimant vetusta monumenta, apud Baronium, et Panvinium, aliosque producta. In Lateranensi septem episcopos vicem obiisse sub Stephano quarto perspicuum est ex Bibliothecario, sect. 284, quem pontificem historicus refert renovasse ritum antiquum. «Pristinum Ecclesiae [Col. 0377C] in diversis clericatus honoribus renovavit ritum. Hic statuit ut omni Dominico die a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant, missarum solemnia super altare beati Petri celebrarentur.» Ad quam vero aetatem Stephano quarto anteriorem referri debeat origo illius ritus a Stephano restituti, neque Bibliothecarius aperte docet, nec alius quod sciam scriptor insinuat. Conatus attamen sum in notis ad Cletum pap. 38 investigare, quandonam numerus cardinalium presbyterorum, qui 25 semel definitus a Petro apostolo, et ab Evaristo completus renovabatur in persecutionibus per Dionysium et Marcellum, adauctus sit ad 28, nempe quatuor septenaria, ita ut basilicis quatuor possent singula septenaria assignari. Ostendi numerum titulorum 28 completum fuisse per Damasum, cum veteribus 25 titulum equitii Silvester addidisset, Marcus vero et Damasus singuli singulos de suo nomine nuncupatos. Ex Anastasio in Vita [Col. 0377D] Damasi etiam adverti eadem pagina 38 notarum, apparere quamdam normam, episcopis, presbyteris, ac monasteriis tunc assignatam sacrae psalmodiae per omnes ecclesias diu noctuque persolvendae. Quare cum ante finem saeculi quarti numerus quatuor septenariorum haberetur in titulis, et ordinate psallendi norma per omnes ecclesias episcopis ac presbyteris traderetur, aliqua partitio hebdomadaria coepisse videtur, saltem ex aetate Damasi etiam in basilicis intra Urbis pomoerium eodem saeculo fundatis: quam deinde sensim perfecerunt subsecuti Damasi successores, episcopos proximos (qui postmodum dicti sunt cardinales) in Lateranensi patriarchio syncellitas adhibentes ad sacra peragenda quando in Urbem se conferre per vices possent, supplendo per proximos titulares regionis Coelimontanae et Exquilinae defectum episcoporum, si forte aberant: in Liberiana vero presbyteros cardinales pariter adhibentes e proximioribus, nempe S. Pudentianae sive Pastoris, [Col. 0378A] S. Eusebii, S. Vitalis, seu Vestinae, SS. Apostolorum, S. Cyriaci in Thermis, S. Clementis, SS. Marcellini ac Petri, qui etiam in partitione, usque ad Honorium secundum vigente, eidem Liberianae cognoscuntur ascripti: quorum de antiquitate quinto saeculo aequali dubitare non licet; cum in concilio Romano sub Symmacho ex omnibus hisce titulis presbyteri legantur subscripti. Hebdomadaria igitur assignatio episcoporum septem in Lateranensi, et presbyterorum totidem in quatuor reliquis patriarchalibus basilicis Romanis videtur primum rudimentum accepisse sub Damaso. et complementum obtinuisse a Simplicio. Linea 13.— Eodem tempore fuit Ecclesia prima, hoc est, sedis apostolicae exsecutrix. Aetatis barbarae ingenium agnoscimus in hujus periochae contextu, quem vereor ut reddiderint implicationem errores amanuensium: videtur autem ita restituendus: Eodem tempore fuit Ecclesia Constantinopolitana sedis apostolicae exsecutrix. Restitutionem hanc non dubiam [Col. 0378B] facit epistola Gelasii quarta in qua pontifex memorat Timotheum Aelurum Alexandrino patriarchatu, Petrum Mongum Antiocheno, aliosque dejectos sola Romanae sedis auctoritate, delegatione illius exsecutionis demandata Acacio Constantinopolitano. Verba Gelasii sunt: «In hac ipsa causa Timotheus Alexandrinus Petrus, Antiochenus, Petrus, Paulus, Joannes, et caeteri, non solum unus sed plures, utique nomen sacerdotii praeferentes sola sedis apostolicae sunt auctoritate dejecti: cujus rei testis etiam ipse docetur Acacius, qui praeceptionis hujus exstitit exsecutor.» Vide in notis Sommier historiae totius epilogum: ex quo cognosces Biographi istius mentem fuisse in contrahendis brevi periocha Simplicii gestis exprimere exercitam ab eo fuisse auctoritatem sedis suae omnium principis in exauctorandis aliarum sedium praecipuarum praesulibus, ab illo gradu per haeresim excidentibus; et ad ministerium suae praeceptionis ac sententiae exsecutioni mandandae delectum a se [Col. 0378C] fuisse Acacium Constantinopolitanum, licet is postmodum affectaret primatum, qui noverat a primate totius episcopatus delegatam tantummodo sibi fuisse exauctorandi provinciam, ejusdem nomine qui delegabat.
[Col. 0378C] Linea 3.— Basilicam beati Andreae apostoli. Basilica haec a papa Simplicio condita et dedicata hodie cernitur conjuncta aedi S. Antonii propinquae S. Mariae Majori, et conservatur in ea ornamentum opere vermiculato, seu musivo elegantissimo, in quo Christi imago, et B. Andreae et aliquot aliorum apostolorum visuntur. Vocatur a quibusdam haec eadem Ecclesia S. Andrea in Barbaris, quod in muris ejus variae ferarum imagines a Diana venatrice, et ab Hippocentauris conficiantur, opere partim tessellato ex variis confecto marmoribus, partim vermiculato. [Col. 0378D] Linea 7.— Hebdomadam. Hebdomadarii erant hujusmodi, quod ob ingruentem populum vicissim succedere solerent. Sed hebdomadarii isti, pro quatuor regionibus constituti, cum septem essent, quod alias tres regiones Eruli occuparent, qui catholicae Ecclesiae minime communicarent, utpote qui secta essent Acaciani.
[Col. 0378D] Linea 15.— Damnavit Petrum Alexandrinum, etc. Timotheus Aelurus, ut in sancto Leone diximus, S. Proterio episcopo Alexandrino vivente, Alexandrinam Ecclesiam invaserat, sanctumque Proterium interfici curaverat; sed anno 460, Leone imperatore praecipiente, ex ea sede dejectus, et Chersonam exsilio relegatus, alius pro eo Timotheus Salophaciolus synodi Chalcedonensis defensor episcopus ordinatus fuerat. Verum cum Basiliscus, anno 476, Orientis imperium invasisset, damnare coepit Chalcedonensem synodum, et catholicos persequi. Quare Timotheum [Col. 0379A] Aelurum promulgato edicto ab exsilio revocavit, qui cum iterum Ecclesiam Alexandrinam invasisset, Timotheus Salophaciolus in monasterio latere coactus est. Simplicius, ut huic malo occurreret, tres epistolas anno quadringentesimo septuagesimo sexto scripsit, primam ad Basiliscum, quae in Collectione conciliorum Labbei est ordine 4, in qua Simplicius petit ab imperatore Basilisco, ut Timotheum Aelurum, qui Õlexandrinam sedem occuparat, et clam Constantinopoli suas haereses disseminabat, regia potestate cohibeat. In epigraphe quidem hujus epistolae librarius posuit, Zenoni Augusto, sed auctor criticae Baronianae anno 476 legendum ostendit, Basilisco Augusto; et tam eam, quam duas alias, nempe quintam Simplicii ad Acacium Constantinopolitanum episcopum, et septimam ad presbyteros et archimandritas Constantinopolitanos contra Timotheum Aelurum, non esse scriptas mense Januario, sed mense Junio. Parte alia Petrus Fullo, qui ab anno 463 Ecclesiam [Col. 0379B] Antiochenam turbare coeperat, eam postea invasit: qua temeritate commotus Leo imperator, anno 471 synodum episcoporum fieri praecepit, in qua Fullo depositus ac damnatus, jubente Leone, in Oasim deportatus est. Sed anno 476 in sedem Antiochenam a Basilisco tyranno restitutus, ex ea iterum pulsus est anno 477. Holstenius in collectione Romana publicavit epistolam Simplicii papae ad Acacium Constantinopolitanum episcopum, quae sine die et consule est, ex qua discimus Simplicium ab Acacio de synodo a se Constantinopoli indicta monitum, petiisse ut haeretici in ea damnarentur. Exstat ea epistola tom. IV Concil., pag. 1039. Quare anno 478, Acacius Constantinopoli, Simplicius Romae synodum celebravit. In illis Timotheus Aelurus, Petrus Fullo, Joannes Apamenus, et Paulus Ephesiorum episcopus damnati sunt. Felix enim III, Simplicii papae successor, in epistola ad clericos et monachos Orientales apud Baronium anno 483, n. 52, ait: «Quos tunc [Col. 0379C] hypocrita Acacius ita fecit ab apostolica sede damnari, ut his etiam vocabulum Christianorum tolleretur, quod gesta apud eum habita manifestant.» Quae verba nonnisi de synodalibus gestis intelligi possunt. Porro Petrus Fullo damnatus est in synodis Constantinopolitana et Romana, quod trisagio hymno in Ecclesia cani solito, ex his tantum verbis composito. Sanctus Deus, sanctus Fortis, sanctus Immortalis, miserere nobis, clausulam hanc adjecisset: Qui crucifixus es pro nobis, ut nempe Theopachistarum haeresim, qua Fullo infectus erat, induceret, et Deo Trino, ad quem superiora spectabant, passionem ascriberet. Id constat ex epistola Simplicii papae ad Petrum Fullonem, quae incipit, Quis dabit capiti meo aquam, etc., quae in conciliorum collectione Felici III male ascribitur, estque ordine 3 et ex alia epistola ad eumdem Fullonem, quae incipit, Quoniam pestiferis doctrinis imbutus, etc., estque ordine 4 inter Felicianas, [Col. 0379D] quae duae epistolae Simplicio restitui debent, ut videre est in critica Baronii. In iis epistolis Simplicius invehitur in Fullonem, quod trisagiae deprecationi additionem illam induxerit. Exsecutio sententiae qua Petrus Fullo damnatus, et Antiocheno episcopatu dejectus, demandata Acacio, ut docet Gelasius papa in laudata epistola 13 ad Dardaniae episcopos, et in commonitorio ad Faustum, ubi loquens de Timotheo Alexandrino, et Petro Fullone Antiocheno, aliisque episcopis, ait: «Sola sedis apostolicae sunt auctoritate dejecti, cujus rei testis etiam ipse docetur Acacius, qui praeceptionis hujus exstitit exsecutor.» Petro Fullone, ut superius dictum est, anno 477 dignitate moto, Joannes Apamenus ordinatus est episcopus Antiochenus; sed hoc quoque post tres menses ejecto, Stephanus vir spectabilis Antiochiae promovetur episcopus. Stephano anno 481 demortuo successit Stephanus Junior, ut scribit Theophanes, [Col. 0380A] «quem fidei perduelles, pro sua in Petrum Fullonem propensione, in amentiae subsidium furorem armantes, in sancti martyris Barlaam baptisterio acutis calamis perfossum et necatum in Orontem fluvium projecerunt. Zeno porro facinus attentatum ulturus Acacio Constantinopolitano praesuli ut Antiochiae crearet episcopum, mandavit: qui consecravit Calendionem.» Hunc, non vero Stephanum Juniorem, Constantinopoli Antiochenum episcopum ordinatum, diserte etiam tradit Theodorus Lector, lib. II, Stephani Junioris caedem, et Calendionis ordinationem, contra Nicaenorum canonum tenorem, et antiquum usum Constantinopoli factam, graviter tulit Simplicius papa. Dispensationem tamen concessit, seu veniam infractorum canonum, rogante Zenone imperatore, ea lege, ut usurpata ab Acacio Antiocheni episcopi consecratio non traheretur in exemplum, et servarentur canones, ita ut Antiochenus episcopus, et creatio ejus reservaretur synodo Orientalis dioeceseos, ut liquet ex epistolis 14 Simplicii ad [Col. 0380B] Zenonem, et 15 ac 16 ad Acacium, quas anno 482 datas probat idem criticae Baronianae auctor. Ex hoc Simplici facto Romani pontificis primatus supra omnes episcopos evidenter ostenditur, quippe qui cum patriarchis etiam Orientalibus de canonibus conciliorum etiam oecumenicorum dispenset. Cum Timotheus Solophaciolus episcopus Alexandrinus anno 476 episcopatu dejectus fuisset a Timotheo Aeluro, hicque anno sequenti a Zenone imperatore pulsus esset, et Timotheus restitutus, mortuo tamen eodem anno 477, Timotheo Aeluro, Petrus Moggus, seu Mongus, ipsius consors, ab uno haeretico Alexandrinus episcopus ordinatur. Hunc nihilominus dejici jussit imperator Zeno, et reduci Timotheum Solophaciolum. Sed cum hic anno 481 obiisset, Joannes Talaia, a Graecis Tabenniosita cognominatus, quod esset ex numero Tabennensium monachorum, qui apud Canopum monasterium jam inde a Cyrilli temporibus habitabant, a catholicis ordinatus [Col. 0380C] est episcopus Alexandriae, statimque litteras synodicas ex more misit ad Simplicium papam, et ad Calendionem episcopum Antiochiae, ut ex Breviculo historiae Eutychianistarum, et ex Liberato liquet. Ad Acacium vero Constantinopolitanum episcopum synodicas mittere neglexit, seu, quod amicitiae illi magistri officiorum confideret, seu, quod jamdiu antea infensus erat Acacio. Ea res Acacii animum graviter commovit, et imperatoris animum adversus eum exasperavit. Imperator scripsit primo ad Simplicium papam per Uranium subdiaconum litteras, quibus Joannem tanquam perjurii reum, quod quidem Acacio etiam episcopo notum esse perhibebat, sacerdotio judicabat indignum. Satius autem esse dicebat, ut ad procurandam ecclesiarum Aegypti unitatem atque concordiam Petrus Moggus in sedem Alexandrinam restitueretur. Imperatoris litteris acceptis Simplicius papa, qui Joannis Talaiae apocrisarios in communionem [Col. 0380D] suam recipere, ejusque ordinationem sententia sua confirmare jam paratus erat, pedem repressit, ne contra imperatoris testimonium quidquam praepropere egisse videretur. Mox per eumdem Uranium rescripsit imperatori, quod quidem a Joannis ordinationem attinet, lecto imperatoris testimonio suspendisse se ab ejus confirmatione, quod vero ad restitutionem Petri Moggi spectat, eum utpote haereticum, et ab haereticis postulatum, nec posse, nec debere restitui, quippe qui apostolico judicio damnatus, in pristino errore adhuc permaneret. Periere hae Simplicii litterae, sed exstant quas eodem tempore scripsit ad Acacium Constantinopolitanum episcopum, quae datae sunt Idibus Julii Severino V. C. cos. ideoque anno 482, suntque in collectione Conciliorum ordine 17. Zeno imperator, spreta Simplicii papae responsione, scripsit ad Pergamium ducem Aegypti, et ad Apollonium Augustalem, «ut Joannes expelleretur [Col. 0381A] ab Alexandrina sede, quasi eam contra suum jusjurandum, quod in regia civitate dedit, arripuisset: cooperaretur Petro Moggo, ut remaneret in sede; nec prius hoc faceret, nisi susciperet Henoticum principis, synodicas destinaret epistolas Constantinopolitano Acacio, et Simplicio Romano, et caeteris archiepiscopis. Acacius vero, promittente Petro facere unitatem, nec adhuc implente, legitime nomen ejus in diptychis recitari permisit, tanquam jam Alexandrini praesulis in sede apostolica positi,» inquit Liberatus cap. 12. Joannes, ut legitur in Breviculo Historiae Eutychianistarum, Romam venit, et, sicut decebat, ab apostolica sede, ad quam appellaverat, susceptus est. Dum Romae esset, Simplicio papae persuasit, ut pro sua causa adversus Petrum Moggum ad Acacium Constantinopolitanum episcopum scriberet. Quod quidem promptu ac libenti animo fecit Simplicius. Acacius vero, acceptis Simplicii litteris, respondit se Joannem quidem episcopum [Col. 0381B] Alexandriae minime agnoscere, Petrum vero Moggum jussu Zenonis Augusti in communionem suscepisse. His litteris graviter commotus Simplicius rescripsit Acacium non recte neque ordine egisse, qui Petrum communi sententia damnatum in communionem recepisset. Cum Joannes Talaia libellum pararet offerre Simplicio varia in Acacium crimina continentem, Simplicius morte praeventus est, antequam Acacius postremis ejus litteris respondisset, ut prodit Liberatus cap. 18. Obiit enim hic S. pontifex die secunda mensis Martii anni quadringentesimi octogesimi tertii, eodemque die in basilica S. Petri apostoli sepultus est, ut habet Anastasius, postquam sedisset annos quindecim, et dies sex, ut legitur in uno exemplari Ms. Colbertino Anastasii, in catalogis 4 et 5, tom I. criticae Baronianae praefixis, et in Mariano Scoto. Linea 23.— Per mensem Decembrem et Februarium, etc. Mabillonius in commentario praevio ad ordinem Romanum, paragr. 16, haec de Simplicio observavit: [Col. 0381C] «Primi apostolici, inquit Amalarius in lib II, cap. 1, semper in decembrio mense, in quo Nativitas Domini Nostri Jesu Christi celebratur,. consecrationes ministrabant usque ad Simplicium, qui fuit a B. Petro 49. Ipse primus sacravit in Februario.» Idem testatur Micrologus ex Romano Pontificali, quo nomine librum de Gestis Rom. pontif. intelligit. Sane inter tot pontifices, qui ad finem saeculi noni ordinationes fecerunt, unus Leo II, in mense Maio ordinationes fecit; et in mense Septembri unam Gregorius Magnus; alii post Simplicium omnes, vel mense Decembri, vel in prima, vel in mediana hebdomada Quadragesimae; nulli, quod quidem sciatur, in sabbato Paschae. Haec, inquit criticae Baronianae auctor, recte Mabillonius, nisi quod asserit Leonem II mense Maio ordinationem fecisse; in ejus enim pontificatu ostendemus illum mense Junio ordinationem suam peregisse. Sed hac de tempore sacrarum ordinationum quaestione mature examinata, mihi quidem videtur et [Col. 0381D] Amalarium, et viros doctissimos falli, dum scribunt Romanos pontifices usque ad Simplicium semper in mense Decembri ordinationes peregisse: sicut enim post Gelasium, qui primus eas Quatuor Temporibus affixit, Romani pontifices huic communi regulae astricti non erant, sed quibuscunque Sabbatis diaconos, presbyteros, et episcopos ordinabant, ut in Leone II ostendemus: ita ante Simplicium, legi de ordinationibus mense Decembri faciendis, ob principem dignitatem non alligabantur, sed aliis mensibus, ubi opus erat, ad sacros ordines promovebant. Anastasius quidem usque ad Simplicium ordinationes omnes mense Decembri a Romanis pontificibus factas memorat; verum, ut scribit Edmundus Martene, lib I de antiquis Ecclesiae Ritibus, cap. 8, art. 4, num. 5, non negat etiam aliis Quatuor Temporum ejuniis, aut ab ipsis etiam, aut ab aliis eorum jussu episcopis celebratas fuisse. Haec conjectura robur accepit [Col. 0382A] ex eo, quod Chronicon Damaso attributum, quo, ex alibi dictis, nullum antiquius monumentum de duratione pontificum Rom. superest, diserte scribit, Eusebium papam sedisse tantum menses quatuor, dies sedecim, et fuisse a XIV Kalend. Maias, usque in diem XVI Kalendas Septembris, qui ideo nullum mensem Decembrem in suo pontificatu vidit, et tamen Anastasius testatur eum ordinationem fecisse per mensem Decembrem; qui Anastasii error non exstat in Chronico reginae Sueciae, tam ex editione Papebrochii in conatu Chronico historico, quam Schelestratii in antiquate Ecclesiae; utrobique enim Eusebius dicitur ordinationes tres fecisse, nulla mensis Decembris mentione facta, ex quo necessario sequitur eum alio mense quam Decembri ordinationes peregisse. Idem dicendum de Marco papa, qui ex eodem Damasi Chronico sedit menses 8, dies 20 . . . . ex die XV Kalendas Februarii, usque in diem Nonarum Octobrium, ideoque sacros ordines conferre [Col. 0382B] non potuit mense Decembri, ut scribit Anastasius: unde Baronius anno 336, num. 61, ait: «Totum illud de duabus a Marco habitis ordinationibus mense Decembri evanescere.» Praeterea ex pontificibus quinquaginta sex in dicto reginae Succiae Chronico memoratis, quindecim reperiuntur, quorum ordinationes factae dici possunt alio mense, quam Decembri, in iis praetermisso; sunt autem Anacletus, Evaristus, Sixtus, Pontianus, Anterus, Cornelius, Sixtus II, Eusebius, Liberius, Siricius, Anastasius, Sixtus III, Hormisda, Joannes I, et Felix IV, in quo illud Chronicon desinit; imo cum in eo mentio non sit ordinationum peractarum a Simplicio, Symmacho, et Felice IV, mense Febr. apparet auctorem dicti Chronici, tempora ordinationem peractarum extra mensem Decemb. ideoque extra regulam communem, vel ignorasse, vel potius consulto praetermisisse; et Anastasium, qui eo Chronico usus esse creditur, existimasse omnes ordinationes a pontificibus factas mense Decembri, quia alius mensis in eo Chronico [Col. 0382C] non exprimebatur, et ordinationes generales de more et juxta antiquas regulas in mense Decembrio peragebantur: a quibus tamen regulis immunes erant episcopi Romani, qui diaconos, et presbyteros quibuscunque sabbatis ordinabant, imo et episcopos quibuscunque diebus, etiamsi non essent Dominici: cujus rei illustre exemplum habemus in sancto Agapito papa, qui anno 536, Constantinopoli existens, Mennam patriarcham Constantinopolitanum consecravit die decima tertia mensis Martii, quae eo anno in feriam quintam incidebat. Hanc conjecturam eruditorum examini submitto, paratus sententiam mutare si eam claudicare arbitrentur. Vide dicenda in Gelasio et in Leone II.
[Col. 0382C] Linea 10.— Sub hujus episcopatu venit relatio de Graecia, etc. Incidit in ea tempora pontificatus Simplicii, quae gravia ubique discrimina ostenderent non sine lacrymis aspicienda. Vidit enim Occidentis imperium [Col. 0382D] eversum: et postremos quinque imperatores sive trucidatos, sive depulsos, nempe Anthemium, Olybrium, Glycerium, Nepotem, et Augustulum; qui veluti in theatrum temporarium producti, et ictu oculi e scena erepti Italiam reliquerunt sub dominatu barbari et Ariani principis Odoacris, regis Herulorum. Vidit quoque Orientis imperium per manus traditum duobus Augustis haeretica labe infectis, aut haeresum fautoribus, Basilisco et Zenoni. Duos pariter Arianos reges Gothorum per Gallias et Hispanias exercere dominatum; et ex eadem secta Wandalos tyrannos crudeliter in Africa debacchari. Abominationem denique desolationis conspexit in loco sancto; cum scelestos passim aspiceret thronis patriarchalibus incubare; Aelurum scilicet ac Moggum cathedrae Alexandrinae; Fullonem Antiochenae; Hierosolymitanae Gerontium; et Acacium in Constantinopolitana perciperet iterare de patriarchatu [Col. 0383A] querelas, et ambitum secundae sedis in Ecclesia catholica, per extorta in conciliis generalibus decreta ab ejus decessoribus attentatae, quae tamen sedes apostolica non confirmaverat. Confirmationem, a Simplicii decessoribus negatam, ab ipso in ejus electionis exordio extorquere conatus est Acacius, interposito principis Leonis patrocinio. Sed constantia Simplicii plane respondit firmitati Romanae sedis antistitum, a Damaso ad Hilarum peraeque custoditae. Respondit enim Leoni Augusto legati sui verbis, ut Gelasius praefert epist 13 ad episc Dardaniae, «nullatenus posse tentari, neque his prorsus praebuisse consensum: atque ideo non ad civitatis cujuslibet respiciant qualitatem, sed modum dispensationis Ecclesiae paterna traditione confirmatum convenienter observent.» Leonis vero Augusti litteris ac legibus per Acacii suggestionem editis, et lib XVI de sacrosanctis Ecclesiis in codice insertis eadem constantia restitit; sed etiam increpavit [Col. 0383B] apostolica libertate et auctoritate non semel tum ipse Simplicius, tum Felix III successor talia attentantem: uti Gelasius papa loco supra citato: «Papa Simplicius, et post eum sanctae memoriae papa Felix imperatorem Zenonem pro iisdem ipsis excessibus auctoritate libera saepe increpasse noscuntur. Flectique potuisset, nisi Constantinopolitani praesules accenderentur instinctu, qui particeps aeternae communicationis effectus, necessario id quod inciderat jam fovebat, mallens in sua praevaricationis obstinatione persistere, quam curandus ad salubria remeare: sicut ipse rerum probavit eventus.» Vigilantia Simplicii constantiae par enituit in Orientalium patriarchatuum rebus componendis. Ab Alexandrino Timotheus Aelurus semel expulsus nitebatur in eamdem sedem iterato irrepere. Ut averteret hoc discrimen ecclesiarum, Simplicius litteras dedit apostolico praesule dignas ad Zenonem Augustum in hanc sententiam: «Functus igitur, gloriosissime, [Col. 0383C] ac clementissime fili imperator Auguste, munere salutandi, quae in Ecclesiis Orientis per haereticorum latrocinia recidiva rursus dicuntur scandala committi, nec debeo silere, nec possum.» Enarratis vero criminibus, ita prosequitur: «Haec, imperator Auguste, cum horreat animus vel a tanto gladiatore fuisse tentata, maxime tamen, fateor, stupore detineor, sub vestrae pietatis aspectibus potuisse committi . . . Inter quaslibet enim occupationes publicas a religioso principe magnopere procurandum est, quod ejus protegit principatum, et praeferenda cunctis rebus est coelestis observantiae rectitudo, sine qua recte nulla consistunt. Neque conscientiam vestram latere credendum est quae per cunctas provincias Orientis ex imperii vestri arce diffusa sunt: illa scilicet, quae vel ad augustae memoriae Marciani, nihilominus et Leonis, vel Chalcedonensis concilii beatae recordationis praedecessor meus consilia direxit . . . . . Perstat enim in successoribus [Col. 0383D] suis haec et eadem apostolicae norma doctrinae, cui Dominus curam totius ovilis injunxit, cui se usque ad finem saeculi minime defuturum, cui portas inferi nunquam praevalituras esse promisit, etc., quo magis B. Petri apostoli voce qualiscunque sedis ejus minister obtestor, ut inimicos antiquae fidei non sinas impune grassari, qui vestros optatis habere subjectos.» Simplic. epist 4. ad Zen. Aug. His litteris addidit unam ad Acacium, alteram ad clerum Constantinopolitanum. In prima cum Aelurus sollicitaret, ut nova synodus Chalcedone haberetur contra priorem, et contra dogmaticam epistolam Leonis Magni sic scribit. «Quia sanctae memoriae praedecessorum nostrorum exstante doctrina, contra quam nefas est disputare, quisquis recte sapere videtur novis assertionibus non indiget edoceri, sed plena atque perfecta sunt omnia, quibus potest vel deceptus ab haereticis erudiri, vel in vinea Domini plantandus institui, implorata fide clementissimi [Col. 0384A] principis, vocem faciendae synodi fac respui,» etc. In altera vero dolet in eorum coetu scandalum illud et incendium renovari, quod judicium universalis concilii, et S. Sedis auctoritas jam exstinxerat. «Post traditionem, inquit, tantorum Domini sacerdotum, qui longe ante nos in universa mundi parte has quoque haereses evicerunt, beatae recordationis praedecessor noster Leo multiplici sermone doctrinae, quid catholicae veritatis sequatur integritas, quid detestetur, asseruit. Hac eruditione fundata, non contentione opus est, ut adhuc tanquam de dubiis judicetur.» In alia vero epistola ad Acacium, qui ad eum perscripserat quaecunque Constantinopoli et in provinciis haeretici gessissent, quaeve iis remedia essent opponenda, vigilem animum advertit ad abrumpendum moram diuturniorem eorum qui Constantinopoli convenerant Patrum, «ne scilicet aliquis dubius rationis et trepidus mentis exspectet novi aliquid [Col. 0384B] contra ipsius definitiones retractari.» Quo autem pacto exsecutionem sententiae depositionis contra Petrum Fullonem, Aelurum, Moggum, Paulum, Joannem demandaverit Acacio, constat ex epistola Gelasii ad episcopos Dardaniae. Legitimus vero praesul Timotheus Salofaciolus Ecclesiae Alexandrinae restitutus solemni legatione ad Simplicium, petiit remissionem praecedentis errati, quod scilicet ante perterritus Dioscori Eutychiani nomen in sacrorum celebratione recitasset: necnon postulavit, ut Aeluro et Moggo poenitentibus, et libelli satisfactionem offerentibus, licet lapsis, subveniretur. Magnum profecto et excellens documentum supremae auctoritatis Romani pontificis, cui supplex sistitur secundae in Ecclesia sedis patriarcha, ejusque ex clero poenitentes, ut gratiam indulgenter consequantur. In Ecclesia pariter Antiochena non destitit auctoritatis suae documenta dare per illam dispensationem a Nicaeni canonis observantia, in eligendo per [Col. 0384C] Acacium Constantinopolitanum novo Antiocheno Patriarcha in locum Stephani impie trucidati: quam ea conditione concessit imperatoris insinuationi, providens ne in haereticum hominem electio caderet, si a clero perageretur, ea, inquam conditione, ne in exemplum, aut jus subsequentium traheretur; sed juxta canonum definitiones a concilio patriarchatus Orientalis electiones subsecuturae de more haberentur. Novis attamen turbis Ecclesia Alexandrina concussa est in electione Joannis Talaiae post obitum Salofacioli. Joannes ad Simplicium de more synodicam de sua electione direxerat, ut confirmaretur. Zeno imperator ab inimicis Joannis praeventus non modo litteras contra Joannem dederat ad Simplicium, sed etiam Moggi restitutionem proposuerat: quod attonitum ferme cum redderet Simplicium, distulerat pontifex responsum ad Joannem, sed Zenoni aperte negaverat Moggi restitutionem. Irritatus [Col. 0384D] repulsa imperator Henoticam illam funestam dictavit, quae tot malorum Hiadem in Ecclesias invexit, jubens praefecto Aegypti ut Henoticam recipi a Joanne curaret, eaque recepta e sede sua expelleretur. Henoticam ab haeresi liberare frustra contendit recentior (Nat. Alex. part. I saec. V, cap. 3, et dissert. 18) cum ab orthodoxis semper rejecta fuerit non ea tantum de causa, quod a laico principe contexta sit ad judicandum de fidei rebus auctoritate minime praedito, verum etiam quia cum supprimat decisiones Leonis papae, et sacri concilii Chalcedonensis, Eutychianae haeresi patrocinatur, contra quam magnus ille pontifex et oecumenica synodus pronuntiaverat. Moggus Henotica recepta jussu Zenonis Antiochenae sedi restitutus scripsit ad Simplicium papam se in Chalcedonensi fide persistere. Joannes autem per vim expulsus Antiochiam primo se contulit, et collatis cum Calendione ejusdem sedis antistite consiliis, [Col. 0385A] litterisque munitus, ad Romanam sedem confugium expulsorum se contulit, exemplo Athanasii. Joannes ea honorificentia susceptus a Simplicio qua par erat, hujus quoque litteris ad Acacium scriptis juvandus apud principem videbatur. Verum Acacius Moggi et Henoticae Zenonianae partes secutus, quas illi exprobrabat Simplicius, superbe primum rescripsit, [Col. 0386A] deinde libellum contra Acacium transmisit Simplicio offerendum: qui tamen Felici successori redditus est, cum interea rebus humanis exemptus fuisset Simplicius. Quae postmodum consecuta sint, in notis ad Felicem dicentur. Interea Simplicii firmitas et apostolica vigilantia ex omnibus ejusdem gestis apparet.
72 Simplicius, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos quindecim, dies septem [Col. 0361] B, mens. 5, d. 10, a Coss Pusaei et Joannis ad Anicium Faustum. . Hic dedicavit basilicam S. Stephani in Coelio monte in urbe [Col. 0363] Roma, et basilicam beati Andreae apostoli juxta basilicam sanctae Mariae, et aliam basilicam sancti Stephani juxta basilicam sancti Laurentii, et aliam basilicam intra Urbem, juxta palatium Licinianum beatae martyris Bibianae, ubi corpus ejus requiescit. Hic constituit ad sanctum Petrum apostolum, et ad sanctum Paulum apostolum, et ad sanctum Laurentium martyrem hebdomadam [Col. 0363] Hebdomadas C B. Vide Baron ad annum 483. , ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes, et baptismum. Regionem tertiam ad sanctum Laurentium; [Col. 0363] Vide Baron ad annum 478. regionem primam ad sanctum Paulum; regionem sextam, vel septimam, ad sanctum Petrum. Sub hujus episcopatu venit relatio de Graecia ab Acacio Constantinopolitano episcopo, et affirmavit Petrum Alexandrinae urbis Eutychianistam haereticum, facta petitione ab Acacio Episcopo chirographo ejus constructa. Eodem tempore fuit Ecclesia prima, hoc est sedis apostolicae exsecutrix [Col. 0363] Ecclesia Romana, hoc est, prima sedes apostolica exsecutrix. . Tunc Simplicius Episcopus praesul hoc audiens damnavit Petrum Alexandrinum, eo quod Acacius innumerabilia crimina affirmabat, ita tamen ut poenitentiae reservaret tempus. Eodem tempore rescripsit Timotheus catholicus, et Acacius, dicentes quod etiam in morte Proterii catholici Petrus esset permistus. Tunc archiepiscopus Simplicius dissimulans, nunquam rescripsit Acacio, sed damnavit Petrum exspectans tempus poenitentiae. Hic fecit in Ecclesia Romana scyphum aureum, pensantem libras quinque. Canthara argentea ad beatum Petrum apostolum sexdecim, pensantia singula libras duodecim. Hic fecit ordinationes tres in urbe Roma per mensem Decembris et Februarii, Presbyteros quinquaginta novem [Col. 0363] C B, octo. , diaconos undecim, episcopos per diversa loca septem [Col. 0363] C B, sex. et triginta. Hic sepultus est in basilica beati Petri apostoli VI Nonas Martii, et cessavit Episcopatus dies sex.
[Col. 0385B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 73, lin 2, AB, dies 17. lin. 11, B, complices, etc., damnarent eos, si non offerrent libellum poenitentiae. lin 12, B, Constantinopoli. lin 15, B, et facta examinatione invenit ambos episc. lin 18, post verb. pecunia, add. cui concilium concessit tempus poenitentiae. Num 73, lin 1, Felix nat Rom lin 2, dies 17. Hic fuit a temporibus Odoacri regis usque ad tempus Theodorici regis. Hic fecit basil. lin 4, episc relatio venit de Graecia. lin 7, suae, et facto conc damnavit Petrum, cum Acacio. Post. lin 11, Acac iterum damnarent eos, si non afferrent libellum poenitentiae. Qui dum intr in civitate Heraclia, corrupti sunt pecun data eis, et non f.s. p. S. Apost venientibus illis Romam, praefatus papa fecit synodum, et facta est discussio, et invenit episcopos Mesenum et Vitalem reos, et corruptos pecunia, et ejecit eos a [Col. 0385C] communione. Tunc Mes episc non reticuit corruptum [Col. 0386B] se pecunia, cui concilium concessit tempus poenitentiae, et hoc factum est lin. 20 loca 30 lin 22, de omni Ecclesia. Caetera desiderantur in utroque codice. Num 73, lin 1, Felix nat Rom. lin 2, dies 17. lin 8, damn Ac. cum Petro. lin 15, invenit in judiciis ambos. lin 16, ej. Mes et Vit a commun. lin 22, de omni Ecclesia. Caetera desunt. Num 73, lin 1, Flor., annos 6 . . . dies 16. lin 9, Flor., ad imperatorem Zenonem lin 11, Flor., iterum damnarent eum, si non offerret libellum poenitentiae. Qui dum introissent Constantinopolim, corrupti, etc. lin 15, Flor., et facta examinatione invenit ambos episcopos. lin 17, Flor duo addunt. cui concilium concessit tempus poenitentiae; lin 23, in Flor desunt verba ut nullus . . . debet. Num 73, lin 3, temporibus Odobacris, lin 18, [Col. 0386C] tempore Oddbragis regis.
[Col. 0387A] Linea 6.— Tunc venerabilis Felix archiepiscopus sedis apostolicae urbis Romae, mittens defensorem cum consilio sedis suae. Defensores erant subdiaconi Ecclesiae Romanae, quibus utebatur pontifex vel ad regendum patrimonium Ecclesiae Romanae, vel ad legationes obeundas, vel ad judicandum de rebus et personis ecclesiasticis, can. Valde necessarium, 94 dist., can. Pervenit, 11, qu. 1, can. Probinum, can. De praesentium, 16, qu. 1. Linea 22.— Et post transitum ejus factum est a presbyteris et diaconibus constitutum de omni Ecclesia, ut nullus aliquando in ea causa praesumeret se festinum ostendere de ea re, quae aliquando ad requisitionem pervenire debet. Vacante sede Romana morte Felicis, clerus Romanus statuit ut nullus interim festinaret cognoscere de ea re, quae aliquando ad requisitionem pervenire deberet, id est, de causa Acacii Constantinopolitani et Petri Alexandrini, de [Col. 0387B] qua Felix agere coeperat. Vacante sede nihil innovandum, cap. Novit ne sed. vacant.
[Col. 0387B] Perturbatus est ordo, et series actorum, et quae Felici certo conveniunt, in Gelasio leguntur. Propterea ut in Simplicio, sic et in Felice acta primo coordinanda, et postea illustranda fore arbitrati sumus, ut tali serie cuncta facile explicentur. (Ex Gelasii gestis.) « Ipsis temporibus beatus Felix suscepit Joannem. » (Ex Felice.) «Post annos tres iterum venit relatio ab imperatore Zenone, ut poenitens rediret Acacius. Tunc papa Felix misit duos episcopos Misenum et Vitalem, ut si invenirent complicem Petri Acacium, damnarent eos. Qui dum introissent in civitatem Heracleam, corrupti sunt pecunia data suprascriptis [Col. 0387C] episcopis, ut non facerent secundum praeceptum sedis apostolicae. Venientibus vero Romam ad sedem apostolicam, eodem tempore venerabilis Felix papa fecit synodum, et operata est discussio, et invenit indicium ambos episcopos, id est Misenum et Vitalem, reos et corruptos pecunia; et ejecit Misenum et Vitalem episcopos a communione. Tunc Misenus episcopus non se tacuit corruptum.» (In Felice.) «Tunc vener. Felix, archiepisc. sedis apostolicae urbis Romae, mittens defensorem cum concilio sedis suae facto concilio damnavit Acacium Constantinopolitanum, et Petrum Alexandrinum.» (Ex gestis Gelasii.) «Tamen exspectans sedis apostolicae satisfactionem secundum humanitatem primae sedis ecclesiae.» (Ex iisdem gestis Gelasii): «Hujus temporibus iterum venit relatio de Graecia, eo quod multa mala et homicidia fierent a Petro et Acacio.» (Ibid. inferius): «Et iterum misit, et damnavit in perpetuum Acacium et Petrum, [Col. 0387D] si non poeniterent.» (In Felice.): «Hoc factum est tempore Odoacris regis.» Et reliqua, uti in Felice leguntur. Coordinationem factam, et gestorum seriem intermedio momenta assignanda probabunt. Ipsis temporibus beatus Felix suscepit Joannem. Addunt alii codices, cui etiam secundam sedem praebuit, id est recognovit uti secundae sedis patriarcham, ut ita etiam Acacii infringeret ambitum, usurpantis per Orientem praerogativam, eousque Alexandrino concessam nullo discrepante, et insuper inter ecclesiastica officia locum tribuit, qui debetur secundae sedis patriarchae. Susceptio ista censeri debet instituta in synodo Romana, cujus mentio occurrit apud Evagrium, et nos hanc primam synodum Romanam sub Felice dicimus. Ejusque acta breviter describenda. Synodum hanc assignandam Felici putavimus, quam cum altera priori pontificis anno jam adulto 483 celebrata confundunt, in qua delecti legati sedis apostolicae ad Zenonem, ut Acacium ad meliora capessenda consilia suaderent, quamque unam eamdem esse putantes, sic acta utriusque pervertunt. Nos duas fuisse sic ostendimus. Supponimus Felicem creatum pontificem anno 483 die VI Martii, et adunatam synodum, vel ad celebrandam ejus ordinationem juxta priorem consuetudinem, qua in die anniversaria pontificum coetus ecclesiasticus adunabatur, uti legitur in actis synodi Romanae sub Hilaro 465, vel eamdem esse, quam Simplicius ante obitum congregaverat, ut audiret Joannem Talaiam Alexandrinum e propria sede fugientem ob Mongi intrusionem, quique in suo adventu obtulit, ex Evagrio, libellos tum Simplicio, tum Felici illico ab electione, et jure appellationis in synodo examen [Col. 0388B] erat instituendum a prima sede. Motiva incoeptae synodi sub Simplicio pro causa Alexandrinae Ecclesiae nobis fuerunt, quia auctor breviculi de examine sub Simplicio instituto diserte testatur, dum asserit, quod cum inter epistolas Acacii illa legeretur, in qua damnatus erat Joannes dictus Codonatus Apamenus episcopus etiam ex Acacii sententia: «Quod cum praefatus Joannes Alexandrinus episcopus relegisset, tacere non potuit quod Joannem illum (Codonatum nempe) quem Acacius damnaverat cum Petro (scilicet Fullone) et sine remedio poenitentiae fecit ab apostolica sede damnari: post tot damnationes Tyriorum miserit Ecclesiae praesidere.» In qua Joannis facta animadversione duo in examine ab Acacio admissa crimina necessario illata: unum quod ab ipso ut haereticum damnatum, et quidem cum sedis apostolica decreto, eumdem et in communionem, sede apostolicae inconsulta, receperit; alterum, quod Tyrii metropolim dederit regendam, quod ad jura patriarchatus Antiocheni spectabat, [Col. 0388C] proindeque provinciarum ecclesiastica jura usurparet. Haec, ut reor, probata, et aliis adminiculis, de quibus mox disserendum, roborata, occasionem praebuerunt Felici, ut illico a suscepto pontificatu incoepta a Simplicio terminaret. De ea circumstantia jam ante synodum Romanam secundam, in qua legatio apostolica directa est, discussa, meminit synodus haec, dum cum legatis rescribit ad universos presbyteros et archimandritas Constantinopoli et per Bithyniam consistentes. «Adjectum etiam tunc, cum ista in examinatione tractantur, quod Acacius Joannem illum Tyriorum Ecclesiae fecerit praesidere, qui Apamenis a Petro (Fullone) Antiochenae Ecclesiae tyranno fuerit episcopus ordinatus.» Particula tunc ostendit ante synodum secundam, qua legati deliguntur, examen institutum, et Joannem restitutum, damnatumque iterato fuisse Petrum Mongum a Felice: quae omnia acta in hac priori synodo Romana breviter et recensenda, simulque expendenda. [Col. 0388D] Annus itaque celebrationis fuit 483, et interfuerunt vel episcopi qui sub Simplicio convenerant, vel qui aderant pro solemni pontificis ordinatione. Aderant catholicorum postulationes tum civitatis Alexandrinae, tum Constantinopolitanae; illi testantes Joannis orthodoxiam, legitimamque ordinationem, et Mongi tyrannidem; Constantinopolitanorum vero postulata dirigebantur, ut Acacio frena injicerentur, quem Orientis totius eversorem esse clamabant. De legatione Ecclesiae Alexandrinae catholicae id testatur Evagrius scribens (Ibid. c. 20) : «Epistola quidem Aegyptiorum tum ista de Petro complexa est, tum etiam quod Joannes et orthodoxus esset; et ut leges Ecclesiae postulant, ordinatus; Petrus autem ex duobus solum episcopis eadem erroris pravitate cum illo infectis, creatus; tum denique quod post Joannis fugam nulla non supplicii genera orthodoxis ab eo [Col. 0389A] inflicta. Quae omnia Acacio per quosdam, qui Constantinopolim venerant, significata esse, Acaciumque Petro in omnibus quae moliebatur subsidio fuisse memorant.» De legatis Alexandrinis Mongi sequacibus id testatum faciunt apocrisiarii Alexandrini, haereticum Mongum perseverantes tueri sub Anastasio imperatore Constantinopolim venientes, et libellum offerentes legatis sedis apostolicae ibi degentibus, quem libellum primus publicavit Baronius. In eo vero haeretici Mongi sequaces ita conquerebantur (tom. II Conc., pag. 953) : «Legatos ad urbem Romam nostra dirigere curavit Ecclesia. Sed ibi quidam civitatis nostrae repertus est a recta fide dissentiens (sic Joannem Talaiam insimulant), atque ab ea causis quoque diversis alienus existens, qui hoc visus est perpetrare, ne ulla in suscipiendis legatis copia praeberetur: qui ne ad faciem usque salutationis admissi, sine aliquo effectu, reversi sunt.» Acta itaque, et decreta hujus primae Romanae sub Felice videntur haec fuisse. Primo discussa est causa [Col. 0389B] Joannis, et Mongi, et adjudicatur Joanni sedes Alexandrina, ac insuper pontifex declarat hanc secundam esse sedem, quod erat necessarium, ut everterentur quae Acacius extorserat a Zenone, et Basilisco imperatoribus decreta, quibus contra canones Nicaenos, et specialiter contra Leonem Magnum Hilarumque gesta fuerant ad compescendum ambitum. Unde in Anastasii codice Freheri juxta Fabrottum legebantur in Gelasio per errorem, quae Felici conveniebant (cum sub Gelasio Acacius, Mongusque jam essent denati), haec verba: «Eodem tempore fugiens Joannes Alexandrinus episcopus catholicus venit Romam ad sedem apostolicam, quem beatus Felix suscepit cum gloria, cui etiam secundam sedem praebuit.» Seu ut verum et legitimum secundae sedis patriarcham recognovit, declamavitque. Editum hocce confirmatorium decretum supponit Gelasius, dum in singulis epistolis Joannem secundae sedis episcopum indigitat, et propterea ut [Col. 0389C] ea praerogativa decoratum merito a prima sede judicatum esse scribit, ac Acacii ambitum in Joannis Alexand. dejectione omnino improbat. Scribit enim episc. Dardaniae, quod Felix in prioribus suis epist. eum monuerit: «Contestans, et blandiendo pariter et minando, ne se a corpore catholicae unitatis abscinderet, simulque quoniam hunc Joannes secundae sedis antistes gravibus pulsaret objectis, ad primae sedis audientiam cohortatus est, vel venire debere, vel mittere. Licet enim synodus iteranda non esset, tamen congrueret, ut cujuslibet civitatis episcopus primae sedis judicium non vitaret ad quod convenerat secundae sedis antistes, qui nisi a prima sede non posset audiri; praecipue qui praejudicatis animis nulla synodo a Graecis fuisset exclusus, etiam apud eos causam suam, nec posset omnino dicere, nec deberet: quia ab inferioribus episcopis potior, nisi a prima sede, ut dictum est, vel discuti potuisset.» Unde idem [Col. 0389D] Gelasius ad Faustum, pag. 885, dixit: «Et Constantinopolitanae civitatis episcopus, quae utique per canones inter sedes nullum nomen accepit.» Zacharias rhetor refert, 492, Felicem dedisse monacho cuidam, qui Romam detulerat Acacii crimina, sententiam abdicationis, quam tamen Acacius non suscepit. (Apud Evagr., lib. III, cap. 18) : «Joannes, qui Romam confugerat, Felicem, qui post Simplicium episcopus Romanus fuit, admonet de rebus a Petro gestis, suadetque, ut narrat Zacharias, ut epistolam abdicationis ideo mittat Acacio, quod cum Petro communicaverat, quod quidem contra Ecclesiae canones factum (quidam enim qui vitam monasticam in monasterio eorum qui ἀκιόμητοι vocantur eam epistolam attulerunt) Acacius admittere noluit.» Quae res a Zacharia proditae sunt. Etsi Evagrius id ex sparso rumore tantum a Zacharia prolatum asserat, nihilominus ante legationem Vitalis et Miseni a Felice aliquid meditatum in Acacium [Col. 0390A] ostendunt artes et diligentiae, ad legatos apostolicos circumveniendos ante adventum in urbem adhibitae regiam, de quibus mox dicendum, quae pandunt Acacio quidquam notum de prioribus gestis a Felice ante apostolicam legationem. Joannis vero causam in judicio synodali discussam testatur Gelasius affirmans de Joanne (tom. II Conc. in comment. ad Faustum, pag. 885) : «qui nullis causis evidentibus, nec ante convinci, nec postea provocans, etiam in judicio competenti potuit accusari.» In Petrum Mongum confirmatum primum damnationis decretum, rescriptumque ad episcopos illos, qui epistolas dederant pro Petri confirmatione idem Gelasius testatur in epistola ad Anastasium imperatorem, qui videtur promovisse causam Petri. «Quod si fortasse astruxerint, quod ad apostolicam sedem de susceptione Petri per Acacium cuncti consona voce retulerint, per eumdem sibimet pari voce sentiunt fuisse rescriptum.» Quando nempe in hac [Col. 0390B] prima Romana synodo Felix legitimum patriarcham agnoscens Joannem, id Acacio denuntiavit, et simul declaravit Mongum ut intrusum, et haereticum juxta priorem damnationem esse putandum. Hunc enim epistolam, quam praemonitionem appellat Gelasius, Felicem ad Acacium direxisse ante legationem, testatur in epistola ubi sup. ad episc. Dardaniae, ubi de Acacio: «Quibus ille cum debito silentio diu non respondere proponeret, episcopalis quoque directa legatio est, ac nihilominus pagina destinata, quae praemoneret, eum suorum ante meminisse gestorum, et quae primitus pro fide catholica desudasset, oportere respicere.» Quibus verbis pontifex id intendit, ad iteratas Simplicii, et Felicis monitiones indebito (ut altera habet lectio) silentio non respondisse, sed omnes exsufflasse. Quod etiam testatur Evagrius mox laudandus. Tandem in hoc concilio editae sunt synodicae ad Zenonem, et Acacium (ibid., c. 20) . Harum solam memoriam reservavit Evagrius, ubi loquens de actis Felicis in Acacium [Col. 0390C] ante legationem ordinatam in sequenti Romana synodo: «Aliae praeterea litterae a Felice tum ad illos (monachos, aliosque de statu Orientis referentes) tum ad Zenonem scriptae fuerunt, quibus eos non modo concilii Chalcedonensis, verum etiam persecutionis in Africa, regnante Theodorico excitatae in memoriam redigeret. Scripsit porro aliam ad Acacium epistolam.» Praemonitivam nempe ut Gelasius supra. Has vero epistolas, quae perierunt, quaeque, ut Evagrius testatur, erant simul compactae in codice actorum Felicis papae in causa Acaciana, diversas esse ab iis quas dedit cum secundam synodum celebravit, et legatos Vitalem et Misenum direxit, constat, quia haec exstant, ubi de persecutione nulla reperitur mentio. Puto itaque, quod cum Hunnericus, jam anno 483, omnes Africae episcopos evocaret, ut initio anni 484, (quod factum est mense Februarii) audirent edicta haereticalia, et inter alios fugerent episcopi viginti [Col. 0390D] octo, aliqui Romam ad Felicem confugientes, pontificem admonuerint (tom II, Conc., pag 877) . Africani enim episcopi leguntur in synodo Romana sub Felice, ubi recensentur episcopi adstantes: Victore, Donato, Rustico, et Pardalio Afris. Potuit monere initio pontificatus occasione habitae synodi Zenonem Felix, eo quod Hunnericus eo fine evocabat episcopos, ut jurarent se post obitum regis ejus filium Hildericum successorem agnituros, quod erat in perniciem Romani imperii: insuper ad regiones transmarinas, ad sedem nempe apostolicam epistolas non directuros, uti refert Victor Vitensis. Diversitas porro harum epistolarum priorum nempe ante directos legatos, quae perierunt, et posteriorum exstantium, ubi de missis legatis; quaeque omnes recludebantur ex Evagrio inter acta Romana Felicis in Acacium in causa fuere, ut hujus prioris sub Felice habitae synodi memoriam ab aliis omissam traderemus. Unde priores quae deperditae sunt epistolae tribuendae synodo [Col. 0391A] primae sub Felice, in quibus de agnito Joanne ut patriarcha Alexandrino, et secundae sedis episcopo, de damnato, damnandoque Mongo, deque retinendo concilio, Chalcediactum est. Insuper Zenonem Felix monens de Hunnerici tyrannide, excitabat ad Africanas Ecclesias eruendas ab ea oppressione. Etenim refert idem Victor (l. II, p. 29) , quod cum Hunnericus jam ante mensem Junium meditaretur de religione disputationem instituere, S. Eugenius Carthaginensis primum tyrannum monuerit inquiens. «Debere etiam transmarinarum omnium partium, qui nobiscum sunt in religione, vel communione consortes agnoscere.» Et infra. «Scribam et ego fratribus meis, ut veniant coepiscopi mei, qui vobis nobiscum communem fidem nostram valeant demonstrare, et praecipue Ecclesia Romana, quae caput est omnium Ecclesiarum. Interim respondisse regem: Subde mihi universum orbem terrarum, ut sub potestate mea totus mundus redigatur, et facio, o Eugeni, quod dicis.» Haec denuntiata fuisse Felici ab Eugenio [Col. 0391B] rerum actarum circumstantiae suadent. Ex quo manifeste eruitur, initio pontificatus Felicis ab Africanis commonitum pontificem de istiusmodi aerumnis, et Felicem de Hunnerici machinationibus certiorem fecisse Zenonem, qui propterea hoc ipso an. 483 ante vulgata edicta misit ad tyrannum legatos, ut ubi commemorat Vitensis. Propterea hae Africanorum postulationes relectae in synodo hac priori locum dedere, ut etiam specialiter in sua synodica Felix monitum faceret imperatorem. Neque enim hae epistolae Felicis, ubi mentio de Africana persecutione fit, spectare possunt ad secundam synodum actam post mensem Junium Romae; cum ante eumdem mensem legati imperatoris jam Carthagine essent, destinati ad reprimendam jam in catholicos motam tempestatem. In spretum legati imperialis et postulati de temperanda persecutione edictum legendum curavit Hunnericus coram Regino, ut ait ibi Victor: «Nam die Ascensionis Domini, legato Zenonis imperatoris [Col. 0391C] Regino praesente legendum media Ecclesia episcopo Eugenio dixerit praeceptum.» Post tres annos iterum venit relatio ab imperatore Zenone, ut poenitens rediret Acacius. Rumor jam saepius in Oriente disseminatur Acacium velle obtemperare apostolicae sedi. Unde sub Gelasio Acaciani apostolicam sedem insimulabant nimiae rigiditatis, quod poenitentem Acacium respuerit. (Tom II Concil, pag 886.) Ad calumniam frustrandam haec in commonitorio ad Faustum: «Illud enim nimis est impudens, quod Acacium veniam postulasse confingunt, et nos exstitisse difficiles. Testis est frater noster Andromachus, qui a nobis (loquitur in persona sedis apostolicae, cum eo tempore Gelasii pontificatus damnatus jam erat Acacius,) abundanter instructus est, ut cohortaretur Acacium deposita obstinatione resipiscere, et ad sedis apostolicae remeare consortium; quique se sub jurejurando magnis cum eodem molitionibus egisse testatur, neque ad ea quae recta sunt potuisse [Col. 0391D] deflectere, sicut rerum probatur effectu. Certe proferatur judicium, quando miserit, quando veniam postularit, correctionemque suam nobis promiserit exhibendam, nisi forte hunc animum gessit, quem successores ejus habere perspicimus, ut tamen si veniam postularet, sic sibi vellet impendi, ut nihilominus in errore persisteret: ubi utique non tam a nobis recipi videretur, quam nos potius in suam traduceret potestatem.» Verum credibile est simulasse velle, sese cum apostolica sede uniri, Zenonemque impulisse, ut haec scriberet Felici, ad monachorum catholicorum, qui jam ad Felicem scripserant, retardandum zelum, Acacium apprime notum, cum ex motibus eorumdem Basiliscus cogeretur primum in concilium Chalcedonense revocare publicatum jam edictum ut supra dictum est ex Evagrio (lib. III, cap. 7) . Imo hoc in ipso notat Gelasius, quod universa in hypocrisi egerit quod saepius repetit. Unde in tractatu de schismate scribit Gelasius [Col. 0392A] (Tom. II Concil. 818) : «Cum in summi esset sacerdotii dignitate locatus, utrum nolens ac invitus, dubitare quippe nos ejus varietas et inconstantia fecit, verissimam de inimicis Dei tulit sententiam.» Sub Basilisco Acacium ficte stetisse pro defensione concilii Chalcedonensis disertis verbis testatur Theophanes ad ann. 477. «Hoc anno cleri monachorumque Constantinop. agmine pro Chalcedonensi synodo decertante, territus Acacius in unam cum eis ire sententiam dissimulans, ea de causa adversus Basiliscum et Zenonem ex Ecclesiae suggestu peroravit. Quo comperto populi furorem Basiliscus metuens excessit civitate . . . Jam enim populus igne civitatem devastare parabat.» Potuit ea occasione imperator ex Acacii machinatione intimare Acacium paratissimum ad satisfaciendum apostolicae sedi, et concordiam Ecclesiarum facile sarciendam, si Henotico a Zenone Acacii fraude promulgato subscriberet, in quo anathema dicebatur Nestorio et Eutychi. [Col. 0392B] Pontifici approbandum destinasse Zenonem supponit Theodorus Lector, dum haec refert 518. «Cum omnes alii patriarchae Zenonis Henotico consensissent, solus Romanae urbis episcopus Felix communicare ei noluit.» Si noluit, itaque a Zenone oblatus, nec alio tempore, nisi cum fictam Acacii poenitentiam renuntiat Felici, et quidem cum audivit ejus electionem, postulavitque Legatos ad Orientis et Ecclesiarum pacem sarciendam, ut facilius ad meditata pontificem impelleret. . . . Porro tres anni numerandi a fuga Joannis, et intrusione Mongi usque ad secundam synodum Romanam. Per ea enim tempora Acacius pervicax esse coepit, et parvi facere decreta Rom. pontificum. Porro sicuti de Acacio, ita de Petro Mongo eodem tempore vulgatus rumor de poenitentia, et susceptione ejusdem per pontificem docet idem Gelasius paulo post (ibid. p. 918) : «Sed dicitur de Petro quanquam sine approbatione dicatur, praesertim de homine perspicacissimo, qui per triginta annos famosus expugnator [Col. 0392C] fuerat veritatis, quod poenitentia acta susceptus sit in Ecclesia. Nunquid igitur per triginta annos agere potuit poenitentiam, nisi tunc cum episcopatus amore, et ambitionis ardore fervebat?» etc. Tunc papa Felix misit duos episcopos. Particula tunc designat causam impulsivam exstitisse, qua pontifex ad postulata, et promissiones imperatoris de pace statuenda delegit episcopos, quam postulationem cum promissione data de indemnitate legatorum tum ab Acacio, sicut ab imperatore supponunt verba Gelasii in saepius laudata epistola ad episc. Dardaniae (pag. 907) : «Sed Acacius non solum despexit satisfacere postulatis, verum etiam ipsam legationem sedis apostolicae blandimentis, praemiis, perjuriisque deceptam, quibus ei cum imperatore promisit integram praesulis apostolici causam de omnibus esse servandam.» Haec itaque expostulatio imperatoris, et Acacii causae, et occasio a nobis censetur synodi sequentis, quam trutinare aggredimur. [Col. 0392D] Sub Felice in causa Acacii Romana synodus II. Occasio hujus synodi fuerunt ulteriores Joannis Talaiae relationes ex Oriente advenientes, epistolae Zenonis de Acacii, et Petri poenitentia, et de petitione legatorum, cum promissione de legatorum pontificiorum indemnitate, cum spe concordiae futura inter Ecclesias universas. Auctor enim breviculi: «Postquam ergo non solum nihil profecisse litteras decessoris sui sanctus Felix papa cognovit, et ludibria quaedam ab Acacio fieri in eversionem totius eccesiasticae disciplinae, electis Vitale,» etc. Ludibria haec alia non fuisse crediderim, nisi confictas poenitentias, satisfactiones, et similia, quae omnia in hypocrisi faciens ad improba alia consilia promovenda Acacius dirigebat. Tempus celebratae synodi fuit annus 483, et quidem ad ejusdem finem, quod Cyrilli monachi expostulatio suadet, tarditatis pontificem insimulantis ex Evagrio (l. III, c. 19) : «At priusquam Vitalis et Misenus venere ad imperatorem, [Col. 0393A] Cyrillus, qui monachis, quos ἀκοίμητους vocant, praeerat, mittit ad Felicem, quo eum, cum tam gravia peccata contra veram fidem admissa essent, insimularet tarditatis. «A Cyrillo tarditas pontificis notata, qui VI Martii ejusdem anni fuerat electus satis ostendit ad annum declinantem synodica acta fuisse producta. Concilii celebrati solemnitatem ostendit delectus duorum episcoporum, Ecclesiae Occidentalis sensa repraesentantium, et Felicis diaconi sedem apostolicam, qui tamen insolidum, deinde personam pontificiam in agendis sustinerent; consuetudo etenim istiusmodi sive in generalibus conciliis, sive in urgentioribus negotiis passim vindicata legitur. Legatorum episcopales sedes auctor breviculi reservavit, qui post laudata verba dixerat: «Electis Vitale episcopo Troentinate ex Picena regione, et Miseno Cumanae Ecclesiae episcopo ex regione Campaniae.» Et in libello citationis, et legatorum episcoporum munus supra laudatur, et Felicis diaconi ita explicatur. [Tom. II Concil., pag. 830] [Col. 0393B] «Ad quam rem de collegio nostro fratres, et coepiscopos nostros Vitalem et Misenum, cum quibus illum a latere nostro fidelissimum nostrum Felicem defensorem sanctae Ecclesiae Romanae ordinatione direximus.» Episcopi itaque collegium, seu Occidentalium consensum. Felix ordinationem Ecclesiae Romanae repraesentabant. Mandata vero legatorum ita breviculus: «Sub hac instructione direxit, ut Petrus de Alexandria pelleretur Ecclesia, et ut libello sancti Joannis episcopi Alexandrini responderet Acacius, ut anathema diceret Petro.» Eadem habet Evagrius c. 18, qui antecedenti dixerat: «Felix igitur scribit ad Misenum, ut nihil ante moliretur, quam esset cum Cyrillo collocutus, et ab eo quod esset faciendum didicisset.» (In Chron. pag. 113.) Synodus celebratur in Ecclesia S. Petri ex Theophane: «Felix itaque synodo in coriphaei apostolorum templo coacta, duos episcopos, et una defensorem Constantinopolim ablegat, Zenonique et [Col. 0393C] Acacio litteris significat, ut Petrum Mongum, ceu haereticum Alexandria ejiciant.» Locus faciendae purgationis in libello citationis idem templum S. Petri assignatur. (Ibid., pag., 829.) Detulerunt legati libellum citationis ad Acacium, insuper epistolas ad Zenonem et Acacium. Qui cum introiissent civitatem Heracleam. Forsitan pontifex, ut causa Acacii examinaretur juxta canones in Oriente, decreverat, ut in primatiali Thraciae civitate, cui subdebatur Constantinopolitana Ecclesia, ageretur. Acacius itaque ne incurreret in tale periculum, et perderet apud populares quod tantis artibus promoverat per Zenonem et Basiliscum, ut Constantinopolitana secunda sedes declararetur, cui ex extorto privilegio ipsa Heracleensis Ecclesia subdebatur, ibi voluit legatos episcopos pervertere, quod evenit, cum additur in libro Pontificali, quod ibi corrupti sunt pecunia, et sic instituendum judicium praeveniendo everteret. Heracleae [Col. 0393D] itaque tantum legati, ne judicium ageretur pecunia traducti Constantinopolim adierunt, in qua civitate Acacius sub diligenti custodia domi retinuit, ne catholicis pontificias, synodicasque epistolas traderent. Felicem certe juxta Leonis et Hilari constituta Acacii ambitum reprimere voluisse, ac restituere Heracleensi in urbem Constantinopolitanam primatialia jura constat ex sententia in ipsum lata excommunicationis in tertia synodo Romana, ubi crimina recensens, sic primum in ipso sententiae limine proponit. (Tom. II Conc., pag. 831.) «Multarum transgressionum reperiris obnoxius, et venerabilis concilii Nicaeni contumelia saepe versatus, alienarum tibi provinciarum jura temerarie vindicasti.» Utique quae canone 6 decrevit synodus Nicaena de divisione provinciarum, et de juribus primatuum servandis, inter quae Nicaeni concilii tempore unum erat, de Heracleensi exarchatu. Hinc subditur: [Col. 0394A] Et non fecerunt secundum praescriptum sedis apostolicae. Notum est sedem apostolicam, legatis ad munus obeundum delectis, praeter epistolas communes ad coetum instituendum directas, propria commonitoria dare consuevisse, quod infra in Hormisda notandum. Legatis acturis causam Acacianam inter alia in mandatis dederat, ut Heracleae conventum facerent, et quod universa conferens cum Cyrillo Acoemetarum praeside, et fidei catholicae propugnatore. Verum sicuti corrupti pecunia de priori nihil egerunt, ita Constantinopolim adeuntes, omnia ad Acacii placitum gesserunt. Inter haec cum Acacio, et Petri apocrisariis ad Ecclesiam processerunt, missarumque solemniis interesse non formidarunt, reclamantibus licet orthodoxis, monachis praecipue, et praevaricationem hanc esse fidei recte perditionem semel iterum ac tertio contestantibus. Primum quidem protestationes libellum funiculum ad hamum circumligantes uni ex legatis suspenderunt, secundum vero in codicem immiserunt, tertium olerum [Col. 0394B] cophino inferentes ad legatos miserunt. Haec sic Theophanes (p. 114) : Ipsos Felicis Romani pontificis apocrisiarios blanditiis delinitos, et pecuniis inescatos praeter mandatorum sibi impositorum fas in Petri communionem adduxit, omnium catholicarum partium in adversum contestantibus, atque reclamantibus; ut primo quidem hamum funiculis circumligantes, uni ex illis publice appenderent, secundo librum immiserunt, tertio etiam olerum cophino imposuerunt. Et Liberatus in Breviario: Itum est Constantinopolim et supradicti episcopi in custodiam sunt redacti, chartis sublatis, ne catholicis, quibus scripta fuerat, redderetur, quos iterum Acacius post haec de custodia ejiciens, secum fecit procedere, ut quasi confirmato Petri sacerdotio dimitterentur. Detrectabat enim Heracleensem conventum, ne ex Orientalium catholicorum sententia damnatus, penitus concideret. Unde cum plures episcopi in Oriente adhaererent schismati, satis illi fuit pellicere duos legatos Occidentales, reliquorum [Col. 0394C] sensa praeferentes, ut sequacibus ostenderet tum ipsum, tum Petrum, in omnium totius orbis episcoporum sensu communione receptos. Hinc cum in sequenti Romana synodo Acacius damnatus esset, Acaciani id vitio vertebant, quod actio haec non fuisset facta ex utriusque orbis discussione. Quod refellit Gelasius in epistola ad episcopos Orientales, ubi sic (tom II Concil., pag. 924) : «An de uno dolent Acacio, quod speciali synodo non fuerit confutatus.» Nempe ubi ambae partes convenientes post examen et suffragia judicium publicarunt. Audientia, et conciliare examen post tres a sede apostolica emissas monitiones, seu citationes, concedendum non erat, exstantibus propriis epistolis, quibus et crimen, et confessio criminis, et contumacia innotescebant. Sequitur enim Gelasius: «Cum proprium crimen suis litteris ipse detexerat, nec audiri debuerit jam sponte confessus, et de tantis pontificibus catholicis non dolet sine ulla discussione seclusis.» Sed fundamentale [Col. 0394D] petit pontifex, quia Alexandrinus patriarcha secundae sedis privilegio, non poterat nisi a priori sede discuti. (Ibid., p. 922.) «Nam cum Acacius nullo privilegio fulciretur (utique proveniente ex jure canonum ut de secunda sede posset ferre judicium, non potuit jure quemquam damnare. Simili modo, nisi primae sedis auctoritate percepta, nec examinandi Petri jus habuit, nec recipiendi penitus potestatem.» Unde colligitur, optime Felicem ex summo canonum jure Heracleae conventum instituendum statuisse, ad Acacianam causam trutinandam, et Acacium judicium antevertisse, ac pecunia corruptos legatos, Heraclea relicta, Constantinopolim adductos ad pravitatem pellexisse. Legenda est ea epistola, in qua haec nostra animadversio firmius illustrata perspicitur, et totius Acacianae machinationis summa cura, ut sibi in Oriente vindicaret primatum, ac nedum tres exarchatus regeret, verum et ad libitum patriarcharum reliquorum jura subverteret. [Col. 0395A] Venientibus vero Romam. Ante legatorum in Urbem adventum, monachorum relationes praecesserant, qui legatorum excessus pontifici intimaverant. «Redeunt aliquando legati: sed praecesserunt monachi, qui eos graviter de proditione arguebant,» ait Liberatus c. 21. Quid vero de Felice defensore actum, docet idem pontifex in sententia excommunicationis lata in Acacium: quod necessitate morbi cogente tardius subsecutus, ita contumeliose exceptus est ab Acacio, ut nec eumdem in conspectum suum admittere sustinuerit. (Tom. II Concil., pag. 832.) «Felicem quoque defensorem fidelissimum nobis necessitate faciente serius subsecutum indignum tuis censuisti oculis.» Addit Liberatus esse in carcerem conjectum, chartas ablatas, eo quod noluerit, uti egerant legati lapsi, cum Petro Mongo communicare. Felix papa fecit synodum. Tres synodos a Felice celebratas in causa Acaciana ex actis Felicis suppletis, restitutisque supra probatum est. Modo agendum [Col. 0395B] de hac synodo, in qua damnatus est. Secundum vero stabilitum ordinem facile tres citationes, quae ante damnationem praemittere consuevit Ecclesia, intelliguntur, et recensentur. Prior in prima synodo Romana, quando mittuntur epistolae ad Zenonem, et Acacium ex Evagrio, quae perierunt: secunda, per Misenum, et Vitalem, quae incipit (ibi, p. 829) : Episcopali diligentia commonente directa una cum epistola Zenonis, quae exstat inter acta conciliorum; cui addi debent epistolae ad Acacium et Zenonem aliae per eosdem legatos directae. (Ibi, p. 811 et 814.) In fine vero epistolae ad Acacium iterum monitionem mittere edicit: sicut instantius crebro repetitis hortationibus incitasse asserit. III a Liberato recolitur (cap. 18) : «Redeunt aliquando legati, sed praecesserunt monachi auditi cominus, et convicti ex ipsis litteris, quas detulerunt, a locis propriis sunt remoti.» Attulerunt itaque epistolas Zenonis et Acacii legati, et ex illis proditionis revincuntur. Ad epistolas rescripsisse [Col. 0395C] pontificem, ac tertiam monitionem dedisse sic clare ostendit Liberatus paulo post: «Ubi ergo ad plenum detectus est Acacius haereticus, papa Felix in litteris suis synodicis ad Acacium sic posuit: Peccasti, ne adjicias, et de prioribus supplica. Susceptis his Acacius litteris perseverat, neque recedens a communione Petri, neque suadens ei palam suscipere Chalcedonense concilium, et tomum papae Leonis.» Unde colligo, epistolam Acacii per legatos delatam nihil aliud fuisse, nisi laudes Petri Mongi, eo quod Henoticae Zenonis subscripserit, in qua ut haereticus Eutyches anathematizatur, sed altum de Chalcedonensi et dogmatica S. Leonis est silentium; quod ita evenisse suadent illa Liberati verba: «neque suadens Mongo, palam suscipere Chalced. concilium, et tomum papae Leonis.» Has porro epistolas Acacianas legatis Romam regredientibus datas assignati argumenti fuisse clare docent verba Gelasii, qui legationem hanc cum descripsisset, Acaciique machinationes, ac legatorum lapsum, addit (ad episcopos [Col. 0395D] Dardan., pag. 907): «Nihilominus autem litteris suis Acacius indicarat, et in Alexandrini Petri se communionem . . . recidisse, et accusationem Joannis, laudesque Petri proprio sermone deferre, de quibus si utique confidebat, magis vel venire, vel mittere debuisset; ut et praesentem de mendaciis quae dicebat, posset confutare Joannem, et praeconia Petri, quae digesserat, rationabiliter allegare.» Et in sententia in Acacium idem Felix, cum de Petro, et ejus criminibus: «nec eum laudare desieris, et multis efferre paeconiis, ita ut damnationem ipsius, quam ante retulerat, veram non fuisse jactaverit.» Gelasius deinde ex servato istiusmodi ordine in praemissis monitionibus infert, justissime prolatam sententiam in Acacium spernentem, et contumacem. Tertia vero monitio, quae ex Liberato incipiebat: Peccasti, ne adjicias, et de prioribus supplica, quaeve deperdita censetur, Acacio intimata est per monachos [Col. 0396A] Acaemetas, ut reor, qui in hac Acaciana causa impigre sedis apostolicae defensionem susceperunt; eam que ultimam esse ordo a Liberato servatus probat, dum subdit immediate: «Haec cognoscens papa Felix damnationis scripturam misit per Totum [ melius Tutum] defensorem, cujus est principium: Multarum transgressionum reperiris obnoxius.» Id actum in synodo Romana, cujus juxta supplementum per Felicis acta ordinatam seriem breviter enucleanda. Occasio synodi, patres, tempus, et acta recensenda, ac tandem sententia in legatos lapsos, et Acacium data. Adventus legatorum prior occasio fuit Felici concilium congregandi, de quorum lapsu epistolae praeiverant monachorum ex Evagrio (l. III, c. 20) : «Qui autem ex domicilio monachorum, quos ἀκοίμητους vocant, venere ad Felicem, Misenum et Vitalem propterea coarguerunt, quod ad ipsorum usque Constantinopolim [Col. 0396B] adventum Petri nomen clam, et occulte in sacris tabulis legi consueverat: ex eo autem ad praesens usque tempus palam et aperte et Misenum et Vitalem cum Petro communicasse.» In basilica S. Petri anno 484, congregantur cum pontifice sexaginta septem episcopi, ut in fine epistolae Felicis ad Acacium dicitur, ubi Acacius excommunicatur. [Tom. II Concil., pag. 832.] Primo deferuntur a legatis epistolae imperatoris, et Acacii. Zenonis quidem fragmentum exhibet Evagrius his verbis (ibid.) : «Debes pro certo cognoscere et nostram pietatem, et Petrum sanctissimum de quo dictum est, et omnes SS. Ecclesias SS. concilium Chalcedonense amplecti, et venerari, quod quidem concilium cum fide concilii Nicaeni consentit.» Acacii vero epistolae erant plenae contumeliarum in Joannem Talajam, Mongi vero laudes, et praeconia referebant ex Gelasio supra. Deinde inducuntur epistolae monachorum Acaemetarum et Cyrilli monachi, qui veluti actorum in urbe regia [Col. 0396C] testes adversus lapsos legatos haec coram synodo deponunt juxta Evagrii narrationem. (Cap. 21.) «Crevere etiam res istae sermone Simeonis monachi (qui fuit ex numero eorum qui vocantur ἀκοίμητοί ), missi a Cyrillo ad Felicem. Nam Misenus et Vitalis ab eo fuere reprehensi, propterea quod cum haereticis communicarunt, idque cum nomen Petri, ut haeretici, palam in sacris tabulis recitaretur, quodque ea ratione multi simplices homines ab haereticis in errorem inducerentur, qui affirmare non dubitarunt Petrum ab episcopo Romano in communionem receptum esse. Addit etiam Simeonis, cum quaedam quaestiones rogarentur, Misenum, et ejus fautores noluisse quemquam orthodoxorum in colloquium venire, vel litteras reddere, vel quidquam contra veram, sinceramque fidem admissum accurate examinare. Producebatur etiam in medium Sylvanus presbyter, qui una cum Miseno et Vitali fuisset Constantinopoli, quique verba monachorum confirmavit.» Deinde producuntur [Col. 0396D] Acacii epistolae datae Simplicio in quibus ille Mongum haereticum declaratum pontifici denuntiet. «Lecta est praeterea Acacii epistola ad Simplicium, quae significabat Petrum jam pridem et abdicatum, et filium tenebrarum declaratum.» Ab istiusmodi epistola Acacii denuntiativa, adeoque Simplicio directa, ut per ipsum confirmata, apud omnes episcopos orbis Mongus ut haereticus haberetur, uti ex validissimo telo tum PP. hujus synodi, sicuti postea Gelasius, desumunt argumenta ad sententiam excommunicationis pronuntiandam. «Ecce (ait Gelasius epistola Acacii laudata, tom. II Conc. de schis. p. 918) testimonium Acacii validissimum, quid de Timotheo, quid de Petro senserit.» Inde primum editum decretum post operatam discussionem, ut ait liber Pontificalis, qua Misenus acceptam pecuniam fatetur publice in concilio, et in ipso sententia depositionis profertur. Quod sic Evagrius: «Quibus de causis Misenus et Vitalis de Sacerdotii gradu dimoventur, [Col. 0397A] et a sacrosancta, et pura communione separantur, idque de sententia totius concilii.» Causa Petri Mongi, et Acacii diligenter trutinata, probata crimina, quae singillatim recensentur in sententia excommunicationis missa contra Acacium (ibidem, p. 831) Decretum concilium edidit diversum a sententia in Acacium, cujus fragmenta exhibet Evagrius. Quod quidem concilium quae sequuntur pronuntiavit: «Petrum haereticum jampridem sententia sacrae sedis apostolicae condemnatum, interdictum Ecclesia, et anathemate multatum, Ecclesia Romana non recipit: cui quidem licet nullum aliud crimen objiciatur, hoc profecto satis habet ponderis, eum quidem non posse orthodoxis praeesse, quod ab haereticis ordinatus fuit.» De Acacio sic profert alterum fragmentum synodi hujus: «Eadem concilii sententia hoc quoque complexum est: Acacium episcopum Constantinopolis gravissimo crimine dignum, res ipsa declaravit: quippe qui tametsi litteras ad Simplicium [Col. 0397B] scripserit et Petrum appellarit haereticum, tamen idem ipsum jam Zenoni minime patefecerit, cum certe istud, si modo amaret Zenonem, praestare deberet. Verum imperatoris desiderio satisfacere, quam fidei consulere expedit.» Inter tot Simplicio datas epistolas, unam referunt acta hujus concilii discussam, in qua Acacius Petrum Mongum tenebrarum filium, et anathematizatum denuntiabat. Id vero specialiter examinatum, cum hanc uti denuntiativam, episcoporum subscriptionibus munitam juxta morem receptum, testatissimum faceret, et quid olim de Mongo putaverit Acacius. In litteris vero datis legatis, nedum laudibus Mongum prosequitur (ibid., p. 832) : «Et multis efferre praeconiis, ita ut damnationem ipsius, quam ante retuleras, veram non fuisse jactaveris,» etc., ut ipsi Felix objicit in sententia damnationis. Sic et Gelasius in epistolis, et ad Orientales, et ad episcopos Dardaniae. Haec fuere acta et matura discussio celeberrimi hujus concilii. [Col. 0397C] Tunc venerabilis Felix. . . mittens defensorem. Tutum nempe ut supra ex Liberato dictum est. Cum vero addatur: cum concilio sedis tuae: facto concilio damnavit Acacium Constantinopolitanum, et Petrum Alexandrinum. Sic distinguenda, ne delectus personae mittendae ad sententiam deferendam, retegeretur, et subderetur Acacianorum fraudibus, institutus fuerit non a toto concilio, sed ex delectu quorumdam consiliatorum apostolicae sedis, qui Tutum secreto direxerunt ad urbem Constantinopolitanam; posteriora vero verba respiciunt synodalem concilii sententiam, qua per ecclesias, missis encyclicis, Acacius et Petrus Mongus ut excommunicati denuntiantur. Secrete factam Tuti electionem ostendunt verba Gelasii ad episcop. Dardaniae scribentis (pag. 915) : «Quae tamen sententia in Acacium destinata, etsi nomine tantummodo praesulis apostolici, cujus erat utique potestatis legitimae, probatur esse deprompta, praecipue [Col. 0397D] cum secreto dirigenda videretur, ne custodiis ubique praetensis dispositio salubris quibuslibet difficultatibus impedita necessarium habere non posset effectum.» Quid vero egerit Tutus sic Liberatus post laudata verba: «Et datis Acacio hujusmodi litteris, eas non suscepit, patrocinio fultus imperatoris, ita ut cogerentur, qui eas detulerunt, per quemdam monachum Acaemetensem ipsam chartam damnationis, dum ingrederetur ad celebranda sacra, suspendere in ejus pallio et discedere.» Tamen exspectans sedis apostolicae satisfactionem. Sicuti in tertia citatione Felix Acacium monuerat, ut sedem apostolicam supplicaret, ita cum sententiam depositionis direxit, reliquit locum supplicationi, si satisfaceret sedi apostolicae laesae. Id actum esse saepius commemorat Gelasius in suis epistolis. Acaciani enim sibi remittendum aiebant, nulla tamen praemissa satisfactione, quod eis exprobrat Gelasius in commonitorio ad Faustum. (Ibi., p. 884.) Ita et [Col. 0398A] suscipiendus contendebat Euphemius, olim Acaciano schismati adhaerens, ut idem Gelasius in epistola ad eumdem Euphemium scribit (pag. 883.) Sententia itaque non erat, uti ea quam in Petrum Alexandrinum protulerat Acacius, quem damnatum, ac nunquam in episcopum Alexandrinum suscipiendum denuntiaverat Simplicio, quam merebantur qui relapsi dicebantur ob gravissima crimina puniri condemnatione secundae mortis: qua poena etiam mulctatur postea Acacius in IV synodo Romana, de quo modo agendum. Hujus temporibus iterum venit relatio de Graecia. Acacii, post Felicis, et Romanae synodi damnationem, ulteriora admissa crimina dederunt locum monachis catholicis, ut referrent Tuti lapsum, Acacii furentis, ac in universos orthodoxos debacchantis motam persecutionem, et, quod gravissimum erat, restitutionem Petri Cuaphaei, Fullonis dicti, in Ecclesiam Antiochenam, quem ipse una cum Simplicio damnaverat, ille in synodo Romana, Acacius in [Col. 0398B] Constantinopolitana, quod invictis rationibus probant Pagius ad crit. Baron. anno 478, n. 4, et seq. Hanc restitutionem impii haeretici supponit liber Pontificalis, ac tantum memorat relationem et iteratam sententiam damnationis in Acacium et Fullonem. De Calendione deturbato, et intruso Fullone arte, et Acacii ambitu, et quidem ex relatione Orientalium orthodoxorum ad sedem apostolicam, agit Gelasius in epistola ad Orientales, ubi Calendionis tragoediam expendit, et iterato causam Acacianam, respondetque objectionibus vulgatis ab episcopis Orientalibus Acacianis, qui calumniis traducebant sententiam excommunicationis in Acacium prolatam. Sic enim de Calendione detruso, et malis inde ab Acacio promotis locutus addit (pag 926) : «Quod catholicorum continet relatio sacerdotum, caeterorumque in catholica durantium, nec conscientiam latere potest totius Orientis.» [Col. 0398C] Eo quod multa mala et homicidia fierent a Petro et Acacio. Relationem loqui de Petro Fullone constat, quia post Acacii damnationem haec mala evenere, et specialiter per Fullonem promota luget Gelasius ubi supra, dum tragoediam hanc Orientalibus repraesentat actam per Acacium et Petrum Fullonem (pag. 921) : «Imo si causa eadem latius inquiratur, tantae illic tragoediae, tanti reperiuntur errores . . . Palam enim illic aperteque monstratur, nihil aliud, quam quaesitam causam, quemadmodum catholico qualicunque depulso pontifice, haeretico Petro (Antiocheno) referantur accessus . . . subrogabantur haeretici, nemo resultabat . . . Quid de innumeris per totum Orientem catholicis sacerdotibus propria sede depulsis, et indubitanter haereticis intromissis.» (Et Theophanes in Chron.): «Petrus autem Fullo Antiochiam ingressus multa nefanda perpetravit, ut puta synodi exsecrationes, episcoporum abrogationes, noxiorum intrusiones, ordinationes illegitimas.» De Acacio, et facinoribus admissis post damnationem [Col. 0398D] plura notanda, cum sententia Synodi Romanae IV infra narrabitur. Neque negotium facessit, quod Petrus absolute efferatur; cum Gelasius id etiam agat, qui quando simul utrosque Petros recenset, priorem Petrum Alexandrinum vocat, Fullonem vero ferme perpetuo solo nomine exprimit. Imo hic liber pontificalis cum antecedenter in Mongum confirmatam damnationem dixisset, addidit Alexandrinum, ut exprimeret narrata de Petro eousque pertinere ad Mongum, posteriora vero ad Fullonem, ut iste nomine solo Petri discriminaretur. Verum cum de hac damnatione, et tempore damnationis Fullonis, et celebratarum synodorum controversiae sint inter eruditiores et velitationes, ut ordo a nobis positus Felicis, ejusque gestorum innotescat, de ea Synodo hic retractandum, ut etiam auctoritate libri pontificalis perspiciatur hunc synodorum sub Felice ordinem esse reservatum. Post synodum Constantinopolitanam et Romanam, anno 477, Fullo e patriarchatu Antiocheno deturbatus usque ad Calendionem e sede exsul vixit. Et sparsis rumoribus in causa Acaciana opportunum prospiciens tempus ad meditata consilia Acacio unitus, Zenone annuente, sedem arripit, Calendione in exsilium acto. Theophanes rem ita describit (in Chron.): «Imperator autem Zeno a tyrannis se opprimentibus liber, Calendionem Antiochenum Ecclesia expulit, et Oasim relegavit, atque Petrum Fullonem in sedem restituit.» Impositum crimen, ac Majestatis reum traductum asserit Evagrius, ubi de Calendione (l. III, c. 16) , «qui postea ad incolendam Oasin condemnatus fuit, quod partes Ili, et Leontii, et Pamprepis contra Zenonem fovebat. Petrus vero cognomento Cnapheus . . . . propriam sedem recuperavit: [Col. 0399B] qui ei epistolae subscripsit Zenoni de concordia, et synodales litteras ad Petrum Mongum Alexandrinum episcopum scripsit. Isti Petro Acacius etiam episcopus Constantinopolitanus reconciliatus fuit.» Quae vero Ilus, Leontius, et Pamprepes agerent adversus Zenonem, vide eumdem c. 27, et Jornandum. l. I de Regn. ac temp. success. Quod periculum evadens Ilus mox ad urbem recedens, Zenonique infestus, Orientem invasit. «Contra quem Leontius directus, pellicibus verbis illectus diadema arripuit; simulque Leontius, et Ilus Reipub. inimici, effecti tyranni, in partes Syriae et Isauriae debacchabantur . . . . sed non post multum ab exercitu Zenonis . . . . capti decollati sunt.» Ab Acacio procuratam restitutionem notat auctor Breviculi, qui narrata Acacii damnatione addit: «Cujus audacia deteriora committens, etiam Petrum Antiochenum, ejecto Calendione, quem ipse (Acacius) ordinaverat, ad Antiochenam misit Ecclesiam.» Liber itaque Zeno ab iis, [Col. 0399C] quorum ad imperium erat propensior militum favor, larva deposita, passus est, ut adversus concilium Chalcedonense debaccharentur Eutychiani, et quoad vixit, Acacianum fovit schisma. Ad imperium Justiniani, et postea saepius imperatores tempori servientes, eam religionis partem fovebant, ubi proniores erant milites. Quod et egit Justinianus, cum Theodora Augusta, uti in historia arcana advertit Procopius. Gelasius in epistola ad episcop. Dardaniae asserere videtur, Calendionem e sacris tabulis Zenonis imperatoris nomen expunxisse, eo quod Eutychianis nimium indulgeret. «Sed esto (Calendion) imperatoris nomen abstulerit . . . . An qui in hominem imperatorem peccasse dicebantur, nulla interveniente synodo dejici debuerant?» Quomodo res sit acta ignoratur; at certum est tres perditissimos patriarchas in Oriente classicum cecinisse adversus catholicam religionem, etsi diverso spiritu. Exulceravit etiam pontificis animum Tuti defectio, qui tandem et muneribus [Col. 0399D] cessit, ac legationem prodidit, uti in recensendis actis videbimus. Synodus celebratur anno 485, non 484, uti aliqui post Baronium contendunt. Ex nota enim consulum et diei manifeste eruitur, hanc diversam esse a tertia, cujus acta supra sunt expensa, et ab anno. Tertia celebrata est ad sententiam dicendam in Acacium, et firmandam Mongi damnationem; haec ad Fullonem deturbandum a sede Antiochena, quam invaserat, quod non evenit, nisi post Acacii damnationem, uti laudati scriptores asserunt, et post Tuti defectionem: damnatio enim Acacii notam hanc habet: Data V Kalend. Augusti, Venantio V. C. consul. Venantii vero consulatus coincidit cum anno 484. Epistola item synodica praesentis concilii habet III Non. Octobris, Symmacho V. C. consule. Et Symmachi consulatus in fastis pertinet ad annum 485, ut hinc omnino certum appareat synodos discriminandas ex anno. Secunda ratio est, quia in tertia adfuere cum Felice 67 episcopi: [Col. 0400A] in praesenti tantum recensentur 42. Tertia, quia in priori tantum actum de Mongo, et Acacio, nihil cogitatum de Fullone jam dejecto, et in exsilio etiam degente ex dispositione Constantinopolitanae synodi, et Romanae anni 477. In praesenti supponuntur damnati Acacius et Petrus Mongus, et iterato in Fullonem sententia damnationis profertur. Sic enim subscripsit episcopus Tiburtinus, et alii similiter (tom. II Conc., p. 856) : «Candidus Tiburtinae civitatis episcopus Petro Alexandrinae Ecclesiae pervasori, et Acacio quondam Ecclesiae Constantinopolitanae, necnon et Petro Antiocheno ab episcopatus et Christianorum numero olim jure et merito segregatis, omnibusque sequacibus eorum, sequens auctoritatem sedis apostolicae secundum nostrum juxta Ecclesiae statum catholica deliberatione prolatum, anathema dicens subscripsi.» Alia adsunt ejusdem libratae rationis momenta, quae hanc synodum, et diversam, et diverso anno celebratam manifestant. Et haec quidem magis roborari possunt ex actis concilii. [Col. 0400B] Acta hujus synodi haec fuere. Celebratur in ecclesia S. Petri, et adfuere cum Felice 42 episcopi, ut dicitur in epistola synodica ad clericos et monachos Orientales directa, in qua breviter acta recensentur (tom. II Conc., p. 854) . Primo itaque priora in Vitalem et Misenum synodalia acta lecta esse ostendunt, et ob praevaricationem depositione multatos asserunt. Strictim legatorum praevaricationem describunt, quomodo sese gesserint cum Acacio, et quod malum in Oriente evenerit ex lapsu legatorum, quos propterea merito damnatos, et in depositione jam publicata persistere asserunt. Secundo Acacium jam damnatum et contumacius novis criminibus in catholicos insultantem declarant in priori damnationis sententia permanere. Acacium quoque membris Christi perniciosius inhiantem, et per civitates atque provincias unam de fide catholica Ecclesiam dissipantem, inter episcopos sanctos, atque inter Christianos indicavimus non haberi. Tertio cum Zeno promoveret [Col. 0400C] Henoticum, et quia ei subscripserat, sedi Antiochenae restituisset Fullonem, ea propter praescribit synodus formulam quam sequebantur. «Et ut charitas vestra possit agnoscere venerandas synodos Nicaenam, et Ephesmam primam, atque Chalcedonensem contra Nestorium, et Eutychetem impiissimum nos tenere.» Invidit librarius formulam Ecclesiae Romanae, eamque omisit. Erat vero necessaria, ut dirigeretur, ut pontifex sese opponeret Zenonis Henotico, quod veluti unica formula subscribenda debatur omnibus per Orientem. Quarto testantur una cum actis mittere sententiam damnationis, quae incipit, Multarum transgressionum, jam anno praecedenti directam per Tutum: et simul ad Acacianorum dicteria occurrunt, quorum primum erat, quod haec sententia non debuerat deferri per Tutum, sed per episcopos simul sedis apostolicae, et Occidentalium sensa demonstrantes: quod agebant, ut eamdem infirmarent, veluti illegitimo modo publicatam. [Col. 0400D] Asserunt itaque hanc iterum mittere, quam per Tutum direxerant; nec eam vel praesentem sententiam in Acacium et utrosque Petros deferri per episcopos decrevisse, cum Acacianorum insidiae facilem, tutumque aditum impedirent. «Post illam sententiam, quae in Acacium perturbatorem totius Orientis Ecclesiae dicta est; his nunc quoque congregatis addicimus [seu addidimus] litteris, memoratam subdendo sententiam, quam placuit per Tutum defensorem Ecclesiae Acacio dirigi; ne volentes aliqui circumscribere veritatem, malignissimis blandimentis simpliciores quoque seducant. Nam si terra, marique orthodoxis non ponerentur insidiae, plurimi ex nobis cum eadem Acacii sententia venire potuissent.» Ita priorem Acacianorum convellunt objectionem. Unde non est ille sensus, quem aliqui perperam affigunt, synodum hanc iterato Tutum direxisse: sed Tuti nomen appositum veluti discretivum sententiae pontificiae in Acacium factae, quam Tutus detulerat, [Col. 0401A] quaeve jam appensa fuerat Acacii vesti per monachum, uti testantur Theophanes et Liberatus locis laudatis. Tutus enim forsitan in praesenti synodo depositus, quia tandem Acacio consensit, uti Felix ipse scribit in epistola data ad episcopos Urbis, Constantinopoleos et Bithyniae, quam primus vulgavit Sirmondus, et inseruit optime Labbeus in sua collectione, et Harduinus omisit (tom. IV Conc., p. 1085) , cum tamen haec repraesentet acta hujus concilii, et sit veluti synodica. Sed hoc Harduino est solemne praeterire istiusmodi acta ad concilia celebrata spectantia. Alterum Acacianorum adversus damnationis sententiam per Tutum allatae subterfugium erat, quod illa non nomine concilii Occidentalium, sed solius Felicis data legeretur. Quam objectionem Patres sic rejiciunt. «Unde nunc causa Antiochenae Ecclesiae apud beatum Petrum apostolum collecta rursum dilectioni vestrae, more qui apud nos semper obtinuit, properavimus indicare. Quoties intra Italiam propter ecclesiasticas causas, [Col. 0401B] praecipue fidei, colligantur Domini sacerdotes, consuetudo retinetur, ut successor praesulum sedis apostolicae ex persona cunctorum totius Italiae sacerdotum juxta sollicitudinem sibi ecclesiarum omnibus competentem cuncta constituat, qui caput est omnium; Domino ad beatum Petrum apostolum dicente: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) . Quam vocem sequentes trecenti decem et octo sancti Patres apud Nicaeam congregati, confirmationem rerum, atque auctoritatem sanctae Romanae Ecclesiae detulerunt, quam utramque usque ad aetatem nostram successiones omnes, Christi gratia praestante, custodiunt. Quod ergo placuit S. synodo apud beatum Petrum apostolum (sicut diximus) per Tutum Ecclesiae defensorem, et beatissimus vir Felix caput nostrum papa, et archiepiscopus judicavit, in subditis continetur.» Dicunt itaque Patres in sua synodica, quod [Col. 0401C] etsi sententia per Tutum delata edita sit nomine solius Romani pontificis, id tamen intelligendum juxta primaevam consuetudinem, qua, quia Ecclesiae caput, confirmat sua auctoritate conciliorum decreta, ac suo nomine vulgat. Cum vero addunt: «Quod ergo placuit sanctae synodo apud beatum Petrum apostolum, sicut diximus per Tutum defensorem,» etc., videntur verba transposita, et sic exponenda. «Quod ergo placuit S. synodo celebratae apud beatum Petrum apostolum, quod delatum est, sicut diximus per Tutum Ecclesiae defensorem, et quod modo seu in praesenti synodo beatissimus vir Felix caput nostrum papa, et archiepiscopus judicavit, in subditis continetur.» Juxta, inquam, antiquam consuetudinem, de qua synodus Carthaginensis sub Bonifacio primate, cum restituitur libertas a Vandalis ecclesiis anno 525 adunantur. In eo vero concilio Patres antiquos mores restaurare studentes, inter alios et hunc servandum decernunt (tom. II Conc., pag 1079) : «Ab universis episcopis dictum est, ut si quae litterae dictandae in concilio placuerint, venerandus episcopus qui huic sedi (Carthaginensi nempe) praesidet, omnium nomine dictare, et subscribere dignetur.» Et hanc dicunt esse constitutionem editam in concil. altero Carthaginensi sub Aurelio. Imo etiam additum ibi dicitur: «Placuit etiam petitum omnium Episcoporum, ut epistolis omnibus de concilio dandis sanctitas tua subscribat.» Utramque itaque sententiam dirigere asserunt, et priorem per Tutum, et alteram editam in praesenti synodo IV. Librarius vero sicut omisit fidei professionem a praesenti synodo editam, pariter reliquit rescribere delatam Acacianam damnationem per Tutum; insuper asserunt Patres, sicut prior nomine solius Felicis inscripta erat, sic et secunda in synodo praesenti edita. Saepius in priorum temporum encyclicis commemorantur missae, vel professiones fidei, vel alia monumenta, quae tamen incuria [Col. 0402A] indoctorum amanuensium divulsa a contextu, deinde cum integris actis perierunt, uti fuse observatur in Commentario ad allocutionem PP. Chalcedonensium. Haec enim videtur germana expositio verborum illorum. Quomodo enim pontifex Tutum dirigeret, quem in laudata epistola hoc eodem anno data, asserit esse depositum ob faedatam apostolicam legationem, cujus exstabant Rufini, Thalassii Archimandritae, et reliquorum monachorum relationes de Tuti lapsu; aut de ejus fide poterant concilii PP. certi esse, quem jam agnoverant per relationes defecisse? Certum interim est, quod post laudata epistolae synodicae verba, et sententiam iterato datam in Acacium a praesenti synodo, lacuna adest, et locus corruptus est, ut cuilibet legenti videre occurrit. Unde, ut reor, erat hic inserta prior damnatio per Tutum delata; et quam hic synodus edidit, quae etiam priorum verborum mutila est, quae sic habet: «Sic autem Acacius impietatem pestiferae damnationis tetendit, ut etiam dejectus insultet, ut [Col. 0402B] scissus saevire non desinat; et cum omnino extra corpus habeatur, ejus tamen membra dilaceret, et de se scriptum esse testetur: Impius cum venerit in profundum malorum, contemnit: adjiciens deteriora prioribus, persequendo jam mortuos, ejus anima graviter delinquendo, condemnationem secundae mortis incurrit; qui Calendione episcopo sancto (quemadmodum cognovimus) nuper ejecto, Petrum toties, et a se ante damnatum in ejus immisit Ecclesiam; ita ut plurimi (si verum est) catholici cesserint, relictis suis sedibus, sacerdotes, et nostrae projectae sunt porcis et canibus margaritae. Verumtamen neminem terreat, quod damnatus Acacius non quiescat. Elisus est Satanas, et tamen operatur. Vicit Christus, et vincit, nec adhuc hostis absistit. Et quia certum est nobis meminisse vos etiam propheticae lectionis, nec aliquid habere contra consistentia castra formidinis, opportunissime cohortamur exspectantes Dominum, ut (sicut et nos) perseveretis in [Col. 0402C] finem, et sententiam, quam reperitis in subditis, animo constanti retineatis.» Porro sententia nomine Felicis, quam hic adjecisse fatentur Patres, pariter periit, quae unita erat cum subscriptionibus episcoporum. Nomine Felicis editam supponit laudata Candidi episcopi Tiburtini subscriptio, quae habet: sequens auctoritatem sedis apostolicae: subscriptiones sententiae docent allata verba, quae supponunt editam auctoritativam sedis apostolicae sententiam. Exstat vero in Breviculo Eutychianistarum pars ejusdem, quae omnino censenda est cum ea de qua loquuntur Patres, et quam inserere in epistola asserunt, quaeque praefert Felicis nomen. Sic enim ibi: «Edictum sententiae Felicis papae propter Acacii episcopi Constantinopolitani damnationem. Acacius qui secundo a nobis admonitus, statutorum salubrium non destitit esse contemptor, meque in meis credidit carcerizandum, hunc Deus, coelitus prolata sententia, de sacerdotio fecit extorrem. Ergo, si quis [Col. 0402D] episcopus, clericus, monachus, laicus, post hanc damnationem eidem communicaverit, anathema sit sancto Spiritu exsequente.» Cui fragmento conveniunt quae in sua synodica asserunt Patres nostrae synodi Romanae. Acacianorum porro objectiones fuisse, priorem in Acacium latam sententiam minime admittendam, quia solius Felicis nomen praeferret, nec per episcopos Occidentis, aut eorum nomine directam in Orientem, probant epistolae Gelasii saepius relatae, ubi easdem nervose diluit, et reliqua exsufflat. Epistolam vero hanc tria haec retinentem: 1 Fidei professionem; 2 primam in Acacium a tertia Romana synodo latam sententiam; 3 secundam in Acacium a IV Romana synodo dictam damnationem secundae mortis in Acacium, et Petros Alexandrinum, et Antiochenum, quae tria invidit sive antiquitas, sive inscitia librariorum, fuisse encyclicam, ac monachis missam, ut per Orientem disseminarent, sic testantur Patres. «Ne quid autem maligni in litteris [Col. 0403A] mutari apud pravissimas mentes, aut aliter interpretari possit, primo clementissimo principi, sicut oportuit, supplicantes has easdem litteras nostras ad dilectionem vestram, clerum, plebemque, et amplissimum senatum direximus, quibus singuli, universique subscripsimus, divinum petentes auxilium, ut, vitatis insidiis (Acacianorum nempe), haec ad vos scripta faciat pervenire.» Additur deinde votum Candidi Tiburtini, ac deinde: quadraginta duo episcopi similiter subscripserunt. De utraque damnatione, adeoque et duplici hac Synodo III et IV Catalogus Holstenianus habet (in marg. pag. 83): Ipsis temporibus fecit synodum et misit per tractum Orientis, et iterum misit, et damnavit in perpetuum Acacium et Petrum. Delatam Acacio sententiam per monachos Acaemetas, Bassianum, et Pium refert Victor Tununensis in Chronico et de hac synodo loquitur: «Acacius Constantinopolitanus, Petrus Alexandrinus, Petrus Antiochenus, Chalcedonensis synodi inimici, a Felice Romanae Ecclesiae praesule [Col. 0403B] in synodo in Italia facta, damnantur: et ipsa damnatio Acacio Constantinopolitano legatis missis per monachos monasteriorum Archimetensium Bassiani, et Pii ingeritur.» Optime hic itaque ex relationibus ex Graecia venientibus notatur, Petrum Antiochenum, et Acacium ob continuationem criminum fuisse damnatos, et quidem ea damnatione, quae dicitur secundae mortis: hinc additur: Damnavit in perpetuum, si non poeniterent. Legendum cum aliquibus cod. Dum non poeniterent: quae lectio magis concordat cum duplici edita damnatione post tot scelera admissa ab Acacio. Quod ita expressit auctor Breviculi: Sine remedio poenitentiae fecit ab apostolica sede damnari. Quam in laudata IV synodi synodica Patres dicunt Fullonem, et Acacium incurrisse condemnationem secundae mortis. Felix pontifex in epistola ad Vetranionem episcopum, quae est de Petro Fullone sedem Antiochenam secundo invadente, loquens de Acacio etiam [Col. 0403C] asserit. Unde merito praedictus Acacius iterata excommunicatione depulsus est. Hanc porro declarationem importare quamdam indissolubilitatem, ita Nicolaus I proponit: «Felix quoque papa Constantinopolitanum Acacium non solum deposuit, verum et insolubilibus anathematis vinculis innodavit.» Quomodo id actum, et quidem merito, expendit Gelasius in tractatu de anathemate, ubi ostendit quomodo Acacius anathema incurrerit, et quidem justitiam editae sententiae propugnat, vindicatque ab Acacianorum objectionibus.
[Col. 0403C] Linea 1.— Felix, etc. Post interregnum sex dierum (quibus Basilius praefectus praetorio, Romae Odoacris regis vices agens, electioni Romani pontificis, prout acta quartae synodi Romanae sub Symmacho referunt, saeculares potestates ingerere conatus fuerat) anno Domini 483, octavo die Martii [Col. 0403D] creatus est pontifex Felix, patria Romanus, atavus S. Gregorii Magni, prout ipse testatur homil. 38, in Evang., et 4 Dialog. cap. 16. Linea 9.— Post annos tres. Constat ex epistola sexta Felicis, qua continetur sententia in Acacium lata, hos ante damnationem Acacii deputatos et ablegatos esse. Falsum est igitur quod scribitur hic eos triennio post damnatum Acacium Constantinopolim missos fuisse.
[Col. 0403D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Prima ex epistolis Felicis III, quam Binius aliique editores conciliorum afferunt, data est ad eumdem Acacium Constantinopolitanum, ad quem decessor Simplicius tres postremas perscripserat. In illa significat Felix, se datum Simplicio successorem. Licet autem dies et annus, quo dabatur epistola, in exemplaribus quae hactenus perspecta sunt non appareat, [Col. 0404A] attamen cum sciamus scriptam fuisse occasione concilii Romae habiti sub initium regiminis a Felice suscepti; et cum noverimus subinde scriptam aliam epistolam ad eumdem Acacium, quae ordine sexta est in Biniana editione, ubi sententia depositionis et excommunicationis contra ipsum profertur, et ita consignatur, Coelius Felix episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae subscripsi: data V Kal Augusti Venantio viro clariss. consule, nempe anno vulgaris aerae Christi 484, gesta complura ibidem recitata, quorum causa exauctoratur Acacius, ostendunt anno superiori nempe Christi 483, priores litteras fuisse datas a Felice, studium omne adhibente pastoris Evangelii, ut errantem ovem reduceret ad Christi ovile, Petro ejusque successoribus concreditum. Constat igitur de Felicis exordio satis perspicue referendo ad diem Dominicam ordinationis suae, diem scilicet sextam Martii anni 483, consulatu Fausti junioris; vel ad diem Hebdomadis eam Dominicam praecedentis; si ab electione potius [Col. 0404B] quam ab ordinatione epocha desumatur. Terminus autem pontificatus et vitae sancti Felicis III recte collocatur sub die 25 Februarii anno 492 (qua colitur), Anastasio Augusto et Rufo consulibus. His certe coss. decessum Felicis, et successionem Gelasii refert Victor Tununensis in chronico: cui catalogi pontificii suffragantur, dum tribuunt annos 8, menses 11 ejusdem sedi, quemadmodum et Anastasius: qui etiam exprimit dies 23. Catalogi autem plerique tantum 18 enumerant, praesertim Colbertini: decisa, ut videtur, parte inferiori litterae 10 ex nota denarii secundi per amanuenses, qui 18 pro 23 descripserunt. In vetusto codice monasterii S. Crucis ad Hierusalem una cum epistola synodica Felicis, recitata in concilio Romano anni 487, Boethio viro clarissimo consule, legitur in fine epistolae etiam nota proxime sequentis consulatus Dynamii et Sifidii, qui pertinet ad 488, ex ca scilicet causa, quod epistola diu Romae retenta fuerit antequam in Africam transmitteretur, [Col. 0404C] ut notat Binius; sive etiam, quod aliquod exemplar ejusdem serius asportatum, vel iterata transmissione perlatum fuerit anno indicato. Linea 8.— Damnavit Acacium, etc. Temperamentum attentae sollicitudinis, quae censuram non deserat, et paternae lenitatis, quae ad poenitentiam exspectet, adhibitum fuisse a Felice in Acacii judicio, licet satis appareat ex gestorum serie, quam in notis D archiepiscopi Sommier poterit unusquisque observare, et in documentis ibidem selectis, attamen luculentius demonstrari affirmat R. P. domnus Simon Mopinot in synopsi epistolari, quam praemisit novae editioni epistolarum summorum pontificum a R. P. domno Constantio ejusdem Congregationis monacho nuperrime adornata. Illius verba reddam, quibus retunditur animosior critice quorumdam ingeniorum, sibi usurpantium auctoritatem inurendae notae indiscretae severitatis zelo Felicis: quem ille [Col. 0404D] ex documentis per Constantium adductis ita liberandum judicat ab omni imputatione intempestivi fervoris, ad destruendum potius quam ad aedificandum accommodati. «Felicis II (inquit vocans Felicem secundum Hilari successorem proximum, quem nos dicimus Tertium,) gesta quaedam Henricus Valesius, et alii Valesium secuti sic exponunt, ut, praeterquam quod in Historiam graviter peccant, Felicem ipsum ferventiori abreptum zelo, etiam nolentes, nescientesque repraesentent. Quippe sic existimant viri, caeteroqui prudentes et eruditi, pontificem post sententiam in Acacium episcopum Constantinopolitanum, labente Julio anni 484 prolatam, mox in synodo quatuor post diebus habita; similem alteram protulisse, tum scilicet temporis cum de priore necdum Acacius quidquam audisset. Hoccine vero in Felicem cadit? aliud certe cum ejus litterae, tum historiae quoque monumenta persuadent. Constantius [Col. 0405A] ne qua pontifici tam pio tamque integro inuratur praecipitis animi nota, suam utrique judicio aetatem certo assignat; ac primum quidem ad Julium mensem anni 484 refert cum Valesio, alterum vero ad Octobrem anni sequentis: ut anathema nonnisi graves ob causas, et post exploratam diuque toleratam Acacii pervicaciam iteratum fuisse liquido appareat: id quod vir doctus argumentis astruit nec infirmis nec paucis, fusiori dissertatione, cujus ad calcem haec verba lego: Istud quidem diligentius inquisisse ac probasse, non sine usu fuerit; quia cum veritatem nosse semper intersit, tunc vero interest maxime ne Felix in dicenda, iterandaque tanti momenti sententia praeceps fuisse videatur. «VI. Vellem et alteram disquisitionem liceret exhibere totam hoc loco, qua litteras tres eidem papae attributas, unam quidem ad Zenonem imperatorem, alias vero duas ad Petrum Fullonem inscriptas, probat in spuriis hadendas esse. Cerneres religiosi [Col. 0405B] critici in secernendo vero sagacitatem, ac praesertim in defendenda summorum pontificum fama studium. Hoc idem susceperat is, quem modo laudavi Valesius, at argumentis quae, si plurimum probabilitatis, certe non satis roboris haberent ad persuadendum. Hinc Antonio Pagio data novi systematis adornandi occasio est. Illud vero systema Constantius ostendit, nullo penitus fundamento niti, quippe quod neque cum veteribus libris aut editis, aut manu exaratis, neque cum ipso litterarum contextu componi unquam possit. Itaque rationibus Valesii non spretis quidem, sed in medio relictis, alias profert, et graviores, et plures, quae rem omnino persuadeant. Singulas referre longum foret; praecipuas duntaxat delibare difficile: etenim omnes ita inter se aptae consertaeque sunt, ut sine plurimo sui dispendio sejungi nequeant. Tantum observabo interesse non parum cum ad Historiae veritatem, tum ad Felicis secundi laudem, ut ne hujusmodi litterae genuinis accenseantur. Quippe his fingitur pontifex [Col. 0405C] cum Acacio convenisse in damnando Petro Fullone, cujus consensionis nulla prorsus in toto Felicis pontificatu, sive initium aut finem, sive interjectum tempus attendas, chronologica nota assignari potest: imo cujus falsitas ex genuinis ejusdem papae litteris in oculos incurrit. Deinde fingitur et Acacium Archiepiscopi titulo sic exornasse, ut episcopos ejus juri subjectos fateretur; Acacium, inquam, civitatis episcopum, quam Gelasius, Felicis successor Heracliensis Ecclesiae paraeciam vocat, observatque nec inter metropolitanorum jura censeri; adeo abhorret, vel a veri specie, Felicem Constantinopolitanae sedis privilegia, Chalcedonensi canone 28 innixa, suo hujusmodi assensu confirmasse. Fingitur denique, quod gravius est, et prius commemorari debuerat, ad Petrum Fullonem sic tanquam ad legitimum Antiochenae Ecclesiae pastorem scripsisse, ipsumque his verbis allocutus esse: «Conspice te constitutum, ut sis lumen iis, qui in tenebris sunt, et eruditor [Col. 0405D] insipientium . . . vide a te populos semel illuminatos, qui bona gustaverunt Dei verba.» Quasi vero sanctissimum papam credibile sit tam disciplinae ecclesiasticae, tamque sui ipsius oblitum fuisse, ut Chalcedonensis concilii hostem infensissimum, sacrilegum Antiochenae Ecclesiae praedonem, ab decessore suo Simplicio papa nuper damnatum, imo Christiani vocabulo spoliatum, Fullonem denique communione sua donare, honorificis appellare verbis, et pro legitimo Antiochenorum episcopo habere voluerit? qui Fullo, si de legitima fuisset curatione sanatus (uti de Petro Mongo loquitur Felix ipse) ad indulgentiam suscipi deberet, non ad sacerdotii dignitatem. Neque vero vir doctus adulterina id genus scripta satis habuit Felici abjudicare: investigavit praeterea, quis eorum architectus, unde is fuerit, qua vixerit aetate, quo fine haec procuderit: quibus probe explicatis, concludit hominem Graecum fuisse, eumque Acacii veneratorem, qui ut Scytharum monachorum de uno [Col. 0406A] sanctae Trinitatis crucifixo sententiam efficacius confutaret, eamdem finxit in Petro Fullone praedamnatam fuisse a pontifice Romano Felice II. Tanti erat (inquit Constantius), pontificis Romam auctoritas, ut ejus involucro tegerent sese, vel ipsi quoque Graeci, quos ab sedis apostolicae communione divulserat Acaciani schismatis procella. «Possem e variis sive notis, sive monitis, seligere non pauca, quae in eumdem scopum collineant: sed ad alia properandum. Quanquam hoc praeterire non possum, proditura scilicet in lucem fragmenta complura, eaque prolixa et hactenus inedita, ad unam eamdemque Felicis epistolam pertinentia, cujus epistolae argumentum est, Orientalibus denuntiare, ne qua se cum Acacio communione contaminent, simul et polliceri fore ut Acacius ipse, si ab incoepto desistat, ecclesiasticae societati redonetur: quod postremum id habet utilitatis, ut sententiae in Acacium eumdem ab eodem Felice prolatae verba [Col. 0406B] quaedam explicet paulo obscuriora, uti explicata postmodum ab Gelasio fuere; neque jam in his quidquam supersit, quod in pontificis charitatem minus convenire videatur.»
[Col. 0406B] Linea 1.— Felix tertius. Ciaconio secundus, cum is, qui in schismate contra Liberium creatus est, papa dici legitimus nequiverit. Linea eadem.— Natione Romanus. De nobilissima domo Anicia, quae postea Frangepanum appellata est, S. Gregorii papae Magni doctoris atavus, ut ipse tradit Homil. in Evang. 38 et Dialog. lib. IV, c. 16.
[Col. 0406B] Linea 1.— Felix tertius, etc. S. Felix hujus nominis tertius patria Romanus, ex patre Felice presbytero, sancti Gregorii Magni atavus, post quinque dierum interpontificium, Simplicio successor datus [Col. 0406C] est; ordinatus est enim die Dominica, sexta Martii ejusdem anni quadringentesimi octogesimi tertii, ut ex sedis ejus duratione constabit. Porro Felicem III, non vero IV, fuisse Gregorii Magni atavum, recte probat Baronius in Annalibus et in Notis ad Martyrologium Romanum ad diem 25 mensis Februarii, qua de re vide dicenda in Felice IV. Linea 5.— Venit relatio de Graecia, Petrum Alexandrinum, etc. Joannes Talaja episcopus Alexandrinus, tunc Romae existens, ut in Simplicio diximus, libellum, quem huic paraverat porrigendum, varia in Acacium episcopum Constantinopolitanum crimina continentem, obtulit Felici, ut habet Evagrius lib. III, cap. 18: «Cum libelli, inquit, a Joanne Felici porrecti essent adversus Acacium, ut qui illicite Petro (scilicet Moggo in sedem Alexandrinam intruso) communicaret, et alia quaedam gereret contra sacrorum canonum praescriptum, Felix Vitalem ac Misenum episcopos ad Zenonem misit, poscens ut synodus Chalcedonensis firmaretur, et [Col. 0406D] Petrus tanquam haereticus expelleretur, utque Acacius Romam mitteretur, rationem redditurus eorum quae Joannes ei objiciebat.» Quarum sedium fuerint episcopi, Vitalis et Misenus, discimus ex Breviculo Historiae Eutychianistarum, in quo Vitalis dicitur episcopus Truentinus ex Picena regione, quod oppidum Truentum dictum, nunc est excisum; et Misenus dicitur Cumanae Ecclesiae episcopus, ex regione Campaniae; Cuma vero erat urbs Campaniae, prorsus etiam nunc eversa. Directi sunt autem sub hac instructione, ut legitur in eodem Breviculo, «ut Petrus de Alexandrina pelleretur Ecclesia, et ut libello sancti Joannis episcopi Alexandrini responderet Acacius, atque ipsi denuntiaretur Acacio, ut anathema diceret Petro.» Libellus citationis Acacii exstat tom. IV Concil., pag. 1098. Legatis in mandatis dedit Felix, ne quidquam agerent, priusquam cum Cyrillo Acaemetensium monachorum praeposito essent collocuti, et ab eo quid agendum [Col. 0407A] esset didicissent, inquit Evagrius laudatus cap. 19. Legati, cum Abydum venissent, illic ab imperatoris satellitibus comprehensi, et chartis eorum ablatis, custodiae mancipati sunt, ut scribit Theophanes. Primo quidem minatus est imperator sese eos interfecturum, nisi Petro et Acacio communicarent. Sed cum minae nihil proficerent, ad blanditias conversus, donis ac muneribus eos corrumpere aggressus est. Imo, addito jurejurando, tam ipse quam Acacius iisdem pollicitus est, integram causam apostolicae sedi servandam esse, nec ullum inde praejudicium causae futurum, si legati cum Aacacio et Petro communionis societatem iniissent. Testatur id Gelasius papa in epistola 13 ad episcopos Dardaniae, haud procul ab initio: «Sed Acacius non solum despexit satisfacere postulatis; verum etiam ipsam legationem sedis apostolicae, blandimentis, praemiis, perjuriisque deceptam, quibus ei cum imperatore promisit, integram praesulis apostolici causam de omnibus esse servandam, Petri communione pollutam redire perfecit.» [Col. 0407B] Cum ergo Vitalis et Misenus variis artibus decepti fuissent, e custodia producti, una cum Acacio et Petri Mongi apocrisiariis ad ecclesiam processerunt, et missarum solemnia celebrarunt, reclamantibus licet orthodoxis, et praevaricationem hanc esse perditionem rectae fidei, semel, iterum, ac tertio contestantibus. Primum quidem contestationis libellum, funiculum ad hamum circumligantes, uni ex legatis suspenderunt, secundum vero in codicem immiserunt, tertium olerum cophino inserentes ad legatos miserunt, ut scribit Theophanes. His ita gestis, legati operti ignominia ac dedecore revertuntur; cum non solum ea, ad quae missi fuerant, non egissent, sed cum Petro Mongo, ad quem expellendum directi erant, inita communione polluti essent. Zenonis et Acacii litteras, quas illi ad Felicem papam rescripserant, Romam redeuntes secum detulerunt, plenas contumeliarum in Joannem Talaiam: Petri vero Mongi laudibus ac praeconiis refertas. [Col. 0407C] Epistolae Zenonis partem refert Evagrius lib. III, cap. 20. De Acacii epistola, Felix papa, synodus Romana, et auctor Breviculi Historiae Eutychianistarum mentionem faciunt. Post discessum legatorum Felix Ecclesiae Romanae defensor, quem Felix papa ex latere suo legatum miserat (Vitalis enim et Misenus ex sacerdotali collegio delecti fuerant), cogente morbi necessitate tardius legatos subsecutus, ita contumeliose exceptus est ab Acacio, ut nec in conspectum suum admittere sustinuerit, ut testatur Felix papa in sententia damnationis Acacii. Liberatus addit detrusum esse in custodiam, et chartas ejus ablatas, quia nempe Acacio et Petro, sicut Vitalis et Misenus fecerant, communicare noluerat. Priusquam legati Romam reversi essent, fama adventum eorum praeveniens, praevaricationem eorum ubique divulgaverat. Quare Felix papa Synodum sexaginta septem episcoporum anno quadringentesimo [Col. 0407D] octogesimo quarto in basilica Sancti Petri collegit. Illic Vitalis ac Misenus, cum legationis sibi mandatae rationem reddere juberentur, et ad vanas excusationes converterentur, Felix papa primo Vitalem ac Misenum episcopos sacerdotio et communione privavit; Petrum deinde Mongum Alexandrinum, et Acacium Constantinopolitanum a sacerdotali collegio et ab Ecclesiastica communione pronuntiavit alienos. Haec est prima damnatio Acacii in synodo Romana habita die V Kalendas Augusti Venantio eos. ideoque anno 484. Hujus synodi Romanae unicum hodie superest fragmentum, pars scilicet sententiae ab universa synodo prolatae in Petrum et Acacium. Exstat ea tom. IV Concil., pag 1073, incipitque, multarum transgressionum, etc. Quid in ea reprehenderent Graeci, et quid Romani responderent, legi potest in critica Baronii eodem anno. Sententia in Acacium, a synodo Romana lata, missa est per Tutum Ecclesiae Romanae defensorem, [Col. 0408A] quemadmodum et epistola ad Zenonem Augustum, qua rogabant episcopi, ut synodi decretis obtemperaret. Tutus sententia, et litteris acceptis, in Orientem navigavit, sententiam damnationis quam attulerat, Acacio inter altaria tradidit, ejusque pallio affixit, ut scribunt Victor Tununensis, Liberatus, et Theophanes. Sed et edictum Felicis papae universis in Urbe Constantinopoli legendum proposuit. His omnibus fideliter peractis, dolis Acacii circumventus est. Nam, ut liquet ex epistola Felicis papae ad monachos Urbis Constantinopoleos et Bithyniae, quae tomo IV Concil., pag. 1085, legitur, missus ad Tutum senex quidam Maronas nomine, magnam pecuniae vim ei pollicitus est, si Acacio omnia, quae Romae contra ipsum agebantur, aperire vellet. Verum Rufinus et Thalassius archimandritae, et caeteri monachi Constantinopoli, et per Bithyniam constituti, simul atque Tutus Romam reversus est, scripserunt ad Felicem papam, missis etiam Tuti [Col. 0408B] ipsius litteris, quibus in conventu episcoporum lectis, officio pariter et sacrosancta communione privatus est anno quadringentesimo octogesimo quinto. Interea cum Felix pontifex videret res adeo in Oriente esse turbatas, ut nulla penitus foret spes Joannem Talaiam episcopum Alexandrinum in suam sedem restitui posse, eumdem antistitem, Nolanae in Campania nobili praefecit Ecclesiae, quod testatur Liberatus diaconus in Breviario, cap. 18: «Joannes vero Talaia habens episcopi dignitatem, inquit, remansit Romae: cui papa Nolanam dedit Ecclesiam, quae est in Campaniae regione; in qua plurimos residens annos, in pace defunctus est.» Acacius deteriora committens, ejecto ex Ecclesia Antiochena catholico episcopo Calendione, quem ipse ordinaverat, Petrum Fullonem ejusdem sedis invasorem, ab eaque ejectum, et in synodis Romana et Constantinopolitana sub Simplicio damnatum, in eam sedem a Zenone imperatore restitui curavit, Calendione expulso, et in Oasim relegato: ex quo [Col. 0408C] factum, ut Eutychianis haereticis aditus panderetur, et in locum catholicorum antistitum subrogarentur haeretici, ut testatur Gelasius papa, tam in saepius laudata epistola 13 ad episcopos Dardaniae, quam in ea quam ad episcopos Orientales scripsit ordine 15. Hanc Antiochenae Ecclesiae calamitatem cum accepisset Felix papa, synodum episcoporum Romae, anno quadringentesimo octogesimo quinto, tertio Nonas Octobris coegit, cujus superest epistola ejusdem Felicis ad Zenonem Augustum ordine 5. Ea nuntiat Felix imperatori, Petrum, Fullonem, synodali judicio, sententia anathematis condemnatum ideoque ab ejus communione abstinendum esse. Hortatur praeterea eumdem imperatorem, ut Fullonem depositum ex Antiochena Ecclesia expellat. Supersunt praeterea epistola Felicis papae ad presbyteros et archimandritas, Constantinopoli et Bithyniae consistentes, in collectione Concil., pag. 1124, cum hac inscriptione: Epistola synodi Romanae [Col. 0408D] ad clericos et monachos Orientales; epistola denique ejusdem pontificis ad Vetranionem episcopum, ibidem, pag. 1092. In hac itaque synodo Petrus Fullo, qui tyrannico more Antiochensem Ecclesiam occupabat, anathemate perculsus est, et Acacius Constantinopolitanus episcopus, cum Petro Mongo Alexandrinae Ecclesiae invasore, iterata excommunicatione damnatus. Linea 21.— Et post transitum ejus, etc. Cum imperator Zeno, anno 482, Henoticum, seu unitivum edictum, vel suadente, vel dictante Acacio emisisset, et ad Aegyptiacae dioeceseos antistites, monachos, plebemque Christianam direxisset animo conciliandae pacis, et procurandae Ecclesiarum unitatis, illud maxime displicuit, tum Simplicio, tum Felici ejus successori, qui parum religiosum principem ad officium revocare, et ad fidei tuitionem accendere gravissimis litteris conatus est. Sed nec ipse, nec Ecclesia edictum illud diserte damnavit, tum ne Zenonis [Col. 0409A] animum exacerbaret, et graviora inde schismata et mala orirentur, quorum difficilior esset sanatio: tum quia Zeno synodum Chalcedonensem diserte non damnavit, nec haeresim ullam astruxit Henotico suo, imo damnavit Eutychianum dogma, et aliunde privatis litteris ad Romanos pontifices, et nominatim ad Felicem III datis, quarum fragmentum refert Evagrius lib. III, cap. 20. Chalcedonensem synodum professus est: «Pro certo habere debes, inquit Zeno apud Evagrium, et pietatem nostram, et supra memoratum sanctissimum Petrum et universas sacrosanctas Ecclesias, sanctissimum Chalcedonense concilium amplecti atque venerari, quod cum fide Nicaeni concilii prorsus consentit.» Qua ex epistola, et ex ipsius Henotici verbis Natalis Alexander saeculo V dissert. 18, illud nullam haeresim continere ostendit. In eo Zeno non aliud symbolum admittendum decernit, quam Nicaenum: approbat 12 sancti Cyrilli capitula. Nestorium et [Col. 0409B] Eutychem damnat anathemate. Illud tamen Ecclesia merito rejecit, non solum quia laici principes decernere de fide non possunt; sed etiam quia Zeno in eo definitionem synodi Chalcedonensis, et epistolam S. Leonis ad Flavianum, summo totius synodi consensu receptam, et voces ex duabus, et in duabus naturis, quibus Eutychianam haeresim jugularunt, silentio premendo, sua oeconomia condescendit haereticis, qui illas exsecrabantur. Unde Zenonis nomen post mortem ex sacris diptychis expunctum, quando pax inita est inter Orientalem Ecclesiam et Romanam sub Hormisdae pontificatu. Cum S. Felix papa annos 8, menses 11, dies 18 sedisset, ut habent Anastasius Ms. Colbertinus, varii catalogi, Regino, Martinus Polonus, Luitprandus et Hermannus Contractus, ad coelestem patriam transiit die vigesima quarta mensis Februarii anni quadringentesimi nonagesimi secundi. Eum post obitum Tarsillae virgini pronepti suae, Gordiani patris sancti Gregorii Magni sorori conspicuum, eam ad regnum [Col. 0409C] coeleste vocasse narrat ipsemet Gregorius homilia 38 in Evangel. et lib. IV Dialog., cap. 16.
[Col. 0409C] Linea 4.— Sub hujus episcopatu, etc. Gesta Felicis in causa Acacii Constantinopolitani collegit ex ejusdem epistolis, ut videtur, Bibliothecarius hac in sectione. Collegit ac evidentius digessit D. archiepiscopus Caesariensis Somier lib. VI, cap. 6 et 7 Historiae dogmaticae S. sedis per ea quae sequuntur. Ex cap. 6. Statim ac Felix III Ecclesiae thronum conscendit, cura illius prima impensa fuit in administranda justitia Joannis Alexandrini petitionibus et querelis contra Acacium Constantinopolitanum apostolicae sedi porrectis. «Cum enim libelli a Joanne Felici porrecti essent adversus Acacium, ut qui illicite Petro (Moggo) communicaret, et alia quaedam gereret contra sacrorum canonum leges, Felix Vitalem ac Misenum episcopos ad Zenonem [Col. 0409D] misit.» Evagrius (lib. III, cap. 18) epistolas addidit ad eumdem imperatorem, nec non ad Acacium. In datis ad Zenonem ita praefatur. «Apostoli Petri veneranda confessio materne instat vocibus, et suorum praecipue filiorum compellare non desinens confidentiam tuae pietatis, exclamat: Christiane princeps, cur me a curriculo charitatis, quo Ecclesia universalis astringitur, permittis incidi? cur in me rumpis totius orbis assensum? Quaeso te, fili piissime, ut tunica Domini desuper contexta per totum, quia in unum corpus Spiritu sancto ubique regente individuam fore Christi fuguravit Ecclesiam, nulla patiaris sorte violari, neve cujus inter ipsos, qui crucifixerunt Salvatorem, mansit integritas, tuis videatur esse temporibus divisa. «Nonne mea fides est, quam solam esse unam, et nulla adversitate superandam Dominus ipse monstravit, qui Ecclesiae suae in mea confessione fundatae portas inferi nunquam esse praevalituras promisit? [Col. 0410A] Haec rogo, quae dicta Deus esse voluit per dictae sedi antistitem, vel per mei ordinis parvitatem, qui tuae securitatis intuitu hujusmodi ideo promenda judicavit, ut non tam ejus qualemcunque vicarium, sed praesentis apostoli velut auctoritate commonitus altius vias et divinae reverentiae, et humanae conditionis aspiciens (quod absit) non ingratus existere videaris collocatae felicitatis auctori . . . Respice ad decessores tuos augustae memoriae, Marcianum scilicet et Leonem, et tantorum principum fidem legitimus eorum successor amplecti debes illorum in religione consensum, quorum debes memoriae reverentiam. Palatii tui facito scripta recenseri, et scripta illa diligenter investigari, quae ad apicem summae regrediens potestatis, ad decessorem meum pietas tua pro communi gratulatione direxit,» etc. Felicis papae III epistola secunda. In litteris pariter ad Acacium scriptis tum zelum fidei curandae in universa Ecclesia sibi demandatum, [Col. 0410B] utpote Petri successori, profitetur; tum ab eo rationem exigit, cur de statu fidei et in Alexandrina et Orientali Ecclesia turbatae sibi non renuntiaret, juxta decessorum suorum monita. «Cujusnam rei causa intersit indica nobis, quod dilectio tua non modo tantis opportunitatibus indesinenter exortis, verum etiam saepe numero a decessoribus meis litteris invitata, velut obstinato silentio, nunquam super hanc partem aut consulere quidquam voluerit, aut referre . . . » Deinde serio monet, ne suspicionem de se datam, periculi in quo versatur, pertinacia confirmet. «Quapropter instantius qui te diligimus sincero charitatis intuitu, crebro repetitis hortationibus incitamus, ut ipse vicissim post haec ea devies, quae te ab omni domo Christi ostendunt esse disjunctum.» Praeter hasce litteras, duos etiam actus transmisit perferendos separatim, unum quidem ad Zenonem Augustum, alterum vero ad Acacium. Evagrius, lib III, cap. 18, videtur utriusque meminisse, et articulorum in iis expressorum. «In priori quidem poscens [Col. 0410C] ut synodus Chalcedonensis firmaretur, et Petrus (Moggus) tanquam haereticus expelleretur, atque Acacius Romam mitteretur, rationem redditurus eorum quae Joannes (Alexandrinus) ei objiciebat.» In secundo autem actu, ad Acacium directo, ita perscripsit. «Episcopali diligentia commonente debuerat dilectio tua morem secuta, quid responsio sanctae memoriae praedecessoris mei per virum devotum Uranium subdiaconum apud clementissimum principem, quid apud te quoque litterae ipsius in causa Alexandrinae Ecclesiae perfecerint, indicare, et curam, cujus te non immerito voluit esse participem, cuncto studio prosperorum significatione moliri ut catholica fides apud Chalcedonensem synodum roborata, et iterum firmata responsis omnium, qui in eadem resederant, Domini sacerdotum, quam inopinato rursus haereticorum pravitas inquietat, communi opere inimicis propriis subjacere non permitteretur oppressa. Quod cum diu omittitur, superveniens coepiscopus [Col. 0410D] noster Joannes, fugatus ab haereticis pervasoribus sedis Alexandrinae, libellum nobis, quem sanctae memoriae decessori meo paraverat porrigendum, quantum ex subjectis agnosces, ingessit. Quem morem majoris sui beatae memoriae Athanasii exemplo, et priorum nostrorum, non potuimus refutare. Et ideo lectis subditis, frater charissime, ad haec quae praeposita esse cognoscis apud B. Petrum apostolum, cui preces in nobis oblatas pervides, et quem ligandi atque solvendi potestatem a Domino sumpsisse non potes diffiteri, et in conventu fratrum et coepiscoporum nostrorum respondere festina: ut in alterutram partem quod justitia paraverit ordinantes, amotis scandalis Ecclesiarum, quas scindi videmus, reparata concordia, et servata integritate fidei, puris mentibus acceptissimas faciamus placationis hostias, quas pro omni populo Christiano, et salute gloriosissimi imperatoris offerimus. Ad quam rem de collegio nostro fratres, et coepiscopos Vitalem [Col. 0411A] et Misenum, cum quibus illum a latere nostro fidelissimum nostrum Felicem defensorem S. Ecclesiae Romanae ordinatione direximus. Quibus moram fieri non oportet; ne ad indignationem Domini provocandam, quae corrigenda sunt procrastinationibus convalescant.» Providentem Felicis curam elusit legatorum dedecus et socordia. In primo ipsorum adventu Zenonis jussu carceri mancipantur, ubi blandimentis, praemiisque tentati ut flecterentur, minis vero, atque terrore incusso ne Felicis mandata exsequerentur, decepti quoque sunt perjuriis Acacii «quibus ei cum imperatore promisit integram praesulis apostolici causam de omnibus esse servandam Romanae sedis antistiti:» ita ut Petri (Moggi) communione pollutam legationem, ut Gelasius papa in epistola ad Dard. memorat, consentiente Evagrio lib. III, c. 20, et Brev. Hist. Eutych. redire perfecerit. Felix de legatorum praevaricatione certior redditus in eorumdem reditu concilium indixit apud [Col. 0411B] S. Petrum, in quo juris ordine servato beatissimus papa Vitalem et Misenum (legatos) ab officio et communione suspendit, Acaciumque damnavit. (Brevi. Hist. Eutych. in fine.) Damnationis sententiam ad Acacium transmisit per Tutum Romanae Ecclesiae defensorem. Quin etiam in mandatis dedit, ut edicto publice affixo hujusmodi judicium publicaretur. «Acacius, qui secundo a nobis admonitus statutorum salubrium non destitit esse contemptor, meque in iis credidit carcerizandum: hunc Deus coelitus probata sententia de sacerdotio fecit extorrem. Ergo si quisquis episcopus, clericus, monachus, laicus, post hanc denuntiationem eidem communicaverit, anathema sit Spiritu sancto exsequente.» Complures alias de hujusmodi negotio litteras Felix perscripsit, praesertim ad Zenonem Augustum, ad clerum, et plebem Constantinopolitanam, et ad monachos ejusdem urbis, et Bithyniae, quarum praecipua [Col. 0411C] capita hic delibanda proponimus. In epistola ad Zenonem ait: «Contra divinam reverentiam probabitur B. apostoli Petri directa legatio tanquam in captivitate reducta teneretur, et chartis, quas bajulat, violenter ablatis, ad communicandum haereticis, hoc est apocrisiariis Alexandrini Petri, adversum quem ierat, de custodia sit producta . . . . . cum apud barbaras etiam nationes, atque ipsius deitatis ignaras, pro exsequendis negotiis vel humanis, jure gentium legationis cujuslibet habeatur sacrosancta libertas: quanto magis ab imperatore Romano, et Christiano principe, in rebus praesertim divinis oportuerit intemeratam servari.» «In vestro relinquo deliberationis arbitrio utrum B. apostoli Petri, an Alexandrini Petri cuiquam sit eligenda communio . . . Puto autem quod pietas tua, quae etiam suis mavult vinci legibus, quam reniti, coelestibus debeat parere decretis: atque ita humanarum sibi rerum fastigium noverit esse commissum, [Col. 0411D] ut tamen ea quae divina sunt per dispensatores divinitus attributos percipienda non ambigat . . . certum est enim hoc rebus vestris esse salutare, ut cum de causis Dei agitur, et juxta ipsius constitutum regiam voluntatem sacerdotibus Christi studeatis subdere, non praeferre; et sacrosancta per eorum praesules discere potius, quam docere: Ecclesiae formam sequi, non huic humanitus sequenda jura praefigere, neque ejus sanctionibus velle dominari, cui Deus voluit clementiam tuam piae devotionis colla submittere, ne dum mensura coelestis dispensationis exceditur, eatur in contumeliam disponentis.» In litteris ad clerum et plebem Constantinopolitanam ait: «Filio autem nostro presbytero Salomoni, quem Acacius, ut placeret haereticis, suo privare putavit gradu, gradum proprium sententia vestra conservet: vel omnes qui forte a memorato propulsi, in locis suis, et in nostra communione manere pronuntiet. Quamvis autem zelum vestrae fidei noverimus, [Col. 0412A] monemus tamen, ut omnes, qui catholicae fidei volunt esse participes, ab illius se communione abstineant, ne, quod absit, simili subjaceant ultioni. Quia non est dubium nonnullos ex monasteriis vestris esse deceptos, atque ad inimicos Dei seu sponte seu necessitate transisse, observandum vobis de talibus hoc esse mandamus, ut quisquis cujuslibet loci apud vos vel sponte se dedit, vel mercede corruptus, collegii vestri sit prorsus alienus . . . illorum vero aliter causa tractanda est, quos constiterit poenis gravioribus, ut traducerentur, afflictos. Circa quos humaniores vos esse convenit, ut ad cellulas sub districtione poenitentiae revertantur, e fidelioribus lacrymis eorum quod lapsi sunt expietur: donec exclusis inimicis, et perversoribus suis, catholica purgetur Ecclesia.» Ex cap. 7. Acacius in pejora prolapsus post monita salutaria, et justas poenas inflictas, eosdem ausus in Antiochena Ecclesia exercuit, quos in Alexandrina perfecerat. Abusus enim gratia, qua apud imperatorem [Col. 0412B] pollebat, evicit, ut depositio et exsilium contra Calendionem patriarcham decerneretur, quasi majestatis reum, et falso imputatae conjurationis in principem, eique ut subrogaretur Petrus Fullo. His perceptis Felix altero concilio Romae celebrato Acacium percellit iterato anathemate, necnon Petrum Moggum, et datis ad Zenonem litteris monet et mandat: «Haec legat sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia, ut ab ipsa propter praedictas causas depositum ad communionem non suscipiat, sed per divinos apices vestrae serenitatis ab Antiochae confinio propellite.» In synodica vero epistola, quam Romanum concilium transmittit ad clerum et monachos Orientales, edita in Labbeana collect. Concil., pag. 1124, haec leguntur: «Nunc causa Antiochenae Ecclesiae apud B. Petrum apostolum collecti rursum dilectionis vestrae more, qui apud nos semper obtinuit, properavimus indicare [Col. 0412C] quoties intra Italiam propter ecclesiasticas causas, praecipue fidei colliguntur Domini sacerdotes, consuetudo retinetur, ut successor praesulem sedis apostolicae ex persona cunctorum totius Italiae sacerdotum juxta sollicitudinem sibi Ecclesiarum omnium competentem, cuncta constituat, qui caput est omnium; Domino ad B. Petrum dicente: Tu es Petrus, etc. Quam vocem sequentes 318 sancti Patres apud Nicaeam congregati, confirmationem rerum, atque auctoritatem sanctae Romanae Ecclesiae detulerunt: quam utramque usque ad aetatem nostram successiones omnes Christi gratia praestante custodiunt . . . sic autem Acacius impietatem pestiferae damnationis tetendit, ut etiam dejectus insultet, ut scissus saevire non desinat; et cum omnino extra corpus habeatur, ejus tamen membra dilaceret. Qui Calendione episcopo sancto nuper ejecto, Petrum in ejus immisit Ecclesiam. Candidus Tiburtinae civitatis episcopus Petro Alexandrinae Ecclesiae pervasori, et [Col. 0412D] Acacio quondam Ecclesiae Constantinopolitanae, necnon etiam Petro Antiocheno, ab episcopatus et Christianorum numero olim jure et merito segregatis, omnibusque sequacibus eorum sequens auctoritatem sedis apostolicae secundum nostrum juxta Ecclesiae statum catholica deliberatione prolatum, anathema dicens subscripsi. Quadraginta duo episcopi similiter subscripserunt.» Cum Acacius in schismate persistens vita migrasset, ordinatur post eum Flavitas presbyter, qui non consensit sine Romano pontifice inthronizari: sed transmisit synodicam papae Romano Felici (scribit Liberatus in Breviario cap. 18) . Litteras perferendas curavit per clericos Constantinopolitanos associatos ab legatis monasteriorum ejusdem urbis, qui constantes fuerant in communione Romanae sedis. In his autem profitebatur se juxta regulas id perficere. «Dum scilicet ad apostolicam sedem regulariter destinatur, per quam largiente Christo omnium solidatur [Col. 0413A] dignitas sacerdotum. Quod ipse dilectionis tuae litterae apostolorum summum, petramque fidei, et coelestis dispensatorem mysterii creditis sibi clavibus B. Petrum apostolum confitentur. Quod denique ut amplius esse unanimes valeamus, nobiscum dilectionem tuam orthodoxae fidei habere velle testatur assensum.» Felix vapa III, epistola 13 ad Flavit. Constantinop. Ita nempe confidebat de sincera Flavitae dispositione Felix ex destinatione legatorum, quos noverat esse orthodoxos, ratus eumdem acquiescere apostolicae sedis judicio, et juxta ejusdem pronuntiata inter excommunicatos habere Acacium et Moggum, quorum proinde nomina expunxisset e sacris diptychis. Verum ex interrogationibus legatorum cum documenta hujusmodi consensus non eliceret, differri voluit eorumdem admissionem ad communionem optatam, ut in iisdem litteris ita commemorat. «Quae cum non mediocria videantur indicia, quibus de tua mente nobis procedere votiva credamus, ad testimonium [Col. 0413B] majus accessit, ut filii nostri religiosi monachi, rectae fidei confessione pollentes pariter huc venirent. Quibus utique visis aestimamus non aliter destinatos, nisi nominibus damnatorum, a quorum isti communione distabant, de Constantinopolitana Ecclesia jam repulsis. Itaque nihil superesse perspeximus, nisi ut hi, qui dilectionis tuae synodica bajulabant, communionis apostolicae participatione fruerentur. Sed dum cum ipsis sollicitius ageretur, ut (si mallent B. Petri apostoli communionem fideli corde suscipere) responderent vel se, vel dilectionem tuam ab Alexandrini Petri, Acaciique deinceps recitatione futuram modis omnibus alienam: illi nihil sibi tale mandatum fuisse perhibentes, oblatae salubriter gratiae nostrae consentire noluerunt. Qua eorum mutatione permoti, cum litterae venientes, vel ipsa rerum dispositio aliud promittere videretur, et relatio praedictorum longe aliter quam sperabatur offerret communionem quidem nostram contristati distulimus: [Col. 0413C] quam remotis dubietatibus optabamus plenam catholicae fidei, et hoc quod circa orthodoxam fidem consensum nobiscum se habere promisit, arbitramur esse venturam. Alioquin nihil nobis poterit imputari, si complectentibus foedera charitatis B. apostoli Petri consortio Alexandrini Petri societas praeferatur. Eadem ferme sententia ad Zenonem Augustum rescripsit, profitentem in litteris ad Felicem datis fidei puritatem, et Ecclesiae concordiam suorum esse votorum summam, et postulantem pro confirmatione episcopi Constantinopolitani a Romanae sedis antistite, cum optet inde fulciri, unde Christo cupiente [Col. 0414A] profluit cunctorum gratia plena pontificum (epistola 12 Felicis III ad Zen. imp.). Denique ad Thalassium archimandritam monasterii Constantinopolitani ita Felix pronuntiat: «Post factas litteras, quas per filios nostros religiosi propositi viros dilectioni tuae misimus contradendas, ne quid minus pro catholicae fidei custodia diligentior cura prospiceret, charitatem tuam duximus admonendam, ut etiamsi praestante Deo nostro nomina damnatorum, id est Alexandrini Petri, et infelicis Acacii fuerint de Ecclesia recitatione sublata, ut similes perditionis eorum sacerdotii non permittantur praesumere dignitatem, non prius tua dilectio, vel congregatio quam gubernas Constantinopolitanae Ecclesiae, vel quicunque ejus futurus est pontifex, excommunicandum esse decernat, quam ad notitiam sedis apostolicae cuncta referantur; vel ipsius litteris qui creatus fuerit episcopus, vel tuae dilectionis alloquiis. Quia sicut per professionem catholicam sedis apostolicae formam secutus es, ut te a damnatorum [Col. 0414B] communione suspenderes: ita et B. Petri debebis sequi exemplum, ut quando ejus auctoritate relata fuerit communio, tunc etiam tuum noveris miscendum esse consortium. Nec quisquam dilectioni tuae omnino persuadeat jam nostram communionem illis partibus fuisse commissam; cum videas res adhuc in dubio constitutas, et apud nos de creato illic pontifice omnia haberi prorsus incerta. Neque cum eo posset sociari communio, cujus adhuc a nobis nec honor probatur, esse susceptus, nec fides atque imitatio comprobata. Exspectet ergo dilectio tua sedis apostolicae jussionem: et sic Ecclesiae Constantinopolitanae sacra se communione conjungat, si in participatione B. Petri et catholicae veritatis desiderat permanere.» (Epist. 14 Felicis pap. III ad Thalass. archimandr.) Post haec adeo evidentia testimonia, potestne affirmari (uti audent nonnulli Neoterici) aliquem, licet a Romanae Ecclesiae communione rescissum, adhuc [Col. 0414C] permanere in communione corporis Ecclesiae catholicae? Qui haec proferre non verentur, vellent procul dubio ex catholica Ecclesia, quae est regnum, et familia, et corpus mysticum Christi Jesu, efformare regnum absque capite, familiam absque patre, corpus absque anima. Flavitas electioni suae non fuit superstes nisi paucis diebus supra menses tres. Euphemianus ei datus successor cum Felicis litteras accepisset, Petri quidem Moggi nomen erasit e sacris diptychis; Acacium tamen inde amovere noluit. Evag. lib. III, cap. 23.
73 Felix tertius, natione Romanus, ex patre Felice presbytero, de titulo Fasciolae, sedit annos octo, menses undecim, dies viginti tres [Col. 0385] B, ann 9, minus d. 12, a coss Anicii ad Anastasium Aug et Ruffinum coss.— B, id negat. Hic fuit temporibus Odoacris regis usque ad tempora Theodorici. Hic fecit basilicam sancti Agapiti juxta basilicam sancti Laurentii martyris. Sub hujus episcopatu iterum venit relatio de Graecia Petrum Alexandrinum revocatum ab Acacio episcopo Constantinopolitano [Col. 0385] Vide Baron ad annum 483. . Tunc venerabilis Felix archiepiscopus sedis apostolicae urbis Romae mittens defensorem cum concilio sedis suae, facto concilio, damnavit Acacium Constantinopolitanum, et Petrum Alexandrinum. Post annos tres iterum venit relatio ab imperatore Zenone, ut poenitens rediret Acacius. Tunc papa Felix misit duos episcopos Mesenum [Col. 0385] C, Misenum. , et Vitalem, ut si invenirent complicem Petri Acacium, damnarent eos. Qui dum introissent in civitatem Heracleam, corrupti sunt pecunia, data suprascriptis episcopis, et non fecerunt secundum praeceptum sedis apostolicae. Venientibus vero Romam ad sedem apostolicam, eodem tempore venerabilis Felix papa fecit synodum, et operata est discussio, et invenit indicium ambos episcopos [Col. 0385] * Facta discussione invenit ambos episcopos reos. , id est Mesenum et Vitalem, reos et corruptos pecunia [Col. 0385] Vide Baron. ad annum 484. , et ejecit Mesenum, et Vitalem episcopos a communione. Tunc Mesenus episcopus non se tacuit corruptum pecunia. Hoc factum est tempore Odoacri regis. Hic fecit ordinationes duas in urbe Roma per mensem Decembrem, presbyteros viginti octo, diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero triginta et unum. Hic sepultus est in basilica beati Pauli apostoli, et cessavit episcopatus dies quinque. Et post transitum ejus factum est a presbyteris, et diaconibus constitutum de omni Ecclesia, ut nullus aliquando in ea causa praesumeret se festinum ostendere de ea re, quae aliquando ad requisitionem pervenire debet.
[Col. 0415A] Apud Fabrottum ex cod. Freheri. Num 74, lin 2, dies 18; lin 6, AB, sub gesta synodica Mesenum episcopum cum fletu, etc., qui peccaverat in causa Achatii et Petri; lin 9, B, periculo famis; lin 11, B, Acatio, Constantinopoli; lin seq., Alexandr episcopus catholicus, etc., quem beatus Gelasius suscepit cum gloria, cui etiam et sedem secundam praebuit; lin ead, B, ipsis temporibus fecit synodum, et misit per tractum Orientis, et iterum misit, et damnavit in perpetuum Achatium et Petrum, si non poenitentes sub satisfactione libelli postularent poenitentiam; lin 23, B, Hic fecit quinque libros adversus Nestorium et Eutychen, fecit et hymnos in modum B. Ambrosii. Item 2 lib. adversus Arium. Fecit et Sacramentorum praefationes et rationes cauto sermone, et epistol fidei de limato sermone; lin 26, A, d. 7, B, 18. Num 74, lin 2, dies 17; lin 3, Aug Hujus temporibus [Col. 1415B] inventi s. M. in urbe R., quos in exsilio deportari jussit ( M, praecepit) et eorum codices ante fores. lin 6, hic sub gesta synodica; lin 7, purgatus est et receptus; lin 10, relatio de Ecclesia Graeciae, eo quod multa mala fierent, et homicidia a P.; lin 11, eo tempore f. i. Al. episcopus catholicus venit R. ad sedem apost, quem beatus Gelasius benigne suscepit. Iterum misit praefatus papa, et damnavit in aeternum ( M, in perpetuum) Ac. et P.; lin 14, si non poenit. exspectabat enim sedes apostolica satisfactionem eorum; lin 16, mil vicesimo ab Urbe. Dedicavit autem et basilicam SS. Nic et Eleuth via Lavic in territorio ab Urbe villa pertusa, et al. b.; lin 18, in fundo Cr. m. ab Urbe vicesimo. Hujus episcopatus tempore crevit clerus; lin 20, clerus. Hic fecit tractatus et hymnos s. B. Ambros episc et lib V advers E. et N. qui h. bibliothecae eccl arch rec ten. Item fecit duos libros adversus Arium. Fecit autem et Sacramentorum praefationes, et orationes cauto sermone, et epistolas fidei delimato sermone [Col. 0416A] multas. Hic fecit ordinat 2 in urbe R. per mens Jan et Dec; lin 22, loca 67; lin 23, Decemb et cessavit episcop dies 7. Num. 74, lin. 2, dies 18. lin 3, Aug. Huj. t. inv. sunt M. lin. 6, sub gesta synodica. lin. 14, sedes apostolica. lin. 17, deest Roma. lin. 19, ab urbe vices. lin. ult., dies 7. Num. 74, lin. 2, Flor. et Cass., dies XVIII. Florent. om. Hujus temporibus . . . Gargano. lin. 6, Flor., Hic suggesti synodi sub gesta synodo cum fletu sub satisfactione libellum purgatum Mesenum episcopum revocavit, quem Ecclesiae suae restituit, qui peccaverat in causa Acacii. lin. 8, Flor. deest cleri et lin. 9, Flor. famis. lin. 10, Flor. et Cass. addunt, Constantinopoli, ante Graecia. lin. 12, post sedem apostolicam, [Col. 0416B] Flor. add.: quem dictus beatus Gelasius suscepit cum gloria, cui etiam secundam sedem praebuit. Ipsis temporibus fecit synodum, et misit per tractum Orientis, et iterum misit, et damnavit in perpetuum Acacium, et Petrum, si non poenitens sub satisfactione libelli postularet poenitentiam . . . Hic dedicavit basilicam S. Euphemiae, etc. ita etiam Flor. 2. lin. 18, * In Villa Pertusa. Fecit autem et alim. Ita Flor. lin 13, in Flor. deest Februarii, etc. lin. 20, Quae hic habentur, per menses, etc. in Florent. codd. leguntur post haec verba: Roma vigesimo. Ita enim habent. Hic fecit duos libros adversus Nestorium, et Eutychen: fecit et hymnos in modum B. Ambrosii [ Flor. 2, item et duos libros adversus Arium]; fecit etiam et sacramentorum praefationes, et orationes cauto sermone, epistolas fidei delimato sermone multas. Sub hujus episcopatu, etc. Lin. 25, qui hodie bibliotheca dicitur et eccl.
[Col. 0417A] Lucas Holstenius in notis ad Vitam Gelasii haec habet: «De Gelasii papae studiis, et moribus exstat egregia narratio Dionysii Exigui abbatis in praefatione decretalium epistolarum ad Julianum presbyterum S. Anastasii in ms. Vaticano.»
[Col. 0417A] Linea 3.— Hujus temporibus inventa est ecclesia sancti Angeli in monte Gargano. Temporibus Gelasii inventa est crypta S. Michaelis archangelis in monte Gargano; unde et ejus memoria singulis annis celebriori festivitate colitur. Rem refert Sigebertus ad annum 488, in epocha anni lapsus, quia Gelasius non sedit ante annum 492. Linea 5.— Quorum codices ante fores basilicae S. Mariae incendio concremavit. Manichaei urbe pulsi, et eorum libri cremati ante fores basilicae S. Mariae. Idem factum a Symmacho. Anastas. in ejus Vita: «Post haec omnia B. Symmachus invenit Manichaeos [Col. 0417B] in urbe Roma, quorum omnia simulacra, vel codices ante fores basilicae Constantinianae incendio concremavit.» Ex constitutione Theodosii libri haereticorum publice comburendi, l. VI de Haeret. Libri etiam improbatae lectionis, puta magici vel his similes corrumpendi sunt, l. IV, § 1, ff. Famil. erciscund. Mathematici conversi libros publice crematos narrat Augustin. in psalm. LXI: «Ergo iste, nunc quaesitus, inventus, adductus est: portat secum codices incendendos, per quos fuerat incendendus.» Linea 23.— Hic fecit tractatus et hymnos sicut B. Ambrosius episcopus. Tractatus sunt expositiones Scripturae. August. contr. Maximin. lib. I: «Siquidem non tantum verbis me nudare conatus es a discipulatu eorum, verum etiam et tractatum tuum dedisti.» Nemesianus et alii ad Cyprian. epist. 78: «Es enim omnibus hominibus in tractatu major, in sermone facundior.» Hinc tractatus est sermo qui habetur ad populum post lectionem Evangelii inter [Col. 0417C] missae solemnia. Ambr. epist. 33: «Sequenti die, erat autem Dominica, post lectiones atque tractatum, dimissis catechumenis, symbolum aliquibus competentibus, in baptisteriis tradebant basilicae.» Inde missas agere et tractare sunt diversa. Victor. Uticens. de persec. Vand. lib. II: «Liberum arbitrium habetis in Ecclesiis vestris missas agere vel tractare.» Inde tractatores dicti expositores Scripturae. Augustin. epist. 11: «Omnes veteres tractatores qui nos in Domino praecesserunt, et qui Scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati sunt, aut manifesta.» Idem in psalm. CII: «Vocat per lectorem, vocat per tractatorem.» Idem de tempore serm. 220: «Dicit illud de ore suo tractator, aut disputator episcopus.» Idem in Joan. cap. 22: «Remotis omnibus lectionibus, et paginis, et voce lectoris, et tractatoris.» Hymni sunt carmina in laudem Dei quae canuntur in Ecclesia. Gelasius hymnos composuit exemplo Ambrosii.
[Col. 0417D] Linea 10.— Hujus temporibus. Quae hic inseruntur de Joanne Alexandrino, Mongo, et Acacio, pertinent ad gesta Simplicii, vel Felicis, et ab inscio collectore additiones tumultuariae inseruntur inter Gelasii gesta. Quod praeter adducta probant notae temporis; Gelasius eligitur pontifex anno 492. Acacius obierat anno 488; Mongus anno 490. Unde certo constat additiones sicuti perperam Gelasii gestis assutas esse, ita certius restituendas Simplicio et Felici. Pro coronide, et dictorum confirmatione audiendus Cyrillus Scytopolitanus in Vita S. Sabae, qui integram luctuose de Fullone historiam memorat, et secundum invasionem, et novum hocce editum in ipsum anathema per Felicem III, quo pondus additur ad observationes factas, et illustrandum librum [Col. 0418A] Pontificalem. Sic enim ille (apud Cotel. tom. III, pag. 264) : «Quoniam vero eorum nonnulli (loquitur de quorumdam monasteriis, ubi Fullonis haeresis invaserat) aggressi fuerunt ter sanctum hymnum seu Trisagion dicere, cum illo additamento per Petrum cognomento Gnapheum, aut Fullonem excogitato, qui crucifixus es pro nobis succensens merito divinus senex jussit, ut hunc hymnum ipsi Graeci canerent juxta antiquam catholicae Ecclesiae traditionem, non autem secundum dicti Petri innovationem; qui Petrus cum Eutyche eadem sensit, et bis tyrannico modo sedem Antiochenam invasit, atque ecclesiasticis sanctionibus expulsus est; iterumque tertio post Ili, seu Illi tyrannidem in Isauria assumptam sub imperio Zenonis, imperiali auctoritate eumdem thronum nefarie, cum anathemata adversus eum prolata soluta non fuissent, tenuit, omnem Orientem conturbavit. Denique a papa Romano Felice tam propter prava, alienaque dogmata, quam propter memoratum in Trisagio additamentum, anathemate [Col. 0418B] percussus est. Quocirca juste, ac pie pater noster solus ab illo commentam additionem repudiabat, ecclesiasticam sequebatur traditionem.» A coaevo itaque scriptore haec monumentis relicta, sicuti probant triplici anathemate condemnatum Fullonem, ita ultimo in hac synodo a Felice anathema dictum post Ili et Leontii tyrannorum obitum. Linea 23.— Hic fecit tractatus, et hymnos. Hos laudat Gregorius M. (l. III, c. 2) qui in formam accommodatiorem disposuit ex Joanne diacono in ejus Vita: «Sed et Gelasianum codicem de missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens.» Dederat pontifici occasionem Fullo, de quo refert Theodorus Lector, eum instituisse (lib. II) «ut sacrum chrisma in Ecclesia coram omni populo consecraretur, utque invocatio super aquas die festo Theophaniorum fieret sub vesperam. Item ut in omni precatione nomen Deiparae proferretur. Denique ut in singulis collectis symbolum [Col. 0418C] recitaretur.» Cum itaque potuerit Fullo quaedam inserere in hymnis, quae errori proprio patrocinari poterant, quod egerat in Trisagio, Gelasius voluit malo occurrere, et missarum solemnia ordinare. Quidquid sit de causa institutionis, Gelasiani codices ultra annum 800 erant in usu penes Ecclesias. In Chronico enim abbatiae Centulens. S. Richerii, ubi agitur de libris sacrarii sic (l. III, c. 3, apud Bacharium Spicil. tom. IV) : «De libris sacrarii, qui ministerio altaris deserviunt. Missales Gregoriani tres: missalis Gregorianus, et Gelasianus modernis temporibus ab Albino ordinatus. Missales Gelasiani decem et novem.» Vide Bonam, Rerum liturg. cap. 25, § 10.
[Col. 0418C] Linea 2.— Theodorici regis. Quantumvis Arianus esset Theodoricus, catholicos tamen gratos habebat, et non tantum de episcopis catholicis, verum etiam [Col. 0418D] de ipsa sede apostolica bene meritus fuit. Scribunt de eo Theodoretus, Nicephorus, Zonaras, Cedrenus, et alii, quod cuidam catholico sui gratia ad Arianos transeunti caput resecuerit dicens: «Si Deo fidem sinceram non servasti, quomodo mihi, qui homo sum, conscientiam sanam praestabis?» Linea 2 et 3.— Zenonis Augusti. Errat Anastasius auctor libri Pontificalis. Constat enim Marcellini Cassiodori in Chronico Evagrii, Cedreni, aliorumque scriptorum auctoritate Zenonem imperatorem sub consulatu Olybrii, anno Domini 491, qui fuit Felicis papae nonus, morbo comitiali arreptum, adeo ut videretur mortuus, viventemque adhuc sepultum fuisse, atque simulatae pietatis, et religionis mercedem, suo merito, justa Dei vindicta retulisse. Hormisda pontifex hujus nomen, jam plurimis annis defuncti, ex albo catholicorum imperatorum per Justinum imperatorem expungi curavit, ac demandavit; [Col. 0419A] non ut mortuum damnaret, sed ut declararet haereticum sine poenitentia defunctum alienum esse et indignum illo consortio communicationis catholicae, qua certis quibusdam ritibus praescriptis Ecclesia catholica cum mortuis communicare solet. (Baron. anno Dom. 491, n. 2 et seqq.) Linea 23 et 24.— Hic fecit tractatus, et libros adversus Eutychen et Nestorium. Hoc grande, et praeclarum volumen fuisse testatur Gennadius de Scriptor. eccles. cap. 14, his verbis: «Gelasius urbis Romae episcopus scripsit adversus Eutychem et Nestorium grande et praeclarum volumen, et tractatus diversarum scripturarum, et sacramentorum limato sermone,» etc. Unde patet quod libellus iste de duabus naturis contra Eutychetem et Nestorium in bibliotheca SS. Patrum exstans, sicque incipiens: Necessarium quoque fuit, etc. Gelasio Romano pontifici attribui non possit; siquidem parvum duntaxat opusculum sit, unius libri periodo terminatum. Tum quia auctor allegati opusculi Eusebii [Col. 0419B] Caesariensis scripta plurimum commendat, quae Gelasius pontifex in actis concilii Romani inter apocrypha recensuit. Tum etiam quis plurima Graecorum Patrum, Latinorum pauca, vel nulla testimonia producat; adeoque Graecus potius, quam Latinus scriptor esse videatur. Cum enim adduxisset quindecim Patres Graecos, duos tantum Latinos Ambrosium, et Damasium profert, Cypriano, Hilario, Hieronymo, Augustino, Innocentio, Leone, Prospero, similibusque aliis omissis, quos sibi notissimos Gelasius pontifex nunquam omisisset. Baronius post longam hujus rei indagationem solertissime inter omnes alios concludit, hujus libelli De duabus Naturis contra Eutychetem, et Actorum Nicaeni concilii, quae tom. II Conc. exstant, unum eumdemque esse auctorem; tum quod utrobique fateatur se utrumque opus conscripsisse; tum etiam quod Eusebium Caesariensem plurimum commendet, et a suspicione Arianismi plane eximat, ut ex utriusque [Col. 0419C] praefatione apparet.
[Col. 0419C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Anastasio et Rufo coss. (id est Christi 492) Felici successisse Gelasium testatur Victor episcopus Tunonensis, auctor ferme aequalis, in Chronico; licet Marcellinus comes in suo post biennium differat, ad consulatum scilicet Asterii et Praesidii. Verum hac in chronologia pontificia fidendum esse Tunonensi episcopo de suo patriarcha Occidentali e proximo scribenti, potius quam Marcellino laico viro et Constantinopoli agenti, cum loco, tum aetate paulo remotiori, ostendunt ea quae de Felicis epocha supra protulimus testimonia codicum et catalogorum. Quin etiam res ipsae ostendunt in litteris Gelasii expositae. Octava ipsius epistola ad Anastasium imperatorem scribitur, nondum professum se Eutychianum [Col. 0419D] haereticum, et Acephalorum sectae antesignanum (uti nempe observat in notis Binius ante annum 494). In hac epistola se purgat Gelasius, quod ad eumdem principem non dederit litteras per legatos Theodori regis, illuc profectos, et in Urbem reversos circa finem anni 493. Quare cum legati discederent, Romanae Ecclesiae regimen jam tenebat. Septima vero epistola, quae data est a Gelasio Kal. Novembris Albino consule, hoc est eodem anno 493, ad omnes episcopos per Picenum, manifeste probat, ante consulatum Asterii ejusdem pontificatus exordia esse ponenda, nempe cum Victore Tunonensi anno 492, quo cum decesserit S. Felix III die 24 Februarii, qua colitur, et vacaverit sedes juxta Bibliothecarium dies quinque; consequitur, Kalendis Martii, quae eodem anno incidunt in diem Dominicam, ordinatum fuisse episcopum Romanum Gelasium. Huic tribuitur sedes annorum quatuor, mensium octo, dierum decem et novem, in aliquot exemplaribus Anastasii, in catalogo Cavensi, in uno ex Colbertinis, licet alii [Col. 0420A] diem adimant huic summae, alii dierum decadem; unde colligitur e vita migratio referenda ad diem 19 Novembris. Ita signatum a Beda et Usuardo. Biduo post, nempe XI Kal. Decembris, depositum fuisse in basilica S. Petri scribit Anastasius: quam etiam diem ejus memoria obtinet in vetustissimo canonicorum Lucensium Martyrologio Hieronymiano per Florentinium edito pag. 1053. Kal. Decembris Gelasii papae, uti nunc in Baroni Martyrologio Romano. Patriarchales basilicae urbis Romae, ob incursum festi Praesentationis Deiparae eodem die 21 Novembris, S. Gelasii papae memoriam recolunt die 26, quae octava est migrationis ejusdem ad Dominum. Linea 9.— Hic fecit constitutum de omni Ecclesia. Inter constituta Gelasii, quae universam Ecclesiam respiciunt, eminet illud a tot scriptoribus celebratum, [Col. 0420B] de canone scilicet librorum sacrae Scripturae, quem in synodo Romana cum septuaginta episcopis ex decessorum traditione confirmavit. Confirmavit, inquam, non procudit primus. Nam ad Clementis primi sectionem, in notis historicis ostendimus, ab ipso nascentis Ecclesiae primordio censum divinarum Scripturarum ita fuisse concreditum huic sanctae Romanae Ecclesiae caeterarum matri ac magistrae, ex quo fuerat Petri sedes effecta, ut hinc auctoramentum, ac veluti signaculum expeteretur verbi Dei in utroque Testamento perscripti: quemadmodum ex beato Augustino demonstravimus in libro contra epistolam Manichaei capitibus 4 et 5 relatis. Canonem igitur Scripturarum divinarum a Petri successoribus constanter curatum exemplo Clementis, et verae lectioni restitutum jubente Damaso per Hieronymum, quod Gelasius iterato recensuerit nemo miretur: hujus enim temporibus (ut in hoc num. meminit Bibliothecarius vers. 4) inventi sunt Manichaei in urbe Roma. Manichaeorum vero haeresis Veteris [Col. 0420C] Testamenti complures libros rejiciebat, praesertim prophetas, uti ex Patribus liquet, praecipue vero ex Augustino, olim eorumdem sectario, sed post conversionem profligatore. Opponenda igitur erat impiae blasphemiae negantium Scripturas tradita Ecclesiae veritas, et clavis scientiae ad easdem promendas et interpretandas. Promere autem Scripturarum canonem tam erat paratum Ecclesiae Romanae, quam sua pandere sanctuaria, martyrum cryptas, titulorum, et basilicarum parietes, absides, ornamenta: in quibus omnibus universi libri Veteris ac Novi Testamenti, non secus ac in bibliothecis, et in archivis agnoscendi fidelibus proponuntur; imo patentius in sacris aedibus, quam scriniis, et bibliothecis manifestantur: cum et illi qui nesciunt litteras, et idcirco a scriniis et bibliothecis edoceri minime possunt, conspectu historiarum atque imaginum, e sacris litteris desumptarum ad ornanda fidelium sepulcra, et martyrum cryptas flagrante [Col. 0420D] aestu persecutionum, post redditam vero Ecclesiae pacem ad ipsos quoque titulos et basilicas decorandas, constituant canonem Scripturarum divinitus inspiratarum ante oculos spectatorum. Locus a me requirit ut indicem brevissime selectum quippiam e singulis utriusque Testamenti libris, et dedicatum vel in sanctorum martyrum coemeteriis, vel in sacris aedibus primorum titulorum ac basilicarum ab ipsa aetate apostolica ante pontificatum Gelasii: ita ut cupienti tradere canonem sacrorum bibliorum satis sit intendere digitum in haec pretiosa monumenta quinque priorum saeculorum aerae Christianae, quae Romana Ecclesia praeservat. Unica Liberii basilica in Xysti Tertii musivis, uti ante vidimus in dissertatione altera ad notas adjecta, ostendit seriem gestorum, tum in Pentateucho Moysi, tum in libris Josue ac Judicum enarratorum. Unus sarcophagus Junii Bassi, signatus consulatu Eusebii et Hypatii, nempe anno [Col. 0421A] aerae Christianae 359 in basilicae Vaticanae cryptis constitutus ante confessionem sanctorum apostolorum, ostendit nobis ex Genesi lapsum primorum parentum, et Abrahami sacrificium; ex Jobo, ex Daniele, aliisque divinae Scripturae libris selecta documenta. In basilica S. Pauli via Ostiensi, a S. Leone Magno musivis, picturis, et historiis decorata, explicantur oracula sacrorum bibliorum a Genesi ad Apocalypsim. Prophetae enumerantur in supremo parietum fastigio eorumque nomina Osee, etc., pedalibus litteris sub ipsorum imaginibus exprimuntur. Quare et in valvis aeneis saeculo undecimo pro eadem basilica constructis tam majores quos vocant, quam minores recensentur; uti constat ex litteris superstitibus complurium ex utroque numero ibidem adhuc spectandis, nempe ΒΑΡΟΥΧ , Baruch, qui adjungitur Jeremiae; ΙΕΖΕΧΙΗΛ Jezechiel: ΔΑΝΙΗΛ Daniel; ΙΩΗΛ Joel; ΑΒΔΙΑΣ Abdias; ΙΩΝΑ‚ Jonas; ΝΑΥΜ Naum; ΑΒΒΑΚΟΥΜ Abbacum (ubi advertendum est nomen Habacuc scriptum esse uti in exemplaribus Graecis [Col. 0421B] Αββακούμ Abbacum;) ΣΟΦΟΝΙΑ‚ Sophonias; ΖΑΧΑΠΙΑ‚ Zacharias. Reliquorum imagines ac nomina exciderunt. Inde autem mos propagatus et retentus per sequentes aetates eorumdem prophetarum imagines, nomina, aliquando etiam sententias depingendi, et insculpendi, tum in Basilicarum portis, tum in titulorum, diaconiarum et baptisteriorum absidibus, ac parietibus, vasis et ornamentis. In aeneis valvis basilicae ejusdem Paulinae Constantinopoli elaboratis undecimo saeculo aerae Christianae, quas edidit saepe laudatus praesul Joan. Ciampinus vet. Monim. tom. I, cap. 4, alii quoque prophetae incisi sunt, quorum gesta in libris Regum et Paralipomenon recensentur, nempe Elias num. 35 et Elisaeus num. 44; aliorum vero etiam oracula in voluminibus exprimuntur: ut in volumine Prophetae David num. 33. Versiculus ex Psalmo XLIV: Audi, Filia, et vide et inclina aurem [Col. 0422A] tuam; in pugillari Jeremiae vers. 36: Hic Deus noster, et non imputabitur alius ex cap. 3. Baruch; in volumine Habacuc (cujus nomen legitur Graecis litteris incisum ΑΒΒΑΚΟΥΜ ) insculptus est versiculus 3 capitis 3: Deus a Libano veniet, et sanctus de monte; in manibus Isaiae versic. 14 capitis septimi: Ecce virgo, etc. Praefert Sophonias exspectationem resurrectionis ex commate 8, cap. 3; Jonas spem coelestis auxilii ex versiculo 3 cap. 2, et hujusmodi methodus observatur in caeteris. In diaconia omnium principe S. Mariae in via lata, ubi vetus traditio est Paulum apostolum cum Luca evangelista catechesim habuisse, et Lucam scripsisse Acta apostolorum, conspiciuntur prophetarum imagines cum suis picturis antiquissimis coloratae; quemadmodum et in hypogeo sub presbyterio diaconiae S. Nicolai in carcere Tulliano. Alias complures coemeteriorum picturas praetermitto, videndas apud Aringhium in Roma subterranea, unde integer Scripturarum sacrarum [Col. 0422B] canon colligi potest, ab ipsis martyribus et confessoribus Christi, necnon a decessoribus Gelasii adornatus. Nec minori studio proximae post saeculum Gelasii aetates in Romanis titulis sacram haereditatem divinarum litterarum per suos presbyteros diligenter curarunt. Unus sit instar omnium titulus sancti Clementis: cujus aram principem dum haec scribimus cum instauraret magnificentius eminent. ac reverend. D. Annibal card. Albanus S. R. E. camerarius relegens magni patrui sui Clementis XI vestigia in eadem aede sacra excolenda, marmor illud omni auro atque argento pretiosius invenit, antiquitus conversum in frontem altaris: in quo legitur studium Gregorii ejusdem tituli presbyteri cardinalis sub sancto pontifice Zacharia, utriusque Testamenti libris intra bibliothecam, aut sacrarium sui tituli dedicandis, hac epigraphe comprobatum: ISRAELITICVS DO OFFEREBAT POPVLVS RVRI ALIVS QVIDEM AVRVM ALIVS NAMQVE ARGENTVM QVIDAM COQVE AES QVIDAM VERO PILOS CAPRARVM INFELIX AVTEM EGO GREGORIVS PRIMVS PBR ALMAE SEDIS APOSTOLICAE HVIVSQVE TITVLI GERENS CVRAM AC BEATI SVPREMVS CLIENS CLEMENTIS OFFERO DE TVIS HAEC TIBI XRE THESAVRIS TEMPORIBVS SCISS ZACCHARIAE PRAESVLIS SVMMI PER MARTYREM ET SCM PARVA MVNVSCVLA TVVM CLEMENTEM CVIVS MERITIS MEREAR DELICTIS CARERE ATQVE AD BEATAM AETERNAM INGREDI VITAM AISTI QVANTVM HABES REGNVM VALET CAELORVM SVSCIPE HOS DNE VELVT MINVTA VIDVAE QVAESO VETERIS NOVIQVE TESTAMENTORVM DENIQVE LIBROS OCTATEVCHVM REGVM PSALTERIVM AC PROPHETARVM SALOMONEM ESDRAM STORIARVM ILLICO PLENOS REQUIRE SYLLABARVM LECTOR SEQVENTIAM HARUM. [Col. 0421C] Postremus versus hujusce inscriptionis indicat, aliam tabulam marmoream a Gregorio presbytero non longe ab hac priori dissitam fuisse collocatam, in qua incidi curaverat versus qui consequebantur. Vix enim aliter possumus interpretari postrema illa verba, quae minutiori charactere insculpta sunt in calce illius tabulae, ubi lector jubetur inquirere consecutionem sententiae praecedentis: Lector, require sequentiam harum syllabarum. Dolendum est fuisse deperditam consequentem illam partem donationis, ubi Gregorius enumerasse credendus est post libros Veteris Testamenti, omnes qui pertinent ad Novum, adeoque integrum canonem sacrae Scripturae; si utriusque Testamenti completum exemplar titulo suo largitus est, ut in propenultimo versu significat; vel alia donaria cum superius enumeratis libris oblata. Jure optimo eminentissimus cardinalis Albanus hujusmodi lapide inde remoto exposuit oculis omnium epigraphen Gregorii, a structoribus rudioris [Col. 0421D] aetatis imprudenter occultatam, conversis contra altaris centrum litteris, et obversa spectatoribus marmoris [Col. 0422C] superficie non inscripta. Ipse pretiosi hujus monumenti aequissimus aestimator in illustrem locum medianae navis ejusdem tituli transtulit lapidem, et ornatum magnifico limbo et coronide lectissimis e marmoribus eleganter compacta nobis ac posteris luculenter spectandum proposuit. Illustr. ac rev. praesul Justus Fontaninus archiepiscopus Ancyranus triduo post repertum lapidem retulit inter addenda ad suum eruditissimum commentarium Disci Christiani eamdem inscriptionem: quam lucubratione doctissima pari celeritate adornavit adm. rev. Pater de Vitriaco dum T. Flavii Clementis Christi martyris et viri consularis tumulum illustraret. Post uberem tantorum virorum messem superest nobis spicilegium non negligendum, quod colligamus ex enumeratione sacrorum codicum in hac epigraphe enuntiatorum; licet id plenius praestiterimus in epistola ad eminent. ac rev. card. Albanum ejusdem titularem. Exprimitur ibi series librorum Veteris Testamenti [Col. 0422D] Hebraico canoni respondens, dum enumerat primo Octateuchum, deinde libros Regum, tertio Psalterium, [Col. 0423A] quarto Prophetas, postmodum Salomonem, tum Esdram, denique libros Historiarum. Venerabilis memoriae cardinalis Thomasius non minus pietatis quam eruditionis ecclesiasticae merito Romanae Ecclesiae adhibendus ad pretiosa sua monumenta decoranda, ex Cassiodori libro divinarum Institutionum docet, ad quintum saeculum (nempe Gelasianum de quo nunc agimus) esse hunc Ecclesiae Christianae morem potissime referendum, qui pertinet ad sacrorum Bibliorum editionem juxta Interpretes septuaginta, et S. Hieronymi veteris titulos. Ita vero orditur ab Octateucho card. Thomasius, non secus ac iste Gregorius S. Clementis presbyter in sua epigraphe. «De Octateuchi, inquit, id est octo voluminum Geneseos, Exodi, Levitici, Numerorum, Deuteronomii, Josue, Judicum, atque Ruth titulis ita scribit Cassiodorus lib. de Inst. div. Lit. cap. I: «Ut textus memorati Octateuchi quodam nobis compendio panderetur, in principio librorum de universa serie lectionis [Col. 0423B] titulos ei credidimus imprimendos, a majoribus nostris ordine currente descriptos,» etc. Tum sequitur: «De titulis librorum Regum et Paralipomenon ita loquitur idem Cassiodorus, ut Regum quidem veteres habuisse titulos videantur, dum libris Paralipomenon novos se addidisse dicat,» etc. Tertium codicem Prophetarum, quartum Psalterii recenset Cassiodorus. Gregorius vero noster, eadem divisione in titulis codicum retenta, praefert in serie Psalterium Prophetis, juxta ordinem scilicet temporis, quem servat Graeca editio Septuaginta in vetustissimo codice Vaticano Sixtinae editionis, licet Hebraeorum Biblia Psalmos et Agiographos, quos dicunt, libros postponant Prophetis. Quintum codicem Cassiodorus habet Salomonem, perinde ac Gregorius iste presbyter S. Clementis: in quo complectitur (ut observat card. Thomasius) quinque libros, Proverbiorum scilicet, Ecclesiastis, Cantici canticorum, [Col. 0423C] Sapientiae, et Ecclesiastici. In sextum Codicem congerit libros octo Agiographorum nomine et historicorum mixtum expressos, nempe Job, Tobiae, Esther, Judith, Esdrae duos, et totidem Machabaeorum. Qui respondent numero et ordini vetustissimi codicis Alexandrini quem vocant Theclae, si primum excipias nempe Job, quem codex ille Alexandrinus Psalmis adjungit, et praeponit libris Salomonis, addito etiam ante Psalterium, tertio et quarto Machabaeorum. Gregorius presbyter Esdram et Storiarum vocabulo compendiosius enuntiat historicos illos simul et Agiographos cum Esdrae canonicis copulatos; nam Job cum Psalterio utpote ad classem metricorum librorum pertinentem una cum Proverbiis, Ecclesiaste, et Canticis ponunt S. Cyrillus Hierosolymitanus, et S. Gregorius Nazianzenus; ut observant Ferrandus summ. Bibl. lib. I, cap. ult., aliique agentes de Canone Scripturarum. Machabaeorum denique libri duo claudunt censum historicorum, [Col. 0423D] adeoque nomine generis seu classis istius, seu storiarum vocabulo significatae: in qua propterea tabula videmus collectum canonem Veteris Testamenti, pro more septuaginta Interpretum editionis in easdem classes, et seriem distributum. Per haec igitur illustria documenta in Romanae Ecclesiae titulis, basilicis, coemeteriis passim dedicata ex antiquissimis saeculis viget in nostris altaribus, musivis, marmoribus, non secus ac in bibliothecis et archivis, genuinus canon sacrarum Scripturarum ab apostolica aetate collectus (ut supra vidimus in notis ad Clementem et per manus traditus continenti cura pontificum Romanorum, qualem in Gelasio probat concilium Romanum, sub ipso celebratum, et constitutum illud de Ecclesia quod enuntiat Bibliothecarius. Dum haec subdenda praelo chalcographus jam pararet hac die X Kal. Julias, qua eminent et rev. dom. cardin. Albanus S. R. E. camerarius in crastinum [Col. 0424A] transferendo sacro corpori T. Flavii Clementis Christi martyris, eamdem Ecclesiam titularem magnificenter ornari, et nitidissimam undequaque reddi curavit, ipsumque pavimentum marmoribus tessellato opere intermistis ante annos circiter trecentos constructum diligentissime perpoliri mandaverat, opportune contigit ut, dum observarem inter complura veterum inscriptionum fragmenta in hujusmodi opus tunc praefecta et aptata, recognoverim fragmentum alterius tabulae marmoreae, in qua Gregorius presbyter recensebat libros a se donatos huic titulo: in quo pauca quidem verba leguntur (cum segmentum sit quadratum palmari minus); sed pauca illa verba sufficiunt ad indicandum fuisse hanc tabulam marmoream portionem secundae illius, quam postremus versus prioris indicabat consequi per illud monitum: Require syllabarum lector sequentiam harum. Litterae in hoc frusto incisae ita leguntur dispositae: Earumdem litterarum figura, et magnitudo, necnon intervalla, seu distantiae versuum inferiorum a superioribus respondent plane epigraphi tabulae praecedentis in altari repertae: ita ut dubitari vix possit esse portionem secundae illius, in qua sequentiam syllabarum Gregorius presbyter requirendam esse monebat. Cum LIBRVm memoret, et saCRAMEntarium; opinor et in priori versu AuguSTini AMBrosii, aliorumque Patrum scripta percenseri, ab ipso Gregorio una cum libris utriusque Testamenti donata huic titulo ad usum cleri. Paris exempli est marmorea illa et celebris tabula, olim diaconiae nunc basilicae S. Mariae in Cosmedim, a ven. mem. [Col. 0424C] card. Thomasio producta in appendice ad veteres Rom. Ecclesiae libros responsoriales et antiphonarios pag. 448, et cum eruditis notis recusa a V. C. Joan. Maria Crescembeni ejusdem archipresbytero in historia praedictae basilicae, pag 82. In ea siquidem tabula Teubaldus donat Ecclesiae S. Valentini fundos, nempe domum, cellam, vineam, et praeterea libros ad usum cleri ibidem inservientis, nempe MISSALEM. I. ANTIFONARIA. II. UNV. DIVRNI. ALIVQ. NOCTVRNI OFFICII FERIALES. II. LIBRVM. GENESEOS CV ISTORIIS CANONICIS. PASSIONARIV. DIALOGV SCINTILLARIO. IMNARIA. II. LIBRV EX MORALIB. Post libros recenset vasa sacra, nempe «calicem argenteum exauratum cum calamo et sua patena, thuribulum argenteum manualem» 1, etc. Donatio haec Teubaldi incidit in annum aerae Christianae 902, die qua sacrabatur Ecclesia ita enuntiata: ![[Figure]](../assets/FIGURES/1280424A.bmp)
[Figure]
[Col. 0425A] Nec segniores fuerunt illustres viri aetatis Gelasianae in ditandis sacra hujusmodi litteraria supellectile ecclesiis Urbi proximis, uti manifestum fit ex charta Tiburtini archivi, quae dicitur Cornutiana, non semel a viris clarissimis edita, scilicet primo a Suaresio Romae, deinde a Mabillonio Parisiis in Rei diplomaticae libro VI, quam caeteris praeponit, utpote antiquissimam et signatam die XV Kal. Maiarum domno Leone PP. augusto quartum et Probiano V. C. coss nempe Christi anno 471. In ea charta donationis Fl. Valia. Q. Theodosius V. C. et Jul. comes et magister utriusque militiae largitur fundos Ecclesiae Cornutianae, et sacram supellectilem, vasa, vestes, demum et sacros codices nempe Evangelia IV, Apostolum, Psalterium, et Comitem. Exemplum chartae illius cudendum curavi inter Prolegomena. Omnium tamen studiosissime Romana exempla ista et Gelasii decreta sectatus est in ditanda aede cathedrali S. Veronensis Ecclesiae, venerabilis [Col. 0425B] matris titulo mihi perpetuo colendae, sacrorum codicum copiam celeberrimus ille Pacificus archidiaconus, qui ducentis octodecim a se contextis libris et glossa Veteris ac Novi Testamenti bibliothecam instruxisse legitur in Epigraphe sepulcrali posita sub Ludovico Pio circa annum 820, utpote summus theologus summusque multarum aliarum disciplinarum cultor judicio magni Panvinii, tale de illo judicium ferentis antiq. Veron. lib VI, pag 153, ubi etiam de Bibliotheca per ipsum condita ejusque parte non modica sancte praeservata in archivo Capitulari ita scribit: «Bibliothecam totius orbis terrarum meo judicio celeberrimam condidit, cujus vestigia adhuc Veronae in monasterio canonicorum Veronensium exstant, ducentis pene litteris Majusculis scriptis in membranis libris ornatam.» Ex aetate Panvinii ad nostram non defuerunt curatores tantae haereditatis qui eamdem posteris praeservarent. Sed prae caeteris gratulandum est nostris aequalibus, habendaeque gratiae immortales liberalitati ac studio illustrissimorum [Col. 0425C] capitularium nunc florentium, qui a fundamentis excitata aula ampliori eosdem Codices obscuro et angusto in archivo ferme latentes non modo diligentius curari et publicae lucis usura donari satagunt, sed etiam bibliothecam addunt, impressorum copia, elegantia, ac delectu cum pluribus certaturam, promovente eorumdem archipresbytero meritissimo Joan. Francisco Musello patricio Veronensi sub auspiciis ill. ac rev. praesulis Francisci Trevisiani, avita nobilitate, ac litterarum cultu, et patrocinio inter Venetae reipublicae episcopos spectatissimo. Ex libris igitur ante annos ferme nongentos ab archidiacono Pacifico selectis, et capitalibus litteris exaratis, complures vidi, sacrorum Bibliorum textum, conciliorum Acta, pontificum Romanorum epistolas, SS. Patrum Opera et Rituales codices juxta consuetudinem Romanae Ecclesiae complexos. Ne longum eorumdem catalogum hic attexam, qui minime videtur necessarius, unicum indicabo codicem in Prolegomenis [Col. 0425D] a nobis editum hoc eodem tomo, nempe Ordinis Romani, qui Pontificales ritus, et sacramentorum administrationem ostendit. Scriptus autem cognoscitur aetate Ludovici Pii, ut ibidem probavi. Placuit, hac occasione decreti Gelasiani, et Romanae epigraphis sub Zacharia, ostendentium curam summorum pontificum, et hujus Ecclesiae presbyterorum ac ministrorum in delectu sacrorum Codicum ad usum cleri instituendo suisque in Titulis praesto habendo: unde fructus imitationis consecutus est per caeteras Occidentalis praesertim tractus Ecclesias, quae ex aetate Caroli Magni, discussa Longobardici aevi barbarie, tam uberem sacrorum scriptorum copiam suis pluteis intulerunt.
Si quis vero et in Clementis papae ac martyris epistola saeculo primo, et in marmoribus tituli S. Clementis saeculo octavo, canonem sacrorum Bibliorum recognoscens, adhuc desiderat in aliis Romanae Ecclesiae monimentis ejusdem antiquitatis [Col. 0426A] singulos Scripturae divinae libros cognoscere, videbit expressum Heptateuchum in musivis basilicae Liberianae a S. Xysto III constructis; libros Regum et Paralipomenon recognoscet in historiis Davidem exhibentibus funditorem in pictura cubiculi tertii coemet. Callisti tab. I, n. 3; Eliae atque Elisei insculptis sarcophago coemeterii Vaticani, pag. 305, apud Aringhium Romae subterr. lib II, c. 10; Jobi historiam in sarcophago Junii Bassi in cryptis Vaticanis reperto, et ibidem ad Confessionem SS. Apostolorum constituto, aliisque pluribus in Aringhio occurrentibus monumentis; prophetas Majores ac Minores recognoscet depictos in Basilica S. Pauli, aliisque titulis, diaconiis, ac coemeteriis supra indicatis; Tobiae historiam et piscem in pictura coemeterii Callisti tab scilicet tertia cubiculi tertii num. 11, ubi et Jonas propheta sub cucurbita dormiens depictus est; sculptus vero in pluribus sarcophagis passim occurrit, et voratus a ceto, et ad littus rejectus, et [Col. 0426B] redivivus. Ezechielis concio ad resurgentes pariter observatur in anaglypho Vaticano apud Aringhium tom I, pag. 327. Daniel orans inter leones frequens occurrit, ut in sarcophago Junii Bassi in cryptis Vaticanis; tres pueri in fornace illaesi; Susanna casta a seniorum injuria et calumniis vindicata, in pluribus pariter coemeteriorum picturis et anaglyphis apud eumdem Aringhium, nempe in Vaticano, in Callisti, in S. Agnetis. Denique Saphan volumen legis ab Helcia repertum offerens Josiae, sculptus est in anaglypho veteris Sarcophagi reperti in coemeterio Lucinae, et inde translato cum reliquiis SS. Innocentium a Sisto V in sacellum intra basilicam Liberianam a se magnificenter constructum ad altare S. Luciae: cujus imaginem excudit Aringhius Romae subter tomo I, pag 423, cum pluribus utriusque Testamenti historiis ibidem expressis.
Praeter haec vetustissima documenta, libros indicantia receptos in canonem divinarum Scripturarum, ostendit Romana Ecclesia singulorum lectiones juxta [Col. 0426C] anni circulum suo clero praescriptas in ordine Romano: unde cognoscitur continuata per manus traditio sacrorum codicum in singulis basilicis suis, ac titulis religiose custodita: ejusque ex fonte reliquis Occidentalibus Ecclesiis erogata, quae Ordinis Romani exemplaria non secus ac sacramentaria ex authentico libro bibliothecae cubiculi pontificii fuisse descripta adnotant in ipsa fronte ac titulis suorum codicum, a decem, et quod abundat, saeculis exaratorum.
Haec igitur documenta parata semper habuit Romana Ecclesia reliquarum magistra ad divinas litteras secernendas, quas apostolica ex auctoritate recepit. Quare et Gelasius inter caetera pro totius Ecclesiae regimine constituta praecipuum hoc caput curavit, ut haereditatem a Patribus acceptam integram posteris praeservaret, edito Canone de sacrosanctis Scripturis et expurgato sensu aliorum auctorum, qui ad earumdem intelligentiam, et ad erudiendam plebem Dei utiliter adhibentur.
[Col. 0426D] Linea 23.— Hic fecit tractatus et hymnos, sicut beatus Ambrosius episcopus, etc. Addam tum ad hujus periochae, tum ad superioris illustrationem doctas observationes, nuper editas a R. P. domno Simone Mopinot, indicatas in epistola ejusdem ad R. P. domnum Carolum Conrade, n. 8, his verbis:
«Ad Gelasium venio. Desiderant ejus litterae, praesertim vero tractatus litteris inserti, virum qui et vitiatis medicinam facere, et in dubium vocata vindicare possit. Ita foedi passim naevi textum deformant; ita multae ambages pugnantesque criticorum censurae ancipitem lectoris animum tenent. Constantius quidquid studio et labore, quidquid manuscriptorum librorum usu et praesidio potuit, id omne ad hanc rem conficiendam contulit. Testis epistola 33, sive Decretum de libris recipiendis, quod antiquae suae integritati restituit suoque asseruit parenti. Probat nimirum id Decreti neque Isidori Mercatoris figmentum esse, quod Guillelmo Caveo et [Col. 0427A] aliis in mentem venit; neque a Damaso, neque a Leone Magno, aut ab Hormisda, ut aliis videtur, sed a Gelasio conditum in synodo Romana: quae sententia est eruditorum virorum Baronii, Norisii, et Fontanini. Hoc ipsum vero demonstrat probationibus a clarissimo Fontanino jam occupatis, ut alias complures addat de suo, easque manuscriptorum librorum testimonio undique suffultas. Ejus diatribae perinsignis capita haec sunt.
«1. Decreti parentem, ut jam dixi, neminem alium esse praeter Gelasium.
2. Idem Decretum accessionibus crevisse ab Hormisda factis, at non ita multis, sed paucissimis, iisque demum unis, quae in Gelasii tempus convenire nequeant.
3. Has ipsas accessiones Gelasio temere ascriptas esse in libris aere excusis, quippe quae in omnibus aut fere omnibus descriptis manu exemplaribus desiderantur, si ea demum exceperis, quae [Col. 0427B] hoc idem opus Hormisdae nomine insignitum habent.
4. Ad priorem Decreti partem referri debere ea synodi Romanae fragmenta, quae Damasi nomine Baronius laudavit non semel, emisitque in lucem Lucas Holstenius. Deinde his subnectendum, qui Gelasii quoque est, canonem Scripturarum, quo fiet, ut Decretum simus non modo purius, sed maxima sui parte auctius habituri.
5. Denique expungendam, quae tot hactenus rixis locum dedit, chronologicam notam, utpote nulla satis firma auctoritate nixam, imo temere ex alia Gelasii epistola advectam. Quibus in praevio monito fuse explicatis, alia multa evolvit in notis, quae criticorum censuris aut certe observationibus satisfaciant.
Tractatum de duabus Naturis, opus plane aureum Gelasio Cyziceno a nonnullis ascriptum, contendit, probatque Gelasii I papae esse, id quod antea fecerat eruditus Societatis Jesu presbyter Petrus Franciscus Chiffletius. Rem vero Constantius more [Col. 0427C] suo conficit, hoc est novis rationum momentis, quae vel ipsas Chiffletii hallucinationes emendent. Tractatum alterum, cui titulus De anathematis vinculo, tot sauciatum mendis, ut unum fere vulnus esse putes, ad manuscriptorum fidem recognovit, repurgavitque, quod idem laboris in eo quoque tractatu impendit, quo Pelagianorum errores confutantur. Denique ut de aliis sileam, colligit praeterea partim ex libris calamo exaratis, partim e canonum compilatoribus, litterarum ejusdem papae fragmenta plus quadraginta, quae nec in Romana pontificiarum epistolarum, nec in ipsis etiam conciliorum editionibus comparent, si duodecim duntaxat a Labbeo collecta demas. Verum haec omnia vir doctus et recto disposita ordine, et notis ad historiam disciplinamque pertinentibus illustrata voluit, ut suus lectori, si non ex integra messe, saltem ex spicilegio constaret utilitatis fructus.»
[Col. 0427D] Linea 3.— In monte Gargano. Facta ponitur inventio cryptae Gargani montis in Apulia juxta Mamfredoniam olim Sipontum dictam, anno Gelasii secundo, Christi autem 493. Linea 14.— Si non poeniterent. Erat consuetudo primitivae Ecclesiae diutius exspectare ad gremium pietatis suae aliquando redituros.
[Col. 0427D] Linea 2.— Temporibus Theodorici regis et Zenonis Augusti. Factus pontifex electionem suam epistola ordine 3 in Collectione Conciliorum episcopis Dardaniae nuntiavit, quos hortatus est ut cum Eutychianistis non communicarent. Ea autem epistola data non est initio sui pontificatus; retardatus est enim, ut ipsemet ait, propter continuorum tempestatem bellorum. Quare cum pax inter Theodoricum et Odoacrem anno 493 peracta sit, verosimile est [Col. 0428A] eam epistolam eo pariter anno scriptam; epistola enim 12 ad Aeonium Arelatensem episcopum de initiis sui pontificatus etiam scripta, data est anno 494 et quidem X Kal. Septemb. Linea 6.— Hic sub gestam synodicam, etc. Primam Gelasius papa synodum Romae celebravit octavo Idus Martii, Flavio Viatore V. C. cos. ut in Actis legitur, ideoque anno quadringentesimo nonagesimo quinto. In ea Misenus olim apostolicae sedis legatus Constantinopolim a Felice papa, Acaciana communione infectus, ob idque ab eodem Felice, cum Vitali alio legato, sacerdotio et communione privatus, ut in eodem pontifice diximus, sedis apostolicae misericordiam, atque communionem flagitans, causa ejus discussa, cum Ecclesia a Gelasio reconciliatus est, Vitali altero legato jam in excommunicatione mortuo: «Professus ergo Misenus regulariter se omnes haereses, Eutychianam praecipue cum Eutychete, Dioscoro, Timotheo Aeluro, Petro Alexandrino, [Col. 0428B] Acacio Constantinopolitano, Petroque Antiocheno, vel cunctis eorum successoribus, sectatoribus et communicatoribus detestari, eosque anathemate ferire perpetuo, communionis apostolicae, et sacerdotalis gratiam, quam catholica traditione percepit, recipiet dignitatis,» inquit Gelasius in synodo, cui decreto omnes episcopi numero quinquaginta quinque subscripserunt. Autumno ejusdem anni quadringentesimi nonagesimi quinti, vel verosimilius anno quadringentesimo nonagesimo sexto, Gelasius secundam Synodum Romae celebravit. Cum enim Ecclesia jam a pluribus annis multis referta libris apocryphis medicam manum averet, quae sinceros a suppositiis discerneret, Gelasius papa convocato Romae concilio, ordinem librorum, quem Romana Ecclesia susciperet, aut detestaretur, vel dubios tantum haberet, digessit. Decretum illud de Scripturis divinis et opusculis sanctorum Patrum, quae in Ecclesia catholica recipiuntur, valde urget heterodoxos, qui traditionem [Col. 0428C] rejiciunt, et librorum canonicorum numerum pro libito, ac sectarum suarum commodo mutilant. Job enim, Tobiae, Judith, Machabaeorum libri, Epistola ad Haebraeos, Apocalypsis Joannis, Petri duae, Joannis apostoli tres, Judae una in eo memorantur; uno verbo, omnes tam Novi quam Veteris Testamenti libri. Statuitur postea in eodem concilio ordo patriarchalium ecclesiarum, nempe Romanae, Alexandrinae, et Antiochenae; quatuor itidem conciliorum generalium mentio. Item sanctorum Patrum Opera quaedam recensentur, quibus tandem accedit notitia librorum apocryphorum, quos Ecclesia non recipit. Huic decreto subscripsere septuaginta et duo episcopi. Catholici inter se non conveniunt de hujus decreti auctore; alii enim illud Damaso, alii Hormisdae Romanis pontificibus tribuunt. Sed criticae Baronianae auctor ostendit Gelasium hujus decreti certum et indubitatum auctorem esse. Nam primo quod [Col. 0428D] attinet ad Damasum, ei certe tribui non potest, cum plerique opusculorum in eo memoratorum auctores post Damasum vixerint et scripserint. Cum enim damnatorum voluminum index texitur, inter ea libri Cassiani ac Fausti Regiensis numerantur hoc modo: Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum apocrypha. Opuscula Fausti Regiensis Galliarum apocrypha. Cassianus autem et Faustus post Damasum vixerunt et scripserunt. Neque etiam Hormisdae papae tribui potest illud decretum. Nam saeculo sexto ineunte, cum orta esset contentio, non solum in Occidente, sed etiam in Oriente, de Fausti libris, Possessor episcopus Africanus a Trasamundo Africae rege in exsilium missus, dum Constantinopoli morabatur, consultus de illis, consuluit ipsemet Hormisdam papam, quid de iisdem libris sentiendum esset. Possessoris relatio ad Hormisdam exstat tom. IV Conc., pag. 1529, diciturque accepta XV Kalendas Augusti Rustico V. C. eos. ideoque [Col. 0429A] anno 520. Hormisdas respondet Possessori die 13 mensis Augusti epistola 70 in qua inter alia ait. «Non improvide veneranda Patrum sententia fideli posteritati, quae essent catholica dogmata, definiit; certa librorum etiam veterum in auctoritatem recipienda, sancto Spiritu instruente praefigens, ne opinioni suae lector indulgens, non quod aedificationi ecclesiasticae conveniret, sed quod voluptas sua concepisset, assereret.» Quae verba manifeste insinuant, decretum de libris recipiendis et non recipiendis, non ab Hormisda, sed ab aliquo ex ejus decessoribus in aliqua synodo Romana emissum; non quidem ab Anastasio et Symmacho, qui Gelasium secuti sunt, et Hormisdam antecessere, cum nullus unquam id asseruerit, nullusque codex Ms. alterutrius nomen praeferat, sed a Gelasio, cui innumeri codices illud attribuunt. Qui plura hac de re cupit, legat laudatam Baronii Criticam ad annum 494. Linea 13.— Et damnavit in perpetuum Acacium et [Col. 0429B] Petrum, si non poeniterent. Acacio Constantinopolitano episcopo, de quo supra, tam in Simplicio quam in Felice locuti sumus, anno quadringentesimo octogesimo nono extra Ecclesiae communionem mortuo, ei substitutus est Flavita. Sed hoc quoque post tres menses vita functo, successor ei datus est Euphemius, qui, ut habet Evagrius lib. III, cap. 23, Chalcedonensem synodum suscepit et veneratus est, ac Petrum Mongum eidem synodo anathema dicentem exosum habuit. Ubi Euphemius accepit Gelasii electionem, more majorum ad ipsum epistolam scripsit, qua et suae fidei professionem inseruit, ut sic consequi mereretur catholicae Ecclesiae communicationem. Cum vero Gelasius in venisset quidem ejus fidei professionem in omnibus consonam catholicae veritati, reperit tamen quod in Euphemio reprehensione dignum esset, nimirum quod nequaquam e diptychis nomen Acacii praedecessoris expunxisset, sed pateretur in sacris recitari cum aliis episcopis [Col. 0429C] orthodoxis; ideoque Euphemium, virum licet imprimis catholicum, nec alios Orientis antistites communionis honoribus donare voluit, nisi Acacii nomen e diptychis expungerent. Quae constant ex epistolis 1 ad Euphemium, 13 ad episcopos Dardaniae, et 15 ad episcopos Orientales. Scripsit etiam Gelasius epistolam gravissimam et eloquentissimam ad Anastasium imperatorem, qua ipsum hortatur ut apostolicae sedi obtemperet, et damnato Acacii nomine, ecclesiarum pacem restituendam curet: ea est ordine 8. Linea 23.— Hic fecit tractatus et hymnos, etc. Missarum etiam ordinem digessit, ejusque Missalia exstabant anno Domini 831 in abbatia Centulensi, sive sancti Richerii. Sic enim recensentur in Chronico ejus monasterii, lib. III, cap. 3, tom. IV Spicilegii Dacheriani, in indice Bibliothecae, de libris sacrarii, qui ministerio altaris deserviunt, missales Gregoriani tres, Missalis Gregorianus et Gelasianus modernis temporibus ab Albino ordinatus. Missales [Col. 0429D] Gelasiani 19. Joannes Diaconus in Vita S. Gregorii Magni, lib. II, cap. 12, scribit Gregorium codicem Gelasianum in unius libri volumine coarctasse, de missarum solemniis multa subtrahendo, nonnulla adjiciendo, pauca convertendo. Collectarum, quibus in missa utimur, primum auctorem fuisse Gelasium, omnes rerum ecclesiasticarum scriptores asserunt, et antiqua monumenta evincunt. In Libro Pontificali de Gelasio legitur: Fecit sacramentorum praefationes et orationes cauto sermone. Ad quae verba Schelstratius in notis habet: Exstat in bibliotheca Palatino-Vaticana Sacramentarium ms. annorum circiter mille, in quo continentur praefationes ante Gregorii tempora in Ecclesia Romana usu receptae, quae forsan illae sunt, de quibus hoc loco mentio reperitur: unde non male illud Sacramentarium Gelasianum vocatur. Ita Schelstratius. Ex hoc loco quidam Gelasio tribuunt praefationum institutionem. Sed cardinalis Bona lib. II Rer. [Col. 0430A] liturgic., c. 10, concedit quidem plures a Gelasio editas fuisse, nihilominus tamen contendit certum esse in ipsis Ecclesiae primordiis jam usum praefationum exstitisse, earumque institutionem vel apostolis, vel apostolicis viris tribuendam, quod deinde pluribus probat. Exstat alter codex Sacramentarius Gelasii papae tribus constans libris; nempe de anni circulo, de sanctorum Natalitiis, et de Dominicis diebus, variisque causis, cujus vetustatem manifesto arguit, quod in Symbolo non habeatur vox, Filioque. Quod, plures desint missae septimo et octavo saeculo usurpari solitae. Denique, quod pauciora quam in aliis liturgiis sanctorum natalitia celebrentur. Codex ille ex bibliotheca Floriacensi anno 1562 direpta et distracta, in manus incidit Pauli Petavii senatoris Parisiensis, ac tandem in bibliothecam Christinae Suecorum reginae transiit, a qua illum recepit et in lucem emisit Thomasius Romae anno 1680. Hic in praefatione notat, exiguo tempore post Gregorium Magnum fuisse exaratum. Huic adjunxit tria antiquissima [Col. 0430B] Missalia, scilicet Gothicum, Francorum et Gallicanum vetus; quae tria postea cum observationibus de liturgia Gallicana Joannes Mabillonius recudi curavit anno 1685 Parisiis. Canonis missae incipientis ab oratione, Te igitur, clementissime Pater, usque ad orationem Dominicam, quae absoluto canone alta voce recitatur, quidam Gelasium papam auctorem faciunt, alii Musaeum presbyterum Massiliensem, alii Voconium episcopum Castellanensem in Mauritania, qui, teste Gennadio, libros sacramentorum composuerunt. Anselmus episcopus lib. de Laudibus virginitatis, cap. 23, a Gregorio Magno editum existimat. Sed ipse Gregorius epistola 64, lib. VII, ait a Scholastico compositum; quicunque autem fuerit ille Scholasticus, certum est antiquiorem fuisse Gelasio et aliis supra nominatis. Nec credendum Polydoro Virgilio, qui lib. V de Invent. rerum, cap. 10, a multis pontificibus compactum canonem asseverat: licet enim aliqui [Col. 0430C] paucula quaedam verba adjunxerint, ipsum tamen, ut ait Vigilius papa in epistola ad Eucherium, ex apostolica traditione suscepimus. Concilium quoque Tridentinum sess. 22, cap. 4, constare canonem docet ex ipsis Domini verbis, ex apostolorum traditionibus, ac sanctorum pontificum institutionibus. Observandum nihilominus venit cum cardinali Bona laudato cap. 11, ubi plura habet de canone, neminem ex pontificibus post Gregorium Magnum quidpiam addidisse canoni aut immutasse. De clausula, quam Anastasius dicit additam a Gregorio III, suo loco agetur. Apud Gratianum de Consecr., dist. 2, comperimus exstat canon Gelasii adversus eos qui, sumpta tantummodo corporis sacri portione, a calice abstinebant: «Comperimus, inquit Gelasius, quod quidam, sumpta tantummodo corporis sacri portione, a calice sacri cruoris abstineant, qui procul dubio, quoniam nescio qua superstitione docentur obstringi, aut [Col. 0430D] integra sacramenta percipiant, aut ab integris arceantur: quia divisio unius ejusdemque mysterii sine grandi sacrilegio non potest provenire.» Superstitio Manichaeorum erat vinum esse fel principis tenebrarum et a diabolo creatum, unde communionem sub specie vini sumere recusabant, ut testatur Leo Magnus, serm. IV de Quadragesima. Ut igitur catholico nomine latitantes proderentur, idem remedium adhibuit Gelasius, quo pridem Leo usus fuerat, praecipiens ut sub utraque specie omnes communicarent: ne si catholici a calice abstinerent, se de haeresi Manichaeorum suspectos redderent: aut ipsi Manichaei eo signo detegi non possent, si idem facerent quod catholici sub specie sola panis communicantes. Cum vero ait Gelasius divisionem mysterii sine grandi sacrilegio provenire non posse, eosdem Manichaeos perstringit, qui haustum vini respuentes tanquam fel diaboli, divina mysteria procul dubio mutilabant, seque grandi sacrilegio [Col. 0431A] obstringebant. Haec ex Baronio desumpta, et ex cardinalis Bonae, lib. II Rer. liturgic., cap. 18, ubi ostendit communionem sub utraque specie, nec divinitus institutam, nec unquam antiquos Patres eam ad salutem necessariam esse docuisse; licet semper et ubique, ab Ecclesiae primordiis usque ad saeculum XII, sub specie panis et vini fideles communicarint. Profecisse porro hujusmodi remedium ad Manichaeos detegendos, plane docent quae auctor Libri Pontificalis de Gelasio habet: «Hujus temporibus, inquit, inventi sunt Manichaei in urbe Roma, quos exsilio deportari praecepit, quorum codices ante fores basilicae sanctae Mariae incendio concremavit.» Gelasius tractatum edidit, quem de anathematis vinculo inscripsit, quo probare aggressus est, Acta Chalcedonensis concilii ea tantum rata, quae sedes apostolica approbavit: justa esse quae in Acacium Constantinopolitanum episcopum a Felice III statuta erant, et Petrum Mongum Alexandrinae sedis invasorem [Col. 0431B] a sede tantum apostolica absolvi potuisse. Exstat tom. IV Conc. eumque commentati sunt Augustinus Barbosa in suis Collectaneis doctorum part. I, decreti dist. 15, cap. 3, et Didacus Covaruvias, lib. IV Variarum resolutionum. Tomo IV bibliothecae Patrum editionis Parisiensis exstat sub nomine Gelasii papae opus de duabus naturis contra Nestorium et Eutychetem, quem alii ascribunt Gelasio Cyziceno, alii Gelasio Caesareae Palaestinae episcopo. Verum, ut Spondanus in margine Epitomes Baronianae ad annum 496 notavit, liber ille sub Gelasii papae nomine citatur a S. Fulgentio, ipso etiam Afro, Gelasio aequali, in libro de quinque Quaestionibus, apud Ferrandum diaconum cap. 18. Addit Labbeus in lib. de Script. eccles. citari etiam a Joanne II papa in epistola ad Avienum, caeterosque senatores, qua fidem de Christi divinitate et incarnatione exquisitis undequaque testimoniis confirmat, aliisque recentioribus: Sirmondum testem esse, in Mss. codicibus probae notae, descriptum reperiri [Col. 0431C] opus illud inter indubitatas Gelasii epistolas; tandemque Gennadium Massiliensem cap. 94, de Scriptoribus ecclesiasticis, et ex eo Honorium Augustodunensem libello 2, cap. 93, ipsumque etiam auctorem Libri Pontificalis illud Gelasio papae ascribere. Quoad argumentum, quod inde desumunt heterodoxi, ut probent substantiam panis et vini in Eucharistia remanere, illis jam abunde satisfactum est a Baronio ann. 496 num. 11 et seqq., ab auctoribus catholicis qui de controversiis tractarunt, ac nuper a Natali Alexandro part. I, quinti saeculi Ecclesiae, pag. 680 et seqq. Sed hic omittere non possum, unicum ex recentioribus auctorem reperiri, nempe Josephum Pamphilium episcopum Signinum, qui vivebat anno 1579, hoc opus Joanni papae tribuentem pag. 22 Chronic. Augustin. Tandem Libri Pontificalis auctor, et Gennadius laudatus scribunt Gelasium fecisse hymnos in similitudinem Ambrosii episcopi; sed hymni illi periere, [Col. 0431D] sicuti et ejus Commentarii in tredecim divi Pauli epistolas, a Pelagianis faecibus non immunes, utpote ab haereticis, vel suppositi, vel corrupti, teste Cassiodoro de Instit. divin. Script., cap. 8. Valesius in lib. I Observat. ecclesiast. ad Evagrium, cap. 1 et passim in notis ad eumdum Evagrium, Gelasio papae attribuit tractatum inscriptum: Breviculus Historiae Eutychianistarum, seu, ut vetus habet inscriptio: Gesta de nomine Acacii. Sed dubitandum non est quin deceptus fuerit; prior enim hujus libelli pars totidem verbis excerpta est ex Brevario Liberati diaconi, qui opus illud Justiniano imperante elucubravit; posterior vero ex ipsis Gelasii epistolis collecta, ut legenti patet.
[Col. 0431D] Lin. 9.— Hic fecit constitutum de omni Ecclesia. Ex cap. 11, lib. VI D. archiepiscopi Sommier haec adnotanda ad declarationem hujus textus. [Col. 0432A] In Decretali Innocentii I ad Exuperium Tolosanum sedes apostolica dederat canonem sacrarum Scripturarum. Hunc iterum edit Gelasius in Concilio Romae habito, cujus exordium est: Ordo librorum Veteris Testamenti, quem sancta et catholica Romana suscepit et veneratur Ecclesia, digestus a B. Gelasio papa cum septuaginta episcopis. Post enumerationem singulorum librorum utriusque Testamenti haec subdit: «Illud etiam intimandum putamus, quod quamvis universae per orbem catholicae Ecclesiae unus thalamus Christi sit, sancta tamen Romana catholica et apostolica Ecclesia nullius synodicis constitutis caeteris Ecclesiis praelata est, sed Evangelica voce Domini et Salvatoris nostri primatum obtinuit, Tu es Petrus, inquientis, et super hanc petram (Matth. XVI, 18) , etc., cui data est etiam societas B. Pauli apostoli vasis electionis, qui non diverso, sicut haeretici garriunt, sed uno tempore, uno eodemque die gloriosa [Col. 0432B] morte cum Petro in urbe Roma sub Caesare Nerone agonizans coronatus est, et pariter supradictam sanctam Romanam Ecclesiam Christo Domino consecrarunt, talemque omnibus urbibus universo mundo sua praesentia, atque venerando triumpho praetulerunt. Est ergo prima Petri apostoli sedes Romana Ecclesia, non habens maculam, neque rugam, neque aliquid hujusmodi (Ephes. V, 27) . «Secunda autem sedes apud Alexandriam B. Petri nomine a Marco, ejus discipulo et Evangelista, consecrata est, etc. Tertia vero sedes apud Antiochiam ejusdem beatissimi Petri nomine habetur honorabilis; eo quod illic prius quam Romam venisset habitavit, et illic primum nomen Christianorum novellae gentis exortum est,» etc. Constabilito canone sacrarum Scripturarum, et ecclesiarum patriarchalium ordine recensito, quem Petri apostoli auctoritate et fundatione obtinuerunt, convertitur ad enumeranda scripta quae post divina oracula utriusque Testamenti proximam in Ecclesia [Col. 0432C] catholica implent classem admittendorum, et recipiendorum, nempe sanctas quatuor synodos oecumenicas, Nicaenam 318 Patrum. Constantinopolitanam, Ephesinam et Chalcedonensem. Enumerat deinde approbatos ab Ecclesia catholica in eisdem synodis sanctos Patres, eorumque opera, qui in nullo a S. Ecclesiae Romanae consortio deviarunt, nec ab ejus fide vel praedicatione sejuncti sunt, sed ipsius communionis per gratiam Dei usque ad ultimum diem vitae suae fuere participes. «Item Epistolam B. Leonis papae ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum destinatam, cujus textum quispiam si usque ad unum iota disputaverit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit. Item decretales epistolas, quas beatissimi papae diversis temporibus ab urbe Romana pro diversorum Patrum consultatione dederunt, et venerabiliter recipiendas.» Ista nempe constituebant jam tum veluti corpus quoddam iuris canonici in Ecclesia. [Col. 0432D] Post enumerationem scriptorum, in quibus veritas doctrinae ab Ecclesia traditae agnoscitur, recenset aliud genus scriptorum, in quibus cautio adhibenda est, ne apocrypha et sublestae fidei pro genuinis et probabilibus recipiantur. Lin. 10.— Hujus temporibus iterum venit relatio de Graecia, eo quod multa mala et homicidia fierent a Petro et Acacio. Ad hunc textum notae ex lib. VI, cap. 8 D. archiepiscopi Sommier. Euphemianus Constantinopolitanus statim ac Gelasii evectionem percepit ad Romanum pontificatum, ad eumdem perscripsit. Ex Gelasii responsione cognoscimus, Euphemianum studuisse reconciliationi Orientalis Ecclesiae, ea tamen conditione, ut nomen Acacii sacris in diptycis permaneret. De eodem argumento litteras iterato transmisit. Dabo hic partem responsionis a Gelasio papa ad eumdem directae. «Si veraciter assecutus es haec divinitus mihi [Col. 0433A] fuisse collata, sequere ergo hortamenta non indigentis doceri, et secundum supernam dispositionem universa cunctaque inspicientis, quae ad ecclesiarum pertinent unitatem, et adversus diabolum conturbatorem verae pacis atque compagis, ut asseris, fortiter resistentis. Si ergo de me ista pronuntias, aut sectanda tibi sunt quae a Christo, ut perhibes, constituta sunt; aut palam te, quod absit, Christi dispositionibus obviare depromis; aut ad venam luxuriae de me cognosceris ista jactare. . . . sed consequenter connectis condescendibilem me, et optima dispositione revocare posse concordiam. Proinde quoniam isto verbo frequenter utimini, quid sibi vult explorem. Optima enim illa est Ecclesiae catholicae atque apostolicae dispositio ad meliora proficiendo condescendere, non ad inferiora descendendo deficere. . . Ut dicis, ut caetera nunc omittam, descendit Dominus ipse de coelo. Descendit plane, sed ut hominem ab errore liberaret, non ut ejus misceretur errori. . . Ut [Col. 0433B] erigatur jacens, miserantem convenit inclinari, non ut cum eo praecipitetur in foveam. De his quos baptizavit, quos ordinavit Acacius, majorum traditione confectam, et veram praecipuae religiose consuetudini congruam praebemus sine difficultate medicinam. Quo nos vultis ultra descendere? . . . An forsitan ut haereticorum damnatorumque ex his vel eorum successoribus communicantium nomina consentiamus admitti? Hoc non est condescendere ad subveniendum, sed evidenter ad inferna demergi. . . Nonne missis huc saepe litteris indicastis cum caeteris haereticis vos Eutychen quoque respuere? Hoc si verum est, aut eos qui communicaverunt Eutychetis successoribus pariter abdicate, aut aliorum quoque haereticorum successoribus communicantes admittite.» S. Gelas. epist. 1 ad Euphemianum, et paulo infra. «Perspicis apostolicam sedem non vitare pacem, sed haereticorum damnatorumque vitare vestigia. Quae etiam vos rationabiliter intuentes creditis commonendum, populum Constantinopolitanum non permittere [Col. 0433C] submoveri nomina perfidorum. Quisnam hoc in Ecclesia Dei, quaeso te, possit audire? cum utique pastorem sequi grex debeat ad pascua salutaria revocantem, non per devia gregem pastor errantem. . . Dic mihi, rogo te, grex pro te, an tu pro grege redditurus es rationem? Veniemus, frater Euphemiane, ad illud pavendum tribunal Christi. Non illic inficiationibus, non delatoribus, non inclusionibus est agendum, sed manifestissime comprobandum, utrum B. Petri gloriosa confessio cuiquam eorum, quos regendos accepit, quidquam subtraxerit ad salutem; an eam auscultare nolens etiam cum suo periculo rebellis exstiterit obstinata pernicies? ubi certe dilucidabitur utrum ego (sicut putatis) acerbus, asper, et nimis durus, difficilisque sim vobis, qui cum ratione vestram salutem parturio, qui clamo: etiamsi austerum videtur antidotum, accipite, quaeso, bibite, vivite, nolo moriamini? an vos, qui a noxiis prohibiti, medicos ducitis exsecrandos: imo qui vultis [Col. 0433D] medicos vobiscum aegrotare, quam vos recipere sanitatem?» Nonnemo ex aetatis nostrae scriptoribus veterum illorum abalienatorum sensus adoptans Gelasii tenorem disciplinae insimulat indocilis asperitatis, in quo neque charitas, neque providentia eluceat, imo tendant omnia ad omne commercium abrumpendum, quemadmodum abruptum revera fuit inter summum pontificem et Euphemianum. . . Verum quidquid hujusmodi scriptoribus dicere lubeat, quorum praeoccupationes adversus Romanam sedem satis innotescunt, prudens lector satis intelligit, Gelasii oeconomiam in tuenda majorum fide ac disciplina propriam apologiam secum ferre. Idem Gelasius ad episcopos Illyricianos formulam fidei direxit, uno ex iisdem ita postulante, veluti medicinam quamdam fidei, sub qua vivendum sit, secundum statuta Patrum (epist 2 ad Laur.) necnon ad episcopos Dardaniae regulam transmisit illibatae [Col. 0434A] communionis servandae sicut a Patribus est tradita, non recitandi scilicet nomina eorum in Ecclesia qui sunt praevaricati (epist 3 ad episc Dardan) . Istorum ex responsione colligitur quam religiose atque utiliter salutaria haec monita susceperint ac servaverint «Saluberrima (inquiunt) apostolatus vestri praecepta, Tryphone viro religioso filio nostro deferente, qua oportet devotione suscepimus, et maximas Deo omnipotenti et beatitudini vestrae referimus gratias, quod nos pastorali admonitione, et evangelica doctrina visitare dignatus es, Domine sancte, apostolice et beatissime Pater. Desiderii enim et voti est jussionibus vestris in omnibus obedire; et quemadmodum a Patribus nostris accepimus, sedis apostolicae, quae vitae et meritis vestris delata est, praecepta intemerate servare, atque religionem orthodoxam, cujus estis praedicatores, fideli et inculpata devotione, prout nostrae rusticitatis [Col. 0434B] sensus patitur, custodire. Eutychis enim, vel Petri, Acaciique omnium sectatorum ejus, atque consortium, velut quaedam pestifera contagia ante vestram quoque jussionem vitavimus, et nunc multo magis post admonitionem sedis apostolicae et ab eadem nos pollutione necesse est abstinere: et si qui alii ejusdem Eutychetis sectam, vel Petri et Acacii aut secuti sunt, aut sequuntur, vel eorum complicibus atque consortibus aestimant immiscendos, et a nobis, qui sedi apostolicae secundum divina praecepta, et Patrum statuta inculpate servire desideramus, omni ratione vitandi sunt, et si qui prava intentione, quod neque arbitramur, neque optamus, a sede apostolica se crediderint segregandos, ab eorum nos alienos esse consortio profitemur: quoniam ut dictum est, Patrum in omnibus custodientes praecepta, et inviolabilia sanctorum canonum instituta sectantes, apostolicae et singulari illi sedi vestrae communi fide et devotione parere contendimus.» Resp. episc. Dard. ad Gelas. papam. [Col. 0434C] Dum Andreas Thessalonicensis confratrum suorum Illyricianae provinciae episcoporum exempla sectari minime voluisset in debita submissione apostolicae sedi comprobanda, Gelasius scripsit ad Illyrici et Dardaniae episcopos hanc sententiam: «Noverit vestra fraternitas, Ecclesiae Thessalonicensis antistitem nostris adhortationibus saepius incitatum, contagia communionis externae nunquam declinare voluisse, nec apud nos nomen Acacii, vel exterorum similium perfidorum, hisque communicantium congrua professione damnasse. Quapropter eum communionem apostolicae sedis non recepisse manifestum est: quoniam nisi puris sensibus, et ab omni nefanda societate beati Petri apostoli, nec possumus, nec debemus Ecclesiae praebere commercia. . . . Cum nullo prorsus eorum participare debetis mensae Dominicae puritatem, quam majores nostri semper ab haeretica magnopere servaverunt pollutione discretam. Sed neque vos quisquam circumvenire [Col. 0434D] pertentet, quod dicat non de religione, sed moribus esse certamen, vel apostolicam sedem non causam communionis catholicae, fideique tractare, sed injuriam dolere, cur videatur ab Acacio fuisse contempta: quoniam haec et hujusmodi, quatenus simplices quoque decipiant, hi qui in errore sunt positi, spargere non quiescunt. Videtis enim per nomina praevaricatorum, si, quod absit, in Ecclesia recitanda credantur, simul et contagium praevaricationis induci. Sedes autem apostolica in tantum non contumeliam dolet, sed fidem defendit, communionemque sinceram: ut hodie cuncti qui in ejus visi sunt prorupisse despectum, si ad integritatem fidei, communionemque catholicam revertantur secundum regularem tramitem paternum, toto cordis affectu venientes, et plena charitate suscipiat.» Gelasius papa prolixam epistolam ad episcopos [Col. 0435A] Dardaniae transmisit super schismate per Acacium inchoato, et ejusdem occasione continuato. Ex illa nos afferemus praecipuas partes, quae testimonium luculentum continent pro auctoritate sedis apostolicae, etc. «Patres nostri (ait) quidquid secundum Scripturarum tramitem praedicationemque majorum facta semel congregatione sanxerunt, inconvulsum voluerunt deinceps, firmumque constare: nec in eadem causa denuo quae praefixa fuerant retractare qualibet recenti praesumptione permiserunt. Sapientissime praevidentes, quoniam si decreta salubriter cuiquam liceret iterare, nullum contra singulos quosque prorsus errores stabile persisteret Ecclesiae constitutum, ac iisdem semper furoribus recidivis omnis integra definitio turbaretur . . . . confidimus quod nullus jam veraciter Christianus ignoret uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesiae probavit assensus, non aliquam magis exsequi sedem prae [Col. 0435B] caeteris oportere, quam primam, quae et unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, quem B. Petrus apostolus Domini voce perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet. «Quoniam Acacium Joannes secundae sedis antistes gravibus pulsaret objectis, ad primae sedis audientiam cohortatus est, vel venire debere, vel mittere . . . . Sed Acacius non solum despexit satisfacere postulatis, sed etiam potius in consortium communionis externae (sedem apostolicam) per legatos suos niteretur abducere. Ipsum competenter Acacium a sua communione submovit . . . . Primae sedis cognitionem fas non habuit refutandi, ad quam secundum canones appellante secundae sedis antistite, vocabatur ad nostrorum causam . . . . Non reticemus autem quod cuncta per mundum novit Ecclesia, quoniam quorumlibet sententiis ligata pontificum sedes B. Petri apostoli jus habeat resolvendi, utpote quae [Col. 0435C] de omni Ecclesia fas habeat judicandi, neque cuiquam liceat de ejus judicare judicio. Siquidem ad illam de qualibet mundi parte canones appellari voluerint, ab illa autem nemo sit appellare permissus . . . . Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes frequenter, ut dictum est, more majorum, etiam sine ulla synodo praecedente, et absolvendi quos synodus inique damnaverat, et damnandi nulla existente synodo quos oportuit, haberet facultatem.» Hoc ipsum beatus pontifex probat exemplis sancti Athanasii, S. J. Chrvsostomi, S. Flaviani, ac Dioscori. Aliquid etiam considerabile attingit de praerogativis ecclesiarum, nempe si quaeratur de earumdem dignitate, «secundae sedis et tertiae (ait) major est dignitas sacerdotum, quam ejus civitatis, quae non solum inter sedes minime numeratur, sed nec inter metropolitanorum jura censetur.» Respicit scilicet ambitum Constantinopolitanorum quia ex patriarchalibus [Col. 0435D] sedibus primi ordinis (quas scilicet apostolorum Princeps vel per se vel per Marcum discipulum insedit) cum eorum Ecclesia non sit, supra easdem patriarchales auctoritatem praelationis affectant. Alia potestas est (inquit) regni saecularis, alia ecclesiasticarum distributio dignitatum . . . . «Risimus autem, quod praerogativam volunt Acacio comparari, quia episcopus fuerit regiae civitatis. Nunquid apud Ravennam, apud Mediolanum, Sirmium, apud Treviros multis temporibus non constitit imperator? Nunquidnam harum urbium sacerdotes ultra mensuram sibimet antiquitus deputatam suis dignitatibus usurparunt? Si sibi de imperatoris praesentia blandiuntur, et inde putant Constant. civitatis episcopi potiorem fieri posse personam, audiant Marcianum ejusdem principem civitatis posteaquam augmento urbis ipsius sacerdotis intercessor accedens contra regulas obtinere nihil potuit, sanctae memoriae Papam Leonem summis laudibus prosecutum, quod canonum [Col. 0436A] regulas violari nulla fuerit ratione perpessus. Audiant Anatolium ejusdem sedis antistitem, clerum potius Constantinopolitanum, quam se tentasse talia confitentem, atque in apostolici praesulis totum dicentem positum potestate. Ipsum B. papam Leonem sedis apostolicae praesulem, cujus synodus Chalcedonensis auctoritate firmata est, quidquid ultra quam ab eodem pro fide et communione catholica atque apostolica illic agendum constaret esse delegatum, per occasionem congregationis illius, praeter Nicaenos canones, nova videretur actione tentatum competenti refutatione vacuasse. Eaque nihilominus etiam sub sanctae memoriae papa Simplicio legatum sedis apostolicae Leone principe tunc petente praesente, docuisse nullatenus posse tentari.» Ibidem. Denique addit, habitum fuisse in Italia concilium super divisionibus praesentibus. Quare satis constare, Ecclesiam catholicam, et Romanam sedem nihil omisisse ex iis, quae ad fraternum pertinerent pro [Col. 0436B] intemerata et sincera communione tractatum. «Sed Orientalibus ecclesiasticis, qui nunc praesunt, quia sine auctoritate sedis apostolicae omnium ecclesiarum passim jura confundunt, magis eligentes in errore persistere, quam praesumptionum suarum perdere facultatem; plus usurpationum suarum licentiam diligentes, quam divini judicii tenentes corde respectum, refugiunt unitatem Christianam legitima curatione reparari.» In hac epistola Gelasius promiserat, a se luculentius expositum iri peculiari in tractatu ea, quae raptim tunc attingebat. Duos vero tractatus edidit, quorum aliquot fragmenta supersunt. Quin etiam de Anathemate speciatim scripsit, ubi complura sunt sacerdotalis ejus constantiae documenta. Ex cap 10. Nihil attamen praestantius declarat hanc firmitatem apostolici pectoris, quae in Gelasio ubique refulsit intime sociata charitati Patris communis totius Ecclesiae, quam epistola ab ipso scripta ad imperatorem Anastasium his verbis: [Col. 0436C] «Faustus, etc., publica legatione fungentes, ad Urbem reversi clementiam vestram quaesisse dixerunt, cur salutationis meae scripta non miserim. Non meo, fateor, instituto; sed cum directe dudum de Patribus Orientis vel videndi me licentiam sibi vestris praeceptionibus abnegatam tota Urbe disperserint, a litteris credidi temperandum, ne onerosus potius quam officiosus existerem. Videtis igitur non mea dissimulatione provenisse: sed competentis fuisse cautelae, ne respuentibus animis molestias irrogarem. Sed ubi serenitatis vestrae benevolentiam comperi, praefatis indicantibus, humilitatis meae clementer expetisse sermonem, jam revera perpendi imputandum non immerito mihi, si tacerem: quia, gloriose fili, te sicut Romanus Romanum principem amo, colo, suscipio, et sicut Christianus cum eo qui zelum Dei habet secundum scientiam veritatis habere desidero: et qualiscunque apostolicae sedis vicarius quodcunque plenae fidei catholicae deesse comperero, pro meo [Col. 0436D] modulo suggestionibus opportunis supplere contendo. Dispensatione enim mihi divini sermonis injuncta, vae mihi est, si non evangelizavero. Quod cum vas electionis B. Paulus apostolus formidet, et clamet, multo magis mihi exiguo metuendum est, si divinitus inspiratum, et paterna devotione transmissum subtraxero ministerium praedicandi. Pietatem tuam precor, ne arrogantiam judices divinae rationis officium. Absit quaeso a Romano principe, ut intimatam suis sensibus veritatem arbitretur injuriam. «Duo quippe sunt, imperator Auguste, quibus principaliter hic mundus regitur: auctoritas sacra pontificum, et regalis potestas. In quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto etiam pro ipsis regibus Domino in divino reddituri sunt examine rationem. Nosti enim, fili clementissime, quod licet praesideas, humano generi dignitate, rerum tamen praesulibus divinarum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuae salutis expetis, inque sumendis [Col. 0437A] coelestibus sacramentis, eisque ut competit disponendis subdi te debere cognoscis religionis ordine potiusquam praeesse. Nosti itaque inter haec ex illorum te pendere judicio, non illos ad tuam velle dirigi voluntatem. Si enim quantum ad ordinem pertinet publicae disciplinae, cognoscentes imperium tibi superna dispositione collatum, legibus tuis ipsi quoque parent religionis antistites, ne vel in rebus mundanis exclusae videantur obviare sententiae; quo, rogo, te decet affectu eis obedire, qui pro erogandis venerabilibus sunt attributi mysteriis? Proinde sicut non leve discrimen incumbit pontificibus siluisse pro divinitatis cultu quod congruit, ita his, quod absit, non mediocre periculum est qui cum parere debeant, despiciunt. «Etsi cunctis generaliter sacerdotibus recte divina tractantibus fidelium convenit corda submitti, quanto potius sedis illius praesuli consensus est adhibendus, qua cunctis sacerdotibus et divinitas summa voluit praeeminere, et subsequens Ecclesiae [Col. 0437B] generalis jugiter pietas celebravit? Unde pietas tua evidenter advertit, nunquam quolibet penitus humano consilio elevare se quemquam posse illius privilegio vel confessione, quem Christi vox praetulit universis, quem Ecclesia veneranda confessa semper est, et habet devota primatem. Impeti possunt humanis praesumptionibus quae divino sunt judicio constituta, vinci autem quorumlibet potestate non possunt. Atque utinam sic contra nitentibus perniciosa non sit audacia, quemadmodum quod ab ipso sacrae religionis auctore praefixum est, non potest ulla virtute convelli: firmamentum enim Dei stat. Nunc quidnam cum aliquibus infestata religio est, quantacunque potuit novitate superari, et non magis hoc invicta permansit, quo aestimata est posse succumbere? Desinant ergo, quaeso te, temporibus tuis quidam per occasionem pertubationis ecclesiasticae praecipitanter ambire quae non licet, ne et illa quae male appetunt nullatenus apprehendant, et modum [Col. 0437C] suum apud Deum et homines non teneant. Quapropter sub conspectu Dei pure ac sincere pietatem deprecor, obtestor, et exhortor, ut petitionem meam non indignanter accipias: Rogo, inquam, ut me in hac vita potius audias deprecantem, quam, absit, in divino judicio sentias accusantem. «Nec me latet, imperator Auguste, quod pietatis tuae studium fuerit in privata vita. Optasti semper fieri particeps promissionis aeternae. Quapropter noli, precor, irasci mihi, si te tantum diligo, ut regnum quod temporaliter assecutus es velim te habere perpetuum, et qui imperas saeculo possis regnare cum Christo . . . Non sint gravia, quaeso te, quae pro tuae salutis aeternitate dicuntur. Scriptum legisti: Meliora sunt vulnera amici, quam oscula inimici. Quaeso pietatem tuam, ut quo affectu dicuntur a me, eo tuis sensibus intimentur. Nemo pietatem tuam fallat; verum est quod figuraliter per prophetam Scriptura testatur: Una est columba mea, una est perfecta mea. [Col. 0437D] Una est Christiana fides quae est catholica. Catholica autem veraciter est illa, quae ab omnium perfidorum, atque ab eorum successoribus, atque consortibus sincera, pura, immaculata communione divisa est. Alioquin non erit divinitus mandata discretio, sed miseranda confusio, nec ulla jam causa superest, si hoc in quolibet contagio volueris admittere, ne cunctis haeresibus aditum, januamque pandamus. «Hoc est quod sedes apostolica magnopere cavet, ut quia mundo radix est Apostoli gloriosa confessio, nulla rima pravitatis, nulla prorsus contagione maculetur . . . Ergo, gloriose imperator, nolo ego ecclesiarum pacem, quam etiamsi cum mei sanguinis impendio provenire posset, amplector? Sed precor te, cujusmodi debeat esse pax ipsa, non utrumque sed veraciter Christiana mente libremus. Quomodo enim potest esse pax vera, cui charitas intemerata defuerit? charitas autem qualiter esse debeat, nobis [Col. 0438A] evidenter Apostolus praedicat, qui ait: Charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5) . Quomodo, quaeso te, de corde erit puro, si contagio inficiatur externo? quomodo de conscientia bona, si pravis fuerit malisque commista? . . . Proinde sicut non potest perversitatis communicatore suscepto non pariter perversitas approbari: sic non potest refutari perversitas complice sectatore perversitatis admisso. Legibus certe vestris criminum conscii, susceptoresque latrocinantium pari judiciorum poena constringuntur: nec expers facinoris aestimatur, qui licet ipse non fecerit, facientis tamen familiaritem foedusque receperit; proinde cum Chalcedonense concilium pro fidei catholicae atque apostolicae veritate communioneque celebratum, damnaverit Eutychetem detestandi furoris auctorem, non satis habuit, nisi pariter ejus quoque consortem Dioscorum, caeterosque percelleret. Hoc igitur modo sicut in unaquaque haeresi vel factum semper vel fieri [Col. 0438B] non habetur ambiguum, successores eorum Timotheum, Petrum, atque alterum Antiochenum Petrum, non viritim propter singulos quosque rursus facto concilio, sed synodo semel acta regula consequenter elisit. «Quemadmodum ergo non evidenter apparet etiam cunctos simili tenore constringi, et qui eorum communicatores, et complices exstiterunt, atque omnes omnino a catholica atque apostolica merito communione discerni; hinc Acacium quoque jure dicimus a nostro consortio submovendum, qui maluit in sortem transire perfidiae, quam in catholicae atque apostolicae communionis sinceritate constare, cum fere per triennium ne in id veniret apostolicae sedis epistolis doceatur competenter instructus . . . Quapropter aut doceatur ab haeretica participatione sincerus, quorum se ille communioni permiscuit, aut cum eisdem non potest non repelli. «Etenim, imperator Auguste, si contra leges publicas aliquid, quod absit, quispiam fortasse tentaret, [Col. 0438C] nulla pati id ratione potuisset; ad divinitatis puram sinceramque devotionem ut tibi plebs subdita redigatur conscientiae tuae non putas interesse? Competentibus ergo sinant curari se posse remediis: alioquin, quod absit, in eorum transeundo perniciem cum illis perire possumus; ipsos vero salvare non possumus.» Ex hac epistola complura adnotari possent, et applicari constitutioni praesentis temporis. Illud in primis occurrit animadvertere, quod critica subdola per nonnullos auctores recentes contexta ad Graecos illos reprehendendos, non secus ac similis farinae scripta, nuper disseminata, plus nimio excitarunt schismatis spiritum, aut certe foverunt, et ut se penitius insinuaret male affectis mentibus effecerunt. His refricanda foret memoria, et adhortatio ejusdem Gelasii in epist ad Rusticum Lugdunensem. «Quantam (inquit) ob impiissimi Acacii causam persecutionem sustinemus, sed non deficiemus . . . Fac, charissime [Col. 0438D] frater, ut tuus, tuorumque in nos, vel potius in sedem apostolicam non cesset affectus. Qui in Petra solidabuntur cum Petra exaltabuntur.» Ex cap 12, ejusdem libri VI. Praeter constituta Gelasii jam producta, auctor Libri Pontificalis narrat, cum inventi essent ejus aetate in Urbe Manichaei, curasse pontificem ut exsilio mulctarentur, eorumque scripta publice concremata fuisse affirmat ante fores Basilicae Liberianae. Inter caeteros autem errores hujusmodi sectae cum docerent, vinum esse diaboli inventum, rejiciebant communionem sacramenti corporis et sanguinis Domini sub utraque specie. Hinc eos fuisse detectos, licet quaererent latere; cum observarentur sumpta tantummodo sacri corporis portione sub panis specie, a calicis participatione abstinere. Decretum igitur edidit a Gratiano relatum, per quod elongari praecipit a sacra mensa eos, qui sub utraque specie communicare nollent. Decretum hujusmodi nihil omnino patrocinatur [Col. 0439A] errori illorum, qui communionem sub utraque specie necessariam putant ad salutem consequendam, uti luculenter demonstrant cardinales Baronius et Bona, super hoc articulo consulendi, ille ad annum Christi 406, hic de rebus Liturgicis, lib II, cap 18. In abolenda superstitione Lupercalium, quam senator quidam ex paganorum impietatibus retineri satagebat, pejori etiam obtentu, quasi ex hujusmodi ritus intermissione sterilitas terrae proveniret, quam Romani patiebantur, quanto religionis zelo certaverit, [Col. 0440A] declarat ipsius tractatus qui ea de re superest adversus Andromachum senatorem in quo haec leguntur. «Me pronuntiare convenit Christianis ista perniciosa et funesta indubitanter existere . . . Quod etiam praedecessores meos forsitan fecisse non ambigo, et apud imperiales aures haec submovenda tentasse. Et quia auditos esse non constat, dum haec mala hodieque perdurant, ideo haec ipsa imperia defecerunt, ideo etiam nomen Romanum, non remotis etiam Lupercalibus, usque ad extrema quaeque pervenit.»
74 Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos quatuor, menses octo, dies novem [Col. 0413] B, dies 19. . Fuit autem temporibus [Col. 0413] B, Anastasii imp. Odoacris regis, et Theodorici, a coss. Anastasii August. et Ruffini ad Paulum cons. Theodorici regis et Zenonis Augusti. Hujus temporibus inventa est Ecclesia sancti Angeli in Monte Gargano. Hujus temporibus inventi sunt [Col. 0413] Vide Baron ad ann Domini 496. Manichaei in urbe Roma, quos exsilio deportari praecepit. Quorum codices ante fores basilicae sanctae Mariae incendio concremavit. [Col. 0413] Gesta synodica. Hic sub gestam synodicam revocavit Mesenum episcopum ad communionem, et restituit eum Ecclesiae suae sub satisfactione libelli, et purgatus est receptus. Hic fuit amator cleri, et pauperum, et clerum ampliavit. Hic liberavit a periculo et fame civitatem Romanam. Hic fecit constitutum de [Col. 0415] omni Ecclesia. [Col. 0415] B docet Petrum, Acacium multo ante obiisse. Hujus temporibus iterum venit relatio de Graecia, eo quod multa mala et homicidia fierent a Petro et Acacio. Eodem tempore fulgens Joannes Alexandrinus [Col. 0415] episc. catholicus 13. venit Romam ad sedem apostolicam. Ipsis temporibus beatus Gelasius suscepit Joannem, et iterum misit, et damnavit in perpetuum Acacium, et Petrum, si non poeniterent. Tamen exspectans sedis apostolicae satisfactionem secundum humanitatem primae sedis Ecclesiae. Hic dedicavit basilicam sanctae Euphemiae martyris in civitate Tiburtina milliario vigesimo ab urbe Roma. Dedicavit autem et basilicam sanctorum Nicandri et Eleutherii via Lavicana in fundum Villa pertusa [Col. 0415] B, in villa petrosa. ; et aliam basilicam sanctae Mariae via Laurentina in fundum [Col. 0415] * fundo. Crispini milliaro ab urbe Roma vigesimo. Sub hujus episcopatu clerus crevit. Hic fecit ordinationes duas in urbe Roma per menses Februarii et Decembris, presbyteros triginta duos, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero sexaginta septem. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli XI Kalendas Decembris. Hic fecit tractatus et hymnos, sicut beatus Ambrosius episcopus, et libros [Col. 0415] CB, quinque. adversus Eutychen et Nestorium, qui hodie in bibliotheca, et Ecclesiae archivo reconditi tenentur, et post obitum ejus cessavit episcopatus dies octo [Col. 0415] CB, septem. .
[Col. 0439B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 75, lin. 4, B, 80. Num. 75, lin. 1, quinta, de regione caput Tauri. lin. 2, mens. 10. lin. 3. Hic confessionem b. L. M. ornavit ex arg. pens. lib. 100; eo temp. lin. 5, ipsius subtraxerunt, eo quia. lin. 6, praesb. et cleri. lin. 8, [Col. 0440B] et n. pot. Hic nutu divino percussus est. lin. 9, qui etiam sep. Num. 75, lin. 1, quinta caput. t. lin. 5, ipsius erigerunt. lin. 6, seu cleri. lin. 10, XIV Kal. Num. 75, linea 1, deest vox Tauma in Flor. et Vat.
[Col. 0439B] Linea 4.— Eodem tempore multi . . . clerici se a communione ipsius erexerunt. Additio censenda eruta ex actis, ut reor, schismaticorum, qui cum partibus Laurentii faverent adversus Symmachum, insurrexerunt in odium Anastasii decessoris Symmachi, et illa confinxere, ut fieri assolet, ubi vigent praejudicia partium. Falsitas vero additionis sive de Anastasio pontifice promovente Acacianorum societatem, et cum eisdem communionem, sive de Photino Thessalonicensi, facile ostenditur ex ejusdem pontificis epistola ad Zenonem, quam direxit per [Col. 0439C] Cresconium, et Germanum episcopos apostolicae sedis apud imperatorem legatos. Conversionem quidem Acacianorum promovit, eisque indulgentiam repromisit, dummodo a sacris diptychis Acacii nomen eraderent. (Tom. II Conc., pag. 949, c. 3.) «Precamur itaque clementiam vestram, ut specialiter nomen taceatur Acacii . . . Quantos vero excessus, atque praesumptiones habuerit Acacius, ne clementiae tuae suggerere per singula fortasse videatur onerosum: Cresconio, vel etiam Germano fratribus et coepiscopis meis, quos misimus ad serenitatem tuam de causis [Col. 0440B] singulis Acacii, qualis fuerit, instructionem plenissimam dedimus clementiae vestrae specialius recensendam, si hoc pietati tuae placuerit curiosius indagare, ne aliquo suggestionibus nostris veritas defuisse videatur: ut pro divina sapientia vestra perspicue videre possitis, non superbia, vel elatione sedis apostolicae in Acacium talem processisse sententiam, sed facinoribus certis (quantum nos extra illud judicium, quod solum falli non potest, aestimamus) zelo magis divinitatis extortam.» Quomodo poterat pontifex post legationem, et facinorum Acacii delatorum imperatori factam per legatos denuntiationem, [Col. 0440C] foedus cum Acacianis inire, et ad communionem revocare, nulla praemissa satisfactione? Eo vel maxime, quia ab ultima sententia Synodi IV sub Felice, Ecclesia Constantinopolitana sese separavit a Romana, uti scribit Liberatus loco supra laudato cum synodi illius acta narrasset. «His ergo provenientibus, et Acacio permanente in Petri communione, separavit se quidem sedes apostolica a Constantinopolitana,» etc. Nec poterat admitti, nisi contumacia deposita, et facta satisfactione. Deinde Zeno, cujus fraude dissoluta fuit synodus Heracleensis, [Col. 0441A] quam ficte promoverat sub Hormisda, ut crimen tegeret, epistolam dedit Hormisdae, in qua duo ab ipso promota scribit: primo ut Alexandrina Ecclesia remitteret anathema, quod publice dicebat adversum synodum Chalcedonensem, et dogmaticam S. Leonis. «Nam pro hac causa attestantur divinae litterae ad Alexandriam non semel, sed multoties destinatae, per quas objurgavimus, cur sibi non arbitrarentur posse sufficere directam fidei doctrinam, recedentes ab anathemate Chalcedonensis synodi, vel venerandae memoriae Leonis episcopi. Unde non parvum studium apud nos, et contentio quoque perdurat, quatenus a suprascripto anathemate eosdem possimus abstrahere, et sanctae Ecclesiae universali conjungere.» Secundo, quod ut e sacris diptychis auferretur nomen Acacii fieri non poterat sine ingenti seditione. «De capitulo vero, quod solum videtur esse residuum, nostra voluntas petitioni vestrae fortasse propter unitatem ecclesiarum conveniret, nisi alia venerabili Ecclesiae ex hoc renovari scandala crederemus. [Col. 0441B] Nunc quae sint facienda perpendite: quia grave esset, clementia vestra judicat de Ecclesia venerabili, propter mortuos vivos expelli: nec sine multa effusione sanguinis scimus posse ea quae scribis ordinari.» Si vero praedecessor Anastasius putasset unionem cum Ecclesia Constantinopolitana, concordiamque sarciendam, relinquendo nomen Acacii, et cum Acacianis propugnantibus ejusdem gesta communicando; Zeno id proposuisset Hormisdae, antecessorem nempe Anastasium papam deliberasse de unione cum Acacianis facienda, relicto Acacii nomine, et obliteratis synodicis in ipsum publicatis, et constitutis. Conficta itaque censenda haec, et assuta gestis Anastasianis, desumpta ex calumniis conflatis in Anastasium pontificem, et Symmachum, quae collector nullo praemisso criterio hic addere non dubitavit. Sed enormior lacinia de Photino. Linea 5.— Communicasset . . . Diacono Thessalonicensi [Col. 0441C] nomine Fotino, qui communis erat Acacio. Melius alii codd. legunt ( Communionis Acacii ). Thessalonicensis primas erat sedis apostolicae vicarius per Orientem: eum adhibuit vel Gelasius, vel Anastasius ad dissertationes sopiendas, quae exarserant in Oriente occasione Mongi et Acacii. Alexandriae fuisse, strenuamque operam impendisse pro dogmatica S. Leonis testantur apocrisarii sedis Alexandrinae in libello supra laudato, quem dederunt Cresconio, et Germano pontificis Anastasii legatis adhuc Constantinopoli persistentibus, in quo sic de Photino (tom. II Conc. pag. 953) : «Quia vero non multorum temporis Photinus religiosus diaconus sanctae Thessalon. Ecclesiae nobiscum de pace Ecclesiarum verba conseruit, dixitque se ante spatium parvi temporis destinatum a sanctissimo archiepiscopo Andrea Thessalonicensis Ecclesiae ad Romanum pontificem Anastasium, et affirmabat de his, quae nos vehementer offendunt, in translatione epistolae sibi satisfactum [Col. 0441D] fuisse a supradicto praesule Romanae Ecclesiae; quod scil. in epistolae translatione comprobarentur errores: ipsam vero Latinam epistolam juxta fidem trecentorum decem et octo SS. Patrum editam constitisse. Insuper quaedam retulit ex persona ejusdem Antistitis fuisse narrata, quae ad vituperationem eorum, quae in translatione sunt indita, pertinerent: et ad illos qui ea confingere tentaverunt ad satisfactionem eorum, qui rectam fidem, immaculatamque custodire non negligunt. Quibus abunde sanatis, cupientesque pristinam reintegrandi concordiam; maluimus etiam a vobis si vera sunt illa, quae Photius religiosus diaconus nobis retulerat, edoceri, vestraeque desideravimus occurrere sanctitati, et de his omnibus habere colloquium.» Si Photinus stetit pro Chalcedonensi synodo, ostenditque falsam Alexandrinorum persuasionem in abjiciendis Synodo Chalcedonensi, et epistola S. Leonis, Mongus, qui dux erat horum haereticorum, et cum Acacio ad obitum [Col. 0442A] usque communicavit, bene comprobatur ut haereticus damnatus: consequenter revocari non poterat Acacius, seu ejus communio uti innoxii, ac ab omni haeretica contagione immunis vel a Photino, et quod enormius est, ab Anastasio pontifice revocari poterat. Deinde plurimi inter eruditos probant, commonitorium ad Faustum esse hujus pontificis, non Gelasii, qui vulgo auctor putatur; ut ex his quae de Acacio dicta, ac de justissima in eumdem lata damnationis sententia quisque prospicere poterit. Dilucidanda ulterius est haec nostra in Anastasium observatio, quam supra tetigimus. Dicebamus enim in gestis pontificum, quod ubi schisma in Ecclesia Romana occurreret, ex praejudicatis scriptoribus collector aliquis quaedam decerpere consuetus, ea indere solebat interracta pontificia, et foedare seriem eorumdem: et quae quandoque antipapae erant, legitimo imponebantur, aut per calumniam affingebantur a schismaticis, ut in Liberio notatum est. Laurentius enim sedis apostolicae invasor post Anastasium pontificem [Col. 0442B] censetur subscripsisse Henotico Zenonis, cui subscribere omnino detrectavit Anastasius pontifex. Diserte id testatur Theodorus Lector (l. II Histor. eccl.) qui narrat Festum senatorem Romanum ob civilia quaedam negotia a senatu Romano ad Zenonem directum, in jussis habuisse, ut pontificem suaderet Henotico subscribere. Sic Theodorus: «Porro Festus occulte, ut aiunt, imperatori suggesserat, ut episcopo Romano persuaderet, ut Zenonis Henotico subscriberet. Sed cum Romam venisset, Anastasium episcopum jam mortuum reperit. Quare operam dedit, ut per schisma promotus edicto illi subscriberet.» Qui post Anastasium per schisma promotus est, Laurentius refertur. Henotico subscribere erat cum Acacianis consortia inire, cum Henotici auctor, suasor, et promotor Acacius censeretur. Quae propria antipapae erant per calumniam forsitan ex amicitia pontificis cum Festo, schismatici Anastasio imposuerunt, vulgaruntque, quae nescius collector [Col. 0442C] inter Anastasii gesta inseruit. Interim si commonitorium inscribi debet ad Festum, non ad Faustum, et Anastasio uti auctori vindicari, ex eo cognosci poterit, quomodo et Acacium, et Acacianos perpetuo uti damnatos habuerit, et nervose omnia Acacianorum subterfugia dissolvit, et tergiversationes evacuat. Certe Festum Laurentio favisse, et schismaticis auctorem fuisse innuit Theodorus, adeoque id unum intendisse imperatori placere, qui summopere in votis habebat, ut omnes in subscriptione Henotici unirentur. Haec confusio causam dedit collectoribus Libri Pontificalis, ut quae erant propria Laurentii antipapae, tribuerent Anastasio. Certe si ab Anastasio, et quidem ex commonitione totius cleri, id fuisset praesumptum, haec Anastasiana pro Acacianis favorabilis intentio occultari non potuisset, unde sub Symmacho, cum Anastasius imperator excommunicatus ob defensionem susceptam Acacianorum, et confictionem calumniarum in Symmachum, non reliquisset [Col. 0442D] adducere hanc pontificis intentionem, et propositum. Nihilominus nec fecit, imo ex decessoris exemplo argumentum deducit, quod ipsi invicte adversus Acacianos steterint. Sic in epistola apologetica ad Anastasium pontifex: «Dicis, quod mecum conspirante senatu, excommunicaverim te. Ita quidem ego, sed rationabiliter factum a decessoribus meis sine dubio subsequor. Nos non te excommunicavimus, imperator, sed Acacium: tu recede ab Acacio, et ab illius excommunicatione recedes,» etc. Vide reliqua. Decessores vero erant Gelasius et Anastasius. Unde fictitia haec additio ab inscio collectore actis Anastasii assuta. Insulsius est quod additur, ubi consarcinatoris inscitia, et achronismus apparent, ubi legitur: Linea 8.— Quia voluit revocare Acacium, et non potuit, qui nutu divino percussus est. Damnatus jam erat Acacius cum pontificatum suscepit Anastasius; ut in Gelasio notatum est. Hinc concidit fabella. [Col. 0443A] Verba porro illa: qui nutu divino, etc., in aliis codicibus sic recensentur. Anteponitur interpunctio, et sic: Hic nutu divino percussus est. Haec vero additio censenda ex consuetis interpolationibus tumultuarie assutis Gestis pontificum; haec enim non in Gestis Anastasii, nec ad Anastasium pontificem spectabant, sed ad Hormisdam, sub cujus pontificatu moritur Anastasius imperator, et causam mortis sic Liber Pontificalis assignat. «Furore repletus Anastasius Augustus contra papam Hormisdam inter alia sacra sua hoc scripsit, dicens: Nos jubere volumus, non juberi. Eodem tempore nutu divinitatis percussus est fulmine divino Anastasius imperator, et obiit.» Quae itaque de Anastasio Augusto alicubi legebantur, Anastasio pontifici assuere indoctus quispiam putavit. Fortisan deceptus ex Chronico Theophanis, quo ut ex illius additionibus Liber Pontificalis augeretur, in latium adducitur. Ibi enim ad ann. 518 legitur: «Hoc anno indictione XL, mensis Aprilis nono, Anastasius ineptus imperator [Col. 0443B] occubuit: exegit in imperio annos septem et viginti, mensesque septem trigesimo quarto supra ducentesimum anno a Diocletiani imperio, in cujus locum Justinus pius imperator, vir aetatis provectae, et expertus rerum a militiae cingulo exorsus, et ad senatus usque ordinem promotus. Illyricus genere suffectus est. Quidam autem autumant Anastasium fulmine de coelo tactum mentis stupore e vivis excessisse.» Consuetum collectorem additionum haec ex variis auctoribus excerpere, et catalogis addere supra probatum est, et magis infra. Haec, ut reor, inscio collectori, aut librario ex nomine Anastasii lecto occasionem praebuerunt, ut ea pontificis Anastasii gestis assueret.
[Col. 0443B] Linea.— Quia voluit occulte revocare Acacium. Neque nomen Acacii ad sacras diptychas, neque ipsum Acacium ad sedem Constantinopolitanam revocari [Col. 0443C] voluisse indicat epistola prima ejusdem pontificis Anastasii in Actis concil. qua nomen defuncti plane deleri ac tolli rogavit. Gloriantur nostri temporis haeretici, Anastasium de errore ac perfidia convictum, quod sine concilio episcoporum cum Photino, Acacianae sectae fautore, communicarit; sed quam inepte nemo non videt. Potuit enim resipiscentem, sine ullius concilii auctoritate ab excommunicatione absolvisse, et citra ullum peccati periculum cum eodem communicasse: imo si operam illam toti Ecclesiae necessariam ab excommunicato, et plane schismatico requisivisset, non modo fidem non amisisset, sed neque ullam anathematis sententiam eo ipso incurrisset. Vide Bellarm., lib. IV de Rom. Pont.; Baronius ann. 479, n. 27; Emendatores decreti Gratiani in notis ad canonem Anastasius, dist. 19; Covarruvias, tom. II, lib. IV Var. resol., cap. 13, haec conficta omnino esse probant, hoc potissimum argumento, quod [Col. 0443D] Acacius (sicut Nicephorus lib. XVI, cap. 12; Evagr. lib. III, cap. 18 et seqq. testantur) tempore Felicis III obierit, quodque ipse Anastasius cap. 1 epistolae suae ad imperatorem Anastasium, Acacium jam mortuum, et ante Judicem Christum una cum Felice astare scripserit. Quod quidem de non revocato per Anastasium Acacio certissimum est; sed de Photini communicatione non ita constanter affirmari potest, cum ex ejusdem pontificis epistola contrarium non obscure colligatur. Linea 8.— Qui nutu divino percussus est. Anastasium morbo divinitus immisso exstinctum esse, ideo quod baptismum, et sacros ordines ab Acacio collatos eadem epistola approbaverit spargunt haeretici; sed more suo per calumnias, mendacia, ac fabulas. Quod enim de Anastasio imperatore haeretico circa haec tempora fulmine percusso scribunt in ejus vita Beda, Cedrenus, Zonaras, et Paulus Diaconus; hoc illi nullo alio praeterquam unius mendosi [Col. 0444A] Bibliothecarii auctoritate freti, in caput Anastasii pontificis retorquere non verentur. Vide Bellarm., lib. IV de Roman. Pontificibus, cap. 10; Sanderum, de visibili Monarchia Ecclesiae; Hosium lib. III prop. doct. catholic.
[Col. 0444A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Post obitum Gelasii cum vacaverit sedes Romana juxta Bibliothecarium dies septem, ut plerique codices legunt, Regii, Thuani, et Mazzarini, computatis extremis; circa diem 24 Novembris anni 496 collocanda est Anastasii hujus nominis secundi electio, aut etiam ordinatio, cum dies indicata fuerit Dominica, littera, F. Dominicali eidem obtingente. Hunc vero cum asserat sedisse anno uno, mensibus undecim, diebus viginti quatuor, ejus vita pertigerit ad diem 17 aut 18 Novembris anni 498, die 10 mensis ejusdem fuisse depositum apud B. Petrum affirmat [Col. 0444B] postremus versus hujus sectionis. Satis igitur exacte procedit etiam dierum enumeratio: quae si unitate variat in codicibus, aut catalogis nonnullis; tanti non est illa differentia, ex amanuensibus persaepe orta, ut remorari nos possit in epocha Anastasii rite constabilita tum in exordio, tum in termino sui sacerdotii. Linea 4.— Eodem tempore multi clerici, etc., et linea 7.— Et quia voluit occulte revocare Acacium, etc. Recte observant ad hunc Bibliothecarii locum tum doctissimi cardinalis Baronius et Bellarminus, tum D. archiepiscopus Sommier eosdem secutus in notis infra recensendis, hujusmodi memorias a schismaticorum factione confictas fuisse sub proximo pontificatu B. Symmachi, cum pluribus de utroque pontifice falsis rumoribus, in vulgus sparsis opera Festi patricii aliorumque Laurentio antipapae studentium: quas cum in litteras retulissent, ut Anastasio [Col. 0444C] principi, Zenonis Henoticon ab Anastasio papa et a Symmacho non subscribi aegre ferenti, fucum facerent, ejusque animum vehementius incenderent contra legitimos et sanctos pontifices, quasi factiosos, ac turbulentos, et criminum insimulatos. De Anastasio praepropere defuncto mitiorem fabellam contexere sibi visi sunt, cum illius propensionem confingerent ad connivendum recitationi nominis Acacii, et admissioni Photini Thessalonicensis ejusdem fautoris. Hujusmodi scripta a factione Laurentii mandata litteris ita sunt pervulgata, ut ad posteras aetates nonnulla illorum fragmenta pervenerint, adeoque ad aequales illi Bibliothecario, qui sequiori saeculo hanc Vitam Anastasii et proximam Symmachi indiscrete colligens, fidem accommodavit confictis de utroque fabulis, easque intermiscuit documentis veracibus caeterorum ab ipsis gestorum. Quod Cardinales Baronius, ac Bellarminus, aliique recentiores invictis rationibus probant, id etiam confirmant reperta [Col. 0444D] schismaticorum illorum fragmenta, quae antiquissimo charactere exarata ostendunt aetatem Anastasio Bibliothecario antiquiorem; et proinde nobis manifestant credulitatem collectoris Vitarum non caruisse quidem monumentis ab aetate Symmachi proximis, sed caruisse criterio necessario ad secernendas schismaticorum technas et calumnias a veris narrationibus catholicorum. Placet hic attexere fragmentum superstes in quaternione membranaceo antiquissimi characteris ante annos mille, ut videtur, scripto, et compacto una cum libro S. Hieronymi de scriptoribus Ecclesiasticis, aliisque opusculis, inter quae sunt epistolae summorum pontificum Simplicii, Felicis, Gelasii, etc., servato in archivo cathedralis Ecclesiae Veronensis, uno scilicet ex codicibus ante annos octingentos collectis a Pacifico archidiacono, ut alibi memoravi notato num 25. Stylus libri exprimit aetatem Symmachi; de quo ista confingit auctor illius fragmenti, praemissis de [Col. 0445A] Anastasii papae falso jactata conniventia fortasse litteris per schismaticos confectis, ut haec pauca ad illum referenda videntur indicare. «Imperatorem Anastasium directas per Cresconium et Germanum auctoritate suffulta est, ut qui hanc intenta mente sub divino timore perlegerit, inaniter hactenus inter Ecclesias Orientis et Italiae tam schisma nefarium perdurare cognoscit.» Sequitur deinde in eo quaternione Vita Symmachi, ita fraudulenter contexta stylo ejusdem aetatis. «Quinquagesimus secundus Symmachus sedit annos quindecim, menses septem, dies viginti et septem. Cum hoc autem fuerat Laurentius Romanae Ecclesiae presbyter ordinatus episcopus, tantaque clerum ac populum Romanum discordia feralis invaserat, ut nec divina consideratio, nec metus regis partes a propria concisione cohiberet. Tunc coguntur utrique Symmachus scilicet, et Laurentius regium subituri judicium petere comitatum. Ibi Symmachus multis pecuniis obtinet, Laurentius ad gubernandam Ecclesiam Nucerinam [Col. 0445B] Campaniae civitatem plurimis coactus minis, promissionibusque dirigitur: post aliquod autem annos pro multis criminibus apud regem Symmachus accusatur, quem rex sub occasione Paschali quod non cum universitate celebravera . . . comitatum convo . . . ratione . . . festivitatis dissonantia redditurum, fecitque apud Ariminum reseder . . . umque ibidem cum suis clericis aliquantisper moratur pomeridianis horis super littus maris ambulans vidit mulieres inde transire cum quibus accusabatur in scelere, quae comitatum petebant regia jussione; dissimulans ergo se scire quod viderat, nocte media dormientibus cunctis cum uno tantum conscio fugiens regreditur Romam, seque intra B. Petri apostoli septa concludit. Tunc presbyteri et diaconi, necnon reliqui clericorum, quos secum deduxerat adeunt regem, et sine sua conscientia Symmachum fugisse testantur, per quos rex tam ad senatum, quam ad clerum praecepta super ejus quodammodo damnatione transmittit; [Col. 0445C] accusatur etiam ab universo clero Romano, quod, contra decretum a suis decessoribus observatum, ecclesiastica dilapidasset praedia, et per hoc anathematis se vinculis irretisset: pro diebus autem Paschalibus ab omnibus pene vir venerabilis Petrus Altinotis episcopus a rege visitator Ecclesiae Romanae deposcitur, et post sanctam festivitatem synodus in urbem Romam pro voluntate senatus et cleri jubente rege, de ejus excessibus judicatura convenit, atque id agitur a nonnullis episcopis, et senatoribus . . . m . . . Symmach . . . audientis subderetur hoc palam pro ejus defensione clamantibus, quod a nullo possit Romanus pontifex, etiamsi talis sit qualis accusatur, audiri: sed electiores antistites, tam pro religionis intuitu, quam pro regia jussione censebant tantae rei negotium, pene ubique vulgatum, sine examine nullatenus deserendum, cumque synodus sub hac dissonantia plus inter partes ministraret fomenta discordiae, tandem constituit ut libellus, quem offerebant [Col. 0445D] accusatores Symmachi, susceptus, inter gesta solemniter panderetur; quo facto, mox per episcopos idem Symmachus, ut occurreret ad judicium convenitur; sed cum per clericos qui ei asserviebant fuisset ejus negata praesentia, iterum et tertio, secundum regulas, ut ad synodalem conveniat audientiam, per antistites admonetur, nullumque dignatus est dare responsum, tunc aliquanti episcopi videntes nihil se in causa proficere, clerum qui discesserat a consortio Symmachi, semel et iterum commonent, ut ad eum praetermisso revertatur examine; qui se nequaquam hoc facere posse respondit, priusquam tantis criminibus impetitus discussione regulari, vel absolvatur, si innocens fuerit, vel si reus exstiterit a sacerdotio deponatur, sed moras Epi n . . . ut . . . cum viderent magis ac magis studia divisionis augeri, quae sibi utilia visa sunt pro Symmachi persona constituunt: et sic urbem in summa confusione derelinquunt. Clerus ergo et senatus electior, qui [Col. 0446A] consortium vitaverat Symmachi, petitionem regi pro persona Laurentii dirigit, qui eo tempore Ravennae morabatur Symmachi violentiam persecutionemque declinans, ut ipse Romanae praesideret Ecclesiae, ubi dudum fuerat summus pontifex ordinatus, quia hoc et canonibus esset affixum, ut unusquisque illic permaneat, ubi primitus est consecratus antistes, vel si quibusdam commentis exinde remotus fuerit, eum modis omnibus esse revocandum. Sic Laurentius ad Urbem veniens per annos circiter quatuor Romanam tenuit Ecclesiam, per quae tempora quae bella civilia gesta sint, vel quanta homicidia perpetrata, non est praesenti relatione pandendum, dumque partes mutua se dissensione collidunt, ac pro suis studiis regale praesidium saepe deposcunt, ad ultimum petitionem Symmachus regi per Dioscorum Alexandrinum diaconum destinavit, asserens magnum sibi praejudicium fieri, et maxime de titulis ecclesiarum, quos intra Urbem Laurentius obtinebat ad hanc inf . . . ationem regis animus delinitus patrici F . . . » [Col. 0446B] Hic explicit fragmentum quaternionis assutum membranaceo codici, antiquitatis indubitatae titulo plurimi profecto faciendum, si ad illum usum adhibeatur, ad quem putandum est a perito aliquo ac studioso historiae ecclesiasticae fuisse comparatum. Licet enim cognoscatur fragmentum esse perniciosi alicujus scripti, ab aliquo gregali factionis Laurentii contra Symmachum elaborati, et quidem stylo dictionis per illa tempora non inelegantis, ita ut foetus videatur hominis non vulgaris a Festo patricio, sive ab alio quopiam non infimae sortis viro adhibiti ad captandam auram ejusdem factionis schismaticorum, et principis ejusque conjugis, per dispendia famae, et auctoritatis pontificiae, dum Symmacho affingit scelera, et decessori illius Anastasio papae non obscure attribuit propensionem ad connivendum Acacianis super recitatione illius nominis, quasi id foret remedium innocens, et opportunum ad schisma Orientalium cum Ecclesia Latina de medio [Col. 0446C] tollendum, et plura congerat falsa et exsecrabilia de judiciis contra caput Ecclesiae Dei intentatis ac intentandis; licet, inquam, fragmentum istud cognoscatur esse portio perniciosa scripti antiquissimi; potuit attamen utiliter colligi et inseri a studioso historiae ecclesiasticae, et pontificiae auctoritatis, et immunitatis, una cum litteris SS. pontificum Simplicii, Felicis, et Anastasii ad Acacium, hujusque responsis in eodem codice compactis. Nam fuerant producenda genuina haec documenta adversariorum fraudis, et maledicti, et imposturae ei qui vellet has ipsas imposturas, fraudes, et maledicta refellere per alia scripta genuina summorum pontificum et conciliorum, rei gestae veritatem ac jura demonstrantium: quemadmodum et in conciliis oecumenicis producta fuerunt scripta haereticorum, quorum de damnandis blasphemiis agebatur. Utiliter igitur collecta fuerant virulenta illa scripta, et compacta cum suis antidotis, ne solitaria si legerentur, imperitorum [Col. 0446D] animos offuscarent. Sed cum injuria temporum et incuria posterorum, ut fit, veteres hujusmodi chartae negligentius habitae fuissent dispersae, ita ut integritate codicis absumpta, quaternio forte fortuna superstes ostenderet mutila illa schismaticorum scripti fragmenta, quae similitudinem catalogi Pontificalis referunt, longe aliter adhiberi potuerunt ab imperito aliquo scriptore aut collectore sequioris aetatis. Is temere compacta cum videret una cum libris probatissimis beati Hieronymi, et Gennadii, necnon cum epistolis sanctorum pontificum Simplicii, Felicis, et Anastasii ibidem praeservatis, indicata fragmenta catalogi antiquitus scripta citra examen auctoris ibi profecto non apparentis, et citra collationem cum aliis genuinis documentis temporum, quae veritatis historicae criterium deposcit, inconsiderate suscepisse potuit tanquam authentica monumenta aequalis scriptoris: et ex hujusmodi inquinato fonte in Libri Pontificalis [Col. 0447A] textus easdem calumnias, et falsariorum fabulas derivare: quae negotium subinde facesserent etiam politiori aetati ad easdem secernendas ab historica veritate. Non abs re duxi occasione dissidii litteratos inter suborti super gestis Anastasii quam captant scriptores aetatis nostrae in notis D. arch. Sommier memorati, et ab eodem validis rationibus refutati, indicare fontem mendosae illius scaturiginis, unde rivulum derivavit, is qui Vitae Anastasii II incongruam periochen inseruit de propensione connivendi super recitatione nominis Acacii. Tum illa periocha, tum similes quae aliquando interspersae leguntur textui Bibliothecarii potuerunt inconsiderate transcribi ex fragmentis codicum vetustissimorum (cujusmodi est hic Veronensis quem attulimus) per illas praesertim aetates, quae laborabant barbarie in bonas artes invecta, et infrequentia peritorum, qui possent mutilas hujusmodi chartas, titulo [Col. 0447B] et auctore carentes, cum veracium scriptorum monumentis conferre, et probe dignoscere, num a cordatis viris, ac studio partium non laborantibus, an potius a factiosis, et malae causae promovendae addictis essent perscriptae. Inspectio illius codicis ita compacti abunde nos edocet, inquirendas esse origines notionum a biographis Anastasianis adhibitarum, non idcirco quod diffidamus ab antiquis documentis illas fuisse desumptas, sed quod jure dubitandum sit, incaute per illos collectas fuisse ex fragmentis hujusmodi calumniatorum consutis temere cum opusculis Patrum, et a peritioribus antea perquisitis, ut retundi possent totidem verbis expressae, quales ab oppositoribus enuntiabantur. Abundat aetas Gelasii ejusmodi sycophantiis sublestae fidei ab haereticis, et schismaticis passim cumulatis; ita ut necessarium duxerit indicto concilio censum librorum probatorum perficere, et ab apocryphis ac vitiatis germana, integra, et approbata scripta secernere. In tanta igitur copia lucubrationum [Col. 0447C] vitiosae originis, quae disseminabatur temporibus Gelasii, Anastasii, et proximorum pontificum, a perduellibus fidei nostrae occasione haeresum et schismatum subortorum, mirum non est, si aliquando dormitaverint collectores minus idonei aetatum sequiorum, et ex fragmentis veteribus indiscriminatim corrasis ex miscella partium inter se litigantium, temere assumpserint aliquando hostiles calumnias mira fallendi arte in stylum historicum deformatas, ubi substituendae fuerant narrationes notae veritatis scriptorum, easdem calumnias subvertentium rationum pondere, et auctoritate sui testimonii.
[Col. 0447C] Linea 4 et 5.— Se a communione ipsius erexerunt. Anastasius imperator dolose moliebatur, si quo modo ad subscribendum Henotico Zenonis ipsum Romanum pontificem posset inducere. Ad hanc rem perficiendam [Col. 0447D] Festum legatum misit. Erat Festus senator Romanus, missus a senatu ad Anastasium imperatorem propter quasdam civiles res tractandas. Festus imperatori clam pollicitus est persuasurum se Romano episcopo, ut concordiae Zenonis subscriberet. Cum autem Romam venisset, Anastasium episcopum mortuum reperit, ut Theodoretus et Nicephorus lib. III, c. 35, concorditer scribunt. Ex quibus satis apparet Anastasium papam integrum sincerumque in catholica fide permansisse, decessisseque antequam a Festo ejusmodi perfidiae tentaretur. Ita namque saepe divino consilio, quo potissimum catholicae fidei semper servare consuevit integritatem, factum scimus, ut quam citissime morte mulctatus sit, qui in aliquod discrimen adducturus esset catholicam ecclesiae puritatem. Linea 8.— Nutu divino percussus est. Lepra percussus dicitur; alii produnt intestina in latrinam effudisse, dum necessitati naturae obtemperaret.
[Col. 0448A] Linea 7.— Et quia voluit occulte revocare Acacium, etc. Ipso sui pontificatus initio, ut Anastasium imperatorem ab haeresi ad meliorem mentem avocaret, Germanum Capuanum, et Cresconium Tridentinum episcopos, Constantinopolim ad eumdem imperatorem legatos misit, cum epistola ad ipsum data, qua petebat, ut nomen Acacii, Constantinopolitani quondam episcopi, extra Ecclesiae communionem defuncti, ex diptychis plane expungeretur. Ut Alexandrinos moneret imperator ad fidem sinceram et ad pacem redire catholicam; eaque admonetur imperator, ut constitutis apostolicae sedis obtemperet. In proposito illo piissimo nihil effecit sanctus pontifex, nam imperator, detentis dolose Constantinopoli legatis, per fraudem et dolum magno conatu elaboravit, ut ipsum Romanum pontificem, ad subscribendum Zenonis Henotico induceret. Quam in rem usus est opera Festi cujusdam senatoris [Col. 0448B] Romani, qui ob civilia quaedam negotia, ut habet Theodorus lector lib. II Hist. ecclesiast. ad imperatorem Anastasium missus, favore ejusdem imperatoris impetravit, ut sacra sanctorum apostolorum Petri et Pauli memoria, a Schismaticis aliquando neglecta, honorificentius et splendidius celebraretur: «Quamvis igitur antea quoque celebrata fuisset, deinceps post petitionem Festi, longe majori splendore ea festivitas peracta est.» Et Paulo post: «Porro. Festus occulte, ut aiunt, imperatori suggesserat, ut episcopo Romano persuaderet, ut Zenonis Henotico subscriberet. Sed cum Romam venisset, Anastasium episcopum jam mortuum reperit. Quare operam dedit, ut per schisma promotus edicto illi subscriberet,» nempe Laurentius schismaticus contra Symmachum electus. Ex his apparet Anastasium papam, antequam a Festo de perfidia tentaretur, integrum atque sincerum in catholica fide decessisse. Falsum itaque et [Col. 0448C] ineptum omnino est, quod in Libro Pontificali legitur, Anastasium nempe papam, Acacium, a Felice Tertio, et a Gelasio decessoribus jam ante praedamnatum, multisque jam annis sub eodem Felice Tertio mortuum, in sedem suam revocare, aut saltem nomen ejus sacris diptychis restituere voluisse; eodemque tempore multos clericos et presbyteros se ab ipsius communione separasse, eo quod communicasset sine concilio episcoporum vel presbyterorum vel cleri, diacono Thessalonicensi nomine Photino, qui communicaverat cum Acacio. Haec enim ex dictis falsa omnino esse demonstrantur. Porro Anastasium papam nullam cum imperatore Anastasio concordiam iniisse, sed magis illum exsecratum esse, ostendit Baronius anno 497. Linea. 9.— Episcopos per diversa loca sexdecim. Cum Bibliothecarius omiserit complura insignia gesta sub Anastasio, in conversione praesertim Clodovei regis per Gallias de episcoporum ordinatione, supplenda est historia ex Pagii numeris 6 et seq. [Col. 0448D] Sedente Anastasio, cum nullus esset reperiri in toto terrarum orbe penitus princeps Christianus catholicus: nam et qui velamento fidei orthodoxae diu latuit Anastasius imperator, apertissime cognitus est haereticus: Romae vero, et in Italia rex Theodoricus, et in Gallia Visigothorum Alaricus, et Gundobadus Burgundionum Ariani prorsus erant: itemque Suevi et si qui alii in Hispania: in Germania autem et Britannia adhuc pagani: Francorum rex Clodoveus, cum per invocationem nominis Christi victoriam de Alemannis meruisset obtinere, a sancto Remigio episcopo Rhemensi baptizatus est, non quidem anno 499, ut credidit Baronius, sed anno 496, ipso initio pontificatus Anastasii, in die Nativitatis Domini, ut constat ex epistola Aviti Viennensis episcopi in Burgundiae regno, ad ipsum Clodoveum scripta, quae exstat tomo IV Concil. pag 1266, in qua ait: «Igitur qui celeber est Natalis Domini, sit et vestri, quo vos scilicet Christo, [Col. 0449A] quo Christus orsus est mundo; in quo vos animam Deo, vitam praesentibus, famam posteris consecrastis.» Eadem qua Clodoveus, die «baptizata est et soror ejus Albofledis.» Tum «conversa est et alia soror ejus Lantechildis nomine, quae in haeresim Arianorum dilapsa fuerat, quae confessa aequalem Filium Patri et Spiritum sanctum chrismata est,» inquit Hincmarus in vita sancti Remigii. Usus iste baptizandi in Natalitiis Domini, post conversionem Clodovei regis perseveravit apud Francos. Guntramnus enim rex Francorum, apud Gregorium Turonensem lib VIII, cap 9, quaeritur dilatum esse nepotis sui baptismum ultra Natalis Domini solemnitatem. Ubi Anastasius papa accepit Clodoveum baptismo regeneratum, statim gratulatorias ei litteras per Eumerium presbyterum misit, a Dacherio tom V Spicilegii publicatas, in quibus ait: «Tuum, gloriose fili, in Christiana fide cum exordio nostro in pontificatu contigisse gratulamur. Quippe sedes [Col. 0449B] Petri in tanta occasione non potest non laetari, cum plenitudinem gentium intuetur ad eam veloci gradu concurrere, et per temporum spatia repleri sagenam, quam in altum jussus est mittere idem piscator hominum et coelestis Jerusalem beatus claviger.» Cum autem Anastasius mense Novembri anni 496 ordinatus fuerit pontifex Romanus, Clodovei baptismus pertinet ad diem Christi Natalitium ejusdem anni, et Anastasii ad Clodoveum epistola circa initium anni 497 scripta. Anastasius quoddam constitutum ediderat in controversia quae versabatur inter Arelatensem et Viennensem episcopos; Symmachus enim papa in epistola prima ad Aeonium Arelatensem episcopum data tertio Kalendas Octobris anni quingentesimi, ait: «Constat inter Arelatensem et Viennensem Ecclesiam aliquod de ordinandis episcopis in vicinis civitatibus oriri luctamen: illa re videlicet faciente, quod decessor noster sanctae recordationis [Col. 0449C] Anastasius, tractans confusionem provinciae, aliqua contra veterem consuetudinem jusserit observari, decessorum suorum videlicet ordinationem, quod non oportebat, sub qualibet necessitate transgrediens,» etc. Deinde antiqua sedis apostolicae decreta observari jubet. Sed decretum Anastasii nullibi reperitur. De hac et alia Symmachi papae ad Aeonium epistola circa hanc controversiam agetur in Symmacho.
[Col. 0449C] Linea 1.— Anastasius, etc. S. Anastasius II qui Gelasio successit, ad ejusdem nominis principem de sua electione scribens his utitur verbis, ejusdem vigilem curam pro suscepto regimine in tuenda religione catholica declarantibus: «Exordium pontificatus mei primitias oblata populis pace pronuntio, et consequenter pro fide catholica humilis precator pietati tuae occurro. In quo primum mihi divinum [Col. 0449D] favorem propinquasse confido, quod nunc consonantia in me augustissimi nominis tui non dubium praestat auxilium; ut sicut praecelsum vocabulum pietatis tuae per universas gentes toto orbe praefulget; ita per ministerium humilitatis meae, sicut semper est, sedes B. Petri in universali Ecclesia assignatum sibi a Domino Deo teneat principatum. . . ut specialiter nomen taceatur Acacii. Ut Alexandrinos ad catholicam et sinceram fidem auctoritate sapientia [Col. 0450A] divinisque vestris monitis redire faciatis. Ut sicut decet et Spiritus sanctus dictat, monitis nostris (apostolicae sedis) obedientia praebeatur.» (Epistola I Anast. II, ad Anast. Aug.) Sanctus pontifex ad Clodoveum quoque Francorum regem ita perscribit, qui primus ex iisdem regibus Christianae religionis sacra susceperat. «Tuum, gloriose fili, in Christiana fide cum exordio nostro in pontificatu contigisse gratulamur. Quippe sedes Petri in tanta occasione non potest non laetari, cum plenitudinem gentium intuetur ad eam veloci gradu concurrere, et per temporum spatia repleri sagenam, quam in altum jussus est mittere idem piscator hominum et coelestis Jerusalem beatus claviger: quod serenitati tuae insinuare volumus per Eumerium presbyterum: ut cum audiveris laetitiam Patris in bonis operibus, impleas gaudium nostrum, et sis corona nostra, gaudeatque mater Ecclesia de tanti regis, quem nuper Deo peperit, profectu. Laetifica ergo, gloriose et illustris fili, [Col. 0450B] matrem tuam, et esto illi in columnam ferream; nam refrigescit charitas multorum, et malorum hominum versutia navicula nostra feris fluctibus agitatur, et despumantibus undis pertunditur. Sed speramus in spem contra spem; et Dominum collaudamus, qui eruit te de potestate tenebrarum, et in tanto principe providet Ecclesiae, qui possit eam tueri, et contra occurrentes pestiferorum conatus galeam salutis induere. Perge igitur, dilecte et gloriose fili, et Deus omnipotens serenitatem tuam et regnum coelesti protectione prosequatur: et angelis suis mandet ut custodiant te in omnibus viis tuis; et det tibi in circuitu de inimicis tuis victoriam.» (Anast pap. II epist. II ad Clodov. reg. Franc.) Observandum est, omnes ferme principes illius aetatis infideles fuisse, aut fidem Christianam haeresi depravasse, praeter unicum Clodoveum qui tum primum baptizabatur in Occidente: reges autem Theodoricus, Alaricus, Gondebaudus, aliique principes [Col. 0450C] e Gothorum genere, Visigothorum, Suevorum, aut Wandalorum omnes Arianam haeresim professi tenebant provincias Hispaniae, Galliae, Africae, atque Italiae, unde Romanos expulerant. Germania vero, ac Magnae Britanniae insula regibus idololatria infectis parebant. Linea 7.— Voluit occulte revocare Acacium. Bibliothecarius affirmat, Anastasium papam II connivere secreto voluisse Graecorum obstinationi, quae Acacii nomen e sacris diptychis eradere detrectabat, verum divinitus perculsum subita morte id consilium non perfecisse. Idem auctor addit, ejus rei ergo quosdam e clero a papae communione se subtraxisse, tum etiam ex eo quod diaconum Thessalonicensem, qui communis erat Acacio ad communionem admisisset inconsulto episcoporum et presbyterorum coetu. E recentibus autem scriptoribus quidam factum negant, contendentes Bibliothecarium perperam confisum memoriis a factione antipapae [Col. 0450D] Laurentii consutis, quem factio Graecorum opposuit successori Anastasii. Ea de re videndus card. Baronius ad ann. 497, et Bellarminus in controversiis lib. IV, cap. 10 in tit. de Pontifice Romano. Alii vero cum Tillemontio in Hist. ecclesiastica ad eumdem annum autumant indulgentius agere voluisse cum Graecis, etiamsi auctor mendis refertus, qualis eisdem videtur Anastasius minus idoneus testis judicetur ad eam sententiam confirmandam.
75. Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro, de regione Quinta Tauma caput Tauri, sedit annum unum, menses undecim, dies viginti quatuor [Col. 0439] B, an 2, minus d. 7, a Cons. Pauli, ad Paulinum et Joan. . Hic fuit temporibus Theodorici regis. Hic fecit confessionem beati Laurentii martyris ex argento, quae pensabat libras centum [Col. 0439] Scytham Coss. C, 80. . Eodem tempore multi clerici et presbyteri se a communione ipsius erexerunt [Col. 0439] Subtraxerunt vel retraxerunt. Vide Baron. ad ann. 497. , eo quod communicasset sine concilio episcoporum, vel presbyterorum, vel cleri cunctae Ecclesiae catholicae, diacono Thessalonicensi nomine Fotino [Col. 0439] C, Photino. , qui communis erat Acacio [Col. 0439] B, communionis Acacii. , et quia voluit occulte revocare Acacium, et non potuit, qui nutu divino percussus est. Hic fecit ordinationem unam in urbe Roma, per mensem Decembrem, presbyteros duodecim, episcopos per diversa loca sexdecim. Qui sepultus est in basilica beati Petri apostoli XIII Kalendas Decembris, et cessavit episcopatus dies quatuor.
[Col. 0455A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 76, lin. 1, B. Sardus. Lin. ead. A. mens. 7. B. d. 27. Lin. 8, consilium aequitatis invenit. Lin 10, A. quod tandem aequitatis judicium invenit cognitio veritatis. Num 77, linea 2, AB, in Nucerina civitate. linea 8, AB, Altnae. Num 79, linea 2, AB tugurium. Linea 4, B 190. Linea 4, AB 20. Linea 6, AB, 20. Linea 8, B, S. Sossi. Linea 18, B in campo posuit. Linea 20, B. in fundo Lardario. Linea 25, B. matonenm. Num 80, linea 5, Gabrielem. linea 13, A, ruinam minabatur.. Num 81, lin. 9 AB 117. Lin. 9 B. Apostoli XIV cal. Aug. Num 76, lin. 1, S. nat. Sardus. Lin 1, mens. 6. d. 27. lin. 2. Theoderici (M. Theodori.) lin. 2 et 3, cal. [Col. 0455B] Decembris (M, Decembrium) usque in. d. 10 Kal. Augusti. Lin. 5, ex qua causa divisus est senatus et clerus. lin. 6, constit. ut ambae partes ad Rav. lin. 8. (M Theodor.) Qui cum essent Ravennam ingressi, hoc ind. aeg. invenit. lin. 10, quae aequit. invenit in Symmach. cognitionem veritatis. Num 77, linea 2, post annum vero quartum. linea 3, et aliqui ex senatu m. F. et P. incriminati sunt, S. et subordinaverunt t. f. linea 4, Theodoricum, in utroque codice. linea 5, Symm Tunc occ r. Laurentium. Post libellum Romae factum fecerunt sc. linea 8, sedi apostolicae. linea 8, Altinae civ. linea 11, P. Altinensis. linea 12, Ep. pr. diaconib cunctoque clero, et plebe reintegratur Symm cum gloria apud B. Petrum in sede propria. Eodem tempore F. Num 78, linea 3, ex invidia exercere. Qui vero commun Symmacho privatim, et publice cum inventi fuisse linea 5, quin etiam sanct. linea 6, vulnerabant: omni itaque die pugnam c. eccl. linea 7, [Col. 0455C] etiam et m. sacerd occi inter quos Gordianum presbyterum dignissimum ad vinc sancti Petri apost quem fustibus, et glad interfecerunt. Multos etiam Christ interfecerunt, ita ut nulli esset securitas de clero die, vel noct per civitatem publice ambulare. Faustus vero exconsul pro Eccl pugn. Post haec omnia Symm in Man in urbe Rom quorum omnes codices ante for bas const incendio cremavit. linea 14, ad cons senioris. Num 79, Linea 1, Petrum, ubi fecit ciborium. linea 4, pens. lib. 60. Orat S. Thomae apost ex argento, et confessionem, pens lib 20. linea 5, Hyac ex argento ornavit, pens lib 30, Arc. linea 6, Orat s. Apoll et confessionem cum arcu ex arg pur. linea 7, Orat S. Sossii ex arg et confessionem, pens lib 20. linea 9, ex arg et confessionem, pens lib 30, et crucem. Linea 10, lignum sanctae crucis, pens lib 10. Fecit quoque oratoria duo. linea 12, in quorum confessiones ar. arg pos pens lib 30, et cubicula omnia. [Col. 0455D] linea 14, cum quadriporticis m. orn et ex museo fecit agnos, et cruces, et palmas. Ipsum v. at. omne marmoribus compaginavit. linea 16, et alios gradus sub divo dextra lev construxit. Item episcopia in e. l. d. l. f. Linea 18, foris in campo posuit ad usum necessitatis humanae fecit. Alios quoque gradus. linea 21, posuit. Fecit quoque basilicam s. Agn martyris v. A in fund Lardarium, quam a fund c. f. linea 21, duos fecit quoque basil s. P. martyris ubi et f. ar. arg pens lib 15. Fecit quoque in e. l. linea 24, abs cui ruina imm et post conf picturis ornavit cameram (M. cameras). Fecit quoque matronium (M. fecit quoque et m.). linea 25, arg Salvatoris, et 12 apost pens libr 120. Ante fores vero basil g. f. in atrium, etc. Num 80, linea 1, intra civitatem etiam Rom. linea 2, ciborium f. arg pens. linea 2, arc arg pens lib 10. [Col. 0456A] linea 3, arg pens 15, ad sanctos Joannem et Paulum f. g. p. ab. ad. S. archang. ampl basilicam, et fecit gr. et intr aq. ad sanctam Mariam construxit a fund Orat SS. Cosmi et Dam martyrum via Tiburtina mil 27, ab urbe Rom in fundum Paccimanum (M, Pactinianum), rogatus ab Albino, et G. il. de pr. fac. construxit a fund basilicam beato Petro, et dedicavit. Item ad beatos P. et P. et ad sanctum Laurentium pauper hab c. Fecit quoque ad beatum Petrum 20, c. arg p. s. linea 12, et arcus 22 argenteos, pens s. l. 20. Hic reperavit (M. reparavit). linea 13, cui ruina imm. Hic abs B. A. quae in ruina erat. Num 81, lin. 1, ut omni dominica die, vel n. m. hymno Gloria in excelsis Deo dic. Lin. 4, pecunias. Lin. 4, per lig. et med. Lin. 5, pecuniis red. Lin. 6, per mensem Decemb. presbyt. 92. Lin. 8, 117. (M. 114,) qui etiam confessor in pace quievit, et sepult. et in basil. beati Petri XIV cal. Aug. et c. episc. d. 7. Num. 76, lin. 1, natione Sardus. lin 1, mens 7, d. 27. lin. 2, Augusti a die Kal. Augusti. Hic sub intentione, ut lin. 8, introissent Ravenn. lin. 10, quod tamen aequit. in Symmachum invenit cognitio ver. Num 77, linea 2, in Nucerinam civit. linea 8, sedi apost. linea 8, Altinae. linea 12, quare vivo episc. linea 13, redint. Num 78, linea 4, in media civitate. linea 10, ut nulla e. s. d. u. n. clero in c. a. Num 79, linea 1, ad B.P. ubi f. ciburium. linea 6, cum arcu, pens lib 30. Orat s. Sossi. Linea 18, fores in campo p. Num 80, linea 2, tugurium;; linea 8, Albino, linea 12, et arcus argenteos 22. Num 81, lin. 5, pecuniis. Lin 8, 117. [Col. 0456C] Apostoli 14. cal Aug et cess episc d. 7. q. e. i. p. e. q. depositus sub die 19 mensis Julii. Num 76 linea 1, Codices Cass Flor Romualdus, Deusdedit legunt * Sardus. linea 1, menses VII Flor Cas Vat. linea 8,* Flor et Vat, invenit. linea 9, post verb. Cognose.* Elor addit favere. linea 10, Idem, tamen. Num. 78, linea 1, Fausto. Ad hunc Faustum exstat epistola Aviti Viennensis pro Symmacho papa tom. I Concil. Galliae. linea 8, Flor, et dignissimum Gordianum presbyterum. Num 79, linea 2. Locoverb verb. in confess lib 20, cod Flor., et confessionem; linea 13, dele marmoribus ornavit, quia redundat. linea 20, Flor et alii, in fundo Laudario. Num. 80, linea 9, basilicam, etc. Exstant vestigia hujus basilicae uno milliario eis Vicovarum, vocanturque [Col. 0456D] vulgo accolis S. Pietro Viecchio. Num 81, linea 7, presbyteros 92; ms. cod., 127. Linea eadem, episcopo 107, ms, 127. Linea 8, sep et in basit B. Petri apostoli; ms. Flor addit, XIV Kal Augusti. Num 78, linea 6, coedibus plagarum afflictae vulnerabantur; linea 7 et 8, etiam multos sacerdotes occidit. Num. 79. Linea 6, Oratorio sancti Apollinaris ex argento in confessione pens lib XXX. Oratorio S. Sosii ex arg linea 9, Oratorio s. Crucis. Linea 14, cum quadriporticum ex opere marmoribus orn. linea 17, sub gradus in ara ( fortasse legendum in area). Num 80, linea 13, beatae Agnae, quae in ruina imm. Num 81, lin 7 et 8, episcopos per diversa loca CXVII.
[Col. 0457A] Num 76, linea 1.— Symmachus. Post interregnum quatuor dierum anno Christi 498, qui est Anastasii defuncti ultimus, paucorum votis Laurentius Romanus, plurimorum vero suffragiis Symmachus ex diacono pontifex est electus. Cura et studio Festi Senatoris, qui se Romanum pontificem ad subscribendum Zenonis Henotico inducturum imperatori promiserat, procuratum fuit, ut cum schismate universae Ecclesiae eligeretur Laurentius, quem impiis postulatis acquieturum praesciebat. Additae sunt vires Laurentiano schismati, quod fautorem ac promotorem haberet Paschasium, sanctae Romanae Ecclesiae diaconum, virum doctrina et sanctitate praestantissimum, de quo S. Gregorius lib. IV Dial., cap. 4, refert quod Germanus episcopus consilio medicorum pro salute corporis Angulanas Thermas ingressus, praedictum Paschasium in caloribus stantem invenerit; quodque ille quaesitus quid ibi ageret, responderit: «Pro nulla alia causa in hoc poenali loco deputatus sum, nisi quia in parte Laurentii contra [Col. 0457B] Symmachum sensi. Sed quaeso te pro me Dominum deprecare; atque in hoc cognosces quod exauditus sis, si huc rediens me non inveneris. Qua de re vir Domini Germanus se in precibus strinxit, et post paucos dies rediit; sed jam dictum Paschasium in loco eodem minime invenit.» Linea ead. Sedit annos quindecim, menses octo, dies viginti sex. Annis quindecim, mensibus octo minus quatuor diebus sedisse a consulatu Paulini et Scythae ad M. Aurelium Cassiodorum consulem probat Baron. anno 514, n. 6. Linea 2.— Hic fuit temporibus Theodorici. Ab anno Theodorici in Italia regnantis septimo usque ad duodecimum. Ab anno Anastasii in Oriente nono usque ad vigesimum quartum. Linea 6.— Et facta contentione hoc constituerunt partes. Importuna et malesuada necessitas, legum nescia, haec contra leges et canones fieri postulavit.
[Col. 0457C] Num. 77, linea 1.— Eodem tempore papa Symmachus congregavit synodum. Romanam primam, qua ab omnibus qui interfuerunt episcopis cognitus, et approbatus est Romanus pontifex. Linea 8.— Ut visitatorem daret rex sedi apostolicae. Qui accusationes Symmacho objectas cognosceret. Cum enim schismatis auctores de illegitima electione Symmacho nihil negotii facere possent, ad calumnias et mendacia conversi, in eumdem maxima crimina confixerunt, missoque ad ipsum regem accusationis suae libello contra pontificem, a Theodorico Ariano rege petierunt visitatorem. Petro Altinensi episcopo illud muneris impositum fuit; petentibusque catholicis concilium annuit Theodoricus, atque praesentiam suam hactenus dilatam opportuno tempore Urbi civili bello periclitanti exhibere necessarium esse putavit. Baron. anno Christi 500. Linea 10.— A crimine falso. Mirum est quod cum trium conciliorum acta synodalia reperiantur, in nullis [Col. 0457D] ipsorum vel levis mentio habeatur de quo crimine pontifex accusatus fuerit. Unde habes, lector, quod discas, prudenter episcopos omnes illas infamiae notas, quas adversarii Symmacho pontifici inurere conati sunt, profundo silentio sepultas, et oblivione deletas voluisse; omnique studio procurasse, ne quavis occasione labes aliqua summi totius Ecclesiae sacerdotis publicis actis conscripta ad posteros dimanaret. Num. 78, linea 1.— Eodem tempore Festus caput senatus. Ennodius libello suo declarat necatos in hoc schismate martyrii corona dignos fuisse, eosque confessionis gloria nobilitatos, qui aliquid ea de causa passi fuissent: secundum illam magni Dionysii Alexandrini sententiam apud Eusebium lib. IV histor. cap. 37, qua ait: «Oportebat omnia incommoda pati potius, quam Ecclesiae Dei discidisse concordiam. [Col. 0458A] At illud martyrium quod quis patitur ne dirimatur Ecclesiae confessio, non minus certe, sed multo plus, meo quidem judicio, habet commendationis, quam illud quod suscipitur ne idolis omnino immoletur.» Linea 11.— Post haec omnia beatus Symmachus invenit Manichaeos, etc. Futilis ergo calumnia est Anastasii imperatoris, qua Symmachum de Manichaeorum haeresi infamarat. Num. 79, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Andreae apostoli, etc. Magna admiratione dignum est a Romano pontifice tanta praestari potuisse sub rege barbaro, sub quo Urbs ipsa quodammodo captiva teneri videbatur. Cum praesertim idem Symmachus pastorali munificentia in redimendis captivis, et alendis episcopis Africanis in Sardiniam relegatis non defuerit, sed abunde cuncta suppeditarit. Num. 81, linea 4.— Hic captivos per Liguriam redemit, etc. Non pecunia regis Theodorici, sed Romanae Ecclesiae eleemosynis. Baronius anno 496, [Col. 0458B] num. 56.
[Col. 0458B] NOTAE CHRONOLOGICAE. De exordio pontificatus Symmachi referendo ad annum 498, triduo post obitum Anastasii, Joanne (Scytha) consule Orientali, et Paulino Occidentali, documenta sunt apertissima. Acta enim synodi Romanae ipso praesidente congregatae in basilica Vaticana ita signantur: «Post consulatum Paulini viri clarissimi Kalendis Martii (nota est anni 499) in basilica beati Petri apostoli, synodo praesidente beatissimo papa Symmacho, Fulgentius archidiaconus dixit.» Praeterea eodem anni charactere, hoc est post consulatum Paulini subscribuntur epistolae Symmachi duae, prima scilicet data III Kal. Octobris, et secunda III Kal. Novembris. Tertia pariter in editione Binii signata XVIII Kal. Novembris licet consulari nota non distinguatur; cum tamen numeret indictionem [Col. 0458C] octavam, quae coeperat eodem anno 499, ex mense Septembri ostendit, Symmachum iniisse pontificiam dignitatem anno 498. Sedes illi tribuitur apud Bibliothecarium annorum quindecim, mensium septem, dierum viginti quinque; et in codicibus Cassinensi, et Vaticano, quibus catalogus septimus Colbertinus omnino consentit; Bergomas vero et Colbertini tres diem unicam superaddunt, alii biduum. Sunt etiam qui numero mensium unitatem adjiciant tum ex codicibus Anastasianis, tum ex catalogis. Verum lis dirimitur ex die depositionis expressa in codicibus Freheri, Regio, Mazzarino, et Thuano XIV Kal. Augusti, et in Thuano altero signato XIX Julii, quod idem est. Quare cum Anastasius II vita cesserit die 17 vel 18 Novembris anni 498, et quatriduo post electus, sive etiam ordinatus fuerit Symmachus (nam littera Dominicalis ejus anni D indicat diem Dominicam 22 Novembris), consequitur ut numeratis annis quindecim, mensibus septem, diebus viginti septem ab eo termino, haec summa signet ipsam diem 19 Julii [Col. 0458D] anni 514 Senatore consule, terminum pontificatus, et mortalis vitae B. Symmachi, ita etiam expressam in fragmento vetustissimi codicis archivi canonicalis sanctae Veronensis Ecclesiae, de quo infra. Eamdem diem obtinet illius memoria in martyrologio Romano, et in officiis patriarchalium Urbis basilicarum, nostra tantummodo Liberiana ad diem proximam transferente ob incursum festi S. Epaphrae comitis B. Pauli apostoli, in ara principe cum S. Mathia consepulti. De hoc anno consulatus Cassiodori tribuendo Symmacho papae superstiti usque ad diem 10 Julii, successori vero ejus Hormisdae post electionem inde consecutam, dubitare nos minime sinunt epistolae ab Annalium conditore productae ad eumdem annum, nempe Symmachi papae ad Caesarium Arelatensem episcopum data III Idus Junii Senatore V. C. consule, et Anastasii Augusti ad Hormisdam, quem nominat [Col. 0459A] sanctissimum ac religiosissimum arhiepiscopum et patriarcham, signata quinto Kal. Januarias Senatore V. C. consule. Num. 77, linea 5.— Accusantes B. Symmachum. Impudens accusationum libellus a factione schismaticorum contextus qualis fuerit, cognosci potest ex maledictis inde relatis in fragmentum assutum vetusto codici archivi Veronensis, supra indicato in notis ad Anastasii secundi Vitam, num. 75. Num. 78, linea 11.— Solus autem Faustus exconsul pro Ecclesia pugnabat. Duo Fausti exconsules superesse poterant sub pontificatu Symmachi, nempe is qui consulatum gesserat solus anno 483, quo vita cessit B. Simplicius, et Faustus Junior qui collega Longino signaverat annum 490. Vide chronologiam nostram in Prolegomenis ad annos indicatos. [Col. 0459B] Linea 14.— A consulatu Paulini usque ad consulatum Senatoris. Consulatus Paulini pariatur cum aerae Cristi communis anno 498, collega Joanne Scytha; Senatoris vero sine collega cum anno 514, quo consignatur postrema Symmachi epistola III Idus Junii et prima imperatoris Anastasii ad Hormisdam Symmachi successorem V Kal. Januarias data, ut supra diximus in notis chronologicis. Num. 79, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Andreae apostoli apud beatum Petrum. Martinellus in sua Roma sacra, pag. 341, indicat locum hujus oratorii quod nomine basilicae liberaliter donat Bibliothecarius. «S. Andreae, inquit, in Vaticano, templum excitatum a Symmacho papa anno 498. Eidem ambonem fecit Joannes VI, tectum et cameram Gregorius III. Dona contulerunt Stephanus III et IV, Adrianus I, Leo III et IV, ut Bibliothecarius. Idem vocatur oratorium ab eodem: Leo Quartus fecit in oratorio [Col. 0459C] beati Andreae apostoli, quod sancti Petri cohaeret ecclesiae, vestem, etc. Hodie esse sacrarium basilicae Vaticanae scribit Jacobus Grimaldus.» Linea 6.— Oratorium sancti Apollinaris. Idem Martinellas, fol. 312, scribit hoc oratorium vocari ad Palmata in porticu B. Petri ab ipso Bibliothecario in Honorio I: «Fecit basilicam Apollinaris mart. in urbe Roma in porticu beati Petri apostoli, quae appellatur ad Palmata (alius codex legit Palmaria) a solo ubi dona multa largitus est.» Et infra: «Litania exeat a B. Appollinare ad B. Petrum apostolum.» De ea scripsit Grimaldus. Ecclesia S. Apollinaris ad Palmata in porticu beati Petri. Sic Bibliothecarius in Honorio I: Fecit basilicam beati Apostoli, quae appellatur ad Palmata (alius codex legit Palmaria), a solo ubi dona multa largitus est. Et infra: Litania exeat a B. Apollinare ad B. Petrum apostolum. De ea haec scripsit Grimald. «Ecclesia S. Apollinaris ab Honorio I aedificata, erat in loco, ubi nunc [Col. 0459D] est stabulum cum pluribus domibus pertinentibus ad archipresbyteratum S. Petri juxta scalas basilicae, quae domus insulam faciunt ante forum; ab uno latere, vicus tendens ad S. Officium; ab alia via tendens ad portam Turrionis; retro via publica sancti Spiritus. Ab ista ecclesia, inquit Anastasius, Honorii decreto singulis Sabbatis litania ad basilicam sancti Petri exibat, et dicebatur ad Palmata, retinens antiquum nomen circi ob victores palmatos in circi ludis, donis ibi honestatos. Nam circi finis vel caput ibi erat ex quodam quadratis lapidibus fabrefacto, qui in semicirculum vertebatur. Anno 1616, dam scalae S. Petri amoverentur, apparuerunt muri antiqui reticulati crassi, qui videbantur fuisse e ruinis turrium circi: ibi repertus fuit aereus nummus Agrippinae Aug. Dum fundaretur haec altera Vaticani templi pars sub Paulo V, inspectum est circi longitudinem fuisse palm. 720, Romanorum latitudinem [Col. 0460A] 400. Area, ubi ludi edebantur, lata p. 230 incipiebat ab infimis gradibus basilicae; desinebat ubi nunc est ecclesia S. Marthae retro absidam ad occasum. Obeliscus erat in medio, qui locus nunc est retro sacellum chori. Extremus basilicae paries duplex columnatum sanctissimi crucifixi, et sancti Andreae fundatum erat supra tres magnos parietes circi Caii et Neronis supradicti: similis erat circo Caracallae, qui hodie pro majore parte exstat; altis utrinque parietibus cinctus erat, ternis ab una parte super quibus exstabant dictae naves crucifixi, et sancti Andreae, et ternis ab altera, ubi nunc est coemeterium Campi sancti, qui se in longum trahentes lateritii sustinebant olim arcuatos fornices in quibus sed lia exstabant pro spectatoribus. Inter utrumque parietem spatium latum p. 42, semis erat. A capite ad pedes nullum impedimentum, sed tanquam ambulationes, et curritoria e ruinis ipsis conspiciebantur. Horum parietum postremum in circum respicientem, dum terra fundamenti chori egereretur, [Col. 0460B] mensurandum curavi. Altus erat paries ipse ab area palmis 31 semis: latus p. 14, fundatus p. 30. Antiquae Vatic. basil. a Constantino Max. fabrefactae facies anterior. Apsis et muri extremi, ac illi super columnis surgentes qui tecta gravi pondere sustinebant e laterum tophorumque fragmentis, circo adjacentibusque aedificiis eversis, celeri opera, rudique arte aedificati fuerunt. Basilicam ipsam brevi tempore a Constantino acceleratam fuisse fides oculata testabatur. Capitella partim absoluta, partim imperfecta: bases multae columnis absimiles: fenestrae arcuatae, lateritiae primum, postea germanico opere marmoreae effictae. Limina ex magnis marmoribus, quae ablata esse ex circi, vel alterius aedificii ruinis pars inferior terra obruta indicabat, cum sub uno ex his modice arcuato rosae sculptae erant, in altero litterae legebantur CUM SPECULATOR, quas judicatum est, arcum seu locum speculatorium ipsius forsitan circi significasse. Haec de circo. Ecclesia [Col. 0460C] S. Apollinaris dicebatur in porticu, nam porticus ducens ad basilicam S. Petri incipiebat ab ecclesia sanctae M. Transpontinae, ad praefatam ecclesiam S. Apollinaris desinebat.» Linea 8.— Item ad fontem in basilica beati Petri apostoli oratorium sanctae crucis ex argento confessionem, etc. De hoc pariter oratorio ita scribit Martinellus pag. 353 sanctae crucis oratorium ad fontem sancti Petri fuisse altare seu capellam non est ambigendum. Idem Biblioth. in Symmacho. At in Leone III vocat oratorium et monasterium Jerusalem. In Leone IV vocat monasterium venerabile Jerusalem juxta ecclesiam beati Petri Grimaldi; inquit: «Erat ad septentrionem quae sub Alexandro III dicebatur S. Vincentius. Ista ecclesia ann. 1611 excisa novi gratia templi, ad cellae vinariae usum jamdudum traducta, aetatis vetustate licet angustas habebat, ostium ad ortum solis ex quibus decem et octo columnae integrae marmoris glareati 20 fere [Col. 0460D] palm. receptae fuerunt.» Linea 22.— Fecit basilicam S. Pancratii. De hac pariter legendus idem Martinellus pag. 265, qui et primam fundationem sub Symmacho, et posteriores reparationes sub Honorio I, Adriano I aliisque prosequitur; et post illum Carolus Piazza in sua Hierarchia cardinalitia. Uterque memorat, in eadem ecclesia anno 1204, die 21 Novembris a Petro Portuensi episcopo inunctum fuisse Petrum II Aragoniae regem et pontificis Innocentii Tertii manu coronatum: qui subinde perductus ad basilicam Vaticanam ibique ab eodem pontifice armatus ad fidei catholicae defensionem, juramentum praestitit fidelitatis relatum a Ciaconio in Vita memorati Innocentii. Subest ecclesiae sancti Pancratii antiquissimum coemeterium Calepodii dictum, pluribus in locis supra indicatum, ut in Vita Sancti Callisti et S. Julii. Num. 80, linea 1.— Basilicam sanctorum Silvestri et Martini. ubi titulus Equilii sub Sylvestro fundatus, [Col. 0461A] ibi nova fundatione Symmachi amplificatam ecclesiam indicat Bibliothecarius. Ejusdem aetatis picturae in subterranea illius tituli parte hodie supersunt, quemadmodum observat Martinellus pag. 256. In cryptis primis dextrorsum ad ingressum sitis visuntur sacrae imagines Christi Domini considentis inter apostolos Petrum et Paulum, et martyres processum, ac Martinianum, et in pariete adverso imagines sanctarum virginum. Supersunt nomina SCVS PAVLVS SCS PROCESSUS SCA AGNES. Linea 6.— Item ad sanctam Mariam oratorium sanctorum Cosmae et Damiani. De hoc eodem in Leone Tertio loquitur num. 405, uti monet saepe laudatus Martinellus, cum ait: In monasterio SS. Cosmae et Damiani, quod ponitur juxta Praesepe, fecit canistrum ex argento, etc. Addit Martinellus, hoc oratorium deinde cognomentum sumpsisse a S. Luca patrono pictoriae artis, donec sub Sixto V dirueretur. Situm enuntiatur a Grimaldo in Clivi Exqudini radicibus. Paulus de Angelis lib. V, cap. 2 de basilica [Col. 0461B] Liberiana, sacellum fuisse putat in eadem basilica erectum, sed jejune admodum de illo loquitur; cum indicet hunc tantum locum Bibliothecarii, praeterito altero testimonio, quod in Leone Tertio ex num. 405 scite protulit Martinellus. Cui narranti aediculam fuisse proximam basilicae sub Sixto V dirutam suffragatur Octavius Pancirolius in Hist. ecclesiae S. Martinae, ad quam Pictorum societas translata fuit; ita scribens: Contigit anno 1588 ut Sixtus papa V Urbem ornaturus splendidis aedificiis aequaverit solo ecclesiam S. Lucae proximam basilicae S. Mariae Majoris, quae Pictorum collegio erat attributa, eique collegio contulerit loco prioris disjectae hanc aedem sanctae Martinae, cui eadem societas sancti evangelistae patroni sui titulum curavit reddi communem. Num. 81, linea 1.— Hic constituit ut omni die Dominico, vel natalitiis martyrum hymnus diceretur angelicus. Card. Bona rerum Liturg. lib II, cap. 4, n. 4 et 5, ostendit hymnum angelicum Gloria in [Col. 0461C] excelsis Deo esse antiquiorem Symmacho; cum beatus Athanasius in libro de Virginitate versus finem illum verbatim referat. Legitur Graece scriptus quarto Christi saeculo in codice Alexandrino quod Theclae nuncupant, una cum symbolo ejusdem Athanasii in bibliotheca regia Londinensi. Quare tam card. Bona, quam recentiores scriptores de rebus liturgicis originem primam concinendi evangelica verba hujus hymni in die Nativitatis Dominicae tribuunt Telesphoro, reliquum autem contextum hymni referunt cum quarto concilio Toletano ad ecclesiasticos doctores quarti circiter saeculi Hilarium ex Latinis, Athanasium ex Graecis. Illius vero integre decantandi ritum attribuunt decretis Symmachi diebus tantum Dominicis, et in martyrum natalitiis, Stephano autem Quarto acceptum referunt ex Anastasio num. 284 «ut omni die Dominico a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant missarum solemnia [Col. 0461D] super altare beati Petri celebraretur, et Gloria in excelsis diceretur,» quia scilicet a Symmacho fuerat uni episcopo id reservatum, non secus ac pacis annuntiandae ritus in prima populi salutatione per verba Pax vobis. Vide Card Bona loco indicato. Linea 3.— Hic omni anno per Africam vel Sardiniam ad episcopos qui exsilio erant retrusi, etc. Totidem ferme verbis Chronicon vetus, opus sexti saeculi, a R. P. Ruinart editum hist. Vandalicae parte I, fol. 115, de Symmacho papa refert, «Omni anno per Africam vel Sardiniam episcopis, qui in exsilio erant, pecunias et vestes ministrabat.» Cur autem, et quomodo relegati fuissent in persecutione Genserici, et successorum regum partim in Africam, partim in Corsicam, et Sardiniam episcopi confessores, ob catholicam fidem strenue et constanter assertam, docet Victor episcopus Vitensis in Hist. persec. Vandalicae lib. IV, n. 4, apud eumdem Ruinartium pag. 71. Chronicon indicatum numerat [Col. 0462A] plusquam trecentos triginta episcopos catholicos in exsilium pulsos ab Hunnerico: et ducentos viginti a Transamundo in Sardiniam relegatos pag. 115, proxime ante pontificatum Symmachi. Illorum nomina singillatim recenset vetus catalogus ibidem impressus fol. 123. Sub Symmacho papa fervebat in Africa persecutio Transamundi regis. Quare, ut observat Ruinartius, idem pontifex «accepto tam saevae adversus Ecclesiam catholicam tempestatis nuntio, sui esse muneris ratus confirmare fratres suos in tribulationibus et aerumnis positos, egregiam ad eos epistolam conscripsit,» quam ex Ennodio lib. II, epist 14, describit pag. 579, addens pag. 582 ea quae sequuntur. «At vero Symmachus pontifex, cujus epistolam consolatoriam supra retulimus, non voce solummodo aut calamo Christi confessoribus, sed re etiam et opere opem tulit. Exempla nempe praecessorum suorum secutus, sanctorum Christi confessorum passionibus communicabat, eis, quae ad victum aut vestitum necessaria erant, suppeditando. [Col. 0462B] Hic, inquit Anastasius, omni anno per Africam vel Sardiniam episcopis, qui in exsilio erant retrusi, pecunias et vestes ministrabat.» Quae eadem verba habentur in brevi Chronico, quod ad calcem Victoris Vitensis supra edidimus pag. 112. Habemus et tertium hujus rei testem, auctorem nempe Vitae sancti Aviti Viennensis episcopi, quam e veteri manuscripto codice eruit eruditus vir Philippus Labbeus tomo I Bibliothecae novae pag. 693, ubi haec leguntur: «Hujus (beati Aviti) temporibus gravissima persecutio Vandalorum, caeterarumque gentium in Africa excanduit, et Symmachus pontifex per Africam et Sardiniam episcopis, qui in exsilio erant, quingentis quinquaginta pecunias et vestes ministravit. Eisdem beatum Symmachum quotidiana subsidia ministrare non destitisse, scribit auctor historiae miscellae sub nomine Pauli Diaconi lib XVII.» Omitto Adonem in Chronico, Hermannum contractum, aliosque aevi posterioris scriptores, [Col. 0462C] qui antiquos exscripsere.
[Col. 0462C] Num.—76, lin 3. Hic sub contentione ordinatus est uno die cum Laurentio. Faustus namque legatus Anastasii imperatoris, ut praestaret quod clanculum imperatori pollicitus fuerat, suadere Romano pontifici ut subscriberet Zenonis Henotico, seu concordiae cum Romam venisset, et Anastasium episcopum mortuum reperisset, et de hoc agendo cum Anastasio jamjam defuncto spes omnino intercidisset, operam dedit, ut successor crearetur, qui ad id praestandum suaderi facile posset, et ejus votis annueret. Multis pecunia corruptis, id perfecit, ut praeter consuetudinem episcopus quidam eligeretur Romanus natione, nomine Laurentius. Num. 79, linea 1.— Hic fecit basilicam S. Andreae, etc. Admiratione plane dignum tanta potuisse praestari a Romano pontifice sub barbaro rege, sub [Col. 0462D] quo Urbs ipsa quodammodo videbatur teneri captiva, praesertim cum idem Symmachus pastorali munificentia, in redimendis captivis, et alendis ducentis et viginti episcopis Africanis in Sardinia relegatis a Trasamundo Wandalorum rege, non defuerit, sed abunde cuncta suppeditarit.
[Col. 0462D] Num. 76, linea 3.— Hic sub contentione, etc. Theodoricus Ostrogothorum rex, qui, profligato ac caeso Odoacre Herulorum rege, Italiam redegerat in suam potestatem, administro utebatur apud aulam Orientalis imperii senatore Romano, cui nomen erat Festus. Hic ut gratiam captaret imperatoris Anastasii, promiserat se effecturum ut Zenonis Henoticon a Romano pontifice reciperetur, et subscriberetur. Redux ex itinere Constantinopolitano in Urbem reperit sedem Romanam pastore viduatam. Hanc ille occasionem prae caeteris opportunam duxit perficiendi ea quae in se receperat. «Multis igitur pecunia [Col. 0463A] corruptis (uti scribit Theodorus Lector lib. II collectan., de quo videndus etiam Niceph. lib. XVI, cap. 36) id perfecit, ut praeter consuetudinem episcopus quidam eligeretur Romanus natione Laurentius. Ordinantur itaque duo: a pluribus quidem ex diacono ordinatur Symmachus, ab aliis vero Laurentius. Quorum gratia Romae caedes, rapinae, et alia innumera mala perpetrantur.» Necessitas impulit utrumque competitorem ad regulas transiliendas, et hujus negotii judicium deferendum suasit ac regem, eumque Arianum; licet requireret causae natura, ut in concilio pertractaretur. Uterque igitur contendit Ravennam, ubi Theodoricus sedem sui regni statuerat: coram quo productis juribus, aequitatis sententia emanavit, ut ille sederet episcopus, qui fuisset prior ordinatus, aut pluribus suffragiis electus. Quae cum de Symmacho invenirentur, ipse factus est praesul. Exordium sui regiminis Symmachus duxit a congregatione concilii, cui ipse praesedit: in quo rogatus [Col. 0463B] ab universis Patribus, ut quae ad ecclesiasticas libertates, ac totius Ecclesiae pacem et concordiam pertinerent dignaretur ordinare, ita respondit: «Concilium dilectionis vestrae, neglecta hyemis asperitate sollicitudo nostra pro ecclesiastica indemnitate specialiter congregavit, ut episcopalem ambitum, et confusionis incertum, vel popularem tumultum, quem per subreptionem diaboli usurpatione aliquorum tempore ordinationis meae constat exortum, communicato pariter tractatu in futurum possimus robuste ac vivaciter amputare . . . sancientes quid circa Romani episcopi ordinationem debeat custodiri.» Synod. Rom. I sub Symm. Haec igitur in concilio decreta sunt: «1 o Ut si quis, papa superstite, pro Romano pontificatu cuique quolibet modo favorem praestare convincitur, loci sui ordine privetur. 2 o Si in unum totius inclinaverit ecclesiastici ordinis electio, consecretur electus episcopus. Si autem studia coeperint [Col. 0463C] esse diversa eorum de quibus certamen emerserit, vincat plurimorum sententia. 3 o Si quis ad ecclesiasticam pertulerint notitiam consilia eorum, qui contra hanc synodum de pontificali egerint ambitu, et rationabili probatione convicerit, particeps actionis hujusmodi non solum purgatus ab omni culpa sit, sed etiam remuneratione, quae non indigna sit, sublevetur. Caelius Symmachus episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae, his synodalibus constitutis a me probatis atque firmatis consentiens subscripsi. Consensi synodalibus constitutis, atque in hac profiteor me manere sententia. Caelius archipresbyter tituli sanctae Praxedis, his subscripsi, et consensi,» etc. Num. 77, lin 2.— Post annos vero quatuor, etc. Nonnulli ex clero, et aliquot ex senatu, prae caeteris autem Festus et Probinus accusarunt Symmachum, confictis de illo criminibus, et clanculum accito Laurentio, schisma renovarunt. Festi ac Probini astus eo progressus est, ut impetraverint a rege Theodorico [Col. 0463D] dari visitatorem sedis apostolicae, seu commissarium ad haec in actis redigenda Petrum Altini episcopum, qui Laurentio intruso favebat. Hic vero faciens de sacerdotis voto regis imperium uti Ennodius scribit in libello pro Symmacho, schismaticis ita aperte adhaesit, ut auxerit turbas. Symmachus, convocata synodo centum quindecim episcoporum, providendum esse duxit unitati ac libertati Ecclesiae a schismaticis adeo impudenter violatae. Praemissa igitur in synodo voluntaria purgatione criminum quae sibi objiciebantur, damnationis sententiam protulit contra apostolicae sedis invasorem Laurentium Nucerinum, et contra Petrum Altinensem ejusdem factionis administrum. Suam quidem auctoritatem interposuerat rex Theodoricus, ut synodus haberetur. Verum ab ipsis episcopis quos convocabat serio admonitus, uti legimus in actis synodi, convocandi concilii munus ad ipsum Symmachum pertinere [Col. 0464A] (qui dicebatur impetitus) neque antistitem Petri sedis subjacere minorum judicio, de his, inquam, admonitus, respondit, ipsum quoque papam in colligenda synodo voluntatem suam litteris demonstrasse. In prima autem sessione sanctus papa Symmachus auctoritatem ordinis corrigendi se dare professus est, ea tamen lege, ut ante omnia visitator seu commissarius regius extra concilium ageretur, donec Symmachus tanti loci praesul, statui pristino redditus, permitteret ista tractari, non ante veniret ad causam: quod omnino justum Patribus visum fuit. Novis autem difficultatibus ad Theodoricum perlatis rex significavit: «In synodali esse arbitrio in tanto negotio sequenda praescribere, nec aliquid ad se praeter reverentiam de ecclesiasticis negotiis pertinere, ut sive propositum vellent audire negotium, sive nollent, quod magis putarent magis utile deliberarent, dummodo venerandi provisione concilii pax in civitate Romana Christianis omnibus redderetur.» [Col. 0464B] Concilii Patres cum intelligerent, «Non esse ovium lupi insidias praevidere, sed pastoris . . . coelesti inspiratione perpensis omnibus quae in causa erant secretis, decreverunt: Ut Symmachus papa sedis apostolicae praesul ab hujusmodi propositionibus impetitus quantum ad homines respicit (quia causis obsistentibus superius designatis constat arbitrio divino fuisse dimissum) sit immunis, et liber, et Christianae plebi sine aliqua de objectis oblatione in omnibus ecclesiis suis ad jus sedis suae pertinentibus tradat divina mysteria; quia eum ob impugnatorum suorum impetitionem ob superius designatas causas obligari non potuisse cognovimus . . . totamque causam Dei judicio reservantes, universos hortamur, ut sacram communionem, sicut res postulat, ab ipso percipiant, et Dei, et animarum suarum meminerint.» In synod. Rom. sub Symm. Idem Patres in epistola synodica ad Theodoricum regem declarant: «Nova est res pontificem sedis [Col. 0464C] ipsius (Romanae) apud nos audiri: nullum constat exemplum.» Ad calcem ejusdem synodicae. Spiritus schismatis, cujus character est, non secus ac haereseos, obstinatio et superbia, libellum edidit, cui titulus fuit: Adversus synodum absolutionis incongruae. In isto arguebantur Patres, quod inter caetera declarassent, non pertinere ad saeculares potestates jus convocandi concilii, sed tantummodo ad pontificiam; necnon quod pronuntiassent Romanum pontificem non subjacere judicio aliorum episcoporum, ut pote ipsi inferiorum; cum schismatici contenderent, idem esse hujusmodi privilegium asserere a Christo Domino collatum Petro ejusque successoribus, ac dicere impune peccandi facultatem ipsis divinitus attributam. Convocata iterum synodus deputavit Ennodium ad hujus libelli commenta refutanda: quod ille praestitit in suo Apologetico. Docet in illo, auctoritatem convocandi concilii «praerogativam esse sanctae Sedi divinitus ascriptam . . . An forte aliud putatis [Col. 0464D] fuisse quod dictum est, ipsum debuisse synodum convocare, cujus opus erat officio, ut vos videlicet per pontificale examen divina sententia percelleret, quos a capitis sui compage in salutis detrimento insanus furor absciderat . . . Dico latorem juris diffinitionis suae, nisi velit, terminis non includi . . . Aliorum forte hominum causas Deus voluit homines terminare; sed sedis illius praesulis suo sine quaestione reservavit arbitrio. Voluit beati Petri successores coelo tantum debere innocentiam, et subtilissimi discussoris indagini inviolatam exhibere conscientiam. Nolite aestimare eas animas de inquisitoribus non habere formidinem, quas Deus prae caeteris suo reservavit examini. Non habet apud illum reus de allegationis nitore subsidium, quando ipsorum factorum utitur eo teste, quo Judice» etc. Ibid. D. Dupin nunquam non intentus occasionibus derogandi privilegiis ac juribus Romanae sedis, Ennodii [Col. 0465A] dicta recenset inter paradoxa, quando scilicet Ennodius videtur asserere, aut sanctum esse aut sanctum illico reddi virum ex quo ad Romani pontificatus apicem promovetur: contestans, non alia uti ratione Ennodium ad eximendum Romanum pontificem a jurisdictione concilii, quam assertum illud prorsus incapax patrocinii. Verum, quidquid asserat neotericus iste criticus, ita promptum est recognoscere impoccabilitatem, ut vocant, ab Ennodio nequaquam attribui Romanis pontificibus, ac paratum est verba ejusdem per nos indicata perpendere. Annon affirmat prorsus contrarium, quando scribit non esse liberos a formidine eos qui elevantur ad hujusmodi supremum Ecclesiae militantis fastigium ex eo quod uni Deo reservatum sit illorum examen? Reverendissimus episcopus Fleury melius judicat de Ennodii pronuntiatis, quando observat, plerosque Romanos pontifices, qui ad ejus aetatem usque numerabantur adeo innocenter ac sancte vixisse, ut locum ejusmodi cogitationi viderentur [Col. 0465B] posse tribuere. Longius etiam a veritate digreditur, quando ait unicum Ennodii medium excogitatum ad liberandos pontifices a jurisdictione concilii esse indicatam impeccabilitatem. At Ennodius aperte dicit legislatorem, licet legi a se latae non sit subjectus, habere tamen legem internam probitatis ac mentis, quae viventem sine lege castiget. Addit quoque, reservatum sibi a Deo fuisse judicium Romani pontificis; licet eumdem nolit more caeterorum hominum ab homine judicari. Denique concilium ipsum, quod apologiae illius conscribendae munus Ennodio demandaverat, eidem scripto approbationem ita plenam attribuit, ut eadem firmitate roboret, qua gesta synodalia munivit: «Hic libellus integerrime synodaliter ab omnibus teneatur, atque inter quartae et quintae synodorum nostrarum actiones interponatur, et ita sicut harum synodorum decreta habeatur, quia in synodali auctoritate conscriptus [Col. 0465C] est, et roboratus.» Synod. Rom. V sub Symm. Jam declaratum fuerat in concilio praecedenti (nempe III sub Symm.) principatum S. Petri, legem Domini, et conciliorum auctoritatem Romanae ejus sedi potestatem singularem attribuisse supra omnes Ecclesias, nec antedictae sedis antistitem minorum subjacuisse judicio, et idcirco Dei tantum judicio illius causas reservari, neque in concilio teneri adversariorum accusationibus respondere. Suppetebant igitur causae complures, praeter impeccabilitatis assertam Ennodii opinionem quae producerentur, imo quae productae fuerunt, et leguntur in gestis concilii ad asserendam Romani pontificis exemptionem a judicio concilii. Ad haec Avitus Viennensis in illa epistola ad Faustum et Symmachum senatores Urbis, quam nomine omnium per Gallias episcoporum perscripsit, asserit, hujusmodi concilii agendi modum fuisse plurimum [Col. 0465D] improbandum; si Patres, loco solatii principi sacerdotum praestandi, judicium intentassent. «Intelligimus, inquit, sanctum Symmachum papam, si saeculo primum fuerat accusatus, consacerdotum suorum solatium potius, quam recipere debuisse judicium . . . Non facile datur intelligi, qua vel ratione, vel lege ab inferioribus eminentior judicetur. Quod synodus ipsa prospiciens causam, quam pene temere susceperat, inquirendam divino potius servavit examini . . . In sacerdotibus caeteris potest, si quid forte nutaverit, reformari: at si papa Urbis vocatur in dubium, episcopatus videbitur, non episcopus vacillare. Reddet rationem qui ovili Dominico praeest: caeterum non est gregis pastorem proprium terrere, sed judicis.» Num. 78, linea 12.— Invenit Manichaeos, etc., quorum omnia simulacra, vel codices ante fores basilicae Constantinianae incendio concremavit. Notae ex cap. 10. Exaltatio Symmachi ad Romanam [Col. 0466A] sedem nullatenus accepta fuit Anastasio imperatori. Festus promiserat eidem principi sese effecturum, ut Zenonis Henoticum a Romano pontifice subsignaretur: quae spes sublata jam fuerat, cum artes et conatus Festi pro antipapa Laurentio incassum cessissent. Noluit igitur Anastasius ad Symmachum papam super ejus assumptione ad Petri sedem litteras dare, quod erat in more positum apud Christianos principes. Nec tamen destitii Symmachus ad eumdem Augustum perscribere. Quin imo eadem occasione utendum ratus est ad revocandum principem ad saniora consilia, removendumque a protectione et communione haereticorum. Imperator non modo pastoris vocem pronis auribus non excepit, neque illi obtemperavit, sed acrioribus stimulis ad impietatem excitatus in omnes imperii provincias militarem manum direxit, ut ubique catholici cogerentur cum haereticis communicare. Attendens igitur Symmachus papa gesta principis in deterius quotidie prolapsi, seque omnino dedentis [Col. 0466B] excommunicatis qui se devoverant memoriae Acacii, atque hostibus sacri concilii Chalcedonensis, ad ipsius excommunicationem processit, urgente etiam Romano senatu. Id vero mirum in modum incendit animum principis, adeo ut scripto contra pontificem edito eumdem infamare conatus sit omnium criminum imputatione. Quam laudabiliter ex evangelicae perfectionis praescripto responderit pontifex, argui potest ex spicilegio quod subdimus dictorum apostolico viro dignorum, quorum messem epistola cum contineat, haec pauca inde libamus. «Ego quidem, inquit, Dominicis et apostolicis eruditionibus institutus benedictionem studeo tuis, imperator, referre maledictis, contumeliis honorificentiam reddere, et odiis redhibere charitatem. Vide, quaeso, ne ab eo qui ait, Mihi vindicta, et ego retribuam, quantum a me dimittitur, tantum a te cumulatius exigatur . . . contumeliis igitur, imperator, quas in meam proferendum putas esse personam, [Col. 0466C] utinam quam mihi gloriosae sunt, ita te gravare non possent! Domino meo dictum est a quibusdam: Daemonium habes, vorator, de fornicatione natus. Et putas quia ego debeam mihi dolere . . . An quia imperator es, nullum Dei putas judicium? Taceo quod imperatorem accusatorem esse non convenit . . . Dicis esse me Manichaeum. Nunquid Eutychianus sum, vel Eutychianos defendo, quorum furor maxime Manichaeorum suffragatur errori?» Symm. PP. adv. Anast. imp. apolog. seu epist. VI. «Me quidem ista non sauciant: sed te palam, aperteque demonstrant meum cogitasse honorem repellere, quem interventu suo B. Petrus imposuit. An quia imperator es, contra Petri niteris potestatem? Et qui Petrum Alexandrinum recipis, B. Petrum apostolum in suo qualicunque vicario calcare contendis? Conferamus autem honorem imperatoris cum honore pontificis: inter quos tantum distat, quantum ille rerum humanarum curam gerit, iste [Col. 0466D] divinarum . . . Fortasse dicturus es scriptum esse, omni potestati subditos nos esse debere. Nos quidem potestates humanas suo loco suscipimus, donec contra Deum suas non erigunt voluntates. Caeterum si omnis potestas a Deo est; magis ergo quae rebus est praestitura divinis . . . Dicis quod, mecum conspirante senatu, excommunicaverim te. Ista quidem ego, sed rationabiliter factum a decessoribus meis sine dubio subsequor.» (Ibid.) «Te rerum humanarum princeps, qualiscunque sedis apostolicae vicarius contestari mea voce non desino, ut te memineris hominem, quantalibet sis mundi potestate subnixus: circumspiciasque cunctos, qui ab initio dogmatis Christi catholicam fidem diverso proposito persequi, vel affligere sunt conati, ipsi qui intulerint ista praevalendo defecerint; et orthodoxa veritas praevaluerit magis, quo putaretur oppressa, quae sicut sub insecutoribus suis crevisse monstratur, sic obtrivisse cognoscitur insequentes . . . [Col. 0467A] Quid interest utrum paganus, aut, quod est deterius, sub nomine Christiano veram sinceramque traditionem apostolicae regulae conetur infringere, atque in hanc prorumpere caecitatem, ut cum in illis regionibus cunctae prorsus haereses opiniones suas habeant publice licentiam profitendi, sola catholicae communionis libertas putetur ab eis qui se religiosos existimant subruenda? Quae si putatur error (quod non licet), cum caeteris quibus illic facultas est agere sinatur erroribus. Sin integritas aestimatur; sequenda potius fuerat, quam violenta persecutione vastanda.» (Ibid.) «Sic recessit ab humanis mentibus Deus, ut obstinate contra ejus voluntatem non aspiciant: et post hujus vitae cursum, illi se tremendo non defuturos examini, sub quo perniciosorum studia modis omnibus actionum discussa patefiant, et patefacta puniantur: nisi qui haec omnino non credunt, quive illa se perpetrasse impune confidunt . . . Omnes catholici principes, sive cum imperii gubernacula susceperunt, sive cum apostolicae sedi novos agnoverunt [Col. 0467B] praesules institutos, ad eam protinus sua scripta miserunt, ut se docerent esse ejus consortes. Itaque qui hoc non fecerunt ab eadem seipsos profitentur alienos: quod chartis quoque tuis apud te etiam possimus astruere . . . non mirum, si in orthodoxos saeviant, quibus potest cum cunctis haeresibus convenire: et universis erroribus amici, non possint ni solis esse non errantibus inimici.» (Ibid.) Linea 12.— B. Symmachus invenit Manichaeos in urbe Roma, quorum omnium simulacra, etc. Pontifex Symmachus ita erat alienus et expers criminis Manichaeismi per calumniam illi imputati, ut historia Bibliothecarii memoret, Manichaeorum codices et simulacra ante fores basilicae Constantinianae eodem jubente fuisse concremata, ipsosque Manichaeos in exsilium pulsos.
[Col. 0467B] Num. 77, linea 7.— Tunc Festus et Probinus [Col. 0467C] senatores miserunt relationem regi, et coeperunt agere ut visitatorem daret rex sedi apostolicae. Tunc rex dedit Petrum Altinae civitatis episcopum. Instaurato schismate inter Symmachum et Laurentium, Petrus Altinus episcopus a Theodorico rege Gothorum visitator sedis apostolicae datus, postulantibus duobus senatoribus contra canones. Idem narrat Sigebert. ad ann. Chr. 496: «Aliqui Romanorum subornatis falsis testibus, incriminantes Symmachum papam, latenter Laurentium in papatum subintroduxerunt, pro quo schismate dirimendo, rex Theodoricus episcopum Petrum, contra canones visitatorem sedis apostolicae instituit, id est ut pulso utroque sedem teneret.» Num. 79. Linea 1.— Hic fecit basilicam sancti Andreae apostoli, apud beatum Petrum apostolum, ubi fecit ciborium ex argento, et coufessionem pensantem libras centum et viginti. Altari basilicae imponitur ciborium, ut infr. eod.: «Intra civitatem Romanam basilicam sanctorum Silvestri et [Col. 0467D] Martini a fundamento construxit, juxta Thermas Trajanas, ubi et super altare ciborium argenteum fecit pensantem libras centum et viginti.» Anastas. in Gregor. II: «Et altare a novo fecit, et ciborium argenteum quod fuerat ruina quassatum.» Leo Ostiens. lib. I Chron. Cass. cap. 20: «Super altare autem S. Benedicti, argenteum illud auro et smaltis simul exornans.» Quod erat cooperculum argenteum quod imponebatur altari ornatus causa. Joannes Chrysostom. in Act. apostolor. cap. 19, in illa verba, «Faber argentarius qui faciebat delubra argentea: Καὶ πᾶς ἔνι ναούς ἀργυροῦς γένεται, ἴσως ὡς κιβωρια
μικρά ; et quomodo possibile erat fieri delubra argentea, forte aediculas et coopercula quae ciboria vocant?» Eodem modo sepulcris apostolorum et martyrum imponebatur ciborium ut sepulcro apostolorum a Gregorio I impositum ciborium, quod sustineretur quatuor columnis argenteis. Anastas. in Gregorio: «Hic fecit beato Petro apostolo ciborium cum columnis [Col. 0468A] suis quatuor ex argento puro.» Hujus meminit Gregor. Tur. de Mirac., martyr. lib. I, cap. 28, de basilica Petri: «Habet etiam quatuor columnas in altari, quae sunt simul centum praeter illas, quae ciborium sepulcri sustentant.» Et inf. eod.: «Sunt ibi et columnae mirae elegantiae candore niveo quatuor numero quae ciborium sepulcri sustinere dicuntur.» Sepulcro B. Agnetis martyris impositum ciborium ab Honorio. Anastas. in ejus Vit.: «Ornavit autem sepulcrum ejus ex argento, posuit et desuper ciborium aereum deauratum mirae magnitudinis.» Fecit autem oratoria duo sancti Joannis Baptistae, et sancti Joannis Evangelistae: quae cubicula omni a fundamento perfecta construxit. Cubiculum idem quod sacellum vel oratorium, ut hoc loco quae prius dicta sunt oratoria, mox dicuntur cubicula. Anast. in Marcellino: «Hic sepultus est in coemiterio Priscillae, in cubiculo claro, quod patet usque in hodiernum diem.» Idem in Leone III: «Cubicula vero juxta ecclesiam beati Petri apostolorum [Col. 0468B] principis in meliorem statum erexit.» Inde cubicularii dicti clerici, qui ministrabant in praedictis oratoriis. Gradus vero ante fores basilicae beati Petri ampliavit. Ad basilicam Petri gradibus ascenditur. Ea est forma veterum aedium sacrarum, ut gradibus ad eas ascendatur. Anastas. infr. eod. de basilica B. Pauli: «Et ante fores basilicae gradus fecit in atrio, et cantharum.» Idem in Stephano IV: «Quem ad gradus ecclesiae beati Petri comprehendentes custodes Longobardorum ad suum deduxerunt regem.» Idem in Adriano: «Carolus rex omnes gradus sigillatim ejusdem sacratissimae beati Petri Ecclesiae deosculatus est, et ita usque ad praenominatum pervenit pontificem, ubi in atrio super gradus juxta fores ecclesiae assistebat.» Ad templa etiam gradibus ascendebatur: Ammian. lib. XXIII: «Namque Kalendis ipsis Januariis ascendente eo gradile Genii templum.» M. Tull. ad Atticum ep. 1. «Cum venissem ad portam [Col. 0468C] Capenam gradus templorum ab infima plebe completi erant.» Linea 23.— Eodem tempore fecit basilicam beati Pancratii, ubi et fecit arcum argenteum, qui pensabat libras quindecim. Arcus argentei erant ornamenta aedium sacrarum, ut hic et infr. eod. «Arcus argenteos duodecim, qui pensabant singuli libras decem.» Et rursus: «Nam ad archangelum Michaelem basilicam ampliavit, et gradus fecit. Basilica S. Pancratii fuit titulus cardinalis episcopi Albanensis.» Anastas. infr. in Leone III. Prioratus S Pancratii de Lewes in Anglia est unus e majoribus prioratibus ordinis Cluniacensis, quem fundavit Willelmus comes Warennae. W. Malmesb. lib. II, de Gest. pontific. Angl. Matth. Westm. ad ann. 1078, de quo cap, Sacrosancta de elect. Linea 25.— Et cameram fecit, et matronaeum, et super confessionem imaginem argenteam cum Salvatore. In aedibus sacris erat pars matronarum seu feminarum [Col. 0468D] tabulato distincta a parte virorum, quae matronaeum dicebatur. Praeter hunc locum Anastas. in Gregor. IV: «Cui ex septentrionali plaga lapidibus circa septum matronaeum apposuit.» Inde emendandus locus Anastasii in Leone III: «Matronam vero ipsius Lateranensis patriarchii quae extenditur a campo, et ultra imagines apostolorum;» ut legatum matronaeum quasi partem matronarum. Male vulgo legitur matronam. Num. 81, linea 1.— Hic constituit ut omni die Dominico vel natalibus martyrum, hymnus diceretur angelicus, id est, Gloria in excelsis Deo. Telesphorus primus instituit hymnum angelicum decantari in missa, quae celebraretur sub mediam noctem Natalis Domini: postea hoc adjectum est a Symmacho, ut hymnus angelicus decantaretur in omnibus missis quae celebrarentur in die Dominico, vel natalibus martyrum. Sigebert ad annum 493: «Hic Symmachus constituit, omni die Dominico vel natalitio martyrum, [Col. 0469A] Gloria in excelsis Deo, ad missas cantari: quem hymnum Telesphorus, septimus a Petro papa, nocte tantum Natalis Domini ad missas a se in ipsa nocte institutas cantari instituit, et in eo ad angelorum verba, quae sequuntur, adjecit.» Natalitia seu natales martyrum sunt dies passionis martyrum: inde dicti quod per martyrium martyres Christo renascuntur, et melioris vitae lucem nanciscuntur. Augustin in psalm. XXXIX: «Mortes in quas Pagani saevierunt, in illis hodie reficimur, natalem martyrum celebramus, exempla martyrum nobis proponimus.» Idem in psalm LXIII: «Nam et martyres nondum surrexerunt, et tamen illi nondum profecerunt, nondum resurgentium natalitia celebremus.» Idem in psalm. CXVIII: «Purpurata est universa terra sanguine martyrum, floret coelum coronis martyrum, ornatae sunt ecclesiae memoriis martyrum, insignita sunt tempora natalibus martyrum.» Idemque, homil XXX: «Attende animo tot martyrum millia: cur enim se natalitia eorum conviviis [Col. 0469B] turpibus celebrare delectat, et eorum vitam sequi honestis moribus non delectat?» Anastas in Vigilio: «Anthemius Scribo veniens Romam, invenit eum in ecclesia sanctae Caeciliae X. Kalend Decembris: erat enim natalis ejus dies.»
[Col. 0469B] Num. 77, linea 1.— Congregavit synodum. Plurimas synodos celebravit pontifex: harum seriem, tempora, et discrimina accurate in crit. Baronii exposuit Pagius, easque annis singulas aptavit. Num. 79, linea 25.— Imaginem argenteam cum Salvatore, et duodecim apostolis posuit. Haec expressio illustrat modum constructae imaginis a Valentiniano, de qua supra in Sixto, quae duodecim portas habebat cum apostolis. Hae enim imagines per orbem alias continebant, quae velut ornamenta erant primariae in medio collocatae. Num. 80, linea 10.— Pauperibus habitacula constituit. [Col. 0469C] Commodiera majorisque molis: cujus operis faciendi ea fuit occasio, quia Theodoricus Romam adveniens, annuos pro pauperum indigentiis sublevandis redditus assignavit. Anonymus a Valesio vulgatus de gestis Theodorici, coaevus, vel proximior ad haec tempora, sic habet: «Eodem tempore intentio orta est in urbe Roma inter Symmachum et Laurentium; consecrati enim fuerunt ambo: ordinante Deo, qui eo dignus fuit, superavit Symmachus. Post facta pace in Urbe, Ecclesiae, ambulavit rex Theodoricus Romam, et occurrit beato Petro devotissimus, ac si catholicus. Cui papa Symmachus, et cunctus senatus, vel populus Romanus communi gaudio extra Urbem occurrentes: deinde veniens ingressus Urbem ad senatum, et ad Palmam populo allocutus est omnia, Deo juvante, quod retro principes Romani ordinaverant, inviolabiliter servaturum promittit. Per triennalem triumphans populo ingressus palatium, exhibens Romanis ludos circensiam. [Col. 0469D] Donavitque populo Romano, ac pauperibus annonas singulis annis centum viginti millia modios, et ad restaurationem palatii, seu vel recuperationem moeniae civitatis singulis annis libras ducentas de arca vinaria dari praecepit.» Valesianus anonymus coaevus censetur a Valerio, et ex ipso in sequentium pontificum gestis plura additionum auctor inseruit. Etenim illa verba: Eodem tempore intentio orta est: totidem verbis reperitur in quibusdam Anastasii codicibus. Formula Romae hoc tempore adhibita. Unde Hormisdas in indiculo dato legatis ad synodum Heracleensem proficiscentibus, inter alia habet de Macedonio a Constantinopolitana sede expulso, et Timotheo eam invadente; de duabus personis est intentio, seu disceptatio. Pariter apud coaevum scriptorem Cassiodorum in epistola Athalarici ad Joannem II, quae est adversus simoniacos ambitus in electione pontificis admitti consuetos, ubi intentio et altercatio unum et idem esse explicatur his verbis: [Col. 0470A] «Cum de apostolici consecratione pontificis intentio fortasse pervenerit, et ad palatium nostrum producta fuerit altercatio populorum.» Apud Cassiodorum l. IX, ep. 15, pag. 589, et apud Sigonium l. II, regni Italiae in edicto Rotharis regis in fine pag. 76 legitur « . . . ne aliqua fraus per vitium scriptoris in hoc edicto adhibeatur, si aliqua fuerit intentio, nulla alia exemplaria credantur,» etc. Specialiter vero eleemosynam, largitionemque regiam applicatam pauperibus ad vicinia basilicae Vaticanae collectis, unde Symmachus aedes ampliavit, testatur Procopius, dum de Theodorico scribit (in arcana Hist., pag. 117) : «Pauperibus vero, qui ad Petri apostoli templum sedes habent, tritici e publico millia modimnum quotannis attribuit.» Porro sedis apostolicae hospitalitas erga eos, qui ad apostolorum limina veniebant, profusissima erat. Hinc Anastasius socius S. Maximi martyris in epistola de aerumnis S. Martini pontificis, dum refert acta ejusdem, et quomodo Martinus a judice imperatoris interrogaretur, [Col. 0470B] an Pyrrhum Constantinopolitanum exceperit, cum Romam venit, et exercuerit hospitalitatis acta; sic pontifex consuetudinem hanc aperit (tom. III Conc. pag. 634) : «Vos, domini mei, nescitis Ecclesiam Romanam? Dico vobis, quia quisquis venit illuc miserabilis homo hospitari, omnia ad usum praebentur ei, et nullum immunem suis donis S. Petrus repellit venientium illuc: sed panis mundissimus, et vina diversa dantur non solum ei, sed et hominibus ei pertinentibus. Si ergo in miserabilibus hominibus haec fiunt, qui venit etiam honorabilis sicut episcopus, qualem sumptum habet suscipere?» Et ipse S. Martinus in exsilio, dum in summa esset egestate, et a clero suppetias exspectaret, scribit (Ibid., pag. 687) : «Nam etsi aurum ecclesia S. Petri non habet, frumento tamen et vino, et aliis necessariis expensa non caret per gratiam Dei.»
[Col. 0470C] Num. 77, linea 1.— Congregavit synodum, etc. Acta synodi habent: «Post consulatum Paulini V. C. Kalendis Martii in basilica beati Petri apostoli, synodo praesidente beatissimo papa Symmacho,» etc. Consulatus autem Paulini incidit in annum 498. Quare synodus celebrata est Kal. Martii 499. Linea 2.— Post annos vero quatuor, etc. Anno Christi quingentesimo Symmachus secundam Romae synodum coegit, cujus Acta ad nos non pervenere. Haec Laurentium schismaticum, ut Ecclesiam turbare desineret, Nuceriae episcopum renuntiavit; nam Theodorus Lector laudatus scribit: «Cum hujusmodi perturbatio tres continuos annos in urbe Roma perseverasset (ab anno scilicet 498.) Theodoricus Afer, qui tum Romae regnabat, quamvis secta esset Arianus, collecta tamen synodo, Symmacho quidem episcopatum urbis Romae confirmavit; Laurentium vero cujusdam urbis, quae Nuceria dicitur, episcopum constituit.» In textu tamen Graeco Theodori non dicitur, [Col. 0470D] perturbationem tres continuos annos durasse, sed tantum fuisse trium annorum. Neque enim toto illo triennio Laurentius turbas excitavit, cum subscripserit priori synodo Romanae, ut jam diximus. Porro hanc secundam synodum Romanam, cum anno quingentesimo, accurate connectit Hermannus Contractus ex editione Canisii, licet quota ordine fuerit, non exprimat. Annis quingentesimo primo, et quingentesimo secundo, omnia Romae tranquilla fuere, quia Laurentius schismaticus, qui anno quingentesimo intuitu misericordiae, ut loquitur auctor libri Pontificalis, Nucerinus episcopus creatus fuerat, ante annum quingentesimum tertium, Romanam sedem iterum non invasit. Anno tamen quingentesimo secundo Symmachus celebravit tertiam Romae synodum, quae vulgo Palmaris appellatur, licet ut mox dicetur synodus Palmaris, anno tantum quingentesimo tertio celebrata fuerit. Exstat haec synodus Romana [Col. 0471A] tertia tom IV Concil et his verbis inchoatur: «Flaviano [ legendum Flavio] Avieno viro clarissimo Juniore consule sub die VIII Iduum Novembrium, in basilica beati Petri apostoli, etc. Bene quidem fraternitas vestra ecclesiasticis legibus obsecuta,» etc. Hujus synodi celebrationis causa fuit abrogatio legis Odoacris Italiae regis, qua Basilius praefectus Praetorio sanxerat, ne absque Italiae regis consensu electio Romam pontificis fieret. Secundo, ne liceret summo pontifici quidquam ex Ecclesiae bonis alienare. Irrita declarata sunt haec capita, quia facta a laico principe. Sua tamen et synodi auctoritate statuit Symmachus, ut nulli Romanorum pontificum, vel presbyterorum, qui titulis erant praepositi, Ecclesiae praedia quaecunque alienare, vel commutare liceret; nec etiam eorum usumfructum concedere, nisi clericis captivis et peregrinis. Huic synodo adfuere episcopi sexaginta quatuor, inter quos eminebant Laurentius Mediolanensis, Petrus Ravennas et Eulalius Syracusanus. [Col. 0471B] Anastasius, sive libri Pontificalis auctor, postquam retulit Laurentium schismaticum Nucerinum episcopum constitutum esse, narrat quae anno quingentesimo tertio contigere: «Post annos quatuor (ab anno scilicet Christi quingentesimo, quo Laurentius dictus episcopus Nucerinus) zelo ducti aliqui ex clero, et alii ex senatu, maxime Festus et Probinus incriminarunt Symmachum, et subornaverunt testes falsos, quos miserunt Ravennam ad regem Theodoricum, accusantes B. Symmachum, et occulte revocaverunt Laurentium, post libellum Romae factum, et fecerunt schisma, et divisus est iterum clerus. Et alii communicabant Symmacho, alii Laurentio. Tunc Festus et Probinus senatores miserunt relationem regi, et coeperunt agere, ut visitatorem daret rex sedis apostolicae. Tunc rex dedit Petrum Alticinae (seu potius Altinae) civitatis episcopum, quod canones prohibebant.» Secundum itaque schisma sub Symmacho anno quingentesimo tertio exortum, et Petrus Altini episcopus Romam ad tumultus [Col. 0471C] compescendos a Theodorico Italiae rege missus est. Petrus Altinus Romam profectus, nulla Symmachum reverentia prosecutus est; quod tamen rex ipsi imprimis praeceperat; nullam ecclesiasticae pacis curam gessit, sed a schismaticis in partes tractus turbavit omnia, ut testatur Ennodius Ticinensis in apologetico pro Symmacho. Est porro Altinum civitas prope littus Venetiae posita, quae cum eversa fuisset, episcopatus Torcellum, haud procul inde dissitum, saeculo septimo translatus est. Theodoricus Italiae rex, ut istis tumultibus finis imponeretur, jussit Romae synodum celebrari, cui interfuere episcopi centum quindecim. Synodus ista quarta Romana sub Symmacho, Palmaris appellata, a loco ubi celebrata est. Hanc porro synodum quartam esse palmarem probat auctor criticae Baronianae ex codice ms. San-Germanensi tempore Caroli Magni exarato, in quo post relatas tres synodos Romanas sub-Symmacho, legitur: Quarta synodus [Col. 0471D] habita Romae, Palmaris. Ejus initium est: Sancta synodus, etc., ut in collectione Concil. pag. 1323, in qua perperam vocatur tertia, et ibidem male addita est nota temporaria, quae deest in dicto Codice ms. San-Germanensi. Synodum, consentiente Symmacho, a Theodorico rege convocatam, ex Actis perspicuum est: «Memorati pontifices, inquiunt Acta, quibus allegandi imminebat occasio, suggesserunt, ipsum, qui dicebatur impetitus, debuisse synodum convocare; scientes quia ejus sedi primum Petri apostoli meritum, vel principatus; deinde secuta jussionem Domini conciliorum venerandorum auctoritas, ei singularem in Ecclesiis tradidit potestatem: nec antedictae sedis antistitem minorum subjacuisse judicio, in propositione simili forma aliqua testaretur. Sed potentissimus [Col. 0472A] princeps ipsum quoque papam in colligenda synodo voluntatem suam litteris demonstrasse significavit. Unde a mansuetudine ejus paginae postulatae sunt, quas ab eo directas constabat; hasque dari sacerdotibus sine tarditate constituit.» Num. 78, linea 13.— Invenit Manichaeos in urbe Roma, quorum, etc. In quanam ex superius relatis synodis Anastasius imperatora Symmacho papa excommunicatus fuerit, incertum; illud tantum certo constat, Apologiam suam adversus calumnias imperatoris edidisse Symmachum post synodum quartam Romanam Palmarem dictam, cum in ea apologia dicat: inter imbres lapidum totus evasi. » Quare cum Symmachus lapidibus impetitus fuerit, dum celebraretur haec quarta synodus, ea Apologia post annum quingentesimum tertium ab eodem edita est. Ex ea Apologia constat, Anastasium imperatorem, Acacii memoriae, et haereticis Chalcedonensis concilii hostibus communicantem et faventem, a Symmacho papa excommunicatum fuisse. Quam ob rem furore percitus [Col. 0472B] imperator, libellum famosum adversus pontificem vulgavit, quo ipsum inter alia convitia, Manichaeu n vocabat. Huic libello respondit Symmachus dicta epistola Apologetica, in qua de Anastasii excommunicatione haec habet: «Dicis quod, mecum conspirante senatu, excommunicaverim te. Ista quidem ego, sed rationabiliter factum a decessoribus meis sine dubio subsequor. Nos non te excommunicavimus, imperator, sed Acacium. Tu recede ab Acacio, et ab illius excommunicatione recedis: tu te noli miscere excommunicationi ejus, et non es excommunicatus a nobis: si te misces, non a nobis, sed a te ipso excommunicatus es.» In eadem Apologia Symmachus pontificiam cum imperatoria dignitatem conferens, pontifices regibus superiores esse ostendit, illisque reverendos; principibusque parendum non esse docet, cum aliquid adversus Dei legem jubent. Incertum pariter quo anno Symmachus sextam [Col. 0472C] synodum Romae convocaverit, quia in ea nullus temporis character legitur. Baronius et conciliorum collectores eam cum anno quingentesimo quarto illigant, a quibus sine aliquo fundamento recedendum non est. Sextam illam fuisse inter Symmachianas, constat ex eo quod his verbis inchoetur: «Cum in unum apud beatum Petrum apostolum sancta sexta synodus canonice a B. Symmacho Romae congregata resedisset,» etc. Haec habita est contra invasores rerum ecclesiasticarum, decretumque, ut nisi eas restituerint, velut manifesti haeretici anathematizarentur, neque aliter quam per satisfactionem ad communionem Ecclesiae admitterentur. Additum est, eadem sententia teneri omnes, qui facultates Ecclesiae sub specie largitatis regiae obtinuissent, eo quod regum non sit de bonis Ecclesiae decernere. Nec licere imperatori vel regi, contra divina mandata et Patrum constituta, sibi aliquid quovis modo usurpare.
[Col. 0472D] Num. 98, linea 3.— Per Africam vel Sardiniam Ut enim narrat Marcellinus comes in Chronico: «Theodorico et Venantio coss. orta est per Africam crudelis Hunerici Wandalorum regis in catholicos persecutio. Nam exsulatis, fugatisque plusquam trecentis triginta quatuor orthodoxorum episcopis, clausae sunt eorum ecclesiae.» Porro hi episcopi partim per Africam longe a propriis sedibus, partim in Sardinia exsulare coacti sunt, ut docet Victor Vitensis in historia de persecutione Vandalica, et colligere licet ex catalogo episcoporum exsulum edito per Jacobum Sirmondum: ad hos igitur episcopos, qui usque ad Hormisdae pontificatum exsulabant, Symmachus papa pecuniam et vestes mittebat.
76 Symmachus, natione Romanus [Col. 0451] C, B, Sardus. ex patre Fortunato, sedit annos 15, [Col. 0451] B, m. 8, minus d. 4, a Coss. Paulini, et Scythae, ad M. Aur. Cassiodorum Coss menses octo, dies 26. Hic fuit temporibus Theodorici regis; et Anastasii Augusti a die X kalendarum Decembriarum usque in diem XIV kalendarum Augustarum. Hic sub contentione ordinatus est uno die cum Laurentio: Symmachus in basilica Constantiniana, Laurentius vero in basilica beatae Mariae. Ex qua causa separatus est clerus [Col. 0451] Vide Baron. ad ann. Domini 498. , et divisus est senatus. Alii cum Symmacho, alii vero cum Laurentio. Et facta contentione hoc constituerunt [Col. 0451] C, construxerunt. partes, ut ambo ad Ravennam pergerent [Col. 0451] Ut ambae partes. , ad judicium regis Theodorici, qui dum ambo introissent in Ravennam, hoc judicium aequitatis invenerunt: —Ut qui primo ordinatus fuisset, vel ubi pars maxima cognosceretur, ipse sederet in sede apostolica. Quod tandem aequitas in Svmmacho invenit cognitionem [Col. 0451] C, et cognitio. veritatis. Et actus est praesul Symmachus.
77 Eodem tempore papa Symmachus [Col. 0451] Vide Baron. ad ann. Domini 499. congregavit synodum, et constituit Laurentium in [Col. 0451] C, in Nucerina civitate. Vide Baron. ad ann. Domini 502. Nuceriam civitatem episcopum, intuitu misericordiae. Post annos vero 4 zelo ducti aliqui ex clero, et alii ex senatu, maxime Festus et Probinus, incriminarunt Symmachum, et subornaverunt testes falsos, quos miserunt Ravennam ad regem Theodoricum, accusantes beatum Symmachum, et occulte revocaverunt Laurentium, post libellum Romae factum, et fecerunt schisma, et divisus est iterum clerus. Et alii communicabant Symmacho, alii Laurentio. Tunc Festus et Probinus senatores miserunt relationem regi, et coeperunt agere, ut visitatorem daret rex sedis apostolicae. Tunc rex dedit Petrum [Col. 0452] D, Altinae. Alticinae civitatis episcopum, quod canones prohibebant. Eodem tempore beatus Symmachus [Col. 0451] Symmachus in Synodo purgatus, congregavit episcopos centum et quindecim, et facta synodo, purgatur a crimine falso. Et damnatur Petrus [Col. 0451] Altinensis. Altinus invasor sedis apostolicae, et Laurentius Nucerinus, quia vivo episcopo Symmacho pervaserunt sedem ejus. Tunc ab omnibus episcopis, et presbyteris, et diaconibus, et omni clero, vel plebe [Col. 0451] C, redintegratur. reintegratur sedi apostolicae beatus Symmachus, ut cum gloria apud beatum Petrum sederet praesul.
78 Eodem tempore Festus caput senatus exconsul, et Probinus exconsul, coeperunt intra urbem Romam pugnare cum aliis senatoribus, et maxime cum Fausto exconsule, et caedes, et homicidia in clero ex invidia fiebant. Qui vero communicabant beato Symmacho juste, publice qui inventi fuissent intra Urbem gladio occidebantur. Etiam et sanctimoniales mulieres, et virgines deponentes de monasteriis, vel de habitaculis suis, denudantes sexum femineum caedibus plagarum afflictas vulnerabant, et omni die pugnas contra Ecclesiam in medio civitatis gerebant. Etiam multos sacerdotes occiderunt, inter quos Dignissimum et Gordianum presbyteros ad vincula [Col. 0451] Inter quos Gordianum Presbyterum dignissimum ad vincula. sancti Petri apostoli, et ad sanctos Joannem et Paulum, quos fustibus, et gladio interfecerunt [Col. 0451] Quem fustibus, gladio interfecerunt, , et multos alios Christianos, ita ut nulli esset securitas, die vel nocte, de clero in civitate ambulare. Solus autem Faustus exconsul pro Ecclesia pugnabat. [Col. 0451] Vide Baron. ad ann. Domini 503 in fin. Manichaeorum codices exusti. Post haec omnia beatus Symmachus invenit Manichaeos in urbe Roma, quorum omnia simulacra, vel codices ante fores basilicae Constantinianae incendio concremavit, et eos ipsos exsilio relegavit. Fuit autem a consulatu Paulini, usque ad consulatum senatoris.
79 Hic fecit basilicam sancti Andreae apostoli apud beatum Petrum apostolum, ubi fecit tigurium [Col. 0451] CB, ciborium. ex argento et confessionem, pensan. libras centum et vigenti; arcus [Col. 0453] argenteos tres, pensan. sing. libr. sexaginta; oratorium sancti Thomae apostoli ex argento, pens. libr. 300; in confessio ne [Col. 0453] CB, et confessionem. libr. vigenti; arcum argenteum, pensán. pensan libr. sexdecim; confessionem sancti Cassiani, et sanctorum Prothi, et Hyacinthi ex argento, pensan. libras viginti; arcum argenteum, pens. lib. 12; oratorium sancti Apollinaris ex argento, et confessionem cum arcu ex argento, pens. libr. triginta; Oratorium sancti [Col. 0453] C, Sosii. Sosii ex argento in confessione, pens. libr. viginti. Item ad fontem in basilica beati Petri apostoli, oratorium sanctae crucis ex argento, confessionem, et crucem ex auro cum gemmis, ubi inclusit lignum Dominicum, ipsa crux aurea pensan. libr. decem. Fecit autem oratoria duo sancti Joannis Baptistae, et sancti Joannis Evangelistae in quorum confessione arcus argenteos posuit, pensan. libr. triginta [Col. 0453] et cubicula p. s. Quae cubicula omnia a fundamento perfecta construxit. Basilicam vero beati Petri marmoribus ornavit; et cantharum beati Petri cum quadriporticu marmoribus ornavit, et ex musivo agnos, et cruces, et palmas [Col. 0453] fecit. ornavit. Ipsum vero atrium omne compaginavit; gradus vero ante fores basilicae beati Petri ampliavit, et alios gradus construxit, sub tigno dextra, laevaque. Item in eodem loco episcopia dextra laevaque fecit; item sub gradus in atrio alium cantharum foris in vulgo campi posuit, et ad usum necessitatis humanae fecit; item et alios gradus ascendentibus ad beatum Andream fecit, et cantharum posuit; hic fecit basilicam sanctae martyris Agathae via Aurelia [Col. 0453] in fundo laudario. in fundum Lardarum, et a fundamento cum fonte construxit, ubi posuit arcus argenteos duos. Eodem tempore fecit basilicam sancti Pancratii, ubi et fecit arcum argenteum, qui pensabat libr. quindecim; fecit autem in eodem loco balneum; item apud beatum apostolum Paulum, in basilica renovavit absidam, quae in ruinam imminebat, et post confessionem pictura ornavit. Et cameram fecit, et matroneum, et super confessionem imaginem argenteam cum Salvatore, et duodecim apostolos posuit, qui pensabant libras centum viginti; et ante fores basilicae gradus fecit in atrio, et cantharum; et post absidam aquam introduxit, ubi et balneum a fundamento fecit.
80 Intra civitatem Romanam basilicam sanctorum Silvestri et Martini a fundamento construxit juxta Thermas Trajanas, ubi et super altare [Col. 0453] C, ciborium. tigurium argenteum fecit, pensan. libr. 120, arcus argentos 12 qui pensabant singuli libr. decem; confessionem argenteam, quae pensan. libr. 15. Ad beatum Joannem et Paulum fecit gradus post absidam; item ad archangelum Michaelem basilicam ampliavit, et gradus fecit, et introduxit aquam; item ad sanctam Mariam; oratorium sanctorum Cosmae et Damiani a fundamento construxit; item in via Tiburtina milliario vigesimo septimo ab Urbe Roma, rogatus ab [Col. 0453] Albino et Glaphyra praepositis. Alvino et Glafira illustribus de proprio facientibus a fundamento basilicam beato Petro in fundum Pacinianum dedicavit; item ad beatum Petrum, et beatum Paulum apostolos, et ad sanctum Laurentium martyrem pauperibus habitacula construxit. Item ad beatum Petrum viginti canthara argentea fecit, pensan. singula libras quindecim, et arcus 22 pensan. sing. libr. viginti. Hic reparavit basilicam sanctae Felicitatis, [Col. 0453] cui ruina imminebat. quae jam in ruinam imminebat; hic absidam beatae Agnetis, quae in ruinam imminebat, et omnem basilicam renovavit.
81 Hic constituit ut omni die Dominico, vel natalitiis martyrum hymnus diceretur angelicus, id est Gloria in excelsis Deo. Hic fecit coemeterium Jordanorum in melius propter corpus sancti Alexandri; hic omni anno per Africam, vel Sardiniam ad episcopos, qui in exsilio erant retrusi, pecuniam et vestes ministrabat; hic captivos per Liguriam, et Mediolanum, et per diversas provincias [Col. 0453] pecuniis. pecunia redemit, et dona multiplicavit, et dimisit; hic fecit ordinationes quatuor in urbe Roma per menses Decembrem et Februarium, presbyteros nonaginta duos, diaconos sexdecim, episcopos per diversa loca centum [Col. 0453] CB, 17. et septem. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli, et cessavit episcopatus dies septem, qui etiam in pace confessor quievit.
[Col. 0475A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 82, lin 1, A, Frisilunae. B, Frisinone. lin 1, AB, annos 9, mens 17. lin 4, mefontis. lin 10, B, Hilarium. Num 83, lin 5, AB, Heliodoro et Demetrio. lin 10, AB. epist fidei. lin. 9 B, 10 civitatum. lin 10, tunc furore. lin 12, nutu divino. lin 14, A, per nuntios gratum, B, gratum et illustrem. Num 84, lin 3, B, munitos ex omni parte fide et textu. lin 7, B, ad Castellum Rotundo, quod ducit. lin 15, B, cum vinculo. lin 19 et 20, B, ann 84. Num 85, lin 5, B, 20, scyphum. lin 7, gabb hilistrina libras 6, B. lin 8, olobira oblata. Num 86, lin 4, B, lib 240. Hic fecit. lin 5, B, argentea 26. lin 9, A, lib 10. lin 12, B, dies sex. Num 82, lin 1, ann 9, dies 18. lin. 2, Theoderici reg ( M, Theodo.) Lin 4, Psalmis er. lin 4, Mefontis. lin 5, syn cum consilio regis Theodorici misit in [Col. 0475B] G. lin 7, Alexand. episcopum, et Acacium Const sub [Col. 0476A] Joanne Const episcopo, cum const R. Theod-( M, episocopo; direxit quoque). Direxit quoque Evodium episcopum Nemensem et Fortun episc Catinensem, et Venantium. lin 10, Hilarium notarium suum. Qui euntes ad Anast A. lin 11, egerunt. Misit quoque secundo Evodum ( M, Ennodium) supradictum, et Per ep. Meseventem p. ep. confortatorias lin 14. Anast Aug. ib., E. communis erat. Num 83, lin 1, voluit itaque legatos sedis apostolicae per rem cor legati vero cont A. lin 3, prius operaretur. lin 4, ejecit eos de Urbe per poster et imp in navi periculosa cum m. et magistriano nomine Eliodoro et Demetrio, et haec dedit eis in mandatis, ut nullam civitatem ingr. lin 7, subscriptas ( M, suprascr). lin 8, epistolas episcopi civitatum, qui er. c. A. A. timore ejus perculsi omnes illas epistolas Constantinopolim dir Furore itaque repl An. c. P. lin 14, per quosdam Gratum et Illustrem n. scribens ad sedem apost ut reint. Num 84, lin 3, notarium communitos ex omni [Col. 0476B] parte fide, et textu libelli poenitentiae. Quibus [Col. 0477A] venientibus juxta C. lin 5, multitudo, in quibus Justinus imp et v. c. erant simul occurrerent a Castello Rot usque in civit Constantinopolitanam. Tunc cum gloria et laude ingressi una cum Grato, et Illustri sunt suscepti a J. orth Aug c. g. lin 10, gavisus est, eo quod gr. s. s. sentientes hoc qui erant complices Ac. incl se in eccl majore lin 12, nisi nobis fuerit redd r. lin 14, hic praefatus papa eo tempore perrexit. lin 15, ad Justinum Aug et cum vinculo cyrographi, et textu libelli reintegravit ( M, integravit) auctoritatem sedis apostolicae, damnans P. et Ac. u. o. h. eo quoque tempore invenit Manich. lin 18, deportavit et eorum codices. lin 19, episcopatus catholicus in A. revocatus est post ann 74 ex quo ab haer. Num 85, lin 1, eo quoque tempore venit Reginus ( in regio codice emendatum, regnum; in Maz, legitur Reginus) cum gemmis a rege Fr. Clodoveo Christiano missus ( M, missum) B. Petro apost. Eodem tempore misit Justinus Aug. Romam multa [Col. 0477B] aurea et arg dona de Graecia. Evangelia cum tab aur et cum gemmis pretiosis, pens. lib 15, pat a. cum jac pens lib 20, patenam arg pens lib 12, ( M, lib 20), aliam patenam argent pens lib 38, scyphum circumdatum gemmis, pens lib 8, scyphos argent deauratos 4 pens sing lib 5, gabatam hilifirimam ( M, hilifirmiam) pens lib 2, tegas cerei 2 aureas 2 pens sing lib 6, pallia holovera balthea cum tabulis auro tectis 2, chlamydem imperialem i. stolam, et subsutorium super confess. beati Petri apostoli. Haec omnia a Justino Aug votorum gratia beato Petro oblata sunt. Num 86, lin 1, eodem temp Theodor R. fecit apud beatum Petrum trabem, quam cooperuit ex arg pens lib mille 40; obtulit quoque Theodericus rex beato Petro apostolo cercostrata argentea 2 pensantia singula lib 70; eodem tempore fecit papa Hormisda in Constantiniana basilica coronam argenteam ante altare, pens lib 20; canthara arg [Col. 0477C] 16 pens sing lib 12. Item ad B. P. lin 8, amas argent 3. lin 8, sex pens sing lib 11. Hic fecit ordinationem in urbe Roma. lin 12, dies 6. Num 82, lin 1, Frisinone S. a. 9. Fuit. lin 4, psalmis e. lin 10, Hilarium. lin 14, communis erat. Num 83, lin 4 furore. [Col. 0478A] Num 84, lin 1, ad sedem apost. lin 3, quos munitos. lin 6, multitudo, in quibus I. I. et Vitalis cons S. o. a. c. R. quod dicitur. lin 9, laude. lin 9, I. Const sentientes. lin 10, sunt: sentientes qui. lin 15, et cum vinculo civ et t. l. redint. Num 85, lin 4, lib 20, patenas argenteas 2 pens. sing lib 25; scyphum aureum cum q. lin 6, arg deaur 4 pens sing lib 6; gabathum Hilariniam, pens lib 2; thecas cirei aureas 2 pens lib 6; pallia olovera. Num 86, lin 1, cereostata argentea 2 pens sing lib 20. E. t. fecit. lin 3, trabem ex argento, quam coop. lin 5. quindecim, amas argent tres, pens lib 10, scyph a. s. quinque cum duces p. s. lib senas. Num 82, lin 1, Flor, 2, Frisinone. ib., Vat et Cass., ann IX. lin 4, Flor., Mefontis, seu vulgo Fontana di Papa. lin 5, ex constituto synodi cum consilio regis Theodorici. lin 11, ms. cod qui euntes. [Col. 0478B] Num 83, lin 3, Vat et Flor 2, operarentur. lin 4. post. verb. ejec. eos adde, De Urbe. lin 5, Flor et magistrizno, et perfectiano nomine. lin 9, post. verb. timore, Addit ms., ejus perculsi; et pergit Flor pro crimine omnes eas epistolas fidei Constantinopolim. lin 14, Flor 2, scribens ad sedem apostolicam, cum quibus verbis desinit codex ille. Num 84, linea 7, Flor., ad Castellum Rotundum, quod linea 11, Vat sentientes hoc ii. lin 19 episcopatus catholicus in Africa post annos 74 revocatus est, a quo, etc. Num 85. Lin 1, Vat. regium absolute sine dono. Ita nunc Regale. lin 2, sub hujus episcopatu. Adde, misit Justinus Augustus Roma. lin 4, Flor et Vat addunt: libras XX, patenas argenteas duas pensan sing lib 25. lin 8, cyrei, Flor, circi. Vatic, cerei. lin 9, tectis, Flor, textis. Num 86, lin 2, fecit, Flor et Vat, fecit. lin 4, libras 1040, Flor 140; Romualdus tamen legit 1040 [Col. 0478C] linea 9, ordinationes, Flor, ordinationem linea ultima, septem, Vat, sex. Num 82, lin 1, ex patre Tusco. ib., ann VIII. lin 7, et Acac Constant episc cum consilio regis Theoderici direxit Ennodium episc. Num 86, lin 2, eodem tempore fecit papa Hormisd.
[Col. 0477C] Num. 82, linea 2.— A consulatu Senatoris. Cassiodorum intelligit, sub quo clerus populusque in varias partes seditiose divisus, unanimi calculo ad Hormisdae electionem devenit. Hinc et suo consulatui felicitatem hanc tribuit Cassiodorus in epistola ad Theodoricum: «Me consule in vestrorum laude temporum adunato clero et populo rediit optata concordia.» Atque optime addit liber Pontificalis de Hormisda. «Hic composuit clerum:» haud utique, ut opinatus est Blondellus, quod tunc primum induxerit novam aliquam formam; sed quod clerum, seditionibus eousque agitatum, ad unitatem revocarit, [Col. 0477D] et ad observandam priorem canonum et apostolicae sedis institutionem compulerit, adjectis insuper decretis, ad ulteriores turbas praecavendas. Linea 5.— Eodem tempore ex constituto synodi misit in Graeciam. Legationes a sede apostolica directae ad Acacianum schisma, quo Graecia conflictabatur, sopiendum, hic confunduntur. Quare et legationes, et verba suis locis restituenda sunt. Itaque prior legatio instituta fuit a pontifice, impellente Anastasio, qui ut Horsmidae pacatam electionem audivit, epistolam ad eumdem direxit, quatenus ad concilium, quod ipse indixerat Heracleae ad sopiendos Orientis tumultus, legatos dirigeret. Exstat epistola tom IV Concil edit. Lab cum hac annua nota: Data V Kalend Januarii Constantinopoli, [Col. 0478C] Senatore V. C. consule, etc., proindeque ipso anno Hormisdae electi. In ea vero sic versipellis imperator: «Omnibus negotiis divinae res praeponendae sunt. Deo etenim omnipotente propitio, rempublicam et conservandam et meliorandam confidimus. Quia igitur dubitationes quaedam de orthodoxa religione in Scythiae partibus videntur esse commotae, id specialiter clementiae nostrae placuit, ut venerabilis synodus in Heracleotana civitate provinciae Europae celebretur. Quapropter sanctitas tua, cum quibus placuerit reverendissimis episcopis, quos de Ecclesiis sub sui sacerdotii cura constitutis, idoneos et instructos erga orthodoxam religionem [Col. 0478D] esse probaverit ad praefatam Heracleontam civitatem, intra diem Kalendar Juliarum venire dignetur,» etc. In altera vero epistola ad eumdem pontificem causam dicturus imperator, cur cum sede apostolica litterarum commercia intermisisset, ac solemniter professus cur apostolicae sedis judicium exspectaretur, in hunc modum scribit: «Ante hoc, siquidem duritia eorum, quibus episcopatus, quem nunc geritis, erat sollicitudo commissa, temperare nos a transmittendis faciebat epistolis. Nunc autem currens de vobis suavis opinio ad memoriam nostram, bonitatem paternae affectionis adduxit, ut illa requiramus, quae Deus et Salvator noster sanctos apostolos divino sermone docuit, ac maxime beatum Petrum, in quo fortitudinem Ecclesiae suae constituit. [Col. 0479A] His igitur praefatis initiis hortamur, ut ad ea, quae de Scythiae partibus mota sunt, unde et concilium fieri pervenire perspeximus, mediatorem se apostolatus vester faciat, ut contentionibus amputatis, unitas sancta restituatur Ecclesiis,» etc. Itaque spectant haec ad priorem legationem, cujus acta antequam referantur, discutienda hic quaedam sunt de conciliis Sidoniae, et Heracleae, unde reliqua patefacta sint clarius et solidius exspensa. Has synodos ut plerumque praetereunt jejune recentiores scriptores, ita nosse necessarium imprimis est ad haec Hormisdae gesta illustranda. Cujusmodi itaque sint, et qua de causa contigerint, disserendum. Bellum indixerat Anastasius Chalcedonensi concilio, actaque ejus authentica in archivis Ecclesiae Constantinopolitanae [Col. 0479B] exstantia diripere molitus est. Haec enim ad annum 511 annotavit in Chronico Theophanes: «Impius autem imperator authenticas rerum apud Chalcedonem gestarum tabulas magistri ope a Macedonio recipere, et discerpere contendebat: eas vero sigillo notatas in altari Macedonius reposuit, quas demum Calepodius eunuchus magnae Ecclesiae oeconomus furtim subreptas ad imperatorem detulit,» etc. Acta haec ut impius princeps obtinuit, omnem concilio fidem abrogari penitus et deleri tentavit. Adhuc in Oriente defensores supererant episcopi Flavianus Antiochenus, et Elias Hierosolymitanus. Hos ut obrueret, Eutropio tribuno demandavit sollicitudinem indicendae Sidoniensis synodi, cogendorumque omnium, ut Chalcedonensi synodo anathema dicerent. De quibus synodicon Pappi, et Theophanes ibi ad ann. 512. Fusius gesta eadem prodidit Cyrillus in Vita Sabae inter monumenta Ecclesiae Graecae pag. 298 his verbis: «Anastasius imperator effreni [Col. 0479C] insania in Flavianum et Eliam patriarchas usus, praecepit synodum Sidone episcoporum Orientalium et Palaestinorum fieri, jussitque ut synodo praeessent Soterichus Caesareae Cappadociae, et Polixenus Hierapolis, qui episcopi decreta concilii Chalcedonensis praecipue anathematizabant, necnon Eutychi ac Dioscoro, eorumque pravae alienaeque doctrinae patrocinabantur,» etc. Polixenus idem est qui Xenias, pessima Orientis fax, quo duce Chalcedonensis fidei assertoribus gravissima illata sunt mala, cujusque indolem describit Evagrius lib. III, c. 31. Cum his perfidiae antesignanis convenerunt Sidone octoginta ejusdem furfuris episcopi. Proposuerunt adversus sacrum concilium anathematismos, aliaque subinde a recta fide aliena susceperunt determinanda. Quanquam eorum conatibus obviam itum est a Flaviano et Elia patriarchis, tanto equidem zelo, ut impia illorum consilia in irritum abierint. Haec breviter Marcellinus in Chronico apud Sirmondum, tom. II: [Col. 0479D] «Porro redintegrata Anastasius pravitate infamem et irridendam synodum apud Sidonem civitatem (cujus de nomine ridicula nomina praeposuerunt) octuaginta ferme perfidorum episcopis congregatis adversus orthodoxorum episcopos fieri imperavit. Flavianus Antiochiae catholicus patriarcha, et Joannes Platensium oppidi pontifex, quoniam hunc coetum sacrilegum refellerunt, in castellum quod Petra dicitur, exsules missi sunt: ibi Flavianus confessor Christi in Domino requievit,» etc. Duos hosce patriarchas tyranno mascule obstitisse, docent verba imperatoris ad Sabam abbatem, quem Elias post synodum miserat, ut ad meliorem frugem adduceret: unde et apparet, elaborasse Anastasium apud Orientis metropolitas, ut anathema a Sidonensis concilii assessoribus proclamatum, ab omnibus exciperetur. Sic enim Cyrillus in Vita Sabae imperatorem inducit loquentem (c. 507) : «Unde cum Chalcedonensis doctrina anathemate catholico et universali percutienda jam [Col. 0480A] esset a synodo, quae nunc congregata est, ipse solus prohibuit, re una cum Flaviano Antiocheno composita, atque ut arbitratus est, nostrum imperium ludificavit . . . et ut censuit, nos hocce sermone decepit, qui sanximus synodum negotio infecto dirimi,» etc. Ut autem alia ratione Chalcedonensem synodum subverteret, in illud totus incubuit, ut in majoribus thronis declarati Chalcedonensis synodi hostes sufficerentur. Severus, de quo mox, ut dictus est Antiochenus patriarcha pessimam causam acerrime tutatus est, unde universa in Oriente ad fidei proditionem perditionemque properabant. Concilii vero Heracleensis occasio altius est repetenda, cum ut veteratoria imperatoris ars in aprico sit, tum ut gestis libro Pontificali proditis, et legationibus ipsis verior explanatio proferatur. Severus pessimus monachus, et ob gravissima crimina a monasterio dejectus, arte ac fraude imperatorem circumveniens, favorem facile et gratiam adeptus, quod infensissimus Chalcedonensis synodi [Col. 0480B] hostis esset, auctor fuit ut Trisagio additamentum fieret, quo Eutychiana haeresis reciperetur. Putabatur istiusmodi trisagium ab angelorum revelatione promanans, publice ob id decantatum, de quo Jobus lib. VI apud Photium (cod. 222, cap 24, pag. 610) : «Narrat hoc etiam . . . Quemadmodum ab aliis quoque scriptoribus refertur, ut B. Proclus, Constantinopolis is praesul erat, praedicti hymni constructionem per revelationem edoctus sit, cum angelis sacrum hunc hymnum canentibus, primus ille eamdem deinde doctrinam hausit,» etc. A promulgatione Procli Constantinop. tempore facta, quotidiano deinceps et jugi usu in particularibus et solemnibus Ecclesiae conventibus ab omnibus canebatur. Itaque Severi suasu addita est hujusmodi clausula: Qui crucifixus es pro nobis, miserere nobis; ut passionem scilicet toti Trinitati tribueret, et naturarum commistionem, ab Eutyche inductam, communi usu confirmaret. Sotericus Caesareensis Thraciae [Col. 0480C] primas, a Macedonio, ut catholicus, pridem ordinatus, aulae deinde mancipium factus, infensus erat catholicae fidei, et imperatoris nutibus putidissime haerebat. Quamobrem Severus, omnium consiliorum auctor, Soterico scripsit, ut peculiari edicto apud subjectos episcopos, caeterasque Ecclesias additamentum promoveret. Populus tamen Constantinop. Macedonio patriarcha impellente, prisci usus tenax, acriter additamento obsistit: et quanquam ob id Macedonius e sede deturbatus fuerit, imperator propositum retinens, de potestate, imo et vita extimuit. Evagrius lib. IV, c. 44, rem ita prodit: «Constantinopoli vero cum imperator in hymno trisagio has voces adjicere voluisset: Qui crucifixus es pro nobis, gravissima seditio exorta est, perinde quasi Christiana religio funditus everteretur. Hujus seditionis principem atque auctorem fuisse Macedonium, et clerum urbis Constantinop. scribit Severus in epistolica ad Sotericum. Quam quidem epistolam [Col. 0480D] scripsit, cum nondum episcopatum adeptus esset, sed in urbe regia adhuc moraretur, eo scilicet tempore, quo una cum pluribus, ut supra retulimus, ex suo monasterio ejectus est. Ob hanc autem calumniam, praeter alias causas quas antea commemoravi, Macedonium sede sua expulsum fuisse, existimo,» etc. Macedonio suffecit imperator Timotheum Eutychianum, haereticae ejusdem pravitatis fautorem promotoremque. Prima haec itaque versipelli imperatori occasio fuit seditioso populo promittendi se convocaturum oecumenicam synodum ex Oriente et Occidente, cui Romanus pontifex praesideret. Etenim post Macedonii expulsionem, electionemque Timothei haeretici adaucta est seditio, de qua sic ibid. Evagrius: «Hanc igitur ob causam commota plebs, cum amplius cohiberi non posset, multi nobilium atque honoratorum in extremum discrimen venerunt, et multa insignia Urbis loca igni consumpta sunt,» etc. [Col. 0481A] Et aliquibus interjectis: «Porro seditio, universa devastans, omnique robore opposito superior, tantopere crevit, ut imperator necessitate compulsus, miserandum in modum absque imperiali corona ad certamen equestre, quod in circo edendum erat, accesserit, et praecones ad populum miserit, qui proclamarent se quidem libentissime imperio cedere,» etc. Itaque spopondit revocaturum se omnia: quanquam id subdole, ut commotos populi animos promissis hisce compesceret. Perjurum enim ostenderunt facta tum in synodo Sidoniensi, tum in electione Severi, qui factus patriarcha Antiochenus, pejora adversus fidem catholicam machinatus est, juvantibus Timotheo Constantinopolitano et Joanne Nicaeota Alexandrino. Atque haec tricipitina diram adversus catholicos episcopos persecutionem movit, exsilio multantes, ni impietati assentirentur. Hujusmodi erat post synodum Sidoniensem Orientis status. [Col. 0481B] Thracia ab erroribus hisce immunis erat: atque adeo populi Vitalianum accersivisse videntur, ut fidei causam susciperet, qui, comparato exercitu, Thraciam primum confinitimasque provincias victor obtinuit, exercitum deinde ad urbem Constantinopolitanam duxit, Theophane scribente ibid.: «Hoc anno Vitalianus occupata universa Thracia, Scythia, et Mysia, ducens secum ingentem Unnorum et Bulgarorum numerum cepit Anchialum, et Odyssopolim, ipsumque Thraciae magistrum Cyrillum, praedis quaquaversum ad Byzantium usque abactis, comprehendit; ac cum Urbi parceret, ad Sosthenium castrametatus est,» etc. Noverat enim populum pro majori parte catholico dogmati adhaerentem Vitalianus: proindeque noluit agrum victori exercitui diripiendum committere. Anastasius et Vitaliani potentiam, et populum ipsum Constantinopolitanum veritus, iterum quod de oecumenica Heracleae indicenda synodo promiserat, [Col. 0481C] inter pacis cum Vitaliano pacta, adhibito etiam jurejurando, renovavit. Quae Theophanes in hunc modum prodidit: «Anastasius rebus indesperatis, senatorii ordinis nonnullos qui de pace agenda eum rogarent, misit juravitque una cum universo senatu episcopos exsules Heracleae Thraciae se revocaturum. His additum voluit Vitalianus, ut uniuscujusque scholae princeps idem jurejurando assererent; atque ut Macedonius et Flavianus propriis thronis injuste expulsi eos reciperent, et reliqui pariter episcopi suos: et ita demum convocaretur synodus, ad quam pontifex Romanus, et cuncti accederent episcopi: ut hoc pacto, quae adversus orthodoxos perperam decreta fuissent, communis judicii subjicerentur examini. Imperatore vero et universo senatu, et magistratuum populique reliquis jusjurandum interponentibus, et data fide res ordine exposito gerendas affirmantibus, pax conciliata, et ipse domum repetiit,» etc. Imperator interim tempori, [Col. 0481D] quousque Vitalianus exercitum dimitteret, inserviens, laudatas epistolas Hormisdae dedit, quatenus sanctis obtemperare conditionibus videretur, et populos in tranquillitatem adducere. Eidem Hormisdae scripsit et Vitalianus. Pontifex itaque Anastasii imperatoris, magis tamen Vitaliani precibus permotus, ne sedis apostolicae sollicitudini deesset, sed fidei in Oriente periclitanti suppetias ferret, epistolas Occidentis episcopis, synodum Romae indicturus, dedit, prisco scilicet receptoque more, quo consuevere pontifices ante oecumenicam quamlibet synodum Occidentalium episcoporum consultationes audire, vel Romam convocando, vel coactis per metropolitanos in dioecesibus particularibus synodis singulorum sensa perquirendo; atque inde legatos Occidentalium consensum perlaturos deligebant, qui apostolicae sedis nomine conciliis praeessent, et decreta moderarentur. Quod ex epistolarum epigraphe, quae legatis tradebantur [Col. 0482A] planum est. Sic Agatho ante synodum VI istiusmodi Occidentalium conventus indixit, ac in epistola: «Agatho episcopus servus servorum Dei cum universis synodis subjacentibus concilio apostolicae sedis.» Celebratae sub Hormisda Romanae synodi memoriam debemus libro Pontificali, qui habet lin. 5: «Ex constituto synodi misit in Graeciam,» etc. Itaque synodus Romana eodem tempore ab Hormisda celebratur, in qua epistolae imperatoris et Vitaliani lectae sunt, ordo constitutus pro Orientalium Ecclesiarum unione instituenda, obtestationes discussae, delectisque legatis commonitoria tradita, qui subinde iter ad Anastasium susceperunt Synodos autem particulares ab Occidentis metropolitis fuisse celebratas, haec commonstrant. Docet primo Avitus Viennensis doctrina celeberrimus, quem ab Hormisda pontifice fuisse admonitum ipse innuit in epistola, qua requirit an cessaret Orientalium schisma. Exstat illa in tom. II operum Sirmondi, [Col. 0482B] ac inter alia haec habet: «Dum religionis statui, et plenis catholicae fidei regulis perspicitis convenire, ut gregem per tota vobis universalis Ecclesiae membra commissum pervigil cura vestrae adhortationis informet, Viennensem provinciam superiore anno, si meminisse dignemini datis ad humilitatem meam litteris visitastis, quaeque ad me secundum quod opportunitas contulerat per Arelatensis Ecclesiae clericos pervenerunt, et quidem plenissimae sollicitudine pastorali. In quibus nos, sicut per conversionem provinciarum, id est Dardaniae, Illyrici, vel Scythiae, ad communionem gaudiorum provocastis, sic admonitione cautissima, quid nos per ignorantiam praevenire possit, instruitis. Eutychetis igitur Nestoriique damnatio, quos jamdudum per beatissimos decessores sanctae sedis vestrae calcavit auctoritas, ad notitiam jam pridem nostram apostolicae ad nos diligentiae provisione perlata est.» Discimus ex hac epistola, dedisse Hormisdam Arelatensi primati epistolam ejusdem [Col. 0482C] rei discutiendae gratia, eumdem primatem per Ecclesiae cursores ad Viennensem direxisse: argumentum consultationis omne fuisse, ut cum schismate Nestoriana et Eutychiana causa penitus aboleretur: episcopos Gallicanos consona ad praecedentes pontificias constitutiones rescripsisse. Quod et similiter Arelatensem fecisse, vix ullus est ambigendi locus (apud Labb. tom. IV. Concil., pag. 1474) . Exstat Hormisdae epistola eidem data, in qua provinciarum conversionem memorat, quae Vitaliano impellente, deposito schismate, apostolicae sedis communionem receperant. «Episcopi tam Dardaniae, quam Illyrici pene omnes, ne sint errore condemnandi praeterito, petentes B. Petri apostolorum principis communionem et scriptis, et legationibus destinatis, se apostolicis regulis obedire confirmarit,» etc. Et in epistola ad Avitum idem pontifex (apud Sirmond. ibid. p. 123) : «Epiri metropolitanus, hoc est, Nicopolitanus episcopus, cum synodo sua nuper segregatus ab impiis, [Col. 0482D] ad apostolicam communionem deprompta quae efficeret, professione se contulit. Quae ideo scriptis aestimavimus indenda praesentibus, ut, sicut sortem nos convenit dolere pereuntium, ita laetemur pariter de salute remeantium; et ut fideles constituti ab eis longius instruantur, qua virus eorum sollicitudine debeat effugi, quos et a suis videant tam justa detestatione vitari,» etc. Pontificem ad eosdem quoque Gallicanos episcopos ipsa haec monumenta direxisse in Encyclica indictiva concilii Occidenta lium vel Romae celebrandi, vel juxta veterem consuetudinem in quibusvis provinciis, a quibus Encyclicae omnium vota responsaque continentes ad pontificem ipsum rescribebantur: imo ad Gallicanos non solum, sed ad reliquos omnes Occidentis primates direxisse, suadet tum singularis Hormisdae zelus, tum legatorum delectus, qui ex hujus synodi. et Occidentalium constituto missi sunt ad Heracleense concilium. [Col. 0483A] Illyricianis vero conversionis et resipiscentiae causa fuit lapsus Thessalonicensis primatis, de quo ibi Theophanes: «Episcopo vero Thessalonicensi ob imperatoris metum cum Timotheo Constantinopolitano episcopo communionem tenente, quadraginta Illyrici, Graeciaeque episcopi, una convenientes, tabulis etiam testibus professi sunt, ab eo velut metropolita se discedere, missisque Romam tabulis, Romani pontificis communionem observare polliciti sunt,» etc. Itaque legati cum instructionibus, et libello fide, seu professione ab haereticis et schismaticis edenda, quam Hormisdas synodi Rom. consensu ediderat, Constantinopolim perrexerunt. Sed cum Vitalianus militias dimisisset, ad consueta perjuria reversus Anastasius, conventum Heracleensem irritum fecit. Cujux inanem exitum sic ibid. Theophanes: «Caeterum Hormisdas Romanus episcopus a Theudericho sollicitatus, et Vitaliano vices redditurus, Evodium episcopum, et Vitalianum archidiaconum, indicto Heracleae concilio, legatos misit. Accesserunt [Col. 0483B] etiamnum ex diversis locis circiter ducenti episcopi,» etc. Et haec, quoad trium horum conciliorum initia et acta. Heracleensis ejusdem exitum in sequentibus prosequemur. Linea 5.— Humanitatem ostendens sedis apostolicae. Inter alia synodi constituta unum fuit, ut cum episcopis lapsis remisso jure ageretur. Jure enim canonum schismatici et haeretici, aut in utroque crimine contumaces perpetua depositione plectendi erant. Quemadmodum enim in communi omnium naufragio lapsorum Ariminensium, episcopi omnes palinodiam recinentes, absoluti et restituti sunt propriis sedibus ex Liberii pontificis humanitate, ut est in ejusdem epistola, exstante inter fragmenta S. Hilarii; cui et adhaeserat S. Athanasius in altera epistola, quam canonicam appellant Graeci, proindeque inter alias canonicas in corpore juris can. Ecclesiae Graecae inserta est, de quo et S. Hieronymus in dialogo adv. Luciferianos: pari ratione in hoc casu [Col. 0483C] incedendum judicavit Hormisdas cum lapsis Orientis episcopis, a quo profectum discimus in Romana synodo laudatum constitutum. Eo vel maxime pronum fuit pontifici humanitatem hanc adhibere, quod Anastasius criminatus fuisset propter duritiam decessorum separatos esse Orientales a Romana Ecclesia. Quod Cyrillus quoque in Vita Sabae non obscure notavit (apud Coteler., tom. III, p. 295) . «Cum patriarcha Elias Hierosolymitarum pontificatum obtinuisset, tertio imperii Anastasii anno, conturbata est Ecclesia Dei, in tres partes divisa, pontificibus quidem Romanis dividentibus a Byzantinis, eo quod sacris diptychis insertum esset nomen Acacii episcopi quondam Constantinopolitani, qui illorum non secutus fuerat accuratam diligentiam, rigidamque disciplinam.» Hormisdas itaque, ut omnem amoveret dissensionum causam, moderato cum lapsis episcopis jure incedendum decrevit. Linea 8.— Cum consilio regis Theodorici. Eadem [Col. 0483D] habet recitato loco Theophanes, expressius addens, pontificem a Theodorico solticitatum. Imo direxit et ipse rex legatum Agapitum, qui interesset concilio, deque eodem mature delecto, haec in epistola exstame apud Baronium. (Ad ann. 515, pag. 644.) «Sed licet omnis legatio virum sapientem requirat, cui provinciarum utilitas totiusque regni status committetur vindicandus: nunc tamen necesse est prudentissimum eligere, qui possit contra subtilissimos disputare, et in conventu doctorum sic agere, ne susceptam causam tot erudita possint ingenia superare. Magna res est contra artifices loqui, et apud illos aliquid agere, qui se putant omnia providere.» Linea 11.— Euntesque ad Anastasium Augustum nihil egerunt. Concilium itaque indictum, in quod jam Heracleae convenerant 200 Orientis episcopi, cum imperator liber a Vitaliano esset, irritum evasit. Prosequitur enim ibid. Theophanes: «Qui tam a scelerato imperatore, quam a Timotheo Constantinopolitano [Col. 0484A] episcopo delusi, re infecta recessere. Impius siquidem imperator, pactis violatis, ad papam Romae ne veniret, clam significavit: aliunde vero Vitaliano sacram Romam mittendam dederat, qua papam ad concilium Heracleae celebrandum, ut accederet dolose invitabat.» Tametsi autem dicatur, frustra fuisse priorem hanc legationem, id intelligendum respectu imperatoris, non aliorum episcoporum, quorum plurimi fidei libello a synodo Romana directo subscripserunt, quod recte disputat, et fuse Baronius. Inter hos laudandi Illyriciani, qui epistolam Hormisdae dederunt, testantes se, cum Constantinopoli degerent, propositae formulae subscripsisse. (Apud Labb. ibid., p. 1440.) «Plurimi ex nobis in regnante fuere Constantinopoli cum vestri sanctissimi vicarii Ennodius et Fortunatus episcopi, Venantius presbyter, Vitalis diaconus, et Hilarius notarius degerent pietatis agonem.» Quae postrema verba innuunt legatos a perjuro imperatore certamina plurima pertulisse. Subjungunt deinde et metropolitanum suum in plena [Col. 0484B] Illyriciana synodo subscripsisse: «Nobiscum autem fuit inter sanctos factus pater atque archiepiscopus Alcyson, qui cum omni praesumptione supplicibus utens libellis apud vestram beatitudinem dignus effectus est apostolicae sedi vestrae communicare vobiscum.» Tenebantur enim suffraganei episcopi, oblato publico cuipiam decreto subscribentes, illud idem Metropolitano intimare, juxta id quod actione 4 concilii Niceni II advertit Tharasius et nos fuse in priori de encyclicis epistolis dissert. Atque adeo exemplar libelli ab Hormisda propositi, subscriptique regredientes ex urbe regia ad metropolitam ex more detulerunt. Episcopos etiam Dardaniae, Thraciae et Scythiae libellum eumdem fuisse professos, testatur in sua epistola Arelatensi et Viennensi metropolitis data Hormisdas. Imo episcopi recenter electi tenebantur fidei professionem juxta Hormisdae libellum emittere. Alcysone enim metropolita denato cum suffectus fuisset Joannes, epistolam [Col. 0484C] scripsit cum hac epigraphe: Domino meo per cuncta sanctissimo, et beatissimo Patri Patrum, comministro et principi episcoporum Hormisdae, Joannes in Domino salutem. In eadem formularii compendium ita proposuit. «Ego. . . decenter ad vestras orationes concurro, et juxta consuetudinem apostolicae sedis vestrae, qua cunctarum Ecclesiarum curam habet, et Nicopolitanorum habere dignamini, secundum antiquam spiritalem dispositionem vestram . . . Votum autem mihi est, vestram sequi doctrinam, sicut inter sanctos praedecessor meus Alcyson exstiterat: et anathematizo Dioscorum, ac Timotheum appellatione Aelurum, et Petrum horum successorem; et Petri communione cum his permistum Acacium, et Petrum qui Antiochenam perturbavit Ecclesiam, sequens in omnibus synodicas et apostolicas epistolas, scriptas a vero praesule R. E. Leone.» Consuetudinem vero, ut suffraganei certiorem redderent metropolitam, hinc ortam reor, [Col. 0484D] quod, cum unanimes omnes cum primate esse deberent in deposito custodiendo, docendisque populis: unde in concilio Chalcedonensi, act. 4, cum edenda foret fidei professio, dixit Beronicianus: Singuli episcopi fidem suam per metropolitam constituant manifestam, ut nulla dubietas aut discordia relinquatur, etc. Ad metropolitas ob id dirigebantur statuta concilii, ut per ipsum suffraganeis omnibus intimarentur. Sic exsules Africani episcopi, ac demum revocati, in concilio Carthaginensi priorem cleri ordinem restaurantes, et id decreverunt: Ut secundum Nicaenas dispositiones confirmationem eorum quae fiunt in concilio, dandam uniuscujusque provinciae metropolitano. Ut legitur in Actis ejusdem synodi tom. II Concil. edit. Harduini, pag. 1079. Anastasius vero tametsi Heracleense concilium in irritum abire jusserit, fidei suae professionem emisit, exstantem apud Labbeum p. 1433, ne populi, qui in partes catholicorum manserant, turbas iterum [Col. 0485A] excitarent. In eadem anathema dicit Nestorio, et Eutycheti, eorumque dogmata perversa esse fatetur. Simulat callidus et versipellis princeps venerari se Chalcedonensem synodum, cujus eousque tanto molimine promoverat damnationem. Ad Acacium quod attinet, expungi haud posse scribit ex diptychis, ne in Orientis Ecclesiis majora dissidiorum semina excitarentur. Atque haec omnia per duos legatos. Theopompum comitem domesticorum, et Severianum comitem sacri consistorii ad Hormisdam direxit. Apud Labb., ibid., p. 1430. Legatio istiusmodi laicorum, qui ecclesiastica negotia, ac de fide quidem tractarent, insolens Hormisdae visa est, tum quod juxta Ecclesiae morem ex cleri albo deligendi essent, qui res fidei tractaturi erant: tum quod idipsum promisisset, quando pontifici Heracleensem synodum denuntiavit. Legimus haec in epistola Hormisdae apud Sirmondum tom. II, p. 131 in qua respondet Avito exspectanti, poscentique gesta concilii Heracleensis, et insuper missae a sede apostolica et [Col. 0485B] Occidentalium synodo legationis eventuum. Pontifex enim exponit primum schismaticorum perfidiam, et Anastasii perjuria, subindeque addit: «Nam unde est, quod cum per Ennodium fratrem et coepiscopum nostrum, sacerdotales viros ad confirmanda ea quae sedes apostolica poposcerat, directuros se esse promisissent, multa quoque quae ad correctionem pravitatis suae a nobis quaesita fuerant pollicentes non solum non religiosos viros, penes quos causae ipsius plena esse posset instructio secundum constituta propria non miserunt: verum etiam quasi res parva gereretur, laicos et alienos ab ecclesiastico corpore destinantes, non se studuerunt de coeno quo immersi tenentur, evolvere; verum etiam catholicae fidei claritate fulgente, sua, quod absit, se posse crediderunt obscuritate fuscare. Haec fuit nostri causa silentii, quam vos quoque spirituali vobis prudentia revelante vidistis, quid enim de hac causa poteram directis litteris indicare, quam in statu [Col. 0485C] suo videbam duram pertinaciter custodire perfidiam?» etc. Ex quo et illud discimus pontificem, postquam synodica Occidentalium sensa per encyclicam habuerat, etiam legationis eventum per alias epistolas exposuisse. Quod ut praestaret, secundae in Orientem legationis fructum exspectabat, adeo ut Avitus silentia prior solverit, cui in hac epistola morae causas aperuit pontifex. Linea 7.— Sub Joanne episcopo Constantinopolitano. Expungenda haec sunt, et reponenda p. 84, lin. 1, ubi sic legendum: Tunc Hormisda episcopus cum consilio regis Theodorici direxit a sede apostolica sub Joanne episcopo Constantinopolitano Germanum. Occurrit saepius haec transpositio; quod suo loco observatum est. Legati enim illi Constantinopoli fuere, cum Joannes ad episcopatum assumptus est: siquidem tempore prioris hujus legationis erat pseudoepiscopus Timotheus Eutychianista. Linea 11.— Idem secundo misit. Legationis hujus [Col. 0485D] meminit Hormisdas in laudata epistola ad Avitum apud Sirmondum. Occasionem habuerat pontifex ex plurium Orientalium episcoparum conversione, quos ut juvaret, secundam novis adjectis instructionibus adornavit legationem. Ad haec perdurabat conceptus de Vitaliano metus, quod avertit Cyrillus in Vita Sabae: Anastasius . . . detentus a Vitaliano barbaricis moribus consilium coepit ea in re interim quietem et silentium tenere, etc. (Ibid. pag. 320.) Linea 13.— In quo libello noluit consentire Augustus. Tenor libelli erat cujusmodi strictim exhibetur in instructione legatis data, modumque praescribit, quo fidei professio emittenda foret. (Apud Labb. p. 896.) «Consentientes etiam episcopi in Ecclesia praesente plebe Christiana haec praedicare debeant: amplecti se sanctam fidem Chalcedonensem, et epistolas S. Leonis papae, quas scripsit contra haereticos Nestorium, et Eutychen, et Dioscorum: sed et [Col. 0486A] contra sequaces eorum Timotheum Aelurum, Petrum, vel contra eos qui in ipsa causa tenentur obnoxiis: simul etiam et Acacium, qui quondam Constantinopolitanae Ecclesiae fuit episcopus; sed et Petrum Antiochenum anathematizantes cum sociis eorum. Haec manu propria electis venerabilibus viris scribentes, faciant secundum textum libelli, quem per notarium nostrum edidimus,» etc. Hinc etiam constat semper in hisce apostolicae sedis legationibus notarium adfuisse, qui exciperet subscriptiones professionesque subinde, ut alias vidimus, in archivis Ecclesiae Romanae diligenter asservatas. Linea 13.— Contestationes secretas. Hormisdas praeter epistolas imperatori, aliisque in secunda hac legatione directas, praescius circulatoriae artis tum ejusdem imperatoris, tum Timothei pseudoepiscopi Constantinop. 19 secretas contestationes legatis tradidit, ut si imperator praepediret, ne palam per Orientem apostolicae sedis statuta vulgarentur; allaborarent [Col. 0486B] per delectos viros, ut hae contestationes seu comminationes clanculum in primariis circumquaque sedibus appenderentur. Illustre id genus contestationum exemplum docemur ex Actis concilii Ephesini, quando Nestorius pravum suum dogma evulgare coepit. Cum enim is, aulae potentia fretus, veritatis defensoribus minas et exsilia passim intentaret (qua de re Coelestinus in epist. ad clerum et populum Constantinop. eisdem dirigens sententiam in Nestorium, et fusius monachi in supplicatione Theodosio exhibita; quae exstant prima parte conc. Ephes., et Socrates lib. VII; Evagrius, lib. I; Liberatus, lib. I memorant) Eusebius, tunc Scholasticus, postea Dorileensium episcopus, strenuusque subinde catholicae fidei propugnator in synodo Chalcedonensi, debacchantem in dies magis haeresiarcham perspiciens, pavidosque alios omnes, secretam contestationem vulgavit, nomine suo quidem suppresso, sed ex cujus lectione agnoscerent omnes, damnari in ea [Col. 0486C] Nestorium, eamdemque episcopis, et catholicis omnibus direxit, legentes per SS. Trinitatem adjurans, ut illam in omnium notitiam pervenire curent. Exstat haec cap. I, primae partis Ephes. conc. edit. Hard. ac istiusmodi titulum praefert. «Contestatio proposita in publico contra clericos Constantinop. et in Ecclesia insinuata, quia sectator esset Nestorius Pauli Samosateni anathematizati ante annos 160 ab orthodoxis episcopis,» etc. Contestationis initium ita habet: «Conjuro accipientem hanc cartham per sanctam Trinitatem, ut eam palam faciat episcopis, presbyteris, diaconibus, lectoribus, laicis habitantibus Constantinopolim, insuper etiam exemplar eis praebeat, ad increpationem haeretici Nestorii, quia similia sapit anathematizato Paulo Samosateno ante annos 160 ab orthodoxis episcopis,» etc. Subsequuntur deinde Pauli dicta et Nestorii, ut inferant lectores, Nestorium eadem cum Paulo Samosateno dogmatizantem, ceu haereticum damnandum, habendumque [Col. 0486D] esse. Vetus interpres ad calcem notam hanc apposuit: «Haec contestatio posita est Constantinopoli in publico, adhuc tenente Nestorio sedem ejusdem Constantinopolis, et male docente,» etc. Itaque hujusmodi contestatione publice per fidos catholici dogmatis assertores appendebantur, si quod erat principum interdictum, aut superior potestas, inhibens discussionum harum publicationem. Marius Mercator in scholiis ad 3 Nestorii sermonem observat Eusebium primo obstitisse haeresiarchae, publice blasphemanti. «Cum Nestorius in media Ecclesia profanis uteretur vocum novitatibus, quibus et θεοτόκον et geminam Christi nativitatem insectabatur, vir quidam sane probus, qui adhuc inter laicos erat, sed tamen admirabilem sibi collegerat eruditionem, ferventi et religioso zelo permotus, et intensiori voce exclamans, inquit, ipsum ante saecula Verbum etiam secundam subiisse generationem, id est illam secundum carnem, et ex muliere,» etc. Laicum hunc [Col. 0487A] fuisse Eusebium, et Nestorium publice reprehendisse, dicitur in Breviculo Eutychianistarum. «Cum Eutychen Eusebius Dorylitanus episcopus suadere talia reperisset, zelo fidei, quem etiam cum agens in rebus esset, ostendit, ipse enim Nestortum quoque in tempore reprehendit in Ecclesia res sacrilegas praedicantem,» etc. Eusebius itaque persecutionem passus est, fortassis exsul, quod initium contestationis innuit, siquidem per alios eadem Constantinopoli vulgata fuit, non ab ipso Eusebio: proindeque absens supponitur. Ac quidem a publica ea priori reprehensione, mala plurima eumdem sustinuisse, probant Leontii Byzantini verba lib. III cont. Nestor. et Eutych.: «Proposita est utriusque refutatio, Pauli (scilicet Samosateni) et Nestorii ex testimonio publice proposito, ut aiunt, ab Eusebio qui tunc florebat in judicandi potestate, postea autem praefectus fuit Ecclesiae Doryleensium, qui divino zelo, ut testantur, incensus, haeresim Nestorii et Eutychetis reprehendit et convicit, infinitis periculis [Col. 0487B] pro pietate objectus,» etc. Recitat subinde laudatam contestationem. Has itaque contestationes laudat liber Pontificalis, quas Hormisdas, praescius futuri certaminis, legatis dedit. Tertullianus pridem cum ob persecutiones vetitum Christianis esset apologias edere, vulgavit tamen, et quod sine nomine ac clanculum, tacitum libellum ipso in limine dixit. Imo ne a proposita Nestorianismi causa discedamus, similes occultae contestationes vulgatae sunt per Orientem contra S. Cyrillum a Nestorianis, de quibus idem Cyrillus (tom. I Concil., edit. Hard., part. I, Conc. Ephes., c. 12) . «Ad Bapham martyrium diaconum, qui ecclesiasticorum negotiorum praefectus duas carthulas miserunt, alteram a Photio, aut alius ejus farinae nomine contra commonitorium, quod ad monachos scripseram compositam: alteram forma quaternionis, cum nova plane ac absurda inscriptione in hunc modum: Adversus eos, qui propter unionem, aut Unigeniti deitatem interimunt aut humanitatem [Col. 0487C] deificant,» etc. Perdurabat et S. Gregorii M. aevo consuetudo, scribente eodem lib. V, epist. 30: Nocturno silentio, in civitatis loco contestationem posuit in ejus crimine loquentem. Num. 83, linea 5.— Cum militibus et magistrianis. Perjurus imperator legatos non dimisit tantummodo, sed perdi, aerumnisque affici jussit. Militum custodiae eos tradidit, ac insuper praefectianos et magistrianos adhibuit, qui et caverent ne cum aliquo loquerentur, et imperatoria edicta proponerent civitatibus quibus distincte vetitum, ne sedis apostolicae legatos exciperent. Equidem majoris momenti edicta per magistrianos et praefectianos vulgari consuevisse multa docent. Joannes Antiochenus ut Ephesum venit, horum opera Candidiano comiti adventum suum significavit, quatenus ille episcopis in concilio adunatis renuntiaret. Ita Nestorius in epist. Theodosio data in cod. Cassin. c. 8, pag. 30, ubi de Candidiano. «Quia vero agnovit magnificentia [Col. 0487D] ejus et sanctissimum Joannem . . . et eos qui cum eo sunt, propinquasse: hoc enim directi ab eo praefectiani et magistriani manifestum fecerunt.» In controversiis acri animorum contentione habitis legitimum concilium inter et schismaticos Orientales, epistolae imperatoris per hos leguntur allatae; quod passim in Actis videre est. Non secus cum Leo imperator sensa episcoporum omnium postularet, Encyclicas totius orbis metropolitis magistriani detulerunt. Quod legimus in synodica Sardianae synodi III, P. Conc. Chalced. c. 22, pag. 729, edit. Hard.: «Quoniam divina sanctione per Eudoxium virum devotum magistrianum religiosissimo nostro metropolitae Eutherio data, convocati sumus in civitate Sardianorum, litteris memorati sanctissimi viri metropolitae nostri directis: congregatisque nobis in urbe praedicta, vestrae pietatis litterae sunt directae,» etc. Ex quo non abs re notabis, a magistrianis monitum metropolitam pleno jure suffraganeos [Col. 0488A] in synodum coegisse, ubi magistrianus principis postulata exponebat: ut propterea actio synodalis omnino episcoporum fuerit, principum vero postulatio simplex. Quod et contigisse legimus in synodo Rhodiensi ibi c. 25, pag. 736, magistriani synodo epistolam tradebant, et regressuri, testimonium se dedisse probans repetebant. Magistrianorum etiam et praefectianorum erat publica quaevis edicta et acta excipere, ac deferre. Hinc in cod. Cassin. edicto a C. V. Christiano Lupo, c. 133, pag 274, de nefariis actibus cujusdam Anastasii ait Theodoretus: «Sed et in regia urbe multos habet, qui conspexerunt ejus illecebras praefectianos et magistrianos, et publicos civitatis quorum testimonia, in scripto nobis Chalcedone oblata nos legimus.» Theodosius, ut motam controversiam Patres Ephesinos inter et Orientales terminaret, jussit per magistrianum utramque partem contendentium proprias sedes repetere, ac peculiariter ad Joannem patriarcham direxit, qui imperatoris voluntatem caeteris metropolitis [Col. 0488B] aperiret. Exsecutus est Joannes, perscriptamque a se epistolam magistriano dedit ab imperatore misso, ut ad Alexandrum Hieropolitanum metropolitam deferret. Cum vero is nec legere, imo ne recipere quidem vellet, eam recitavit Magistrianus, ejusque exemplar notario Alexandri tradidit, et scriptam ab Alexandro testificationem recepit, quem Joanni ostenderet. Hujus antiqui moris monumentum exstat in synodico Cassin., c. 127, merito recolendum ad hierarchici ordinis ostensionem, cum imperatoris petitiones per primates metropolitis innotuisse constet: constet etiam quomodo epistolis, religionis bono a metropolitano directis subscribere tenerentur episcopi, ut penes eumdem consentientium unaquaque de re episcoporum documenta servarentur. Hinc si quando episcopi ipsi subscribere non possent, per notarios subscribebant. Unde in concilii Ephes. subscriptionibus occurrit (apud Baluz. in n. collect. Conc., p. 633) . Venantius episcopus [Col. 0488C] Hierapoleos subscripsi per notarium meum Theodorum. Ex quibus omnibus liquido apparet, quemadmodum encyclicae pro terminandis controversiis editae Ecclesiis innotescerent, exhibitusque in iis episcoporum consensus facillime agnosceretur. Adde supradictis palladium magistrianum, a Theodosio missum ad utriusque partis episcopos Ephesi decertantes regressurum ab utraque litteras ad imperatorem retulisse in quibus testantur omnes recepisse se epistolas divales per eumdem magistrianum allatas. Imo praefectis provinciarum si quae publicanda dirigeret imperator, jubebat pariter ut rescriberent, seque publicasse testarentur. Unde ad edicti calcem, quod per imperium omne adversus Porphyrium, Nestorium, et Irenaeum vulgavit, exstans III part. Conc. Ephes., haec demandat praefectis. Magnificentia tua nostrae pietatis scopum assecuta, curet haec observari, et primo quoque tempore transacta reddi. Legitur et ejusdem mandati exsecutio additurque [Col. 0488D] nota hujusmodi: Lecta sunt haec in ecclesia Solitariorum, 23 Pharmuti, hoc est Aprilis indictione IV anno Diocletiani 164. Et cum Candidianus comes direxerit contestationem sanctae synodi Ephesinae, ut ab incoeptis quiescerent, addit in fine: « Cognoscite igitur quod scripti hujus exemplar etiam domino nostro piissimo imperatori transmissum est. Et altera manu: Propositum est decimo Kal. Julii in Ephesina civitate. Exstat in syn. Cassin. c. 9. Congruit ergo receptae consuetudini liber Pontificalis, memorans cum legatis milites missos fuisse, qui arcerent eosdem ab omni Orientalium commercio, neve alio pergerent, sed recta Romam regrederentur: magistrianos vero et praefectianos, qui civitatibus intimarent, ne quis legatorum scripta suscipere, aut cum eis conferre quidquam auderet. Linea 7.— Secretius. Acacius, cujus partes tuebatur Anastasius, primus legitur qui custodias in itineribus locarit, ne scripta apostolica per Orientis [Col. 0489A] Ecclesias vulgarentur, unde coacti fuere Rom pontifices sententiam in Acacium latam secreto evulgare. Testatur enim Gelasius in epist ad episcopos Dardaniae haec in causa Acaciana acta fuisse ab apostolica sede (tom II Conc p. 915) : «Quae tamen sententia in Acacium destinata, etsi nomine tantummodo praesulis apostolici, cujus erat utique potestatis legitimae, probatur esse deprompta, praecipue cum secreta dirigenda videretur: ne custodiis ubique praetentis dispositio salutaris quibuslibet difficultatibus impedita, necessarium habere non posset effectum: tamen quia orthodoxis ubique dejectis, et haereticis tantummodo eorumque consortibus jam relictis in Oriente, catholici pontifices aut residui omnino non essent, aut nullam gererent libertatem.» Quemadmodum autem pontificis decreta in causa Acaciana, tametsi secreto appenderentur, nihilominus praesulis Romani nomine legebantur inscripta: ita, quanquam contestationes secreto a monachis per praecipuas Orientis urbes appenderentur, nomen [Col. 0489B] Hormisdae, omniumque Occidentalium consensum praeferebant. Quod infra notabimus. Linea 7.— Suprascriptas epistolas fidei 19. Quas supra contestationes dixerat, vocat hic epistolas fidei: apte quidem utrumque, advertente ad annum 516, proindeque circa id temporis, Theophane. «Monachi deserta Palaestinae loca inhabitantes, divino fervore accensi, quatuor fidei scriptas ediderunt obtestationes; quarum duas quidem ad imperatorem, ad provinciae praefectos unam, et alteram ad Hierosolymorum episcopum miserunt, palam protessi a sancta Chalcedonensi synodo nullatenus se discessuros, neque cum impio Severo communionem habituros, quandoquidem vel ipsis sacris locis incendio consumptis, et morti parati forent.» Quae et leguntur in Vita Sabae, pag 313, ibid. Hinc contestationum usus et argumentum constat. Linea 7.— Per manus monachorum. Zelo equidem monachorum stetit in majoribus fidei certaminibus [Col. 0489C] definiti catholici dogmatis professio. Qua de re passim ecclesiastici primi scriptores. Satis erit illud commemorasse, quod Sozomenus habet lib VI, c. 20, ubi disserit, Lucium pseudoepiscopum Alex haud tuto sedem suam retinere potuisse ob monachorum fidem: «Lucius adjuncto sibi duce Aegypti, cum magna militum manu adversus monachos in solitudine degentes expeditionem suscepit. Sic enim existimabat, si homines tranquillitatis amantes molestius exagitaret, fore ut illos sibi morigeros haberet, eaque potissimum ratione Christianos in urbibus agentes, ad suas partes traduceret . . . quorum testimonio adhaerent multitudo vulgi, eamdem cum illis doctrinam fidei profitebatur: quippe quae de dogmatibus disputare et garrire, neque vellet, neque nosset: penes illos autem veritatem esse crederet, qui virtutem factis suis profiterentur.» Additque cap 27 facile Orientem ad Eunomii et Apollinaris dogmata declinaturum, nisi monachi obstitissent. [Col. 0489D] «Populus enim in illis regionibus, cum monachos . . . ob virtutem atque opera valde admiraretur, recte illos sentire existimabat: eos vero qui aliter sentirent tanquam adulterinis opinionibus inquinatos aversabatur.» Eadem repetit Philostorgius lib III, num 18, Theodoretus, legatus ad Theodosium missus, ad schismaticorum causam tuendam, scribit Alex Hieropolit (in syn Cassin. c. 20) : Clerus vero universus cum bonis illis monachis nos valde impugnat, etc. Conqueritur imo horum opera ne collectas quidem fieri in Ecclesia posse. Hoc ipso tempore cum Anastasius post synodum Sidoniensem direxisset. Anastasium Pamphili ducatui Palaestinae praefectum ut Joannem patriarcham e throno deturbaret, ac cognoscerent Severum Antiochenum patriarcham, necnon Chalcedonensi concilio anathema dicerent universi; patriarcha deliberandi dies aliquot petiit et obtinuit. Interim «omnem monachorum coetum ad sanctam civitatem convocavit, et undique collegit; [Col. 0490A] quam multitudinem quidam numerando renuntiarunt agmen decem millia monachorum continuisse.» Cum hi astarent in ecclesia, et adesset praefectus, Joannes responsurus «ascendit in ambonem archiepiscopus, secum habens Theodosium et Sabam monachorum principes et ductores; omnisque populus per multas horas clamabat: haereticos anathemati subjice, synodum confirma. Statim igitur ex consona unaque voce tres illi anathematizabant Nestorium, Eutychen, Severum, Soterichum Caesareae Cappadociae, et omnem, qui synodum Chalcedonensem non reciperet. Quae postquam ii tres praedicaverunt, atque descenderunt, reversus abbas Theodosius, hanc ad populum vocem emisit: Si quis, inquit, quatuor synodos non admittit sicut quatuor Evangelia, anathema sit. His itaque gestis dux quidem multitudine monachorum territus in Caesaream fugit.» Itaque per monachos apostolicae sedis legati contestationes affigi in praecipuis Orientis viribus [Col. 0490B] allaborarunt. Contumacior Acacianorum et malae causae studium impulit apostolicam sedem istiusmodi ratione fidei oppugnatae prospicere. Linea 9.— Qui erant complices Anastasii. Acaciani nempe, sedi apostolicae infensissimi, Acacii vestigia prementes, quem notavimus primum interdixisse, ne apostolica rescripta vulgarentur, autographas fidei epistolas, e locis undequaque dimotas ad imperatorem miserunt. Linea 10.— Pro crimine. Respiciunt haec verba edictum, civitatibus per magistrianos et praefectianos missum, ne cum legatis loqueretur ullus, seu apostolica exciperet scripta: aut si mavis, quod Basiliscus, Zeno et Anastasius, edicto caveriat, ne quis auderet apostolicae sedis decreta appendere. Acaciani itaque secretam epistolarum Hormisdae publicationem, ceu crimen imperatori detulerunt, qui durius ob id pontifici rescripsit, ut mox dicemus. Invexerant patriarchae Constantinopoli, ut Ecclesiasticorum nullus imperatorem conveniret, nisi a [Col. 0490C] patriarcha praesentaretur. Hinc Hormisdas ipse in commonitoriis traditis legatos monet, ne apostolica decreta imperatori offerant praesente Timotheo Constantinopolitano, neve illo in haeresi contumaciter persistente, decreta ulla obsignent. Servitus haec per Acacianos inducta est, ut gnari, quid apostolica rescripta statuerent, principes ad libitum possent circumvenire. Verum tametsi Acaciana cohors secretas hujusmodi publicationes, ceu crimen reputarit, secus plebs, quae ferventius veritati institit, insectata imperatorem, ut mox ex Theophane adnotabimus. Imo, Anastasio denato, eloctoque Justino, nihil vehementius inter acclamationes expostulavit populus, quam illud (tom. II Concil., p. 1338, I.D) : Synodica Romana modo valeant. Quae haud dubie erant novemdecim fidei epistolae appensae, et ab Acacianis criminatoribus ad imperatorem Constantinopolim directae, de quibus et Justinianus, adhuc comes, ad Hormisdam in hunc modum scripsit: Scimus enim [Col. 0490D] litteras vestrae beatitudinis, et antecessorum vestrorum ad Orientem directas, quid super hanc eamdem causam contineant. Linea 10.— Furore repletus. Imperator Anastasius Acacianorum suasu, haec fidei scripta, velut tumultuum incitamenta traducentium, durius egit cum Romano pontifice, ac tum primum, solutus Vitaliani metu, in eumdem debacchari coepit. Haec ob Acacianos. Sed populus imperatoris perjuriis, et mala fide perspectis in eumdem commotus est, imprimis ut audivit male habitos apostolicae sedis legatos, et solutam ab imperatore Heracleensem synodum. De quibus ita Theophanes: «Plebs autem omnis, et Senatus universus Anastasium, ceu perjurum, conviciis impetebat. Ad quae nefarius ille impudentissime dicebat: haberi legem, quae imperatorem in necessitate constitutum pejerare ac mentiri jubeat. Haec ille scelestus Manichaeorum discipulus,» etc. Hinc hausisse censeas Thomam Hobbesium [Col. 0491A] exitialia religioni, imo et regnis axiomata, quae id generis multa in libro de Cive perscripsit. Pravam hanc Acacianorum artem, ut et reliquorum Anastasii aulicorum, paucis Avito sic renuntiat Hormisdas (apud Sirmond. ibid. p. 131) : «Sed quantum ad Graecos ore potius praeferuntur pacis vota, quam pectore, et loquuntur magis justa, quam faciunt: verbis velle se jactant, quod operibus nolle declarant: quae fuerint professi negligunt, quae damnaverint haec sequuntur,» etc. Sed in monachos praecipue, quos exsecutores esse noverat, diram movit persecutionem, ducibus Severo Antiocheno, et Petro Apameensi pseudoepiscopis: quam monachorum lanienam retulerunt ad pontificem Hormisdam; atque inter caetera (apud Labb., p. 1461) : «Quoniam Christus Deus noster Principem pastorum, et Doctorum, et Medicum animarum constituit vos, et vestrum sanctum angelum: dignum est passiones quae nobis contigerunt exponere, et immisericordes ostendere lupos qui dissipant gregem Christi. [Col. 0491B] Qui autem sunt isti, et qui adversus nos armaverint, audisti utique, Beatissime. Severus ille et Petrus, qui nunquam in Christiano numero reputati sunt, qui per singulos dies sanctam Chalcedonensem synodum, sanctissimum et beatissimum Patrem nostrum Leonem publico anathemate impetentes, qui judicium Dei nihil aestimantes, et colendos canones SS. PP. conculcantes, illudere praedictam sanctam synodum suppliciis inaestimabilibus affligentes, euntibus nobis ad mandram Domini Simeonis pro causa Ecclesiae insidiati sunt nobis in itinere perditi, coinquinati et supervenientes occiderunt ex nobis 350; quosdam autem vulneraverunt, alios vero qui potuerunt ad colenda altaria fugere, ibidem peremerunt, et monasteria incenderunt,» etc. Monachorum horum memoria die 31 Julii recolitur. De his vide relationes monachorum in concilio Constantinopolitano sub Menna, tom. II concil. Linea 12.— Percussus est fulmine divino Anastasius. [Col. 0491C] De ejusdem obitu Cyrillus in Vita Sabae, ubi susceptum a S. abbate iter ad solandum Eliam episcopum refert, et genus mortis Anastasii, et diem a sancto antistite praedictum notavit. Etenim «reversus, inquit Cyrillus, Hierosolymam agnovit, nocte decimae diei Julii mensis, qua patriarchae Eliae visum objectum est, tonitruis et fulgoribus circa palatium volutatis imperatorem Anastasium omnino solum fere absumptum, eumque animo concidentem, ac de locis in loca fugientem, in uno e parvis cubiculis ab ira divina comprehensum fuisse, prostratum, occisumque, ita ut repente mortuus sit.» Quae verba praedictis plane consentiunt. Eadem habet Theophanes, et Zonaras, Annal. lib. XIV, 57. Hinc verba, quae ab inscio Amanuensi inserta sunt in Vita Anastasii pontificis, hic restituenda sunt, et, ut oportet, ad Anastasium imperatorem referenda. Ipsa circumstantia ibid. adnotata mendum et transpositionem intercurrisse indicat, dum refertur [Col. 0491D] percussum fuisse, cum Acacianorum causae patrocinaretur Anastasii pontificis tempore: cum tamen Acacianorum criminationes ob appensas clanculum Hora isdae contestationes audiverit, duriora ob id Hormisdae rescripserit, et Acacianorum causam, catholicos dira exagitans persecutione, foverit. Linea 14.— Auctoritatem suam. Imperialia rescripta nomine, inter alia, auctoritatis indigetarunt Graeci. Hinc in Liberio legimus: Tunc missa auctoritate Catulinum agentem in rebus. Et apud Marculphum lib. I, formul. 3 et 4: Ut haec auctoritas perpetuum obtineat vigorem, manu propria firmavimus, etc. Proprie itaque erat auctoritas epistola, quam imperatores manu propria obsignabant. Priscae hujus consuetudinis vestigia in Justino notanda sunt, qui recens electo Romano pontifici epistolam misit cum sua fidei professione, suaque manu obsignatam, de qua Gregorius II in epist. ad Leonem Isauricum, qui affirmat easdem manu imperatoris signatas servari [Col. 0492A] adhuc in scriniis sedis apostolicae ad vicinia S. Petri. Necessaria erat obsignatio istiusmodi, cum per hanc et reliquas aliis patriarchis datas, edicta Anastasii adversus synodum Chalcedonensem antiquarentur, necnon episcopi ob eamdem fidem exsules revocarentur. Meminit Cyrillus ejusdem auctoritatis in Vita Sabae ibid.: «Caeterum sic defuncto Anastasio, statim Justinus ubi imperium assumpsit, leges tulit, quibus jubebatur, ut omnes ab Anastasio in exsilium pulsi revocarentur: item synodus Chalcedonensis sacris diptychis insereretur,» etc. Verum cum haec Justini auctoritas, per Orientem quaquaversum directa, causa fuerit ut plurimae cogerentur synodi, et episcopi undequaque encyclicas ederent, ut iterum approbarent Chalcedonense concilium, eodem modo, quo factum est sub Leone imperatore juxta formam tomi encyclici, exstantis III part. conc. Chalced., ob id anteaquam notas prosequamur, ad hujus rei illustrationem discutienda est Palaestina synodus, quam collectores omnino praetereunt. Justinus imperium adeptus, duo in limine praestitit: fidei professionem ad Hormisdam Rom. pontificem direxit, edictaque per imperium vulgavit, ut libello seu epistolis fidei secreto per monachos appensis, subscriberent. Cum enim episcopi facta sibi conventuum copia congregati in synodis, subscriptum libellum ediderint, in quo comprehensa ea omnia quae legatis in Orientem sub Anastasio proficiscentibus, pontifex in instructionibus dederat; fuerit oportet et in epistolis illis appensis expositus idem libellus, addita contestatione, ut si quis eidem non subscriberet, alienus esset a catholicae Ecclesiae communione: cui etiam subscribi jusserit imperator. Et quidem de Joanne Hierosolymitano, cui utpote primati jussa haec delata fuere, ita Cyrillus in Vita S. Sabae (ibid. p. 326) : «Quae Justini jussa postquam [Col. 0492C] Hierosolymam delata fuissent, infinita multitudo monachorum et laicorum congregata est: concurrit quoque S. Sabas, et episcoporum concilium, celebratoque festo, sexta Augusti mensis promulgatae sunt divinae jussiones, et quatuor synodi in sacris diptychis repositae sunt.» Synodus haec cum anno 518, die 6 Augusti coacta fuerit, cumque Anastasius intra Julii diem 9 et 10 noctu obierit; consequitur synodorum celebrationem haberi coeptam continuo ab obitu Anastasii, anteaquam pontifex novam adornasset legationem, novumque fidei libelum dirigeret. Joannes Hierosolymitanus acta eadem proposuit in synodo Palaestina episcopis Caesariensi et Scythopolitano. Unde subjungit Cyrillus: «Tunc archiepiscopus Hierosolymorum Joannes suadet sancto Patri nostro Sabae transire usque in Caesaream et Scythopolim una cum aliis quibusdam eremi hegumenis, ad patefaciendas imperatoris litteras, et quatuor concilia per urbes sacris diptychis inserenda. [Col. 0492D] Cum autem Caesaream pervenissent, occurrit iis sanctus Joannes Chuzibita, qui illius urbis pontificatum eo tempore obtinebat: expletisque illic quae mandata fuerant, etiam Scythopolim advenerunt. Atque in occursum eorum cuncti cives una cum sanctissimo metropolita Theodosio prodiere ad sancti Thomae apostolium seu templum. Regressique cum psalmis, synaxim in vetere sancta ecclesia celebrarunt. Tunc publicantur divinae litterae, necnon quatuor synodi in sacra diptycha referuntur,» etc. Ante synodum Palaestinam celebrata est synodus Constantinopolitana, ac ad populi quidem postulata, qui Joannem patriarcham abscedere passus non est, nisi tria haec praestaret. 1. Sacris diptychis quatuor synodos oecumenicas restituere. 2. Anathema Nestorio et Eutycheti dicere. 3. Severum anathematizare. Unde inter acclamandum dicebant: Synodica Romana modo valeant; nempe contestationes, quae clanculum appensae fuerant, et per Acacianos prohibitae, [Col. 0493A] ne exsecutioni mandarentur. Cum vero tria illa signanter in epistolis fidei praeceperit pontifex, eademque populus in plena Constantinopolitana synodo solemniter a patriarcha publicari postularet; quod et de ambone fecit; constat per synodos particulares, jussu metropolitanorum congregatas, solemnem rescriptorum apostolicae sedis professionem fuisse editam, atque imprimis per laudatam Constantinopolitanam, cujus ope inita pax est Orientalem inter et Occidentalem Ecclesiam. Avitus Viennensis nullum adhuc aut ab Hormisda, aut a Joanne Constantinopolitano gestorum nuntium acceperat. Quamobrem eidem Joanni epistolam scripsit, quam primus edidit Sirmondus tom. II, pag. 41, ac post initium haec notanda: «Cum enim, ut praecipuum sacerdotem, justo vos desiderio sitiremus, adjecit vir illustris Laurentius honorem vestri animis nostris, indicans apicibus suis omne nubilum, quod quietem Orientalium populorum ambiguo caligante fuscaverat, redintegratae pacis serenitate detersum: [Col. 0493B] et eam cum Romano antistite vos habere concordiam, quam velut geminos apostolorum principes mundo assignare conveniat. Quis enim, qui vel catholicus dici potest, de tantarum ac talium Ecclesiarum pace non gaudeat, quas velut in coelo positum religionis signum pro gemino sidere mundus exspectat. Quis non merito delectetur infirmantium reditu, incolumium statu, cum aliis ovibus intra claustra salvatis, illa quae vitio errantis arbitrii fuerat evagata, coelestibus caulis laetitia plaudente revocatur? Custodite igitur, quasi Patres, traditam vobis etiam super nos Ecclesiae disciplinam. Concordiae vestrae tantum opus est magisterio, quantum et exemplo. Quam charitatem populis suadebimus, si hanc in nostris rectoribus nesciamus? Quid in corpore firmum videri poterit, quid nutat in vertice mancum? Ergo piam redeuntibus date, ne quis intentione pereat, praedicationem. Prospicite ne speculata signa tam fera bestia populetur, si ab unitate sensus vestri [Col. 0493C] Roma dissultet. Memores vero nostri, quia si super dissensionem vestram sol occidat, damnum Orientis est, prosperrimum quem supradixi nuntium per fidelissimum virum ad notitiam nostram firmate rescripto; ut exspectans Occidentalis Ecclesia in sermonibus vestris donum coelestis oraculi, quod se laetatur accepisse per condiscipulum, multiplicari sibi gaudeat per magistrum,» etc. Eadem fecit Tyria synodus, ut ex epistola synodica constat, exstante in synodo sub Menna. Fecit et Illyriciana, cujus responsiva epistola Hormisdae data exstat tom. II Conc. inter Hormisdae epistolas. Cum apostolicae sedis legati advenerunt, continuo episcopi a singulis civitatibus subscriptos libellos offerebant, stare fuse in relationibus Dioscori sedis apostolicae legati, exstantibus inter pontificis epistolas, et apud Baronium. Solemnis autem haec professio per encyclicas epistolas, ab Orientis episcopis, in causa trium capitulorum edita, et facta earum [Col. 0493D] medio confirmatio altera, proponitur a Rustico diacono, ceu Ecclesiae judicium, et indubium fidei argumentum. (In Bibl. Max. PP., tom. X, pag. 382.) Sic enim, ubi numerum in synodis et subscribentium in suis sedibus episcoporum censet: «Licet sufficeret tibi unica auctoritas synodi universalis, quae numero superat universas, quae toties cunctarum Ecclesiarum consona sententia confirmata est, tam per encyclicas regnante Leone, quam per libellos sacerdotum forsan duorum millium et quingentorum, imperante Justino, post schisma Petri Alexandrini, et Acacii Constantinopolitani,» etc. Neque mirum videbitur subscribentium et libellorum numerum innotescere potuisse: siquidem testatur Dioscorus in relat. subscriptos libellos omnes ad apostolicam sedem fuisse missos; et Hormisdam, cum recepisset Epiphanii Constantinopolitani antistitis synodicam, Joanni denato suffecti, monuisse in responsis, ut fidei causam promoveat, et resipiscentes [Col. 0494A] episcopos benigniter excipiat: «ita tamen, ut eos qui fuerint Urbis communione sociati, vel per eos sedi apostolicae, vestra nobis scripta declarent, quibus etiam continentia librorum, quos obtulerint, inseratur,» etc. Necessaria erat istiusmodi cautio, ut ex libellis subscriptis, qui in archivis asservandi erant, unanimis Ecclesiae consensus perspici potest. Quod vero attinet ad schismatis tempus, ad turbas in Oriente per Acacianos motas, et encyclicarum ope compositas repressasque subscribentibus tot ubique episcopis, haec annotavit Facundus adv. Mocianum, (ibid. pag. 109) : «Quia supradictus Zeno sedis apostolicae decreta contemnens, praedicto Acacio communicabat, et omnes Ecclesias in sui regni finibus constitutas idem facere compellebat, Anastasio deinde in imperium et praesumptionem similem succedente, omnis Oriens praeter admodum paucos qui in illa multitudine occulti latebant, a communione sedis apostolicae per 49 ferme annos [Col. 0494B] usque ad tempora Justini permansit,» etc. Atque haec quoad synodos secundo celebratas ab episcopis, ut Chalcedonense concilium confirmaretur, et unio tandem Romanam inter et Orientalem Ecclesiam sanciretur. Num. 84, linea 14.— Hic papa Hormisda. Dixerat antea Hormisdam consilio consensuque Theodorici legationem direxisse: addit jam eumdem Ravennam adiisse, ut regis consilio legationem et auctoritatem mitteret. Sciebat enim Theodoricum ab ineunda cum Orientalibus unione et pace alienum haud esse. Scribit enim de eo Jornandes: Athalaricum, filium filiae suae Amalascuntae, regem constituit, eisque in mandatis dedit, ac si testamentali voce denuntians, ut principem Orientalem placatum semper propitiumque haberent, etc. Linea 15.— Et vinculum chirographi. His significari arbitror causam Acacianae damnationis uberius fusiusque discussam. Quemadmodum antea edidit Gelasius scriptum de vinculo anathematis, ubi demonstrabat [Col. 0494C] jure canonum damnatum fuisse Acacium. Cum enim Acaciani, ut mox refertur, regererent, reddendam rationem esse, causamque et aequitatem aperiendam damnationis Acacii, voluit pontifex legatos uberius instruere, quatenus ostenderent, merito anathemate percussum fuisse Acacium. Justinus equidem operose institit apud episcopos, ut damnatio haec reciperetur vulgata (epist 31) . Scripserat imperatori Hormisdas, quam maximas agens gratias ob priora vulgata edicta subjungens: «Tantae magnanimitati gratias agentes, quanta possumus petitione deprecamur, ut Acacii nomen cum sequacibus suis, quod plenae unitatis Ecclesiarum impendit gaudium, damnationis ordine sit remotum,» etc. Rescribit ad haec Justinus, ac de Acacio quidem haec notat: «Negatum est inter divina mysteria memoriam inposterum fieri Acacii praevaricatoris, quondam urbis hujus episcopi; necnon aliorum sacerdotum, qui vel primi contra constituta venerunt apostolica, vel [Col. 0494D] successores erroris facti sunt, nulla usque ad ultimum diem suum poenitentia correcti, etc.» Hinc secunda vulgavit edicta, de quibus exemplum recolens Joannis Constantinopolitani et cleri, qui Acacium conceptis verbis anathemate in suo libello perculerunt, loquitur Dioscorus in sua relatione: Ut exemplum imitentur civitatis regiae, destinanda ubique principalia decreta diximus, etc. Haec ut legit pontifex, Joanni patriarchae rescripsit, quatenus imperatorem sollicitaret ad haec scripta circumquaque dirigenda, (epist 44) . «Ea perficere quae regalibus litteris dignatus est polliceri, ut missis ad eos edictis, quos ab Ecclesiae matris uberibus etiam nunc devius error abducit, diabolicam fraudem, et auctoritate religionis, et moderata potestate compescat imperii, etc.» Potuit ergo cui tanta inerat de Acacii damnatione sollicitudo, uberiorem tractatum edere, seu chirographum de vinculo anathematis in Acacium lati, ut contumacium voces compesceret. [Col. 0495A] Linea 17.— Hic invenit Manichaeos. Horum perfidia Anastasii favore et sequela creverat; ut propterea et hos comprimere ad Hormisdae zelum spectarit. In Oriente quidem qui potissimum in Justinum conjurarunt Manichaei fuere. De quo Marcellinus in Chron. (apud Sirmond. tom II, pag. 378) : «Justinus a senatu electus imperator continuo ordinatus est, Amantius palatii praepositus, Andreas, Misael, et Ardabur cubicularii; Manichaeorum fautores, et Justini Augusti deprehensi sunt proditores. Quorum duo, Amantius et Andreas, ferro trucidati sunt: Misael et Ardabur Sardicam in exsilium missi sunt,» etc. Ac inter acclamandum quidem, cum populus (ubi sup.) synodica Romana valere petiit, in Amantium quoque plura, et haec inter alia clamavit. Novum Isumam ejice foras; novus Isumas Amantius est. Nugatorem ejice de palatio, etc. Hinc promota videtur proditio in Justinum sub initium suscepti imperii, quando istiusmodi acclamationes a populo factae sunt. Intra tempus illud trucidatum fuisse [Col. 0495B] Amantium, aliae acclamationes ostendunt, in quibus gratulatur imperatorem populus. Ibid. Mortuus est Amantius rebellis Trinitatis, etc. Interim perfidia haec diu pervagata Orientem, nec radicitus exstirpata, fons fuit Mahumeticae impietatis, quae initio seq. saeculi Orientem infecit, et deinde Iconomachismi sub Leone Isaurico. Linea 19.— Hujus temporibus in Africa. De epocha regressus hujus episcoporum in Africam, plurima erudite congessit Norisius Pelag. Hist. lib. II, c. 21. Num. 85, linea 1.— Eodem tempore. Haec una est ex consuetis amanuensium transpositionibus, cum quae hic referuntur, ad alterius pontificis gesta spectent. Clodoveus denatus est ann. 511, ut Francici scriptores probant. Hormisdas vero creatus est pontifex anno 514. Regnum seu corona donaria erant, quae ornandis apostolorum sepulcris mittebantur. Donaria istiusmodi per modum coronae oblata passim [Col. 0495C] leguntur in templis tum gentilium, tum Christianorum. Interim frequentata apostolorum principis sepulera, et cumulata donariis hoc eodem tempore, prodit epistola Hormisdae ad Epiphanium recenter electum Constantinopolitanum antistitem, qui cum synodica donaria miserat, de quibus Hormisdas ipse ad epistolae suae calcem haec addidit: «Suscepimus calicem aureum, patenam argenteam, et alium calicem argenteum, et vela duo, ministerio basilicae B. Petri apostoli profutura, a charitate tua directa.»
[Col. 0495C] Num 82, linea 5.— Eodem tempore ex constituto synodi misit in Graciam, etc. Restituta fides catholica, nexibusque schismaticis liberata, hoc bonum secum attulit ut Lazorum regem et populum, hactenus verae religionis expertem ad Christianam fidem amplectendam induxerit. (Auct. Miscell. lib. XV) . [Col. 0495D] Linea 13.— Textum libelli. Exstat inter epistolas Hormisdae cujus initium tale est: Prima salus est, etc. Inter alia sacra sua hoc scripsit: Nos jubere volumus, non nobis juberi: Exstat epistola haec inter alias Hormisdae cujus initium tale est: Etsi magnum aliquid. Circa finem hujus epistolae ait: Injuriari et annullari sustinere possumus, juberi non possumus. Et imperator haereticus Pharaoni simillimus, ut exertum contra se Vitaliani gladium vitaret, et instantia Dei flagella subterfugeret, astute simulavit se velle Romano pontifici parere: atque adeo nonnisi per speciem ferream cervicem inclinavit: quando vero haec pericula amota vidit, Moysem cum Deo, pontificem cum Christo, obfirmata obstinatione contempsit. Quid post haec acciderit in Oriente, videre est ex relatione archimandritarum et monachorum secundae Syriae, quae exstat inter epistolas Hormisdae post vigesimam secundam, in concil gen. Num. 83, linea 13.— Justinus orthodoxus, et direxit, [Col. 0496A] etc. Decreto, et concilio synodi Constantinopolitanae, ut patet ex notis ejusdem synodi et ex epistolis Justini, Joannis Constantinopolitani, et Justiniani ad Hormisdam scriptis. Num. 84, linea 1.— Tunc Hormisda, etc., direxit a sede apostolica Germanum, etc. Hac legatione Orientales ad unionem, et communionem Ecclesiae Romanae recepti fuerunt, postquam jussui Romani pontificis obtemperantes, nomina Acacii, Euphemii, et Macedonii et diptychis sacris expunxissent, fidem catholicam integre professi fuissent, et memoriam Zenonis, atque Anastasii haereticorum e numero imperatorum abstulissent. Horum nomina in codice Justiniani diversis legibus alibi praefixa adhuc inveniuntur, ideo quod Tribonianus homo gentilis et impius eumdem codicem compilarit. Contigit haec conciliatio Orientalis Ecclesiae cum Romana sub consulatu Justini, anno Domini 519, Hormisdae pontificatus anno sexto. [Col. 0496B] Linea 19.— Hujus temporibus episcopatus in Africa revocatus est, qui ab haereticis fuerat exterminatus. Auctoritate quorumdam regum Vandalorum constitutum fuerat, ne catholici in Africa in locum defunctorum alios episcopos ordinarent. Verum Hildericus Henrici filius post obitum Trasamundi regis regno potitus anno nono Hormisdae pontificis, qui est Christi 522, praecepit (teste Isidoro in chron.) ut sacerdotes catholici ab exsilio reducerentur, et Ecclesiae aperirentur, idque priusquam regnaret, ne violaret religionem juramenti, quo Trasamundo praedecessori jam mortuo promiserat, se catholicis in suo regno nullas Ecclesias aperturum, uliaque privilegia restituturum esse. Voluit Deus beatissimum pontificem, etiam hac benedictione augere, ut post restitutam Orientalem Ecclesiam catholicae communioni, Africanam quoque longa persecutione vexatam atque novissime a Trasamundo rege omnibus ejectis episcopis proculcatam, pristino splendori restitutam videret.
[Col. 0496C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Vacationem sedis ab obitu Symmachi definit Bibliothecarius diebus septem. Electus itaque fuerit Hormisda successor die 26 et ordinatus die Dominica 27 Julii ejusdem anni 514. A consulatu senatoris ad consulatum Symmachi et Boetii sedem ejusdem deducit Bibliothecarius; nam consulatum Maximi, quo obiit Hormisda, tribuit Joanni papae successori. Summam temporis definivit annis novem (ita enim codices praestantiores Freherianus, Regius, Mazzarinus, et Thuanus primus Fabrotti, Cassinensis, et Vaticanus Holstenii et Schelestratii, et Cavensis Peniae; licet in aliis unitas desideretur, amanuensium consueta injuria), diebus 27. Hos tamen puto legendos 13, ut paria haec faciant cum anno et die depositionis, expressis sect 86, versu 11 et 12. Sepultus est in basilica B. Petri apostoli 8 Idus Augusti [Col. 0496D] consulatu Maximi. Et cessavit episcopatus dies septem. Anni novem et dies 12 numerati ex 26 Julii 514 inclusis extremis, pertingat ad diem 6 Augusti seu VIII Idus: in qua non modo Romanum, sed etiam Bedae martyrologium ejusdem pontificis memoriam recolit. Hormisdam superfuisse usque ad annum 523, praeter auctores supra indicatos, testatur antiquum marmor Vaticanum hodie superstes in sacris basilicae cryptis, et ab Eminentissimo card. Norisio productum hist Pelag lib II, cap 21, pag 329, ubi enuntiatur Fl. Maximo V. C. consule concessum fuisse locum sepulturae quibusdam conjugibus a papa Hormisda. Complures epistolae hujus pontificis cum praeservent consulatum quo datae fuerunt, exactas reddunt chronologicas rationes ejusdem pontificatus, ut in Prolegomenis ad eosdem annos videre licet. Num 82, linea 3.— Hic composuit clerum, et psalmos erudivit. Cur dicatur Hormisda clerum composuisse id optime exposuit initio notarum V. C. Bencinus. Caetera quoque gesta ejusdem hac et sequenti sectione narrata per Bibliothecarium tum ipse, tum R. P. Pagius, tum III D. archiepiscopus Sommier dilucide ostendunt in suis commentariis. Quare his ulterius illustrandis non immoror. Corrigendum puto unicum verbum: et psalmos erudivit: ubi mendum est manifestum, legendum arbitror, et epistolis erudivit. Nempe uti Romanum clerum in factiones antea divisum, et Orientalem ab Occidentali sejunctum per schisma, et haeresi dissociatum, restituta pace atque unitate composuit; ita etiam suis epistolis erudivit in eadem doctrina catholica, ac pace tuenda, quam tot litterarum monumentis commendat et fulcit. Mopinot n. 12 laudati opuscuti de nova editione epistolarum Summ pontif a P. Constantio [Col. 0497B] adornata ait. «Neque praetermisit sedulus editor Hormisdae litteras, de monachorum Scytharum contentione scriptas vindicare: cui defensioni non plures modo notas, sed bifariam, eamque late fusam Dissertationem impendit. Priori parte explanat intricatoria quaedam Historiae capita, probatque nihil a sanctissimo papa assertum, quod a catholica fide abhorreat; nihil repudiatum, aut certe silentio pressum, quod non ecclesiasticae pacis amor et Christianae prudentiae ratio repudiari aut certe silentio premi juberet,» etc. Num. 84, linea 19.— Hujus temporibus episcopatus in Africa post annos 74 revocatus est, etc. Lege 84; nam anno 439, Gensericus Carthaginem invasit, et Quotvultdeum episcopum, navi vetustae impositum, cum maxima cleri parte in exsilium trusit, Carthaginem pastore, clero, locis sacris, et senatu spolians, uti ex Victore Vitensi aliisque historicis probat card. Noris. Hist. Pelag. l. II, cap. 21, et post eum Ruinartius ind. Chron. ad edit. Vict. Vitensis. Anao [Col. 0497C] autem 523 haec adnotat ex iisdem Historicis. «Transamundo defuncto succedit Hildericus Hunnerici filius, qui pacem Ecclesiae Africanae restituit, revocatis ab exsilio episcopis. Sunt autem anni 84 ex 439 ad 523.» Consulendus est quoque auctor praestantissimus in capite 12 suae historiae Persecutionis Wandalicae, ubi diligentissime pertractat gesta Africanae Ecclesiae occasione pacis sibi restitutae: quae cum illustrent plurimum revocationem episcopatus a Bibliothecario hic indicatam, et Hormisdae pontificatum sub quo contigit, nonnula ex eodem cap. 12 Ruinartii hic transcribenda censuimus. «CAP. XII. Pax Ecclesiae Africanae restituta. —1. Ex Trasimundi morte mutata est omnino Africanae Ecclesiae facies: Mirabilis nempe bonitas, inquit Fulgentii Vitae auctor cap. 28: Hilderici regnare incipientis, Ecclesiae catholicae per Africam constitutae libertatem restituens, Carthaginensi plebi proprium donavit antistitem, cunctisque in locis [Col. 0497D] ordinationes pontificum fieri clementissima auctoritate mandavit.» Bonifacii ordinationem in Ecclesia sancti Agilei apud Carthaginem fieri praecepisse Hildericum in regni sui exordio, restituta omnibus catholicis libertate, testatur Vitus auctor fragmenti Tironis chronico subjuncti apud Canisium. At Victor Tunonensis episcopus in chronico contendit id ab Hilderico antequam regnum capesseret praestitutum fuisse: quod ipse a Trasamundo sacramento fuisset obstrictus, uti supra diximus, ne posteaquam regnum fuisset adeptus catholicis unquam restitueret libertatem. «Hilderix, inquit, qui ex Valentiniani imperatoris filia a Giserico captivata et Ugnerico juncta natus est, regnavit annis 7, mensibus 3. Hic ergo sacramento a decessore suo obstrictus, ne catholicis in regno suo aut ecclesias aperiret, aut privilegia restitueret; priusquam regnaret, ne sacramenti terminos praeteriret, praecipit et sacerdotes catholicos ab exsilio redire, ecclesias aperire, et Bonifacium cum [Col. 0498A] dogmatibus divinis satis strenuum ad postulationem totius Urbis Carthaginensis Ecclesiae episcopum consecravit.» Idem testatur Isidorus in brevi chronico Vandalorum aera 553. Porro tanta Hilderici erga catholicos benevolentia nonnullis persuasit, ipsum catholicam fidem professum fuisse, quam ab Eudoxia matre sua accepisset. Eam tamen mansuetudini ipsi innatae potius referendam esse alii censent, cum teste Procopio, nulli unquam, nec catholicis, nec aliis gravis fuerit. «2. Devotionem populi Carthaginensis, qua gratulabundus excepit sanctos confessores, ac praesertim Fulgentium, ab exsilio redeuntes, describit auctor Vitae ejusdem sancti Fulgentii cap. 29: Resonabat, inquit, divina laus ex omnibus linguis. Ad sancti quippe Agilei basilicam sequens populus et praecedens, confessorum beatorum triumphum nobilem celebrabat.» Sed singularis erat omnium in beatum Fulgentium affectus. Ubi, inquit Vitae [Col. 0498B] ipsius auctor, facies Fulgentii apparuit, immensus nascitur clamor, altercantibus omnibus quis primo salutaret agnoscendum, quis caput benedicenti supponeret, quis extremis vel saltem digitis mereretur tangere gradientem, quis videre vel oculis procul stantem. Cum vero immensa pluvia eodem tempore supervenisset, impeditus non est populorum concursus; imo tantum fides nobilium crevit, ut planetis suis super beatum Fulgentium gratanter expansis repellerent imbres, et novum tabernaculi genus artificiosa charitate componerent. Hic vero observare juvat, quanta fuerit beatorum confessorum religio, qui e longa peregrinatione reduces, ut primum attigerunt littus, e navibus egressi statim ad ecclesiam sancti Agilei properarunt, gratiarum actiones publicas Deo reddituri: et quidem ut paulo inferius habet auctor Vitae laudatus, vix appropinquante vespere sanctae memoriae Bonifacio episcopo repraesentati benedixerunt omnes, et laudaverunt communiter Deum. «3. Fulgentius post aliquot dies Ruspas profectus [Col. 0498C] per omnes itineris prolixi vias gaudia majora reperiens, in occursum suum populis undique tendentibus, cum lucernis, et lampadibus et arborum frondibus, reddentibus gratiam ineffabili Deo . . . per omnes ecclesias tanquam proprius episcopus suscipiebatur. Sedi suae restitutus simul cum suis monachis vixit, ita tamen ut absque abbatis Felicis conscientia quidquam de rebus ad monasterium pertinentibus non ageret. Monachos saepius ad ecclesiasticam militiam assumpsit; adeo omnia temperans, ut nulla lis aliquando inter monachos et clericos ventilaretur. Plura habet idem Vitae auctor de Fulgentii in plebe regenda sedulitate, variisque libris pro fidei catholicae defensione editis. Sed de istis fusius disserere ad nostrum non pertinet institutum. At omittere non licet eximium summae humilitatis exemplum quod ab ejus Vitae auctore refertur cap. 29. Cum enim pro reparanda Ecclesiae disciplina post reditum ab exsilio Patres Bizaceni ad concilium Tuncense convenissent, [Col. 0498D] Fulgentius Quodvultdeo episcopo, qui se eo priorem existimabat, omnium judicio praelatus est. Quod tunc quidem tacite tulit beatus antistes, ne auctoritatem concilii excusando minuere videretur. Sed paulo post in synodo Suffetana preces supplices coram omnibus Patribus fudit, ut sibi volenti Quodvultdeus anteponeretur, timens propter suum honorem generari fratri scandalum meliusque judicans per charitatem se fieri minorem, quam sine charitate majorem. Cum itaque ruinis Ecclesiae suae reparandis totus insisteret, quod etiam Bonifacius Carthaginensis episcopus generali totius Africae concilio convocato quod anno 525 habitum est, per universam Africam fieri procurabat, ad meliorem vitam anhelans, in insulam Circinam cum paucis fratribus majoris perfectionis studio secessit, ubi paulo post ad extremam usque horam sana mente perseverans, inquit Vitae ipsius auctor, ipsis Januarii Kalendis, post peractam vesperam migravit e vita, anno postquam Ecclesiae [Col. 0499A] Ruspensi praefectus fuerat vigesimo quinto, aetatis vero suae sexagesimo quinto. Quibus verbis annum aerae vulgaris 533 indicari probat Henricus Norisius lib. II Historiae Pelag., capite ultimo. Fulgentium die 1 Januarii recentiora simul et vetera Martyrologia commemorant, quem merito ut sanctissimum doctorem, vigilantissimum antistitem, invictissimumque Christi confessorem Ecclesia catholica veneratur. «4. Caeterum pax ab Hilderico concessa, nonnisi aliquod veluti praeludium fuit summae illius tranquillitatis, quam Ecclesia Africana post paucos annos consecuta est. Etenim Gelimer Gelilaride Genserici filio natus, cui post Hilderici mortem Vandalorum regnum debebatur, morae impatiens, pulso Hilderico anno 531 regnum invasit. Favit ejus rebellioni Hilderici indoles; is nempe adeo timidus erat, ut ne quidem gladii aspectum ferre posset. Deinde idem Hildericus Gothorum animos a se alienos fecerat, ob Amalafridae Theodorici Magni filiae necem. Haec Trasamundo nupserat: at cum post [Col. 0499B] mariti mortem, ut narrat Victor Tunnonensis, ad barbaros fugiens, commisso praelio Capsae prope eremum intercepta fuisset, paulo post in custodia defuncta est. Quod aegre ferens Athalaricus, Theodorici ex Amalasuntha filia nepos, qui Ostrogothis in Italia imperabat, ea de re conquestus est apud Cassiodorum lib. IX Variarum epistola, quae est ad Hildericum data, ubi violentam fuisse Amalafridae mortem dicit, minaturque se reginae ex Amali sanguine exortae caedem armis brevi vindicaturum, nisi ipsi, cunctique Gothorum genti fiat satis. Amalafridam in vinculis detentam, et Gothos omnes a Vandalis interfectos fuisse scribit Procopius lib. I Historiae Vandalicae, incusatos res novas in regis regnique perniciem moliri. Non tamen Gothos adversus Hildericum quidquam istis temporibus tentasse legimus, quod forte paulo post Hildericus e solio a Gelimere absque negotio fuisset dejectus, quorum animos tyrannus ille regnum affectans haud dubium placaverat. [Col. 0499C] Theodoricum has injurias ultum non fuisse testatur laudatus Procopius, quod non satis valere se classe ad petendam Africam judicaret. Caeterum Hilderico favebant Justinus Augustus, et qui paulo post imperium adeptus est, Justinianus, quod ex matre Eudoxia genitus Hildericus imperatorum Romanorum affinis esset. Et quidem Justinianus factus imperator, cum Gelimer Hildericum e solio dejecisset, foedus inter Zenonem et Gensericum regem olim initum abrupit, atque comparato ingenti exercitu, per Belisarium ducem, victo, captoque Gelimere, qui paulo post Constantinopolim ad triumphum perductus est, Africam totam recuperavit, ut fuse scribit Procopius in libris de Bello Vandalico. Belisarii triumphum egregie repraesentat idem auctor, qua occasione Gelimer illustre rerum humanarum fragilitatis re simul et voce exemplum dedit. Adductus quippe ad circum cum stirpis regiae principibus caeterisque primoribus Vandalorum, qui natalibus, aut [Col. 0499D] etiam corporis proceritate erant spectabiles, statim atque imperatorem in sublimi sede positum vidit, quo ipse venisset malorum considerans, neque ad lacrymas, neque ad lamenta prolapsus, has in voces erupit ex sacris libris desumptas: Vanitas vanitatum, vanitas. Recenset Procopius spolia pretiosiora, quae ex Vandalis reportata in triumphum ferebantur. Erant, inquit laudatus auctor, ea quibus solitum ministrare regi Vandalo, sedes aureae et pilenta, quae regiam matronam vectaverant, gemmarum praeterea incredibilis splendor, ex auro pocula quaeque alia regiae mensae ostentamenta. Tum vero argenti centena aliquot millia pondo, pretiique ingentis alia, quae, Romano quondam palatio direpto Gizerichus abstulerat. In his et illa quae captis olim Jerosolymis Romam pertulerat Titus Vespasianus. Omnia quoque imperialia ornamenta, quae Gensericus Roma capta in Africam transtulerat, sibi restituta fuisse testatur Justinianus imperator cod. lib. I, tit. 27. Anno sequenti, [Col. 0500A] qui erat vulgaris aerae 535, Belisarius consulatum adeptus, more veterum consulum triumphavit, ac captivorum humeris portatus, curruique impositus, ut Procopius narrat, inde missilia de Vandalorum spoliis sparsit in vulgus, vasa scilicet argentea, zonas aureas, variaque regii luxus instrumenta, quae plebs cum magnis plausibus recipiebat. «5. Maximus vero hujus victoriae fructus fuit pax Ecclesiae Africanae: persecutionem quippe, quam nonnulli sub Gelimeris tyrannide recruduisse volunt, penitus tunc temporis exstinctam fuisse nemo diffitetur. Certe Gelimerem catholicis favisse nemo sibi persuadebit, quem scilicet etiam in suos fuisse saevissimum omnes consentiunt, ut ne quid dicam de Hilderico optimo principe, quem crudeliter cum aliis ipsius affinibus occidi jussit, ut testatur Victor Tunnonensis in Chronico, ad quartum Justiniani Augusti consulatum: qui auctor non semel observat multos nobilium Africae ab eodem rege fuisse interemptos, quorum bona per fas et nefas postea diripiebat. [Col. 0500B] Eumdem vero Arianorum sectae addictissimum fuisse ex Procopio colligimus, qui lib. II de bello Vandalico refert, Gelimerem speciosis in Galatia praediis, quae cum propinquis inhabitaret, a Justiniano donatum quidem fuisse, patriciatus vero dignitatem non fuisse adeptum, quod ab Arii placitis discedere noluisset.» «6. Recuperata itaque a Romanis fuit Africa indictione duodecima Justiniano, Augusto IV et Paulino consulibus, id est vulgaris aerae anno 534, post annos scilicet septem supra centum, quam a Vandalis occupata fuerat. Simulque restituta fuit imperio Carthaginensis civitatis anno postquam a Genserico capta fuerat nonagesimo quinto. Publicas ea de re gratiarum actiones Deo Opt. Max. Justinianus Augustus, in constitutione de officio praefecti praetorio Africae, quae habetur in codice Justiniani lib. I, titulo 27, ubi sibimetipsi de tanto beneficio sibi a Deo concesso gratulatur: Quas, inquit, gratias, aut quas laudes Domino Deo nostro Jesu Christo [Col. 0500C] exhibere debeamus, nec mens nostra potest concipere, nec lingua proferre. Multas quidem et antea a Deo meruimus largitates, et innumerabilia circa nos ejus beneficia confitemur, pro quibus nihil dignum nos egisse cognoscimus. Prae omnibus tamen hoc, quod nunc omnipotens Deus per nos pro sua laude, et pro suo nomine demonstrare dignatus est, excedit omnia mirabilia opera quae in saeculo contigerunt, ut Africa per nos tam brevi tempore reciperet libertatem, antea nonaginta quinque annos a Vandalis captivata: qui animarum fuerant simul hostes et corporum. Nam animas quidem, diversa tormenta atque supplicia non ferentes, rebaptizando ad suam perfidiam transferebant; corpora vero liberis natalibus clara, jugo barbarico durissime subjugabant: ipsas quoque Dei sacrosanctas Ecclesias suis perfidiis maculabant, aliquas vero ex eis stabula fecerunt. Vidimus venerabiles viros, qui abscissis radicitus linguis suas poenas miserabiliter [ mallem [Col. 0500D] legere mirabiliter] loquebantur. Alii vero post diversa tormenta per diversas dispersi provincias vitam in exsilio peregerunt. Quo ergo sermone, aut quibus operibus dignas Deo gratias agere valeamus,» etc. Hac in constitutione imperator Africam in pristinum statum restitutam iisdem privilegiis gaudere vult, quibus antea perfruebatur. Praeter praefectum praetorio, quem Carthagine commorari jussit, caeteros quoque officiales instituit, qui per diversas Africae regiones in majoribus urbibus sedes proprias haberent, eisque omnibus stipendia singillatim assignavit, dioecesim Africanam septem in provincias partitus est: Tingitanam scilicet et quae antea Proconsularis vocabatur, Carthaginem, Byzacium, Tripolim, Numidiam, Mauritaniam, et Sardiniam, quarum priores quatuor a consularibus, tres vero posteriores a praesidibus administrari voluit. In sequenti constitutione de militaribus officiis ac judicibus agit, assignans loca, in quibus militum [Col. 0501A] duces per varias Africae provincias instituti sedes habere debeant. «7. Nec his contentus imperator, ut Africam pristino splendori restitueret, novas urbes aedificavit, veteres renovavit, alias vero muris cinxit, omnem denique regionem magnificentissimis aedificiis, necessariisque monumentis adversus barbaros, et ornavit, et protexit, ut fusius narrat Procopius libro sexto de Aedificiis a cap. 3 usque ad finem. Ex his caput Vadam in Bizacena, et Tuccam in Proconsulari urbes de novo exstructas recenset, Leptim-Magnam Tripolitanae metropolim pene dejectam muris cinxit: in ea vetus palatium, quod olim a Severo Augusto, qui ibi natus fuerat, aedificatum, sed penitus fere collapsum restauravit. Carthaginem Justinianeam appellari voluit, quo nomine etiam donavit Adrumetum, Bizacei metropolim, olim ut Plinius observat, Sissam nigram dictum, quae civitas adeo a barbaris neglecta, ut vix antiqui splendoris umbram retineret. Bagum vero in [Col. 0501B] Proconsulari urbem, antea vix notam vere urbem, inquit Procopius, fecit, quam ipsius cives, ne ingrati viderentur, in honorem Theodorae Justiniani uxoris Theodoriadem appellarunt. Ex ejusdem Augustae nomine Theodorianae balneae spectatu dignae, inquit idem auctor, dictae sunt. Alia in aliis Africae locis publica aedificia ab eodem imperatore constructa videsis apud laudatum auctorem.» Num. 85, linea 1.— Venit regnum cum gemmis pretiosis a rege Francorum Clodoveo, etc. Aspirante divina gratia per S. Clotildem conjugem Christianam ad fidem conversus Clodoveus, ut ex Gregorio Turonensi, Aimonio, aliisque historicis Francorum colligitur, imitatus est Constantinum, coronas aureas inter caetera dona offerentem tum in basilica Salvatoris, tum in Vaticana, tum in Paulina via Ostiensi. In basilica Constantiniana sive Salvatoris, num. 36, lin. 12: «Obtulit coronas quatuor cum delphinis viginti ex auro purissimo pensantes [Col. 0501C] singulas libras quindecim.» In Vaticana, num. 38. lin. 21: «Coronam auream ante corpus (B. Petri) ubi est Pharmecantharus cum delphinis quinquaginta, qui pensant libras triginta quinque.» Et in basilica S. Pauli, num. 40, lin. 5: «Omnia vasa sacrata aurea et argentea, aut aerea ita posuit sicut in basilica S. Petri apostoli, ita et B. apostoli Pauli ordinavit.» Uterque princeps respexisse censendus est ad visionem seniorum Apocalypseos, qui divinitatem Redemptoris nostri profitebantur oblatione coronarum suarum ante illius thronum. Nam multo ante apud antiquos soli Deo coronas oblatas fuisse testatur etiam Plinius, lib. XVI, cap. 4, unde mos invaluit, ut sacerdotes, arae, victimae coronarentur: quo ritu scilicet cultum divinum illi se praestare homines faterentur, quem Deum habebant. Christo igitur Deo nostro ante aras basilicarum praecipuas uti Constantinus Augustus coronas dedicavit, ita et Clodoveus: ita expians a decessorum suorum [Col. 0501D] superstitione regni sui insignia, quae falsis numinibus accepta cum ethnici parentes retulissent, ipse agnito vero Deo unice tuendam, et suprema potestate regendam subdebat. Reliquos ante Clodoveum stirpis suae principes addictos fuisse ethnicarum superstitionum erroribus, testantur praeter historicos omnes etiam cimelia illa aurea, gemmaeque in ejusdem Patris sepulcro repertae, quas erudito commentario Chiffletius illustravit in sua Anastasi Childerici regis: ubi Apidis sive Solis ex Aegyptia superstitione ad Francos tunc ethnicos derivatum simulacrum ex auro gemmisque fabrefactum ostendit cap. 10, et equi consepulti superstitio, quam cap. 15 prosequitur. Clodovei vero filii multo diversus auri et gemmarum usus a paterna superstitione facessit in exemplum sanctissimae religionis nostrae apud augustam posteritatem suam. Ut enim ille ante quatuordecim saecula primitias regum Christo dicabat in oblata apud aram primi Christi vicarii [Col. 0502A] corona: ita continuata in Clodovei successoribus jura sanguinis et avitae pietatis apud aram Lauretanam sanctissimae Virginis Christi matris ostentant coronas duas aureas maximi pretii, quas anno 1639 Ludovicus XIII transmisit hac inscriptas dedicatione:
Videndus ea de re commentarius historicus de coronis plurima eruditione refertus et anno 1712 editus a Martino Schemeizel cap. 6, art. 30, pag. 69.
Linea 9.— De chlamyde, vel de stola imperiali suffitorium super confessionem beati Petri apostoli. Exemplum pervetustum Bibliothecarii in Laurentiana bibliotheca asservatum habet: «De chlamyde vel de stola imperiale subsistorium super confessionem beati Petri apostoli. Haec omnia a Justiniano Augusto orthodoxo votorum causa oblata sunt.» Cangius in Lexico mediae Latinitatis ex aliis codicibus observans variatam dictionem, recte colligit reddendam [Col. 0502B] esse substratorium. Nam substratorium, inquit, est mappa altaris cui corporale insternitur, quod comprobat testimonio ordinis Romani. Piissimorum igitur principum hujus aetatis hoc studium fuit, ut regia insignia Christo Domino, regum scilicet Regi, suis in altaribus thronum excitanti subderent ac dedicarent. Ut igitur Clodoveus rex coronam ante aram pensilem, ita Justinianus imperator stolam Augustae dignitatis obtulit in substratorium altaris: unde repetenda sunt pretiosa stragula, quae fronti altarium deducto ad nostram aetatem ritu praetendimus, quae dicimus etiam pallia, et pallas, Italice paliotti. Ex imperiali ac regia chlamyde ad usum regalis Christi sacerdotii antiquitus oblata, partim in indumenta ministrorum, partim in altaris ipsius ornamentum concesserunt, uti fusius ostendemus infra in diatriba de Indumentis sacerdotalibus. Ex aetate Clodovei ac Justiniani ita fideliter custoditus est mos, praesertim in Gallia, ut hodierna regia chlamys, quae inaugurationi Christianissimorum [Col. 0502C] regum adhibetur Rhemis, offeratur subinde apud aedem Sandionysianam in sacris thesauris reservanda: et ex illa fiant sacerdotum pallia, seu cappae ( pluvialia vulgo dicimus) in festis solemnibus adhibendae. Nec secus Graeci atque Orientales praesules ex stola imperiali sua sticharia, et pallia pretiosa, in tesseram regalis Christi sacerdotii praeferentes, eadem supra mensam altaris extendunt, tanquam substratoria descensuro in eamdem Domino, non dispari sensu pietatis ab eo, quem exercebant pueri Hierosolymitani, vestimenta substernentes in via per triumphalem ingressum, quo ad redemptionem humani generis absolvendam unigenitus Dei Filius accessit.
[Col. 0502C] Num 82, linea 1.— Natione Campanus. Patria Venafranus.
[Col. 0502D] Num 82, linea 8.— Direxit quoque Ennodium, etc. Pars catholicorum Orientalium impatiens tyrannicae persecutionis qua opprimebantur ab Anastasio, concitaverunt Vitalianum magistrum equitum ad rebellionem: qui potitus compluribus locis, ad ipsas regiae Urbis portas cum accessisset, compulit imperatorem ad pacis conditiones a se petendas. Has inter numerabantur: primo, ut concilium generale sub auctoritate Romani pontificis indiceretur, in quo catholicorum justis petitionibus satisfieret. Utraque pars, nempe tam Vitalianus quam imperator, litteras misit ad Hormisdam, qui successerat Symmacho. In litteris imperatoris haec legebantur: «Opportunum esse perspeximus quae apud nos sub religionis specie commoventur, auditui vestro committere. Ante hoc siquidem duritia eorum, quibus episcopatus, quem nunc geritis, erat sollicitudo commissa, [Col. 0503A] temperare nos a transmittendis faciebat epistolis. Nunc autem currens de vobis suavis opinio ad memoriam nostram bonitatem paternae affectionis adduxit, ut illa requiramus, quae Deus et Salvator noster sanctos apostolos divino sermone docuit, ac maxime B. Petrum, in quo fortitudinem Ecclesiae suae constituit. His itaque praefatis initiis hortamur, ut ad ea quae de Scythiae partibus mota sunt, unde et concilium fieri convenire perspeximus, mediatore se apostolatus vester faciat: ut contentionibus amputatis unitas sanctae restituatur Ecclesiae.» (Anast imp epist 1 ad Hormisd pap. Vid ejusd epist 5 ad eumdem.) Symmachus in hanc sententiam respondit: Gratias a se Deo persolvi, quod videat imperatorem in ea dispositione versari, ex qua sperari possit Ecclesiae pax: opus certe supernae Dei clementiae, a decessoribus suis semper expetitum fusis ad Dominum precibus. Quos etiam rerum actus paternae traditionis ministros, et rectae fidei declarant fuisse custodes. [Col. 0503B] Hujusmodi vero pax cum sit origo, mater et conservatrix bonorum omnium, nihilque sit illa efficacius ad verae fidei normam retinendam, quisquis Christiana professione censetur nihil non agere, nihil non perpeti debet, ut integra custodiatur. Allegavit subinde ad eumdem principem duos episcopos, presbyterum unum, ac diaconum unum Constantinopolim cum indiculo rerum ab iis agendarum, et methodo agendi publice ac privatim tam cum episcopis, quam cum imperatore, praesertim circa revocationem episcoporum ab exsilio religionis causa expulsorum, quorum judicium sedi apostolicae reservaretur, quemadmodum et aliorum praesulum, qui accusarentur de persecutione catholicis intentata, ac de restitutione illorum orthodoxorum, qui ab ejusdem S. Sedis communione nunquam divisi, fuerant a propriis sedibus per vim expulsi. Continebatur etiam formula professionis tanquam praeliminare exhibenda, tum ab imperatore, tum ab episcopis [Col. 0503C] Orientalibus super acceptatione sacri concilii Chalcedonensis, epistolae dogmaticae S. Leonis, et approbatione anathematis prolati contra Nestorium, Eutychetem, eorumque sectarios, et asseclas Acacium, Petrum Antiochenum, eisque associatos. Indicul Legat Hormisd ad Anast August. In epistola ad Anastasium per legatos perferenda S. Hormisda haec enuntiat: «Nulla vobis, sublimissime Domine, triumphorum materia potest esse jucundior, quam de subjugatione perfidiae, si tamen majorum nostrorum diffinitio et sanctorum Patrum in suis radicibus inconcussa permaneat.» (Epist. 3 S. Hormisd.) «Sublesta imperatoris fides elusit omnem beati pontificis curam. Plebs autem et senatus (Constantinopolitanus) universis Anastasium ceu perjurum (ait Theophanes in Chron) conviciis impetebat. Ad quem nefarius ille impudentissime dicebat haberi legem, quae imperatorem in necessitate constitutum pejerare ac mentiri jubeat.» Ut abrumperet omne [Col. 0503D] commercium cum Hormisda, brevem epistolam ad illum dedit, turbato sermone de misericordia Dei mussitantem, in qua declarabat se inposterum destiturum ab ulla re ex Hormisda expetenda, quem nosset in obstinatione denegandi obduratum. «Postulationem nostram a praesenti tempore taciturnitate comprimimus: irrationabile judicantes illis precum adhibere bonitatem, qui rogari se nolint contumaciter respuentes. Injuriari enim et annullari sustinere possumus, juberi non possumus.» (Anast imp epist post 22 Hormisdae.) Quod autem Anastasius nullo penitus sensu religionis tangeretur expressius demonstravit epistola monachorum Syriae secundae ad Hormisdam, in qua indicantes illatas Ecclesiis et suis caedes, rapinas, incendia, conqueruntur ab ipso imperatore, per emissarios suos haec sacrilegia et scelera fuisse perpetrata. Praestat epistolae verba reddere. «Sanctissimo et beatissimo universi orbis terrae [Col. 0504A] patriarchae Hormisdae continenti sedem principis apostolorum Petri deprecatio et supplicatio minimorum archimandritarum, et caeterorum monachorum vestrae secundae Syriae provinciae. Quoniam vere Christus Deus noster principem pastorum et doctorum et medicum animarum constituit vos et vestrum sanctum angelum; dignum est passiones quae nobis contigerunt, exponere, et immisericordes ostendere lupos, qui dissipant gregem Christi, ut auctoritatis baculo eos expellat de medio ovium: verbo autem doctrinae animam sanet, et orationis medicamentis mitiget . . . Joanne et Sergio, quos miseramus Constantinopolim, putantes vindictam fieri de his quae commissa sunt. Sed eos nec verbo, dignatus est; sed etiam cum grandi contumelia expulit, comminatus eis qui ista porrigerent. Unde hinc est nos, vel sero cognoscere, quoniam tota pravitas et audacia talium malorum adversus Ecclesias facta, ipsius immissione composita est. (Relat archimandr., etc, post 22 ep. Hormisd.) «Deprecamur ergo, beatissime, supplicantes et rogantes, ut exsurgatis cum fervore et zelo, et condolcatis juste pro corpore laniato, nam caput estis omnium; et vindicetis fidem contemptam, canones conculcatos, Patres blasphematos, et talem synodum anathemate impetitam. Vobis a Deo data est potestas et auctoritas ligare et solvere . . . vobis veris pastoribus et doctoribus, quibus cura pro salute ovium commissa est, occurrit ipse grex cognoscere suum pastorem ab immitissimis bestiis liberatus, et vocem sequens pastoris; sicut Dominus ait: Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me (Joan X, 27) . Ad perfectam autem notitiam vestri sancti angeli anathematizamus in eadem nostra deprecatione virtutem habente libelli omnes projectos et excommunicatos a vestra apostolica sede.» (Ibid.) Ad haec pontifex Hormisda respondit ad patientiam eos adhortatus. Tum subdit: «Qui mundani [Col. 0504C] sunt Ecclesias tenere non possunt, quia eis magis convenit discere quam docere. Nefas est enim altaribus piis peregrina inferre libamina, quia certos religiosis disciplinis terminos Deus noster inter ipsa quoque cultus sui praescripsit initia: inter Levitas et populum suum divisit officia. Alia est potestas hominum, alia ministeria sacerdotum. Incitavit potius Dominum, quam placavit, qui externum ignem divinis aditis sacrorum temerator invexit. Quis enim sibi in alienis institutis jubendi auctoritatem possit assumere? cum non sit ambiguum offerentis honorem debitum pro sola officii praesumptione punitur. In regia Ozias cum reverentia et administratione permansisset, si monitus tantae districtionis exemplo, ac religionis institutis sinendo potius, quam assunendo, meliora tentasset. Sed dum nec prohibentibus cultoribus templi pertinax temerator assistit, inter ipsa leprae abominatione perculsus altaria, et officia regni perdidit, dum ministeria sacerdotis invadit.» [Col. 0504D] (Hormisd pap. epist 33.) «Sciant ergo non esse accepta a Deo, quae de mandatis ejus a praesumptoribus assumuntur; quando unum ad ostensionem divinae sententiae punitur vivacis dedecoris poena servavit, et alios velox flamma consumpsit . . . Equidem nobis cura non defuit. Nam geminae legationis officio quidquid in precibus humile, quidquid in allegatione rationabile, quidquid in mandatis salubre detulimus. Sed nunquid ideo negligenda est justitiae via, qua errores suos diligit cum obstinatione perfidiae (Anastasius imperator) non simus jungendi cum cadentium lapsu, sine nostra contagione pereant, qui nec ab impietatibus suis errore castigato declinant.» (Ibid.) S. Avitus episcopus Viennensis circa id tempus scripserat ad Hormisdam, circumferri rumores de reconciliatis cum apostolica sede Orientalibus. Quare tum suo, tum collegarum episcoporum nomine [Col. 0505A] flagitabat, ut dignaretur rescribere quid sibi praestandum foret. Neque enim diversam a sede Romana sententiam tum se, tum Galliarum episcopos habituros. «Utrum fervor schismatum praefatorum vobis, Christo favente dicentibus, digna fuerit correctione restinctus . . . diversorum relatione comperimus de reconciliatione vel concordia Ecclesiae Romanae jactare se Graeciam: quod sicut amplectendum si veraciter dicitur, ita metuendum est, ne callide simuletur. Quaesumus ergo servitio meo cuncti, ut quid filiis vestris fratribus meis, id est Gallicanis, si consular, respondere debeam instruatis: quia cum securus, non dicam de Viennensi, sed de Galliae devotione pollicear, omnes super statu fidei vestrae captare sententiam. Orate, ut sicut nos perditorum professio fucata non fallat, sicut ab unitate, quam regitis, veritas comperta non separet.» (Aviti Viennensis epistola post 9 Hormisdae.) Ad haec rescribit Hormisdas. «nuntum ad Graecos, ore potius praeferunt pacis vota, quam [Col. 0505B] pectore; et loquuntur magis justa, quam faciunt. Verbis velle se jactant, quod operibus nolle declarant.» (Hormisd pap. epist 10 ad Avit Vienn.) Num. 84, linea 1.— Tunc Hormisda episcopus, etc. et lin. 16. Reintegravit ad unitatem sedis apostolicae damnantes Petrum et Acacium, vel omnes haereses. Ex lib. VI, cap. 19, D. archiepiscopi Sommier. Post obitum Anastasii Justinus in imperio successor electionis suae litteras ad pontificem Hormisdam dedit illo usus exordio: «Dei beneficia licet multis, maxime tamen summis pontificibus convenit indicari.» Quibus Hormisdas ita rescripsit: «Venerabilis regni vestri primitias, fili gloriosissime, loco muneris, gratulationem suam catholica transmittit Ecclesia, per quas se post tantam discordiae fatigationem requiem pacis invenire confidit. Debitas B. Petro apostolo imperii vestri primitias reddidisti: quas hac ratione devote suscepimus, quia Ecclesiarum [Col. 0505C] per vos proxime futuram credimus sine dubitatione concordiam.» (Hormisd. epist. 28.) Ad haec Justinus ablegato ad Hormisdam comite Grato ab ipso requisivit, ut Constantinopolim mitteret idoneos ministros ad Ecclesiarum unitatem restituendam, una cum litteris tum a se datis, tum ab episcopo Constantinopolitano eadem postulante, quibus iste inseruit fidei professionem, conciliorum quatuor oecumenicorum receptionem, Justiniano etiam comite imperatoris nepote eadem perscribente atque significante omnia ad pacem conspirare, neque ullam superesse jam disputationem, quam de Acacii memoria: circa quam Hormisdae peculiare mandatum exspectaretur. Romanus pontifex, praemisso laetitiae suae testimonio super indicatis dispositionibus ad pacem, ita respondit: «Recipere Chalcedonense concilium, et sequi S. Leonis epistolas, et adhuc nomen Acacii defendere, hoc est inter se discrepantia vindicare.» [Col. 0505D] Hormisdae epistola 29 et in epistola 24 ait: «Hortamur, frater, ut ab omni te haereticorum contagione Acacium cum sequacibus suis damnando disjungens, una nobiscum Dominici corporis communicatione pascaris. Si nobiscum universa praedicas, cur nobiscum non universa condemnas?» Similes sensus praefert in epistolis 21 et 22, ubi etiam addit: «Quid opus est de judicatis rebus verba facere, cum nos hortari tantummodo deceat, ut expressa superius simulatione submota, sub omni puritate pacem debeant a quibus haec dicuntur optare.» Has epistolas pontifex adornata legatione transmisit ad Justinum, cujus de imperio gratulari significavit, «quod eum Deus omnipotens ad hoc evexit, juxta ejus sacras litteras, ut secundum ea quae sunt ab apostolicae sedis constituta praesulibus, Deo auctore, et regno ejus adnitente, Ecclesiarum et pax et unitas his temporibus desiderata proveniat.» [Col. 0506A] Libelli formulam legatis tradidit, sub qua reciperent Constantinopolitanum episcopum, caeterosque ad catholicam unitatem sub ea professione accedentes, quos encyclicis epistolis, ipsimet ad concordiam exhortarentur. B. Hormisdas gaudio quod speraverat Deo largiente potitus est; cum juxta vota sua videret omnium ferme Ecclesiarum pacem restitutam. Legatorum in itinere primi qui occurrebant episcopi Aulonis, Scampidis, et Lychnidis formularium subsignarunt ita propositum, uti Constantinopolitanus acceptaverat et subscripserat: «Sanctissimas Dei Ecclesias, id est superioris vestrae et novellae istius Romae unam esse accipio: illam sedem apostoli Petri, et istius augustae civitatis unam esse definio. Omnibus actis a sanctis quatuor istis synodis, id est Nicaena, Constantinopolitana, Ephesina, et Chalcedonensi, de confirmatione fidei et statu Ecclesiae assentior, et nihil titubare de bene judicatis patior. Sed et conantes et enixos usque [Col. 0506B] ad unum apicem placitatum perturbare, lapsos esse a sancta Dei generali et apostolica Eccleisa scio: et tuis verbis recte dictis evidenter utens per praesentia scripta haec dico, quia prima salus est fidei regulam custodire, et a Patrum traditione nullatenus deviare: quia non potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia dicentis: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus; quia in sede apostolica inviolabilis semper conservatur religio.» (Libell. Joann. episcopi Constantinop. post epist. 40 Hormisd.) «De hac igitur fide non cadere cupientes, et Patrum sequentes in omnibus constituta, anathematizamus omnes haereses, praecipue Nestorium haereticum, Eutychen, Dioscorum, etc. Anathematizamus similiter Acacium complicem eorum, et sequacem factum, necnon et perseverantes eorum communioni . . . Probamus et amplectimur epistolas omnes [Col. 0506C] B. Leonis papae urbis Romae, quas conscripsit de recta fide. Quapropter, sicut praediximus, sequentes in omnibus sedem apostolicam et praedicamus omnia, quae ab ipsa decreta sunt: et propterea spero in una communione vobiscum quam apostolica sedes praedicat me futurum, in qua est integra Christianae religionis, et perfecta soliditas. Promittentes in sequenti tempore sequestratos a communione Ecclesiae catholicae, id est in omnibus non consentientes sedi apostolicae, eorum nomina inter sacra non recitanda esse mysteria. Quod si in aliquo a professione mea dubitare tentavero, his quos condemnavi, et per condemnationem meam propriam consortem me esse profiteor. Huic professioni vero subscripsi mea manu, et direxi per scripta tibi Hormisdae sancto et beatissimo,» etc. (Ibid.) Adjunctas huic professioni accepit Romanus pontifex gratulatorias epistolas tum episcopi Constantinopolitani, tum Justini Augusti, ejusque conjugis, [Col. 0506D] necnon Justiniani comitis, et aulae procerum super unitate Ecclesiarum et exstinctione schismatis per annos triginta quinque apud Orientales radicati. His officiis laudem rependit Hormisdas, eosque ad perseverantiam hortatur, qui accesserant, aut insudaverant huic unioni conciliandae: ad quam ut Alexandrinos quoque, aliosque collatis studiis revocare non desinat, hortatur imperatorem. Neque id incassum recidit; cum ad eam unitatem complures tandem accesserint, quos enumerat pontifex in epistola 51 ita scribens: «Libellum misimus, sub quo si quis communionem vestram de Orientalibus clericis poposcerit, ad eam possit admitti, secundum quam et de Thraciae, et Scythiae, Illyricique partibus, vel Epiri veteris, sed et secundum quod de Syria multos jam constat esse susceptos, gaudentes ad recta confluere, et devia declinasse.» (Hormisd ep. 51 ad omnes episcopos Hisp.) Nonnulli ex Scythia monachi hanc pacem ferme [Col. 0507A] turbarunt, alterum schisma inducturi per novitatis ideam a se obstinate promotam de uno ex Trinitate in carne crucifixo: cujus thematis inspectionem cum legatis apostolicae sedis primum obtulissent Constantinopoli, fuissentque fraudati spe approbationis; ablegarunt Romam quaesitum ab ipsomet pontifice autoramentum suae productionis. Hormisdas a legatis admonitos, providenter dilata ad ipsorum adventum causa, non esse ulterius procedendum in illa duxit, cum accepisset monachorum missos, taedio exspectationis affectos hinc excessisse, et caeteroqui compertum haberet, scandalum potius divisionum, quam aedificationem Ecclesiae fore exspectandam, si de inutili hujusmodi enuntiato esset interloquendum. (Vide epist Justini Aug et aliorum post Horm epist 65, 67 et 71. Item ejusdem Horm epist 70.) Postrema ista nobis manifestat tanti pontificis laudabilem circumspectionem ad declinandas hujusmodi tricas et ex animis fidelium amovendas, ut solidioribus studiis scita Patrum, et ratas sententias [Col. 0507B] sibi consectandas proponerent: cum in Fausti libris sibi delatis ita rescribit: «Hi vero, quos vos de Fausti cujusdam Galli antistitis dictis consuluisse litteris indicastis, id sibi responsum habeant: neque illud recipi, neque quemquam, quos in auctoritate Patrum non recipit examen catholicae fidei, aut Ecclesiae disciplinae ambiguitatem posse gignere, aut religionis praejudicium comparare. Fixa sunt a Patribus, quae fideles sectari debeant instituta . . . Quid ergo calumniantibus opus erat extra constitulos Ecclesiae terminos porrigere quaestiones, et de his quae habentur dicta, quasi dicta non sint, movere certamina? cum Christiana fides canonicis libris, et synodalibus praeceptis, et Patrum regularibus constitutis stabili et inconcusso termino limitetur.» (Hormisdae epist 70, ad Possessorem.) Num. 85, linea 1.— A rege Francorum Clodoveo Christiano. Eamdem firmitatem veteris disciplinae, [Col. 0507C] quam in scriptis Patrum quaerendam proponit, consectatus esse cognoscitur B. Hormisdas etiam in regimine Ecclesiarum, dum sancto Remigio Rhemorum episcopo, per quem Clodoveus rex ad fidem christianam accesserat, vices apostolicas mandat per universum illius regnum, salvis juribus metropolitanorum, quae antiquitus obtinuerant: cui etiam paternas regulas et decreta a sanctis definita conciliis omnibus servanda mandavit. (Hormisd. epist. 1 ad Remig.) Pari commendatione Joannem Tarraconensem per Hispaniam citeriorem, per Boeticam vero et Lusitaniam Sallustium Hispalensem vicarium apostolicum instituit. (Epist. 24 ad Joan. Tarraconensem.) Detulit etiam in Oriente Epiphanio Constantinopolitano vicariam potestatem Romanae sedis ad recipiendos, et unitati Ecclesiae consociandos eos qui non simulata, sed vera conversione ab haereticorum erroribus et schismaticorum consortio ad catholicum [Col. 0507D] coetum se conferrent: cum scilicet perspectam haberet multiplici documento Epiphanii diligentiam ac providentiam. (Hormisd. epist. 80 ad Epiphan. Constantinopolit.)
[Col. 0507D] Num 83, linea 10.— Furore repletus Anastasius Augustus contra papam Hormisdam inter alia sacra sua hoc scripsit, dicens: Sacra sunt epistolae principum. Anastas ipse in Constantino: «Iisdem temporibus misit supra fatus imperator ad Constantinum pontificem sacram, per quam jussit eum ad regiam ascendere urbem.» Et inf eod: «Dominus autem Justinianus imperator audiens ejus adventum, magno repletus gaudio, a Nicaea Bithyniae misit sacram, gratiarum actione plenam.» Et infra: «Cujus et sacram cum pravi dogmatis exaratione Constantinus suscepit.» Et rursus eod: «Post aliquod vero temporis Scholasticus cubicularius, patricius, [Col. 0508A] et exarchus Italiae veniens Romam, detulit secum sacram Anastasii principis.» Idem in Joanne IV: «Dirigens per eos et sacram, per quam denominatum pontificem conjuravit.» Augustin lib contra Donatistas post collat., cap. 31: «Illi portant multorum imperatorum sacra, nos sola portamus Evangelia.» Pelag epist ad Laurentium ep. Centumcellens: «Sacram insinuant se clementissimi principis impetrasse.» Can. Principali 83 dist. Num 84. linea 4.— Textum libelli poenitentiae. Id est, formulam professionis fidei et ejurationis haeresis, quae facienda erat a Petro Alexandrino et Acacio Constantinopolitano episcopis. Supra dixit simpliciter, Textum libelli. Textus pro libro, vel codice. Gregor lib VII, ep. 49. In textu Heptatici. Idem lib XII, epist 30 in fine dixit, codicem Heptatici, Textum vitae Guinisi monachi Cassinensis dixit Leo Ostiens lib III, Chronic Cass 47. Num. 84, lin. 6.— In quibus et Justinus imperator et Vitalianus consul simul occurrerunt cum gloria et laudibus. [Col. 0508B] Justinus imperator et Vitalianus consul obvii occurrerunt legatis sedis Apostolicae cum gloria et laudibus, id est, eum crucibus et cereis, et canticis laudis. Eadem cum pompa Joanni papae occurrere cives Constantinopolit. Anastas. in Joanne: «Qui dum ambulassent cum Joanne papa, occurrerunt beato Joanni milliario XII omnis civitas cum cereis et crucibus: in honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli.» Constantinopoli cum gloria susceptus est Agapitus. Anastas in ejus Vit. Et susceptus est Agapitus cum gloria. Vigilio occurrit cum Justiniano plebs CP. cum canticis. Anastas in Vigilio: Et plebs illa psallebat ante eum usque ad Ecclesiam sanctae Sophiae, Ecce advenit Dominator Dominus, etc. Henrico III, regi Anglorum Parisios venienti solemni cum pompa obvii processere scholares Parisienses cum cereis et vestibus festivis, quas comitissas appellant. Matth Paris ad ann 1254. Cereos vestesque festivas, quas comitissas appellant, et omnia quae gaudium [Col. 0508C] poterant attestari, emerunt. Linea 17.— Hic invenit Manichaeos, quos etiam discussos cum examinatione plagarum exsilio deportavit. Manichaei flagellis caesi, Urbe pulsi. Boeticum haeresis damnatum flagellatum refert Augustin in psalm CXXII: Nam quis dubitet nuperrime, sicut audivimus a fratribus, qui interfuerunt coepiscopis nostris, illum Baeticum inimicum contra Dominum latrantem, digne flagellatum fuisse. Num 85, linea 1.— Eodem tempore venit regnum cum gemmis pretiosis a rege Francorum Clodoveo Christiano. Clodoveus ab Anastasio imperatore accepit codicillos consulatus, una et coronam auream, quam ipse obtulit beato Petro, quae dicta est regnum, forte quod a rege oblata esset. Sigebert ad ann 510: «Clodoveus rex ab Anastasio imperatore codicillos de consulatu, et coronam auream cum gemmis, et tunicam blateam accepit: et ex eo die consul et Augustus est appellatus; ipse vero rex misit Romam [Col. 0508D] sancto Petro coronam auream cum gemmis, quae regnum appellari solet.» Inde quaelibet corona aurea regnum dictitari coepit Romae. Anast in Constantino. «In die autem qua sese invicem viderunt, Augustus Christianissimus cum regno in capite sese prostravit, pedes osculans pontificis.» Idem in Leone III: «Fecit autem isdem beatissimus pontifex in basilica beati Andreae regnum ex auro purissimo, necnon et supra altare beatae Petronillae, fecit regnum aureum cum gemmis pretiosissimis.» Et infra: «Et in titulo sanctae Dei Genitricis, quae appellatur Calixti, fecit regnum ex auro purissimo.» Et infra: «Regnum spanoclystum ex auro purissimo.» Idem in Gregorio IV: «Regnum aureum unum, quod usque hodie super altare dependet.» Idem in Sergio II: «Regnum aureum valde pretiosissimum cum gemmis prasinis, hyacinthinis et albis.» Et infra eod: «Regnum de argento cum tintinnabulis.» Idem in Leone IV: «Obtulit regnum de argento purissimo, [Col. 0509A] protiosissimisque gemmis, habens in medio crucem.» Et infr eod: «Regnum quod pendet super altare majus ex auro purissimo sculptile sine gemmis.» Linea 3.— Et Evangelia cum tabulis aureis, cum gemmis pretiosis. —Codicem Evangeliorum reponi in cista aurea et gemmis ornata, mos fuit. Gregor Tur de Glor confess cap 63: «Tunc capsam ad sancta Evangelia recludenda, patenamque et calicem ex auro puro, pretiosisque lapidibus praecepit fabricari.» Anastas in Leone IV: «Sed et Evangelium cum tabulis argenteis.» Leo Ostiens lib III, chronic Cass 30: «Evangelium cum tabula fusili argentea opere anaglypho.» Linea 8.— Pallia olobera blattea, cum tabulis auro tectis de chlamyde vel de stola imperiali. Pallia olovera blattea sunt vestes sericae, infectae mero seu vero conchylio seu murice, id est purpura. Anast in Felice II: «Pallia olovera auro texta quatuor.» Quibus privatis interdictum, L. ult C. Th. de vestib olover. Blattea dicta a Latino blatta, quod est [Col. 0509B] genus vermiculi, qui prehensus rubore inficit manus. Sic pallium blatteum, blatteam tunicam dixit Vopiscus in Aurelian: «Cum ab eo uxor sua peteret, ut unico pallio blatteo serico uteretur.» Ut et paulo post: «Idem concessit, ut blatteas matronae tunicas haberent.» Et Gregor Tur Hist lib II, cap 38: «Igitur ab Anastasio imperatore codicillos de consulatu accepit, et in basilica beati Martini tunica blattea indutus est.» Num. 86, linea 8.— Scyphos argenteos stationales sex cum crucibus pensantes singulos libras sex. Scyphi stationales erant qui per acolythos praeferebantur ante stationes, ut et calices. Anastas. in Leone III: «Fecit vero isdem antistes beato Petro apostolo calicem aureum diversis ornatum pretiosis lapidibus, qui praecedit per stationes, pensantem libras tredecim.» Et infr. eod.: «Fecit vero communicales ex argento purissimo per singulas regiones, qui praecederent per stationes per manus acolythorum [Col. 0509C] numero viginti quatuor.»
[Col. 0509C] Num. 83, linea 12.— Eodem tempore nutu alvinitatis percussus est fulmine divino Anastasius imperator, et obiit. Sumpsitque imperium Justinus orthodoxus, etc. Anastasio imperatore, die nona mensis Aprilis anni quingentesimi decimi octavi mortuo, in ejus locum subrogatus est Justinus maximus Chalcedonensis concilii defensor, qui Kalendis Augusti se in imperatorem electum esse Hormisdae significavit, aliisque litteris VII Idus Septembris Constantinopoli datis, ab Hormisda petiit per Gratum comitem, ut ad pacem Orientali Ecclesiae reconciliandam, et ad lapsos recipiendos, Constantinopolim legatos mittere dignetur. Joannes Constantinopolitanus episcopus, per eumdem Gratum missa fidei professione ad Hormisdam, qua synodum Chalcedonensem recipere se testabatur; et sancti Leonis, Hormisdaeque [Col. 0509D] ipsius nominibus in sacra diptycha restitutis, viam ad unitatem aperuit. Hormisda in epistola 29 ad Joannem responsoria, ipsum ad communionem Ecclesiae admittendum pollicitus est; si nomen Acacii e sacris diptychis expungeret: «Ista, inquit, laudanda sunt, si perfectionis subsequatur effectus: quia recipere Chalcedonense concilium, et sequi sancti Leonis epistolas, et adhuc nomen Acacii defendere, hoc est inter se discrepantia vindicare.» Anno itaque quingentesimo decimo nono, Hormisdas non dubitans quin Justinus imperator, et Joannes Cappadox episcopus Constantinopolitanus, qui anno praecedenti synodum Constantinopoli celebrarat, in qua excommunicatis Eutychianis, eorumque defensoribus, receptum est Chalcedonense Concilium cum sancti Leonis epistola, cujus nomen in sacris diptychis restitutum, sincere de pace agerent, Germanum et Joannem episcopos, Blandum presbyterum, Felicem et Dioscorum diaconos, legatos [Col. 0510A] Constantinopolim misit, eisque indiculum rerum agendarum dedit, et epistolas ad Justinum imp., ad Euphemiam Augustam ejus conjugem, ad Joannem episcopum Constantinopolitanum, ad archidiaconum et clerum Constantinopolitanum, ad Justinianum domesticorum comitem, postea Justini in imperio collegam et successorem, ad quosdam patricios, ad praefectum praetorio Thessalonicensem, et ad quasdam celeberrimas feminas senatorias, perferendas, quae omnes exstant tom IV Concil. a pag 1476 ad 1484. Libellum fidei praeterea edidit, tradiditque legatis, cui subscribere Constantinopolitanus episcopus, aliique antistites deberent, antequam in communionem sedis apostolicae reciperentur. Eo libello, Acacio dicebatur anathema: non item Euphemio et Macedonio, ejusdem sedis episcopis Joannis decessoribus; eorum enim damnationem ab episcopis non esse exigendam existimavit Hormisdas; satis esse, si eorum nomina ex sacris diptychis expungerentur, quod constat ex indiculo legatis dato, ibidem pag [Col. 0510B] 1476 relato. Ubi legati Constantinopolim pervenerunt, Joannes Constantinopolitanus episcopus libello fidei, ab iisdem sibi oblato subscripsit; anathema dixit in Acacium: episcoporum, qui in ejus communione perstiterant, Euphemii scilicet et Macedonii; nec non Anastasii et Zenonis imperatorum nomina ex Ecclesiae tabulis expunxit. His conditionibus pax constituta, et redintegrata communio est Ecclesiam Constantinopolitanam inter et Romanam eodem anno quingentesimo decimo nono. Haec constant ex libello Joannis Constantinopolitani ad Hormisdam, qui exstat eodem tomo Concil pag 1486. Quare Hormisdas epistola 45 ad Joannem scripta ipsum laudat, quod ad unitatem Ecclesiae redierit, et hortatur ut Alexandrinae et Antiochenae Ecclesiarum unionem procuret, et epist 44 ad Justinum gratulatur ejus opera Constantinopoli pacem vigere, et, ut hoc ipsum Antiochiae et Alexandriae faciendum curet, etiam hortatur. Hormisdae [Col. 0510C] papae legati, inquit Theophanes in Chronico, hanc pacem sancivere, freti Vitaliani adhuc viventis potentia, et Joannis Cappadocis Constantinop episcopi etiam superstitis diligentia. Porro licet Euphemii et Macedonii nomina e sacris diptychis expuncta fuerint, a communione tamen catholica episcopi illi non sunt segregati. Id constat ex indiculo laudato, quem dedit Hormisdas praedictis legatis, in quo numero V, dicit Hormisdas: «Quod si de anathemate Acacii consentiens (nempe Joannes Constantinopolitauus episcopus) successores ejus dixerit recitandos, ob hoc quod propter definitionem Chalcedonensis synodi aliqui eorum exsilio fuerint deportati, insinuabitis nihil vos de libelii forma posse decerpere, in qua sequaces damnatorum pariter continentur. Sed si eos ab hac non poteritis intentione deflectere, saltem hoc acquiescite, ut anathematizato specialiter per libellum, quem vobis dedimus, Acacio, de praedecessorum ejus nominibus [Col. 0510D] taceatur, abrasis eorum de diptychorum inscriptione vocabulis. Quo facto episcopum Constantinopolitanum in vestram communionem accipite.» Hormisdas itaque Euphemium et Macedonium anathematizandos non censuit, imo cum, anno 520, Justinus imp epistola, quae exstat tom IV Concil pag 1527, petiisset, ut damnato Acacii nomine, et erroris auctoribus anathematizatis caeterorum nomina in diptychis retinerentur, et Hormisdas epistola 78 ad eum rescribens in priori sententia perstans, petita minime concesserit; ne tamen Ecclesiis Constantinopolitanae, Ponti, Asiae, Palaestinae, ac totius praesertim dioeceseos Orientalis seu Anthiocheni patriarchatus vis inferri videretur, negotium omne anno 521 Epiphanii tunc episcopi Constantinopolitani prudentiae permisit, cui ideo vicariam sedis apostolicae praefecturam delegavit epistola 80 septimo Kalendas Aprilis Valerio V.C. cos data. Orientales itaque episcopi in sedis apostolicae [Col. 0511A] communionem tandem admissi sunt, quamvis Euphemium et Macedonium non damnassent, eorumque nomina e diptychis expungi passi non essent. Certe Macedonii nomen in diptychis, quibus inscriptum fuerat, remansisse, et a quibus ablatum restitutum fuisse, indicat sacer cultus ei a Graecis exhibitus, et eorum menaea fidem faciunt. Num. 84, linea 4.— Qui venientes juxta Constantinopolim, etc. Anno quingentesimo decimo nono, legatis Hormisdae papae Constantinopoli agentibus monachi Scythae, inter quos eminebat Joannes cognomento Maxentius, hanc sententiam, Unus e Trinitate in carne crucifixus est, omnibus et credendam et defendendam, ad seditionem usque inculcabant. His acriter restitit Victor diaconus, ac plerique alii in eo offensi, quod novam populis thesim proponerent, veluti Chalcedonensis synodi decreta non sufficerent. Cumque libri Fausti non modo in Occidente, verum etiam in Oriente ab aliis defenderentur, ab aliis [Col. 0511B] acerrime confutarentur, iidem monachi illos ut haereticos damnabant, dum plures Byzantii eos catholicos esse asserebant. Unde lites in immensum crevere, et principes etiam viros in partes distraxere. Vitalianus, qui anno 520 consulatum gessit, monachis favebat; Justinianus vero, Justini imperatoris nepos, eis adversabatur in ea quaestione. Monachi Scythae, quod ab adversariis tanquam Eutychiani per contemptum se traduci viderent, fidei libellum legatis Hormisdae exhibuerunt, in quo suam de Christo fidem pluribus exponebant. Eo tamen dicta omnia collimabant, ut a legatis haec inibi inserta thesis reciperetur: Unus de Trinitate crucifixus est in carne. Postea, quid de divina gratia contra Pelagianos et Coelestianos sentirent, explicabant. Contra vere Fausti sententiam in fine concludebant: «Abominantes etiam eos, qui contra vocem Apostoli audent dicere, nostrum est volle, Dei autem perficere, cum idem doctor, et velle et perficere donum testetur esse divinum.» [Col. 0511C] Legati hisce de rebus nihil se a pontifice in mandatis habuisse dicebant, imo aperte sibi injunctum, ne aliis sese causis immiscerent. Verum intercessione imperatoris Justini coacti, monachis tandem aures dedere; et illis, cum Victore diacono alterius factionis primipilo, saepius auditis, quo hominum molestia sese liberarent, tale demum responsum dedere: Quod non est scriptum a papa Leone non suscipimus. Novas enim praeter synodum Chalcedonensem theses de Christo populis inculcare, et hunc articulum, Unus e Trinitate crucifixus est carne, uti appendicem synodo adjicere (ita enim legati suspicabantur) temeritati atque insolentiae proximum judicabant. Nihil tamen coram legatis de gratia et libero arbitrio, vel de Fausti libris disputatum fuit. Monachi hac repulsa in indignationem acti, Romam ad Hormisdam legationem mittere decernunt. Quatuor monachi ad eam obeundam electi: sed ubi primum eos Romam profectos innotuit, Justinianus et legati litteras ad [Col. 0511D] Hormisdam dederunt, quibus eumdem de iis, quae in illa quaestione cum monachis acta essent, certiorem reddebant, simulque pontificem hortabantur, ut monachos procul a conspectu ex Urbe pelleret. Legatorum litterae datae III Kal. Julias anni 519, et epistola Justiniani, leguntur tom. IV Concil., pag. 1516. Hormisdas suum aliquanto tempore judicium suspendit, sed cum decrevisset monachos Byzantium dimittere, causa ad Joannem patriarcham Constantinopolitanum delegata, hoc summopore legatis apostolicis displicuit; nolebant enim causam ad Joannis tribunal devolvi, quem a Vitaliano monachis acquisitum suspicabantur. Quare cum postea accepisset Hormisdas, non solum Vitalianum, sed et Justinianum, mutata sententia, monachis patrocinari, et hunc pro iis ex accusatore strenuum intercessorem agere; ex alia vero parte Dioscori unius ex legatis pontificiis epistolam recepisset, Joannem uti divenditae [Col. 0512A] forte monachis fidei insimulantis, integram causam pendere jussit usque ad reditum legatorum. Quod cum monachorum oratoribus, qui Romae aderant, innotuisset, diuturnioris in Urbe morae impatientes, clam se Roma subducere tentarunt. Verum id Hormisdas prohibuit, ut constat ex ejus epistola 63 ad legatos, III Nonas Decembris data. Acta haec anno 519. Caeterum cum legati ad Hormisdam papam scripsissent, eam thesim sic a monachis exprimi, Unum de Trinitate crucifixum, ideoque in suspicionem vocatos; quasi unam tantum in Christo naturam praedicarent; monachi eo dicto se in invidiam trahi protestati sunt; eorum enim haec erat assertio: Unum de Trinitate passum carne, unde in libello fidei haec scripserunt: «Deum Verbum Unigenitum Filium Patris Dominum nostrum Jesum Christum, qui pro nobis passus est carne, unum de tribus subsistentiis unius Divinitatis esse credimus.» Anno 520, Justinianus, qui monachos Scythas [Col. 0512B] protegebat, iterum ad Hormisdam papam, in eorum favorem scripsit, et in suis litteris eos apprime catholicos contestatus, litem verbotenus tantum esse autumabat, iterumque rogabat, ut jam tandem eos cum responso dimitteret, quorum doctrinam juxta traditionem Patrum dici vulgo affirmabat. His Justiniani litteris respondit Hormisdas epistola 67 eaque perstringit Justinianum, qui sententiam in Scythica causa mutasset; illum tamen hortatur, ut cum imperatore agat, quo Victor, aliique, qui a monachis accusabantur, Romam mittantur, ut melius causa tractari possit. Justinus etiam imperator XV Kalendas Februarii Vitaliano et Rustico coss. ideoque anno 520, eadem de causa ad Hormisdam scripsit. Scythae monachi longiores Romae moras trahentes, pontificios legatos opperiri jussi, episcopos Africanos, qui a Trasamundo Vandalorum rege in Sardiniam exsules deportati fuerant, misso legato cum professionis fidei libello in partes pellicere tentarunt. Communi consensu libellum in octo capita digestum [Col. 0512C] producunt, eumque per Joannem diaconum ad episcopos Africanos dirigunt. In eo libello usque ad caput quintum inclusive de persona Christi Domini suam ipsorum fidem exponunt; capite vero quarto de illa thesi adeo controversa haec scribunt: «Idem Deus Verbum etiam cum propria carne unus est ex Trinitate, non quod caro ejus sit de substantia Trinitatis, sed quia caro Verbi Dei est, qui est unus ex Trinitate.» Defensa thesi de Verbo uno ex Trinitate passo in carne, a capite sexto usque ad finem libri, de Gratia et libero Arbitrio quid sentiant, in eodem libello exponunt. Inde de peccato originali, ejusque poenis, de humani generis gratia reparatrice, juxta sancti Augustini doctrinam copiose et erudite disserunt; in fine capitis sexti fidem praecipue dari a Deo tradunt, ac sine meritis praedestinationem. Praesules Africani, quorum ingens apud Sardiniam erat numerus, monachorum Scytharum libello lecto, [Col. 0512D] non modo illorum fidem ex integro commendarunt, verum etiam alterum et ipsi volumen pari titulo de Incarnatione et gratia seposuerunt, in quo omnes Scytharum sententias approbarunt, aliisque insuper solidioribus argumentis muniverunt. Illi autem fuerunt quindecim episcopi, quorum nomina initio libri recensentur; unius tamen Fulgentii Ruspensis, qui scientia caeteros antecellebat, stylo volumen illud elucubratum fuisse ex discipulo sancti Fulgentii in ejus Vita cap. 20 colligitur. Illa fidei monachorum commendatio initio statim praefixa apparet: «Vestram, inquiunt, simul alacres et fidem cognovimus et salutem; imo in agnitione fidei vestra nobis salus innotuit.» Fausti sententiam de initio fidei ex viribus naturae a capite 17 acute refellunt: nulla tamen censura Faustum perstringunt; illius enim libros nondum viderant. Dum haec in Sardinia geruntur, legati Scytharum, cum Dioscorum unum ex pontificiis legatis, quem [Col. 0513A] hostem infensissimum semper experti fuerant, propediem Romae adfuturum intelligerent, ne ejus auctoritate opprimerentur, diuturniorem se Romae moram facere non posse dictitantes, ex Urbe egressi sunt. Antequam tamen Roma evaderent, libellos atque exemplaria, quibus eorum de Trinitate et divina gratia sententia exprimebatur, ad principum statuas appenderunt, ut eo praetextu aliquod receptui velamen esset. Eosdem ad principum statuas exclamasse scribit Hormisdas ad Possessorem, ut populum Romanum in commiserationem traherent, quorum tamen clamores surda aure Romanos pertransisse eodem auctore accepimus. Possessor unus ex Africanis praesulibus a Trasamundo in exsilium missis, tunc Constantinopoli morabatur. Hunc Vitalianus et Justinianus induxerunt ad Hormisdam pontificem de Fausti Regiensis libris consulendum. Possessoris epistolam, Justino diacono delatore, accepit Hormisdas eo tempore, quo amaro in monachos erat animo, ob nuperam [Col. 0513B] eorumdem discessionem jure indignatus. Epistola 70 data Idibus Augusti. Possessori respondens Hormisdas, in priori ejus parte pluribus in monachos invectus est, eosque tantum non haereticos appellavit. De Fausto vero hanc sententiam tulit, his verbis conceptam: «Hi vero quos vos de Fausti cujusdam Galli antistitis dictis consuluisse litteris indicastis, id sibi responsum habeant: Neque illum recipi, neque quemquam, quos in auctoritate Patrum non recipit examen catholicae fidei, aut ecclesiasticae disciplinae ambiguitatem posse gignere, aut religiosis praejudicium comparare.» Cum vero passim diceretur Faustus contra sanctum Augustinum scripsisse, idem sanctus Pontifex ea sententia, libris Fausti omni prorsus auctoritate exutis, volumina postrema sancti Augustini legenda ingessit, veluti purissimos fontes indicans, e quibus doctrinam catholicam de libero arbitrio et gratia Dei haurirent. Haec omnia ex libro II, cap. 18 et seqq. Historiae Pelagianae cardinalis [Col. 0514A] Norisii summarie descripta, ubi et demonstratur, monachos Scythas, non solum ab haeresi Eutychiana immunes fuisse, sed etiam ejusdem haeresis strenuos expugnatores exstitisse, licet obstinatum eorum studium, quo praeconceptae sententiae ad caeterorum usque contemptum adhaesere, culpa non caruerit. Legi etiam potest Natalis Alexander saeculo VI, dissert. 2. Porro hanc monachorum Scytharum propositionem anno 534 approbavit Joannes II, ut in ejus pontificatu dicetur, quam Hormisdam intempestivam judicans, et turbandae potius, quam aedificandae Ecclesiae opportunam, nequidem examinare voluit, eam intactam et indiscussam relinquens, cujus praedicationem tunc nocituram praevidebat, quod nonnullam, specietenus, affinitatem habere videretur cum recens damnato Petri Fullonis dogmate, et quod absque ejus ope synodus Chalcedonensis Eutychetis et Nestorii haeresim confixisset.
[Col. 0514B] Num 84, linea 19.— Episcopatus in Africa post annos 74, revocatus est. Episcopi, quibus Symmachus vestes et pecuniam singulis annis ministrabat, sub Symmachi successore ab exsilio revocati sunt, postquam 74 annos in exsilio peregerant. Ita auctor Libri Pontificalis, quibus non obest Marcellinus comes, dum Justiniano IV et Paulino coss tradit, Africae provinciam, et Carthaginem anno excidionis suae 94 receptos fuisse, pulsis Wandalis, et Gelimero eorum rege. Haec enim de fugatis ex Africa Wandalis, et receptis a Justiniano civitatibus intelligenda sunt, cum auctor Libri Pontificalis agat de restitutis catholicis episcopis, quae restitutio diu ante facta est, ut notat in Annalibus mss Onufrius Panvinius; affirmat enim, post Trasamundi mortem Ildericum Eudoxiae filium patris crudelitate contempta orthodoxos omnes, quos Trasamundus relegaverat, et praesertim episcopos, reduxisse. Hoc enim factum est sub Hormisda.
82 Hormisda, natione Campanus, ex patre Justo de civitate Frisilone [Col. 0473] C, Frusinona. , sedit annos 8, dies 17 [Col. 0473] Fusinona. B B, ann 9, dies 10, a Cons Cassiodori ad Maximum. . Fuit autem temporibus regis Theodorici et Anastasii Augusti, a consulatu Senatoris usque ad consulatum Symmachi et Boetii. Hic composuit clerum, et psalmos [Col. 0473] Psalmis C. erudivit; hic fecit basilicam in territorio Albanense in possessionem Fontis [Col. 0473] B, Mefontis. C, Mesontis. ; Eodem tempore ex constituto synodi misit in Graeciam, humanitatem ostendens sedis apostolicae, quia Graeci obligati erant sub vinculo anathematis propter Petrum Alexandrinum, et Acacium Constantinopolitanum episcopos sub Joanne episcopo Constantinopolitano cum concilio regis Theodorici [Col. 0473] Vide Baron ad ann 515. , direxit quoque Ennodium episcopum Ticinensem, et Fortunatum episcopum Catenensem, et Venantium presbyterum urbis Romae, et Vitalem diaconum sedis apostolicae, et Hilarum [Col. 0473] C, Hilarium. notarium sedis suprascriptae. Euntesque ad Anastasium Augustum, nihil egerunt. Idem secundo misit Ennodium ipsum, et Peregrinum episcopum Mezenensem [Col. 0473] C, Mesenatem. , portantes epistolas confortatorias [Col. 0473] B, confirmatorias. fidei, et contestationes secretas numero 19, et textum libelli, in quo libello noluit consentire Augustus Anastasius, quia et ipse in haeresim Eutychianam communicaverat.
83 Voluit itaque eosdem legatos per remunerationem corrumpere. [Col. 0473] Vide Baron ad ann 517. Legati vero sedis apostolicae, contempto Anastasio Augusto, nullatenus consenserunt accipere pecunias, nisi satisfactionem sedis apostolicae operaretur. Tunc imperator repletus furia ejecit eos per posterulam [Col. 0473] De urbe per posticulum. , et imposuit eos in navim periculosam [Col. 0473] Navi periculosa. cum militibus, et magistrianis, et praefectianis [Col. 0473] C, praefectis, , nomine [Col. 0473] Eliodoro, et Demetrio. Heliodorum et Demetrium. Qui [Col. 0473] C, quibus. hoc dedit eis in mandatis imperator Anastasius, ut nullam civitatem ingrederentur. Legati vero sedis apostolicae secretius suprascriptas epistolas fidei 19 per manus monachorum orthodoxorum exposuerunt per omnes civitates. Quas tamen epistolas ab episcopis civitatum, qui erant complices Anastasii Augusti timore omnes eas epistolas fidei pro crimine Constantinopolim direxerunt [Col. 0473] Vide Baron loc cit pag 677, et in fine tomi VI. . Furore repletus Anastasius Augustus contra papam Hormisdam inter alia sacra sua hoc scripsit dicens: Nos jubere volumus, non nobis juberi. Eodem tempore nutu divinitatis percussus est fulmine divino Anastasius imperator, et obiit. Sumpsit itaque imperium Justinus orthodoxus, et direxit auctoritatem suam ad papam Hormisdam sedis apostolicae per Gratum [Col. 0473] Leg per Gratum virum illustrem. , et illustrem nomine, sperans a sede apostolica, ut [Col. 0473] C, redinteg. reintegraretur pax Ecclesiarum
84 Tunc Hormisda episcopus cum consilio regis Theodorici [Col. 0473] Vide Baron ad an. 518. direxit a sede apostolica Germanum Capuanum episcopum, et Joannem, et Blandum presbyteros, et Felicem, et Dioscorum diaconos sedis apostolicae, et Petrum Notarium. Quos monitos ex omni parte fidei, et textum libelli poenitentiae [Col. 0473] Commonitos ex omni parte fide, et textu libelli poenitentiae. C, munitos. , qui venientes [Col. 0473] Quibus venientibus juxta Constantinopolim, tanta gratia fidei refulsit [Col. 0473] C, illis ref. ut multitudo monachorum orthodoxorum, et illustrium virorum maxima multitudo occurreret. In quibus et Justinus imperator, et Vitalianus consul simul occurrerunt a Castello Rotundo [Col. 0473] C, ad castell. , qui dicitur [Col. 0473] C. quod ducit. usque in civitatem Cons antinopolim, cum gloria et laudibus. Qui ingressi una cum Grato illustri, suscepti sunt a Justino Augusto orthodoxo cum gloria. Omnis itaque clerus una cum episcopo Joanne [Col. 0475] Constantinopolitano, gavisus est, sentientes eo quod gratanter [Col. 0475] C, sensit quod grat. suscepti sunt: etiam sentientes et ii qui erant complices Acacii, incluserunt se in Ecclesia majori, quae vocatur Sancta Sophia. Et consilio facto mandaverunt imperatori, dicentes: Nisi nobis reddita fuerit ratio quare damnatus est episcopus noster Acacius, nullatenus consentimus sedi apostolicae. Hic papa Hormisda perrexit ad regem Theodoricum Ravennam, et cum ejus consilio misit auctoritatem ad Justinum imperatorem, et vinculum [Col. 0475] C, cum vinculo Vide Baron ad ann Domini 523. chirographi, et textum libelli, reintegravit ad unitatem sedis apostolicae, damnantes Petrum et Acacium, vel omnes haereses. Hic invenit Manichaeos, quos etiam discussos cum examinatione plagarum exsilio deportavit. Quorum codices ante fores basilicae Constantinianae incendio concremavit. Hujus temporibus episcopatus in Africa post annos septuaginta quatuor revocatus est, qui ab haereticis fuerat exterminatus.
85 Eodem tempore venit regnum cum [Col. 0475] C, regium donum cum. Vide Baron ad ann 514. gemmis pretiosis a rege Francorum Clodoveo Christiano donum beato Petro apostolo: sub hujus episcopatu multa vasa aurea, vel argentea venerunt de Graecia, et Evangelia cum Tabulis aureis, cum gemmis pretiosis, quae pensan. libr. 15; patenam auream cum hiacynthis, quae pensan. libr. 25; scyphum aureum cum gemmis, pensan. lib. octo; scyphum aureum circumdatum regno [Col. 0475] Gemmis. pensan. lib. octo, scyphos argenteos tres deauratos, pensan. sing. lib. quinque; patenas argenteas duas, pensan. libr. vinginti quinque; gabata electrina, pensan. libr. 2; thecas Cyrei aureas duas, pensan. sing. libr. sex; pallia olobera blattea [Col. 0475] C, olofora blatea. B. oloserica. cum tabulis auro tectis de chlamyde, vel de stola imperiali suffitorium [Col. 0475] C, succinctorium. super confessionem beati Petri apostoli. Haec omnia a Justino Augusto orthodoxo votorum gratia oblata sunt.
86 Eodem tempore Theodoricus rex obtulit beato Petro apostolo cerostata [Col. 0475] C, cerostrata. argentea duo, pensan. libras septuaginta. Eodem tempore fuit [Col. 0475] Fecit. papa Hormisda apud beatum Petrum apostolum trabem, quam ex argento cooperuit, quae pensan. libras mille, et quadraginta. Hic fecit in basilica Constantiniana arcum argenteum ante altare, qui pensabat. libr. viginti; canthara argentea sexdecim, pensan. singul. libras quindecim. Item ad beatum Paulum fecit arcus argenteos duos, pensan. singuli libras viginti; canthara argentea 15, pensan. sing. lib. 15; amas argenteas tres, pensan. sing. lib. 10; scyphos argenteos stationales sex cum ducibus [Col. 0475] B, crucibus vel calicibus. , pens. sing. lib. sex. Hic fecit ordinationes in urbe Roma per mensem Decemb. presbyteros 21, episcopos per diversa loca quinquaginta quinque. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli octavo idus Augusti, consulatu Maximi [Col. 0475] B, Symmachi. , et cessavit episcopatus dies septem.
[Col. 0515A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 87, lin 1, B, patre Constantino. lin 3, A, et Justiniani Augusti. lin 4, A, ad Justinianum imperatorem. lin 11, AB, Agapitus exconsules. lin eadem, A, qui hoc acceperunt in legationum mandatis. B, qui hanc accep. lin 14, A, occurrerunt ei a 12 milliario, etc. civitas tota. B, cives omnes. lin 16, a tempore Constantini Aug beatique Silvestri episcopi sedis apostolicae temporibus Justiniani Augusti partes Graeciarum meruisse, beati Petri apostoli vicarium vidisse, et cum gloria suscepisse. Num 88, lin 5 A, quo impetrato liberata est Italia ab haeretico rege Theodorico imperator tu. lin 6, A, B, videre in regno suo. lin 7, eodem tempore idem papa senatores Theodorum importunum exconsules, et Agapitum patricium defunctos Thessalonica posuit Constantinopolim Theodoricus rex tenens interfecit gladio. Num 89, lin 1, A, eodem tempore Joannem venerabilem [Col. 0515B] papam et senatores cum gloria revertentes, dum omnia obtinuissent a Just Aug rex Theodoric [Col. 0516A] haereticus cum grandi dolo et odio suscepit, quos etiam gladio interficere voluit. lin 4, AB, hos tamen omnes in custodia afflictos cremavit. lin 6, A, hic defunctus est, etc., XV Kalend Jul martyr. lin 11, B, refecit cimiterium. lin 10, Nerei et Archillei, A, B. lin 10, A, et Audacti, et cimiterium Priscillae. lin 15, AB, quae ipse Joannes detulit ad beatos apostolos Petrum et Paulum, et ad S. Mariam, etc. lin 17, B, translatum est Ravenna Romam. Num. 87, lin 2, dies 16. Fuit autem a cons M. v. a. c. Olibrii, temp. lin 6, haereticos exterminare, ut Arianorum ecclesias catholicas consecraret. Nam summo fer chr hoc consilio usus est. Hac itaque causa haereticus rex Theodericus exarsit [ M, exterminare. Nam summo fervore Christianitatis h. c. u. est, ut Ar. eccles cathol consecraret. Hac itaque causa h. rex Th. audita ex.] lin 9, exstinguere, et dissipare; quod et fecisset, nisi beatis papa Joannes legationem, quam praeceperat haereticus Theodericus [Col. 0516B] recepisset. Qui accepta legatione pergens Constantinopolim ad Justinum imperat cum senatoribus, [Col. 0517A] id est Theodoro, Importuno, Agapito, et cum consulibus Agapito et Patricio retulit imperatori, quod a Theoderico acceperat in mandatis, ut redderentur ecclesiae haereticis in p. o. Quod si non, omn Ital glad. perderet. Qui cum appropinquasset civitati, ipse rex, et omnis civitas obviam venit cum cereis et crucibus, quasi beatus Petrus praesentialiter adesset. Etiam veteres Graeci hoc testificabantur, dicentes: Sicut tempore Constantini A. ac B. beati Silvestri episcopi sedis apostolicae: sicque Justini A. temporibus meruisse partes Graeciarum B. Petri vicarium suscipere cum gloria. Tunc Justinus A. d. h. Deo, hu. se pr. in terram. Num 88, lin 2, Joannem. Tunc beatissimus papa Jo. cum S. S. c. g. f. rogavit Justinum Aug ut i. acc in consp ejus esset; qui et impetravit, et tota Italia liberata est ab impio Theoderico haeretico. Tunc Justinus imperator gaudio repletus est, quia meruit suis temporibus vicarium beati Petri apostoli in regno suo videre, de cujus manibus Justinus A. cum [Col. 0517B] gloria est coronatus. Hisdem temporibus dum praenominatus papa cum senatoribus Theodoro exconsule, Importuno exconsule, Agapito exconsule, et alio Agapito expatritio defuncto Thessalonica esset Constantinopolim Theodericus haereticus tenuit duos senatores, et ex consulibus Symmachum et Boetium, quos gladio interfecit. Num 89, lin 1, itaque sanctissimus papa rediens a Constantinopoli cum omnia a Justino imperatore obtinuisset, tentus est a rege Theoderico haeretico, missusque in custodia voluit eum interficere. Sed metuens indignationem Justini Aug facere non potuit; tamen in custodia tenuit eum, ubi fame et siti, cum senatoribus et consulibus, defunctus est apud Ravennam XV Kal Julii. Post hoc factum n. D. omn 98 die postquam defunctus est beatus Joannes papa in custodia Theodoricus rex haereticus subito interiit, et mortuus est. Hic papa restauravit cimiterium beatorum martyrum Nerei et Achillei via Ardeatina, [Col. 0517C] et cimiterium sanctorum martyrum Felicis et Ad. et cimiterium Priscillae. Hic posuit ornatum supra confessionem beati Pauli apostoli. lin 12, hiacynth. Huic obtulit Justinus imp apud Constantinopolim patenam auream [ M, catenam aur] pens lib [Col. 0518A] 29. lin 15, quinque, pallia auro texta 15, quae ipse Joannes papa detulit, et ad beatos apostolos Petrum et Paulum, et ad sanctam Mariam, et ad sanctum Laurentium posuit. H. ord episc per diversa loca 15; hujus corpus translatum est d. Ravenn et sepultus est Romae in basil. Num 87, lin 1, menses 9, dies 16. lin 6, amoris ardore r. lin 9, ad gladium e. lin 10, Theodoricus I. A. exconsules. lin 12, in mand. legationum. lin 13, ad gladium p. lin 14, milliario 15. Num. 88, lin 7, in regno suo. Num 89, lin 1, revertentes. lin 5, in custodia o. a. cremavit. lin 6, quia tamen d. e. R. in c. lin 10, refecit. lin 10, Achillei. lin 11, cimit P. eod. lin 12, de gemmis, pens lib 20, calicem a. lin 14, scyphos aureos q. lin 15, obtulit ad beatos apost Pet et Paul et ad sanctum Laurent. lin ult, dies 80. Num 87, lin 1; Flor, mens 9, d. 17 lin. 5, Flor, religiosissimi ardoris amore. lin 12, Flor, legationum. lin 13, milliario 14, Flor, XV. Num 88, lin 1, post pronus Vat addit in terram. lin 6, videre regno suo, Flor addit in. Num 89, linea 5, Flor cremavit; alius codex, maceravit. lin 9, Vat restauravit. lin 11, Vat posuit. lin 13, post imperator, idem addit: apud Constantinopolim. lin 15, Vatic et ad beatos apostolos Petrum et Paulum . . . et ad sanctum Laurentium posuit. Num 87, lin 7, hoc consilium. lin 8, Theodericus. lin 10, Theodorus. lin 17, a beato Silvestro e. s. a. Justini Aug temporibus meruisse. Num 88, lin 2, cum senatores suprascriptos. lin 7, in regno suo. lin 8, cum his suprascriptis. lin 9, Agapito exc et Agapito p. d. Thessalonicam, et istos [Col. 0518C] suprascriptos. lin 11, exconsulem. Num 89, lin 2, Theodericus. lin 4, metuens. lin ead. custodiam. lin 6, qui tamen. lin 8, Theodericus. lin 10, Achillei lin 14. ornatum. lin 13, optulit lin 15, beatis P.
[Col. 0517C] Num. 87, linea 8.— Voluit totam Italiam gladio exstinguere. Vaticanus codex 4985 haec ita habet: «Qui et faceret, nisi beatissimus papa Joannes legationem, quam praeceperat haereticus Theodericus, accepisset. Qui accepta legatione pergens Constantinopolim ad Justinianum imperatorem cum senatoribus Theodoro, Importuno, Agapito exconsulibus, et Agapito patricio, retulit imperatori, quae a Theoderico acceperat in mandatis, ut redderentur ecclesiae haereticis in partibus Orientis: quod si non, omnem Italiam gladio perderet. Qui dum appropinquasset civitati; ipse rex et omnis civitas obviam venit cum cereis et crucibus, quasi beatus Petrus praesentialiter adesset. Etiam veteres Graeci hoc testificabantur,» etc.
[Col. 0517D] Num. 87, linea 3.— Hic vocatus a rege Theodorico, etc. Patet hic Anastasium biblioth. latinitati donasse acta multa pontificum, suaque, paucis immutatis, fecisse, quae Theophanes in Chronico Graece scripserat, ut ex utriusque collatione cuivis constare potest. Aliqua etiam videtur desumpsisse ex Anonymo, qui Chronicon edidit, a Constantio Chloro ad Theodoricum deductam. Edidit Valesius in sua Marcellini edit. Conferantur Anonymi verba cum iis Libri Pontificalis, et planum erit, narrationem, imo et verba ex Anonymo fuisse desumpta. Ita enim ille: «Credens quod eum pertimesceret Justinus imperator, [Col. 0518C] mittens et evocans Ravennan Joannem sedis apostolicae praesulem, dixit ad cum: Ambula Constantinopolim ad Justinum imperatorem, et dic ei inter alia, ut reconciliatos haereticos in catholica restituat Ecclesia,» etc. Plures enim ex Arianis, Justino elaborante, conversi fuere, quos Arianae communioni et Ecclesiae, cui acriter patrocinabatur Theodoricus, restituendos fore a pontifice credidit, et restitui postulavit. Sed iniquam petitionem in hunc modum rejecit pontifex, ex eodem Anonymo: «Cui papa Joannes ita respondit: Quod facturus es, rex, facito citius: ecce in conspectu tuo adsto, hoc tibi ego non promitto me facturum, nec illi dicturus sum. Nam in aliis causis, quibus mihi injunxeris, obtinere ab eodem, annuente Deo, potero. Jubet ergo rex iratus navim praeparari, et superimpo itum eum cum aliis episcopis et senatoribus Constantinopolim dirigit. Sed Deus, qui fideles cultores suos non [Col. 0518D] deserit, cum prosperitate perduxit. Cui Justinus imperator venienti ita occurrit, ac si beato Petro: cui, audita legatione, omnia repromisit facturum, praeter reconciliatos, qui se fidei catholicae dederunt, Arianis restitui nullatenus posse,» etc. Linea 5.— Quia. . . Justinus. . . voluit haereticos extricare. Orientem scilicet ab omni haeresi exsolvere. Quo modo Plautus Epid 1, 2, 49: «Aliqua ope me exsolvam, extricabo me aliqua.» Et apud Horatium III, Od. 5, 31: Extricatae margaritae, id est expurgatae, perpolitae. Vinnius quoque ad Ciceronem, Famil. 5, 10, De Dionysio tuo adhuc nihil extrico. [Col. 0519A] Itaque ad componendum Orientem, tot sectarum multitudine susdeque motum, constituerat imperator haereticos omnes exstirpare. Habuerat et impulsorem S. Sabam, qui cum Justinum sub imperii initia adiisset, quaedam pro monachis postulaturus, quae obtinuit, prophetico spiritu eidem praenuntiavit haec (ibid., pag 344) : «Et credo atque confido, Deum pro hisce quemque ipsi gratis operibus adjuncturum imperio vestro Africam et Romam, omnemque reliquam Honorii ditionem, quam amiserunt, qui ante vestram piissimam serenitatem imperarunt. Insuper uti vos Arianam haeresim cum Nestoriana, et illa Origenis e medio tollatis, atque a lue harum trium haereseon liberetis Ecclesias Dei,» etc. Quamobrem autem tres hasce haereses tantum a Justino eliminandas praenuntiavit Saba, in hunc modum adnotat ibid. Cyrillus: «De Arii quidem haeresi, quando quidem Gothi, Visigothi, Vandali et Gepidae, qui Ariani erant, in toto Occidente dominabantur, noratque animo ex inspiratione, [Col. 0519B] imperatorem ipsos devicturum.» Coeperat itaque Justinus ab Arianorum exstirpatione opus, quod, quam feliciter catholicae fidei cederet, Orientales Ariani Theodorici patrocinium postularunt. De vaticinii complemento haec infra idem Cyrillus, c. 74: «Deus vero remunerationem imperatori infinite multiplicatam praebuit, senisque prophetiam ad effectum perduxit. Qui imperator paulo post tempore duo tropaea erexit, et coronas duarum victoriarum tulit, quales nondum antea ulli praecedentium imperatorum contigerat reportare. Africam enim et Romam a perduellionibus detentam recuperavit, duosque reges adductos Constantinopolim vidit; atque ita terrae marisque dimidiam partem brevi tempore Romanorum imperio restituit; tum Occidente toto a servitute memoratorum tyrannorum, qui Ariani erant, liberato, divinis constitutionibus edixit, Arianis ubique auferri ecclesias, juxta divini sensus mandatum, sive praedictionem.» [Col. 0519C] Linea 14.— Occurrerunt . . . cum cereis et crucibus. Solemnis hoc aevo erat istiusmodi occursus suscipiendis spectabilioribus viris. Exstat in Actis concilii Ephesini epistola episcoporum Constantinopoli degentium ad legitimam synodum data, in qua narrant susceptam a Dalmatico apud Theodosium imperatorem pro Patribus Ephesinis defensionem; quem, posteaquam catholicorum acta imperatori reserasset, ejusque flexisset animum, populus cum cereis occurrens, ad Ecclesiam deduxit. Legati quoque Hormisdae, Justino imperante, cum urbes ingrederentur, simili pompa excepti sunt; quod testatur Dioscorus in relat et Hormisdas in epistolis. Etenim de adventu in urbem Scampum differentes, deque Troio episcopo, cleri, populique occursu, narrant obviam legatis ivisse «prope omnes cum cereis, viri cum mulieribus, milites cum crucibus in civitate nos susceperunt,» etc. Addunt legati ibid reperisse Stephanum Vitaliani consanguineum, ac Leontium [Col. 0519D] missos ab imperatore, ut legatos apostolicae sedis deducerent. In electione metropolitanorum idem observatus mos. Hinc cum electus fuit Saturninus metropolita a Maximiano Constantinopolitano, haec de populi occursu leguntur in synodico Cassin, c. 115, pag 238: «Praeparantes ut unus occurreret populo cum crucibus et cereis,» etc. Qua ratione Italiae urbes ingredientem exarchum excipiebant: et ex solemnitate exceperunt Carolum Romani, ut narratur infra in Adriano I, ubi et illud notatum: «Sicut mos est ad exarclium sive patricium suscipiendum,» etc. De eadem consuetudine Gregorius Turon lib VI, c. 11: «Ingrediuntur utrique civitatem dux scilicet et episcopus cum signis et laudibus, diversisque honorum vexillis,» etc. Imo hoc ipso tempore si qui magnates regem convenirent ad grates et officii causa, cereos adhibebant. Audiendus Theophanes in Chron ad ann 522. «Hoc anno ad Theodoricum, qui rex regnabat, accessit femina senatorii generis Romana Juvenilia [Col. 0520A] nomine, regemque hisce verbis allocuta: Tertium jam annum cum Firmo patricio controversiam habeo, fac ut expediar. Rex accersitis utriusque partis judicibus: Nisi, inquit, juxta constitutum diem sententiam tuleritis, et litigantes dimiseritis, plectam vos capite. Hi vero biduo invicem congressi, sententia ex legibus data, utrumque dimiserunt. Tunc Juvenilia accensis cereis regem convenit, ut gratias ageret, quod a lite esset absoluta. At rex indignatus, accersitis judicibus: Quare, inquit, quod uno biduo confecistis, protraxistis ad triennium? et exemplo utriusque partis judices securi percussit: ex quo ingens in alios exortus est terror,» etc. Num 88, linea 1. Humiliavit se pronus. Eadem habet anonymus Valesianus, unde exscripta haec, et hoc inserta loco videntur. Eadem et de Justiniano leguntur in vita Agapeti: «Humiliavit se sanctae sedi apostolicae, et adoravit beatissimum papam.» In perscriptis hoc tempore epistolis, directisque ad Romanos pontifices, illustria sunt Orientalis Ecclesiae [Col. 0520B] erga eosdem venerationis documenta Justinianus adhuc comes sic Hormisdae inscribit epistolam: «Domino meo sanctissimo Hormisdae, primo archipontifici, et papae urbis Romae, Justinianus comes salutem,» etc. Pompeius, Anastasii imperatoris nepos eidem in hunc modum scribit: «Domino meo beatissimo et apostolico Patri Hormisdae, archiepiscopo universalis Ecclesiae, salutem,» etc. Juliana Anicia, insignis mulier, inter gratulantes adfuit, cum Anastasia monuit Hormisdam, ut paulo diuturniorem suorum legatorum in Oriente moram permittant, firmandae pacis gratia, quae nonnisi apostolicae sedis ope firmari poterat. Et Theodoritus Lignidensis in epigraphe: «Domino, sancto, beato, praedicabili et adorando apostolico Patri Hormisdae, papae urbis Romae humilis famulus tuus,» etc. In ipsa autem epistola ait: «Parvulis et exiguis chartis Hormisdae, praedicandis et adorandis sese praesentare vestigiis,» etc. [Col. 0520C] Num. 89, linea 1.— Eodem tempore. In anonymo Valesiano iidem narrationis modi occurrunt. «Reversus igitur Joannes papa a Justino, quem Theodoricus cum dolo suscepit, et in offensa sua eum esse jubet, qui post paucos dies defunctus est,» etc. Linea 8.— Theodoricus rex haereticus subito interiit, etc. Valesianus anonymus addit, quo auctore et impulsore haec in catholicos acta fuerint, edictumque emanatum, quo catholicis Ecclesiae eriperentur. «Igitur Symmachus scholasticus Judaeus jubente non rege sed tyranno, dictavit praecepta sic: Quarta feria septimo Kal. Septembris, indictione IV, Olybrio cos ut die Dominica adveniente, Ariani basilicas catholicas invaderent.» Itaque in Oriente Justini zelo edicta in Arianos exsecutioni demandata sunt. Quod subiratum regem impulit ad omnes per regni sui ditionem ecclesias publico edicto, uno eodemque die Arianis consignandas. Subjungit tamen Anonymus: «Sed qui non patitur [Col. 0520D] fideles cultores suos ab alienigenis opprimi, mox intulit in eum sententiam Arii auctoris religionis ejus. Fluxum ventris incurrit, et dum intra triduum evocatus fuisset, eodem die quo se gaudebat ecclesias invadere, simul regnum animam amisit,» etc. Cui concinit S. Gregorius M. Dialog lib. IV, c. 36. Hinc suspicor Anonymum fuisse scriniarium sedis apostolicae, cujus erat acta haec colligere: unde et Gregorius M. historiam exscripserit. Atque ex his monumentis, per synchronos scriptores congestis, facta videntur additamenta antiquis Rom. pont. catalogis. Linea 19.— Cessavit episcopatus dies quinquaginta et octo. Joanne denato, praeter Theodorici edictum de catholicorum ecclesiis invadendis, peculiare aliud perscriptum reor ad clerum Romanum, ut eligendus pontifex regis placitum et consensum expostularet. Hinc interpontificii diuturnitas, obsistente populo novis hisce regis praesumptionibus: ac tandem [Col. 0521A] ob commune bonum, et Ecclesiarum pacem cedente. Quod ostendit Athalarici successoris epistola, senatui Urbis data, apud Cassiodorum lib VIII varior., num 15, ubi inter caetera rex; «Gratissimum nostro profitemur animo, quod gloriosi avi nostri (Theodorici nempe) respondistis in episcopatus electione judicio. Oportebat enim arbitrio boni principis obediri, qui sapienti deliberatione pertractans, quamvis in aliena religione, talem visus est pontificem delegisse, ut nulli merito debeat displicere: ut agnoscatis, illum hoc optasse praecipue, quatenus bonis sacerdotibus ecclesiarum omnium religio pullularet. Recepistis itaque et divina gratia probabiliter institutum, et regali examinatione laudatum. Nullus adhuc pristina contentione teneatur. Pudorem non habet victi, cujus votum contigit a principe superari,» etc. Hinc laicalium praesumptionum exordia circa confirmationem tum pontificum, tum aliorum episcoporum; quae inductae sunt per Arianos Italiae reges, et quas, expurgata recuperataque [Col. 0521B] Italia, Orientis imperatores neutiquam deposuere, ut suis locis advertit Liber Pontificalis.
[Col. 0521B] Num 87, linea 1.— Joannes natione Tuscus, etc. Cum septem dierum spatio sedes apostolica pastore vacasset, totius cleri consensu subrogatus est in locum Hormisdae Joannes Etruscus Constantii ex presbytero filius, Idibus Augusti anno Christi nati 523, qui est Justini sextus imperii, et Theodorici trigesimus primus, regni Italici. Hujus temporibus magna Aethiopum copia ad Ecclesiam accessit. Ex Manichaeis plurimi per Justinum imperatorem, et Cabadem Persarum regem interfecti fuerunt. Euphemia Augusta de catholica fide optime merita ex hac vita migravit. Linea 9.— Eodem tempore Joannes papa aegrotus infirmitate cum fletu ambulavit. Minis Theodorici [Col. 0521C] regis commotus pontifex, invitus et praeter consuetudinem antecessorum legationem subiit. Eidem in itinere posito acciderunt quae sanctus Gregorius lib III Dialog, cap 2, narrat his verbis: «Gothorum tempore, cum Joannes vir beatissimus hujus Romanae Ecclesiae pontifex ad Justinum seniorem principem pergeret, in Corinthi partes advenit, cui necesse fuit ut in itinere ad sedendum equus requiri debuisset. Quod illic quidam vir nobilis audiens, equum quem prae magna mansuetudine ejus conjux sedere consuevit, ita ei obtulit, ut eo ad loca alia perveniente, cum alius equus potuisset inveniri, deberet ille, quem dederat, propter suam conjugem transmitti. Factumque est ut dum usque ad certum locum praedictus vir equo eodem subvehente perductus esset, qui mox ut alium reperit, illum quem acceperat remisit. Cumque eum praedicti nobilis viri conjux ex more sedere voluisset, ultra non valuit: post sessionem tanti pontificis mulierem ferre recusavit. [Col. 0521D] Coepit namque immenso fletu et fremitu, atque incessanti, totius corporis motu, quasi despiciendo prodere, quia post membra pontificis mulierem ferre non posset. Quod vir ejus prudenter intuitus hunc ad eumdem venerabilem virum protinus remisit, magnis precibus petens, ut equum ipse possideret, quem juri suo sedendo dedicasset.» De eodem etiam illud inquit idem S. Gregorius: «Mirabile a nostris senioribus narrari solet, quod in Constantinopolitana urbe ad portam, quae vocatur Aurea, veniens populorum turbis sibi occurrentibus in conspectu omnium roganti caeco lumen reddidit, et manu superposita oculorum tenebras fugavit.» Num 88, linea 7. Eodem tempore cum hi suprascripti, id est papa, etc. Cum Theodoricus audiisset Joannem pontificem pro ecclesiis Arianorum restituendis nihil egisse, sed potius ablatas Arianis ecclesias divino cultui dedicasse, in nobilissimos senatores gladium Romae convertit. Haec eadem auctor [Col. 0522A] historiae Miscellae, lib 15, et Gregor Turon praedicto loco testantur. Linea 11. Symmachum. Symmachus socer fuit Boetii, vir consularis, omnium scientiarum, et praecipue rerum theologicarum peritissimus. Ad hunc Boetius scripsit librum de Trinitate, suorumque scriptorum arbitrum appellat. Priscianus grammaticus Constantinopoli docens librum suum de ponderibus et mensuris eidem inscripsit. Lin ead Boetium. Severinus Boetius secundum consul Symmachi filiam Rusticianam nomine uxorem habuit, ex qua duos suscepit filios consulares, quos optimis moribus imbui curavit. Philosophus, theologus et mathematicus insignis fuit. Hunc Theodoricus, ideo quod senatum de crimine laesae majestatis calumnia accusatum defendisset, Ticinum relegavit, ibique tandem post multas carceris angustias, eumdem capitis supplicio affecit, et glorioso martyrio condecoravit. De scriptis illius, vide Baron anno 526, Possev in apparatu sacro. [Col. 0522B] Num. 89, linea 18.— Sepultum IV Kalend Jun. Sexto Kalendas Julias legi debet. Nam VI Kal. Junias mortuus est; sexto autem Kal Julias Romam translatus sepultus fuit in basilica Vaticana. Linea 19.— Cessavit episcopatus dies quinquaginta et octo. Hoc toto quinquaginta et octo dierum interstitio sedis vacantis altercatum est Romae de electione pontificis: et licet vota eligentium in alium conspirassent, accidit tamen jussu Theodorici regis Ariani, ut quem ille designarat Felicem IV eligere debuerint. Sicut ergo Constantinus imperator Arianus, relegato Liberio, illi subrogavit Felicem Secundum: ita Theodoricus princeps Arianus ejusdem nominis Felicem IV. Hac occasione factum est, ut post haec tempora etiam Orientales imperatores non alium a clero Romano pontificem eligi permiserint, quam talem quem ipsi suo assensu confirmarent: ob quod sanctus Gregorius plurimis in locis gravissime ingemiscit.
[Col. 0522C] NOTAE CHRONOLOGICAE. In consulatu Maximi (nempe anno Christi 523) cum sedes vacasset septem diebus post obitum S. Hormisdae, ex die VI ad XII Augusti, die XIII in quam cadebat Dominica, ordinatus est pontifex Romanus S. Joannes, ut scribunt Anastasius, et Ordericus. Sedes illi tribuitur annorum duorum, mensium octo, et dierum sexdecim, in codicibus Anastasianis Regio, Mazarino, et Thuanis duobus, necnon in aliquot catalogis praestantibus, Palatino-Vaticano, et Bergomensi apud Schelestratum (Lucensis, Cavensis, et Farfensis unicam diem superaddunt, et Bergomensis unitatem mensibus deducit), et tamen dies ejusdem obitus Ravennae in custodia apud Bibliothecarium sect 89, lin 6, signatur XV Kal Junias, et corpus inde Romam delatum sepultum dicitur in basilica S. Petri die VI Kal Jun Olybrio [Col. 0522D] consule, nempe XXVII Maii anno 526. In martyrologio Romano, et Usuardi refertur ejus memoria ad eamdem diem. Sed in Martyrologiis Bedae et Adonis, habetur die subsequenti 28. Colligere hinc possumus, cur praeter annos duos et menses octo, tribuantur ejusdem sedi dies sexdecim. Licet enim a die 13 Augusti, unde exorsus est pontificatum ad diem obitus 18 praeter menses solidos, effluxerint dies tantum quinque, qui memoriam ejus viderant indicatam die 28 mensis Maii, ex die ordinationis et exordii 15 ad diem 28 (inclusis extremis) collegerunt dies sexdecim. Sunt igitur revera a die ordinationis 13 Augusti 523, ad diem 18 Maii 526, qua martyr decessit Ravennae in custodia, anni duo, menses octo, dies quinque, seu computatis extremis dies sex. Num 87, linea 1.— Joannes, natione Tuscus, etc. Ad illustrandum natale solum hujus beati pontificis [Col. 0523A] et martyris inclyti, Senarum cives haec documenta conferunt. Lilius seu Hieronymus Gigli in suo Diario fastorum Senensium ad diem 28 Maii haec scribit, per nos Latine reddita: «Omnes scriptores qui Vitas pontificum ediderunt Joannem asserunt fuisse Etruscum. Sigismundus Titius natum putat Populoniae, quam civitatem cum barbari destruerent, affirmat, eumdem commigrasse Senas cum aliis pluribus. Hanc propterea patriae loco a se deinceps habitam honorasse perhibet sede episcopali. Huic Malevoltius subscribit. Vetustior tamen probata a nobis fuit Senensis cathedra episcopalis ex his quae diximus die tertia Februarii in Natali S. Blasii. R. Pater Ugurgerius refert, nonnullos scriptores concivem nostrum statuentes hunc sanctum pontificem: cui suffragatur recepta apud nos traditio. Nec desunt qui vicum etiam Fontisbrandi, inter suburbia tunc recensitum, nobilitatum fuisse ferant ipsius domicilio. In aula Bayliatus Senarum inter alios pontifices Senensi Colonia [Col. 0523B] ortos visitur S. Joannes Primus.» Assertores hujusmodi traditionis, praeter indicatos a Lilio, proferuntur etiam ab aliis eruditis viris Julius Piccolomineus in suo libro, cui nomen est Senae illustres, Jugurthas, Orlandus, Tommasius, Malavoltius parte I historiae Senensis, Joannes Bisdomini in Chronico rerum Senensium inedito, scriptor saeculi XII, Hldobrandinus auctor saeculi XIII, Maccabrunius de laudibus Etruriae Gallacis Petri in alio chronico inedito, et F. Petrus Castruccius ord Praedic Florentius in sua hebdomade historica Tuderti impressa anno 1655. In cathedrali ecclesia metropolitana inter insignes reliquias hujus sancti martyris et pontificis mandibula asservatur. Num. 89, linea 6.— Qui defunctus est Ravennae in custodia XV Kal Jun martyr. Ita consignatur dies obitus sancti pontificis. Festum vero pertinet ad commemorandam translationem, quando Ravenna, ubi glorioso martyrio occubuit, Romam delatum [Col. 0523C] est sacrum ejus corpus: adnotante card Baronio in Martyrologio ad diem 27 Maii, qua colitur. Linea 10.— Felicis et Adaucti. Hujus sacri coemeterii partem insignem decimo ab hinc anno detectam prope basilicam S. Pauli via Ostiensi supra clivum eidem proximum versus Ardeatinam indicavimus tom II in Prolegomenis. Linea 15.— Pallia auro texta quindecim, quae ipse Joannes detulit, etc. Ex imperiali aut regia stola pretiosae hujusmodi texturae offerri passim consuevisse a pietate Augustorum pallia sacris altaribus paulo ante diximus in notis ad S. Hormisdam.
[Col. 0523C] Num. 87, linea 9.— Aegrotus infirmitate cum fletu ambulavit. Beatissimus pontifex Joannes, cum Constantinopolim proficisceretur, et ad Corinthianam civitatem pervenisset, equus requirebatur, [Col. 0523D] quem pontifex illo itinere equitaret. Quidam nobilis mansuetum quemdam, quem uxor conscendere solebat, obtulit, precatus tamen ut invento alio redderetur, ob suae conjugis usum, quae lenitate illius summopere delectabatur. In itineris processu, reperto alio, opportune illum patrono remisit, super quem cum vellet uxor sua de more sedere, non tulit equus, ferociens, et calcitrans, ullum ulterius in eum conscendere, super quem beatissimus pontifex equitarat. Quod animadvertens nobilis ille, donatum misit sanctissimo pontifici, precatus, ut eum perpetuo in sui obsequio retineret: ut B. Gregorius Magnus tradit lib III Dialog cap 2. Num 88. linea 7. De cujus manibus cum gloria coronatus est Justinus Augustus. Antequam abcederet Joannes pontifex Constantinopoli, voluit Justinus Caesar ab ipso diademate imperii coronari primus existens, qui a pontifice Romano imperatoris insignibus sacraretur, et primus pontificum Romanorum, [Col. 0524A] qui Constantinopolim sit profectus.
[Col. 0524A] Num. 87, linea 4.— Quem ipse rex rogans misit in legationem. Ex lib V, cap 20. Justinus imperator ductus zelo ita praeservandae catholicae religionis ab omni inquinamento et admistione cujusque falsae credulitatis, ut nulla eidem adversa secta omnino vigeret, legem tulit, qua contra Manichaeos exsilium et mors, caeteris autem haereticis, Judaeis et paganis exclusio a quocunque reipublicae munere decernebatur. Arianos ab initio indulgentius habuit, ne rex Theodoricus, qui eamdem haeresim profitebatur, irritatus contra catholicos in Italia, quam tenebat, vehementer saeviret. Verum paulo post, neglecto hujusmodi periculo, eadem sanctione qua caeteros haereticos duxit esse Arianorum perfidiam coercendam, illorumque ecclesias jussit Catholici ritus dedicatione ab omni profanatione expurgari. Theodoricus [Col. 0524B] ea de causa excandescens cogitabat Italorum ruina ac caedibus de severitate legis ulcisci, et ab hac religionis sede catholicos universos eliminare. Agendum tamen duxit cum Justino Augusto moderatius, et litteris ad eumdem datis quasi amice impetrandam revocationem legis adversus Arianos latae. Hanc ut efficacius obtineret, legatione uti decrevit, nunquam ante audita, adeoque supra caeteras celebranda, qua scilicet perfungi adigeret ipsum pontificem summum, ea de causa Constantinopolim profecturum, ut pro Arianorum ecclesiis peroraret. Joannes papa, qui Hormisdae successerat, ut averteret ab Italiae cervicibus cladem imminentem a rege haeretico et barbaro, non secus agendum duxit, ac Leo Magnus apud Attilam legerat, suscepta pro Romanis legatione: etiamsi redimi videretur vexatio Urbis nimia humiliatione pontificis, quem nunc ablegatum agere principis saecularis vulgo jactarent, et contra rem Christianam susceptis negotiis implicari. [Col. 0524C] Verum sanctus pontifex, probe perpendens mala quae ab usurpatore haeretico infinita propemodum imminebant, et averti poterant interposita unica ista apud Justinum suasione, ut haereticos indocilitati propriae relinqueret possidendos, et reprobato sensui perversae obstinationis, legatione perfungi non detrectavit. Necessarium esse duximus haec mandata, et susceptae legationis consilium paulo enucleatius distinguere, ut historicorum fidei consultum sit, quae plerique visa est sibi non constare. Tres prae caeteris sunt attendendi, nempe Anonymus quidam ad calcem Ammiani Marcellini editus cum notis Valesii; Bibliothecarius, et Theophanes. Perpensis trium istorum testimoniis, colligitur tria objecta legationis proponi. Primum ab Anonymo, ut scilicet ad Arianismum redire compellerentur, qui eadem secta derelicta ad catholicam fidem accesserant. Secundum a Bibliothecario enuntiatum, nempe ut Ecclesiae Arianis ereptae, et catholici ritus professoribus [Col. 0524D] attributae, prioribus possessoribus redderentur. Tertium vero a Theophane narratum, ne scilicet in posterum quispiam per vim adigeretur ad abjurandam Arianam perfidiam. Joannes papa de primo illo articulo apud Justinum agere non modo recusavit; sed regi Ariano caedes minanti his verbis respondisse traditur, ab Anonymo ita perscriptis: «Cui papa Joannes ita respondit: Quod facturus es, rex facito citius. Ecce in conspectu tuo adsto. Haec tibi ego non promitto facturum, nec illi dicturus sum. Nam in aliis causis, quae mihi injunxeris, obtinere ab eodem annuente Deo potero.» De se itaque poenas quas mallet sumere fortiter permisit, ne indignam pontifice petitionem proponendam Justino susciperet. Duos postremos articulos obstinuisse narratur, eo temperamento usus inter discrimina, quae utrimque imminebant orthodoxis, ut perniciosius semper averteret. Hanc pontificis laboriosam curam suscepti itineris [Col. 0525A] ac legationis ratam habuit Deus edito per servum suum miraculo restitutae visionis caeco in ingressu regiae urbis, quod sanctus Gregorius commemorat Dialog lib III, cap 2, et honorifica receptione, quam Bibliothecarius describit in hac sectione. «Occurrerunt B. Joanni papae a milliario duodecimo omnis civitas cum cereis et crucibus in honorem BB. Petri et Pauli apostolorum,» etc. Justinus vero Augustus qui eumdem Christi vicarium pronus in terram adoravit, licet corona donatus jam fuisset solemniter ab Epiphanio patriarcha Constantinopolitano, voluit iterum a Petri successore coronari; quod praeter Bibliothecarium narrat etiam Aimoinus lib II, cap I. Theophanes addit eumdem Joannem, qui causa salutis publicae legationem humiliter susceperat, cum invitaretur ab Epiphanio patriarcha «congressum denegasse, donec ipse qui Romanus esset pontifex primum in consessu locum obtineret.» Confirmat Marcellinus scribens in chronico de Joanne: [Col. 0525B] «Dexter dextrum Ecclesiae insedit solium, dieque Domini nostri resurrectionis plena voce Romanis precibus celebravit.» Ab imperatore impetravit duos postremos articulos illius petitionis, cujus primum nunquam a se propositum iri aperte dixerat Theodorico. Justinus pariter negaverat se id praestiturum etiamsi a se peteretur, cum de illo forsitan percepisset ex litteris Theodorici. Neque enim a senatoribus quos Joanni legationis comites Theodoricus addi voluerat, par est diversam suspicari a Romano pontifice petitionem; cum de illorum religionis cura testetur Bibliothecarius scribens: «Joannes papa et senatores viri religiosi omnia meruerunt, et liberata est Italia a Theodorico;» et auctor Miscellae asserat, «Justinus eis quod petebatur concessit;» cum constet ex anonymo supra indicato, Justinum spopondisse se omnia facturum praeter permissionem impune relabendi in haeresim Arianam iis qui ad catholicam fidem ex illa conversi fuerant. Hoc scilicet Theodoricus cupiebat, [Col. 0525C] sed legationis princeps Joannes aperte negabat se unquam postulaturum, et comites legationis senatores viri religiosi maluerunt deferre exemplo pontificis summi, quam haeretici regis cupiditati. Reversi in Italiam legati impetratae a Justiniano indulgentioris erga Arianos clementiae praemium obtinuerunt longe diversum a rationabili exspectatione. Barbarus enim rex tam Joannem pontificem [Col. 0526A] quam senatores Ravennam appulsos tetro carceri mancipavit, processurus utique ad extrema supplicia, nisi indignationem Justini timuisset. Tanto attamen additamento saevitiae carceris incommoda cumulavit ut aerumnis confectus Joannes vita cedens eo martyrio sit coronatus: ad cujus feretrum daemoniacus deductus confestim liberatus est. Quare certatim senatores et populus de velis ejus reliquias sibi conquirebant. Haec omnia comprobant stetisse promissis Joannem, qui fortiter repugnaturum se edixerat Theodorico in priori articulo petitionis, quam nec ipse nec senatores in se recepisse, aut Justino proposuisse inveniuntur. Auxerunt Theodorici suspicionem honores maximi apud Constantinopolim redditi Joanni papae ac senatoribus Romanis, interpretante scilicet rege eosdem redditos eo consilio, ut senatus Urbis acrioribus stimulis excitaretur ad Gothorum jugum excutiendum. Historia certe refert pari suspicione ductum [Col. 0526B] Theodoricum Symmacho et Boetio mortem in tulisse, viris utique prae caeteris illustribus in senatu.
[Col. 0526B] Num 88, linea 7. De cujus manibus cum gloria coronatus est Justinus Augustus, etc. Porro licet, Justinus Augustus jam coronatus fuisset a Joanne patriarcha Constantinopolitano, ut constat ex ejusdem Joannis epistola ad Hormisdam papam, iterum tamen a Joanne papa coronari voluit, quod, praeter Anastasium diserte testatur Aimoinus lib II, cap 1, scribens, Joannes papa: «Justino Augusto ut vicarius beati Petri imperialem imposuit coronam.» Nec insolens fuit subsecutis saeculis imperatores et reges secundo, aut etiam tertio coronari. Ante Justinum quidam imperatores, a temporibus Theodosii Junioris, qui teste Theodoro lectore lib II, a Proclo Patriarcha Constinopolitano coronatus est, coronam imperialem susceperunt ab episcopis, sed nullus ante Justinum ab aliquo pontifice Romano solemnem benedictionem [Col. 0526C] acceperat. Antequam imperatores benedictione pontificali donarentur, fidei professionem emittebant, de qua, sicuti et de ritu quo consecrabantur, lege Edmundum Martene lib II, cap 2, de antiquis Ecclesiae Ritibus. De benedictione imperatorum Occidentis post imperii renovationem lege dicenda in Leone III, et de benedictione regum dicenda in Zacharia.
87 Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantio, sedit annos duos, menses octo, dies 22 [Col. 0513] B. m. 9. d. 14. , a consulatu Maximi usque ad consulatum Olybrii, temporibus Theodorici regis et Justini Augusti Christiani. Hic vocatus est a rege Theodorico Ravennam. [Col. 0513] Vide Baron. ad ann. Domini 525 Quem ipse rex rogans misit in legationem Constantinopolim ad Justinum imperatorem orthodoxum, quia eodem tempore Justinus imperator vir religiosus summo ardoris amore religionis Christianae voluit haereticos extricare. Nam summo fervore Christianitatis hoc consilio usus est, ut Ecclesias Arianorum catholicas consecraret. Pro hac causa haereticus rex Theodoricus audiens hoc exarsit [Col. 0513] Hac itaque causa haereticus rex audita exarsit , et voluit totam Italiam gladio exstinguere. Eodem tempore Joannes papa aegrotus infirmitate cum fletu ambulavit, et senatores, et consules cum eo, id est Theodorus, Importunus, Agapitus exconsul [Col. 0513] C. exconsules. , et alius Agapitus patricius, qui hoc accipientes in mandatis legationem, ut redderentur Ecclesiae haereticis in partibus Orientis, quod si non, omnem Italiam gladio perderet. Qui dum ambulassent cum Joanne papa, occurrerunt beato Joanni milliario 12 omnis civitas cum cereis et crucibus in honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli. Quia veteres Graecorum hoc testificabantur, dicentes, a tempore Constantini Augusti, [Col. 0515] et beato Silvestro episcopo sedis apostolicae, usque ad Justini Augusti tempora non meruisse partes Graeciarum beati Petri apostoli vicarium suscepisse cum gloria.
88 Tunc Justinus Augustus dans honorem Deo humiliavit se pronus [Col. 0515] C in terram. , et adoravit beatissimum papam Joannem. Eodem tempore beatus Joannes papa cum senatoribus suprascriptis cum grandi fletu rogaverunt Justinum Augustum, ut legatio acceptabilis esset in conspectu ejus. Qui vero papa Joannes, vel senatores viri religiosi omnia meruerunt, et liberata est Italia a rege Thodorico haeretico. Justinus imperator tamen gaudio repletus est, quia meruit temporibus suis vicarium beati Petri apostoli videre regno suo, de cujus manibus cum gloria coronatus est Justinus Augustus. Eodem tempore cum hi suprascripti, id est papa Joannes cum senatoribus, Theodoro exconsule, Importuno exconsule, Agapito exconsule (Agapito patricio defuncto Thessalonicae), positi essent Constantinopoli, Theodoricus rex haereticus tenuit duos senatores praeclaros, et exconsules Symmachum et Boetium, et occidit, interficiens gladio [Col. 0515] Vide Baron. ad ann. Dom. 525 et 526.
89 Eodem tempore revertens Joannes venerabilis papa, et senatores cum gloria, dum omnia obtinuissent a Justino Augusto, rex Theodoricus haereticus cum grandi dolo et odio suscepit eosdem, papam Joannem et senatores, quos etiam gladio voluit interficere, sed metuebat indignationem Justini Augusti: quos tamen in custodiam omnes afflictos cruciavit [Col. 0515] C, maceravit. , ita ut beatissimus Joannes episcopus primae sedis papa in custodia afflictus deficiens moreretur. Qui defunctus est Ravennae in custodia XV [Col. 0515] C, 12. Vide Baron. an. 526. Kalendas Junias martyr. Post hoc factum nutu Dei omnipotentis nonagesimo octavo die, postquam defunctus est beatissimus Joannes in custodia, Theodoricus rex haereticus subito interiit, et mortuus est. Hic papa Joannes fecit coemeterium beatorum martyrum Nerei, et Archilei via Ardeatina. Item renovavit coemeterium Felicis et Adaucti; item renovavit coemeterium Priscillae via Salaria. Eodem tempore positum est ornamentum super confessionem beati Pauli apostoli de gemmis prasinis et hiacynthinis. Item hujus temporibus Justinus imperator obtulit patenam auream cum gemmis, pens. libr. viginti; calicem aureum cum gemmis, pens. libr. quinque; scyphos argenteos quinque; pallia auro texta quindecim, quae ipse Joannes detulit apostolis beatissimo Petro et Paulo, et ad sanctam Mariam, et ad sanctum Laurentium. Hic ordinavit episcopos per diversa loca numero 15. Cujus corpus translatum est de Ravenna, et sepultum est in basilica beati Petri apostoli sub die VI Kalend. Jun. Olybrio consule, et cessavit episcopatus dies 58
[Col. 0527A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 90, lin 1, AB, dies 13. lin 2 A, Justinianii. lin 9, AB, episcopos 29. lin 11, AB, episcopatus dies 3. Num 90, lin 1, natione Samius. lin ead, d. 13. lin 3, die 4 Idus Julii, usque in quartum Idus Octobr. lin 5, urbis Romae, vel Romuli. lin 6, quam ipse a solo ref. lin 8, per mensem F. lin 9, loca 29. lin 11, episcop dies 3. Lin 1, dies 13. lin 2, a cons ab hortu. lin 4, iduum. lin 9, 29, lin 11, episc dies 4. Num 90, lin 1, Flor Vat et Cass., dies XIII. lin 2, Vat et Flor., Maburtii. lin 4, Flor., III Idus. lin 11, Flor., Vat et alii, Cessavit episcopatus dies 3. 57 Bonefatius sedit annos 2, dies 25. [ Colb XXVI ] [Col. 0528A] 58 Joannes sedit annos 2, menses 3, dies 25. [ Colb., mens 4, dies 26.] 59 Felix sedit annos 4, menses 2, dies 12. 60 Bonefatius sedit annos 2, dies 26. 61 Joannes sedit annos 2, menses 3, dies 5. [ Colb., dies 6.] 62 Agapitus sedit menses 11, dies 17. [ Colb. dies 18.] 63 Silverius sedit annum 1, menses 5, dies 11. 64 Vigilius sedit annos 16 [ Colb., annos 17], menses 6, dies 26. 65 Pelagius sedit annos 4, menses 10, dies 18. 66 Joannes sedit annos 12, menses 11 [ Colb., mens X] dies 26. 67 Benedictus sedit annos 4 [ Colb addit mens dies XXVIII]. 68 Pelagius sedit annos 16, menses 2, dies 10. A beato Petro usque nunc fiunt anni 444 et menses 6, excepto intervallo episcopatus. Lin 5, in locum. lin 11, XXIX.
[Col. 0527B] Linea 1.— Felix, etc. Theodoricus interfector Joannis, usurpato sibi jure temere eligendi, et nominandi sedis apostolicae episcopum, postquam hac de re quinquaginta et octo dierum interregno disceptatum esset, Felicem virum in Romano clero probatissimum nominavit, ne qua occasione suae voluntati resisti posset. Accidit ea nominatio, nominatimque a toto clero facta approbatio vigesima quarta Julii, anno Domini 526. Justini imperatoris anno imperii nono, Theodorici regis trigesimo quarto anno regni Italiae. Sed absque dilatione Deus auctorem tanti sceleris Theodoricum saevum, barbarum, durumque tyrannum repentina vindicta coelitus immissa prostravit, et post acceleratum dirum exitium ad inferos perpetuo relegavit. «Accidit, inquit Procopius de bello Gothorum lib. I, cum coenanti illi ministri apposuissent mirae magnitudinis [Col. 0527C] piscis caput decoctum, Symmachi nuper occisi caput illi visum fuerit, praefixis et exstantibus inferiore in labro dentibus, et torve intuentibus oculis furibunde sibi et acerbe comminari: qua visione territus in morbum inciderit, et non longe post mortuus fuerit.» Refert S. Gregorius lib IV Dialog, cap 30, quod quidam solitarius viderit eum inter Joannem papam et Symmachum patricium, quos occiderat, discinctum, et discalceatum, et vinctis manibus deductum in Vulcani ollam jactari. Linea 1.— Sedit annos quatuor. Annis quatuor, mensibus duobus, et diebus decem et octo, sedisse colligitur ex principio et fine pontificatus. Linea 11.— Cessavit pontificatus mensem unum, dies quindecim. Ab obitu Felicis usque ad electionem Bonifacii Secundi tres dies intercesserunt. Legitur autem hic sedes vacasse uno mense et quindecim diebus; sed intelligendum est de tempore illo, quando [Col. 0527D] post schisma sublatum Bonifacius cognitus est ab omnibus legitimus pontifex.
[Col. 0527D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis vacationem a Joannis pontificatu definiunt Catalogi Lucencis, et Farfensis cum Bibliothecario dierum quinquaginta et octo. Cum tamen exordium sedis Felicis IV qui ei successit, ducat Bibliothecarius hoc num. lin 3, ex die IV Idus Julii (quae anno 526 fuit Dominica, et apta ordinationi episcopali), recte infert Pagius, vacationem sedis fuisse dierum [Col. 0528B] quinquaginta quinque, Consulatu Olybrii supra dixit signari annum obitus S. Joannis 18 Maii et consequenter electionis Felicis, eodem anno peractae mense Julio. Huic tamen exordienti consulem Mavortium tribuit Bibliothecarius, qui signat annum 527 proxime consequentem, ex consuetudine superius observata tribuendi sedi pontificis eos consules, quorum in magistratu Pascha ipse celebrabat. His de initio constitutis in Felice IV procedit inoffensa ejus regiminis chronologia annorum quatuor, mensium duorum, dierum tredecim, omnibus in catalogis praestantioribus, Palatino-Vaticano, Farfensi, Lucensi, Cavensi, et Bergomati concordibus numeris consignata, non secus ac in plerisque codicibus Bibliothecarii, licet in nonnullis unitas diebus addatur. Decesserit itaque S. Pontifex die 25 Septembris, licet sacrum ejus corpus sepulturae mandatum sit in basilica Vaticana IV Idus Octobris, [Col. 0528C] teste Bibliothecario: et cum sedes vacasse dicatur diebus tribus ex Bibliothecario, et catalogis Farfensi, ac Lucensi, electio Bonifacii successoris parianda est cum die 28 Septembris anni 530, et ordinatio assignanda diei proxime consequenti 29 Septembris, quae fuit Dominica. Vexant attamen hanc chronologiam subscriptiones litterarum apostolicarum et conciliorum observatae a duobus doctissimis cardinalibus Baronio, et Norisio, qui inter se dissident earumdem subscriptionum causa. Consilium Arausicanum II, celebratum contra Semipelagianos et Massilienses a Caesario Arelatensi episcopo, subscriptum fuit V Nonas Julii Decio Juniore consule, nempe anno aerae Christi 529. Ejus concilii Acta, ut confirmarentur a sede apostolica, Caesarius transmisit Romam ad Felicem papam, perferente Armenio presbytero et abbate. Dum is iter prosequitur, aut Romae dum moratur, e vivis erepto Felice IV sublectus fuit Bonifacius: qui in litteris confirmationis ejus concilii rescribens, [Col. 0528D] et Caesario nuntians se in locum Felicis successisse, signat epistolam VIII Kal Febr. Lampadio, et Oreste cons . . . , nempe Christi anno 530. Sirmondus: «Baronii chronologiam secutus (Scribit card Noris hist Pelag lib II, cap 23, pag 333) legendum putat P. C. Lampadii et Orestis, qui est annus 531. Card Baronius Anastasium imitatus Bonifacii initia statuit Lampadio et Oreste cons mense Octobri, finem vero 17 Octob post consulatum Lampadii et Orestis anno scilicet 531. Sed utrobique eumdem errasse certum est. Etenim celebrata anno 529, V Nonas Julias synodo II, Arausicana, Caesarius ejusdem confirmationem [Col. 0529A] petiit a Felice papa, misso Romam Armenio,» etc. Et relata epistola Bonifacii respondentis Caesario VIII Kalen Febr. Lampadio et Oreste VV. CC. coss ubi habetur mentio synodi a Caesario celebratae. «Quis vero existimet, inquit, Caesarium post annum scripsisse ad sedem apostolicam, se synodum apud Arausicam coegisse?» Quare anno eodem 529 celebrati abs se concilii Felicem papam certiorem reddidisse dicendus est. Dum vero Armenius litteras Romam delaturus esset, mortuo Felice, eodem anno successit Bonifacius, qui anno sequenti, die 25 Januarii respondit Caesario. Certe subscriptiones epistolarum Felicis, quae ponuntur datae consulibus Lampadio et Oreste, ex hac Bonifacii subscriptione corrigendae sunt, praesertim cum et alteram datam ad Sabinam XII Kal Novembris ipse etiam Baronius eadem spongia emendandam dicat. Sed neque finis pontificatus Bonifacii recte statuitur a Baronio, ac caeteris communiter cum Anastasio die 17 Octobris P. C. Lampadii. Nam apertae falsitatis convincuntur [Col. 0529B] ex Actis synodi Romanae a Bonifacio eodem celebratae, et a Luca Holstenio editae, ubi sessio prima ita incipit. «Post consulatum Lampadii et Orestis VV. CC. sub die 7 Iduum Decembrium in consistorio B. Andreae apostoli presidente venerabili viro papa Bonifacio,» etc. Ex quibus verbis vixisse Bonifacium usque ad Decembrem 521 evidenter demonstratur. Sunt igitur tam in sententia Baronii, quam in sententia Norisi corrigendae subsignationes aliquot epistolarum. Baronius epistolam Bonifacii ad Caesarium male signatam «putat VIII Kal Febr Lampadio et Ores e coss 530, et veram lectionem fuisse autumat VIII Kal Febr post consulatum P. C. Lampadii et Orestis 531.» Norisius corrigendam asserit subscriptionem epistolae Felicis Kal Martii Lampadio et Oreste cons uterque corrigendam subsignationem alterius epistolae ejusdem Felicis ad Sabinam XII Kal Novembris Lampadio et Oreste. Cum itaque in utraque sententia plures epistolae in [Col. 0529C] notis temporis exprimendis mendose transcriptae inveniantur, et corrigendae, vix possumus fidere illarum indicationi. Destrui propterea non potest ex unico testimonio harum subsignationum spongiam desiderantium, Chronologia Felicis, aliunde comprobata ex Anastasio, et catalogis: praesertim cum admissa unica emendatione datarum litterarum a Bonifacio ad Caesarium, quam Baronius et Sirmondus amplectuntur, ut signatae sint VIII Kal Februar P. C. Lampadii et Orestis (non Lampadio et Oreste cons) recte procedant universa. Synodus Arausicana celebrata dicitur mense Julio 529. Confirmatio petitur a sede apostolica anno 530 circa Autumnum. Improbat Norisius hanc moram annalem Caesarii. Verum, si ratio habeatur bellorum crudelium tum temporis miscentium Gallias, in quibus Sigismundi Burgundiorum regis uxor privignum insimulabat apud patrem, «illum inhiare paterno regno per ejus necem obtinendo, et usque in Italiam dilatando, ut [Col. 0529D] regnum quod avus Theodoricus in Italia tenuit ipse possideret.» Et cruenta praelia passim conserebantur (quae ex Gregorio Turonensi, Aimoino, et Procopio colligit Petavius in Chronol ad ann 528) mirum videri non debet, ut praesules catholici anni dilationem in legatione ad pontificem Romanum adornanda interposuerint, ne tanta in suspicione, ac motuum bellicorum frequentia alio tendere praesumerentur illorum petitiones in Italiam directae. Prudenti ac dilatione concessa, dederit litteras Caesarius ad Felicem Lampadio et Oreste cons. Christi 530, circa initium Autumni. Armenius legatus in urbem veniens Felicem per eos dies vita functum, et Bonifacium electum reperit: a quo responsa ad Caesarium cum optata confirmatione gestorum data sunt VIII Kal Febr P. C. Lampadii et Orestis, nempe XXV Januarii 531. Intactam vero relinquimus signationem epistolae Felicis ad omnes episcopos Kal Martii Lampadio et Oreste cons. Neque consulatum hunc mutamus [Col. 0530A] in altera ejus Felicis ad Sabinam, modo legatur XII Kal Septembris, quae XII Kalend Novembris consignatur. Bonifacii vero litterae alia non indigent emendatione quam unica jam indicata, et admissa a Baronio et Sirmondo. Constat vero fides Chronologiae actorum synodi Romanae a Bonifacio eodem celebratae, et a Luca Holstenio editae, ubi sessio prima ita incipit: «Post Consulatum Lampadii et Orestis VV. CC. sub die VII Iduum Decembrium in consistorio B. Andreae apostoli praesidente venerabili viro papa Bonifacio;» cum ejus sedem pertigisse admittamus cum Anastasio, et catalogis, ad mens Novembris anni 531. Iterum post consulatum Lampadii et Orestis, ut num seqq dicemus. Linea 4.— Basilicam SS. Cosmae et Damiani, etc. Via sacra juxta templum urbis Romae. Saepe a nobis productus praesul Ciampinus tomo II vet Monim, cap 7, antiquariorum lites componit de templo Romuli [Col. 0530B] vel urbis Romae ibidem sito in via Sacra, ubi SS. Cosmae et Damiani ecclesia a Christianis erecta, et a Felice IV magnificentius restituta et ornata fuit, additis etiam ex musivo opere sacris imaginibus, quas ille incidi curavit et exposuit. Subest imaginibus epigraghe sequenti hexasticho inclusa:
Praeter imagines Christi Domini, sanctorum apostolorum Petri, et Pauli, et sanctorum martyrum Cosmae, et Damiani, ac Theodori, visitur etiam in illo musivo figura Felicis Quarti, colobio seu casula sacerdotali ac pallio ornata, et hujus aedis sacrae a se fundatae ac dotatae proplasma seu typum offerens. [Col. 0530C] Verum haec recensior est, restituta scilicet sub Urbano VIII, cum vetus intercidisset, ut ibidem tradit Ciampinus. Ichnographia urbis Romae sub Severo principe marmoreis tabulis incisa, et in pavimento templi urbis Romae a Severo constituta, quemadmodum Bellorius ostendit, confracta per aetates barbaras, et hujusce templi rotundi parietibus temere affixa, quod nunc est vestibulum sacrae aedis BB. Cosmae ac Damiani, nullo servato ordine aut connexione, reperta fuit ante annos circiter 150, tradente Flaminio Vacca, qui caementariis aderat. Eamdem a secundo excidio redemptam Farnesii principes suo in palatio ad campum Florae ita praeservarunt, ut Camillus card de Maximis potuerit pretiosum illud vestigium aeneis tabulis ad prototypum delineatis incidere, et notis V. C. Joan Petri Bellorii ornatum posteritati commendare.
Linea 7.— Qui etiam ordinatus est cum quiete. etc. Non sunt otiosa Bibliothecarii verba cum asserit cum quiete ordinatum fuisse Felicem Quartum. Nam [Col. 0530D] vis illata libertati electionum a Gothis regibus, quam deplorat Baronius ad annum 526, productis ex Cassiodoro litteris Athalarici ad senatum lib VIII, epist 15, altercationes excitaverat per bimestre illud spatium vacationis sedis, ad schismatis periculum disponentes (quod paulo post in morte Felicis, et electione Bonifacii Dioscorus excitavit), nisi temperamento aliquo moderationis cleri suffragia cum assensu principis composita illustre electi meritum potius quam praesumptionem regis pensitassent.
[Col. 0530D] Linea 4.— Hic fecit basilicam sanctorum Cosmae et Damiani, etc. Haec basilica adhuc exstat in urbe, via Sacra, in Foro Romano juxta ruinas templi pacis.
[Col. 0530D] Linea 1.— Felix natione Samnius, etc. Felicem [Col. 0531A] Quartam sancti Gregorii Magni Romani pontificis atavum fuisse existimavit Joannes diaconus in Vita S. Gregorii lib I, cap 1, et post eum Leo Ostiensis in Chron lib. I, cap 1 in fine. Sed Baronius tam in Annalibus, quam in Notis ad Martyrologium Romanum, ad diem XXV Februarii, in eam sententiam propendet, ut opinetur, non Felicem Quartum, sed Felicem Tertium fuisse atavum sancti Gregorii: Nam Felix Tertius, inquit, Romanus fuit, Quartus autem Samnis natione, et patria Beneventanus: et perspicuum est omnibus sanctum Gregorium non ex Samnitibus originem ducere, sed ab antiquis Romanis senatoribus, quod et ipse Joannes diaconus, absque ulla dubitatione confirmat. Praeterea, si tempora attendamus, quibus vixit uterque Felix, magis congruit, ut Felix Tertius, quam Quartus atavus sancti Gregorii dici debeat: si enim numeres annos ab obitu Felicis Tertii usque ad electionem S. Gregorii papae jam senis, intercurrisse invenies annos centum et unum; si autem, recenseas annos ab eo tempore quo Felix [Col. 0531B] Quartus ex hac vita decessit, usque ad ejusdem S. Gregorii pontificatum, annos tantum sexaginta numerabis. Ex quibus concludit aequius videri, ut Felix Tertius potius dicatur ejus atavus, quam Quartus, qui eodem S. Gregorio jam nato, gessit pontificatum. Linea 2.— A consulatu Mamertini, etc. Exstat tomo IV Concil epistola Felicis papae ad Caesarium Arelatensem episcopum de laicis ante probationem ad sacerdotium non promovendis, quem Baronius anno 48 Felici Tertio adjudicaverat, quia in praecedentibus Conciliorum editionibus dicitur data III Non Feb P. C. M. Sev Boetii V. C. qui consulatus in eum annum incidit. Sed Sirmondus veram hujus subscriptionis lectionem ex Ms. Arelatensi restituit, in eo enim legitur: Data III Nonas Februarias post consulatum Mavortii anno 527 consulis. Ea itaque epistola non a Felice III, quo sedente Caesarius tantum monachus erat, sed a Felice IV, anno 428 [Col. 0531C] scripta. Cum Semipelagianorum factio in Galliis hoc tempore potentior esset, quam ut episcoporum viribus superari posset, Caesarius Arelatensis episcopus Felicis Quarti auxilium imploravit, quo hostes de superiori loco percuteret, iisque dejectis catholica doctrina in nobilissima provincia sarta tectaque servaretur, inquit cardinalis Norisius lib II, Hist Pelag, cap 23, ubi gesta in synodo Arausicana II accurate explicavit. Celeberrimus in urbe Arausicana conventus agebatur, in dedicatione basilicae a Liberio ex praefecto praetorio exstructae. Erat hic Caesario amicissimus, a quo lethali vulnere sauciatus, sanitati restitutus fuit ut tradit Messianus lib II de Vita Caesarii, cap 5. Arausicam non modo sacri antistites, sed et nobilissimi quique confluxerant; ideoque Caesarius opportunam occasionem nactus, coacto episcoporum, ac virorum illustrium senatu, sententias a sede apostolica ad se transmissas protulit; id enim ex praefatione synodi [Col. 0531D] Arausicanae II quinto nonas Julii anni 529 celebratae colligitur, ubi haec recitantur: «Pervenit ad nos esse aliquos, qui de gratia et libero arbitrio minus caute, et non secundum fidei catholicae regulam sentire velint. Unde id nobis secundum auctoritatem et admonitionem sedis apostolicae justum, et rationabile visum est, ut pauca capitula ab apostolica sede nobis transmissa, quae ab antiquis Patribus de certis Scripturarum voluminibus, in hac praecipue causa collecta sunt, ad docendos eos qui aliter, ac oportet, sentiunt, ab omnibus observanda proferre, et manibus nostris subscribere deberemus; quibus lectis, qui huc usque, non sicut oportebat, de gratia et libero arbitrio credidit, ad ea quae fidei catholicae conveniunt, animum suum inclinare non differat.» Tredecim episcopi huic synodo subscripsere. Huic synodo Arausicanae secundae praefuit sanctus Caesarius Arelatensis episcopus tanquam Felicis IV pontificis Romani delegatus, ut diserte docet Hincmarus [Col. 0532A] Rhemensis archiepiscopus in libro de Praedestinatione, cap 12, ubi ait: «Nam ideo dicuntur electi, quia de massa perditionis sunt gratia electi, nullum habentes meritum antequam eligantur, quorum electio ipsa est Dei misericordia, sicut in Arausicana synodo, cui beatus Caesarius ex delegatione sedis apostolicae praesedit, et capitula ab apostolica sede directa, subscribenda et tenenda omnibus protulit. Cap 14 dicitur, nullus miser,» etc. Caesarium synodo Arausicanae praefuisse ex delegatione sedis apostolicae repetit iisdem verbis Hincmarus cap 22, pag 134 et 142 editionis Sirmondi. De ejus synodi, sicuti et de Valentinae, anno 530 celebratae, confirmatione agemus in Bonifacio II, Felicis successore. Linea 4.— Fecit basilicam SS. Cosmae et Damiani, etc. Felicis res gestas, ob injuriam temporum, jejunas admodum nobis esse relictas, maxime dolendum. De eo haec tantum habet auctor Libri Pontificalis sive Anastasius: «Hic fecit basilicam Sanctorum Cosmae et Damiani in urbe Roma, ad locum, qui [Col. 0532B] appellatur via Sacra, juxta templum urbis Romae. Hujus temporibus consumpta est basilica Sancti Martyris Saturnini via Salaria, quam a fundamentis restituit.» Cum porro sanctorum Cosmae et Damiani nomina in canone missae recenseantur, hic ex cardinali Bona lib II Rer liturgic cap 12, num 3, observandum tria fuisse paria sanctorum ejusdem nominis Cosmae et Damiani: unum martyrum in Arabia, alterum confessorum in Asia, tertium martyrum, qui Romae martyrium subierunt. Priorum memoria in Menaeis legitur die 17 Octobris; confessorum die prima Novembris; Romanorum die prima Julii. Omnes fuerunt professione medici, et dicti Anargyri, quia sine pretio aegrotos curabant. Ex qua professionis et nominum similitudine facile aequivocatio et confusio oriri potuit; et credibile est, quod cum amissa fuissent acta Cosmae et Damiani Romanorum martyrum, per ignorantiam seu negligentiam Arabes, quorum passio illustrior fuit, substitutos, ita [Col. 0532C] ut coli coeperint Arabes die 25 Septembris. Agit de his omnibus Florentinius in notis ad martyrologium Hieronymianum ad eumdem diem, et advertit, Romanis, non Arabibus dicatam hanc fuisse ecclesiam a Felice IV, eorumque natalitia, tum in veteri Calendario, tum in libro Sacramentorum sancti Gregorii, eidem diei 27 septembris ascripta fuisse, et hos procul dubio esse, qui in canone missae nominantur censet cardinalis Bona laudatus.
[Col. 0532C] Linea 7.— Qui etiam ordinatus est cum quiete. Ex lib VI, cap 22. Rex Theodoricus, postquam carceris afflictione necem intulerat Joanni papae, arrogavit sibi potestatem deligendi successorem sedis apostolicae. Quo facilius autem eluderet Romanorum oppositiones, virum nominavit supremae huic dignitati communi [Col. 0532D] calculo responsurum, Felicem scilicet ejus nominis Quartum, meritorum laude ita apud omnes celebrem, ut nemini posset displicere. Tyrannicae tamen usurpationi regis Theodorici pro viribus restitit clerus, imo et senatus, et populus Romanus, quoad potuit: donec cedendum tempori duxit, hac saltem conditione praemissa, ut electiones in posterum haberentur a clero de more; electus vero sui regiminis jura non exerceret, nisi requisita confirmatione Theodorici, ejusve successorum. Gemebat sub jugo tyrannico Romana Ecclesia, quod Odoacer semel ausus fuerat imponere in pontificis electione; sed Symmachus papa in concilio Romano fortiter excussit, iniquissima lege abrogata. Hanc vero duram conditionem a Theodorici praepotentia profectam sustulit serius restituta libertas post Longobardorum excidium, ut suo loco dicemus.
90 Felix natione Samnius, ex patre Castorio, sedit annos quatuor, menses duos, dies 14 [Col. 0525] B, dies 18. . Fuit autem temporibus [Col. 0525] Justini, et justiniani imp et Athalarici regis, a Cons Olybrii ad Lampadium et Orestem. Theodorici regis, et Justini [Col. 0525] C, Justiniani. Augusti, a Consulatu Mamortini [Col. 0525] C, Maburti. B, Mavortii. usque ad consulatum Lampadii, et Orestis a die 4 Idus Juliarum usque in quarto Idus Octobris. Hic fecit basilicam sanctorum Cosmae et Damiani in urbe Roma, in loco qui apellatur via Sacra, juxta templum urbis Romae. Hujus temporibus consumpta est incendio basilica sancti martyris Saturnini, via Salaria, quam a solo refecit. Qui etiam ordinatus est cum quiete, et vixit usque ad tempora Athalarici regis. Hic fecit ordinationes duas in urbe Roma per menses Februarii et Martii, presbyteros quinquaginta quinque, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero triginta novem [Col. 0525] CB, 29. . Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli IV Idus Octobris; et cessavit episcopatus mens. 1, dies 15 [Col. 0525] CB dies tres. .
[Col. 0533A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 91, lin 1 a Sivigundo. lin 2, Justini B. Num 92, lin 14, A, XV Kalend B, XVII Kalend. lin 15 V, mens 2, d. 15, indict 11, mens 1, d. 15. Num 91, lin 2 et Justini A. lin 3, ordinatus est sub cont. Dioscorus in basilica Constantiniana, B vero in basil Juliae. Fuit itaque dissensio in clero et populo, et senatu dies 28, donec defunctus est Dioscorus II Id. Octobr. lin 6, zelo ductus ab eo acta synodo sub vinc anathem per cyrographum damnavit Dioscorum, et reconciliavit clerum qui ejus ordinationi consenserat, quem cyrographum in arch eccl retrusit, cui tamen in episcopatum n. subsc. Num 92, lin 1, diaconis atque subdiaconis et notar scutellas argenteas de adept h. lin 4, constitutum cum cyrographis sacerdotum, et jusjurandum ab eis exegit ante confessionem beati Petri apostoli, ut in [Col. 0533B] electione Vigilii diaconi post eum consentirent. Eodem tempore facta est iterum synodus; et quia hoc consenserant sacerdotes et omnes presbyteri reverentia sanctae sedis, et quia contra. lin 8, majestatis [Col. 0534A] de eo, quod diaconi ( M, in diaconi) Vigilii subscriptione suo cyrographo ante confessionem beati Petri apostoli fecerat. Itaque in praesentia omnium sacerdotum, et cleri et senatorum ipsum constitutum in incendio cons. lin 12, ab Africanis ep. de const et concilio sedis apost. lin 14, sub die 17 mens. Octob. lin ead, episcop mens 2, d. 15. Num 91, lin 1, Sigibudo. lin 3, sub intentione lin 5, pridie Id. Octob. lin 7, retrudit. Num 92, lin 1, scutellas. lin 3, sibi success ordinarent, quod constituit cum cyrographis, lin 7, sedis apostolicae. lin ead ad eum respic. lin 14, sub die 17 mens Octob cons. lin 15, episcop mens 2 d. 15. Num 91, lin 1, Bonifatius n. r. e. p. Sigibuldo lin 2, Justini. lin 4, Bonifacius v. i. 6 Juli. lin 6, cyrographi rec clero. lin 8, episcopatum. Num 92, lin 2, optulit. lin 4, quod constitutum cum [Col. 0534B] cirografis s. e. jusjurandum. lin 9, quod in diaconum v. s. s. cyrografie. a. c. b. A. Petri ipsum constitutum.
[Col. 0535A] Num. 91, linea 4.— Et fuit dissensio in clero et senatu. Senatus jura principis tuebatur: siquidem, ut ex Athalarici epistola constat, demandatum fuerat, ut sub regis examine successorum electio institueretur: clerus vero Romanus libertatem electionis tuebatur; unde totum hoc dissidium ortum est. Stabat pro Dioscoro clerus, illo scilicet, ut reor, quem Hormisdas legatum in Orientem miserat, imperante Justino, cujus et exstant legationis obitae relationes inter Hormisdae epistolas. Senatus vero pro Bonifacio videtur stetisse, quod genere Gothus esset, ut nomen Sigilbuldi, qui dicitur Bonifacii pater, indicat. Bonifacius electus, cum pro successore Vigilium, inconsulto principe, designasset, obstitit senatus. Exstat Silverii pontificis sententia anathematis, in Vigilium dicti hac de causa: «Quia contra jura canonica temporibus sanctae memoriae Bonifacii papae, ipso vivente designari conabaris, [Col. 0535B] nisi tibi amplissimi senatus obviasset justitia,» etc. Duo itaque obstabant designationi per Bonifacium praesumptae, jura canonica, et justitia, seu regia praesumptio, quae nullum citra regis examen pontificem designari patiebatur. Ad praecavendam equidem regum servitutem arbitrabatur clerus, consultius esse, ut pontifex successorem sibi designaret; et Silverius supponit, haud irritam a pontifice declaratam istiusmodi designationem; subjungit enim: «Tunc providentia pastorali ac pontificali auctoritate, tua exsecranda jam debuerant auspicia detruncari. Sed dum pravum vulnus in te neglectum est, insanabile accrevit apostema,» etc. Sed infra dicitur adactum fuisse, senatu jubente, Bonifacium (pag. 99, lin. 9): «ut reum se confiteretur majestatis, quod diaconum Vigilium sui subscriptione chirographi, et ante confessionem beati apostoli Petri successorem constituisset,» etc. Majestatis scilicet regiae; quippe edicto caverant Gothorum reges, ne absque proprio assensu ac examine pontifex alius [Col. 0535C] approbaretur. Exoptabat autem Silverius, edicto suo determinasse potius Bonifacium, ne successoris electio a quopiam, nec ullo casu fieri posset. Interim gravem in episcoporum omnium electionibus servitutem induxisse Gothos, hujus temporis scriptores annotant: in tantum, ut et examen sibi ipsis assererent, et electos pecunia taxarent. Quod ad Romanos pontifices attinet, haec scripsit Athalaricus in epistola Joanni II, data (apud Cassiod. lib. IX; n. 15): «Et quia omnia decet sub ratione moderari nec possunt dici justa, quae nimia sunt, cum de apostolici consecratione pontificis intentio fortasse pervenerit, et ad palatium nostrum producta fuerit altercatio populorum, suggerentes nobis intra tria millia solidorum, cum collectione chartarum censemus accipere,» etc. Scripserat antea: «Quod etiam ad universos patriarchas et metropolitanas ecclesias volumus pertinere,» etc. Proinde reliquorum etiam episcoporum ibidem taxat confirmationem. Exarchos, [Col. 0535D] Italia a Graecis recuperata, electionum factarum chartas exspectasse, docet Pelagius in epistola Valesiano, Justiniani imperatoris patricio, data. «Recolere enim debet celsitudo vestra quid per vos Deus fecerit tempore illo per Istriam et Venetias, tyranno Totila possidente, Francis etiam cuncta vastantibus: non tamen Mediolanensem episcopum fieri permisistis, nisi ad clementissimum principem exinde retulissetis, et quod fieri debuisset ejus iterum scriptis recognovissetis, et inter ubique ferventes hostes, Ravennam tamen, et is qui ordinabatur, et is qui ordinatus erat, providentia culminis vestri deducti sunt,» etc. A barbaris itaque Gothis et Arianis servitutis hujus in sacris electionibus arcessenda origo est, imo et a Paulianistis, qui primi ad Valerianum imperatorem istiusmodi concertationes deferre ausi sunt; cum tamen jurgia haec vel a sede [Col. 0536A] apostolica, vel a primate cum suis episcopis, in synodo congregatis, juxta canonicas sanctiones finiri deberent. Linea 8.— Cui tamen in episcopatu nullus subscripsit, etc. Controversia hic fuit magna animorum contentione, ab Acacianis primum, hoc ipso subinde tempore in Oriente et Occidente exagitata, an scilicet mortui subjici anathemati possent. Insederat nonnullos e Romano clero opinio, mortuos anathemati subdendos non esse. Ex his fuit Rusticus, Dioscorus, aliique inter Occidentales, testantes in dictis scriptis, quanto astu utriusque partis assertores disputarint. Acacianorum quidem inter alia argumenta, quibus anathemati Acacii jam denati subscribere renuebant, praecipuum erat, quod vivens ipse Acacius, a praesule tantummodo apostolicae sedi damnatus fuisset, mortuus autem antequam episcopi alii anathema in ipsum dixissent. Id omne tamen confutarat pridem laudatus sup. Gelasius, asserens, propterea Orientem Acacii damnationi subscribere [Col. 0536B] detrectasse, quod potior pars ejusdem schismati adhaereret, ejusdemque potentia itinera circumquaque custodiis dispositis praepedirent, ne Apostolica rescripta publice proponerentur. Itaque cum Bonifacius sen entiam anathematis dixerit in Dioscorum mortuum, magna cleri pars, Dioscoro favens, subscribere Bonifacio recusavit. De hac controversia plurima congerit Facundus Hermianensis episcopus in duodecim lib. pro trium capitulorum defensione editis; et in catalogo duodecim auctorum, qui subjici solet Isidori libello de Viris illustribus, legitur: «Ferrandus ad Pelagium et Anatolium Romanos diaconos consulentes eum, utrum licet quemquam damnare post mortem, edidit rescriptum, ubi inter alia sic locutus est: Quid prodest dormientibus Ecclesiam perturbare? si quis adhuc in corpore mortis hujus accusatus et damnatus antequam mereretur absolvi, de Ecclesia raptus est, absolvi non potest ulterius humano judicio. Si quis accusatus ante diem [Col. 0536C] sacri examinis repentina vocatione praeventus est, intra sinum matris Ecclesiae constitutus divino intelligendus est judicio reservari. De hoc nullus homo potest manifestam proferre sententiam, cui si Deus indulgentiam dedit, nihil nocet nostra severitas; sed si supplicium praeparavit, nihil prodest nostra benignitas,» etc. Ex istiusmodi diaconorum Romanorum consultatione, et Ferrandi responsione liquet, controversiam hanc, Bonifacio sedente, contentiose agitatam fuisse. Eadem de re Facundus lib. IV, c. 3, ubi fuse rei hujus historiam omnem pertractat, tom. II apud Sirmondum, pag. 524.
[Col. 0536C] Num. 91, linea 1.— Bonifacius. Post interregnum triduanum in basilica Julii anno Domini 530, qui est quartus Justiniani, et secundus Athalarici regis Italiae Bonifacius Secundus genere Gothus [Col. 0536D] creatus est pontifex 15 die Octobris. De hoc scribit Ado in Martyrologio, quod ecclesiam Sancti Michaelis Archangeli nomine constructam in summitate circi dicaverit. Num. 92, linea 2.— Hic congregavit synodum. Cum Gothorum reges impie sibi usurpassent Rom. pontificis electionem, ad hujusmodi praesumptam, et vi usurpatam licentiam ex Gothorum manibus extorquendam, Bonifacius Ecclesiae consultum esse judicavit, ut nullo relicto sedis vacantis loco, successorem sibi eligeret. Quod licet speciem quamdam justitiae prae se ferret, postea tamen ab omnibus est reprobatum. Linea 5.— Eodem tempore facta iterum synodo. Secundam synodum Romanam intelligit, qua acta prioris concilii rescidit, et irritavit. Linea 13.— Carthaginensis episcopus. Praeerat [Col. 0537A] his temporibus Carthaginensi Ecclesiae Reparatus episcopus.
[Col. 0537A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Bonifacium II sedisse annos duos et dies viginti sex cum Anastasio omnes catalogi tradunt. Illum ordinatum vidimus die Dominica XIX Septembris 530. Mors itaque referenda est ad diem XXV Octobris. Catalogus Vaticanus 600 annorum praefixus decreto Anselmi Lucensis, et a Schelestratio editus in appendice ad tom. I Antiquit. Ecclesiae, pag. 647, indicat obiisse die VI Kal. Novembris, seu 27 Octobris. Bidui differentia facile intelligitur ab amanuensibus [Col. 0538A] admissa. Datae ab illo litterae ad Caesarium Arelatensem VIII Kal. Februarii P. C. Lampadii et Orestis declarant successisse Felici in eorumdem consulatu circa finem Septembris, cum a die 25 Septembris, qua vita defungebatur Felix, triduo tantum vacaverit sedes. Subscripta vero synodus Romana post consulatum Lampadii et Orestis VII id. Decembris superstitem declarat anno 531. Denique antiqua inscriptio exstans in titulo S. Petri ad Vincula ostendit anno 532 qui dicebatur: Iterum post consulatum Lampadii et Orestis, successisse decedenti Bonifacio Joannem cognomento Mercurium, uti card. Norisius laudato loco (lib. II, Hist. Pelag., cap. 23) observat, eamdem describens, quam dabimus correctiorem ex prototypo. [Col. 0537B] Successioni Joannis papae fit locus eodem anno 532 iterum post consulatum Lampadii et Orestis ad finem vergente; nam si Bonifacius obiit VI Kal. Novembris, ut catalogi testimonio asseritur; cum sedes inde vacaverit mensem unum et dies quindecim, ut affirmat Lucensis catalogus editus in Prolegom. tomi II, pag. 19, nempe usque ad XI Decembris, supersunt dies viginti ex eodem anno quibus inscriptio ita a Severo presbytero salvo papa N. Joanne post ejus electionem potuit dedicari. Jure autem subdit Norisius corrigendum esse scholiastem ineptum Ciaconii, qui annum 531 putat hic designari ex nota IT PC iterum post consulatum. «Certe, ait Norisius, rideo scholiastem Ciaconii, qui in margine argutulus notat veteris usos ea nota IT. Nempe iterum, hoc est, inquit, anno 531. Inepte: cum hic annus sit post consulatum; sequens vero iterum post consulatum Lampidii.» [Col. 0537C] Num. 92, linea 11.— Eodem tempore venit relatio ab Afris episcopis, etc. Haec periocha differenda erat amanuensi ad pontificatum Joannis Secundi successoris, cum Bonifacius II obierit anno 532, succedente ipsi Joanne II, ordinato die XXIII Januarii 533. Concilium autem Africanorum praesulum Carthagine celebratum (post ejusdem urbis recuperationem devicto Gelimere per Belisarium anno 534) sub Reparato episcopo Carthaginensi nonnisi eodem anno 534 vel 535 haberi potuit. Ab illo autem concilio ad Joannem papam directae synodicae et consultationes de recipiendis ad Ecclesiam Arianorum presbyteris qui Arianam haeresim abjurarent dum a legatis Romam perferuntur, Joannes II moritur. Quare Agapetus papa Joannis successor ordinatus die 2 Junii 535, legatos excipit, et respondet synodicae episcoporum concilii Africani. Hac de chronologia consulendus Ruinartius in Hist. persecut. Vandalicae parte II, cap. 12, n. 9. [Col. 0537D] Vide etiam notas Pagii ad Joannem II, n. 11, quibus consentit etiam archiepiscopus Sommier Hist. dogm. lib. VI, cap. 26 circa finem. Inserenda erat potius approbatio concilii Arausicani II per Bonifacium II papam rite peracta: et quidem memoranda; cum adnotante cardinali Norisio finem imposuerit diuturno certamini Semipelagianorum quod annis plusquam centenis Gallias in [Col. 0538B] partes distraxerat. Ejusdem synodi chronologiam a pluribus male vexatam restituit feliciter certis documentis doctissimus cardinalis, Hist. Pelag. lib. II, cap. 22 et ordinavit historiam, ostendens quae Felix papa IV quaeve Bonifacius II Felicis successor in ea causa decreverint. Sanctus enim Caesarius Arelatensis antistes «animadvertens Semipelaginorum factionem in Galliis potentiorem esse, quam ut suis, aut collegarum viribus superari posset, Felicis IV auxilium imploravit, quo hostes de superiori loco percuteret, iisque dejectis Augustiana aeque, ac catholica doctrina in nobilissima provincia sarta, tectaque servaretur. Felix roganti suppetias tulit, neque illi diu consultandum fuit, undenam in Gallias auxilia submitterentur. Etenim decessorum vestigiis inhaerens ex ecclesiasticis scriniis aureas S. Augustini sententias de divina gratia, et libero arbitrio selectas ad Caesarium magno cum Augustiniani nominis incremento transmisit.» Haec autem capitula [Col. 0538C] ex Augustini sententiis selecta, et ab apostolica sede transmissa ubi Caesarius proposuit ab omnibus observanda, et a concilii Patribus subscribenda docet, canones ex iisdem contextos: quibus Caesarius subscribit cum caeteris V Nonas Julii Decio Juniore V, C. consule, id est, ann. 529. Atque ita, ut Sirmondus scribit tomo I concil. Gall. ad hanc synodum, «gravi ac diuturnae contentioni, quae sanctissimos et doctissimos utrimque viros in Gallia centum et amplius annis exercuit, finem postea tandem attulit synodus Arausicana II, quae totam de gratia et libero arbitrio controversiam ex S. Augustini sententia composuit.» Sequitur Norisius: «Caesarius, etc., omnium a se gestorum illa in causa Felicem IV, certiorem fieri curavit. . . «Verum Felix pontifex decessit IV Idus Octobris, cui suffectus fuit ipse Caesarii amicus Bonifacius, qui acceptis ab Armenia litteris VIII Kal. Febr. respondit. Do initium epistolae Bonifacii ad Caesarium: «Per filium nostrum Armenium presbyterum et abbatem litteras tuae fraternitatis accepimus, [Col. 0538D] quas ad nos, ut apparet inscius sacerdotii mihi commissi (ita enim ex vetustissimo codice Vaticano legit Holstenius in notis ad Synodum Bonifacii II) sub ea, qua in Deo tenemur charitate direxeras, quibus credideras postulandum, ut id quod a beatae recordationis decessore nostro papa Felice pro catholicae fidei poposceras firmitate, mea explicaretur instantia. Sed quid id voluntas superna disposuit, [Col. 0539A] ut quod per nos ab illo speraveras a nobis potius impetrares, etc. Indicas enim, quod aliqui episcopi Galliarum, cui caetera jam bona ex Dei acquiverint gratia provenire, fidem tantum qua in Christum credimus naturae esse velint, non gratiae, et hominibus ex Adam, quod dici nefas est, in libero arbitrio remansisse, non etiam nunc in singulis misericordiae divinae largitate conferri, postulans, ut pro ambiguitate tollenda, confessionem vestram, qua vos e diverso fidem rectam in Christo, totiusque bonae voluntatis initium juxta catholicam veritatem per praevenientem Dei gratiam singulorum definitis sensibus inspirari, auctoritate sedis apostolicae firmaremus . . . atque adeo de hac re multi Patres, et prae caeteris beatae recordationis Augustinus episcopus, sed et majores nostri apostolicae sedis antistites, ita ratione perhibentur disseruisse latissima, ut nulli ulterius deberet esse ambiguum, fidem quoque nobis ipsam venire de gratia . . . quod etiam fraternitatem tuam habita collatione [Col. 0539B] cum quibusdam sacerdotibus Galliarum juxta fidem gaudemus sensisse catholicam, in his scilicet, in quibus uno, sicut indicasti, consensu definierunt, fidem, qua in Christo credimus, gratia divinitatis praeveniente conferri; adjicientes etiam, nihil prorsus secundum Deum boni, quod sine Dei quis gratia aut velle, aut incipere, aut operari, aut perficere possit, dicente ipso Salvatore (Joan. XV) : Sine me nihil potestis facere, etc. Quapropter affectu congruo salutantes, suprascriptam confessionem vestram consentaneam catholicis Patrum regulis approbamus, etc., et subscribitur epistola data VIII. Kal. Februarias Lampadio, et Oreste VV. CC. cons.» Ibique habetur mentio synodi a Caesario celebratae. Quis vero existimet Caesarium post annum scripsisse ad sedem apostolicam se synodum apud Arausicam coegisse? Quare anno eodem 529 celebrati a se concilii Felicem papam certiorem reddidisse dicendus est. Dum vero Armenius litteras Romam delaturus [Col. 0539C] esset, mortuo Felice eodem anno 529 successit Bonifacius, qui anno sequenti die Januarii respondit Caesario. Certe subscriptiones epistolarum Felicis, quae ponuntur datae consulibus Lampadio et Oreste, ex hac Bonifacii subscriptione corrigendae sunt, praesertim cum alteram datam ad Sabinam XII Kal. Novembris ipse etiam Baronius eadem spongia emendandam dicat. Sed neque finis pontificatus Bonifacii recte statuitur a Baronio, ac caeteris communiter cum Anastasio die 17 Octobris post consulatum Lampadii. Nam apertae falsitatis convincuntur ex Actis synodi Romanae a Bonifacio eodem celebratae, et a Luca Holstenio editae, ubi sessio prima ita incipit. «Post consulatum Lampadii et Orestis VV. CC. sub die VIII Iduum Decembrium in consistorio B. Andreae apostoli praesidente venerabili viro papa Bonifacio,» etc. Ex quibus vixisse Bonifacium usque ad Decembrem anni 531 evidenter demonstratur, etc. [Col. 0539D] «Hinc factum est, ut horum duorum pontificum (Felicis IV, et Bonifaci II) sanctionibus Cassiani, Fausti, ac reliquorum ejusdem doctrinae hominum errores tanquam haereses postea ab orthodoxis omnibus rejecti fuerint, neque amplius inter adiaphora numerari potuerint. Ita longissimo certamini, quod centum annos et quod excurrit Gallias praesertim in partes distraxerat, Augustino causa adjudicata ab utroque pontifice finis tandem impositus fuit.»![[Figure]](../assets/FIGURES/1280538A.bmp)
[Figure]
[Col. 0539D] Num. 91, linea 2.— Hic cum Dioscoro ordinatur sub contentione. Dioscorus diviso bifariam clero in demortui Felicis locum subrogatur, non sine simoniae nota, ut Athalaricus rex ad Joannem Secundum Romanum pontificem aperte tradit, ac potiores in pontificatu Romano partes habere videbatur quam Bonifacius, factaque magna seditione cleri mors Dioscori certamen diremit. [Col. 0540A] Num. 92, linea 4. Ut sibi successorem ordinarent. Gothorum reges Italiae dominantes, impie sibi vindicarant Romani pontificis electionem; ut autem ejusmodi praesumptam et vi usurpatam licentiam ex Gothorum manibus Romana Ecclesia extorqueret, hoc praetextu usus est Bonifacius, novam hanc, et a praedecessoribus hactenus intentatam viam aggredi, nempe ut successorem deligens pontifex nullum relinqueret vacantis sedis locum. Quod quidem licet speciem justitiae aliquam praeseferret, postea tamen ab omnibus est improbatatum, ac rescissum.
[Col. 0540A] Num 92 linea I. Hic presbyteris, et diaconibus, et subdiaconibus, atque notariis scutellas de adeptis haereditatibus obtulit, et alimoniis multis in periculo famis clero subvenit. Menstruae sportulae seu annonae erogabantur presbyteris, diaconis, et minoribus clericis. Cyprian, (epist. 34) : «Caeterum presbyterii honorem designasse nos illis jam sciatis, ut et sportulis [Col. 0540B] iisdem cum presbyteris honorentur, et divisiones mensura [ lege mensurnae] aequatis quantitatibus partiantur. Hinc clerici qui menstruas sportulas accipiebant de penu Ecclesiae, fratres sportulantes dicti.» Idem (epist. 66) : «In honore sportulantium fratrum tanquam decimas ex fructibus accipientes, ab altari et sacrificiis non recedant.» Vel fratres mensurantes. Idem (epist. 28) : «Interea se a divisione mensurantium contineant, non quasi a ministerio ecclesiastico privati esse videantur, sed ut integris omnibus ad nostram praesentiam differantur.» Et hujusmodi annonae seu sportulae clericis distribuebantur, per scutulas, vel scutellas, id est, per tesseras seu signa quae dicebantur scutulae vel scutellae, quod essent in formam scutelli seu scutuli. Scutella est diminutivum scutulae, quod est signum in formam scuti seu scutuli. Cassian. coll. I. cap. 5: «In parvissima quadam scutula, quae depicta in se continet praemia, jacula vel sagittas intorquere contendunt.» Et hoc [Col. 0540C] est quod dicitur hic Bonifacius presbyteris et clericis scutellas obtulisse de rebus Ecclesiae, id est, particulas rerum quae obveniant Ecclesiae ex testamento vel donatione fidelium: quia erogatio hujusmodi fiebat per scutellas, id est, per signa seu tesseras. Unde distributiones annonae vel annonae ipsae dictae sunt scutellae. Signum pro signato, sicut in libris Juris tesserae frumentariae accipiuntur pro annonis frumentariis quae praestitabantur per tesseram, L. Mortuo. § 1, L. Titia. de legat. 2. Alias scutella pro vasculo in quo pulmentum deponitur. Joann. diacon. lib. II, cap. 23: «Cui dedisti duodecim nomismata et argenteam scutellam, quam tibi miserat cum infusis leguminibus beata Sylvia mater tua.» Linea 3.— Hic congregavit synodum in basilica beati Petri apostoli, et fecit constitutum, ut sibi successorem ordinaret. Bonifacius II, in synodo Romana constitutum fecit, ut sibi liceret successorem designare, et Vigilium diaconum successorem elegit, [Col. 0540D] exacto chirographo et jurejurando cleri Romani: sed Bonifacius facti poenitens, in secunda synodo, quod gestum erat, rescidit, quia contra canones hoc factum fuerat. Romanus pontifex non potest designare successorem, can. Si quis papa, can. pen. 29 dist., can. Episcopo. et seq. 8, qu. 1.
[Col. 0540D] Num. 92, linea 3.— Congregavit synodum in basilica beati Petri, etc. Duas sub Bonifacio Romanas synodos ex Anastasio explicat Baronius, in quarum priori, in Sancti Petri basilica congregata, Bonifacius «fecit constitutum, ut sibi successorem ordinaret; quo constituto cum chirographis sacerdotum et jurejurando ante confessionem beati Petri apostoli diaconum Vigilium constituit,» id est successorem. Baronius scribit, quod cum Gothorum reges impie sibi usurpassent Romani pontificis electionem ad hujusmodi usurpatam licentiam ex Gothorum [Col. 0541A] manibus extorquendam, Bonifacium Ecclesiae consultum esse judicasse, ut nullo relicto sedi vacanti loco, successorem sibi eligeret. Quod licet speciem quamdam justitiae praeseferret, postea tamen ab omnibus est reprobatum atque rescissum. Nam, ut subdit idem Anastasius, «eodem tempore,» seu, non multo post, «facta iterum synodo, hoc censuerint (cassaverunt) sacerdotes omnes propter reverentiam sanctae sedis, et quia contra canones hoc fuerat factum, et quia culpa eum (Bonifacium) respiciebat, ut successorem sibi constitueret, ipse Bonifacius papa reum se confessus est majestatis, quod diaconum Vigilium sui subscriptione chirographi ante confessionem beati Petri successorem constituisset, ac ipsum constitutum in praesentia omnium sacerdotum, et cleri et senatus incendio consumpsit.» Idem Baronius ait Bonifacium reum majestatis ex ea parte Gothis videri potuisse, quod contra regis voluntatem, ad quem Romani pontificis electionem spectare Theodoricus statuerat, successorem [Col. 0541B] sibi instituisset. Sed quod addit, illud constitutum in priori synodo Romana fuisse a Bonifacio ambitione et consilio Vigilii, constare ex decreto anathematis Silverii papae in Vigilium, subsistere non potest; cum ex infra dicendis in Silverio, decretum illud sit supposititium. Post Baronii mortem Lucas Holstenius bibliothecae Vaticanae praefectus in Collectione Romana publicavit ex Barberina bibliotheca tertiam synodum a Bonifacio II Romae coactam, quae duabus sessionibus constat. Habita est post consulatum Lampadii et Orestis VV. CC. sub die VII Iduum Decembrium, ideoque anno quingentesimo trigesimo primo, in causa Stephani Larissensis episcopi, metropolitani Thessaliae, qui canonice electus et ordinatus, mox Probiani, unius e suffraganeis suis, aliorumque improborum factione, ab Epiphanio Constantinopolitano patriarcha irregulariter exauctoratus apostolicam sedem appellarat. Misit Stephanus querimoniarum [Col. 0541C] et appellationis libellos per Theodosium Echiniensem in Thessalia episcopum, nectum epistolas Damasi, Siricii, Innocentii primi, Coelestini, Sixti, et Leonis pontificum Romanorum, quibus probavit Romanum pontificem Illyrici Ecclesias jure patriarcho semper rexisse, praeter jus primatus, quo Ecclesiae praeest universae. Duplicem illam potestatem optime distinxit idem Theodosius Echiniensis episcopus sessione II dicens: «Nam constat, venerandos sedis vestrae pontifices, quamvis in toto mundo sedes apostolica Ecclesiarum sibi jure vindicet principatum, et solam ecclesiasticis causis undique appellare necesse sit, specialiter tamen gubernationi suae Illyrici Ecclesias vendicasse.» Linea 13.— Sepultus est, etc. Consulatu Lampadii, etc. Celebrata, sub finem pontificatus Felicis IV Valentina synodo, Caesarius Armenium abbatem circa mensem Augustum anni quingentesimi trigesimi Romam misit, ut a Felice IV confirmationem obtineret [Col. 0541D] eorum quae in Arausicana et Valentina synodis definita fuissent. Certe hanc ultimam a Bonifacio fuisse confirmatam diserte scribit auctor Vitae sancti Caesarii, qui post laudata verba subdit: «Beatae memoriae Bonifacius Romanae Ecclesiae papa, eadem colluctatione comperta, calcata intentione jurgantium prosecutionem sancti Caesarii apostolica auctoritate firmavit.» Mortuus enim erat Felix IV et Bonifacius II ordinatus, cum Armenius Romam pervenit. Bonifacius in epistola ad Caesarium, quae exstat tom. IV concil. pag. 1687, ait: «Per filium nostrum Armenium presbyterum et abbatem litteras tuae fraternitatis accepimus, quas ad nos, ut apparet, inscius adhuc sacerdotii mihi commissi, sub ea, qua in Deo tenemur charitate direxeras, quibus credideras postulandum, ut id quod a beatae recordationis decessore nostro papa Felice pro catholicae fidei poposceras firmitate, mea explicaretur instantia. Sed quia id voluntas superna disposuit, ut quod per nos ab [Col. 0542A] illo speraveras, a nobis potius impetrares; petitioni tuae, quam laudabili fidei sollicitudine concepisti, catholicum non distulimus dare responsum.» Et infra: «Quapropter affectu congruo salutantes superscriptam confessionem vestram consentaneam Patrum regulis approbamus.» Quibus verbis synodus Arausicana II confirmatur. Unde in codicibus Mss. Fossatensi et Laudunensi, synodo Arausicanae II praeponitur epistola laudata Bonifacii II ad Caesarium, cum hac adnotatione: «In hoc codice continetur synodus Arausicana, quam per auctoritatem S. papa Bonifacius confirmavit.» Quod porro legitur in fine epistolae, eam datam «VIII, Kalend. Februarias Lampadio et Oreste VV. CC. coss.» anno scilicet 530 additum fuit epistolae, quia Felix IV mortuus tantum est die XVIII Septembris ejusdem anni, eique Bonifacius post triduum substitutus. De quibus lege Baronii criticam anno 529 et seq. Anastasius scribit Bonifacium I sedisse annos duos et dies viginti sex, sepultum autem esse in basilica [Col. 0542B] beati Petri apostoli, sub die XVI Kalend. Novemb. consulatu Lampadii; sed legendum, iterum post consulatum Lampadii, qua formula notatur annus 532, ut demonstratur in eadem Baronii critica, ad annum 531. Quare cum Bonifacius pontificatum inierit die vigesima prima Septembris anni quingentesimi trigesimi, mortuus est die decima sexta mensis Octobris anni quingentesimi trigesimi secundi, et die decima septima ejusdem mensis sepultus.
[Col. 0542B] Num. 92, linea 11.— Venit relatio ab Afris episcopis de constitutione, etc. Opportune meminisse constat episcopos Africanos de consulenda in gravioribus negotiis sede apostolica, ut in pontificatu Joannis II proxime sequenti videbimus. Interim ex D. archiep. Sommier observandum est, sub hoc Bonifacio non destitisse alios quoque metropolitanos, et episcopos jura sedis Romanae tum ratione primatus [Col. 0542C] sui supra universas Ecclesias, tum sui patriarchatus Occidentalis inclusas in hoc tractu provincias ab usurpatorum attentatis, et ausibus vindicare. Documentum profert illustre de Illyrici provinciis in hoc numero recensendis lib. VI, cap. 23, Hist. dogm. ubi sermo est de gestis sub Bonifacio secundo, quod ita exponit: «In concilio Romae habito super appellatione ad sanctam sedem interposita per Stephanum Larissensem metropolitam Thessaliae, quem Constantinopolitanus patriarcha deposuerat, lecta est ejusdem metropolitani petitio hujusmodi concepta verbis: «Quoniam nullus ecclesiasticus ordo illam vestram, quae a Salvatore omnium et primo pastore vobis est collata, potest praecellere potestatem, exiguum est vel humile, in quo providentia vestra respicit. Quoniam vos apud Deum omnes praecellitis, tanto vos necesse est cogitare, quia haec est probatio Deum amantium, et post Deum pater et doctor [Col. 0542D] S. Ecclesiae Petrus et vestrae et totius mundi testatur, etc. Probo beatae memoriae quiescente, qui factus fuerat Larissae Ecclesiae episcopus. . . . convenit S. provinciae synodus, et totius civitatis possessores, omneque corpus Ecclesiae: et communi omnium testimonio, nihil consuetudini detrahente sum ordinatus episcopus . . . . sed nescio unde incitati Antonius presbyter, Probianus Demetriadae civitatis episcopus, etc. Ad regiam urbem subito profecti sunt; et quamdam componentes accusationem huic ejusdem civitatis archiepiscopo Epiphanio querelas deposuerunt, dicentes meam ordinationem sanctis canonibus minime convenire. Commonitorium faciens ad Thessaliam direxit provinciam, praecipiens me a sacro recedere ministerio, utpote non secundum canones ordinatum. Ego vero ad principatum sanctarum Ecclesiarum traditum vobis respiciens, dixi ut si oporteret me ad aliquem accusantem respondere, aut de mea ordinatione aliquid judicare non sub eoqui [Col. 0543A] judicare, dignatur, causam me dicere necesse est, sed alibi apud quem sacrorum canonum lex custoditur, et usque hactenus consuetudo servatur; memoriam faciens vestri sancti capitis et apostolicae sedis, dicens vos esse dominos hujus examinationis. «Nec haec ad quietem meam sufficere potuerunt: Sed invitus ad regiam urbem sum deductus . . . Nullum nocens nisi cum eligentibus me consensi; et quia fiducialiter dixi, quod si oporteret examinationem aliquam fieri, ab eo fieri deberet, qui est hujus examinationis dominus constitutus. Deteriora ab his qui minantur me sustinere confiteor: damnationem, exsilium, et quantae sunt criminum vicissitudines immerenter exspecto . . . Ideo supplico vobis auxilium mihi ferentes vestri, et vestrorum decessorum illius beatae sedis recordantes. quia nullum unquam ab aliquo injuste nocer passi sunt. Hoc opus vestrum est, beatissime, diu et noctu, SS. Patrum, et venerabilis atque apostolicae vestrae sedis leges, aique [Col. 0543B] constituta in omnibus quidem Ecclesiis, praecipue autem in vestra Illyricana provincia custodire. «Ex his quidem qui me elegerunt, et saepius scriptis suis suam electionem firmaverunt, ut dignus sacerdotio judicarer, videntes mei studii esse antiquam consuetudinem in sanctis nostris Ecclesiis revocare, separantes me apud beatissimum praesulem sanctae regiae urbis Ecclesiae accusaverunt. Ille autem accusationem suscipiens nihil ante discutiens de his quae oportet requiri de episcopo accusato, continuo me ab omni ecclesiastico ministerio separavit . . . cum venisset in Thessalonicam vir religiosissimus, qui praeceptum deserebat, continuo ei dixi: Apostolicam sedem, id est vestram beatitudinem, causas nostrae provinciae et audire convenit, et finire. Sed regiae urbis sanctissimus archiepiscopus non quiescens, etiam me contra canones exhiberi praecepit, et cum venissem, conventum faciens, episcoporum qui ibi commorabantur, hoc denuo allegare non distuli, sancti et beati capitis vestri sedem apostolicam implorans, [Col. 0543C] et consuetudinem, quae usque hactenus in nostra tenuit provincia, non debere convelli; et supplicabam ne auctoritas sedis apostolicae, quae ut a Domino nostro Jesu Christo et a sacris canonibus data est, ita et antiquam consuetudinem servata est, in aliquo violaretur. «Sed nec a sua voluit intentione recedere . . . sentientes autem, ut arbitror, meae vitae insidiatores, quia ordinem sanctarum Ecclesiarum vindicatis, omni conatu usi sunt, ut antequam aliqua ordinatio vestra proveniat, suam perficiant voluntatem. Supplicabam ut non ante sententia diceretur, quam quae acta sunt ad vos beatissimos referantur, ut inde vestrae causae discussio servaretur. Quod dictum magis eos adversum me amplius incitavit, putantes de sacrarum ecclesiarum regiae urbis jure aliquid minui, quod ego apostolicam vestram sedem visus sum [Col. 0544A] nominasse. Ego enim dixi, quia auctoritas sedis apostolicae, quae a Deo, et Salvatore nostro summo apostolorum data est, omnibus sanctarum Ecclesiarum privilegiis antecellit, in cujus confessione omnes mundi requiescunt Ecclesiae. Sententia igitur lecta justam denuo vestram audientiam imploravi, apud quem nulla cujuslibet disceptatio vestram potest disturbare justitiam . . . Cum relecta fuisset sententia, mox in custodiam Dei amatoribus sacrae Ecclesiae defensoribus datus sum, ut non possim ad vestigia vestrae beatitudinis convolare. «Ut exemplo isto nemo audeat de sanctarum nostrarum Ecclesiarum jure quidquam dicere, nec memoriam facere antiquitatis, vel eorum, quae usque hactenus tenuerunt: quia studii eorum est, ut subordinationem, et jus sanctae regiae civitatis Ecclesiae nos miseros efficiant. Pro quibus omnibus lugentes die ac noctu omnium Salvatori Jesu Christo Deo nostro lacrymas fundimus, et miseram nostram praetendimus [Col. 0544B] canitiem, supplicantes ne nos in manibus eorum tradi patiamini. Pro his enim, et vestram appellamus beatitudinem, et apostolicam sedem, sperantes ut ista congrua emendatione corrigentes, remedium dare dignemini; quatenus Dei amator vir, qui sedis apostolicae jus custodire contendens, tanta visus est pericula sustinere, apostolica auctoritate suo restituatur officio: prospicientes in futurum, ut consuetudo sanctarum Ecclesiarum nostrae provinciae nullatenus convellatur . . . quia non usque ad Stephanum Dei amatorem eorum conquiescit intentio. Sed ex aliis plurimis ista facient: et ante quiescent, quam ut ad effectum desideria sua perducant.» Unus ex episcopis ablegatus a provincialibus viva voce haec protulit. «Ex relatione libellorum vestra cognoscit beatitudo quae acta sunt contra sanctorum canones, et ordinationem decessorum vestrorum. Nam constat venerandos sedis vestrae pontifices quamvis in toto mundo sedes apostolica Ecclesiarum sibi jure vindicet principatum, et solam ecclesiasticis [Col. 0544C] causis undique appellare necesse sit: specialiter tamen gubernationi suae Illyrici Ecclesias vindicasse.» Evidenter igitur patet, utraque jura et patriarchatus Occidentalis et summi pontificatus fuisse recognita in una eademque persona Romani pontificis per supplicationes hic recitatas, et per declarationem Graeci episcopi: qui ad hanc rem congessit testimonia superiorum pontificum Romanorum, necnon legum imperialium, aperte declarantia censeri inter caeteras provincias Occidentalis patriarchatus etiam Illyricum: quae documenta produximus supra in SS. pontificibus Damaso, Siricio, Innocentio, Bonifacio I, Coelestino I, Sixto III et Leone Magno. Licet non exstet judicatum Bonifacii II super hujusmodi causa, attamen dubitandum non est quin pronunciarint justa petita episcopi Larisseni Thessaliae metropolitae.
91 Bonifacius, natione Romanus, ex patre Sigilbuldo [Col. 0533] C., Sigebuldo. B, Sigisvultho. , sedit annos duos, viginti sex [Col. 0533] B, ann 1, d. 2, a Coss Lampadio et Oreste, usque ad ann 531, vacuum consulatu. . Fuit autem temporibus Athalarici regis haeretici, et Justiniani Augusti. Hic cum Dioscoro ordinatur sub contentione. Qui Dioscorus ordinatur in basilica Constantiniana, Bonifacius vero in basilica Julii. Et fuit dissensio in clero, et senatu dies 28 [Col. 0533] C, 29., . Eodem tempore defunctus est Dioscorus II [Col. 0533] C, pridie. Idus Octobris [Col. 0533] Vide Baron ann Domini 530. . Ipsis diebus Bonifacius zelo et dolo ductus cum grandi amaritudine sub vinculo anathematis chirographi reconciliavit clerum. Quem chirographum archivo Ecclesiae retrusit [Col. 0533] C, reclusit. , quasi damnans Dioscorum. Et congregavit clerum. Cui tamen in episcopatu nullus subscripsit, dum plurima multitudo fuisset cum Dioscoro.
92 Hic presbyteris, et diaconibus, et subdiaconibus, atque notariis scutellam [Col. 0533] C Scutellas. de adeptis haereditatibus obtulit, et alimoniis multis in periculo famis clero subvenit. Hic congregavit synodum in basilica beati Petri apostoli, et fecit constitutum, ut sibi successorem ordinarent [Col. 0533] Vide Baron ad ann 531. . Quo constituto cum chirographis sacerdotum, et jusjurando ante confessionem beati apostoli Petri in diaconum Vigilium constituit [Col. 0533] Constituit, s. successorem. . Eodem tempore facta iterum synodo, hoc censuerunt [Col. 0533] Cassaverunt B. sacerdotes omnes propter reverentiam sedis sanctae. Et quia contra canones fuerat hoc factum, et quia culpa eum respiciebat, ut successorem sibi constitueret, ipse Bonifacius papa reum se confessus est majestatis, quod diaconum Vigilium sui subscriptione chirographi, et ante confessionem beati apostoli Petri successorem constituisset, ac ipsum constitutum in praesentia omnium sacerdotum, et cleri, et senatus, incendio consumpsit. Eodem tempore venit relatio ab Afris episcopis de constitutione, ut cum consilio sedis apostolicae omnia Carthaginensis episcopus faceret. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli sub die 16 [Col. 0533] C 17. Kalen. Novembr., consulatu Lampadii, et cessavit episcopatus dies 6 [Col. 0533] C mens 2, dies 15. .
[Col. 0545A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 93, lin 1, qui et martyrius. lin 7, B, scyphos argenteos. lin 11, A, IV Kal. Jul., B, VI Kal Jun. lin 12, AB, dies 6. Num 93, lin 1, martyrius qui et Joannes, n. R. lin 4, scripto cyr propr. lin 5 Hypatium. lin 6, Apostolo haec dona scyph a. c. gemmis pr. hyacynthinis, pens lib 4; scyphos argenteos 2 pens sing lib 6; calices [Col. 0546A] argenteos 2 pens sing lib. 3; pallia ol. lin 9, ordin unam per mens. Dec. lin 10, loca 11. lin 11 VI Kal Junii. lin 12, dies 6. Num 93, lin 8 palliola vero a. t. lin 11, VI Kal Jun. lin 12, dies 6. Num 93., lin 11, consulatu.
[Col. 0545A] Linea 3.— Eodem tempore vir religiosus Augustus misit fidem suam chirographo scripto proprio ad sedem apostolicam per episcopos, etc. Justinianus imp misit professionem fidei ad Joannem secundum Rom pontificem ex antiqua consuetudine. Symmachus [Col. 0545B] pontifex in Apologetic advers Anastas: «Omnes catholici principes, sive cum imperii gubernacula susceperunt, sive cum apostolicae sedi novos agnoverunt praesules institutos, ad eam sua protinus scripta miserunt, ut se docerent ejus esse consortes. Itaque qui hoc non fecerunt, ab eadem se ipsos profitentur alienos: quod chartis quoque suis apud te etiam possumus astruere, nisi te aemulum et reum, et inimicum vitaremus et judicem.»
[Col. 0545B] Linea 4.— Misit fidem suam. Orientis imperatores olim imperii jura suscepturi, publicam fidei suae professionem, propria etiam manu subscriptam, patriarchae Constantinopolitano, et apostolicae sedi exhibere tenebantur. Consuetudinis hujus mentio occurrit apud Evagrium lib III, c. 32, ubi de Anastasio imperatore: «Verum alia erant, quae animum Anastasii occulte pungerent. Nam cum Ariadna [Col. 0545C] Anastasium imperiali purpura vestire vellet, Euphemius regiae urbis episcopus consensum suum accommodare renuit, priusquam Anastasius cautionem propria manu scriptam et jurejurando firmatam ipsi dedisset, qua pollicebatur, fidem se illibatam servaturum, nec quidquam novi in sanctam Dei Ecclesiam invecturum esse, si imperii compos fieret. Hanc ille chartam Macedonio sacrorum vasorum custodi commendaverat. Haec autem idcirco egerat Euphemius, quod Anastasius Manichaeorum sectae addictus esse a plerisque crederetur. Postquam igitur Macedonius episcopalem sedem adeptus esset, Anastasius cautionem suam reddi sibi voluit, asserens contumeliam fieri imperio, si supra memoratum chirographum in Ecclesia reconditum servaretur. Sed cum Macedonius strenue admodum resisteret, seque fidem proditurum negaret, omni insidiarum genere eum appetiit Anastasius ut episcopatum ei adimeret,» etc. Quod subinde variis adhibitis artibus tandem obtinuit. Tanti erat haec imperatoris professio ad ejusdem [Col. 0545D] retegendas fraudes: unde summa Ecclesiarum cautio in retinendis servandisque ecclesiasticis chartis, [Col. 0546A] illi concreditis, qui Ecclesiae pretiosiora servabat. Ad sedem vero apostolicam cum Anastasium, tum ejus antecessores fidei suae professionem direxisse, asserit audacter Symmachus, eidem Anastasio epist 7 in hunc modum scribens: «Omnes catholici principes, sive cum imperii gubernacula susceperunt, [Col. 0546B] sive cum apostolicae sedis novos agnoverunt praesules institutos, ad eos sua protinus scripta miserunt, ut se docerent ejus esse instituti,» etc. Felix pariter tertius eidem imperatori perjuria objicit, patrata contra fidei professionem, ad apostolicam pridem sedem directam (tom II Concil, p. 815) : «Professionem tuam conscientiamque recolendam sensibus tuae pietatis insinuo. Palatii tui facito scrinia recenseri, et scripta illa diligenter investigari, quae ad apicem summae regrediens potestatis ad decessorem meum pietas tua pro communi gratulatione direxit,» etc. Justinus eadem cum Hormisda, et nunc Justinianus cum Joanne secundo praestiterunt. Quemadmodum vero Constantinopoli in sacrorum vasorum armario istiusmodi authenticae imperatorum professiones diligenter religioseque asservabantur, non secus Romae factum, testatur Gregorius secundus haec Leoni Isaurico scribens (tom IV, Conc, p. 2) «Acceptas epistolas tuas in sancta Ecclesia repositas [Col. 0546C] in limine confessionis sancti et gloriosi ac principis apostolorum Petri diligenter servamus; ubi et Christi amantium praecessorum tuorum, qui imperarunt, sunt litterae,» etc. Linea eadem.— Chirographo scripto proprio. Erat enim auctoritas directa ad testificationem, et indubium documentum reddendum, ut supra ex Marculpho notatum est. Scriptum proprium vocat, non quod imperiali manu subscripta tantummodo esset epistola sed quod imperiali etiam atramento perscripta Istiusmodi fuisse imperialium auctoritatum notas, prodidit ibid Gregorius: «Illud autem imprimis praecipuum est, quod litterae tuae sigillis imperatorum obsignatae diligentur sunt, et accuratae intus subscriptiones per cinnabarim propria manu tua, ut mos est imperatoribus scribere.» Notae itaque imperialis rescripti, seu unde deprehendatur scriptum proprium imperatoris esse, per cinnabarim habitae sunt. Procopius electi Justini ignorantiam in litteris prodens, arrepta occasione imperiale atramentum [Col. 0546D] describit, misturamque fuisse ait ex cinnabari aliisque liquoribus, unde scripta dicebantur phoenicia, [Col. 0547A] et addit (Arc hist pag 26) : Calamus colore imbutus, quae scribere mos est imperatoribus, etc. Colores hi in antiquissimis Mss quandoque occurrunt: apti enim sunt ad litteras ob misturae perfectionem a temporum injuriis servandas. Imo in Mss plerumque istiusmodi Phoeniciae litterae comparent, reliquis ex alia mistura abolitis. Describitur autem mistura ab eodem ibid Procopio. Hinc Anastasius in notis marginalibus ad act 10 synondi VIII asserit, aulicum semper cujusdam fuisse gradum, imperatorium hocce atramentum conficere et servare imperatoris usibus. «Praepositus caniculi est, qui curam et custodiam gerit caniculi, id est atramentarii, ex quo imperator Phoenicias litteras scribit in chartis,» etc. Et in C. leg 6, de diversis rescriptis, occurrit. «Sacri affatus quoscunque nostrae mansuetudinis in quacunque parte paginarum scripserit auctoritas, non alio vultu, aut colore, nisi purpurea tantummodo inscriptione lustrentur: scilicet ut cocti muricis et triti conchilii ardore signentur. Hanc autem sacri encausti confectionem [Col. 0547B] nulli sit licitum aut concessum habere,» etc. Hac de re videsis Salmasium ad Solinum. Illius dignitas vocabatur Caniclini, de qua Pachimeres lib VIII, c. 32, et lib IX, c. 24, et passim apud scriptores Byzantinos. Rescripta, quae sacri affatus ab imperatore Leone dicuntur hujusmodi erant, repetita l. 4 Cod de divers Rescript. «Non alio vultu penitus, aut colore, nisi tantummodo, inscriptione lustrari jussit ut cocti muricis, et triti conchilii ardore signentur: eaque tantummodo fas sit proferri vel dici rescripta in quibuscunque judiciis, quae in chartis sive membranis, subnotatio principis subscriptiones impresserit,» etc. Et haec Leonis senioris lex, qui primus usum in rescriptis excogitavit. Veteres autem minio scribere consuevere; de quo Plinius lib XXXIII, c. 7: «Minium in voluminibus quoque scriptura usurpatur, clarioresque litteras, vel in auro, vel in marmore etiam in sepulcris facit,» etc. Testatur M Crusius Turogr pag 191, vidisse se concilium [Col. 0547C] Constantinop, in quo subscriptio Jo. Cantacuzeni erat ex cinnabari, episcoporum vero ex atramento. Asservatur etiam inter Mss Colbertina Jo Palaeologi subscriptio ex eodem atramento. Vas autem ubi illud recondebatur aureum erat lapidibus pretiosis distinctum, quod discimus ex Niceta in Man lib III, n. 4: Calamarium aureum margaritis et pretiosissimis gemmis insignitum, etc. De quo adeundus et Petrus diaconus in Chron Cassin lib IV, c. 13.
[Col. 0547C] Linea 1.— Joannes cognomento Mercurius Romanus anno, ut constat ex vetere inscriptione apud S. Petrum ad vincula, post consulatum Lampadii et Orestis qui est 531 Christi nati, imperatoris Justiniani, et Athalarici regis Italiae 6 circa finem anni illius electus est Romanus pontifex. Linea 4.— Misit fidem suam. Intelligit illam fidei professionem, quae continetur in epistola Justiniani [Col. 0547D] ad Joannem papam, non vero illud prolixius edictum, cui in Suriana editione praefixa reperitur ejusmodi inscriptio mendosa: «Edictum piissimi imperatoris Justiniani fidei confessionem continens, et refutationem haereseon, quae adversantur catholicae Dei Ecclesiae, Joanni papae secundo transmissum, ut patet in vita ejusdem papae ex Libro Pontificali.» Hanc inscriptionem mendosam esse dixi, quia constat illud edictum, vel potius libellum tempore Vigilii conscriptum esse, quem adversus tria capitula Theodorus Caesariensis episcopus ab ipso imperatore edi curavit, ut testatur Liberatus in Breviar cap 24.
[Col. 0547D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Joannis II cognomento Mercurii, ejusque successoris Agapeti epochae colliguntur securius, si jungantur simul. Nam codices Anastasiani, et catalogi consentiunt tum in sede annorum 2, mensium 4, dierum [Col. 0548A] 6, Joanni tribuenda; tum in diebus 6, vel septem vacationis sedis ab ejus obitu computatis ad electionem Agapeti; tum in summa undecim mensium, et dierum 18 vel 19 huic assignanda: quem Bibliothecarius tradit profectum fuisse Constantinopolim X Kal Maii (ubi alii putant legendum X Kal Martii) ibique aegritudine correptum vita migrasse decimo Kalendas Maii anno scilicet subsequenti: unde Romam reportatum ejus corpus sepultum fuit in basilica Vaticana 10 Kal Oct qua ejusdem memoria colitur. Est itaque summa annorum trium, ac mensium quatuor ab exordio pontificatus Joannis ad mortem Agapeti numeranda: cui summae aliquot dies addere oportet, ab electione scilicet ad ordinationem Agapeti, si ejusdem epocham historicus numeravit ex die consecrationis potius quam electionis. Joannis initium pariandum esse probavimus sectione superiori cum die 12 Decembris ab electione celebrata anno 532. Cum mors Agapeti figenda sit die X Kal Maii, nempe 22 Aprilis, ut habent codices Anastasii; et statuatur [Col. 0548B] anno 536, ut statuimus; hoc intervallum temporis ab exordio Joannis ad finem Agapeti est annorum trium, mensium 4 et dierum 10. Ex hac summa tribuimus Joanni annos duos, menses quatuor dies sex, computandos ab electione 12 Decembris 532 ad 18 Aprilis 535; Agapeto menses 11, dies 18, ordine retrogrado numerandos ex die mortis certo 22 Aprilis 536 ad 6 Martii 535. Dies igitur 17 interceptos anno 535 inter mortem Joannis 18 Aprilis et consecrationem Agapeti successoris 6 Maii (quae fuit Dominica) ita partiemur. Dabimus cum Anastasio septem vacationi sedis ex die obitus Joannis II, 18 Aprilis ad 25 ejusdem mensis 535, diei proximae 26 Aprilis alligabimus electionem Agapeti: ex quo die ad 6 Maii decem qui supersunt elapsos fuisse dicimus ab electione ad ordinationem Agapeti. Cum igitur summa duarum epocharum in utroque extremo junctim conveniat, et codices Anastasii consentiant catalogis in assignandis Joanni annis 2, [Col. 0548C] mens 4, diebus 6, quisquis exordium Joannis nobiscum affigit diei 12 Decembris 532 ejusdem obitum pariare debet cum 18 Aprilis 535, et quisquis post hunc enumerat dies 7 vacationis sedis ad electionem successoris Agapeti tribuendam diei 25 aut 26 ejusdem mensis, recte statuit post alios decem dies Agapeti ordinationem die 5 Maii, quae fuit eo anno Dominica IV post Pascha, celebratum die 8 Aprilis. Circa finem sectionis Bibliothecarii textus refert Joannem sepultum in basilica principis apostolorum VI Idus Junii, post consulatum iterum Lampadii. Negligentia amanuensis transtulit notam consulatus ab electione et ordinatione suscepti episcopatus ad terminum pontificatus et vitae. Nam annus christianae aerae communis 532, qui nomen praefert iterum post consulatum Lampadii et Orestis, pertinet ad initia susceptae a Joanne dignitatis, cujus documentum evidens superest in vetusto marmore tituli S. Petri [Col. 0548D] ad vincula, quod ab aliis chronologis et historicis persaepe editum, et a me quoque in prolegomenis tomi I, num 42, hic reponerem nisi ante duas paginas cum Norisio recitassem in notis chronologicis ad Bonifacium II. Linea 1.— Joannes cognomento Mercurius. Anast Laurentianae Biblioth Florentinae dicitur hic pontifex Mercurius. Linea 3.— Vir religiosus Augustus, etc. Misit fidem suam, etc. Non repetam ea quae de Joannis II approbatione circa has litteras Justiniani erudite collecta legis in notis Pagii et Sommier. Unicum indicabo additamentum ex epistola Mopinot supra memorata: in qua circa finem numeri 12 nobis indicat adornatam a Constantio alteram dissertationem, ubi «demonstrat approbatam quidem a Joanne II, quam Hormisdas usurpare noluerat locutionem - Unus de [Col. 0549A] Trinitate crucifixus est; at neutrum tamen papam cum altero pugnare; imo eamdem utriusque fidem, eumdem utriusque animum fuisse; quippe diverso temporum et controversiarum statu debuisse aliam ab altero teneri agendi rationem.»
[Col. 0549A] Linea 1.— Joannes qui et Mercurius. Hujus pontificis mentio exstat in antiqua marmorea tabula posita in basilica S. Petri ad vincula.
[Col. 0549A] Linea 2.— Sedit annos duos. Interpontificio durante, complures ut ad pontificatum adipiscendum sibi aditum praepararent, Ecclesiae bona effuderant, et alii pecunia aliquos ex senatoribus corruperant; quod indigne ferens senatus, adversus eos, qui ideo turpiter aliquid accepissent, senatus consultum promulgavit. Joannes vero papa electus apud Athalaricum regem egit, ut qui ecclesiasticos canones proculcarent, regis perterrerentur edicto: per defensorem [Col. 0549B] enim Ecclesiae ab ipso Athalarico petiit, ut adversus hujusmodi Simoniacos, regia ageret potestate, poenisque saecularibus eosdem comprimeret, quos nec Dei timor neque ecclesiastica censura corrigeret. Athalaricus adversus Simoniacos edictum emisit, quo senatus consultum confirmatum est de quo locuti sumus initio pontificatus Felicis IV, quodque exstat apud Cassiodorum lib IX, epist. 15, et apud Baronium anno 533. Linea 4.— Misit fidem suam chirographo, etc. Sub Hormisdae pontificatu diximus, monachos Scythas multa peregrinationum incommoda, multosque labores pertulisse ad defensionem illius propositionis, Unus e Trinitate passus est carne. Haec autem propositio a Joanne II, tandem approbata. Monachis Scythis acerrime restiterant alii monachi Acaemetae dicti, qui videntes Scytharum causam superiorem evadere, et tam episcopis Orientalibus, quam Justiniano imperatori propositionem illam probari, aemulatione quadam accensi, legatos ad Joannem II anno [Col. 0549C] quingentesimo trigesimo tertio misere, Cyrum et Eulogium, qui opinionem, seu errorem, in quem aestu pugnae abrepti erant, apud sedem apostolicam defenderent, ejusque approbationem a summo pontifice impetrarent. In eo Acaemetarum error versabatur, quod negarent: Unum de Trinitate incarnatum et carne passum, et beatam Mariam vere et proprie esse Dei Genitricem. Adversus illos misit Justinianus Romam Hypatium Ephesiorum episcopum, et Demetrium a Philippis, qui sedem apostolicam consulerent de his quaestionibus; et fidem imperatoris, imo totius Orientalis Ecclesiae, in ipsius ad Romanum pontificem epistola, quae exstat tom. IV Concil., pag. 1742 expositam approbari obtinerent. Joannes itaque papa, acceptis Justiniani imp. litteris ejusque legatione, de quibus mox locuti sumus, in synodo Romana propositionem hanc, Unus e Trinitate crucifixus est carne, examinavit, fidei professionem litteris imperatoris insertam approbavit, nec [Col. 0549D] non edictum fidei, quod ante missam legationem promulgaverat, ne Acaemetarum legati aliquam ipsi calumniam struerent: Proinde, inquit Joannes in epistola ad Justinianum, VIII Kalend. Aprilis Justiniano Aug. et Paulino coss. data, ideoque anno 534, quae exstat tom. IV Concil., pag. 1744, Serenitatis vestrae apices per Hypatium atque Demetrium sanctissimos viros, fratres et coepiscopos meos, reverentia consueta suscepimus: quorum etiam relatione comperimus, quod fidelibus populis proposuistis edictum amore fidei, et pro submovenda haereticorum contentione, secundum apostolicam doctrinam, fratrum et coepiscoporum nostrorum interveniente consensu, quod quia apostolicae doctrinae convenit, nostra auctoritate confirmamus. In eadem epistola pontifex, Acaemetas monachos, obstinato animo in errore perseverantes, communione privavit, nisi ad sanam mentem redirent: «In quibus, inquit, observantes ea quae ab ipsorum [Col. 0550A] sunt statuta pontifice, eos minime in nostra communione suscepimus, et ab omni Ecclesia catholica esse jussimus alienos, nisi errore damnato, doctrinam nostram quantocius sequi, habita regulari professione, signaverint.» Eodem anno 534 Joannes papa, eadem de causa, litteras ad Avienum, Liberium, aliosque senatores dedit, quae exstant eodem tomo Concil., pag. 1751, in quibus tres sibi ab imperatore propositas quaestiones testatur, de quibus dissidia orta erant. Prima, utrum unus ex Trinitate Christus Deus noster dici possit: hoc est, una de tribus personis sanctae Trinitatis persona? Secunda, an Deus Christus carne pertulerit, impassibili deitate? Tertia, an proprie et veraciter Mater D. N. Jesu Christi Maria semper Virgo debeat appellari? Quas propositiones tanquam fidei catholicae consentaneas se probasse scribit Joannes II, easdemque subjectis Scripturae sacrae et SS. Patrum testimoniis confirmat. Denique Vigilius papa, cum trium capitulorum proscriptioni consentire nollet, ut Justiniani animum [Col. 0550B] quoquo modo deliniret, in encyclica epistola propositionem supra memoratam se approbare testatus est: Passus, inquit, carne est pro nobis Dei Filius, crucifixus carne est, et mortuus carne est. Eadem etiam propositio anno 553 definita fuit in synodo quinta Collat. 8, canone 4 et seq. Haec ex Baronii critica excerpta. De monachis Scythis vide dicta in Hormisda.
[Col. 0550B] Linea 3.— Vir religiosus Augustus . . . misit fidem suam chirographo scripto proprio ad sedem apostolicam, etc. Ex lib. VI, cap. 25 Sommier. Vidimus in Hormisda controversiam a Scythiae monachis excitatam in Ecclesia super themate de uno ex Trinitate in carne passo, et illius pontificis prudentem curam in resecandis hujusmodi quaestionibus inutilibus. Aliis igitur monachis Orientis, quos Acaemetas appellabant, nempe non dormientes, ex eo [Col. 0550C] quod officium divinum continenter in choro persolverent continua successione sibi invicem in psalmodia succedentes, citra ullam intermissionem, his, inquam, monachis Acaemetis placuit in alteram partem a prioribus illis deflectere et refragari, dicendo, non debere a nobis affirmari, quod unus ex Trinitate fuerit incarnatus et passus in carne, neque quod beata Virgo vere et proprie fuerit Mater Dei. Romam igitur hi postremi ablegarunt quaesitum definitionem super articulo a se proposito. Visum est imperatori Justiniano ea de re pariter ad pontificem Joannem scribere, qui tum primum Bonifacio successerat, his verbis. «Reddentes honorem apostolicae sedi, et vestrae sanctitati, quod semper nobis in voto fuit, et est, ut decet, patrem honorantes vestram beatitudinem, omnia quae ad Ecclesiarum statum pertinent festinavimus ad notitiam deferre vestrae sanctitatis: quoniam semper nobis fuit magnum studium unitatem [Col. 0550D] vestrae apostolicae sedis, et statum sanctarum Dei Ecclesiarum custodire, quae hactenus obtinet, et incommote permanet nulla intercedente contrarietate. Ideoque omnes sacerdotes universi Orientalis tractus, et subjicere, et unire sedi vestrae Sanctitatis properavimus. In praesenti ergo quae commota sunt, quamvis manifesta et indubitata sint, et secundum apostolicae vestrae sedis doctrinam ab omnibus semper sacerdotibus firme custodita, et praedicata, necessarium duximus ut ad notitiam vestrae Sanctitatis persentiant. Nec enim patimur quidquam, quod ad Ecclesiarum statum pertinet, quamvis manifestum et indubitatum sit quod movetur, ut non etiam vestrae innotescat sanctitati quae caput est omnium sanctarum Ecclesiarum.» (Epist. Justiniani imper. ad Joan. pap. II, leg. 8, tit. de Summa Trinitate.) Post haec imperator exposito errore Acaemetarum, quos dicit sectatores esse Nestorii, professionem fides emittit. «Omnes vero (inquit) sacerdotes sanctae [Col. 0551A] catholicae, atque apostolicae Ecclesiae, et reverendissimi archimandritae sanctorum monasteriorum sequentes Sanctitatem vestram, et custodientes statum, et unitatem sanctarum Dei Ecclesiarum, quem habent ab apostolica vestrae sanctitatis sede, nihil penitus immutantes de ecclesiastico statu, qui hactenus obtinuit, et obtinet, uno consensu confitentur, Dominum N. J. C. ante saecula et sine tempore de Patre natum, in ultimis diebus descendisse de coelis; et incarnatum de S. Spiritu, et sancta atque gloriosa Virgine, et Dei Genitrice Maria natum, et hominem factum; et crucifixum unum esse sanctae et consubstantialis Trinitatis. . . Ideo et S. atque gloriosam Virginem Mariam proprie et vere Dei [Col. 0552A] Matrem esse dicimus: Non quia Deus Verbum principium ex ipsa sumpserit, sed quia in ultimis diebus descendit de coelis, et ex ipsa incarnatus, et homo factus, et natus est. . . Sicut vestra apostolica sedes docet, atque praedicat. Unde properavimus hoc ad notitiam referre vestrae sanctitatis per Hypatium et Demetrium reverendissimos episcopos, ut nec vestram sanctitatem lateat, quae a quibusdam paucis monachis male et judaice secundum Nestorii perfidiam denegata sunt.» Pontifex declaravit orthodoxam hujusmodi professionem fidei ab imperatore transmissam. Vide sequentia in notis Pagii ad hanc sect. et infra in Agapeto.
93 Joannes, qui et Mercurius, natione Romanus, ex patre Projecto, de Celio monte, sedit annos duos [Col. 0543] B, ann. tres. , menses quatuor, dies sex. Fuit autem temporibus Athalarici regis, et Justiniani Augusti [Col. 0543] Vide Baron ad ann 533. . Eodem tempore vir religiosus Augustus, summo amore Christianae religionis misit fidem suam chirographo scripto proprio ad sedem apostolicam per episcopos Epazium [Col. 0543] C B, Hypatium. , et Demetrium. Ipsis diebus obtulit Christianissimus imperator [Col. 0545] Justinianus Augustus beato Petro apostolo scyphum aureum circumdatum de gemmis prasinis, et albis, et alios calices argenteos 2; scyphum pens. lib. 5; calices argenteos, pens. sing. lib. quinque; pallia olovera [Col. 0545] C, Palliola vero. auro texta quatuor. Hic fecit ordinationem [Col. 0545] CB, unam. in urbe Roma per mensem [Col. 0545] C, Kalend. Decembris, presbyteros quindecim episcopos per diversa loca numero 21. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli VI Idus Jun. post consulatum iterum Lampadii [Col. 0545] B, sub coss, Bellisarii. , et cessavit episcopatus diebus septem [Col. 0545] C, sex. .
[Col. 0553A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 94, lin 8, B, Amalasuentam. Num 96, lin 5, A, ex quibus, B, propter quae. lin 9, A, ordinationem 1, B, ordinationem. lin 10, A, diaconos 3, lin 10, B, mens unum, d. 25. Num 94, lin 2, 19, hic in ortu E sui libellum an. quem invidiae zelo. lin 3, can adversum D. ( M, adversus.) lin 6, quia eodem temp imperator indignatus erat adversus Theodatum, eo quod qu occ reg Amalanitam; et mox: quae eum regem f. Num 95, lin 1, domnus vero papa perrexit Constantinopolim X Kal Maii et ingressus urbem susceptus est cum gloria, et primo c. h. Alat cum piissimo rege, id est imper Justiniano de religione fidei. Cui Agapitus papa const fid apostolicae res reddidit de Domino nostro Jesu Christo Deo et homine, hoc est duas naturas in uno Christo esse. Dum vero contentio verteretur ( M, intentio, et ita, ut videtur, legebatur [Col. 0553B] in R, sed emendatum, contentio) ita ei Dominus affuit, ut episcopus Constantinopolitanus nomine Anthemius inveniretur haereticus. Sed cum contentio diu verteretur inter Augustum et Agapitum papam, dixit ei Justinianus A.: Aut consenti nobis, aut in exsilium te deportari facio. Tunc Agapitus papa respondens cum gaudio, dixit imperatori: Ego quidem peccator. lin 12, inveni: verumtamen minas t. non p. Dixit ei iterum Agap ven papa: Scias te idon non esse f. c. nisi episcopus tuus c. d. n. in Christo esse. Tunc ex pr. A. accersitus est episc. Constantinopol Anthemius, et disc pat n. v. conf in [Col. 0554A] doctrinam cath resp ut ad interr. lin 17, Christo confiteretur, quem cum vicisset papa Agap glorificatus est. Num. 96, lin 1, Aug gaudio repletus, humil se sedi apost et prostravit ante pap Agap. Tunc ejectus est Anthemius a communione, et expulsus in exsil. Justinianus vero A rogavit beatissimum papam ut in locum ejus alterum episcopum catholicum consecraret nomine Mennam. Eodem tempore venerabilis papa omnia obtinuit ab imper quorum causa directus fuerat. Post dies aliquantos aegritudine detentus, defunctus est Constantinopoli. lin 8, sepultum est X Kalend Octobr. Hic fecit ordinationem unam in Urbe R. lin 10, mens 1, dies 28. Num 94, lin. 9, Amalasuntham. Num 95, lin 4, apostolicae. lin 6, intentio v. lin 7, Antemum. lin ead et cum intentio. lin 15, Antemo. lin 16, in hoc doctrinam. [Col. 0554B] Num 96, lin 2, papam, ut in loco Anthemi episcopum catholicum consecraret n. M. lin 10, episc mens adomnum. 1, d. 28. Num 94, lin 1, Agapitus. lin 3, Bonifatius. lin 8, Theoderici. Num 95, lin 1, Magii. lin 5, hominem, hoc est duas naturas in uno Christo. lin 9, consentis. lin 11, Dioclitianum in V quod. Num 96, lin 1, humiliavit sanctae a. e. a. b. Agapitum papam. lin 4, Anthimi episcop consecravit catholicum. lin 5, obtinuit. lin 7, magii.
[Col. 0553C] Num. 94, linea 5.— Hic missus est a Theodato . . . eo quod occidisset reginam Amalasintham, etc. Anastasium ex operibus scriptorum Graecis, quae latinitati donavit, plurima desumpsisse, pronum est, et obvium conferenti haec cum iis quae ex Theophane commemoravimus. Haec vero de Amalasinthae occisione ex Procopii libb. de Bello Gothico, ubi consimilia is narrat, videtur scripsisse. Hic arcanam historiam Procopii fortasse non vidit Anastasius, ubi ille quod perperam in lib. Gothicorum scripserat, emendavit, verioremque occisionis causam aperuit. Pag. 71. Locus historiae arcanae recitandus est, ut observationes nostrae de factis additamentis a posteriori manu prioribus catalogis confirmentur; utque pateat ex quibus fontibus ista prodierint. Descripserat Procopius Amalasunthae propositum de mora Constantinopoli trahenda, et ubi locorum domicilium per servos suos delegerit, communi civium jure victura, continuo subjungit. «Theodorae statim [Col. 0553D] occurrit feminae illius nobile genus, regia dignitas, forma corporis singularis, acre et industrium ingenium; ob idque non dubitavit, quin sibi et ab illius virili animi majestate, et levitate conjugis metuendum foret. Nec sane leviter hanc patefecit rivalitatem, sed insidias ac necem reginae molita, viro confestim persuasit ut Petrum ad eam legaret in Italiam. Huic ergo Caesar proficiscenti, quae opportuno loco narravi, imperat: at Augusta (cujus metu verae tunc locus narrationi non fuit) hoc unum committit, ut Amalasunthae paret, maturetque necem, magnorum [Col. 0554C] injecta spe bonorum, si jussis pareat. Ille vel dignitatis, vel divitiarum spe in Italiam statim transmisit; nam ad nefarias caedes moderate venire mens humana nequit; Theodatum rationibus mihi quidem obscuris in Amalasunthae caedem impellit. Exinde Petrus ad Magistri dignitatem magna quidem potentia, sed odio omnium evehitur. Atque is fuit Amalasunthae rerum exitus,» etc. Suasorem vero auctoremque necis hujus fuisse Petrum, repetit infra, ejusdem indolem proponens. «Senserunt hi ingentes ac pene quotidianas Petri officiorum magistri rapinas, qui etiamsi miti atque minime injurio esset ingenio, fuit tamen furacium hominum postremus, turpisque compendii plenus, qui etiam ut supra exposui, Theodorici filiae Amalasunthae necis auctor fuit,» etc. Eadem de re Jornandes de reb. Get., pag. 175. Advertit autem in chronico Theophanes factam Petri consilio limitaneorum militum reformationem, imperio exitialem: quippe irruentes subinde Saraceni Asiae provincias brevi ab Orientali [Col. 0554D] imperio sejunxerunt. Linea 8.— Commendatam sibi, a Theodorico patre scilicet, qui haec teste Jornande, ibid. pag. 173, jusserant. «Sed postquam ad senium pervenisset, et se in brevi ex hac luce egressurum agnosceret, convocans Gothos comites, gentisque suae primates, Athalaricum infantulum adhuc vix decennem filium filiae suae Amalasunthae, qui Eutrace patre orbatus erat, regem constituit, eisque in mandatis dedit, ac si testamentali voce denuntians, ut regem colerent, senatum populumque Romanum amarent, principemque [Col. 0555A] Orientalem placatum semper propitiumque haberent. Dum ergo ad spem juventutis Athalaricus accederet, tam suam adolescentiam, quam matris viduitatem Orientis principi commendavit,» etc. Num. 95, linea 2.— Et primum coepit habere altercationem. Justinianus, domesticis publicisque rebus compositis, religionis disceptationibus adjecit animum. Haec Procopius liberrimus quidem, sed nec iniquus factorum censor (in Bello Goth. l. III) : «Perpetuo sine custodibus desidet ad multam noctem in Musaeo cum senioribus quibusque sacerdotibus, attentissimo studio arcana Christianorum dogmatum investigans.» etc. Haud aequo satis animo cum quibusque sacerdotibus, proindeque et cum Agapeto Rom. pont. fidei controversias interserebat. Fuit haec imperatorum Orientis Zenonis, Anastasii aliorumque insolens praeconceptio, ut eam Christianorum partem foverent in dissidiis, quae potentior et asseclarum numero copiosior esset. Hinc cum Eutychianorum partes invalescerent, pessimi illi principes [Col. 0555B] ab Eutychianis stetere: Anastasius quidem non quod Eutychianorum deliria consectaretur, siquidem Manichaeis dedisse nomen, jam supra nobis adnotatum, promovit eorumdem causam; sed quod potentior esset episcoporum populorumque numero: Zeno autem, ut utraque parte dissidiis hisce enervata, idololatriam restitueret. Non secus, advertente Procopio in Historia arcana, Justinianus, edomito fere armis, moderatoque sanctissimis legibus terrarum orbe felix; felicior, nisi Theodoram consiliorum rerumque gerendarum participem habuisset, ex condicto cum Theodora convenit, ut catholicorum ipse, illa Eutychianorum partes foverent; et quaecunque demum pars superior evaderet, illam consectarentur ambo. Procopius descripto versipelli Theodorae animo, ad rem subinde pergit (pag 47 Hist Arc) : «Nunc vero summam habeamus rerum ab ea conjugeque gestarum: nam illis in re gerenda nihil non in communi actitatum; licet diu multumque [Col. 0555C] omnibus opinionem fecerint, quasi in diversas irent sententias, et contraria studia: nam deprehensum est demum ex industria hanc illos speciem simulationis induisse; ne subditi communicatis consiliis, seditionem agitarent quandiu de illis opinio esset in ambiguo. Principio quidem simulatis his ex adverso studiis Christianos inter se quaestionibus, ut paulo post dicam, concitatos, deinde vero factionum populares distraxerunt,» etc. Et paulo infra pag 49: «His artibus, re quidem inter se condicta, sed palam simulatis dissidiis, ac subditorum animis in diversum actis, tyrannidem sibi firmius asseruerunt,» etc. Arrepta scilicet cum imperio in res civiles, et multo acrius, occultius licet, in ecclesiastica statuta et leges effreni licentia. Hinc in Agapetum altercationes, et in Vigilium Romanos pontifices saevitia, religione, ceu Lesbia regula usus, quod pietatem privatis imperii et reipublicae commodis metiretur: neque de Deo quid sentiretur recte, [Col. 0555D] quidve doceretur, rebus ita ferentibus, vehementer laboraret. Egregius de eo locus est Evagrii lib IV c. 10: «Et Justinianus quidem eos qui in Chalcedonensi synodo convenerant, et quaecunque ab illis fuerant exposita, acriter defendebat. Ejus vero conjux Theodora ab illorum partibus stabat, qui unam in Christo naturam assererent: sive quod ipsi revera ita sentiebant . . . sive per quamdam simulationem,» etc; seu ut vertit Jo. Langius ex composito, etc.; aut ut Christophorsonus: dedita opera; seu denique, ut omnium optime Valesius: «Sive per quamdam simulationem ita inter ipsos convenerat, ut alter quidem eorum partes defenderet, qui duas in Christo Deo naturas esse diceret post unitionem; altera vero illorum, qui unam duntaxat naturam asseverabant,» etc. Causam hujus aperuit laudatus Procopius, quod videlicet merito timendum esset Justiniano ob ingentem illorum numerum, qui ex genere Anastasii erant, ejusdemque a partibus [Col. 0556A] stabant. Sic enim ille lib I de Bello Persico cap 11: «Mortuo Anastasio Justinus imperium suscepit, Anastasii propinqui omnibus, quamvis et magnus eorum esset numerus, et summus splendor, a successione submotis,» etc. Linea 7.— Anthimum inveniret haereticum. In pontificis hujus Actis, ut et sequentium referendis, quousque Paulus diaconus historiam suam produxit, Anastasius ejusdem integra capitula, iisdem saepe verbis, Pontificum vitis inseruit. Sic enim Paulus Diaconus lib XVII, pag 675: «Facta cum eodem de fide collatione, reperit eum in Eutychetis dogma corruisse, a quo primitus graves beatus antistes minas perpessus est. Sed cum illius inconcussam in fide catholica constantiam cerneret, siquidem ad hoc usque verbis progressus fuerat, ut talia a praesule audiret: Ego ad Justinianum imperatorem Christianissimum venire desideravi, sed Diocletianum inveni,» etc. Ipsa haec Acta probant, Justinianum, [Col. 0556B] non ex animo, sed ut tempori inserviret, catholicorum defensionem suscepisse. Scripserat ibid cap 9 Evagrius, reliquisse imperatorem provincias quasdam haereticorum regimini liberas. Hinc ex Ecclesia Trapezuntina ad episcopatum Constantinopolitanum evectus fuerat Anthimus, tametsi compertum omnibus esset, Eutychiana eum perfidia commaculatum esse. Atque ob id advertit Liberatus in Breviario, Justinianum simul et Theodoram ab Agapeto pontifice postulasse ut Anthimo communicaret: «Petentibus principibus ut Anthimum papa in salutatione et communione susciperet: illud fieri, inquit, posse, si se libello probaret orthodoxum, et ad cathedram suam reverteretur. Impossibile esse, aiebat, translatitium hominem in illa sede permanere. Augusta vero clam promittente munera multa, et rursus papae minas intentante, in hoc papa perstitit, ne ejus audiret petitionem,» etc. Num. 96, linea 1.— Justinianus . . . humiliavit se. Videns scilicet cleri populique Constantinopolitani [Col. 0556C] fidem, et Agapeti apud eosdem eximiam, ut se catholicae fidei assertorem ostenderet, pontifici professionem fidei, propria manu signatam, misit, quae in hunc modum incipit, (apud Labb. tom. IV Conc., p. 182) Prima salus rectae fidei. Recepit, approbavitque pontifex, et imperatori rescripsit, laudans et hanc secundam, et priorem decessori suo directam professionem. Hanc tamen ea suscipit conditione: «Non quia laicis auctoritatem praedicationis admittimus, sed quia studium fidei vestrae patrum nostrorum regulis conveniens, confirmamus, atque roboramus,» etc. Haec porro pontificis verba diligenter annotanda sunt. Justinianus enim confessionem hanc Constantinopoli editam, in diversas provincias misit, tertio suo consulatu, anno Christi 533, quae et Graece et Latine exstat cod. de sum. Trinit. 50, 6. Pontifex scilicet ita illam approbat, ut nihil praeter recta sentientis confessio reputari velit, non autem, ut professionis regulam proponentis, quod sibi aliquoties [Col. 0556D] vindicasse Justinianum, noverat. De eadem eodemque sensu loquitur Facundus, librum I in hunc modum aggressus. «Confessionem tuae fidei, clementissime imperator, magni concilii Chalcedonensis definitionibus consonantem et approbavi semper, et adversus multorum contradictiones asserui,» etc. Pergit deinde ostendere, quemadmodum ejusdem Justiniani professio et utramque Nestorianorum Eutychianorumque haeresim destruat, et Chalcedonensem fidem, collatis sententiis, omni ex parte contineat. Linea 2.— Ejecit Anthimum. Dejectionem hanc his verbis refert Liberatus: «Anthimus vero videns sese depulsum, pallium quod habuit imperatoribus (reddidit) et discessit, ubi eum Augusta suo patrocinio tueretur. Tunc papa principis favore Mennam pro eo ordinavit antistitem, consecrans eum manu sua in basilica S. Mariae,» etc. Atque hic utriusque simulatio se insigniter prodit; cum Theodora Anthimum, [Col. 0557A] tametsi e sede Constantinopolitana, ut Eutychianistam dejectum, tueri nunquam desierit: Justinianus vero, qui nihil consiliorum suorum apud Theodoram celebat, totus a pontificis nutibus pendens videri voluit; imo in Novella 42, exstante tom. IV Conc. Labb., hujusmodi sensa expressit, ubi de Anthimo, pag. 1400: «Qui quidem dejectus est de sede hujus regiae urbis a sanctae et gloriosae memoriae Agapeto, sanctissimae Ecclesiae antiquae Romae pontifice, eo quod nullo modo sibi convenienti, contra omnes sacros canones se intruserit sedi; sed et communi sententia ipsius sanctae memoriae viri primum, atque etiam sanctae synodi hic celebratae, condemnatus atque depositus fuit, eo quod a rectis dogmatibus recessit,» etc. V. Concilium Constantinopolitanum sub Menna. Linea 5.— Episcopum consecravit catholicum, nomine Mennam. Desumpta ex Theophane haec videntur, in hunc modum scribente: «Agapetus Constantinopolim hoc anno profectus adversus impium [Col. 0557B] Severum, et Halicarnassi antistitem Julianum, et reliquos alios Theopaschitas, concilium convocavit. Ex his Anthimus Constantinopolitanus episcopus, tanquam eorum sententiae particeps, cum sedem mensibus decem tenuisset, munere abdicatur, et depulsus est. Mennas vero presbyter et hospitii cui nomen N. praepositus a Romano pontifice Agapeto in ejus locum ordinatur.»
[Col. 0557B] Num. 94, linea 1.— Agapetus. Anno Christi 535 ipsa hieme Agapetus archidiaconus apprime eruditus, in locum Joannis papae subrogatus fuit, ut constat ex epistolis Agapeti ad Justinianum imperatorem, et Reparatum Carthaginensem episcopum hoc anno rescriptis. Linea 2.— Sedit menses 11, dies 18. Baronius Agapetum plus uno integro anno sedisse probat ex epistolis ad eum scriptis, et ab eodem rescriptis. [Col. 0557C] Num. 95, linea 1.— Ambulavit Constantinopolim. Pontifex legationem suscipiens Constantinopolim proficiscitur; cui cum itineris expensae deessent, vasa sacra arcario regio oppignerare debuit, quae eadem opera Cassiodori recepit. In itinere positus, mutum simul et claudum magna adstantium admiratione in partibus Graeciae curavit. (S. Gregor. 3, Dial. cap. 3.) Num. 96, linea 6.— Defunctus est Constantipoli X Kalendas Maii. Anno 536 defunctum esse omnes fatentur, sed cum XII Kalendas Octobris ejus memoria celebretur in Ecclesia, quod hic, de tempore obitus et sedis vacantis refert Anastasius, fide caret. Quam historiam de Agapeto refert Sophron. in Prato spirituali, cap. 150, apud Baron. invenies anno praedicto, num. 66 et seqq
[Col. 0557C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Satis ostensum fuit sectione praecedenti, exordium [Col. 0557D] Agapeti esse ducendum, electionis quidem ex die 25 aut 26 Aprilis, ordinationis vero ex die 6 Maii 535. Consensus codicum Bibliothecarii et catalogorum in ejusdem sede stabilienda mensium 11, dierum 18 vel 19, evincit desiisse cum ejus vita die ferme anniversario suae electionis 25 Aprilis 536. Annus signatur consulatu Belisarii, et in Occidente etiam dicitur post consulatum Paulini Junioris. Ita vero subsignantur complures epistolae Agapeti, quae datae sunt XV Kal. Aug. et V Idus Septembr. Post consulatum Paulini Junioris ad eumdem pontificem Justinianus transmittit fidei professionem, non Belisario V. C. consule, sed ut Binius adnotat corrigendam, Post consulatum Belisarii; cum data sit XVIII Kal. Aprilis. Veram lectionem epistolae, et subsignationis hanc esse quam Binius conjecit, ex Vaticano codice ostendit card. Norisius in opusculo De Uno ex Trinitate passo: uti observat Pagius in crit ad Baronium ad ann 535, num. 5, et ad ann 536, num 4, [Col. 0558A] uti etiam ex Actis concilii Constantinopolitam sub Menna fit manifestum. Haec eadem Acta demonstrant S. Agapetum obiisse Constantinopoli ante diem 2 Maii, qua celebrabatur; cum in iis dicatur Agapetus sanctae memoriae, ut monet Pagius ad ann 536, num 5. Supra vidimus illius mortem esse referendam ad diem 15 vel 25 Aprilis: cui omnia documenta concordant. Num 94, linea 2.— Sedit menses 11. Dignum tanto pontifice elogium contexit Pagius, quando amplissima illius gesta comparans cum angustia temporis ad regendam Ecclesiam ipsi divinitus assignari scribit in fine num 13: «Vix alius pontifex inveniri potest, qui adeo brevi tempore Ecclesiae catholicae praesidens talia tantaque perfecerit, cujusque aeque apud Occidentales atque Orientales sint amplissima conclamata praeconia.» Gesta per ipsum tam in Occidente ante legationem [Col. 0558B] ab eo susceptam Constantinopolim, quam in Oriente occasione illius itineris, ita sunt enucleata et illustrata per notas Sommier et Pagii, ut nostra non egeant repetitione. Quin etiam ultra ejus vitam visa est prorogari illius regiminis providentia per legatorum auctoritatem: quam ipse suo delectu probatis viris impertiens reddidit in benemerendo de Ecclesia etiam post obitum efficacem. Quantum enim promoverint causam fidei, et catholicae unitatis in concilio Constantinopoli celebrato sub Menna post Agapeti migrationem e vita, tum ipse sanctus patriarcha Menna, tum pontificii legati, omnes scilicet deligente Agapeto ad illa munera promoti, praestat ex numero 14 Pagii Junioris in Agapeto mutuari. «Antequam, inquit, Agapetus Constantinopolitanum iter susciperet, illuc praemiserat Sabinum Canusinum, Epiphanium Asculanum, Asterium Salernitanum, Rusticum Fesulanum, et Leonem Nolanum episcopos, quos apostolicae sedis legatos constituerat. [Col. 0558C] Eos nulla imminuta potestate Constantinopoli reliquit, quando decessit. His, communicato cum Menna Constantinopolitano episcopo consilio, cura potissima fuit, ut quae ab Agapeto vivente constituta fuissent, iisdem observandis Orientales episcopi suis ipsorum verbis obligarentur. Quare ab ipso Menna, et legatis apostolicis celebratum est Constantinopoli sexto Nonas Maii ejusdem anni 536 concilium, cui interfuerunt quinquaginta episcopi, in quo constitutum est, ut quae ab Agapeto contra Anthimum et haereticos Acephalos decreta fuerant, exsecutioni mandarentur. Damnati iterum fuere Anthimus, Severus, Petrus Apameensis et Zoaras. Decretorum Agapeti ac synodi exsecutionem Justinianus imperavit Novella 42 et haereticos illos in exsilium misit. Data est VIII Idus Augusti post consulatum Belisarii V. C., ut in Actis concilii legitur, cujus quinta et ultima sessio habita est pridie Nonas Julias. Baronius et cum eo alii existimant, concilium [Col. 0558D] illud in monasterio sancti Dii archimandritae celeberrimi congregatum fuisse; verum illud habitum in Occidentali atrio venerabilis aedis beatae Mariae Virginis, ostendit Henricus Valesius in notis ad lib IV Evagrii, cap 3.»
[Col. 0558D] Num 94, linea 1.— Eo quod occidisset reginam Amalasintam filiam Theodorici regis. Erat haec femina ita Graecis et Latinis litteris imbuta, ut cum quovis docto disputante congredi auderet. Praeterea linguas Barbarorum omnium ita callebat, ut sine interprete cum his omnibus loqueretur, qui tunc Romanum invaserant imperium.
[Col. 0558D] Num 94, linea 2.— Libellos anathematis quos invidiae dolo, etc. Diximus in Bonifacio II hunc pontificem anathematizasse Dioscorum antipapam, cujus [Col. 0559A] anathematis meminit Anastasius in ejus Vita, illudque aemulationi et dolo tribuit. Justinianus etiam imperator in edicto adversus tria Capitula, Dioscorum ob causam pecuniariam, id est ob simoniae crimen, post mortem anathematizatum scribit. Agapetus, ubi pontificatum adeptus est, anathema illud, ceu injustum, sustulit, ut tradit idem Anastasius in ejus Vita. Quam ob causam injusta visa sit Agapeto excommunicatio in Dioscorum antipapam a Bonifacio lata, ex veteribus monumentis minime compertum est. Num. 95, linea 1.— Decimo Kal. Maii ingressus Constantinopolim. Agapetus jam Constantinopolim pervenerat medio mense Martio anni quingentesimi trigesimi sexti; fidei enim confessio quam Justinianus ei obtulit, dum Constantinopoli esset, signatur in codice Vaticano apud cardinalem Norisium in Dissertatione historica de Uno ex Trinitate carne passo, data XVII Kal. Aprilium P. C. id est post [Col. 0559B] consulatum Belisarii V. C. ideoque die decima sexta Martii anni 536. Imo jam Constantinopoli erat die decima tertia Martii, ut mox videbitur. Agapetus in itinere constitutus, in quodam Graeciae loco mutum et claudum natum per sanctissimi missae sacrificii oblationem ambulare et loqui fecit, ut indubitatus est testis S. Gregorius Magnus lib. III, Dialog. cap. 3. Ut plane illud contigerit Agapeto, quod olim primo Romano pontifici, eidemque apostolorum principi Petro, dum rogatus a mendico claudo eleemosynam dare, pro petita pecunia, qua carebat, sanitatem omni pretiosiorem auro contulit. Anastasius scribit Agapetum a Justiniano imperatore omnia obtinuisse pro quibus missus fuerat, sed redarguitur ex Liberato hujus temporis scriptore, qui loco laudato ait imperatorem minime acquievisse Agapeto pacem Theodato petenti, quod magnam pecuniarum vim in exercitu comparando jam insumpsisset. Quare spe pacis frustratus, Christi legationem coepit obire. Anthimum Constantinopolitanae [Col. 0559C] Ecclesiae episcopum intrusum haereticum, post Epiphanii patriarchae obitum, ex Trapezuntino episcopatu ad illam Ecclesiam translatum, agente Theodora imperatrice, Eutychianis partibus addicta, quarum princeps erat Anthimus, in salutationem et communionem suscipere noluit, nisi prius, libello oblato, se orthodoxum probaret, et ad sedem suam Trapezuntinam reverteretur. Nec a sententia dimoveri unquam potuit, quamvis id vehementer ab ipso peteret imperator (cui nondum compertus fuerat Anthimus haereticus), nec non Theodora Augusta imo et recusanti exsilium minaretur: quando et constantissime Agapetus imperatori respondit: «Ego quidem peccator ad Justinianum imperatorem Christianissimum venire desideravi: nunc autem Diocletianum inveni: qui tamen minas tuas non pertimesco.» Cum vero post haec interrogatus ab eo coram imperatore Anthimus, renuisset confiteri duas in Christo naturas, tunc idem imperator, fraude comperta, [Col. 0559D] humiliavit se, inquit Anastasius, sedi apostolicae, et adoravit beatissimum papam Agapetum. Deinde Agapetus Anthimum sacerdotio et Christiana communione privavit, ejusque loco Mennam presb. praepositum xenodochii majoris constituit et consecravit episcopum Constantinop., ut narrat Liberatus in Breviario, cap. laudato 21: «Petentibus, inquit, principibus ut Anthimum papa in salutatione et communione susciperet, ille fieri inquit posse, si se libello probaret orthodoxum, et ad cathedram suam reverteretur. Impossibile esse aiebat translatitium hominem in illa sede permanere: Augusta vero clam promittente munera multa, et rursus papae minas intentante, in hoc papa perstitit ne ejus audiret petitionem. Anthimus vero videns sese depulsum, pallium quod habuit imperatoribus reddidit, et discessit, ubi eum Augusta suo patrocinio tueretur. Tunc papa, principis favore, Mennam pro eo ordinavit antistitem, consecrans cum manu sua in basilica [Col. 0560A] sanctae Mariae.» Ea ordinatio peracta est ab Agapeto die 13 mensis Martii; in Codice enim Vaticano laudato legitur pag. 45: «Exemplar libelli Mennae presbyteri ac xenodochi, qui factus est episcopus Constantinopolitanus sub die III Idus Martias, iterum post consulatum Paulini Junioris viri clarissimi.» Ex quo constat verum esse quod superius diximus Agapetum die 13 mensis Martii jam Constantinopolim pervenisse, ideoque in Anastasio, ubi legitur eum pervenisse Constantinopolim X Kalendas Maii, legendum esse X Kalendas Martii. Porro primatum gloriosius exercere non potuit Romanus pontifex, quam Constantinopolitanum patriarcham haereticum exauctorando, et in ejus locum alium ordinando, idque nulla convocata synodo. Antequam Mennas ab Agapeto papa ordinaretur, suae fidei professionem publice edidit, eique subscripsit, quam olim praescripsisse diximus Hormisdam papam omnibus Orientalibus communionem [Col. 0560B] catholicam expetentibus. Postquam vero ordinatus est, obtulit rursum more majorum, Romano pontifici Agapeto libellum fidei, quo omnes condemnavit haereses, et catholicam fidem professus est, quod diserte asserit Vigilius papa in epistola ad Justinianum, quae exstat tom. V Concil., pag. 314. Hisque omnibus peractis, idem Agapetus pontifex, litteris suis circularibus, omnes episcopos Orientales, de cunctis reddidit certiores, quarum quidem exstat exemplar ad Petrum Jerosolymitanum episcopum eodem Conciliorum tomo, pag. 47, ubi etiam inter Mennae dignitatis praerogativas adnumerat, quod a temporibus Petri apostoli nullum alium unquam Orientalis Ecclesia suscepisset episcopum Romanae sedis manibus ordinatum. Postridie ab ordinatione Mennae Justinianus imperator epistolam dedit ad Agapetum, cujus initium: Ante tempus in hac regia urbe, etc. In ea narrat imperator se edictum contra Acaemetas, Nestorium et Eutychianos publicasse, ejusque tenorem epistolae [Col. 0560C] a se ad Joannem papam scriptae inseruisse, quam, inquit, pro integritate fidei memoratus praedecessor vester libenti gratulatione suscipiens, suo ac totius Ecclesiae Romanae firmavit assensu, ubi intelligit decreta a Joanne II papa contra Acaemetas monachos, de quibus in ejus pontificatu locuti sumus. Rogat autem imperator Agapetum, ut decreta a Joanne auctoritate sua confirmaret. Exstat ea epistola tom. IV Concil., pag. 1788. Data autem dici debet pridie Idus Martii, seu die 14 ejusdem mensis. Postea die decima sexta Martii imperator professionem fidei a se signatam ad eumdem pontificem destinavit, quae incipit his verbis: Prima salus est rectae fidei, etc. exstatque eodem tomo Concil., pag. 1801. Agapetus Justiniani epistolam cum insertis litteris ad Joannem II papam, rescripto ad eumdem principem approbavit. Initium epistolae Agapeti est: Gratulamur, venerabilis imperator, et exstat loco laudato pag. 1789. Significat Agapetus Justiniano expositionem fidei [Col. 0560D] ab illo per legatos ad Joannem papam decessorem suum missam, et ab eodem pontifice roboratam, se quoque laudare et amplecti, addens: «Non quia laicis auctoritatem praedicationis admittimus, sed quia studium fidei vestrae Patrum nostrorum regulis conveniens confirmamus atque roboramus.» Postea quoslibet eidem professioni fidei, praesenti definitione iterum confirmatae, repugnantes sanctae communionis extraneos declarat. Deinde ait: «Unde et Cyrum ejusque sequaces, jam ante pro hac insania ab Ecclesiae catholicae communione suspensos, nisi resipiscant, nullatenus patimur eos sacrae communioni restitui.» Insaniam vocat Acaemetarum obstinatam pervicaciam, qua contra definitionem a Joanne II emanatam negabant Christum unum esse ex Trinitate, qua de re vide dicta in Joanne papa. Tandem inserit epistolam imperatoris ad Joannem II, et concludit: «Et huic fidei quisquis contradicere praesumpserit, a catholica communione se noverit alienum. [Col. 0561A] Data XV Kal. Aprilis Constantinopoli, post consulatum Belisarii V. C.» Harum epistolarum et professionum fidei chronologiam restituit cardinalis Norisius in laudata dissertatione, ex codice Vaticano, ut legere est in critica Baronii ad annum 535 et seq. Num. 95, linea 2.— Et primum coepit habere altercationem, etc. Agapetus papa a Theodato Gothorum rege compulsus est Constantinopolim se conferre, ut Justinianum Augustum removeret a consilio recuperandae Italiae, cum Africam recepisset. Verum irrita fuit hujusmodi deprecatio apud principem bellici apparatus expensas gravissimas reputantem. Quare unice intendit pontifex ad negotia religionis pertractanda. Theodora Augusta, quae clanculum favorem praestabat inimicis concilii Chalcedonensis Anthimum Trapezuntinum episcopum in illo numero censitum transferri curaverat ad sedem patriarchalem regiae urbis. Qui cum perciperet ortam [Col. 0561B] de se suspicionem, quasi rectam fidem non profiteretur, promiserat imperatori «se omnia facere quaecunque summus pontifex magnae sedis apostolicae decerneret: et ad sanctissimos patriarchas scripsit, se sequi per omnia apostolicam sedem.» (Synodi V act. 4.) His cautionibus fretus Justinianus, Theodorae etiam conjugis quae plurimum apud illum poterat suasione permotus, petiit ab Agapeto, «ut Anthimum papa in salutatione et communione susciperet. Ille fieri inquit posse, si se libello probaret orthodoxum, et ad cathedram suam reverteretur (id est Trapezuntinam): impossibile esse aiebat translatitium hominem in illa sede (Constantinopolitana) permanere.» Liberat. in Brev. cap. 21: «Augusta vero clam promittente munera multa, et rursus papae minas intentante, in hoc papa perstitit ne ejus audiret petitionem.» Ipsemet imperator, qui putabat Anthimum sentire cum catholicis, exsilium papae minari coepit. Sed [Col. 0561C] responso Agapeti sacerdotalis constantiae pleno permotus, ad explorandam Anthimi fidem, eumdem advocari jussit. Quid actum deinde sit Bibliothecarius exponit. Interrogatus enim a B. Agapeto, num duas in Christo naturas confiteretur, nunquam consensit in hac doctrina catholicae Ecclesiae. Intelligens itaque Justinianus detectam a sancto viro Anthimi perfidiam, procidit ad pedes Agapeti veneratione erga ipsum ductus, Deum glorificantibus universis qui aderant, et sanctae sedis majestatem recognoscens. Ad haec, Romanus pontifex, quem Zonaras ait ( in Annal. Justiniani ) visum fuisse a Deo missum Constantinopolim ad confundendam perfidiam Anthimi ejusque gregalium, non secus ac Petrum miserat Romam ad subvertendas praestigias Simonis magi, instructo contra Anthimum judicio, eumdem accusantibus nonnullis e sacerdotibus primariis, et archimandritis monasteriorum, nequidquam vero adhibente protectionis suae praesidium Theodora [Col. 0561D] Augusta, reus peractus, declaratus fuit intrusus malis artibus in Constantinopolitanam sedem, et ab episcopatu depositus per sententiam Agapeti. Quis igitur dubitare poterit post haec gesta de Romani pontificis auctoritate et potestate super Ecclesias universas, tam in episcopalibus causis quam in caeteris, quas majores appellant: cum citra convocationem concilii Agapetus papa deposuerit ex primaria sede Orientalium patriarcham regiae urbis, ejusque in locum provexerit eum qui legitime praesentabatur? [Col. 0562A] Fuit hic Mennas, de cujus ordinatione Agapetus encyclicam epistolam misit ad episcopos Orientales, paterna charitate eosdem corripiens, quod inconsulta sede apostolica consensissent intrusioni Anthimi. Laudibus deinde prosequitur Mennam, cujus dignitati accessisse id observat, quod ab aetate apostoli Petri nemini episcoporum Orientalium contigerat, ut scilicet manibus successoris ejusdem principis apostolorum episcopus ordinaretur. «Et forsitan, inquit, vel ad demonstrationem laudis ipsius, vel ad destructionem inimicorum instans res tanta pervenit, ut illis ipsis similis esse videatur, quos in his quandoque partibus apostolorum Principis electio ordinavit.» (Epist. 8 Agapeti papae apud syn. sub Menna, act. 1 in fine.) Episcopi, et archimandritae catholici, qui regia in urbe tunc aderant, libellos supplices Agapeto porrexerunt hisce titulis inscriptos. «Domino nostro sanctissimo, ac beatissimo Patri Patrum, archiepiscopo Romanorum, et patriarchae Agapeto ab episcopis [Col. 0562B] Orientalis dioecesis, etc., domino nostro sanctissimo et beatissimo archiepiscopo antiquae Romae, et oecumenico patriarchae Agapeto, Marianus, et caeteri archimandritae,» etc. (Ibidem.) His instantibus S. Agapetus damnavit Severum pseudopatriarcham Antiochenum, Petrum Apamensem, et Zonaram monachum Syrum, haereticos Acephalos, quos imperator Justinianus post obitum Agapeti in exsilium expulit, per novellam 42 praecipiens, ut decreta pontificis exsecutioni demandarentur. Lex ista Caesarea data est post synodum sub Menna celebratam, quae actione quarta ita declarat: «Nos implentes ea quae a sanctissimo papa in epistola synodali acta fuere, etc., sequentes ea quae a beatissimo papa bene examinata sunt, conspicimus ipsum (Anthimum) esse alienum ab omni sacra dignitate, et efficacia: et juxta ipsius sanctissimi papae sententiam a catholica appellatione.» [Col. 0562C] Quod attinet ad Severum, aliosque sectarios, quorum de condemnatione petebatur exsecutio sententiae jam ab Agapeto prolatae, Mennas patriarcha respondit: «Nos, sicut vestra charitas, apostolicam sedem sequimur, et obedimus, et ipsius communicatores habemus, et condemnatos ab ipsa et nos condemnamus.» (Ibid.) Sententia, quam Patres pronuntiant, de Severo, ejusque consortibus ita loquitur: «Contempserunt quidem Ecclesiam Romanam, successorem apostolorum, quae sententiam contra ipsos tulit . . . Propterea igitur sequentes SS. Patrum nostrorum sententias contra Severum, Petrum, et Zonaram, et alios quicunque communicant ipsis in impietate, ac contra complices eorum . . . Illos tanquam lupos irruentes in ovile Christi abjicimus, et simili anathemate ferimus.» (Ibid., act. 5.)
[Col. 0562D] Num. 96, linea 7.— Cujus corpus in loculo plumbeo translatum est, usque in basilicam beati Petri apostoli. Corpora majorum solebant condi in loculis plumbeis. Anast. in Joann. III de Narsete: Cujus corpus positum est in locello plumbeo. Idem Paul. Varnefr. de Gest. Longobard. lib. II, cap. 11. Veteribus loculus pro feretro, in quo condebantur corpora mortuorum, quae non cremabantur. Plin. lib. VII, cap. 2, de pollice Pyrrhi regis: Hunc cremari cum reliquo corpore non potuisse tradunt, conditumque loculo in templo.
94 Agapitus, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, clericus ad S. Joannem et Paulum, sedit menses 11, dies 18. [Col. 0551] Baron vult plus anno vixisse. Hic ortu episcopatus sui libellos anathematis, quos invidiae dolo extorserat Bonifacius presbyteris, et episcopis contra canones, et contra Dioscorum in medio Ecclesiae congregatis omnibus incendio consumpsit, et absolvit totam Ecclesiam de invidia perfidorum [Col. 0551] Vide Baron ad ann Domini 536. . Hic missus est a Theodato rege Gothorum ad domnum Justinianum Augustum in legationem, quia eodem tempore domnus Justinianus imperator Augustus indignatus est Theodato regi, eo quod occidisset reginam Amalasintham [Col. 0551] Malasuntham. filiam Theodorici regis commendatam sibi, qui eum regem fecerat.
95 Qui vero Agapitus ambulavit Constantinopolim X Kalend. Maii, ingressus Constantinopolim, et susceptus est Agapitus episcopus cum gloria. Et primum coepit habere altercationem cum piissimo principe Justiniano Augusto de religione. Cui beatissimus Agapitus episcopus constantissimae fidei apostolorum responsum reddidit, dicens: Dominum nostrum Jesum Christum Deum et hominem esse, hoc est duas naturas esse in uno Christo; et dum contentio verteretur [Col. 0551] B, versaretur. , ita Dominus affuit, ut episcopum Constantinopolitanum nomine Anthimum inveniret haereticum. Et cum contentio verteretur cum Augusto, et Agapito papa, hoc dixit ei Justinianus imperator: Aut consentis nobis, aut exsilio te deportari faciam. Tunc beatissimus Agapitus papa respondit cum gaudio, dicens ad imperatorem: Ego quidem peccator ad Justinianum imperatorem Christianissimum venire desideravi: nunc autem Diocletianum inveni, qui tamen minas tuas non pertimesco. Et dixit ei iterum Agapitus venerabilis papa: Tamen ut scias te idoneum [Col. 0551] CB, tu eum. non esse religioni Christianae, episcopus tuus confiteatur duas naturas in Christo. Tunc ex praecepto Augusti accersito episcopo Constantinopolitano, nomine Anthimo, et discussione patefacta [Col. 0551] facta. nunquam voluit confiteri in doctrina catholicae responsionis ad interrogationem beati papae Agapiti, duas naturas in uno Domino JESU Christo. Quem convicit sanctus papa Agapitus, et glorificatus est ab omnibus Christianis.
96 Tunc piissimus Augustus Justinianus gaudio repletus humiliavit se sanctae sedi apostolicae, et adoravit beatissimum papam Agapitum. Eodem tempore ejecit Anthimum a communione, et expulit in exsilium. Tunc piissimus Augustus Justinianus rogans beatissimum Agapitum papam, et in loco Anthimi episcopum consecravit catholicum nomine Mennam. [Col. 0551] Baron negat, ann 536. Qui vero Agapitus papa omnia obtinuit, ex qua causa directus fuerat. Post dies vero aliquantos aegritudine commotus [Col. 0551] C, correptus. , defunctus est Constantinopoli [Col. 0553] X Kalendas Maii. Cujus corpus in loculo plumbeo translatum est usque in basilicam beati Petri apostoli, ubi et sepultus est XII Kalend. Octobris. Hic fecit ordinationes duas in urbe Roma, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca 11, et cessavit episcopatus dies viginti quatuor [Col. 0553] C, mensem unum, dies 28. .
[Col. 0567A] Num. 99, linea 2, pribatas vel fisci, vel Ecclesiae. lin. 3. Quos gladius gladius, et quos famis famis, etc., lin. 4. Nam ecclesias. lin. 6, Nisi nympharum remedio. lin. 7. His diebus Bilisarius patricius repugnando contra regem Guttigem. lin. 9. Liverabit, et nomen Romanum. lin. 10. Et portus Romanus a Gotthis. Patricius vero Bilisarius vicit Gotthos: et postmodum fugaverunt Gotthi Rabennam post annum 1. Num. 100, lin. 1, Tanta famis fuit, etc., ut Datius episc. civitatis Mediolani. Relatio ipsius hoc evidenter narrabit, eo quod in partes Lyguriae mulieres filios suos comedissent penuriae famis. De quas retulit Ecclesiae suae fuisse familia. Eodem tempore ambulabit Bilisarius patricius Neapolim ordinabit eam et postmodum venit Romam. Qui susceptus est a domino Silverio venigne, et abiit Vilisarius patricius in palatio Pinciano sexta die mens. Maio ind. XV. Tunc erat Vigilius diaconus apocrisiarius Constantinopolim. Dolens autem aug. [Col. 0567B] lin. 9, Quod hereticum eum reperisset. lin. 10, Cum Vigilium diaconum, lin. 12. Anthimum patriarcham, lin. 13. Quia hanc causam finem vitae meae adduxit. Num 97, lin 1, A, sedit mens. 9. lin 5, B, neque decretum. lin 8, post menses vero lin 9, A, Wittigis. lin 17, A, Neapolitanos interfecit, praedamque misit, nec in ecclesiis; B, Neapolitanos, et fecit tantam praedam, ut nec in ecclesiis parceret. lin 18, B, ita ut uxores praesentibus maritis earum. lin 20 B, non virginibus nec sanctimonialibus. Num 98, lin 1, A, eodem tempore veniens Wittigis contra Vilisarium, et contra urbem Romam, B, bellum fecit maximum Witigi. lin 4, B, nocte ipsa introivit. lin 5, Gothi vero. Num 99, lin 2, B, incendio foris consumptae. lin 8, B, repugnando. Num 100, lin 7, B, V idus Maii. lin 12 B, quas dum delegisset. [Col. 0567C] Num 101, lin 3, A, cum Vigilio sola in mausoleo Antonina; B, cum Vigilio solo in mausoleum. lin 16, AB, numero 18. Num 97, lin 2, dies 12. lin 3, pecunia talem timorem indixerat clero, ut qui non consentiret ejus electioni glad. pun. Equidem sacerdotes non subscripserunt in eum sec. ant. morem. lin 6, ordinationem. Postmodum vero jam ordinato et cum vi et metu ( M, omni vi et m.) propter adunationem tamen Ecclesiae, et cleri religiosi subscripserunt presbyteri. Post menses vero duos. lin 8, Vitiges R. ( M, Witiges). Eo tempore Vit. R. amb. R. et cum vi t. f. Amalasindae reg. s. n. propter hoc in imper. Justin., et quia r. s. c. occiderat Th. m. B ( M, Vilis). lin 12, Goth. veniens vero patricius fuit in parte Siciliae aliquantum temporis A. autem eo quod G. fec. sibi [Col. 0567D] tempore. lin 17, int. et Goth. et o. c. n. ita ut uxores praesentibus maritis earum interfici juberet gladio: et captivos filios, et filias eorum exterminaret, nulli parcens nec sacerd. nec virginibus sanctimonialibus, nec servis Dei. Invasit quoque praedam omnem, ita ut nec ecclesiis parceret in praedando. Num 98, lin 1, veniente autem Belisario patricio Romam, bellum magnum fecit Vitiges contra eum, et contra urbem Romam. Ingressus autem Belisarius Romam Idus Decemb. custodibus, et m. et fab aut r. f. lin 4, munivit. Nocte vero ipsa. lin 5, Belis. urbem, Gothi, qui erant intus, vel foris muros, omn. lin 6, et Ravenn. fugerunt. Postea colligens Vitiges R. lin 7, regressus contra R. X Kal. Mart. fixit castra. lin 9, civitatem. Tunc Belis. patr. lin 10, erat, clausit se intra civitatem, et custodivit eam. Num 99, lin 4, nam et eccl. et corpora martyrum [Col. 0568A] sanctorum exterminata sunt a Goth. lin 6, n. remediis sub. Pugnae quoque erant quotidie contra civitatem his diebus. Sed Belisarius patric. repugnando contra reg vit lin 9, et civit. c. sua lib et pugnando vicit Gothos, ut postmodum fugarent Romani Gothos in Ravennam. Num 99, anteced lin 1, Per annum vero unum obsessa est civitas a Gothis, et portus Romanus, ita ut exeundi et intrandi non esset cuiquam facultas concessa. Tunc omnes posses privatae fisci vel Ecclesiae inc. Num 100, lin 1, post annum unum eod temp t. f. f. per un. orbem, ut Clar episc ( M, Darius) Mediol. lin 2, quod in partes L. lin 3 famis, et de quadam ex famil Eccl suae hoc retulit Eod temp. lin 4 Belis Neapolim, et ordin eam; postmodum revenit Romam, et susceptus est a D. papa Silverio. b. et habitavit in palatio Pincis V Id. Maii, indict XV. Tunc Vigilius d. apocrisarius erat in Constantinopolim. Dolens autem erat A. lin 8, a sancto A. P. eo quod haeret eum reperuisset. [Col. 0568B] lin 10 Tunc Augusta, usa consilio Vigilii diaconi, misit epistolas Romam Silverio papae, rogans ne pigritaretur ad eam venire, aut certe revocare Anthimum in locum suum. Quas litteras cum legisset Silverius papa, ingenuit, et dixit. lin 14 add, sed fiduciam habens in Deum, et B. Petrum apostolum resc A. sic domina Aug rem istam n. f. e. lin 17, jussionem ad B. patr p. V. d. dicens: Vide aliquam occasionem in Silv P per quam deponas illum de episcopatu, aut certe transmittas eum ad nos. Ecce ibi habes archidiaconmm et apoc Vigilium nostrum car. lin 21, patriarcham. Tunc suscepta jussione B, pat dixit: Ego q. ejus juss facio. Sed et ille cui int (M, sed et ille, qui interest) ut Pilatus dixit: Neci ejus Silverii papae: ipse reddat rationem de factis suis D. N. J. C. Sed urgente jussione astiterunt quidam falsi testes, et dixerunt: Quia nos saepius inv. lin 26, juxta Lateranis. lin 27 et 28, quod aud Belis patricius non cr. lin 28, sed cum m. [Col. 0568C] Num 101, lin 1, tunc fecit eum venire ad se pal Pincis, et a primo et secundo velo r. o. cl. Cumque ingressus fuisset Silverius cum Vigilio solus in mausoleo, ubi Antonina patricia jacebat ( M, in mauseolo) in lecto, et Besilarius patricius sed ad p. e. Antonina dixit ad eum. lin 6, in manibus Goth adhuc ea loquente, ingr est I. lin 7, et tulit p de c. e. et duxit cum, in c. seorsum expol eum, et induit eum. v. m. et abscondit. lin 9, monachum factum. lin 11, quod audientes, f, o. Vigilius autem diaconus et apocrisarius promiserat Augustae Anthemium revocare, si sederet in sede Petri apostoli ( M, in S. Sancti P. A.) et quia Silverius papa noluit hoc facere, accusatus est et ejectus ab episcopatu, missusque in exsilium in Pontias, quem suscepit Vigilius archidiaconus in sua quasi fide, et sust eum p. t. lin 13 et 14, et conf. f. et sepultus est. lin 15, et sanati sunt. Hic fecit ordinat 1 in urbe R. per mens Decemb, presbyt 14, diaconos 5, episcop per diversa loca 18, [Col. 0568D] et cessavit episcop dies 6. Num 97, lin 1, episcopus Romanus, sedit ann. 1, mens. 10, d. 11. lin 8, Witingis. Eod. temp. amb. Wittigis a. lin 14, eo quod Goth. lin 15, coepit obsidere eam. lin 18, ut nec ecclesiis parceretur praedando, lin 19, interficeret, et mox exterminaret. Num 98, lin 10, inclusit Roma civitate, His d. Num 99, lin 6, erat, ut a. v. p. nisi n. rechelus sub. lin 8, repugnando c. r. Witigem. lin 10, patricius Bilis. Num 100, lin 3, famis, de quibus retulit Ecclesiae suae fuisse extam. lin 6, in palatio Pontiano V Id. lin 8, Anthemo. lin 9, quod haeret rep. lin 11, ne pigeas. lin 12, qui cum l. beatus. lin 22, et dixit Ego. Num 101, lin 2, quo ingressus Sil c. V. S. in [Col. 0569A] mausoleo Aug. lin 3 et 4, et Bilis patricius s. lin 5, domne. lin 6, nos in Goth potestatem t. Adhuc ea 1. lin 8, veste monastica. lin 11, qui aud. Num 97, lin 2, tiranno. lin 6, jam ordinato sub vim, et metum, propter. lin 7, postmodum jam ordinato Silverio sic subscrips. p. lin 18, et nec in ecclesiis, lin 20, nullis parcentibus. Num 98, lin 1, veniens Guitigis. lin 2, Romam IIII Idus Decemb. lin 8, pontem Molvie. lin 10, Roma. [Col. 0570A] Num 99, lin 1, esseundi. lin 3, gladius gl. et quos famis famis. lin 4 et 5, corpora martirum sanctorum. lin 5, 6, fames, ita ut a. v. p. n. nimpharum, lin 8, repugnando. lin 11 et 12, Ravenna. Num 100, lin 1, Datius. lin 2, Mediolane relatione sua evid narravit q. in partes. lin 3, ret Ecclesiae suae f. ex familia. lin 16, dampnatum. lin 23, ipse reddat rationem. lin 25 nos vicibus. lin 27, Vilisarius patricius. Num 101, lin 3, mausoleo, lin 3 et 4, Vilisarius patricius.
[Col. 0569A] Licet notae Schelestratii ad catalogos et Vitas Romanorum pontificum a bibliothecariis collectas desinant in Felice quarto, post dissert, tertiam pag. 496, attamen in serie chronologica ab eodem suis notis praemissa, in fine dissertationis secundae, brevissimas addit, vel suas, vel Holstenii post Felicem quartum, demortuum anno 530 usque ad annum 8 Joannis tertii ineuntem, aerae Christianae 566, quarum selectiores [Col. 0569B] adjungimus primo numero uniuscujusque pontificis. Et cum variantes lectiones codicum Bibliothecarii praestantiorum ipse non ediderit ultra Felicem quartum, nos curabimus ut illae saltem hic inserantur quae ex codice Farnesiano (quem caeteris antiquitate praestare judicat cum Holstenio) per nos cum editione Velseri collato annis 1720, 1726, diligenter desumptae fuerunt Colorni. Quia vero codex Farnesianus, uti alibi indicatum fuit, caret initio, ita ut quidquid ante Silverium papam scriptum fuerat desideretur, imo et initium Vitae Silverii fuerit deperditum, reddemus ex num. nonagesimo nono, ex quo superstes est variantes lectiones, non omissis etiam illis quae tantummodo vitiosa orthographia differunt. Nam licet ad historiae documentum varietas illa non pertineat, attamen valet ad codicis vetustatem comprobandam aequalem aetati Anastasii, Gothorum et Longobardorum barbariem nondum oblitae in pronuntiatione et scriptura vocum Romanorum. Opportune autem cadet [Col. 0569C] ut tantae antiquitatis codex suppleat monimenta catalogorum vetustiorum ibi circiter desinentium, ubi Farnesiani codicis superstes ducit exordium. Scribit Schelestratius in fine suae seriei chronologicae, pag. 326, hanc observationem ad annum Christi 566, post cons. Basilii XXV. «Hic desinunt Fasti consulares. Quamvis enim Marius episcopus Aventicensis in appendice ad Chronicon Eusebii Fastos consulares usque ad secundum Tiberii annum, qui cum anno vulgari 386 concurrit, producat, et tabulae Graecae, quas Vossius Heraclio ascribit, usque ad annum 630 Fastos consulares prosequantur, speciales tamen consules non assignant. Unde, iis omissis Fastis, finem impono cum anno quo Justinianus obiit, quo etiam plures Catalogi summorum pontificum finem accipiunt.» In supplementum igitur Catalogorum complurium hic desinentium succedent lectiones codicis tantorum judicio habiti omnium antiquissimi ex pluribus Bibliothecarii [Col. 0569D] exemplis a se inspectis in celeberrimis bibliothecis Italiae et extra Italiam.
[Col. 0569D] Num. 97, linea 1.— Silverius, etc. Quae hic narrantur exscripta videntur ex Paulo Diacono, ut cit. locum conferenti planum erit. Quemadmodum vero erratum sit a vulgato Anastasii codice, dies tantum 24 inter Agapeti mortem, et Silverii ordinationem ponente; quod spatium ne suffecisse quidem videtur, ut Constantinopoli mortis nuntius Romam mitteretur: id qua ratione emendandum sit docet Papebrochius in Conatu Chronico-Historico ad Catalogum pontificum in Silverio pag. 79, et dissert. 13 de ordinat. et abdicat. S. Silverii, atque Vigilii subrogat. Linea 9.— Guitigis ambulavit Ravennam, etc. [Col. 0570A] Haec et quae deinceps sequuntur, eadem fere ad verbum leguntur apud Paulum diaconum, ibid. pag. 676. Instituta utriusque collatio praeclare ostendit, unde facta hisce pontificum gestis additamenta desumpta sint. Jornandes rem eamdem ita prodidit ibid. pag. 177: «Ante paucos dies rex Witiges egressus, Ravennam profectus, Mathesuntham filiam Amalesunthae, Theodorici quondam regis neptem, sibi in matrimonium sociarat.» [Col. 0570B] Linea 11.— Quia reginam sibi commendatam, etc. Causas aucupabat Justinianus, ut Italiam armis a bello abs Gothorum tyrannide vindicaret. Witiges, Justiniano inconsulto, uxorem Amalasuntham, Theodorici, neptem acceperat, quatenus hoc vinculo regnum sibi inter Gothos firmaret. Hinc imperator matrimonium illud, quia se, cui avus regnum et filiam commendaverat, inconsulto, celebratum sit, irritum declaravit, armisque Witigem coegit reginam regnumque relinquere. Siquidem, per vim secum auferens Mathesuntam (scribit Paulus Diaconus) Witige capto, patricioque effecto, administrationem illi juxta Persarum terminos tribuit: sibique Witigis degens vitam finivit, etc. De novis autem ejusdem nuptiis haec Jornandes ibid. pag. 179: «Mathesuntam jugalem ejus fratri suo Germano patricio conjunxit imperator. De quibus Posthumus patris Germanus natus est filius, item Germanus. In quo conjuncta Anitiorum gens cum Amala stirpe, spem adhuc utriusque [Col. 0570C] generis Domino praestante promittit,» etc. Unde fortissimum regnum, diuque regnans Gothorum gens, tandem anno, ut scribit ibid. Jornandes, millesimo et trecentesimo a Justiniano imperatore per Belisarium devicta est et deleta.
[Col. 0570C] Num. 97, linea 1.— Silverius, etc. Cum in fine anni Christi 536 Romani Agapetum papam mortuum esse cognovissent, Theodatus rex per vim et metum, ut ait Anastasius, intrusit Silverium Campanum. Hunc Romanus clerus a se antea improbatum paulo post recepit et approbavit, ut schisma evitaretur. Quo die et mense creatus fuerit non satis constanter affirmari potest. Linea eadem.— Ex patre Hormisda, etc. Liberatus episcopus in Breviar., cap. 22, Silverium Hormisdae papae filium asserit: haud dubie tamen legitime ex praecedenti legitimo matrimonio natum; alioquin ad tantam dignitatem plane inhabilis fuisset. [Col. 0570D] Linea 3.— Qui Theodatus corruptus pecunia data, etc. Quod Anastasius hic scribit de simoniaco ingressu Silverii falsum esse colligitur: tum quod Liberatus, qui his temporibus vivebat, adeoque majore fide dignus, Silverii creationem enarrans loco supracitato, ne verbo hujus rei meminit; tum maxime, quod Silverius sedis suae invasori Vigilio in libello sententiae, quem de ipsius damnatione consripsit, crimen simoniae potenter objiciat, quod sane non ita libere egisset, si ejusdem criminis ipse reus exstitisset. Linea 8.— Exstinguitur Theodatus tyrannus, etc. Theodatus ex Urbe profugus, dum Ravennam versus abiret, praeventus a militibus quos Vitiges Gothorum [Col. 0571A] dux miserat, occisus est, cum regnasset annos tres, ut testatur Procopius. Linea 13.— Audiens quod Gothi sibi fecissent regem, etc. Errat Anastasius. Nam post Neapolim occupatam Gothi a Theodato desciverunt, et Vitigem elegerunt, ut ex Procopio constat. Num. 98, Linea 2.— Ingressus autem Belisarius in Urbem IV Idus Decembris. Hac de re Evagrius lib. IV, cap. 18, haec scribit: «Civitas Belisario sine pugna tradita est, et Roma denuo Romanis subjicitur post annos sexaginta, quibus ab Erulis et Gothis occupata fuisset, non a die Apellei, hoc est ad quintum Idus Decembris, undecimo anno imperii Justiniani:» qui est annus Christi 537, post devictum ab Odoacre Erulorum rege Augustulum sexagesimus. Linea 7.— Guitiges rex ingressus est contra Romam, etc. Qua obsidione hoc mirandum est primo, quod integro anno obsidionis nunquam illo loco Urbem [Col. 0571B] expugnare conati fuerint, ubi murus ab alto divisus est, et quasi jam casurus deorsum inclinabatur. Secundo magis mirandum est, quod hostes Romanae Ecclesiae Ariani nihil contumeliae aut damni intulerint ipsis apostolorum basilicis extra Urbem positis; sinentes illic catholico ritu, teste Procopio, libere sacra peragi: aliter sane quam recentes haeretici nostri temporis, a quibus nihil prius cogitatum est unquam, quam ut sacra monumenta sanctorum, Deo dicata, incendiis, et rapinis devastent, et emoliantur. Num. 100, linea 10.— Tunc Augusta consilio usa. Hanc eamdem historiam Procopius de Bello Gothico lib. I et Liberatus in Breviar. cap. 22 recensent. Ea, quae ab Anastasio et Procopio praetermissa sunt, videre poteris apud Liberatum allegato loco. Linea 20.— Qui nobis pollicitus est revocare Anthimum. Adde promissionem duorum auri centenariorum, si, remoto Silverio, se Vigilium ordinari curaret. [Col. 0571C] Num 101, linea 12. Misit eum in exsilium, etc. Quod haeretica femina petierat, ambitiosus diaconus procurarat, Belisarius, Pilato deterior, impie admodum consummavit; meritoque e summa gloria ad summam miseriam et paupertatem dejici meruit. Linea ead. Et sustentavit eum pane tribulationis, etc. Liberatus inquit Silverium duobus Vigilii defensoribus et servis traditum, sub eorum custodia inedia defecisse. Hanc ob causam, pestis, fames, et bella exorta fuerunt, de quibus Baronius anno 539.
[Col. 0571C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Silverium sedisse annum 1, menses 5, dies 11, cum in exsilium pelleretur cum praestantioribus Anastasii codicibus potiores Catalogi definiunt. Et quidem in exsilium pulsus est, dum a Vitige Roma obsideretur. Obsidere autem coepit Urbem Vitiges [Col. 0571D] circa aequinoctium vernum, labente indictione XV, ut Procopius scribit: et per annum solidum et dies 9 irrito conatu perstitit in obsidione Urbis. Ibi. Conficta contra Silverium calumnia, ut Theodorae Augustae odio in eumdem fieret satis, relegatur pontifex a Belisario, quasi Gothorum auxiliator esset, in insulas Pontias, substituto in ejus locum Vigilio, intruso, et simonia eo pseudopontifice, ex praepotentia Theodorae Augustae, et ordinato die 22 Novembris 537. Triduo ante ordinationem Vigilii pulsus est Urbe Silverius; cum ex die Dominica VIII Junii 536, Romae sedisset annum 1, menses 5, dies 11, quot enumerantur ad 19 Novembris 536. Superstes beatus pontifex in suo exsilio usque ad mensem Junium 538, quo martyrium complevit (ex Bibliothecario sect. 101) , depositus est 20 Junii, qua colitur. Verus pontifex cum hactenus fuisset Silverius, et Vigilius invasor; a morte attamen Silverii consensus cleri cum accessisset ad promovendum in ejus locum Vigilium, [Col. 0572A] eumdem ex invasore reddidit legitimum successorem. In fine vitae Felicis quarti, et consulatu Lampadii et Orestis, aerae Christi communis 530, deserebamur a secundo catalogo Romanorum pontif. sub Justiniano, cujus duplex exemplum Schelestratius nobis ostendit, nempe unum reginae Christinae Sueciae, nunc Alexandrino Vaticanum, alterum vero Colbertinum. Quare in illo finem editionis suae fecit Schelestratius, addens tantummodo in calce editionis, reperiri tam in Colbertino, quam in Alexandrino-Vaticano sequentium pontificum nomina, et epochas usque ad Pelagium secundum ita digestas. 57 Bonifacius sedit annos 2, dies 25 [ Colb., 26]. 58 Joannes sedit ann. 2, mens. 3, dies 25 [ Colb., m. 4, d. 26]. 59 Felix sedit annos 4, mens. 2, dies 12. [Col. 0572B] 60 Bonifacius sedit annos 2, dies 26. 61 Joannes sedit annos 2, mens. 3, dies 5 [ Colb., dies 6]. 62 Agapetus sedit menses 11, dies 17 [ Colb., d. 18]. 63 Silverius sedit ann. 1, mens. 5, dies 11. 64 Vigilius sedit ann. 16 [ Colb., an. 17], mens. 6, dies 26. 65 Pelagius sedit ann. 4. mens. 10, dies 18. 66 Joannes sedit an. 12, mens. 11 [ Colb., m. 10], dies 26. 67 Benedictus sedit annos 4 [ Colb., add., m. d. 28]. 68 Pelagius sedit an. 10, mens. 2, dies 10. Cum in hoc Pelagio II, cui succedit S. Gregorius Magnus, desiturus sit tomus hic tertius nostrae editionis [Col. 0572D] Editionis scilicet Romano-Vaticanae. , damus ex appendice illius secundi catalogi chronologiae pontificiae consecutionem tali testimonio confirmatam. Quod autem attinet ad consecutionem historiae ex catalogo secundo, quae ibi desinit in Felice quarto, et [Col. 0572C] consulibus Lampadio et Oreste, Christi 530, in locum catalogi substituemus lectionem vetustissimi codicis Anastasiani, quam esse Farnesiani illius, cujus scripturae specimen dedimus in prolegomenis, asseverant Lucas Holstenius et Schelestratius. De appendice nominum et epocharum post Felicem IV, in illo catalogo descripta usque ad Pelagium II, vide quae scripsimus in cap. 4 dissertationis nostrae ad Catalogos Romanorum pontificum. Nunc igitur catalogi defectum supplebimus ex antiquissimi codicis Bibliothecarii variantibus lectionibus ab editione Velseri et Fabrotti hic apponendis; cum has variantes lectiones post Felicem quartum non dederit Schelestratius, et nos ex autographo Farnesiano diligenter transcripserimus dum Colorni moraremur annis 1720, 1726, serenissimo duce Parmensi Francisco id benigne permittente; cum paucos ante annos codex ille ab urbe Roma, ubi Holstenius et Schelestratius contulerant cum Valseriana editione, Parmam [Col. 0572D] translatus fuisset. Textum igitur Biblioth. ex hoc num. 99, unde Farnesianus codex superstitem nobis praeservat illius exemplaris lectionem, exhibebimus de more servato in editione tomi primi: et apponemus variantes lectiones Farnesiani, quibus etiam addemus lectiones alterius codicis bibliothecae Laurentianae: quem anno proxime elapso 1726, cum observassem antiquitate commendabilem, et minori barbarie transcriptum quam caeteri paris aetatis; curavi ut illius exemplum diligenter collatum studio viri clarissimi D. Antonii Gori mihi amicissimi, ac editione castigata veterum in Etruria exstantium inscriptionum cum eruditis observationibus nuper vulgata celebris, ad me transmitteretur. Variantes igitur lectiones codicis Farnesiani signabimus littera F, et Laurentiani exempli littera L.
[Col. 0573A] Num. 97, linea 2.— Levatus est a tyranno Theodato, etc. et linea 7.— Postmodum sic subscripserunt presbyteri, etc., Cum auditus esset Romae obitus sancti Agapeti papae, atque jam haberentur more majorum sacra comitia de novo creando pontifice, Theodatus rex Gothorum, ut tradit Anastasius in Silverio, Silverium natione Campanum, Hormisdae quondam pontificis Romani filium, ex legitimo ante pontificatum matrimonio susceptum, per vim et metum ordinari curavit pontificem, quamvis multi ex clero ejus electioni refragarentur, cui tamen postea, ad evitandum schisma, subscripserunt. Unde species addita postmodum calumniae, quasi Gothis faveret. Simoniacam labem ipsi perperam inurit idem Anastasius. Liberatus enim in Breviario, cap. 22, ubi de Silverio ex subdiacono, ut ipse scribit, in pontificem electo, agit, nec alius quisquam antiquorum, nihil penitus habet de pecunia a Silverio collata. [Col. 0573B] Ordinatus est autem Silverius die octava mensis Junii, in quam anno quinquagesimo trigesimo sexto Dominica cadebat. Licet enim codices mss. Anastasii in interpontificio, quod fuit post mortem Agapeti, varient, praeferenda tamen videtur lectio eorum qui habent interpontificium fuisse unius mensis et dierum viginti octo, qui nihilominus unum diem plus numerant; ex tempore quippe quo sedit, sequitur eum ordinatum die octava Junii, et consequenter interpontificium fuisse dierum quadraginta septem, qui leguntur in Catalogis 1 et 3, tomo primo criticae Baronianae praefixis. Interea vero, ut tradit Liberatus loco laudato, Vigilius Agapeti defuncti diaconus Constantinopoli degens, cum Theodora Augusta secreto egit ut pontificatum obtineret, eique promisit, si in papam eligeretur, sublaturum se synodum Chalcedonensem, atque Anthimum, Severum, aliosque ipsis confoederatos Acephalos communione donaturum. [Col. 0573C] Num. 98, linea 1.— Eodem tempore bellum fuit maximum, etc. Haec autem acciderunt durante urbis Romanae obsidione, ut tradit Procopius lib. I de bello Goth., cap. 25, ideoque anno 537, quo Romana urbs a Vitige rege obsessa est. Id confirmatur ex Anastasio in Silverio, et ex Continuatore Marcellini: qui tradunt haec accidisse indictione XV, quae anno 537 in cursu erat. Depositus est autem Silverius die decima octava Novembris, ut ex ejus sedis duratione constabit. Vigilius vero ordinatus est X Kalendas Decembris, seu die XXII Novembris, quae erat Dominicalis, ut testatur Anastasius in Vigilio. Num 101, linea 12.— Et sustentavit eum pane tribulationis, etc. Sanctus hic pontifex in exsilio aerumnis confectus, inediaque consumptus, die vigesima Junii extremum diem clausit, ejusque memoriam, sub martyris titulo quotannis eo die Ecclesia celebrat. Sepultus est autem, ut ait Anastasius, in eodem loco, et ad ejus sepulcrum multitudo concurrens languentium [Col. 0573D] sanitatem obtinere consuevit. Ejus mors immerito ascribitur Vigilio. Procopius enim in Historia Arcana, cap I, loquens de Antonina Belisarii uxore, ait: Fuit ille minister sceleris quidam ex famulis Eugenius nomine, qui et commissi contra Silverium piaculi satelles fuerat, ubi Alemannus in notis ad librum illum observat Procopium indicare Silverium ferro, aut alia sanguinaria hominis arte necatum: insuperque Liberatum scribere, Silverium inedia defecisse, quod ab aliis acceperat; sed Procopium scripsisse quae ipsemet viderat. Quoad annum mortis Silverii, Baronius credit esse annum 540. Annotator vero Baronii annum 538, sed cum, tam Anastasius quam catalogi pontificatum Silverii in ejus depositione absolvat, quocunque ex illis annis obierit, chronologiae pontificiae nihil officit. Licet usque ad mortem semper legitimus perseveraverit pontifex, Anastasius tamen sedis ejus durationem ad annum unum, menses quinque, et dies undecim coarctat, [Col. 0574A] ex quo sequitur verum esse quod superius diximus, eum scilicet depositum die decima octava mensis Novembris anni quingentesimi trigesimi septimi. Exstat tomo V Concil. epistola Silverii papae ad Vigilium, qua ei exprobrat ambitionem sedis apostolicae, et simoniae crimen admissum, eumque sententia anathematis condemnat; cui subscribunt quatuor episcopi, nempe Terracinensis, Fundanus, Firmanus, et Minturnensis, quos Baronius supponit in insula Palmaria cum Silverio papa concilium celebrasse, et in Vigilium anathematis sententiam tulisse. Verum illa epistola, cujus initium: Multis de transgressionibus irretitum, etc., supposititia est, ut ostendunt styli barbaries, falsa nota consularis, et emendicatae ex epistola Felicis II ad Acacium sententiae. Praeterea nullo Historicorum testimonio confirmantur, quae de Vigilio narrat Silverius, scilicet cruentis sanguine manibus leviticum munus affectasse. [Col. 0574B] Decessoribus suis subrepsisse, et senatus justitia repressum fuisse. Tertio denique incredibile est Silverium, quem statim a dejectione sua sub inimicorum custodia detentum, ac in exsilium deportatum Liberatus testatur, indicto episcoporum conventu anathematis sententiam in sedis suae pervasorem pronuntiasse. Neque enim id contingere potuit eo tempore, quo Pataram, patria pulsus, sede privatus pontifex incolebat, cum huic anathematis decreto, non Asiani, sed Itali subscribant episcopi. Post reditum Silverii, excommunicatum Vigilium nemo dixerit; statim enim Silverius Vigilio aemulo suo traditus est, et in Palmariam, vel Pontiam insulam deportatus, ubi verisimile non est custodum vigiles oculos fallere, synodos indicere, canonicas sanctiones condere, anathematismos in adversarios torquere potuisse.
[Col. 0574B] Num. 98, linea 2.— Ingressus Belisarius in Urbem, [Col. 0574C] etc. Belisarius tyrannus et sacrilegus in cathedram Petri, et in universam Romanam Ecclesiam, eam barbarice, tyrannice, injuriis, damnisque afficiens atque profanans, injiciens violentam manum in ipsum Romanum pontificem; deturpans inhonestansque ipsum visibile loco Christi positum Ecclesiae caput. Magna quidem haec fuit, et horribilis in Ecclesia Romana tempestas, furente haeretica femina excitata, ab ambitioso diacono procurata, per Belisarium autem impie consummata; sed luit poenas infelix, et imperatorem, quem sibi per Theodoram Augustam lucrari conatus, eadem via imperatorem sibi infensissimum nactus, in ordinem est ab ipso miserabiliter redactus, et tanto ipse facinore perpetrato, ut offensum divinum numen sibi conciliaret, mox Romae ecclesiam erigendam curavit, cujus prae foribus hujusmodi incidi voluit patrati facinoris perpetuum monumentum. Quae hodie, eversa eadem ecclesia, tabula marmorea inscripta, remansit in [Col. 0574D] muro ecclesiae Cruciferorum ad Aquam Virginem e regione montis Quirinalis, quae haec habet:
Num. 99, linea 5.— Intra civitatem autem grandis fames erat, ita ut aqua venundaretur pretio, nisi nympharum remedium subvenisset. A Gothis obsessa urbe Roma, eo penuriae rerum omnium deventum est, ut aqua veniret, nisi Urbi succursum esset nympharum remedio, id est, auxilio aquae nympheorum, id est balneorum, quae frequentiora erant Romae.
Num. 100, linea 7.— Tunc erat Vigilius diaconus apocrisiarius Constantinopoli. Apocrisiarii seu responsales erant missi seu legati, qui nomine Romani pontificis semper erant in comitatu imperatoris, ut rebus Ecclesiae prospicerent. Eo munere functum [Col. 0575A] esse Gregorium in aula Constantinopolitana tempore Pelagii, testis est Joannes diaconus ejus Vit. lib. I, cap. 26: «Nec multo post pro responsis ecclesiasticis ad urbem Constantinopolim a Pelagio praesule destinatur.» Hodie nuntii apostolici vocantur. Per apocrisiarios mandata pontificia perferebantur ad patriarcham CP. Anastas. in Theodoro: «Tunc sanctissimus Theodorus papa scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis, tam rogans, quamque regulariter increpans, necnon per apocrisarios per hoc maxime destinatos praesentialiter admonens et contestans.» Idem in Martino: «Qui videlicet apocrisiarii, ex praeceptione apostolicae auctoritatis commonuerunt eum, ut de tali haeretico intentu recederet.» Idem in Nicolao: «Arsenium episcopum hujus almae sedis apostolicae apocrisiarium et missum illico destinavit.»
Num 101, lin 2.— Et ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum. Silverius ingressus ad Belisarium intra Pincianum palatium; clerici vero qui [Col. 0575B] eum prosequebantur, retenti ad primum et secundum velum, id est, ad primas et secundas fores, ut constat ex hoc loco et epist. Silverii ad Amatorem, quae exstat in can. Gulisarius 23, qu. 4. Vela sumuntur pro foribus, quia fores augustarum vel majorum aedium erant velis obseptae. Tranquil. in Claudio: «Interque praetenta foribus vela se abdidit.» Anast. in Gregor. IV: «Vela Alexandrina tria ante portas majores pendentia, habentia homines et caballos.» Tertull. adversus Valentinian: «Tot syparia portarum.» Anastas. in Leone III: «Et alia vela alba holoserica majora tria, quae pendent ante regias in introitu.» Sidon. lib 1, epist. 2: «Pellitorum turba satellitum pro foribus immurmurat, exclusa velis, inclusa cancellis.» Foribus ecclesiarum etiam vela apposita. Hieronym. ad Heliodor. «Janitor creber in porta, vela semper in ostiis.» Nec velis caruere etiam fores scholarum. Augustin de verb Apostol serm 25: «Quamvis ille esset paganus grammaticus melior ad velum, quam ad cathedram.» [Col. 0575C] Laudatur Alexander Severus quod domi salutaretur quasi privatus patente velo, remotis admissionalibus. Lamprid. in Alexandro: «Salutabatur vero quasi unus ex senatoribus patente velo, admissionalibusque remotis.» Et hoc est quod ait L. pen C. de naufrag. levato velo.
Num. 101, lin 6.— Joannes subdiaconus regionarius primae regionis tulit pallium de collo ejus. Fabianus pontifex notariis per septem regiones Urbis dispositis, ut martyrum gesta colligerent, testimonii causa adjecit totidem subdiaconos: hinc dicti subdiaconi regionarii, ut hic et infr. eod.: «Tunc Sixtus subdiaconus regionarius regionis sextae.»
Lin 12.— Et misit eum in exsilium in Pontias. Silverius in exsilium relegatus in Pontiam insulam, quae est in ora maris Tyrrheni. Ibidem exsulasse Flaviam Domitillam persecutore Domitiano legitur Martyrol Rom. 7 Maii.
Lin 13.— Qui deficiens mortuus est, et confessor [Col. 0575D] factus est. Silverius in exsilio mortuus in insula Pontia habitus est numero confessorum. Idem de Martino mortuo in exsilio in Chersoneso insula, Anastas. in ejus Vit. Et ibidem ut Deo placuit, vitam finivit in pace Christi confessor. Hoc distant confessores a martyribus, quod martyres sunt, qui extrema passi sunt pro fide: confessores, qui aliquid passi sunt pro fide, puta exsilium, carcerem, tormenta, non usque ad necem. Optat Milevit. lib I advers. Donatist: «Nam ferme ante annos sexaginta et quod excurrit, per totam Africam persecutionis est devagata tempestas, quae alios fecerit martyres, alios confessores.» Hanc distinctionem juvat Cyprian (epist. 5) : «Quemadmodum autem [Col. 0576A] ad sumptus suggerendos, sine illis qui gloriosa voce Deum confessi in carcere sunt constituti,» etc.
[Col. 0576A] Num. 100, linea 7.— Dolens autem Augusta, etc. Quae hic narrat Bibliothecarius barbaro stylo, cultiori exposuit Liberatus illorum temporum aequalis cap. 22 sui Brev., ut adnotat D. archiepiscopus Sommier lib. VI, cap. 30 Hist. dogm. ita complexus rerum seriem. Unicum nobis superest monumentum, sed illud gloriosissimum, pontificatus S. Silverii, qui successit Agapeto, nempe illius exsilium ac martyrium pro defensione fidei catholicae fortiter toleratum. Theodora Augusta, ad Eutychianismum promovendum summopere intenta, post Agapeti mortem illico seduxit Vigilium diaconum, qui tunc apocrisiarius erat Romanae sedis apud regiam urbem, sponsione maximi pontificatus pacta cum ipso, Anthimi [Col. 0576B] restitutionem, ejusque sectariorum, et irritationem sacri Chalced. concilii. Vigilius munitus ab eadem litteris commendatitiis apud Belisarium, tum temporis magistrum utriusque militiae, in Italiam confestim contendit; verum apostolicae sedi pontificem datum jam reperit Silverium. Belisarius, qui Romam a Gothica servitute vindicaverat, intendit animum ad secreta mandata Theodorae exsequenda. Sive igitur ad Silverii depositionem dirigendae erant machinae, sive ad pacta Vigilii ab ipso extorquenda, nempe de abolendo concilio Chalcedonensi, ac de Anthimo et Acephalis communioni restituendis. Diaconus Liberatus auctor aequalis narrat Belisarium in Urbe tunc agentem, vocato ad se Silverio, exprobrasse beato pontifici perduellionis crimen: quasi ipse ad Gothorum regem dedisset litteras, quibus excitaretur ad urbem Romam proditione recuperandam. «Fertur enim (Liberatus ait) Marcum quondam scholasticum, et Julianum quondam praetorianum fictas de nomine Silverii composuisse litteras, [Col. 0576C] regi Gothorum scriptas, ex quibus convinceretur Silverius Romanam velle prodere civitatem. Secreto autem Belisarius et ejus conjux persuadebant Silverio implere praeceptum Augustae, ut tolleretur Chalcedonensis synodus, et per epistolam suam firmaret haereticorum fidem. Silverius, implorata ope coelestis auxilii, fusis ad Deum precibus, iterum sistitur Belisario, qui excluso pontificis comitatu solum cum admisisset, ab oculis omnium eripuit Silverium.» «Et postera die convocato clero, mandavit eis ut alium papam eligerent. Quibus dubitantibus, et nonnullis renitentibus, favore Belisarii ordinatus est Vigilius. Silverius autem in exsilium missus est in civitatem provinciae Lyciae quae Patara dicitur. Sed Siricio veniente Pataram, venerabilis episcopus civitatis ipsius venit ad imperatorem, et judicium Dei contestatus est de tantae sedis episcopi expulsione: multos esse dicens in hoc mundo reges, et non esse unum sicut ille papa est super Ecclesiam mundi totius a [Col. 0576D] sede sua expulsus. Quem audiens imperator revocari Romam Silverium jussit, et litteris ipsius judicium fieri.» Liberatus diaconus ibi. Verum Theodora Augusta irritum reddi cupiens imperatoris mandatum arcebat a regressu Italiae Silverium. Praevaluit imperatoris jussio; nec tamen Belisarius ab injuria destitit. Cum enim Vigilius de Silverii innocentia conscius sibi timeret, Belisario suasit ut in custodiam sibi contraderet Silverium: si secus faxit, a pactis conditionibus se quoque recessurum. «Ita Silverius traditus est duobus Vigilii defensoribus, et servis ejus. Qui in Palmariam insulam adductus, sub eorum custodia defecit inedia.» (Ibid.)
97 Silverius, natione Campanus, ex patre Hormisda, episcopo Romano, sedit annum unum [Col. 0563] B, annos tres. , menses quinque, dies undecim. Hic levatus est a tyranno Theodato sine deliberatione decreti: qui Theodatus corruptus pecunia [Col. 0563] pecuniae dato. Baron negat pecun. datam. data talem timorem induxit clero, ut qui non consentiret in ejus ordinationem, gladio puniretur. Qui quidem sacerdotes [Col. 0563] C, sacerdotes quidam. non subscripserunt in eum secundum morem antiquum, vel [Col. 0563] C, neque. Vide Baron. ad ann. Domini 536. decretum confirmaverunt ante ordinationem. Jam autem ordinato sub vi et metu Silverio, propter adunationem Ecclesiae et religionis, post modum sic subscripserunt presbyteri. Post menses duos nutu divino exstinguitur Theodatus tyrannus, et levatur rex Guitigis [Col. 0563] Vbigites, B C Vitigis. . Eodem tempore Guitigis ambulavit Ravennam, et cum vi tulit filiam Amalasinthae [Col. 0563] C, Amalasunthae. reginae sibi uxorem. Hoc [Col. 0563] C, ob hoc. indignatus domnus imperator Justinianus Augustus, quia reginam sibi commendatam occidisset Theodatus, misit Vilisarium [Col. 0563] Belisarum. patricium cum exercitu, ut liberaret omnem Italiam a captivitate Gothorum. Tunc veniens patricius suprascriptus in partes Siciliae, fuit ibidem aliquantum temporis. Audiens autem quod Gothi sibi fecissent regem contra votum domni Justiniani Augusti, venit in partes Campaniae juxta civitatem Neapolim, et obsedit eam cum exercitu suo, quia noluerunt ei cives Neapolitani aperire [Col. 0563] Vide Baron ad ann 537. . Eodem tempore pugnando patricius contra civitatem introivit, et ductus furore interfecit Gothos, et omnes cives Neapolitanos, et misit praedam, et nec ecclesiis pepercit praedando. Ita ut uxoribus praesentibus maritos earum gladio interficerent [Col. 0563] interficeret. et captivos filios, et uxores nobilium exterminarent [Col. 0563] exterminaret. ; nullis parcens, nec sacerdotibus, nec servis Dei, nec virginibus sanctimonialibus.
98 Eodem tempore bellum fuit maximum, veniente Guitige contra Vilisarium [Col. 0563] * Belisarium, hic et infra. patricium, et contra urbem Romam. Ingressus autem Belisarius in Urbem IV Idus Decembris, custodiis, et munitionibus, vel fabricis murorum, et reparatione fossati circumdedit civitatem Romanam, et munivit; noctu [Col. 0563] C, nocte. ipsa qua introivit Vilisarius patricius, Gothi, qui erant in civitate, vel foris muros, fugerunt, et omnes portas apertas dimiserunt, et fugerunt Ravennam. Et post hoc colligens Guitiges [Col. 0563] * Witiges. rex multitudinem exercitus Gothorum, regressus est contra Romam IX Kalendas Martii, et fixit castra ad pontem Milvium, et coeperunt obsidere civitatem Romanam. Tunc patricius Vilisarius, qui pro nomine Romano erat, inclusit se Romae intra civitatem, et custodivit civitatem.
99 His diebus obsessa est civitas, ut nulli esset facultas exeundi, vel introeundi. Tunc omnes possessiones privatae vel fisci, vel Ecclesiae, incendio consumptae sunt, homines vero gladio interempti sunt. Quos gladius, gladius; quos fames, fames; quos morbus, morbus interficiebat. Nam ecclesiae et corpora sanctorum martyrum exterminatae sunt a Gothis. Intra civitatem autem grandis fames erat, ita ut aqua venundaretur pretio, nisi nympharum remedium subvenisset. Pugnae autem maximae erant contra civitatem. His diebus Vilisarius patricius pugnando contra regem Guitigem, vel multitudinem Gothorum, protexit Romanos, vel civitatem custodia sua liberavit, et nomen Romanum. Tunc obsessa est civitas annum unum, et portus Romanus a Gothis. Patricius venerabilis [Col. 0565] Vilisarius pugnando vicit Gothos, et postmodum fugerunt Gothi Ravennam post annum unum.
100 Eodem tempore tanta fames fuit per universum mundum, ut Dacius episcopus civitatis Mediolanensis relatione sua hoc evidenter narraverit, quod in partibus Liguriae mulieres filios suos comedissent penuria famis, quas retulit ex Ecclesiae suae fuisse familia [Col. 0565] * et de quadam ex familia Ecclesiae suae hoc retulit. . Eodem tempore ambulavit Vilisarius patricius Neapolim, et ordinavit eam. Et postmodum venit Romam; qui susceptus est a domno Silverio benigne, et abiit [Col. 0565] * habitavit. Vilisarius patricius in palatium Pincianum [Col. 0565] * in palatio Pinciano. , Id. Maii [Col. 0565] * VI Id. Maii. , indict. XV. Tunc erat Vigilius diac. apocrisiarius Constantinopoli. Dolens autem Augusta pro Anthimo patriarcha, quod depositus fuisset a sanctissimo Agapito papa, qui eum haereticum reperisset, et in locum ejus constituisset Mennam servum Dei [Col. 0565] Vide Baron. ad ann. 538. : tunc Augusta, concilio usa cum Vigilio diacono, misit epistolas suas Romam Silverio papae, rogans et obsecrans: Ne pigriteris ad nos venire, aut certe revoca Anthimum in locum suum. Qui dum legisset beatissimus Silverius litteras, ingemuit, et dixit: Modo scio quia haec causa finem vitae meae adduxit [Col. 0565] C, adducit. . Sed beatissimus Silverius fiduciam habens in Deo et beato Petro apostolo, rescripsit Augustae: Domina Augusta, ego rem istam facturus nunquam ero, ut revocem hominem haereticum in sua nequitia damnatum. Tunc indignata Augusta misit jussiones ad Vilisarium patricium per Vigilium diacon. ita continentes: Vide aliquas occasiones in Silverium papam, et depone illum ab episcopatu, aut certe festinus transmitte eum ad nos. Ecce ibi habes Vigilium archidiaconum, et apocrisiarium nostrum charissimum, qui nobis pollicitus est revocare Anthimum patriarcham. Et tunc suscepit jussionem Vilisarius patricius, dicens: Ego quidem jussionem facio, sed ille, qui interest in nece [Col. 0565] B, intercedit in necem. Silverii papae, ipse rationem reddet de factis suis Domino nostro Jesu Christo. Et urgente jussione exierunt quidam falsi testes, qui et dixerunt: Quia nos multis vicibus [Col. 0565] * saepius. invenimus Silverium papam scripta mittentem ad regem Gothorum: Veni ad portam, quae appellatur Asinaria, juxta Lateranas, et civitatem tibi trado, et Vilisarium patricium. Quod audiens Vilisarius non credebat. Sciebat enim quod per invidiam haec de eo dicebantur. Sed dum multi in eadem accusatione persisterent, pertimuit.
101 Tunc fecit beatum Silverium papam venire ad se in palatium Pincis [Col. 0565] B, in Pincis vel Pincii. . Et ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum. Quo ingresso Silverius cum Vigilio soli in Mausole. Antonina patricia jacebat in lecto, et Vilisarius [Col. 0565] * Bel sarius patricius. sedebat ad pedes ejus. Et dum eum vidisset Antonina patricia, dixit ad eum: Dic, domine Silveri papa, quid fecimus tibi et Romanis, ut tu velis nos in manus Gothorum tradere? Adhuc eo loquente ingressus Joannes subdiaconus regionarius primae regionis, tulit pallium de collo ejus, et duxit in cubiculum. Et exspolians eum, induit eum veste monachica [Col. 0565] * monastica. , et abscondit eum. Tunc Sixtus subdiaconus regionarius regionis sextae, videns eum jam monachum, egressus foras, nuntiavit ad clerum, dicens: Quia domnus papa depositus est, et factus est monachus. Qui etiam audientes fugerunt omnes, quem suscepit Vigilius archidiaconus in sua quasi fide, et misit eum in exsilium in Pontias [Col. 0565] C, ad Pontianas. . Et sustentavit eum pane tribulationis et aqua angustiae [Col. 0565] Vide Baron. ad ann. 538. . Qui deficiens, mortuus est, et confessor factus est. Qui et sepultus est in eodem loco XII Kalendas Julii. Ibique occurrit multitudo male habentium, et salvantur. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, presbyteros * 14, episcopos per diversa loca num. 19, et cessavit episcopatus dies * quinque.
[Col. 0581A] Ex Codice Farnesiano et Silverio. Num 102, lin 2. Menses sex, dies viginti quinque. lin 4. Magister militum cognomento Sanguinarius, tenuit eum, et ad Vigilium Roma. lin. 6. in Vasilica Juli, ut salbum illum, lin. 7. duxissent in Constantinopolim. lin. 10. statuisset illum. Tunc gratias ei egerunt imperator et Augusta. Et data ei iterum dignitate, misit eum in Africa ad Gundarit regem Gaundalorum. Ut quae fecerat in Italia faceret in Africa. lin. 14. tunc Vilisarius patricius de spolia Vandalorum veniens Roma optulit. lin. 16. cum gemmis qui pensat lib. c. in qua scripsit victorias suas. cirostatos argent. deauratos majores. 11. qui stant usque odie. lin. 19. fecit enim Vilisarius, etc. Juxta civitate Ortas, etc. monasterium sancti Jubenalis. Num 103, lin. 3. in officio suo. lin. 9. male aget cum serbis, etc. Et quia homicidam illum accusamus. Sic est in furore versus. lin. 11. notario suo. Mox ad pedes ejus cadens expirabit. [Col. 0581B] Num 104, lin. 1. Item dedit nepotem suam. lin. 2. Quandiu vitam finivit, etc. Misit Anthimum scribonem cum jussiones suas cum virtute magna. lin. 6. Mox imposito in nabem perduc eum usque ad nos. Nam per viventem in saecula, etc. Qui Anthimus scribon. lin. 8. Decembr. munera erogantem ad populum. Tentus. Et deposuerunt eum. Ad Tiberim miserunt eum in nabem. Plebs et populus sequebatur eum. Ad clamantes. lin, 15. Et quidem atores ejus. Num 105, linea 1. In civitate Catanense. linea 5. Constantinopolim vigilias Domini nostri Jesu Christi. Obbius est ei imp. obsculantes se coeperunt flere. Num 106, lin 1. Per viennium vero fuerunt intentiones. lin 3. Quomodo promiserit eum revocare in locum suum. linea ead. In ordine suo revocare. linea 4. Sed tamen tota virtute. linea 5. Fecerunt venire. linea 7. Facite ut bultis. linea 9. Hinc fugiens in basilicam Sanctae Eufemiae et tenens. Qui tractus ab ea ejectus foris ecclesia. Fecit mitti funem in collo ejus. Et trahentes eum, etc. ad vespera. Tunc missus in custodia [Col. 0581C] dabatur ei modicum panem et aqua. linea 13 Missi in exsilio per diversa metalla incidenda. Num 107, lin 2. Et facta est famis in civitatem Romanam. linea 3. Quadam die intrabit Romam a porta Sancti Pauli ind. XIII: tota enim nocte fecit buccina tangi, etc., populus fugeret. linea 6. Finirent. Habitabit rex cum Romanis. linea 7. Et fugientes Cittheus, Albinus, etc. Et praesentati ante imperatorem. linea 9. Tunc consolatus est eos imperator, et ditabit eos sicut, etc. Num 108, lin 2. In Italia, etc. Donabit. lin 5. Aut praesbyteri seu diac etc. In exsilio deportati, lin 6. Suscepta [Col. 0582A] relatione Narsetis vel cuncto clero Romano letus effectus est imperator. Et omnis Syncletus ejus. lin 9. In exilio dep. lin 9. Imp et dixit eis, etc. Gratias ago minus. Ne hic habetis archidiaconum vestrum Pelagium. lin 12. Imperet Deus magestati tuae, alio charactere (R\. Aug restituetur vobis Vigilius, et quando eum voluerit Deus transire) de hoc saeculo cum vestra preceptione donatur nobis Pelagius archidiaconus noster. Tunc emisit omnes cum Vigilio. Venerunt Siciliam in civitate Syracusas. Adflictus calculi dolore abens mortuus est. Cujus corpus ductus Romae. lin 18. presbyteros XLV, diac XV, episc per diversa loca LXXXI, et cessabit episc m. III d. v. Num 102, lin 2, AB, menses 6, dies 25. Num 104, lin 1, A, filiumque, B, filio. lin 5 deest nam. lin 6, A, nam ego eo vivente. lin 9, A, populo praedicantem. [Col. 0582B] Num 105, lin 3, B, Valentinum presbyterum; A, ad S. Rufinam; B, de S. Rufina. Num 106, lin 5, B, ad se. lin 6, A, Lutherium, B, Eleutherium. Num 107, lin 3, AB, quadam die. lin 4, AB, indict 13. lin 7, A, Cetheus, B, Citheus; AB, patricii. Num 108, lin 5, AB, presbyteri, diaconi. lin 11, A B, nisi deest. lin 13, AB, praeceptione. lin 15, AB, noster. lin 14 B, coli dolorem. lin 18, A, presbyteros 45. lin eadem A, diaconi 15. Num 102, lin 2, mens 6, dies 26. Hujus temporibus Belis patr bellum fecit cum Vitige R. Goth qui fugit noctu, secutusque eum J. m. cognomento Sanguinarius, apprehendit, et tenuit, et duxit ad Belisarium patricium, et ad Vigilium papam. Tunc deduxerunt eum in basilica Juliae, dederuntque ei sacramentum, ut salvus duceretur ad Justinianum [Col. 0582C] imperatorem; quem cum vidisset imperator, gavisus est fecitque patricium et comitem, transmisitque eum i. f. P. ibique v. f. imperator autem Belisarium patricium interrogavit. lin 11, et iterum data ei d. m. e. in Afr ad Guntharum R. Vandalorum, ut quae fec. lin 13, in finibus Afr. ibid. Guntharum R. et redacta est Afr sub republica. Tunc Belis Patr de spol Vandal ( M, Wand). lin 16, gemm pensantem lib. lin 17, cerostata argentea deaurata majora duo. lin 19, dona obtulit, et eleem pauperibus largitus est. Fecit enim Belisar xenodochium in via lata, et aliud in via Flaminia, et juxta civit. Ortas fecit monasterium S. Juvenalis. [Col. 0583A] Num 103, lin 2, bona fide tua, et vol prom de patre no. Anthemio, et rev eum in officio suo. lin 9, papa, mandantes Augustae: suggerimus pietati tuae, quia male agit Vigilius com lin 10, et quia homicida illum acc. Sic est enim in furorem versus, ut dederit alapam notario suo, et mox ad pedes ejus cadens exspiraverit ( M, exspiravit). Num 104, lin 1, item nepotem suum (sed emendatum, item neptem suam) Vigilio Asterii consulis filio mulieris viduae, qua casu faciente fecit teneri noctu filium mulieris viduae, et tandiu caedi qu. u. f. ( M, Item a nepote suo Vigilio Asterii cons filio casu faciente fecit ten n.). lin 3, Scribonem suum cum jussione sua, et virtute majore R. d. Si eum inveneris in basilica beati Petri apostoli, parce, quod si ( M, si) in Lateranis, aut in palatio. lin 6, mox impositum in navem, perduc usque ad nos; quod si non feceris, per viv in saec ex. te faciam. Eodem tempore Anthemius. lin 9, Dec erat enim dies natalis ejus, munera erogantem ad populum. Tenentes itaque eum deposuerunt [Col. 0583B] ad Tiberim, miseruntque in navem. Plebs vero, et populus sequebatur eum, acclamantes, ut orat. ab eo accip. lin 13, Vigilius, post eum jacere lapides coeperunt, fustes, cacabos, et dicere. lin 14, mort tua ib. vadis. Sed quia amatores ejus sec sunt eum de Eccl. Num 105, lin 1, Catinensem. lin 2, diaconos, remisitque Romam A. lin 3, ad sanctam Rufinam, et ad custodiendum, et gubernandum clerum: et Val o. pervenit Constantinopolim in vigil. Natalis Domini nostri Jesu Christi. Tunc obvius fuit ei imper. lin 6, flere. Plebs vero universa cum clero psall. Num 106, lin 1, per biennium autem f. c. de Anthemio, lin 2, restit et cautionem manus suae ei ostendebant, per quam promiserat eum in ord suo revoc. Vigilius tamen nullat vol eis consent sed tota virtute magis mori desider q. v. Tunc dixit eis Vigilius. lin 5, non me fec venire ad se. lin 6 Dioclitianum, et Leuterem in. lin 7, tunc dedit quidam alapam [Col. 0583C] in faciem ejus, dicens, lin 9, fugiens in basilicam lin 10, qui tractus ab ea, ejectus est foris eccl. et fecerunt mitti funem in collo ejus, et trahi eum per totam civit usque ad vesp; postea missus est in custod. lin 13, aquae; clerum autem Romanum qui cum eo erat, miserunt in exsil per diversa metalla incidenda. Num 107, lin 1, eodem tempore Gothi f. s. R. B. qui Tot nuncup qui descendens Romam, obs eam, et facta est max fam. lin 3, introiv civit a porta S. Pauli indict 13. lin 5, populus fugam caperet, aut per eccles se celaret, ne Romani gladio vitam finirent, lin 7 et 8, Cethegus; M, Cetheus, Alb et Bas patricii, et consules ex consensu ingressi sunt Constant et praesentati ante imper. lin 9 sicuti d. e. Num 108, lin 1, Justin Augustus. lin 3, interfecta est. lin 4, cum eorum suggest rogaret pr. lin 5, aut presbyteri, seu diaconi. lin 6, qui cum eodem fuerant et in exsilium deportati erant, Romam reverti permitterentur. [Col. 0583D] Susc. relatione Nars. lin 8, dedisset Deus Rom. mox misit jussu S. in Gypso, et Pr., et adduci [Col. 0584A] eos praecepit ante se imper, dixitque eis: Si vultis recipere Vigilium, ut sit papa vester, gratias agimus. Sin autem hic habetis Petrum, et archidiaconum Pelagium, pro quibus manus mea erit vobiscum. lin. 12, piet. tuae, ut restituas nobis modo Vigilium, et quando eum Deus voluerit, tr. lin 13, saeculo, tunc cura erit praeceptionis tuae, ut donetur nobis Pelagius archidiac noster. lin 14, venerunt Siciliam in civitatem Syracusas, ubi afflictione calculi. lin. 15, nimium dolorem habens mortuus est. Cujus corpus ducunt Romam, sepultumque est ad S. Marcell. via Salar. Hic fecit ordinat. lin. ult., episc. menses 3, dies 5. Num 102, lin 2, m. 6, ib. Belisar. lin 3, Witige- lin 4, qui cognomento Sanguinarius. lin 5, in basilica Julia. lin 10, Vigil Tunc grat lin 11, in Africam. Qui v. lin 13 et 14, Wintarim R. Wand. lin 15, de sp. Wand. lin 17, centum, scribens vict s. et cereostata deaurata majora duo. [Col. 0584B] Num 103, lin 1, Veni, et ad. lin 7 et 8, fec suggestionem c. V. Num 104, lin 1, filio mulieris vid quo casu. lin 3, visione sua cum v. lin 6, impositum in navem p. lin 8, Decemb erat en. dies nat e. munera eum rogantem a populo tentus est, et deposuerunt ad Tiberim et miserunt eum in navem. Plebs, et populus sequeb eum, acclamantes. lin 11, data orat dixerunt omnes populus A. lin 14, mort tua t. ibid invenies. Num 105. lin 1, Catin. lin 3, ad S. Rufinum et Secundum, Num 106, lin 1, intentiones. lin 2, ostendens, q. p. eum ordine suo revocare, et mox, ei vol c. lin 9, in basilicam S. Euph, lin 12, vesperam. Num 107, lin 1, Bandua. lin 3, quadam die intravit Romam a porta S. Pauli indict 13, lin 5, fugerent. lin 7, Cithes. lin ead, patricii, ibid, et praesentati imperatori affl et d. tunc cons est eos imper Justinianus. [Col. 0584C] Num 108, lin 1 Nars. eun. et cub. s. mittens in. lin 5, aut presbyter, seu diaconi v. c. lin 6, in exsilio. lin 10, gratias ago nimis ne hic h. arch. v. P. lin 12, rest. n. modo Vigil. lin 13, cum vestra praeceptione d. n. P. a. noster. Tunc dimissi omnes cum V. lin 15, Syracusis, afflictus calculi d. h. mortuus est. lin 17, Salaria. Hic fecit. lin 18, ep. m. 3, d. 6. Num 102, linea 4, Sanguinarius tenuit. lin 14 et 15, Wilisarius. lin 19 helemosinas. Num. 104, lin 3, Anthimum. lin ead juss suis cum v. m. ad Rom. lin 6, nam per viventem, lin 7, Anthimus. Num 105. lin 1, Catenensem. lin 5, Constantinopolim vigilia. Num 106, lin 1, intentiones. lin 2, locum suum et cautionem. lin 4, sed tamen virtute. lin 5, ad se ven. lin 14, loca et metalla. Num. 107, lin 1, nuncupabatur, descendit. [Col. 0584D] Num 108, lin 11, archidiaconem. lin 12, adimperet. lin 13, preceptionibus. lin 16, sepultus.
[Col. 0583D] Num. 102, linea 7.— Et fecit eum patricium et comitem, etc. Patriciatus erat culmen dignitatum: tamen interdum patriciatui addebatur dignitas comitivae, quasi accessio et complementum omnium dignitatum. Synes. (epist. 144) : Περὶ τοῦ Κόμητος ἐγεγράφεις, λεγὼ δὲ
τοῦ τυχόντος ἀρχῆς τῶν ἐν τῃ πατρίδη στρατιωτῶν. De comite scripseras, intelligo autem de eo, qui adeptus est praefecturam militum in patriam. Joseph Tiberiadensi praeposito aedificiis ecclesiarum Tiberiadis comitivae honorem adjecit Constantinus: de quo Epiphan, haeres. 30: Ἀξίωματος Κομιτῶν ἔτυχε. Comitis nomen datum est omnibus, qui ex sacro comitatu assumerentur, ut patet ex Notit. dignit. [Col. 0584D] imper. Necnon nomen et dignitas comitis addi solebat honoratis, id est iis qui functi erant omnibus muneribus reipublicae gradatim, et per ordinem. L. 75 C. Th. de Decurionibus. Num. 104, lin. 3.— Quo audito, Augusta misit Anthemium scribonem cum jussionibus suis. Scribonum varium erat munus in perferendis et exsequendis mandatis imperatoris. Anast. in Theodoro: «In boiatos misit Ravennam per manus Maurini scribonis.» De quo plura in Gregor., lib. VIII, epist. 36, et lib. XII, epist. 30. Lin. 7.— An hemius scribo veniens Romam invenit eum in ecclesia sanctae Ceciliae X Kalendas Decembris, et rogante populo tentus est: erat enim natalis ejus [Col. 0585A] dies, munera tradens populo. Vigilius memoratur fuisse in ecclesia sanctae Caeciliae in die natali ejus, et munera tradidisse populo. Hic locus intelligi potest de eucharistia, quia Graeci eam vocant τὸ δώρον, τὰ
δώρα, vel τὰ ἅγια δώρα. Lin 10.— Plebs autem sequebatur eum acclamantes, ut orationem ab eo acciperent: data oratione, respondit omnis populus, Amen. Oratione data Romanus pontifex benedicebat populo. Anast. in Stephano IV: «Illicque oratione ab episcopo data juxta antiquitatis morem, tribuentemque pacem omnibus, in Lateranense introduxerunt patriarchium.» Idem in Sergio II: «et data a praedicto almo pontifice super populum oratione, ab ecclesia pariter omnes regressi sunt.» Cum sacerdos benedicit, populus respondet, Amen. » Ambros. in psalm. XL: «Sicut enim cum sacerdos benedicit, populus respondet, Amen. Confirmans benedictionem sibi, quam plebi sacerdos a Domino deprecatur, ita in psalmo responsum est, Fiat, fiat, quasi Amen, amen.» [Col. 0585B] Num. 105, linea 2.— Retransmisit Romam Ampliatum presbyterum, et vicedominum suum. Vicedominus est vicarius episcopi in temporalibus, can. Diaconum, can. Volum. 89 dist., can. Salvat. 1, qu. 3. Linea 5.— Ingressus est Constantinopolim in vigilia Domini nostri Jesu Christi. Vigiliae cum jejunio praecedunt majores solemnitates, puta Nativitatis Domini, Pascha, Pentecostes, Assumptionis B. Mariae, Joannis Baptistae, Apostolorum: inde dictae, quia orationis causa in his de nocte solebant celebrari vigiliae, cap. Quaesivit de V. S. Ambros. serm. 60, de fest. Pasch. et Pentecost. «Tunc enim sicut modo fecimus, jejunavimus Sabbato, vigilias celebravimus, orationibus pernoctantes institimus.» Gregor. de Mirac. D. Martin. lib. II, cap. 25: «Nam cum in venerabili Dominicae Nativitatis nocte sacrosanctis deducta excubiis, procedentes de ecclesia ad basilicam sancti ire destinaremus.» Ambrosius de Virginibus lib. III: «Dies factus est Petrus, dies [Col. 0585C] Paulus: nox fuit, cum pauciores ad vigilias convenerunt.» Sed licet desierint vigiliae, mansit nomen, et in vigiliis jejunium. Auctor sermon. ad fratres in Eremo serm. 25 de Nativitate Joannis Baptistae: «Haec autem festivitas non solum apud fideles, sed apud infideles vigiliam habet: in hoc festo maxime pagani infideles ad ecclesiam suam conveniebant vigilantes, sed destructis vigiliis illis, adhuc tamen antiquitatis nomen tenemus, quia dum jejunamus, vigiliam nuncupamus.» Num. 108, linea 3.— Tunc adunatus clerus rogaverunt Narsetem, ut una cum ejus suggestione rogarent principem. Suggestio est inductio, admonitio. Anastas supr. eod: «Tunc Romani fecerunt suggestiones suas contra Vigilium.» Idem in Joann III: «Tunc Romani invidia ducti suggestionem fecerunt Justiniano et Sophiae.» Et infra: «Ut cognovit Joannes papa, quia suggestionem suam ad imperatorem contra Narsetem misissent.» Suggerenda idem est Victor [Col. 0585D] Uticens de persec Vandalic lib II: «Nullum invenit remedium imminens calamitas, nisi a sancto Eugenio rationabilis, si cor barbarum moveretur, suggerenda daretur tali texto conscripta.» Et infra: «Et quia secundo responso suggerendam me promisi oblaturum.»
[Col. 0585D] Num. 102, linea 16.— Crucem auream, etc. Desumpta haec sunt ex Paulo Diacono, qui rem citato loco sic prodit: «Belisarius ut Africam attigit, Guntharith sub dolo pacis illico peremit, residuosque Vandalorum reipublicae jugo substravit. Victor exinde Belisarius Romam venit: auream crucem centum librarum pretiosissimis gemmis exornatam, in qua suas victorias descripserat, beato Petro per manus papae Vigilii detulit,» etc. Prisco scilicet heroum ducumque more, qui scuta, ubi eorum victoriae tropaeaque [Col. 0586A] descripta erant, in aris celebrioribus appendebant. Qua de re passim Pausanias. Num. 107, linea 1.— Tunc Gothi, etc. Quae hic narrantur, fere ad verbum leguntur apud Paulum Diaconum. Pressurae autem Vigilii et persecutiones, quas Constantinopoli passus est, produnt Justiniani versipellem in religione simulationem, eam partem foventis, quae asseclarum provinciarumque numero potentior esset, et pontifices favoribus modo, modo artibus et aerumnis excipientis. Hinc suppressa arbitror et antiquata tot praeclarissimorum virorum monumenta, qui eodem aevo inclaruerunt: Ut merito illud Facundi, hoc ipso tempore scribentis, usurpandum sit, lib. X (apud Sirmond. tom. II, pag. 728) : «Non enim quisquam scire aut reminisci omnia potest, quia nec omnia quae scripto mandata sunt, hactenus perseverant,» etc. Cum enim Oriens tot sectis, plerisque omnibus catholicae fidei adversantibus, distractus esset: Justinianus vero anceps [Col. 0586B] quam potissimum sequeretur, magis magisque haereret, obliterata sunt plurima catholicorum scripta. Ac id quidem Vigilius non obscure videtur innuisse in epistola sua, scribens in hunc modum: «Et ideo si causa Ecclesiae ordinatur, ut pacem ei, quam avunculi sui piissimus princeps fecit temporibus, et modo restituat, ego sacramentis opus non habeo, sed statim egredior,» etc.
[Col. 0586B] Num. 102, linea 1.— Vigilius, etc. Cum Vigilius favore Theodorae Augustae in sedem apostolicam intrusus post obitum Silverii se pontificatu subdole abdicasset, ea spe fortasse, ut per studia Belisarii legitime eligeretur, electuris novum pontificem Romanae Ecclesiae clericis ille metus incessit, ne si Vigilium multis criminibus notorie contaminatum eligerent, in sacros canones delinquerent; si vero praeterirent, schismati et periculosissimae haeresi occasionem praeberent. Post longam consultationem, ad avertendum [Col. 0586C] schismatis, et haereseos periculum, divino instinctu fortasse omnium consensu electus est Vigilius: catholicus quidem, sed propter ambitionem haereticorum conversatione pollutus. Post emissam fidei confessionem omnisque haereseos exsecrationem evectus est in thronum pontificium IV Kalendas Julii anno Christi 540, qui est Justiniani 14. Haec omnia nutu Dei facta esse probavit eventus: admirabili enim exemplo accidit, ut qui ad maledicendum populo Dei antea fuerat inductus, idem ad benedicendum eidem converteretur; quemque Theodora imperatrix ad revocandum Anthimum in sedem pontificalem evexerat, ille post legitimam sui electionem anathema adversus eumdem atque collegas ipsius haereticos irrogatum iterum confirmaverit. Linea ead.— Sedit annos septemdecim, etc. Sexdecim annis sedem apostolicam tenuisse Vigilium scribit Baronius anno 555. Linea 10.— Gratias ei egerunt imperator et Augusta, [Col. 0586D] etc. Justinianum de revocando Anthimo in sedem suam conscium non fuisse, sed potius ea omnia secreta machinatione Theodorae Augustae cum Vigilio commissa esse, indicat epistola Justiniani ad Mennam, in cujus fine inter alios exsecrandos haereticos condemnandos enumerat Anthimum Trapezuntis episcopum. Unde patet quod ipse imperator Belisario hac in causa gratias non egerit, nisi forte persuasum sibi habuerit, Silverium justa sententia condemnatum, eique Vigilium legitima subrogatione suffectum fuisse. Linea 11.— Iterum misit eum in Africam, etc. Haec sub pontificatu Joannis Secundi anno Christi 533, contigisse videntur. Linea 15.— De Spoliis Guandalorum, Romam veniens, etc. Haec oblatio, cujus etiam meminit auctor Miscellae Historiae, fortasse facta est sub pontificatu Silverii, anno Christi 537, quando Belisarius post devictos Gothos Romam subegit. Si tamen aliqua [Col. 0587A] donatio facta est Vigilio, oportuit eam oblatam fuisse per ministros Belisarii in ejusdem absentia. Nam ipsum Belisarium quarto anno belli Persici Romam non fuisse ingressum, videre est ex Procopio. Num. 104, linea 1.— Item dedit neptem suam. Historiam quae in hac sectione continetur, et quae in superiori CIII ab illis verbis: Tunc Romani fecerunt suggestiones suas, de fide suspectam esse Baronius anno 546, num. 54, probat.
[Col. 0587A] Thomae Aceti observatiunculae. Num. 104, linea 4.— Excepto in basilica S. Petri parce. Nam si in Lateranis, etc., perduc usque ad nos. Vide quanti tunc temporis habebatur vel apud haereticam feminam principis apostolorum basilica, ut ibi tantum Romanus pontifex contra ebullientem Augustae iram praesidium inveniret, atque incolumis servaretur. Num. 105, linea 5— In vigilia Domini nostri. Procopius de Bello Gothico cap. 3, transacta hieme, redditoque [Col. 0587B] navigandi opportuno tempore, Vigilium e Sicilia solvisse, et Constantinopolim appulisse scribit: idque superioribus Anastasii verbis est convenientius. Nam si prope diem Natalis Domini mense Decembri, quod ait, ordinationem habuit, quomodo in vigilia ejusdem Natalis Domini potuit Constantinopolim pervenisse. Baronius anno 547, num. 36. Num. 106, linea 7.— Tunc dedit ei alapam, etc. Haec quae sequuntur contigerunt post obitum Theodorae anno Christi 551, quando excitata in eum rursus persecutione per Theoorum episcopum Caesariensem debuit confugere Chalcedonem in basilica S. Euphemii, ut patet ex epistola Vigilii ad universam Ecclesiam scripta. Unde quae mistim, et confuse de Theodora Augusta jam ante triennium defuncta, deinceps ab Anastasio recensentur suis quaequae locis lector restituat. Num. 107, linea 1.— Totila descendit Romam, et obsedit eam, etc. Anno Christi 546 obsideri coeptam, [Col. 0587C] Isauri milites anno sequente Totilae prodiderunt, cum Romanis dira fame pressis sordidissima quaeque deficerent, et multi mortui conciderent. Occupatam Urbem Totilas jam diruere, et in ovium pascua redigere incoeperat; sed Belisarii litteris sapienter id dissuadentibus saepius lectis, consilio destitit. Belisarius eamdem recuperavit postquam Totilam eodem anno 547 iterum campestri praelio superasset. Num. 108, linea 1.— Eodem tempore misit Justinianus Narsetem eunuchum. Illo anno quo imperator ad instantiam Vigilii papae edictum de tribus Capitulis promulgatum revocavit, seque Romano pontifici obsequentem praebuit, Narses dux Romani exercitus Dei auxilio per intercessionem beatae Mariae semper Virginis fretus, Totilam una cum toto exercitu anno decimo regni ejus (prout S. Benedictus monachus eidem praedixerat), fudit et interemit; ipsamque Urbem jam secundo ab ipso occupatam, secundo recuperavit, anno nimirum Christi 553. Claves portarum [Col. 0587D] Narses, teste Procopio, Constantinopolim misit ad Justinianum imperatorem. Ita clavibus Urbis potitus est imperator, quando claves Petri in Vigilio recognovit. Linea 10.— Vultis recipere Vigilium, etc. Justinianus hoc loco sacrilege confirmationem, et abrogationem Romani pontificis usurpat, quanta vero totius imperii jactura, clare infra patebit. Dolendum est, quod clerus Romanus populo poscenti promiserit, post obitum Vigilii non alium suffectum iri pontificem, quam quem imperator praesentasset, cum ea ratione ducta sit in captivitatem domina gentium, et regina provinciarum facta fuerit sub tributo. Linea 16.— Defunctus est Vigilius, etc. Pelagius diaconus in suspicionem occisi Vigilii incurrit; verum seipsum de illata calumnia expurgavit, ut patet infra in Vita Pelagii.
[Col. 0588A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Licet Vigilius Romanae sedis invasor, utpote factione Theodorae Augustae intrusus in locum Silverii per vim depositi et in exsilium pulsi, annos sui pontificatus revera non debeat ordiri, nisi a legitima electione, qua post Silverii obitum cleri suffragiis eidem suffectus fuit; attamen ipsi vulgo tributum fuit etiam tempus, quo Silverius apud Pontias insulas exsul agebat. Assignantur enim illi a Bibliothecario et catalogis anni decem et octo, menses quinque (plures codices legunt menses sex, dies viginti sex, alii viginti quinque). Vita migravit die IV Idus Jan. juxta Panvinium, cui subscribit Holstenius in diagrammate chronologico, et notis ad Romanam synodum sub Bonifacio II, necnon card. Norisius de synodo V oecum. cap. 8, circa finem. Cum anno aerae Christianae 555 (indictione II, inchoata jam ex Septembri superiori 554) dies illa IV Idus Januarii emortualis Vigilii recte componitur. Nam Marcellinus [Col. 0588B] in Chronico refert, anno P. C. Basilii XIII (qui aerae Christianae fuit 554), indictione II, quae coepit numerari ex mense Septembri, Vigilium papam a Romanis imperatoribus (Justiniano et Justino Jun.) tandem exsilio relaxatum Romam redire coepisse. Haec recte componuntur cum appulsu in Siciliam circa finem Autumni ejusdem anni: ubi morbo correptus mense Januario proxime sequenti, cum quo inchoat annus 555 vita migravit. Consonat haec attributio temporum cum chronologia et historia Joannis Malalae, sub eodem Justiniano scribentis. Narrat enim pag. 230, mense Augusto indict. XV (qui est annus 552). «Narses cubicularius Romanorum exarchus de victoria sua nuntium Romam misit: praelio enim cum Totila Gotho commisso Narses superior factus eum occidit, vestesque ejus cruentatas Constantinopolim transmisit.» Huic suffragatur Marcellini Chronicon, Totilae caedem referens, indictione XV, P. S. Basilii anno 12. Biennio post eam victoriam [Col. 0588C] refert Chronicon Marcellini dimissionem liberam Vigilii, ab imperatore ante detenti in regia urbe Constantinopoli, ut Romam redire posset cum suis. Hoc autem biennium ex morte Totilae impendit Narses in recuperanda Italia, Roma praesertim, et Gothis undique expellendis, donec Teja, qui a Gothis Totilae successor assumptus fuerat fortiter dimicante in ponte super Draconem fluvium, e monte Vesuvio prope Neapolim labente, et in praelio caeso, Gothis omnibus vitam paciscentibus ab Italia pulsis, imperii tranquillitas constabilita est. Ita enim sublata suspicionis et calumniae occasione, qua Vigilius et Romani proceres quandoque impetebantur, permissa est redeundi facultas; cum teste Anastasio impetrassent Romani a Justiniano, optionem offerente tum Vigilii restituendi, tum Pelagii eidem subrogandi, ut Vigilius sedi suae redderetur. Cum Gothorum omnium excessus ex Italia biennio post mortem Totilae contigerit, nempe anno 554, dimissio [Col. 0588D] Vigilii, et profectio Romanorum reducum in Italiam eodem anno circa Autumnum recte collocatur; et mors Vigilii in Sicilia IV idus Jan. anni 555. Anni septemdecim ejus sedis cum mensibus quinque vel sex et diebus viginti quinque si ex quarto Idus Januarii in superiora retrocedendo numerentur, incidet initium Vigilii in mensem Junii, vel Julii anni 537, quo tamen anno diximus Silverium papam mense Novembri exsulare jussum die 19. Mensium itaque numerum esse minuendum credo in ejus epocha, quam ad annos septemdecim, mensem unum dies viginti quinque redigendam puto. Ut autem mensium numerus ita sit auctus inde profectum credo, quod cum legitimus Vigilii pontificatus non coeperit nisi ex morte Silverii, novaque electione Vigilii, nempe ex mense Julio; insidebat omnium animis, ex eo mense sedis Vigilii verum exordium esse ducendum. Annorum vero numerus, qui unitate minuendus erat (superstite Silverio exsule usque ad [Col. 0589A] Junium anni 538) non ita tenebatur exploratus in hominum memoria, uti anni tempestas, qua decesserat. Quare in catalogis mirum non est, si per aetatem tot bellis ac vicibus captivae ac liberae urbis refertam, annorum numerus a sede usurpata, mensium vero a sede legitima possessa in Vigilio signatus fuit. Huic nos tribuimus sedis legitimae annos sexdecim, menses 6, dies 17, computandos ex die circiter 24 Junii 538 (ut demus quatridui spatium ex 20 Junii, qua martyrium consummavit in insula Pontia Silverius fame confectus, ad perferendum ejus mortis nuntium in urbem, et novam electionem legitimam Vigilii a clero celebrandam) ad diem 11 Januarii 555, Vigilii emortualem. Ante hos annos 16, menses 6, dies 17, usurpaverat Sedem Silverii Vigilius intrusus ex die 22 Novembris 537, ad 24 Junii 538, mensibus 7, diebus 2, qui additi annis 16, mensibus 7, diebus 17 constituunt summam ann. 17, mens. 1, dierum 19, et cum quatriduo [Col. 0589B] a morte Silverii ad legitimam electionem Vigilii complent summam annorum 17, mens. 1, dierum 23, numerandum ex triduo post relegationem Silverii, perperam vero auctam mensibus 4 vel 5, et illi attributum annorum 17, mensium 3 vel 6, dierum 25 aut 26, ex errore jam indicato. Num. 102, linea 1.— Ex patre Joanne consule, etc. Joannes cognoment o Gibbus fuit consul Occidentalis anno aerae Christi 499. Fuit alius Joannes cognomento Scytha cos. anno 498, sed Orientalis. Joannem illum Gibbum crediderim habendum esse patrem Vigilii. Nam Fl. Joannes consul Occidentalis anno 456 nimium distare videtur ab aetate Vigilii, ut pater ejus credi possit: quemadmodum et Fl. Joannes, qui consulatum iniit anno 467, cum Fl. Pusaeo paulo remotior videtur quam aetas ferat, ut filium pontificem superstitem habeat post annos nonaginta. [Col. 0589C] Fl. Joannes vero Palladius Eutychianus V. C. comes et praefectus anno 536, ita nominatus in Actis concilii Constantinopolitani sub Menna qui biennio post consul fastos signavit, cum sit orientalis et aequalis aetate Vigilio, ejusdem genitor censeri non debet. Praeter hos Joannes nemo hujus nominis consul in fastis hac aetate legitur. Quare ad Joannem Gibbum referendam puto originem Vigilii papae. Linea 14.— Tunc Belisarius patricius de spoliis Guandalorum, etc. Coarguunt aliqui Bibliothecarium, negantes adventum Belisarii in Urbem, et oblationem hujusmodi donorum sub pontificatu Vigilii contigisse: quos inter card. Baronius ad annum 545. Verum pace tanti scriptoris, ea de re satis constat. Procopius Belisarii in bello comes, et a secretis ipsi datus a Justiniano, diserte scribit lib. primo belli Gothici seriem rerum dietim a Belisario gestarum, et tempus, modumque ingressus in urbem Romam impero recuperatam et moram biennii solidi ibidem protractam partim sub pontificatu sancti Silverii, partim sub [Col. 0589D] Vigilio, primum invasore, deinde legitimo successore. Cum enim receptam Carthaginem narrasset Procopius lib. II de Bello Vandalico, et reditum Belisarii Constantinopolim consulatum, ac triumphum ipsi a Justiniano delatum tradit, qui incidit in aerae Christianae annum 535, uti ex Fastis liquet. Eodem anno sui consulatus mittitur cum classe in Siciliam Belisarius: cujus prudentia et virtute insula illa imperio recuperata est, ita ut postremo sui consulatus die Syracusas ingressus fuerit victor Belisarius. Procopius de Bello Goth. lib. I, num 4. Mox ad Neapolis obsidionem convertitur impiger dux, et intra diem 20 stratagemate eamdem obtinuit (Ibid., num. 9.) Tum ad urbem Romam recuperandam se confert, quam Vitiges caeso Theodorico successor datus, in Gothorum potestate permansuram putabat, praesidio suorum ibi relicto, et senatoribus aliquot obsidium loco secum ductis Ravennam, Silverioque pontifice [Col. 0590A] (male in aliquot codicibus Lugdunensis editionis 1594 expresso nomine Liberii) necnon senatu et populo adactis ad sacramentum fidelitatis. (Ibid., num. 10.) Vix pervenerat Ravennam Vitiges, cum Belisarius benevolos receptores nactus exercitum via Latina ad Urbem admovit, et Gothis ultro excedentibus, Urbe potitus est. Librarii error ascripsit annum Justiniani undecimum, qui erat decimus enuntiandus, non secus ac paulo ante Liberium pontificem pro Silverio obtrusit. Gestorum series demonstrat, esse annum proximum a consulatu Belisarii; cum dux ille supremo sui consulatus die, hoc est 31 Decembris 535 Syracusas ingressus fuerit, et paucis mensibus anni 536 exactis potitus Neapoli, recta Romam contenderit, et nullo vetante obtinuerit, muros instauraverit, et ad sustinendam diuturnum obsidionem a Gothis se ac Romanos accinxerit, et duces submiserit ad Tusciam recuperandam. (Ibid., num. 13.) Labente anno 537 Vitiges ad Urbem castra posuit, et per annum integrum ac dies novem in [Col. 0590B] obsidione perstitit, donec irrito conatu recedere coactus fuit (lib. II, num. 8) exacta aestate anni 538. Biennio igitur solido in Urbe moratus est Belisarius, ex autumno anni 536 ad autumnum anni 538. Hoc ipso biennio summum pontificatum Romanum administrarunt S. Silverius ex die 8 Junii anni 536 ad diem 19 Novembris 537, qua die nefarie pulsus in exsilium astu Theodorae in insula Pontia diuturnum martyrium sustinuit usque ad XX diem Junii insequentis anni 538, signatum triumphali ejus exitu e mortali vita ad immortalem. Vigilius vero ejusdem Theodorae jussu per Belisarium expulso Silverio invasor redditus cathedram Romanam occupabat immeritus toto exsilii ejus tempore: deinde ex invasore legitimus successor redditus, paucis diebus post mortem Silverii, Romani cleri accedente consensu, nempe circa finem Junii 538, potuit a Belisario oblata dona basilicae Vaticanae inferre, quae memorat Bibliothecarius. Praesumendum vero est, post [Col. 0590C] Urbis obsidionem solutam circa initium autumni 538 hanc oblationem contigisse, ut gratiae Deo habendae testimonium foret de tanta felicitate imperio, Urbi, ac duci parta in expulsione Gothorum a praecipua Italiae parte, post Siciliam et Africam liberatam. Num. 103, linea 3.— Ad haec rescripsit Vigilius: Absit hoc a me, domine Augusta, etc. Quomodo ex invasore scelesto transformatus in legitimum sedis apostolicae successorem, et constantiae pontificiae exemplum Vigilius, divina aspirante gratia, et cleri suffragiis in illum rite collatis, ne Ecclesia Dei diro schismate scinderetur, id ita perspicue per card. Baronium ostensum fuit ad annum 540, et illustratur per notas D. archiepiscopi Sommier, et VV. CC. Bencini, et Pagii, ad ejus Vitam hic inserendis, ut nostrae elucidationis ad textum Bibliothecarii locus non supersit. Unicum additamentum indicabimus tot cogitatis illustrium scriptorum accessurum ex domno Constantio in nova editione epistolarum summorum [Col. 0590D] pontificum: de quo in epistola illius Prodroma haec pollicetur D. Monpinot num. 13. «XIII. Dum in singulis pontificibus immoror, sentio me epistolae modum ac limites egredi. Itaque caeteris praetermissis, in Vigilio desinam. «Quam multas pro fide molestias devoravit Vigilius, quanto animi robore steterit adversus Eutychianos ignorat nemo. Et tamen tot aerumnarum, tot egregie factorum praeludium, si veteres recentioresque scriptores audimus, luctuosa fidei proditio fuit. Vexatur pontifex, traduciturque tanquam sacrilegae nundinationis reus, qui pudore omni postposito, inita cum haereticis nefaria societate, proculcatis Ecclesiae legibus, ejurata synodi Chalcedonensis fide, Romanam sedem invaserit. Atque haec macula jam in ejus nomine sic insedit inveteravitque, ut qui de ejus pontificatus initiis aliter sentiat, neminem hodie unum esse putem. Res est, fateor, invidiosa contra omnes niti, sententiaeque communi reclamare. Verum id si [Col. 0591A] postulet veritatis amor, agaturque praesertim magnorum virorum fama, nemo cordatus reprehendat. Itaque impactam sanctissimo papae calumniam propulsare suscepit Constantius: qua ratione, paucis indicabo. «XIV. Parum habet vir doctus Isidori litteris et pseudo-Damasi sive libri Pontificalis, narrationi fidem derogare. Expendit praeterea Africanorum scriptorum, Facundi Hermianensis, Victoris Tunonensis, episcoporum, et Liberati Carthaginensis diaconi de Vigilio dicta. Hoc enim cardine tota fabula vertitur. Eorum, inquam, criminationes rimatur penitus, easque tum inter se, tum etiam et cum aliis historiae monimentis collatas funditus subruit. Ad haec investigat quae Silverii in exsilium pellendi causa; quae Vigilii in ejus locum promovendi ratio; quae pontificatus ejus initia; quibus auctoribus, et quo tempore moveri coeperit de tribus capitulis controversia; quid in his primo defendendis, deinde damnandis idem pontifex sibi proposuerit. Ejus denique [Col. 0591B] gesta omnia sedulo excutit; suam singulis chronologicam notam assignat; certa ab incertis, vera ab falsis accurate secernit, atque haec varia criticae rei argumenta sic ad examen vocat, nullum ut sit, unde non aliquid ad calumniae confutationem extundat. «1. Quod in pontificum Vitis legimus, constitutum a Bonifacio II, fuisse (id quod impermissum erat) ut sibi e vivis sublato successor eligeretur Vigilius, hoc ne veri quidem specimen habere, Constantius probat. Eodem quoque loco habendam esse ostendit epistolam Silverio afflictam, qua Vigilium notat sanctus pontifex, tanquam primae sedis cupiditate vel tum flagrasset, cum e diaconatus gradu non excesserat. «2. Ad calumniam itidem amandanda sunt chirographa, quibus Facundus, Victor, Liberatus et alii Vigilium spopondisse aiunt, se, si pontifex in Silverii locum crearetur, tria capitula damnaturum. Hoc Vigilius neque pollicitus unquam est, neque [Col. 0591C] polliceri potuit, quippe qui pontificatum prius adeptus erat, quam de capitulis tribus damnandis cuiquam in mentem venisset. Neque melioris fidei est epistola eidem papae attributa, qua primariis Acephalorum ducibus, Theodosio, Anthimo et Severo fingitur communionem suam impertire, idque praestare quod chirographis datis promisisse dicebatur. Refellitur haec praecipua fabulae pars disertissimis Africanorum ipsorum, cleri Romani, Justiniani Augusti, ac Vigilii denique, ut de aliis sileam testimoniis. «3. Epistola haec neque ante exitum anni 548 procusa est, quo nimirum tempore suum Vigilius judicatum protulit; neque alios habuit auctores, quam Acephalos, qui cum ejusdem papae constantiam nulla neque occulta, neque aperta vi frangere potuissent, eo demum conatus omnes suos intendere, ut odium illi catholicorum conflarent, dissipatis per provincias rumoribus improbissimis, scriptisque [Col. 0591D] ejus nomine confictis, quibus ad Eutychianas partes perfide olim transisse diceretur. Deinde calumniae fidem adjunxere Africani trium Capitulorum defensores, eaque sumpsere pro veris, quae per se ipsi cognoscere vix poterant, nimirum studio partim abrepti, praetereaque in exsilium ejecti, et ab Vigilii communione propter Capitulorum damnationem abalienati. Quidquid autem de chirographis, deque epistola memorant, hoc tam diverse tamque impedite memorant, ut neque inter se, neque cum idoneis hujus aevi monimentis, immo nec secum ipsi, Facundus in primis et Liberatus, conciliari possint. «4. Est illud quidem non ita perspicuum, Vigilii promotione canones nihil laesos esse: hanc enim, Silverio in exsilium pulso et superstite, factam esse nemo inficias ire potest. Non desunt tamen quae legitimam fuisse persuadeant; ejusque rei testes citat Constantius non Vigilium modo ipsum, sed clerum Romanum, sed Gallos Hispanosque praesules, [Col. 0592A] imo et Orientales, quorum gesta dictaque, si recte interpretentur, Vigilium probant statim in sui pontificatus initiis, et Silverio vivente, pro legitimo pontifice habitum, ejusque rescripta in sedis apostolicae rescriptis numerata. «5. Quae de ejusdem papae Constantinopolim profectione, maxime de profectionis causa, deque populi Romani dicteriis violentiae additis fabulatur pseudo-Damasus, haec tametsi refelli vix opus erat, suo tamen in loco refelluntur, nec sine aliquo operae pretio. Pari studio excutiuntur synodi quintae interpolationes, juramentum nequiter pontifici affictum, litterae duae ad Justinianum et Theodoram ejus nomine falso insignitae, caeteraque hoc genus alia, quae non levem ejus integritati labem aspergebant. «6. Neque praetermissum id quod alii partim veteres, partim recentiores tradunt: Vigilium scilicet, si non erroris defensione, saltem levitate peccasse; si non dolo malo, saltem exsilii impatientia, trium Capitulorum damnationi assensisse. Utrosque coarguit [Col. 0592B] Constantius nuda et simplici rerum expositione; inanemque hanc sive exsilii fabulam, sive levitatis exprobrationem explodit. Uno verbo quidquid flagitiose procudit malevolentia falsariorum, quidquid hominum, praejudicatis opinionibus indulgentium credulitas incaute admisit, hoc diligens editor extricando retegendoque confutavit.» Diatribam hanc ut seorsim ederet, suadebant amici; tum quia ad libri molem satis accedit, paginas quippe continet plus octoginta; tum quia reliqui operis gustum dare potest. Verum illam vir prudens suo servari loco maluit, ratus, id quod res est, hanc inter et Vigilii litteras tantum esse cognationis, ut mutuam sibi lucem utraeque praestent; adeoque sine maxima lectoris molestia dissociari nequeant.
[Col. 0592B] Num. 102, linea 1.— Vigilius natione Romanus, etc. Hujus Vigilii ingressus parum legitimus fuit, cum praeter [Col. 0592C] ecclesiasticas regulas praedecessore suo Silverio vivente, et pontificatus administratione submoto, per vim pontificatum Romanum occuparit, et ideo sextum schisma, quod Silverii morte finitum est, notatur. Proculdubio Vigilius ambitionis spiritu diu laboravit. Nam paulo ante sub Bonifacio II papa se in pontificatu adjutorem et successorem creari procuravit, et ea re illi tunc ex animo succedente, aliquo tempore post, Silverii locum invasit, ut auctor est Anastasius ubi supra. Quae omnia illi Silverius exsul in epistola quadam quae II tom. Conciliorum excusa est vehementer exprobrat.
[Col. 0592C] Linea 10.— Quomodo in locum Silverii, etc. Vigilius, natione Romanus, ex patre Joanne, sanctae Romanae Ecclesiae diaconus, et Agapeti papae Constantinopoli apocrisiarius, anno quingentesimo trigesimo sexto, post Agapeti mortem, Romam reversus cum [Col. 0592D] litteris Theodorae Augustae, ut in pontificem Romanum eligeretur, opera Belisarii, sanctum Silverium, jam Romae ordinatum et sedentem, in exsilium a Belisario mitti curavit anno quingentesimo trigesimo septimo, die decima octava Novembris; ipseque in ejus locum intrusus, ordinatus est antipapa die vigesima secunda ejusdem mensis, ut in Silverio narravimus. Certe per aliquot dies vacasse sedem post Silverii depositionem, colligitur ex Procopio lib. I de Bello Gothico cap. 25, ubi postquam dixit Belisarium in Graeciam Silverium relegasse, subdit: «Ac Vigilium paulo post ad pontificatum provexit.» Liberatus etiam, Silverii depositione narrata, ait: «A suis ulterius non est visus. Et altera die Belisarius convocatis presbyteris et diaconibus et clericis omnibus mandavit eis, ut alium sibi papam eligerent.» Ex quibus inferre licet, die 19 Novembris anni 537, qui est alter dies a depositione Silverii, Vigilium electum fuisse, et ordinationem ejus dilatam in proximam [Col. 0593A] Dominicam, scilicet in diem 22 Novembris, ad quem diem respexit Procopius, scribens paulo post irrogatum Silverio exsilium, Vigilium ad pontificatum evectum. Unde duo ex catalogis tom. I criticae Baronianae praefixis habent cessasse sedem diem unum, respicientes ad ejus electionem; et Anastasius respiciens ad ordinationem scripserat cessasse sedem dies quinque sed a librariis addita est sine dubio unitas, ex ipsomet enim Anastasio constat Vigilium ordinatum die 22 Novembris, cum scribat eum diem fuisse diem Natalis ejus. Ab eo itaque die, usque ad mortem Silverii, Vigilius fuit antipapa, de quo vide dicta in Silverio. Tres supersunt Vigilii antipapae epistolae. De priori egimus in Silverio; secunda in conciliorum Collectione scripta dicitur ad Eutharium adversus Priscillianistas et Arianos; sed Baluzius tomo I novae Collectionis conciliorum, pag. 1468, demonstrat eam inscribi debere Profuturo, qui hoc tempore Bracarensis [Col. 0593B] episcopus erat, idque auctoritate plurium codicum bibliothecae Colbertinae; et insuper ejus, sub nomine Profuturi, mentio est in gestis concilii primi Bracarensis, ubi fertur scripta ad interrogationem ejus, et propter prolixitatem gestis minime inserta. Ex hac epistola intelligimus errorem rebaptizantium, olim a sancto Stephano papa hujus nominis primo, et postea in concilio Nicaeno damnatum, ac a sancto Augustino in Africa impugnatum, saeculi sexti initio in Hispaniis ab Arianis et Priscillianistis redintegratum fuisse. Datam illius epistolae restituit idem Baluzius ex exemplari Colbertino, in quo dicitur, data Romae III Kal. Julii Flavio Joanne viro clarissimo consule, cum in collectione Conciliorum dicatur data Kal. Martii Volusiano et Joanne viris clarissimis coss., cum tamen nullus per haec tempora Volusianus consulatum gesserit, et Joannes solus sine collega, anno 538, in Oriente consul processerit, ut omnes Fasti habent, et habetur in sequenti Vigilii epistola. Baronius existimavit Vigilium, postquam Silverii [Col. 0593C] mortem ac miracula eam secuta accepisset, poenitentia ductum pontificatui male usurpato renuntiasse, et post dies sex, ut habet Anastasius, libera cleri electione iterum pontificem Romanum electum esse. Verum ex dictis constat, Anastasium ibi non loqui de vacatione sedis, quae post Silverii mortem contigerit, sed de ea, quae accidit a die decima octava Novembris anni 537, postquam pontificatu depositus fuit, ad diem ordinationis Vigilii, quae quinto post die peracta est, nempe 22 Novembris. Mortuo postea Silverio consensit quidem clerus Vigilii pontificatui, et suffragiis suis legitimum Ecclesiae pastorem declaravit, tam Belisarii potentia coactus, quam ecclesiasticae pacis et unitatis studio; sed aliquam abdicationem intervenisse gratis asseritur, et sine ullo alicujus auctoris testimonio. Subito itaque Vigilius in alterum virum mutatus, sancto Spiritu, qui Ecclesiam regit, operante, quae alias in synodi Chalcedonensis fidem ad Theodoram [Col. 0593D] Augustam sacrilege scripserat, solemni fidei professione delevit, ut videre est in ejus epistola IV ad Justinianum imperatorem scripta, qua quatuor synodos Oecumenicas, et sancti Leonis epistolas, aliorumque decessorum, se recipere, et secundum eas credere professus est, confirmavitque Agapeti papae in Anthimum e sede Constantinopolitana depositum, aliosque acephalos constitutum. Eadem de re scripsit Vigilius ad Mennam episcopum Constantinopolitanum epistola V qua gratulatur eum, haereticis damnatis, sanctas quatuor universales synodos amplecti; et ab haeresi resipiscentes recipi debere statuit, dummodo anathema dicant eis, qui praedictas quatuor synodos in causa fidei non sequuntur, vel sancti Leonis papae venerabilia constituta in omnibus non confitentur. In fine legitur: «Flavius Dominicus vir clarissimus, comes domesticorum, exconsul ac patricius, has schedas a beatissimo atque apostolico papa Vigilio in causa fidei factas [Col. 0594A] ad Domnum nostrum Justinianum piissimum et Christianissimum principem; sed et ad Mennam virum beatissimum Constantinop. archiep. civitatis relegens, conferens, consentiensque subscripsi die XV Kalend. Octobr, Justino viro clarissimo consule» ann. Chr. 540, quo ideo utraque ep. ad Justinian. et ad Mennam scripta est a Vigilio qui eas Romae praedicto dom. tradidit, ut patet ex epist. ad Mennam. Num. 103, linea 1.— Theodora Augusta scripsit ad Vigilium papam, etc. Nunc explicanda est controversia de tribus capitulis, quorum occasione celebrata est quinta synodus oecumenica, Constantinopolitana secunda, ex cardinali Norisio in Dissert. de synodo quinta cap. 3 et seqq. Pelagius Vigilii papae apocrisiarius Constantinopoli, ut Theodori Caesareae Cappadocum episcopi, magni Origenistarum patroni, qui magna apud Justinianum gratia et auctoritate pollebat, potentiam atque existimationem deprimeret, cum Menna episcopo Constantinopolitano, Justino [Col. 0594B] suasit, ut libellos contra Origenem, ac sectatores, a monachis sibi oblatos susciperet, et Origenem damnaret: «Annuit, inquit Liberatus, cap. 23, imperator facillime, gaudens se de talibus causis judicium ferre. Jubente eo dictata est in Origenem et in illa capitula anathematis damnatio, quam subscribentes una cum Menna archiepiscopo apud Constantinopolim reperti, deinde directa est Vigilio Romano, Zoilo Alexandrino, Aephremio Antiocheno, et Petro Hierosolymitano. Quibus eam accipientibus et subscribentibus, Origenes damnatus est mortuus, qui vivens fuerat ante damnatus.» Encyclicam itaque epistolam scripsit Justinianus ad quinque orbis patriarchas, in qua Origenis errores de mysterio Trinitatis, de animarum praeexistentia, de anima Christi, aliisque de rebus refert, ac sanctorum Patrum testimoniis eosdem impugnat, quorum summarium continetur in novem canonibus, quos epistolae subjicit, et notis illustrat Lupus in commentario ad synodum quintam. Ubi haec epistola publicata, atque teste Liberato [Col. 0594C] laudato, a Vigilio papa, aliisque patriarchis subscripta fuit, grave origenianae doctrinae vulnus illatum est. Haec post annum 560, et ante annum 544 gesta. Ex damnatione Origenis orta de tribus Capitulis controversia, quae ingentium turbarum et calamitatum origo fuit; Origenis enim defensione desperata, ad ultionem animum dolose verterunt Origenistae. Theodorus Caesareae metropolita, cognomento Arcidas, quem diximus magnum fuisse Origenistarum patronum, Justiniano imperatori suasit, Acephalos compendio ad subscribendam synodum Chalcedonensem adduci posse, si tria tantum, quibus hi plurimum offendebantur corrigeret. Nempe si damnaretur Theodorus episcopus Mopsuestiae Nestorii magister, cujus laudes habentur in epistola Ibae episcopi Edesseni in synodo Chalcedonensi recitata. Deinde si prohiberentur libri Theodoreti episcopi Cyrensis contra duodecim Capitula sancti Cyrilli in Ephesina [Col. 0594D] synodo consecrata, quos libros patres Chalcedonenses non condemnarant, contenti dicto contra Nestorium a Theodoreto praesente anathemate. Tandem si rejiciatur memorati Ibae epistola ad Marim Persam, in qua laudat Theodorum, sanctum Cyrillum accusat, ac Ephesinam synodum, latae citra examen praecipitis contra Nestorium sententiae insimulat. His tribus capitulis proscriptis, subitam Theodorus Caesareae metropolita pollicetur Acephalorum unionem. Ea tamen mente haec Justiniano suggerere visus est Theodorus, ut concilii Chalcedonensis correctio strueretur, quod usque ad minimum iota Pelagius Romanae sedis apocrisiarius, cum Occidentali Ecclesia, sartum tectumque volebat. Theodora Augusta, quae palam Acephalis studebat, id ipsum quod suaserat antistes Caesareensis, Justiniano inculcat, sed eo consilio pessima mulier facinus moliebatur, ut ubi semel Chalcedonensis concilii correctio in aliquibus fieret, jam universim ejusdem auctoritas collaberetur, ac [Col. 0595A] nullius ponderis evaderet, quod alicubi errasse monstraretur: «Haec audiens imperator, inquit Liberatus in fine sui Breviarii, et dolum dolorosum minime prospiciens, suggestionem eorum libenter accepit, et facere promptissime spopondit.» Et postea: «Annuit his princeps, et hoc se laetus implere promisit, et relinquens operis sui studium unum in damnationem trium capitulorum condidit librum pro delictis nostris nobis omnibus notissimum.» Hoc est primum edictum a Justiniano imperatore contra tria Capitula emissum, quod non exstat, ut mox videbitur. Stephanus diaconus, qui Pelagio a Vigilio Romam evocato apocrisiarii munere apud imperatorem fungebatur, palam edicto restitit, ac Mennam Constantinopolitanum episcopum ob datum consensum, fractae fidei reum increpuit, cui et a pluribus episcopis libelli dati sunt ad Vigilium transmittendi, in quibus protestabantur: Quod a Constantinopolitano [Col. 0595B] episcopo coacti subscriberent. Facundus tamen Hermianensis lib. IV, c. 4, scribit Mennam Constantinopolitanum, Petrum Hierosolymitanum, et Ephremium Antiochenum episcopos, licet nolentes et invitos edicto subscripsisse. Pelagius diaconus, qui tunc Romae versabatur, quique Origenistarum impugnator erat, adversus edictum insurrexit, sicut et episcopi Africani. Divisa igitur est in partes Ecclesia; nam Oriens edictum recepit; at Occidentales Illyrici, Itali, Galli, Hispani, et ut jam dictum est, Africani pro tribus Capitulis depugnarunt. Vigilius itaque ac reliqui Occidentis episcopi edictum contra tria Capitula subscribere recusabant, arbitrati id absque gravi in synodum Chalcedonensem injuria perfici nullo modo posse. Quare cum per hujusmodi Ecclesiarum dissidia annus traheretur, Justinianus curavit plena synodo quaestionem in regia urbe discuti. Quo tamen patriarchas facilius eo pertraheret, Acephalorum sectae ad Orthodoxam societatem reducendae studium praetexuit. Vigilius [Col. 0595C] etiam ab imperatore ad synodum vocatus fuit, qui tamen non recta Constantinopolim perrexit, sed in Siciliam ivit, eo consilio, ut ibidem synodus cogeretur. Diu in Sicilia permansit, nam Procopius lib. III de Bell. Goth. cap. 6, loquens de ejus Constantinopolim adventu, ait: «Vigilius Romanus pontifex Bizantium imperatoris accitu venit ex Sicilia, ubi jam diu degerat profectionis illius causa.» Diutinam Vigilii in Sicilia moram probant etiam legationes quas ibidem excepit. Africae quippe et Sardiniae episcopi eum per Oratores rogarunt, ne novis Justiniani contra tria Capitula decretis acquiesceret, ut testatur Facundus lib. 4, cap. 3. Roma egressus est Vigilius circa finem anni 544 et quidem die 22 Novembris, ut ait Anastasius, qui scribit, eum fuisse Natalis ejus diem; licet enim ibidem multa fabulosa de Vigilio habeat, inde tamen non sequitur eum etiam in die, quo Roma discessit, falsum esse. Annus eruitur ex Victore Tununensi, [Col. 0595D] qui ejus profectionem narrat post consulatum Basilii V. C. anno IV, qui secundum ejus supputandi modum est annus 544. Praeterea Vigilius ipse in epistola encyclica anno 552 Nonis Februarii data, tradit haec se ad Justinianum suo nomine per nuntium deferenda dixisse: «Nos ad pietatem tuam festinantes ante septem annos de civitate nostra sic egressi sumus, ut nulla haberemus privata negotia.» Quare cum septem annos numeret, ex quo Roma discesserat, confirmat quod scribit Victor laudatus, eum Roma discessisse anno 544 et quidem exeunte, ut ex Anastasio diximus. Vigilium profectionem illam invitum et coactum suscepisse docet idem Victor Tununen. loco laudato, ubi scribit: «Justinianus imperator Acephalorum subreptionibus instigatus Vigilium Romanum episcopum subtiliter compellit, ut in urbem regiam properaret, et sub praetextu congregationis eorum, qui ab Ecclesiae sunt societate divisi, tria Capitula [Col. 0596A] condemnaret.» Clerici etiam Italiae in epistola, quam anno 552, legatis Francorum Constantinop. proficiscentibus scripserunt, inquiunt: «Veniens ibi (scilicet Constantinopolim) ante sex annos istos beatissimus papa Vigilius, magis autem, ut quod verius est dicatur, prope violenter deductus.» Ex quo etiam confirmatur, Vigilium anno 544 Roma exiisse. Haec tamen non favent Anastasio scribenti Vigilium captum esse Romae jussu Theodorae Augustae ab Anthemio Scribone, et navi impositum per vim Constantinopolim deductum, quae et plura alia ab eodem Anastasio narrata sunt mera fabulosa ut observavit Baronius. Certe Justinianus, qui Vigilium in suam sententiam pertrahere volebat, eum indigne haberi mandare non potuerat. Unde Victor Tununensis ait tantum eum subtiliter compulsum, et clerici Italiae prope violenter deductum esse. Dum Vigilius in Sicilia moras traheret, ad eum Constantinopoli venit Datius metropolita (ibi enim [Col. 0596B] morabatur vel fuga lapsus ad evadendas cruentas Gothorum manus, ut ait Baronius, vel causa fidei ibidem exactus, ut scribit sanctus Gregorius papa lib. III Dialog. cap. 4), a quo intellexit Mennam patriarcham Constantinopolitanum, latam a Justiniano contra tria Capitula sententiam subscripsisse, indeque non modo Stephanum Vigilii apud Justinianum apocrisiarium, sed plerosque etiam episcopos ac laicos ab ejus communione se segregasse: unde Vigilius in litteris ad Mennam, quas Facundus in libro contra Mocianum laudat, scribit: «In Siciliensi insula constituti, fratre et coepiscopo nostro Dario referente didicimus, quod ipse et alii consacerdotes nostri et multi filii Ecclesiae Christianae a tua se nihilominus communione subtraxerint.» Quare facundus loquens de profectione Vigilii ex Sicilia, ait Vigilium per litteras Mennam increpasse, quod edicto Justiniani subscripsisset. Quomodo postea cum eo se gesserit Constantinopoli infra dicetur. [Col. 0596C] Tandiu in Sicilia remansit Vigilius, non solum ut synodum in ea insula fieri posse impetraret, quo ex Oriente, Occidente, atque Africa episcopi facili navigatione se conferrent; verum etiam ne Romam a Gothis obsessam periculosis temporibus deserere videretur. Sed tandem anno 546 jam, ut videtur, multum provecto, facta in Peloponeso exscensione terrestri itinere Constantinopolim perrexit; nam per Helladem et Illyricum eumdem iter habuisse tradit Facundus lib. IV, cap. 3. Thessalonicae obviam habuit Sebastianum diaconum apostolicae sedis in Dalmatia quaestorem, quem in provinciam Vigilius redire jussit mandans, ne Constantinopolim accederet, nisi post exactas Praevalis pensiones. Ingressus est autem Constantinopolim Vigilius die 25 Januarii anni 547, ut habet Continuator Marcellini ad eum Christi annum Vigilius summo honore a Justiniano imperatore exceptus est, ut testatur Theophanes in Chronico, [Col. 0596D] ubi addit: «Tantis honorum et cultus indiciis ab imperat. decoratus, adeo animatus est, ut a communione exclusionem menses quatuor sustinendam Mennae Constantinopolitano episcopo in poenam imponeret.» Sed Theodora imperatrix Mennam Vigilio conciliavit; subdit enim Theophanes: «Vigilius pariter a Theodora Augusta rogatus, Junii die vigesimo nono, qui sanctis apostolis sacer, patriarchae Constantinopolitano Mennae pacem restituit.» Quare cum Mennas per quatuor menses a communione suspensus fuerit, ab ea circa finem mensis Februarii a Vigilio papa exclusus fuerat. Id autem accidisse anno 547 demonstrat idem Theophanes scribens: «Eodem anno die 11 Maii sanctae Pentecostes sabbato cum ludi circenses celebrarentur,» etc. Quo Paschali charactere designatur annus 547. Pascha enim eo anno die 24 Martii celebratum est. Decretum etiam contra Acephalos promulgavit Vigilius, quamvis ipsis faveret Theodora Augusta, ut testatur [Col. 0597A] sanctus Gregorius M. lib. II, epist. 36, ad episcopos Hyberniae. Interim tamen Vigilius experiebatur, quam prudenter decessores pontifices Graecorum synodis non interfuissent. Talis enim ac tanta eidem violentia inferebatur, ut in publico conventu semel in hasce querelas feratur erupisse: Contestor, quia etsi me captivum tenetis, beatum Petrum apostolum captivum facere non potestis. Horum testis venit Italiae clericus in epistola, seu libello supplici dato legatis Childeberti Francorum regis Constantinopolim proficiscentibus, quo enixe rogabantur, ut Vigilii papae causam susciperent. Hoc unum, ut superius diximus, petebat Vigilius, ut in Sicilia, vel alio quopiam loco Occidenti proximiori oecumenica synodus haberetur, ad quam Latini commode commeare possent. Sed ex Justiniani decreto res in urbe regia ventilanda erat. Quare urgente synodum imperatore, Vigilius Constantinopoli concilium quorumdam episcoporum anno 548 coegit. Adfuere, inquit Facundus in libro [Col. 0597B] contra Mocianum, septuaginta circiter episcopi cum Romano antistite congregati. Sed cum secus quam sperabat Vigilius, rem succedere animadverteret, eodem Facundo et quibusdam aliis Afris tria Capitula vehementius propugnantibus, Acta synodi interrumpens statuit per semetipsum sententiam proferre. Diuturnioris itaque in urbe regia morae impatiens, ac Justiniani violentiis fractus Judicatum ad Mennam Constantinopolitanum patriarcham scripsit, in quo propugnata huc usque tria Capitula, mutata derepente sententia damnavit, adjecta tamen clausula: Salva in omnibus reverentia synodi Chalcedonensis. Ipse Vigilius in litteris contra Theodorum Caesareae metropolitam rem ita narrat: «Pro scandalo refrenando condescendentes quorumdam animis, quos aliqua dispensatione credidimus temperandos quia tu jam eos pluribus annis inquietissimus stimulator accenderas, quaedam pro tempore medicinaliter existimavimus ordinanda, tali scilicet conditione, ut [Col. 0597C] omni imposterum perturbatione sopita, nihil ultra nec verbo, nec litteris quisquam facere ex eadem causa praesumeret.» Jam enim Vigilius videre coeperat, quod Graeci recte monebant, tria Capitula ad synodum Chalcedonensem non spectare, quae jam finita erat, antequam illa nominarentur, et de quibus Leo Magnus minime sententiam tulerat, quippe qui Acta synodi usque ad definitionem fidei solummodo approbarat. Judicatum porro tradidit Vigilius Mennae Sabbato sancto, seu die 11 Aprilis, ut ipsemet asserit in epistola ad Rusticum et Sebastianum Romanae Ecclesiae diaconos. Utrique parti se fecisse satis Vigilius putavit, Graecis, quod tria Capitula condemnasset; Latinis, quod salva synodo Chalcedonensi id se fecisse contestaretur. Praesto erant Vigilio inter alios Rusticus et Sebastianus doctissimi Romanae Ecclesiae diaconi, qui uterque Judicatum summis laudibus extulit. At Facundus episcopus Hermianensis qui etiam Constantinopoli [Col. 0597D] aderat, Vigilium mendacii, proditionis, collusionis cum Acephalis, ambitionis, venalitatis arguit, ut videre est in libro praesertim contra Mocianum. Africani non modo Judicatum non approbarunt, sed eidem consentientes ecclesiastica communione privarunt. Idem ab Illyricis episcopis factum. Fremebat universus occidens, palamque Justiniani jussis non modo episcopi, sed integrae plebes refragabantur; inde imperator ex Vigilii Judicato lites in immensum auctas intelligebat, quas tamen eo scripto componendas speraverat. Quamobrem famae suae consulens Vigilius, datis ad nobiles episcopos litteris, scilicet ad Valentinianum Tomitanum in Ponto metropolitam et ad Aurelianum Arelatensem anni 550 initio, docuit in Judicato suo se nihil contra Chalcedonensis synodi reverentiam admisisse. Utraque epistola inserta est Actis quintae synodi collatione VII. Anno quingentesimo quadragesimo nono Rusticus [Col. 0598A] et Sebastianus diaconi Ecclesiae Romanae, magni illi, ut numero superiori diximus, Judicati praecones ac laudatores, Felicis monachi Africani, Gillitani monasterii Hegumeni persuasionibus victi, a priori sententia discessere, ac perfricta fronte a Vigilii communione segregati, hostium numerum auxere, ac litteras quaqua versum disseminarunt, quibus significabant Vigilium aliquid scripsisse, quod reperiatur adversum diffinitioni sanctae Chalcedonensis synodi, teste ipsomet Vigilio in sententia adversus eos lata anno 550 post diem XVIII mensis Martii, ut ostendit auctor criticae Baronii eo anno num. 4. Vigilius enim justa contra eosdem indignatione concepta, ubi ad meliorem frugem eos reverti nolle cognovit, utrumque anathemate perculsum dignitate ac gradu submovit. Sententia in eosdem a Vigilio lata inserta est Actis synodi quintae Collat. VII. Rusticus erat Vigilii papae nepos, et Baluzius tomo I novae Collectionis conciliorum in Praefatione ad Acta synodi Chalcedonensis num. 25 et pag. 1228, ostendit hunc Rusticum [Col. 0598B] unum eumdemque cum illo fuisse, qui priorem versionem Latinam concilii Chalcedonensis cum codicibus antiquis contulit. Eodem anno quingentesimo quadragesimo nono episcopi Illyrici, ubi primum Judicatum Vigilii ad eos pervenit, synodum indixere, et communi consilio trium Capitulorum defensionem suscepere, teste Victore Tununensi ad eumdem annum scribente: «Illyriciana synodus in defensione trium Capitum Justiniani Augusti scribit, et Benenatum primae Justinianae civitatis episcopum obtrectatorem eorumdem trium Capitum condemnat.» Mirum non est, inquit cardinalis Norisius in eadem Dissert. de synodo quinta, cap. 4, Benenatum solum ex Illyrici metropolitis contra tria Capitula sensisse, erat enim episcopus, novae Justinianae a Justiniano imperatore praefectus. Anno quingentesimo quinquagesimo Africani antistites, Reparato Carthaginensi episcopo duce, [Col. 0598C] grande facinus ausi, non modo Judicatum rejecerunt, verum etiam Vigilium ipsum anathemati subjecerunt, teste Victore Tununensi in Chronico, qui fusius, quam caeteri, gesta in causa de tribus Capitulis suis fastis inseruit: «Post consulatum Basilii, inquit, anno X, ideoque anno 550, Africani antistes Vigilium romanum episcopum damnatorum trium Capitulorum synodaliter a catholica communione, reservato ei poenitentiae loco, recludunt, et pro defensione trium memoratorum Capitulorum litteras satis idoneas Justiniano principi per Olympium magistrianum mittunt.» Ex quo patet Africanos episcopos eo usque temeritatis erupisse, ut ipsum pontificem Romanum palam anathemate percellerent. Sed et eosdem pari poena Vigilius multaverat, nam Judicati detractores ipso facto anathemati subjiciebantur, quod ex his, quae in sententia ejusdem Vigilii contra Rusticum et Sebastianum leguntur, intelligitur: «Quos pro hoc, ait Vigilius, quod contra Judicatum [Col. 0598D] nostrum scripserant, per ejusdem Judicati seriem constabat jam a nobis communione suspensos.» Justinianus imperator acceptis actis synodalibus episcoporum Illyricorum, quibus anno quingentesimo quadragesimo nono tria Capitula defenderant, actisque Concilii in Africa eamdem in rem anno quingentesimo quinquagesimo coacti, contra Illyricos et Africanos rescripsit, ut docet Isidorus in libro de Viris illustribus cap. 12: «Justinianus, inquit, imperator condidit quoque et rescriptum contra Illyricianam synodum, et adversus Africanos episcopos, in quo tria Capitula damnare contendit.» Vigilius nulla re in dies magis angebatur, quam quod Judicatum emiserat, cujus scripti non semel eumdem poenituit; videbat enim Occidentales ob id, omni erga apostolicam sedem reverentia deposita, rebellasse. Quare prudenti consilio cum Justiniano egit, ut a Menna sibi Judicatum illud restitueretur, [Col. 0599A] unde postea in synodo plenaria, velut ex integro eadem causa tractaretur nullaque fieri posset ex priori illo decreto Patribus in dicenda sententia praescriptio. Judicatum itaque suum ex Mennae manibus recepisse Vigilium, omnemque deinceps usque ad concilium, de tribus Capitulis quaestionem, sub anathematis poena interdixisse, testatur clerus Italiae in libello Francorum legatis tradito, ipseque Vigilius in sententia contra Theodorum lata. Illius Judicati nec unicum exemplum apud Mennam remansisse, eo argumento probat cardinalis Norisius laudatus cap. 4, quod cum postea collatione VII quintae synodi ex scriptis Vigilii tria Capitula ad apostolica sede damnata esse demonstrare Graeci Patres conarentur, ac sententiam contra diaconos Romanos Rusticum et Sebastianum, itemque epistolas ad Valentinianum Tomitanum, Aurelianum Arelatensem episcopos, Judicatum minime protulerunt. Ita cardinalis Norisius. Verum post editam illam de synodo quinta dissertationem, Baluzius in nova collectione conciliorum [Col. 0599B] acta vulgata concilii quinti cum Mss. Bellovacensi, et Parisiensi diligenter contulit, multas varias lectiones ex his notavit, et praeterea varia fragmenta publicavit quae sunt magni momenti, inter ea insigne fragmentum ex Judicato Vigilii quod ad nos non pervenit, supplevitque sacram divalem Justiniani, quae mutilata in omnibus conciliorum editionibus legitur. In hac epistola, seu epistolae fragmento ait Justinianus, Vigilium in suo Judicato tria Capitula anathematizasse his verbis: «Et quoniam his quae nobis de nomine Theodori Mopsuistini scripta porrecta sunt, multa contraria rectae fidei releguntur, nos monita Pauli sequentes Apostoli dicentis, Omnia probate, quod bonum est retinete, ideoque anathematizamus Theodorum, qui fuit Mopsuestiae episcopus cum omnibus suis scriptis, et qui vindicant eum. Anathematizamus et impiam epistolam, quae ad Marin Persam scripta esse ab Iba dicitur, tanquam contrariam rectae Christianorum fidei, et omnes qui [Col. 0599C] eam vindicant, vel rectam esse dicunt. Anathematizamus et scripta Theodoreti, quae contra rectam fidem, et duodecim capitula sancti Cyrilli scripta sunt.» Et haec quidem in ea, quae dicitur Judicatum, inserta sunt, inquit Justinianus in dicta epistola. Ex quibus patet Justinianum et consequenter Mennam patriarcham apud se retinuisse exemplum Judicati Vigiliani. Ideo autem lectum non fuit Collatione VII, quia Vigilius die decima quarta Maii, duodecim diebus ante eam Collationem, quae habita est die XXVI ejusdem mensis, Constitutum suum ediderat, quo tria Capitula defendebat, ideoque Judicatum ab eo revocatum censebatur. Cum accepisset Justinianus nomen Theodori e sacris diptychis ecclesiae Mopsuestenae, cujus olim episcopus fuerat, erasum esse, ad Joannem metropolitam Justinopolitanum in Cilicia minori, et ad Cosmum episcopum Mopsuestiae litteras dedit die 17 Junii anno 550, ut collecta provinciae synodo investigaretur, [Col. 0599D] quandonam id factum esset. Adfuere cum Joanne metropolita octo alii episcopi, seniores clerici, et nobiles civitatis. Prolata sunt Mopsuestenae Ecclesiae diptycha, in quibus antistitum illius sedis nomina ita inscripta legebantur: «Pro requiescentibus episcopis Protogene, Zosimo, Olympio, Cyrillo, Thoma, Bassiano, Auxentio, Palatino, Jacobo, Zosimo, Theodoro, Simone,» qui duo ultimi paulo ante defuncti erant. Recitato hoc diptycho Stephanus presbyter annos septuaginta uno minus natus dixit: «Nullatenus scio, vel audivi Theodorum, qui olim in nostra civitate fuit episcopus, nominatum in sacris diptychis. Cognovi autem ex quo huic connumeror clero, quod illo adempto ex ipsis aliquando Cyrillus Alexandrinae civitatis episcopus in illius loco insertus est sacris diptychis requiescentium episcoporum, qui usque nunc pro ipso praedicatur.» Idem caeteri tum clerici, tum nobiles cives contestati sunt. Itaque Theodorus inter Olympium et Thomam in sacris olim libris legebatur, [Col. 0600A] ex quibus postea expunctus fuit. Haec expunctio declarabat Theodorum mortuum fuisse in communione Ecclesiae, post mortem vero errorum accusatum, atque convictum communione privatum fuisse. Synodus itaque Mopsuestena hanc sententiam de Theodoro pronuntiavit, causa ejusdem diligenter discussa: «Nunc veritatis revelata est ratio et valde evidenter declarata est, Theodorum veterem in antiquis temporibus extra praedicationem divini mysterii fuisse, et sacris diptychis ejectum esse, et in illius vocabulum rescriptum esse Cyrillum sanctae memoriae.» Patres hoc ipsum statim Justiniano imperatori per litteras significarunt, cujus etiam rei Vigilium certiorem reddidere, ut jusserat imperator. Exstat epistola ad Vigilium Collat. V, synodi quintae. Successit annus quingentesimus quinquagesimus primus Vigilio infaustus ob Justiniani furorem, et in apostolicam sedem injurias. Theodorus Caesareae metropolita induciarum impatiens, fidemque servare nescius, contra tria Capitula librum publice coram [Col. 0600B] plerisque episcopis in palatio legendum curaverat. Quod ubi Vigilius accepit, hominis petulantiam exsecratus, graviori quidem poena eumdem afficere decreverat, sed quod ille Justiniano charissimus erat, mitius consilium iniens eumdem accersitum, patrati facinoris reprehendit. Ille ut erat prono ad fingendum animo facti veniam supplex petiit, impetravitque, quod postea ei exprobravit Vigilius in sententia contra cum lata. At ingens pontificis ad parcendum facilitas, ad graviora facinora tentanda eum promptiorem reddidit, ut ex sequentibus apparebit. Advenere hoc eodem anno quingentesimo quinquagesimo primo Constantinopolim evocati Africani episcopi Reparatus et Firmus, ille proconsularis, hic Numidarum primas, Primasius Adrumetinus, ac Verecundus Nicensis, pro trium Capitulorum defensione obstinatissimi. In Reparatum totius Africae primatem vehementior impressio facta est, at ille nec gratia, nec minis inflexus est, sed tria Capitula [Col. 0600C] constanter propugnavit. Quare indignatus imperator eum in exsilium misit, in quo vixit usque ad annum 563. Nunquam tamen Synodum quintam recipere voluit, quam Romani pontifices subscripserant, sed in schismate mortuus est. Firmus Numidarum primas donis principis corruptus, ut habet Victor Tununensis, damnationi eorumdem Capitulorum assensum praebuit. Primasius diu contra Justinianum stetit, subscripsit enim hoc eodem anno decretum contra Theodorum, et anno 553 Vigilii Constitutum. Verum a Justiniano relegatus, audita morte Boethii primatis Byzaceni, ut ei succederet, Capitulorum damnationi nomen dedit, et in Africam reversus, cum rapinis et violentiis Ecclesiae statum turbaret, a provinciae synodo depositus est, ut scribit Victor Tununensis ad annum post consulatum Basilii XII. Verecundus Nicensis, cum Justiniani furori se subduxisset, Chalcedonem fugiens, ibidem mortuus est, ut infra dicetur. [Col. 0600D] Jusserat Justinianus nobiliores singularum provinciarum episcopos Constantinopolim accedere. Sed cum Africani tria Capitula defenderent, et Illyrici venire noluissent, ac insuper videret ex Occidente paucos ad synodum accedere, neque Vigilium sine Occidentalibus episcopis quidquam decernere velle, incentore Theodoro Caesareae episcopo, eodem anno 551. Edictum contra tria Capitula publicavit, atque palam in ecclesia regiae urbis, et alibi suspendi jussit. «Constantinopoli vero, inquit clerus Italiae in suo libello, coeperunt iterum beatissimum papam Vigilium compellere, ut si Afri, atque Illyriciani, vel Dalmatae episcopi nollent, ipse cum Graecis episcopis ea capitula condemnaret. Sed beatissimo papa Vigilio nullatenus acquiescente, edicta ex nomine imperiali, tam in ecclesia Constantinopolitana, quam in diversis locis suspendi fecerunt, per quae eadem Capitula damnarentur.» Istud secundum Justiniani edictum contra tria Capitula a priori, anno 544 emisso, diversum [Col. 0601A] esse, jam supra probatum est. Istud autem circa diem 14 Julii anni 551 appensum esse ostendit cardinalis Norisius laudatus cap. 5. In hoc edicto Justinianus ecclesiae dogmata contra Arium, Nestorium, atque Eutychetem statuit, recipit quatuor synodos oecumenicas, postea novem canones statuit contra Nestorianos, atque Eutychianos, qui ad verbum omnes fere approbati sunt a synodo quinta. Postea hunc canonem ponit: «Si quis non anathematizat Arium, Eunomium, Macedonium, Apollinarium, Nestorium, et Eutychen, et omnes, qui similia eis sapuerunt, vel sapiunt, talis anathema sit.» Quo in canone cum Origenis nomen non legatur, optime colligit Baronius edicti auctorem fuisse Theodorum Cappadocem Origenistarum ducem. Cumque in eodem quoque Acephalorum haeresis pluribus proscribatur, cardinalis Norisius recte deducit eumdem Theodorum non fuisse Acephalum, in qua secta eum fuisse tradit Liberatus in Breviario [Col. 0601B] cap. 24. Postea Justinianus transit ad tria Capitula, quibus sub poena anathematis damnatis, diffusam disputationem init contra trium Capitulorum defensores, ostenditque haereticos, vel schismaticos, licet defunctos posse damnari. Porro Acephalos dictos fuisse illos haereticos qui neque sanctum Cyrillum Alexandrinum, neque Joannem Antiochenum aut Orientales episcopos sequebantur, auctor est Liberatus in Breviario cap. 9, ubi loquens de defensione Orientalium episcoporum pro duabus naturis Christi a Cyrillo composita, ait: «Quam quicunque tunc minime receperunt, hos esse puto auctores Acephalorum, qui neque Cyrillum habent caput, neque, quem sequantur, ostendunt.» Leontius tamen lib. de Sectis nonnisi post concilium Chalcedonense Acephalos haereticos nominari coepisse scribit. Sed inter utrumque auctorem concordiam iniri posse vult Garnerius in Historia Theodoreti cap. 6, apud quem legi potest. Sed ut ad tria Capitula redeam, ubi Vigilii edicta [Col. 0601C] principis contra tria Capitula publice affixa intellexerit, in Placidianam domum, tum Latinos, tum Graecos episcopos venire jussos hisce admonuit: «Quicunque edictis istis consensum praehere voluerit, sciat se ab apostolicae sedis communione suspensum.» Ita clerus Italiae. Ipsemet Vigilius in epistola encyclica, quam anno 552 scripsit, testatur se hoc eodem anno 551 coram diversis provinciarum episcopis, ac Constantinopolitano clero in Placidiana domo publice protulisse haec verba: «Rogate piissimum principem, ut edicta sua, quae praecepit appendi, removere dignetur, et constitutum commune exspectare, id est ut scandalizati episcopi Latinae linguae ad synodum veniant, aut certe remota omni violentia suas scripto declarent sententias. Quod si forte preces nostras audire noluerit, vos nulli rei praebeatis assensum, quae ad divisionem tendit, nec contra constitutum comminatione aliqua veniatis. Quod si hoc forsitan, quod non credimus, feceritis, [Col. 0601D] noveritis ex praesenti die, ut praevaricatores apostoli Petri per ministerium vocis meae haberi suspensos.» Post verba mox laudata clerus Italiae addit: «Sed et sanctus Datius Mediolanensis episcopus contestationem omnibus sub magna vociferatione deposuit, dicens: Ecce ego et pars omnium sacerdotum, inter quos Ecclesia mea constituta est, id est Galliae, Burgundiae, Spaniae, Liguriae, Aemiliae atque Venetiae, contestor, quia quicunque in edicta ista consenserit, suprascriptarum provinciarum pontifices communicatores habere non poterit. Quia constat apud me edicta illa sanctam synodum Chalcedonensem et fidem catholicam perturbare.» Datium nihilominus Mediolanensem damnationi trium capitulorum ante mortem, quae anno 552 contigit, subscripsisse tradit Victor Tununensis in Chronico, quod tamen valde dubium esse ostendit annotator Baronii. Zoilus episcopus Alexandrinus, qui edicto consensum dare [Col. 0602A] noluit, depositus est, et in ejus locum Apollinarius substitutus, et quidem ante mensem Septembrem ejusdem anni 551, ut in eadem critica Baronii legere est. At Theodorus Cappadox auctor edicti, Graecorum catervam secum trahens, ad ecclesiam in qua suspensa erant edicta, se contulit, ac sacrosancta mysteria celebravit. Justinianus indignatus, Vigilium non solum edictis imperatoris adversari, verum etiam et eidem obtemperantes, ab illo ecclesiastica communione privari, eum custodiae tradi jussit, qui sibi timens, una cum Datio Mediolanensi episcopo in ecclesiam Sancti Petri in Hormisda se recepit, ut non solum clerus Italiae, sed ipsemet etiam Vigilius in laudata encyclica narrat: «Cum in eadem ecclesia, inquit, a comitatu praetoris cum multitudine armatorum militum veniente, tanquam ad bellum instructa acie, a sancto ejus altare tracti pedibus traheremur, et super nos etiam ipsa altaris mensa [Col. 0602B] ceciderat, nisi clericorum nostrorum fuisset manibus sustentata.» Ibidem autem eam violentiam mense Augusto sibi factam affirmat. Quare Vigilius non jam fomenta, sed ferrum admovendum ratus, in Italorum episcoporum congressu pluribus Theodori episcopi Caesareensis in apostolicam sedem injuriis recensitis, quas et scripto consignavit, hanc contra eumdem sententiam protulit: «Theodorum Caesareae Cappadociae civitatis quondam episcopum sententiae promulgatione tam sacerdotali honore, et communione catholica, vel omni officio episcopali, seu potestate spoliatum esse decernimus.» Mennam vero Constantinopolitanum patriarcham, ac consentientes episcopos a sacra tantum communione suspendit. Haec sententia data XIX Kalendas Septemb. imperante domino Justiniano PP. Augusto anno XXV, post consulatum Basilii anno X, ideoque die XIV mensis Augusti anni 551. Eam tamen sententiam minime publicandam duxit Vigilius, veritus ne Justinianum, cujus fororem jam expertus [Col. 0602C] erat, in rabiem rursus impelleret, Theodoro praesertim omnia ex arbitrio faciente. Exstat tomo V Conciliorum epistola encyclica Vigilii, alias mutila, nunc integra, in qua suarum calamitatum seriem pontifex exponit. Cum apud divi Petri in Hormisda moraretur, Belisarius et Cethegus, et Petrus exconsules, ipseque Justinus imperatoris nepos, cum Marcellino quaestore ad Vigilium venere, ut accepto juramento in Placidianas aedes veniret, secus vel sub omni violentia e templo retrahendum. Sed cum ibidem se recepisset, et tamen tam sancta fide posthabita, in dies saevius se tractari animadverteret; semel, iterum, ac tertio Belisarium, aliosque judices contestatus est, ut jusjurandi religione tenerentur, quatenus, inquit, nullas inquietudines, aut molestias, sicut nobis juratum fuerat, pateremur. Interea Justinianus veritus, ne Vigilius iterum e Placidianis in templum confugeret, misso clam milite aedes sedulo custodiendas jussit, quod ubi Vigilio [Col. 0602D] significatum fuit, biduo ante Natalem Domini fugam meditatus, nocte intempesta ex Placidiano Palatio caecis vestigiis discedens Chalcedonem transfretavit, atque apud D. Euphemiae domicilium habuit. Vigilium Datius Mediolanensis secutus est, aliique etiam Latini episcopi, inter quos fuit Verecundus Nicensis in Byzacena provincia episcopus, quem paulo post ibidem defunctum scribit Victor Tununensis. Anno quingentesimo quinquagesimo secundo Justinianus Vigilii constantiam, ut experimentis sibi satis jam probatam prospiciens, sepositis minis eumdem per legatos convenit; legatione autem Belisarius, aliique mox memorati quinto Kalendas Februarii perfuncti sunt. Illi cum Vigilio egerunt, ut accepta iterum publica fide, Constantinopolim rediret, quibus pontifex in hanc sententiam respondit: «Si causa Ecclesiae ordinatur, ut pacem ejus, quam avunculi sui (id est Justini imperatoris) piissimus princeps fecit temporibus, et modo restituat, ego sacramentis [Col. 0603A] opus non habeo, sed statim egredior. Si autem causa Ecclesiae finita non fuerit, item sacramentis opus non habeo, quia nunquam de S. Euphemiae basilica exire dispono, nisi scandalum ab Ecclesia Dei fuerit amputatum.» Haec ubi Justinianus a legatis accepit, epistolam, seu, ut Vigilius loquitur, chartam ad eumdem misit, mendaciis ac injuriis refertam. Eam Petrus referendarius pridie Kalendas Februarias tulit. Cum vero non esset imperatoris manu subscripta, neque Petrus eidem nomen dare vellet, vel signare diem, quo allata fuerat, nullam illi Vigilius fidem praestandam duxit. Caeterum ne ream conscientiam silentio apud imperitos prodere videretur, objecta quaecunque crimina validissime se confutasse, in epistola encyclica contestatur. Die vero quinta Februarii ejusdem anni, Vigilius illam famosam, ad universam Ecclesiam, dedit epistolam, qua cuncta, quae gesta essent, innotescerent. In ea exponit causas secessus sui ad sanctam Euphemiam, et quid ibi egerit cum legatis Justiniani, [Col. 0603B] simulque fidei suae confessionem interserit. De sententia in Theodorum Cappadocem lata, qua episcopatu deponebatur, sub finem scribit: «Pro mansuetudinis vestrae intuitu, et spe conversionis ejus, sicut dictum est, publice proferre distulimus.» Data dicitur haec encyclica Nonis Februarii imperante domino Justiniano PP. Augusto anno XXV, post consulatum Basilii anno X, sed legendum, anno XI, ut annus XXV Justiniani cum mense Februario conjunctus manifestum facit. Est inter epistolas Vigilii in Collectione conciliorum ordine XV. Justinianus synodi peragendae cupidus, aures jam tandem Vigilio dare coepit, videbat enim reluctante pontifice Romano nihil solidum ea in causa statui posse. Quare non amplius alieno erat a Vigilio animo: quod ubi Mennas Constantinopolitanus, ac Theodorus Caesariensis, aliique intellexere, libellum fidei contexuerunt, illumque Vigilio adhuc in templo divae Euphemiae commoranti obtulere. In eo expedita [Col. 0603C] fidei professione juxta decreta quatuor synodorum generalium, facti veniam a Vigilio his verbis postularunt: «De injuriis autem quaecunque beatitudini, vel sedi vestrae factae sunt, eas quidem non feci, sed quia pro pace Ecclesiae modis est omnibus festinandum, velut si eas fecissem, veniam postulo. Quia vero tempore discordiae excommunicatos, vel non receptos a beatitudine vestra in communionem suscepi, pariter veniam postulo.» Subscripsere libellum Mennas Constantinopolitanus, Theodorus Caesareae Cappadociae, Andreas Ephesinus, aliique. Post haec Justinianus edicta revocat, et jam Patribus Constantinopolim ad synodum venientibus ex integro causa trium Capitulorum dijudicanda dimittitur. Interea Mennas ineunte circiter Decembri ejusdem anni quingentesimi quinquagesimi secundi, diem obiit, cui substitutus est statim sanctus Eutychius. Hic anno quingentesimo quinquagesimo tertio ineunte, cum esset novus patriarcha Constantinopolitanus, [Col. 0603D] professionem fidei ad Vigilium misit, in qua laudatis quatuor synodis generalibus, atque sancti Leonis epistolis, Vigilium rogat, ut jam tandem concilium de tribus Capitulis inchoet. Subscripsere epistolam Eutychius Constantinopolitanus, Apollinaris Alexandrinus. Dominus Antiochenus, patriarchae, et Elias Thessalonicensis metropolita. Vigilius ipsorum fidem collaudavit respondens VIII Idus Januarii; petitioni vero de discutienda causa trium Capitulorum haec reponit: «Annuimus, ut de tribus Capitulis, ex quibus quaestio nata est, facto regulari conventu, servata aequitate, mediis sacrosanctis Evangeliis, collationem cum unitis fratribus habeamus, et finis detur placitus Deo, et conveniens iis, quae a sanctis quatuor sunt definita conciliis.» At illis clausulis, facto regulari conventu, servata aequitate, ita synodum indici pontifex consentiebat, ut et Latini episcopi pari numero adessent, ne decretis postea synodalibus adversarentur. Porro Vigilium relicta Chalcedone, [Col. 0604A] iterum Constantinopolim petiisse, post acceptam die Theophaniorum Eutychii epistolam ostendit cardinalis Norisius laudatus, cap. 6. Cum itaque Vigilius Occidentales episcopos, timore Justiniani, adesse nolle intelligeret, se cum paucis Italis atque Illyricis rem ita definire posse negabat, ut nulla deinceps ab Occidentis episcopis contradictio fieret. Ea tandem sententia placuit, ut pari Latinorum, ac Graecorum numero synodus componeretur, quod ante festum Paschae, anno 552, die 20 Aprilis celebratum, statutum fuisse observat idem cardinalis Norisius citatus, cap. 7. Ipsemet enim Vigilius in Constituto ad Justinianum, ait: «Postea vero hoc magis cum consensu fratrum nostrorum, nostrarum partium episcoporum nuper ante sanctum Paschae diem pietas vestra constituit, ut ex aequato numero his pontificibus qui in Constantinopolitana urbe praesentes sunt, de tribus Capitulis, ex quibus quaestio vertitur, secundum superius designatum fratrum nostrorum episcoporum professionem deberemus [Col. 0604B] inire tractarum.» At Graeci episcopi his intellectis tumultuari, venisse se ex longinquis provinciis synodi oecumenicae causa, hujus auctoritatem, ac nomen deprimi, si a paucissimis celebretur: plurimos sapientissimos excludendos, si pari cum Latinis numero coeundum sit. Synodos frequentissimas a solis Graecis celebratas: in Chalcedonensi sexcentorum et triginta Patrum conventu, legatos tantum Leonis papae ex Latinis interfuisse; Nicaenam omnibus venerabilem synodum ex Graecis tantum conflatam: notam esse Occidentalium in trium Capitulorum defensione obstinationem, cum quibus se ex aequato numero Orientales disputationem ineant, paribus hinc inde suffragiis, re infecta Concilium dimissum iri. Justinianus his acceptis, contra pacta conventa, a priori sententia discessit, synodumque indixit ad diem quintum mensis Maii, ut habent codices Bellovacensis, et Parisiensis, non vero ad diem quartum ejusdem mensis, ut legitur in codicibus editis. De [Col. 0604C] quo legendi Garnerius in Dissert. de quinto synodo generali, cap. 5, et Auctor criticae Baronii ad annum 553, num. 11. Die itaque quinta mensis Maii anni quingentesimi quinquagesimi tertii prima synodi collatio habita est. Adfuere tres patriarchae, Eutychius Constantinopolitanus, Apollinarius Alexandrinus, Domnus seu Domninus Antiochenus, Jerosolymitanus per vicarios. Patres universim centum sexaginta quinque. Lecta est sacra divalis Justiniani, per Theodorum Silentiarium ad synodum perlata, qua imperator significabat, nihil antiquius sibi fuisse, quam haeresibus eliminatis, quietem Ecclesiae dare post excitatos ab Acephalis tumultus: Patres ad trium Capitulorum examen, et ad judicium de illis ferendum hortabatur, quae Romani pontificis Judicato jam confixa essent. Lectae sunt deinde Eutychii recens episcopi Constantinopolitani inaugurati litterae ad Vigilium datae, fidei professionem ipsius continentes, et [Col. 0604D] preces humillimas, ut praesidente ejus beatitudine controversia de tribus Capitulis finiretur, et Vigilii litterae ad Eutychium et subditos ipsi episcopis, de quibus mox locuti sumus. Sed cum scirent episcopi Graeci synodum, Romano pontifice non praesente, nihil haberi apud Occidentales, eamque pro oecumenica haberi non posse, nisi saltem per legatos Romanus pontifex adesset; nobilissima ad Vigilium destinata legatione trium patriarcharum, omnium primatum autocephalerum, aliorumque antistitum eum rogarunt, ut synodo interesset, et secum disputaret de tribus Capitulis, quemadmodum datis ad Eutychium litteris pollicitus fuerat. Eis reposuit Vigilius: «Se propter corporis infirmitatem non posse ad hanc petitionem respondere, in postero autem die pollicitus est manifestare quid ei de tali conventu placuerit.» Notandum autem est legatos illos non citatoria mandata, sed preces Vigilio detulisse: «Pervenientes, inquiunt, ad sanctissimum [Col. 0605A] papam senioris Romae petivimus ejus beatitudinem convenire et disputare nobiscum de tribus Capitulis.» Atque ita prima collatio abiit. Postridie nempe sexta Maii iidem patriarchae, primates, atque episcopi Vigilium iterum convenere, enixe postulantes, ut ad synodum accederet; quibus ille respondit, cum illis convenire non posse, quod Occidentales episcopi sibi adhaerentes numero ab Orientalibus vincerentur: quamobrem se circa trium Capitulorum quaestionem, seorsim in scriptis dicturum sententiam, eamque missurum imperatorem, a quo propterea postulaverat inducias. At Justinianus viginti dierum inducias, quas Vigilius postulaverat, concedere recusavit caeteris episcopis longioris apud regiam urbem morae incommoda causantibus. Quare gloriosissimi judices imperatoris nomine, mandarunt episcopis, ut etiam Vigilio absente synodum haberent. Collatio itaque secunda peracta est die octava Maii, in qua legati a priori collatione destinati, Vigilii [Col. 0605B] responsa retulerunt. In ea Patres, episcopos ad Vigilii patriarchalem jurisdictionem exspectantes, ad synodum invitarunt, qui constanter adesse sine Vigilio pernegarunt. Sequenti die, nempe die nona Maii iterum simul Graeci antistites coeuntes, tertiam collationem habuerunt. In ea quatuor synodorum fidem professi sunt, earumque definitiones, necnon doctrinam sanctorum Patrum, quos ceu magistros Ecclesia veneratur: reprehensa est etiam nimium in plerisque radicata opinio, sine Chalcedonensis synodi injuria damnari non posse tria Capitula. Et sic habita est tertia collatio. Triduo post, nempe die duodecima mensis Maii collatione quarta synodus causam ipsam discutere incoepit Lectae sunt plures sententiae ex libris Theodori Mopsuesteni excerptae, itemque symbolum Judaicum quod Theodoro olim a Charisio Philadelphiensis in Lydia Ecclesiae presbytero ascriptum fuerat, et Marius Mercator fusius circa annum 431, impugnaverat, [Col. 0605C] tanquam ab eodem Theodoro compositum. Dictum in eas blasphemias, et in ipsum Theodorum a Patribus anathema: «Hoc symbolum, exclamavit universa synodus, Satanas composuit. Anathema ei qui hoc symbolum composuit. Hoc symbolum Ephesina prima synodus una cum auctore ejus anathematizavit. Anathema Theodoro Mopsuesteno. Iste Evangelia reprobavit: iste dispensationem injuriavit. Anathema illis qui non anathematizant eum: defensores ejus Judaei sunt, sequaces ejus pagani sunt.» Quinta collatio habita est die decima septima Maii, ut ostendit Baluzius in nova Collectione conciliorum, pag. 1510. In hac recitata sunt quae a sanctis Patribus contra Theodorum Mopsuestenum scripta fuerant, et quae contra eumdem legibus imperatorum erant sancita. Recensita sunt testimonia sancti Cyrilli, quibus praefati Theodori errores perstringit. Lectus est libellus sancto Proclo episcopo Constantinopolitano [Col. 0605D] ab episcopis, clericis, et monachis Majoris Armeniae, et Persidis contra eumdem Theodorum oblatus; item fragmentum tomi a S. Proclo scripti ad Armenos; variae sancti Cyrilli Alexandrini epistolae, quibus probatum est Nestorium haeresim suam, et blasphemias ex Theodori fonte hausisse. Epistola Rabulae Edesseni episcopi contra Theodorum. Fragmentum ex Historia ecclesiastica Hesychii presbyteri Jerosolymitani, ex quo ejusdem Theodori probata est impietas. Leges Theodosii et Valentiniani imperatorum contra Theodori et Nestorii nomen et doctrinam. Fragmentum epistolarum Theophili Alexandrini ad Porphyrium Antiochenum, et S. Gregorii Nysseni ad Theophilum. Testimonia Theodoreti, qui Theodorum adversus S. Cyrillum vindicans, fidem facit errores, quos Theodoro tribuit Cyrillus, vere ipsius esse. Tandem recitari jussa est Mopsuestena synodus, ex cujus Actis probatum est Theodori nomen ex Ecclesiae Diptychis jam olim expunctum [Col. 0606A] fuisse, et in locum ejus S. Cyrilli nomen substitutum. Post haec disceptatum est, utrum liceret defunctos anathemate damnare: quod licitum esse et quandoque necessarium gravibus momentis probatum est; et verosimiliter in hac collatione variae sancti Augustini epistolae lectae sunt, nam in definitiva sententia, prolata in octava collatione contra tria Capitula: «Augustini, inquiunt Patres, religiosae memoriae, qui inter Africanos episcopos resplenduit, diversae epistolae recitatae sunt, significantes, quod oportet haereticos, et post mortem anathematizari.» Ea testimonia adduxit in Synodo Sextilianus Tuniensis in Africa episcopus, Primasii novi Carthaginensis antistitis in locum Reparati exsulis ordinati legatus, quae lecta grandi praeconio excepit Benignus Heracleae Pelagoniae in Macedonia episcopus, ac vicarius Eliae metropolitae Thessalonicensis, addens hanc esse perpetuam Ecclesiae traditionem. [Col. 0606B] In eadem quinta collatione factus est postea transitus ad examen alterius Capituli, scriptorum scilicet Theodoreti, multaque ex ejus Operibus contra sanctum Cyrillum deflorata. Recensitae ejusdem epistolae ad Andream Samosatenum, ad Nestorium post initam pacem inter Orientales et sanctum Cyrillum. At denique ejus epistola ad Joannem Antiochenum post mortem Cyrilli, qua suam de ejus obitu significabat laetitiam, multisque ipsum onerabat maledictis. Baronius et post eum multi alii viri docti existimantes illam epistolam Theodoreto suppositam, quintae synodi Patres errore facti deceptos esse scripserunt. Verum Garnerius in Auctario ad librum epistolarum Theodoreti pag. 99, ostendit eam epistolam, non ad Joannem, sed ad domnum Antiochenum Joannis successorem datam, verum esse fetum Theodoreti. Ejus argumenta apud eum et apud auctorem criticae Baronianae ad annum 444, numero 7 et seqq. legenda, ex qua anno 553 expungenda illa verba, quae in numero 13 memoriae lapsu irrepserunt: [Col. 0606C] Verum Patres synodi et reliqua usque ad finem numeri; et eorum loco haec substituenda: «Verum Patres synodi errore facti decepti non sunt, ut vult Baronius, cum epistola illa ad Joannem Antiochenum, seu potius ad Domnum Joannis successorem a Theodoreto scripta, supposititia non sit, ut suo loco ostendimus.» Quod obiter notatum sit. Synodus discussis Theodoreti dogmatibus, dixit: «Ex his quae Theodoretus impie conscripsit, miranda est subtilitas sancti Chalcedonensis concilii. Sciens enim ejus blasphemias, prius quidem multis saepius usa est contra eum exclamationibus: postea vero non aliter eum suscepisset, nisi prius anathematizasset Nestorium, et ejus blasphemias, pro quibus antea scripsit, defendens eas.» Vigilius die decima quarta Maii inter quartam et quintam collationes Constitutum suum emisit. In eo queritur pontifex synodum contra pactas conditiones coactam. Tum aggreditur disputationem de tribus [Col. 0606D] Capitulis, et sexaginta sententias, quae Theodori Mopsuesteni esse dicebantur, ab imperatore per Benignum episcopum Heracleae Macedoniae ad se transmissas damnat. Theodori vero personam ac nomen damnari non posse multis argumentis probat. Ex quibus de Theodoro Mopsuesteno sic colligit: «Eum nostra non audemus damnare sententia, sed nec ab alio quopiam damnari concedimus.» Subdit tamen se omnia capita et scripta evangelicis et apostolicis, ac sanctarum quatuor synodorum et apostolicae sedis non congruentia doctrinis, non solum sensu, sed vel etiam aure admittere nusquam velle. Quoad Theodoretum, decernit ejus scripta speciatim non debere damnari; cum in synodo Chalcedonensi Nestorio anathema dixerit, quod solum ab eo postularunt Patres. Quamobrem indignum esse ait Vigilius, ut sub ejus viri nomine aliqua Nestoriana dogmata damnentur, qui cum Patribus ipsum Nestorium, ejusque dogmata damnavit, idque in injuriam [Col. 0607A] cedere Chalcedonensis concilii. Unde ita colligit: «Hac ergo rerum veritate perpensa, statuimus atque decernimus nihil in injuriam atque obtrectationem probatissimi in Chalcedonensi synodo viri, Theodoreti episcopi Cyri, sub taxatione nominis ejus, a quoquam fieri, vel proferri; sed custodita in omnibus personae ejus reverentia, quaecunque scripta vel dogmata ejus, cujuslibet nomine prolata, sceleratorum Nestorii atque Eutychetis manifestantur erroribus consonare, anathematizamus atque damnamus.» Ne vero Theodoretum defendendo, in haerescos Nestorianae suspicionem veniret, eam quinque anathematismis percellit. Denique nec epistolam Ibae sub ejus nomine damnandam censet: tum quia relecta ea in synodo Chalcedonensi, orthodoxus Ibas judicatus est: tum quia subscripsit decretis ejusdem sanctissimae synodi et epistolae sancti Leonis: unde in sedem suam, consentientibus Patrum suffragiis, restitutus est. Nefas [Col. 0607B] enim esse retractare quae a concilio Chalcedonensi erant judicata, cujus decreta se inconcussa semper esse voluisse probat ex epistola sua, sive Judicato de tribus Capitulis ad Mennam. His demum verbis constitutum suum claudit: «Statuimus et decernimus nulli ad ordines et dignitates ecclesiasticas pertinenti licere quidquam contrarium his, quae praesenti asseruimus, vel statuimus Constituto, de saepe dictis Capitulis, aut conscribere, vel proferre, aut componere, vel docere, aut aliquam post praesentem definitionem, movere ulterius quaestionem. Si quid vero de iisdem tribus Capitulis, contra haec, quae hic asserimus, vel statuimus, nomine cujuscunque ad ordines et dignitates ecclesiasticas pertinentis, factum, dictum, atque conscriptum est, vel fuerit, et a quolibet ubicunque repertum; hoc modis omnibus, ex auctoritate sedis apostolicae cui per Dei gratiam praesidemus, refutamus.» Sexdecim episcopi Vigilianum illud constitutum subcripserunt, et quidem illi fere omnes qui ejusdem [Col. 0607C] contra Theodorum Cappadocem sententiam subsignarunt, tres dioecesis Illyricanae, ex Graecis vero pastor metropolita Iconii in Lycaonia, et Vincentius metropolita Claudiopolitanus provinciae Ponticae Honoriadis. Licet autem Vigilius constitutum suum die decima quarta Maii emiserit, et quinta collatio die decima septima ejusdem mensis habita fuerit, in ea tamen lectum non est, sive quod illud nondum accepisset imperator, sive quod se accepisse dissimularet. Imo in aliis synodi collationibus constitutum lectum non fuisse recte probat Petrus de Marca in dissert. de Vigilii decreto pro confirmatione quintae synodi, ubi num. 12 refellit sententiam Baronii scribentis constitutum a Justiniano ad synodum missum. Si enim illud relectum fuisset in synodo, illius recitatio relata esset in Acta, quibus insertae sunt minoris momenti relectiones. Deinde promulgatio constituti aliena fuisset ab instituto et a prudentia imperatoris, qui [Col. 0607D] damnationi trium Capitulorum, cum totus incumberet, non debuit suis votis officere, Vigilii auctoritate prolata, quae desiderium ejus improbaret. Imo vero, ut facilius obtineret, quem sibi proposuerat eventum, neu quis exspectaret quid principi Vigilius respondisset, quemadmodum pollicitus erat se facturum, per Constantinum sacri palatii quaestorem Justinianus in collatione VII synodo suggessit, Vigilii mentem satis explicatam esse ex iis, quae hac de re saepius docuerat, cum scriptis, tum viva voce. Plura alia hanc in rem congerit Petrus de Marca laudatus, et Baronii rationibus respondet, ostenditque Justinianum, cum probe sciret primam in synodis oecumenicis semper fuisse sententiam Romani pontificis, qua non exspectata nihil decerni moris erat, ne praetermissa videretur hoc in negotio Vigilii auctoritas, constitutum quidem suppressisse, sed alias Vigilii priores sententias, quae annis superioribus ab eo latae erant, Synodo exhibuisse, ut in Actis omnia [Col. 0608A] rite et solemniter gestas fuisse viderentur. In eo tamen fallitur Marca, quod existimare videatur Judicatum Vigilii a Justiniano synodo exhibitum fuisse et in ea lectum; illud enim a veritate alienum esse mox ostensum est. Ex opinione porro Baronii novatores intulerunt, pontificis Romani scripta in synodo non solum discuti, sed etiam refutari, et definitionem illius decretis promulgatis contrariam cum anathemate proferri. Sed ex vera rerum gestarum narratione, hanc illationem frivolam esse constat. Collatio sexta habita est die decima nona Maii. In ea discussum tertium Capitulum, scilicet epistola Ibae ad Marim Persam. Recensita est epistola Procli episcopi Constantinopolitani ad Joannem episcopum Antiochenum, in qua scripsit, apud se accusatum esse Ibam, quod Nestorii dogmata diligeret, ac nonnulla ex impiis Theodori Mopsuesteni Capitulis in Syrorum linguam transtulisset et quacunque transmisisset. Propterea saepius accusatum, et in synodo Berytensi aeque purgatum. Relecta sunt pleraque [Col. 0608B] acta Ephesinae synodi; epistolae sancti Cyrilli ad Nestorium, et hujus ad Cyrillum; Coelestini papae ad Nestorium epistolae; duodecimi sancti Cyrilli anathematismi; sancti Leonis epistola ad Flavianum, et Patrum Chalcedonensium ipsam approbantium suffragia, symbolum Nicaenum et Constantinopolitanum; denique synodi Chalcedonensis definitio fidei. Cum quibus instrumentis collata Ibae epistola, convicta est erroris, et omnes episcopi exclamaverunt: «Epistola haeretica est. Epistolam, quae dicitur Ibae omnes condemnamus. Istam omnes anathematizamus. Epistola aliena synodo est. Epistola contraria definitioni est, tota epistola haeretica est. Tota epistola blasphema est. Qui hanc non anathematizat, haereticus est. Qui eam suscipit non confitetur Deum Verbum hominem factum esse. Qui eam suscipit, Cyrillum non suscipit. Anathema Theodoro, et Nestorio, et epistolae quae dicitur Ibae.» In collatione septima, die vigesima sexta Maii peracta, [Col. 0608C] Constantinus sacri palatii quaestor, cum instrumentis probantibus Vigilium tria Capitula semper exsecratum esse ac damnasse, ad synodum missus est ab imperatore. Recitatum itaque anathema latum a Vigilio contra Romanos diaconos Rusticum et Sebastianum Judicati impugnatores, et trium Capitulorum pervicacissimos defensores. Lectae item epistolae a Vigilio hac de controversia scriptae ad Valentianum episcopum Tomitanum in provincia Scythiae, et ad Aurelianum episcopum Arelatensem; ex quibus omnibus liquebat, Vigilium non semel tria Capitula condemnasse. Iis itaque omnibus in consessu Patrum perlectis, ultimum de tribus Capitulis judicium in diem lunae sequentem, Junii mensis secundum dilatum est. In collatione octava et ultima dicta die secunda mensis Junii celebrata, omnibus, quae antea gesta erant, compendio recensitis, definitivam adversus tria Capitula sententiam protulit synodus, in qua [Col. 0608D] haec inter alia leguntur: «Condemnamus autem et anathematizamus una cum omnibus aliis haereticis, qui condemnati et anathematizati sunt a praedictis quatuor conciliis, et a sancta catholica et apostolica Ecclesia, et Theodorum, qui Mopsuestiae episcopus fuit, et impia ejus conscripta: et quae impie Theodoretus conscripsit contra rectam fidem, et contra duodecim Capitula sancti Cyrilli, et contra Ephesinam I synodum, et quae ad defensionem Theodori et Nestorii ab eo scripta sunt. Super haec anathematizamus et impiam epistolam, quam dicitur Ibas ad Marim Persam scripsisse; quae denegat Deum Verbum de sancta Dei Genitrice et semper Virgine Maria incarnatum, hominem factum esse; et S. memoriae Cyrillum, qui recte docuit, tanquam haereticum, et similiter Apollinario scribentem, calumniatur: et inculpat quidem Ephesinam I synodum, tanquam sine examinatione et quaestione Nestorio ab ea deposito: et duodecim S. Cyrilli Capitula impia et contraria [Col. 0609A] rectae fidei vocat: defendit autem Theodorum et Nestorium, et impia eorum dogmata et conscripta. Praedicta igitur tria Capitula anathematizamus, id est Theodorum impium Mopsuestenum, cum nefandis ejus conscriptis: et quae impie Theodoretus conscripsit: et impiam epistolam, quae dicitur Ibae, et defensores eorum.» Sententiae subjiciuntur quatuordecim anathematismi, quorum tres postremi feriunt tria Capitula: duodecimus non solum impia Theodori scripta, sed ejus etiam nomen et personam, defensoresque configit. Decimus tertius et decimus quartus percellunt quidem Theodoreti scripta, et Ibae epistolam, eorumque defensores: Theodoretum autem ipsum et Ibam orthodoxos antistites, et in pace Ecclesiae defunctos non perstringunt. His omnibus subscripsere Eutychius Constantinopolitanus patriarcha, concilii praeses, Apollinarius Alexandrinus, Domnus Antiochenus, et alii suo ordine. [Col. 0609B] Non solum tria Capitula, sed etiam Origenistas damnavit quinta synodus. Cedrenus enim ad annum Justiniani XXVI refert litteras ejusdem imperatoris ad quintam synodum, quibus Patres hortatur ad Origenem damnandum: «Vos hortamur, ait, o sanctissimi Patres, ut in unum collecti subjectam expositionem, et singula ejus capita examinetis, damnetisque cum Origene omnes, qui idem sentiunt.» Praeterea in secunda professione fidei, quae habetur in libro Diurno Romanorum pontificum, postquam actum est de quatuor prioribus synodis oecumenicis, subnectitur: «Haec igitur sancta atque universalia quatuor concilia, etiam sanctum quintum concilium venerandum assecutum est, et sub piae memoriae Justiniano principe apud Constantinopolitanam urbem est congregatum, etc. In hoc Origenes cum impiis discipulis et sequacibus Didymo et Evagrio, et qui Creatorem omnium Deum, et omnem rationalem ejus creaturam gentilibus fabulis prosecuti sunt, aeternae sunt condemnationi submissi.» Ex quo et [Col. 0609C] sequitur Origenem et sectatores ejus, Justiniano imperante, non solum in privato, ut scribit Garnerius in Diff. de quinta synodo, sed etiam in universali concilio Constantinopolitano damnatos esse. Caeterum cognitionem de Origene, ejusque damnationem trium Capitulorum damnationem praecessisse, Theophanes et auctor Chronici Alexandrini indicant, dum scribunt, synodum celebratam esse primo et praecipue adversus errores Origenis, et Evagrii, ac Dydimi; secundo autem loco adversus tria Capitula. Praeterea ut inquit cardinalis Norisius citatus cap. 6, synodus canone, seu anathematismo undecimo ait: «Si quis non anathematizat Arium, Eunomium, Macedonium, Apollinarium, Nestorium, Origenem cum impiis eorum scriptis, et omnes alios haereticos, qui condemnati et anathematizati sunt a sancta catholica et apostolica Ecclesia, etc., anathema sit.» Quatuordecim canones editi sunt collatione VIII quae cum postrema fuerit in causa trium [Col. 0609D] Capitulorum, evidens est antea jam Origenis causam cognitam fuisse; alioquin is indicta causa damnatus esset. Denique Theodorus Cappadox Origenis patronus probaturus posse Theodorum Mopsuestenum, licet olim mortuum jure damnari, ita synodum allocutus est collatione V: «Et multos quidem etiam alios invenimus post mortem anathematizatos, necnon etiam Origenem, et si ad tempora Theophili sanctae memoriae, vel superius aliquis recurrerit, post mortem invenerit anathematizatum; quod nunc in ipso fecit et vestra sanctitas, et Vigilius papa religiosissimus antiquioris Romae.» Fatente ergo Origenistarum principe, a synodo quinta et a Vigilio papa Origenes damnatus fuit, et quidem antequam terminata esset trium Capitulorum cognitio. Vigilium statim non approbasse concilium, ob idque in exsilium a Justiniano imperatore missum, Baronius aliique Anastasium secuti memoriae prodiderunt, in quo Anastasius fidem meretur; licet enim [Col. 0610A] Eustathius in Vita sancti Eutychii episcopi Constantinopolitani et Victor Tununensis in Chronico de hoc exsilio ne verbum quidem habeant, non inde Anastasio fides deneganda, quia argumentum negativum nullis aliis suffultum, valde infirmum est. Certe Justinianus Vigilium post concilii quinti celebrationem, cui ipse refragatus esset, eo minus Constantinopoli versari permisisset, quo non solum alios episcopos definitioni concilii contrarios, aut in exsilium misit, aut dignitate deposuit, ut scribit Liberatus in fine sui Breviarii; sed etiam quia in collatione septima litteras misit ad Patres, quibus prohibuit Vigilii nomen in sacris diptychis recitari. Eas litteras refert Baluzius in nova Collectione concil., pag. 154. Quare Justiniano non magis religio fuit, Vigilium in exsilium mittere, quam prohibere, ne nomen ejus in diptychis recitaretur. Vigilii exsilium diserte etiam affirmat Continuator Marcellini mox laudandus. Idem Anastasius tradit, clerum Romanum Narsetem [Col. 0610B] imperatorii exercitus in Italia ducem rogasse, ut una secum imperatorem deprecaretur, quo Vigilius ex exsilio reverteretur; et imperatorem, tam Narsetis quam cleri Romani relatione recepta, Vigilium et presbyteros ejus revocasse ex Praeconneso, quae insula est parva Asiae et Mysiae Minoris in Propontide, quod anno quingentesimo quinquagesimo quarto factum docet Continuator Marcellini: Vigilius, inquit, papa tandem ab imperatoribus Romanis et Narsete de exsilio relaxatus, ubi librarius loco, ab imperatore Romano, scripsit, ab imperatoribus Romanis. Vigilium, antequam exsilio solveretur consensisse synodo, eamque approbasse testatur Evagrius, lib. IV, cap. 37, et Pelagius II papa in epistola prolixa ad episcopos Istriae, quae exstat inter fragmenta synodi quintae, tom. V Concil., pag. 615. Marca in laudata Dissert. de epistola Vigilii pro confirmatione synodi V refert epistolam Vigilii ad Eutychium archiepiscopum Constantinopoleos, et ad praejacentem synodum, quae dicitur data ante sextum Idus Decembris, imperii [Col. 0610C] domini nostri Justiniani aeterni Augusti anno XXVII, post consulatum Basilii V. C. anno XII, ideoque anno 553 existimatque illam esse, quam Vigilius pro synodi quintae confirmatione dedit. Sed haec epistola aliquibus viris doctis de suppositione suspecta visa est. Baluzius laudatus pag. 1551 invenit in veteri codice bibliothecae Colbertinae Constitutum Vigilii pro damnatione trium Capitulorum, datum mense Februario anni 554, in ejus enim fine legitur: Data VII Kalendarum Martiarum imperante domino Justiniano perpetuo Augusto anno XXVII, et post consulatum Basilii V. C. anno XIII Constantinopolim. Quod constitutum videtur esse germanus et genuinus libellus, quo Vigilius synodum V confirmavit, et Constantinopolim tam ad imperatorem, quam ad episcopos misit: nihil enim in eo continetur, quod a stylo Vigilii dissentiat. In eo Vigilius fuse, docteque tria Capitula explicat, refellit et damnat, tandemque concludit: «Praedicta igitur tria impia Capitula [Col. 0610D] anathematizamus atque damnamus, id est, epistolam, quae dicitur Ibae ad Marim Persam, in qua nefandae superius designatae blasphemiae continentur, et impium Theodorum Mopsuestenum cum nefandis ejus conscriptis, et quae impie Theodoritus conscripsit, etc. Quaecunque vero sive meo nomine, sive quorumlibet pro defensione memoratorum trium Capitulorum prolata fuerint, vel ubicunque reperta, praesentis nostri plenissimi Constituti auctoritate vacuamus.» Postquam Vigilius ad synodi sententiam accessit, Romam dimissus est; sed antea mense Augusto cum imperatore serio egit de universo provinciae, ac praesertim urbis Romanae regimine meliorem in formam reducendo. Justinianus ejus petitioni morem gerens nobilem sanctionem Constantinopoli edidit Idibus Augusti datam, qua Italis plurimum indulsit, illorumque fortunas diuturno bello Gothico, quo fuerant fatigati, depressas erexit. In ea de virginibus Deo [Col. 0611A] dicatis haec habet Justinianus: «Cum autem tyrannicae ferocitatis praesumptionem res etiam illicitas quasi permissas egisse sine dubio sit: sancimus, ut si qui mulieres Deo sacratas, vel habitum religiosum habentes sibi conjunxisse inveniantur, nulla eis tenendi, vel dotes forte conscriptas, iterum monasteriis, vel ecclesiis, aut sancto proposito, cui dedicatae sunt, restituantur.» Hanc sanctionem cum Vigilius rediens in Italiam referret, calculi dolore oppressus in Sicilia usque ad mortem remansit. Porro, ut ad synodum quintam redeam, vere dixit Gregorius Magnus in quinta synodo non esse actum de fide, sed de solis personis. Deinde non quintum, sed sola quatuor prima concilia tanquam Dei Evangelia veneratur idem Gregorius. Quare licet hujus concilii summa sit auctoritas, parem tamen cum aliis quatuor auctoritatem non habet. Hinc idem Gregorius in epistola 37, lib. III, ad Constantium episcopum Mediolanensem, qui conabatur Theodelimdam Longobardorum reginam piissimam, a defensoribus [Col. 0611B] trium Capitulorum seductam, ad communionem Ecclesiae reducere, prudenter respondit: «Quod scripsistis, quia epistolam meam reginae Theodelimdae minime transmittere voluistis, pro eo quod quinta synodus in ea nominabatur; si eam exinde scandalizari posse credidistis, recte factum est, ut minime transmitteretur. Unde nunc ita facimus, sicut vobis placuit, ut quatuor synodos solummodo laudaremus, quintae synodi nullam mentionem faceremus.» Judicavit itaque Constantius per pravum et erroneum de quinta synodo judicium non deperdi fidem, ideoque posse illud dispensatorie ad tempus tolerari, quod Gregorius comprobavit; cum tamen circa fidei decreta dispensatorie dissimulari non possit. Successores tamen Vigilii et praecipue S. Gregorius synodum quintam approbarunt, ut ex dicendis constabit.
[Col. 0611C] Num. 103, ILin. 3.— Absit hoc a me, domina Augusta. Prius locutus sum male, etc. Modo autem, etc. Non sine validissimis rationum momentis accusat Baronius tanquam suppositam epistolam, quam Liberatus [Col. 0612A] attribuit Vigilio (In Brev., cap. 22) , impiam et haeresibus infectam. Sin autem a Vigilio perscriptam doceret; constat evidenter ante legitimum ipsius pontificatum esse referendam ad tempus illius schismatis, et intrusionis in Petri sedem superstite vero pontifice Silverio. Solemnis enim professio fidei quatuor conciliorum, et epistolae dogmaticae S. Leonis ac successorum constituti, quam Vigilius de more transmittit tum ad imperatorem, tum ad patriarcham Constantinopolitanum, quando a morte Vigilii sedere coepit legitimus ejusdem, et patri successor, satis est ad inustam illius pontificatus calumniam diluendam. Vid. Vigilii papae epist. 4. «Haec ego, inquit, quae de fide a Patribus SS. quatuor synodorum, et a designatis beatae recordationis papae Leonis epistolis, atque a suprascriptorum praedecessorum nostrorum constitutis sunt venerabiliter definita, per omnia nos sequentes, et eorum doctrinae contrarios probabili apostolicae sedis auctoritate damnantes anathematizamus eos, quicunque [Col. 0612B] de fidei ejus expositione vel rectitudine aut disputare perverse, aut infideliter dubitare tentaverint,» etc. Vigilius papa nonne devotus fuisset diris, ac despectui orbis universi, si produci potuisset hujusmodi epistola ab illo signata, qualem Liberatus obtrudit, et fidei professio quae praescriberet epistolam dogmaticam Leonis Magni, et definitionem concilii Chalcedonensis? Idem sentiendum est de alia epistola ad Mennam Constantinopolitanum, quae repugnaret quintae ejus epistolae in sanctis quatuor ejus conciliis recognoscenti fidei orthodoxae atque apostolicae fundamenta. Vide Pagium eadem observantem in notis per nos selectis. Prudens oeconomia Vigilii papae in negotio trium Capitulorum cognoscitur ex adductis per eumdem D. archiep. Sommier, cap. 33, necnon a Pagio consideratis in Vigilio, ubi etiam uterque complectitur [Col. 0612C] historiam controversiae de tribus Capitulis, secutus vestigia cardinalis Norisii in Dissert. de synodo quinta cap. 3 et seqq. Vide supra notas Pagii.
102 Vigilius, natione Romanus, ex patre Joanne consule, sedit annos 17 [Col. 0577] B, ann. 16. , menses quinque, dies 26. Eodem tempore Vilisarius patricius commisit bellum cum Guitige [Col. 0577] Witige. rege Gothorum, qui rex fugiens noctu insecutus est eum Joannes [Col. 0577] * quem fugientem ins. est Joannes. magister militum, cui cognomen Sanguinarius, et tenuit eum, et adduxit ad Vilisarium, et ad Vigilium Romam. Tunc dederunt ei sacramenta in basilicam Juli [Col. 0577] C. Julii. , ut salvum illum perducerent ad Justinianum imperatorem. Quem cum duxissent Constantinopolim, gavisus est imperator, et fecit eum patricium et comitem, et transmisit eum juxta fines Persarum, et ibi vitam finivit. Vilisarium vero interrogavit imperator, quomodo se haberet cum Romanis vel quomodo in loco Silverii statuisset Vigilium. Et, dato ab eo responso, gratias ei egerunt imperator et augusta; et data ei dignitate, iterum misit eum in Africam ad Gundarum [Col. 0577] C, Gontharidem, hic et infra. regem Guandalorum [Col. 0577] * Vandalorum. , et ut quae fecerat in Italia faceret et in Africa. Qui veniens in fines Africae sub dolo pacis interfecit Gundarum [Col. 0577] * Guntharum. regem Guandalorum, et redacta est Africa sub rempublicam. Tunc Belisarius patricius de spoliis Guandalorum [Col. 0577] Vide Baron. ad ann. 545. veniens Romam, obtulit beato Petro apostolo per manus Vigilii papae crucem auream cum gemmis, quae pensat libras centum; in qua scripsit victorias suas [Col. 0577] C, Cerostrata. . Cerostatas argenteas deauratas majores duas, quae stant usque hodie ante corpus beati Petri apostoli. Sed et alia multa dona et eleemosynas pauperum largitus est. Fecit etiam Belisarius patricius xenodochium in via lata, et [Col. 0577] * Aliud. in via Flaminia juxta civitatem hortas [Col. 0577] C, ortas vel ostia. monasterium sancti Juvelanis, ubi possessiones et dona multa largitus est.
103 Eodem tempore Theodora augusta scripsit ad Vigilium papam: Veni, adimple nobis quae pro bona voluntate tua promisisti de patre nostro Anthimo, et revoca eum in officium suum. Ad haec rescripsit Vigilius: Absit hoc a me, domina Augusta. Prius locutus sum male et insipienter, modo autem nullo modo tibi consentio, ut revocem hominem haereticum et anathematizatum. Et si indignus vicarius sum beati Petri apostoli, quomodo fuerunt antecessores mei sanctissimi Agapitus et Silverius, qui eum damnaverunt? Tunc Romani fecerunt suggestiones suas contra Vigilium, eo quod cum consilio ejus depositus fuisset Silverius beatissimus papa suggerentes [Col. 0577] C, suggerimus, inquiunt. pietati tuae, quia male agit cum servis tuis Romanis, et cum ipsa plebe sua: quia homicidam illum accusamus. Sic est in furorem versus, ut daret alapam notario suo, qui mox ad pedes ejus cadens, exspiravit
104 Item dedit neptem suam Vigiliam [Col. 0577] C, nepotem suum Vigilius. Asterio consuli, filium mulieris viduae; quo casu faciente, fecit eum teneri nocte, et tandiu caedi quandiu vitam finiret. Quo audito, Augusta misit Anthemium scribonem cum jussionibus suis, et cum virtute majore Romam dicens: Excepto in basilica sancti Petri parce [Col. 0577] * Si eum inveneris in basilica B. Petri apostoli parce. . Nam si in Lateranis, atque in palatio aut in qualibet ecclesia inveneris Vigilium, mox imposito in navi [Col. 0577] * impositum in navim. perduc eum usque ad nos. Nam si non feceris, per viventem in saecula excoriari te faciam. Qui Anthemius scribo veniens Romam. invenit eum in ecclesia sanctae Ceciliae X Kalendas Decembris. Et rogante [Col. 0579] populo tentus est. Erat enim natalis ejus dies, munera tradens populo, qui tenens deposuit eum per Tiberim, et misit in navim. Plebs autem [Col. 0579] * Plebs autem et populus. sequebatur eum acclamantem [Col. 0579] * acclamans clamantes. , ut orationem ab eo acciperent. Data oratione, respondit omnis populus Amen, et mota est navis. Videntes Romani, quod movisset [Col. 0579] mota esset C. navis, in qua sedebat Vigilius, tunc coepit populus jactare post eum lapides, fustes, cacabos, et dicere: Fames tua tecum, mortalitas tecum: male fecisti Romanis, male invenias ubi vadis. Et quidem [Col. 0579] quidam. amatores ejus secuti eum sunt de ecclesia.
105 Qui ingressus Siciliam in civitatem Catanensem, permissus est facere ordinationem per mensem Decembris presbyteros et diaconos, in quibus retransmisit Romam Ampliatum presbyterum, et vicedominum suum, et Valentinum episcopum, a sancta [Col. 0579] C, ad sanctas. Rufina, et Secunda, ad custodiendum Lateranis [Col. 0579] Lateranas C. , et gubernandum clerum. Et vale faciens omnibus, ingressus est Constantinopolim in Vigilia Domini nostri Jesu Christi. Obvius est ei imperator, et osculantes se coeperunt flere, et plebs illa psallebat ante eum usque ad ecclesiam sanctae Sophiae: Ecce advenit dominator Dominus, etc.
106 Per biennium vero fuerunt contentiones de Anthimo patriarcha, quomodo promisisset eum in locum suum restituere, cautionem manus suae ei ostendentes quomodo promiserat eum in ordinem suum revocare. Sed Vigilius nullatenus eis voluit consentire, sed tanta roboratus virtute magis mori desiderabat, quam vivere [Col. 0579] Vide Baron. ad ann. Domini 547. . Tunc Vigilius papa dixit: Ut video, non me fecerunt ad te venire Justinianus, et Theodora piissimi principes, sed hodie scio quod Diocletianum et Eleutheriam inveni; facite ut vultis, digna enim factis recipio. Tunc dedit alapam in faciem ejus quidam dicens: Homicida, nescis, quibus loqueris? Nescis quia Silverium papam occidisti, et filium mulieris viduae ad calces et fustes interfecisti. Tunc fugiens in ecclesiam sanctae Euphemiae, tenuit columnam altaris. Qui tractus est ab ea, et ejectus foris [Col. 0579] C, foras. ecclesiam. Fecitque Theodora Augusta mitti funem in collum ejus, et trahi per totam civitatem usque ad vesperum. Tunc missus est in custodiam, et dabatur ei modicum panis et aquae. Clerus autem Romanus, qui cum eo erat, missi sunt in exsilium per diversa loca, ad metalla incidenda.
107 Tunc Gothi fecerunt sibi regem Baduam [Col. 0579] C, Badiullam. , qui Totila nuncupabatur, et descendit Romam, et obsedit eam. Et facta est fames maxima in civitate Romana, ut etiam natos suos vellent comedere. Die [Col. 0579] C, quadam die. autem tertia decima introivit in civitatem Romanam, indict. XIV [Col. 0579] C, 13. , per portam sancti Pauli. Tota enim nocte fecit buccina clangi, usque dum cunctus populus fugeret, aut per ecclesias se celarent, ne gladio Romani vitam finirent. Ingressus autem rex habitavit cum Romanis, quasi pater cum filiis. Tunc quidam de senatoribus fugientes Techeus [Col. 0579] C, Cintheus. , Albinus, et Basilius patricius exconsules, ingressi sunt Constantinopolim, et praesentes ante imperatorem afflicti et desolati. Consolatus est autem eos imperator, et ditavit eos, sicut digni erant consules Romani.
108 Eodem tempore misit imperator Justinianus Narsetem eunuchum et cubicularium suum in Italiam, qui, data pugna cum Gothis, donavit ei Deus victoriam, et occisus est rex, et multitudo Gothorum interfecti sunt. Tunc adunatus clerus rogaverunt Narsetem, ut una cum ejus suggestione rogarent principem, ut si adhuc viveret Vigilius papa, aut presbyteros, seu diaconos [Col. 0579] * Presbyteri, diaconi. Vide Baron. ann. 554. , vel clerus, qui cum eodem Vigilio fuerant in exsilium deportati, reverterentur. Suscepta autem relatione Narsetis, vel cuncti cleri Romani laetus effectus est imperator, et omnes inclyti ejus eo quod [Col. 0581] requiem donasset Deus Romanis. Et mox misit jussiones suas per diversa loca, ubi fuerant in exsilium deportati in Gypso et Proconisso [Col. 0581] C, Gyssa, et Proconneso. , et adduxit eos ante se imperator, dicens eis: * Vultis recipere Vigilium, ut fuit papa vester? gratias ago, minus non? hic habetis, nisi archidiaconum vestrum Pelagium, et manus mea erit vobiscum [Col. 0581] * Si vultis recipere Vigilium, ut sit papa vester, gratias agimus, sin autem, hic habetis Petrum, et archidiaconum Pelagium, pro quibus manus mea erit vobiscum. . Responderunt omnes: Imperet Deus pietati tuae, restitue nobis Vigilium, et quando voluerit eum Deus transire de hoc saeculo, tunc cum vestris perceptionibus donetur nobis Pelagius archidiaconus vester [Col. 0581] C, noster . Tunc dimisit omnes cum Vigilio, et venerunt in Siciliam in civitatem Syracusanam, et ex multa afflictione calculi dolorem habens, defunctus est Vigilius. Cujus corpus ductum est Romam, et sepultum est ad sanctum Marcellum via Salaria, in coemeterio Priscillae. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris, presbyteros 46, diaconos sexdecim, episcopos per diversa loca octuaginta et unum. Et cessavit episcopatus dies 26 [Col. 0581] C, menses 3; B, menses 3, dies 5.
[Col. 0613A] Ex Codice Farnesiano. Num. 109, lin 2. Et diu non essent episcopi qui eum ordinarent inventi sunt duo, etc. Et Andreas presbyter de ostis et ordinaverunt pontificem. lin 5. Promovere nam monasteria. lin 7. Eodem tempore Narsis patricius, etc. Ad sanctum Pancratium. lin 10. Suum ascendit in ammone. Et sic satisfecit. lin 12. Promovendus in sancta Ecclesia ab ostiario usque ad gradum episcopatus. lin 14. Quia Simoniacum est. Sed quis si ille doctus in opere Dei bonam vitam, etc. Non per dationem, sed jubemus eum per bonam conversationem usque ad summum gradum venire. lin 17. Notarium suum et restitui fecit lin 19. Jacobi qui dum initiaretur. lin 21. Diaconi VIII, episcopi per diversa loca XXXXIX deposit die II mens mart et cessabit episcopatus etc. Lin 2, menses tres, dies 5. lin 1, B, 11 annos. lin. 3, AB, Ferentino. lin 4, AB, qui non possent promoveri. [Col. 0613B] lin 7, A, Narses patricius. lin 8, AB, ad S. Pancratium. lin 16, A, ad perditionem. lin 21, B, 69 episcopos. lin 22 A, quo deposito. lin 23, dies 26. Lin 1, Joanne Vicario, sedit annos XI, m. 10, d. 28; dum non esset eo tempore episcopus, qui ordin. eum in s. duo episc. Joannes Perusinus, et Bonus Ferentinus, et A presb. Ostiensis, et ordin. eum P. Tunc non erat in clero, qui posset promoveri, [Col. 0614A] quia monasteria, et multitudo rel. sapientium et nobilium s. lin 7, se miscuisset ( M,, immiscuisset). lin 8, Letanis. lin ead spiritalibus. lin 9, Ap. Tunc Pelag. lin 10, ascendit: et sic satisfecit. lin 12, Peto ut pet. m. c. ut quisquis ille sit, qui prom. est in S. Eccl. ab ostiario usque ad gradum episcopi, neque per a. neque per alias (M, aliquas) pr. prof. vos enim scitis omnes ( in M deest omnes) quia simoniacum est. Sed si q. d. i. op. Dei fuerit, bon. vit. h. lin 16, conv. per hos omnes gradus ascendere, quod viva voce confirmatum est ab omnibus. Eodem tempore praeposuit Val. lin. 18, eo quoque tempore in. est. ab eo bas. lin. 19, quae dum fabricaretur, m. e. et sep. in basil. lin 21, loca 51 ( M, 49) et cessavit episcop. m. 3, d. 26. Lin. 1, ann. 11, m. 10, d. 18; et dum non essent episcopi qui eum ordinarent. lin 3, Ferentino. lin 4, tunc non erant qui pot. promoveri. [Col. 0614B] lin 8, letania ad S. Petr. lin 10, et in amb. ascendit, et sic sat. lin 12 et 13, prom. est in S. Eccl. ab ostiario usque ad gradum episc. v. n. p. a. n. per alias p. p. lin 22, 49, et cess. episc. m. 2, d. 25. Lin 4, hostis. lin ead., qui poterant promoveri lin 7, Nersis. lin 14, proficiant. lin 15, sed si quis ille doctus i. o. D. e. e. b. v. h. non p. dation. sed jubemus eum p. b.
[Col. 0613C] In Farnes cod LXII, qui est in Velser cod LXI. Holsten in notis: Vigilius Romam rediens moritur IV. Idus Januar. Pelagius succedit circa medium Aprilis, consecratus ipso die Paschae, XVI Kal Maias. ad ann 556 Chronicon in cod Ms. reginae Sueciae, scriptum ante 500 annos, habet sub Justino; Anno Justiniani XIX et anno Verbi incarnati 561. Ubi annum Incarnationis 561 componit cum anno 29 Justiniani juxta nostram sententiam, quae Christum quinque annis aute aeram vulgarem natum fuisse perhibet. Cum enim Justinianus annum 29 gesserit anno aerae vulgaris 556, his adde quinque annos, habebis annos 561.
[Col. 0613C] Linea 3.— Eodem tempore Narses et Pelagius papa consilio inito, data litania a sancto Pancratio, cum hymnis et canticis spiritualibus venerunt ad sanctum Petrum apostolum. Litania seu processio solemnis indicta per Pelagium ab aede sancti Pancratii ad basilicam [Col. 0613D] S. Petri apostoli. Pestis depellendae causa solemnem litaniam indixit Gregorius I, de quo Gregor. ipse lib. II, epist. in Praef. Gregor. Tur. lib. X, cap. 1, Paul. Diac. de gest. Longobard. lib. III, cap. 25. Litaniarum usum laudavit Justinianus Novella CXXIII, cap. 22. Solemnis Litania per singulas hebdomadas die Sabbati indicta ab Honorio. Anastas. in Honorio: «Hic fecit constitutum in Ecclesia, et decrevit ut per omnem hebdomadam Sabbato die exeat litania [Col. 0614C] ad beatum Apollinarem, et ad beatum Petrum apostolum, cum hymnis et canticis populus omnis occurrere debeat.» Linea 9.— Pelagius tenens Evangelia et crucem Domini super caput suum, in ambonem ascendens satisfecit cuncto populo et plebi, quia nullum malum peregisset contra Vigilium. Pelagius in ambone, id est pro suggestu Ecclesiae, se purgavit de nece Vigilii per SS. Evangelia et crucem Domini. Similiter Leo III de objectis sacramento se purgavit, adhibitis duodecim episcopis, in ambone ecclesiae Anast. in Leone III can. Auditum, can. Omnibus, 2, qu. 5, can. Nos si. ead. caus., qu. 7, et Sixtus III, quodam Basso accusatus in synodo se purgavit, can. Mandastis, 2, qu. 5.
[Col. 0614C] Linea 6.— Subduxerunt se a communione ejus, etc. Tametsi Justinianus Pelagio faveret, ut satis constat ex superioribus gestis, in quibus clero proposuit [Col. 0614D] Petrum, et Pelagium, addens: pro quibus manus mea erit vobiscum, etc., quia tamen inductas a Theodorico rege, circa Romanorum pontificum electionem, servitutes promovere se velle significaverat, clerus Romanus tueri non destitit libertatem pro electionibus canonicis rite obeundis. Erat Pelagius non spernendae probitatis vir, quem Vigilius Constantinopoli regrediens, apocrisiarium reliquerat, ut ait Liberatus in Breviario c. 22. Idemque, cum Totilas exitium [Col. 0615A] Urbi minabatur, grandia obiit munera, sic recensita a Procopio lib. III Gotth. Bell., c. 8: «Erat tunc forte inter Romanos et sacros viros Pelagius quidam diaconus, qui diu Byzantii commoratus, maximam sibi cum imperatore conciliaverat amicitiam. Unde et pecuniarum vi maxima circumfultus, Romam se paulo antequam obsideretur contulerat. In eaque deinde obsidione necessariis indigentibus, ejus pecuniae partem largitur imperterritus, cum vel ante hac esset inter Italos omnes vir probus; majorem, ut par erat, charitatis, et in proximos quosque benevolentiae gloriam retulit,» etc. Tres itaque dissidiorum clerum inter et senatum occurrisse videntur occasiones in Pelagii electione: prima, quod per Narsetem, tunc in Italia agentem, pontificem eligi curaverit Justinianus: quae sacrarum electionum praesumptio ecclesiasticae libertati contraria erat. Secunda, quod Pelagio calumniam instruxissent aemuli, quasi Vigilii mortem accelerasset. Tertia tandem, quod cleri Romani pars cum quibusdam Occidentis [Col. 0615B] provinciis adhuc in trium Capitulorum defensione persisteret. Unde Pelagii communionem et epistolas rejiciebat. Pelagium vero electum a clero fuisse, trium Capitulorum defensionem sustinente, ex eo liquet, quod Victor Tununensis, qui cum aliis Africanis stabat pro trium Capitulorum defensione, habet in Chronico: «Pelagius Romanus archidiaconus trium praefatorum defensor Capitulorum, Justiniani principis permissione de exsilio redit, et condemnans ea, quae dudum constantissime defendebat, Romanae Ecclesiae episcopus a praevaricatoribus ordinatur,» etc. Praevaricatores apud Victorem illi omnes sunt, qui justam trium Capitulorum damnationem tuebantur. Itaque Romanus Clerus sub initium pontificatus Vigilii in duas partes distractus, ad schisma ruebat. Contrariae etiam parti adhaeserant Tusciae episcopi, ad quos epistolam direxit Pelagius, eosdem objurgans, quod pontificis nomen diptychis sacris non retinerent: «Quomodo vos ab [Col. 0615C] universi orbis communione separatos esse non creditis, si inter sacra mysteria secundum consuetudinem, nominis memoriam non retinetis, in qua licet indigne, apostolicae sedis per successionem episcopatus praesenti tempore videtis consistere firmitatem,» etc. Scripsit et ad alios Occidentis episcopos, ut in se conflatas calumnias evacuaret. Linea 7.— Eodem tempore, etc. Ex Marcellino additionem hanc petitam reor, qui in Chronico ad ann. 554 haec habet: «Vigilius papa ab imperatoribus Romanis, et a Narsete de exsilio relaxatus, cum Romam redire coepisset, in Sicilia morbo calculi decessit: moxque Romam perlatus apud S. Marcellum in via Salaria sepultus est. Pro quo ordinatus Pelagius papa quinquagesimus duodecimus sedit annos undecim, mensibus decem. Qui a populo Romano factionis contra Vigilium incusatus, celebratis una cum Narse litaniis, apud S. Petrum in ambone conscenso, Evangelioque super caput suum posito, juramento [Col. 0615D] se crimine purgavit,» etc. Linea 17.— Et restitui fecit omnia vasa aurea et argentea, etc. Restitutio haec, pontificis sollicitudine promota, ac quidem Valentino notario agente probat supra factam animadversionem, omnia scilicet, ad Romanam Ecclesiam spectantia, a notariis fuisse excepta, ac in peculiari quopiam catalogo descripta, ab iisdem fuisse asservata, ubi munerum rationes, pondera, oblatoresque notabantur. Ex hisce autem catalogis potuit Anastasius oblationes sigillatim describere, gestisque addere cujuscunque pontificis. Neque enim potuisset Pelagius facile restitutionem jubere, nisi exstitissent catalogi, unde dignoscerentur vasa, et quomodo eadem aut allata, aut alio distracta fuissent. Summa hinc in hisce notariis exigebatur fidelitas: unde de Valentino additur, quod Deum timens fuerit. Contigisse autem potuit ea vasorum sacrorum distractio vel ob longiorem Vigilii moram in urbe Constantinopolitana, vel etiam quod [Col. 0616A] apostolica sedes, ut Vigilio exsulanti suppetias ferret, sacra vasa pignoraverit. Episcopos enim propter obeunda conciliorum gratia itinera, propriis levandis necessitatibus pignori sacra vasa dedisse, frequenter notatum legimus. Hinc in tomo Encyclico, in quo scilicet encyclicae epistolae reservantur ab episcopis scriptae pro concilii Chalced. auctoritate confirmanda, synodus episcoporum provinciae Helenoponti laudat Leonem imperatorem, quod pro eadem controversia concilii oecumenici celebrationem vetuerit, atque hanc ex aliis rationem addit (Part. III conc. Chalced., c. 33, pag. 736, 757) : «Nihil enim aliud student, qui optant synodos congregari, nisi ut vasa sacra plurimi sanctorum episcoporum vendentes, pro sumptibus et expensis et subvectionibus animalium pretia universa consumant; et aliqui eorum in peregrinatione, aut mari, vitae hujus luce privati, onus hoc atque peccatum congregantibus concilium providere noscantur. Sed jubete potius singulos sacerdotum in propria Ecclesia positos, et ubi constituti [Col. 0616B] sunt permanentes, orationes et preces pro vestrae serenitatis imperio celebrare,» etc. Quod et in aliis synodis sancitum reperimus. Distractionis ejusdem altera quoque fuit occasio ex Theodorici edicto, quo, post Joannis I pontificis obitum, jusserat, ut electiones omnes episcoporum a regio consensu penderent: unde pravi homines aulicos muneribus cumulantes, consensum artibus hisce extorquebant. Pridem invaluerat Simoniaca haec pravitas, adeo ut Athalaricus haec Joanni II scripserit (Apud Cassiod. lib. IX, epist. 15, pag. 590) : «Vos autem qui patriarcharum honore reliquis praesidetis ecclesiis, quoniam constitutio nostra ab illicita promissione liberavit, restat ut bona imitantes exempla, sine aliquo ecclesiarum dispendio dignos majestate pontifices offeratis. Iniquum est enim, ut locum apud vos habeat ambitus, quem nos laicis divina consideratione praeclusimus. Quapropter si quis apostolicae praesulem Ecclesiae vel patriarcharum episcopum, sive per se, sive per parentes [Col. 0616C] nos servientium quascunque personas aliqua suffragii crediderit ambitione promovendum, et ipsum reddere accepta definimus: et quod est canonibus statutum, eum modis omnibus esse passurum. Si quis vero quae dederit, aut promiserit eodem superstite timuerit publicare, ab haeredibus ejus Ecclesia repetat, cujus suffragio antistes deprehenditur ordinatus: nota infamiae nihilominus superstites inurente,» etc. (Ibid. num. 16.) Imo scribens Salvantio Urbis praefecto, edictum marmoreis tabulis incisum, ad fores basilicae S. Petri apponi jussit. «Ut principale beneficium, et praesentibus haereat saeculis et futuris, tam definita nostra, quam senatus consulta tabulis marmoreis praecipimus decenter incidi, et ante atrium B. Petri apostoli in testimonium publicum collocari. Dignus enim locus est, qui et gloriosam mercedem nostram, et senatus amplissimi laudabilia decreta contineat. In quam rem illum direximus, quo redeunte noscamus impleta quae [Col. 0616D] jussimus. Incertum enim videtur habere, quod praecipit, cui rerum effectus tardius innotescat,» etc. Ex quibus illud auctoramentum habet, quod supra notavimus, exsecutores publicandae cujuslibet regiae auctoritatis de re praestita rescribere debuisse. Ad publicas hasce tabulas Pelagii verba respisciunt, quae hic lin. 12 habentur: «Item adjecit Pelagius papa, et dixit: Peto enim, ut petitionem meam confirmetis, ut si quis ille est, qui promovendus in sancta Ecclesia dignus invenitur ab ostiario, usque ad gradus episcopatus, ut neque per aurum, neque per aliquas promissiones proficiat. Vos omnes scitis, quia Simoniacus est,» etc. Extremis verbis edictum repicit foribus S. Petri tunc asfixum. Addit subinde: «Sed si quis doctus in opere Dei est, et bonam vitam habens, jubemus eum non per dationem, sed per bonam conversationem usque ad primum gradum venire,» etc. Ultimo hoc constituto denotat inchoatam cleri reformationem sub Agapeto, cum ob barbarorum [Col. 0617A] incursiones litterarum studia exoleverint, quando Cassiodorus restaurationis consilia cum Agapeto communicavit, ut in ipsa praefatione institutionum scribit: «Nisus sum cum beatissimo Agapito urbis Romae, ut sicut apud Alexandriam multo tempore fuisse traditur institutum, nunc etiam in Nisibi civitate Syrorum Hebraeis sedulo fertur exponi; collocatis expensis in urbe Romana professos doctores scholae potius acciperent Christianae; unde anima susciperet aeternam salutem . . . Sed cum propter bella ferventia, et turbulenta nimis in Italico regno certamina, desiderium meum nullatenus valuisset impleri, quoniam non habet locum res pacis, temporibus inquietis,» etc. Paulatim tamen ut academiae inductae sunt in Italiam, credibile est ad incrementa studiorum constitutionem hanc a Pelagio editam, ut docti tantum promovendi essent. Hinc in eodem tempore Primasius, Africae primas, liberas provincias a barbaris videns, promovit studia anno circiter 550. Exstat Junilii ad Primasium epistola, [Col. 0617B] in qua ejus postulata de restaurandis studiis proponuntur, adjecta responsione. Quaesiisse Primasium scribit (In Bibl. max. PP., p. 340) : «Si quis esset inter Graecos qui divinorum librorum studio intelligentiaque flagraret? Ad haec ego respondi, vidisse me quemdam Paulum nomine, Persam genere, qui in Syrorum schola in Nisibi urbe esset edoctus, ubi divina lex magistros publicos, sicut apud nos in mundanis studiis, grammatica et rhetorica ordine et regulariter traditur,» etc.
[Col. 0617B] Linea 1.— Pelagius. Adrianus papa in epistola ad Carolum Magnum de Imaginibus, haec de Pelagio scribit: «Multo amplius vero ejus sanctissimi successores domnus Pelagius et domnus Joannes, mirae magnitudinis ecclesiam Apostolorum a solo aedificantes, historias diversas tam in musivo quam in variis coloribus cum sacris pingentes imaginibus, et nunc usque hactenus a nobis venerantur.» [Col. 0617C] Linea 19.— Initiata est basilica apostolorum Philippi et Jacobi. Hanc ecclesiam Pelagius incoepit, Joannes vero successor ejus perfecit, atque titulo sanctorum Philippi et Jacobi eamdem consecravit, juxta verbum quem teste Baronio antiqua monumenta Vaticanae basilicae a Manlio collecta habent:
[Col. 0617C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis vacationem ab obitu Vigilii, vita perfuncti in Sicilia circa diem IV Idus Januarii anni 555, ad ordinationem Pelagii successoris die Dominica 18 Aprilis, recte numerant catalogi Lucensis, et Farfensis cum codicibus Bibliothecarii Farnesiano, Regio, Mazzarino, et Thuanis mensium trium, dierum sex vel quinque (si excludantur extremi). Sedes illi tribuitur annorum quatuor, mensium decem, dierum [Col. 0617D] octodecim, non modo in Lucensi, et Farfensi, ac in codicibus Bibliothecarii Farnesiano, Velseriano, Cavensi, aliisque communiter, sed etiam in sepulcrali ejus epigraphe Vaticana, quam referunt card. Baronius in Annalibus, Gruterus in Thesauro vet. Inscrip., Manlius et ex eo Aringhius Romae subter lib. II, c. 8, Romanus Canonicus apud Paulum de Angelis, Descript. basil. Vatic., pag. 77, aliique passim historici, et antiquarii, post carmina complura, ita signatam. HIC REQUIESCIT PELAGIUS QUI SEDIT ANNOS IV. MENSES DECEM DIES XVIII. DEP. IV. NONAS MARTIAS. Biduo ante depositionem obierat, juxta Bibliothecarium: qui obiit die 2 mensis Martii. Mors itaque Pelagii pertinet ad annum 560 et diem 2 Martii. Corrigendus idcirco Panvinius in Chronico, et illi adhaerens [Col. 0618A] Holstenius, qui illam differunt ad annum 561, non secus ac Aringhius, qui cum Baronio scribens electum Pelagium anno 555 mortuum asserit 559. Nam ratio annorum et mensium ita produci aut breviari non patitur terminos, ut respondeant summae in epocha lapidis sepulcralis expressae, uti observat card. Norisius dissert. hist. de synodo V oecum., cap. 9, § 1 in fine. Non est cur immoremur in causa erroris investiganda, per quam in aliquot catalogis, et exemplaribus Bibliothecarii anni sedis Pelagii signentur 11: suspicari possumus errorem natum ex chronico Marcellini: ubi post consulatum Basilii anno XIV legitur: Vigilius papa, etc., in Sicilia morbo calculi tactus decessit, etc., pro quo ordinatus Pelagius papa LXII, sedit annis undecim, menses decem, etc. Nam si continuator Marcellini ex Graeco textu alicujus chronici tribuentis Pelagio ET I Δ (annos 4), loco litterarum ETI seu notae Δ pinxit ET IA; facile ex vero numero 4 prodiit falsus numerus 11. [Col. 0618B] Verum de causa erroris alii disquirant. Nobis satis est genuinis ex documentis epigraphis sepulcralis, et codicum emendationum ac vetustiorum statuere, tribuendos esse Pelagio primo annos quatuor, menses decem, dies octodecim juxta catalogos, ac textum Bibliothecarii. Ibidem legimus post obitum Pelagii sedem vacasse mensibus tribus, diebus viginti quinque. Quare successor Joannes III electus fuerit pontifex die 27 Julii 560, et ordinatus Dominica subsequenti, quae incidit in Kal. Augusti. Linea 6.— Subduxerunt se a communione ejus, dicentes, quia in morte Vigilii papae se immiscuit, etc. Hujusmodi popularis erroris falsitatem, et inde subsecutae purgationis Pelagii ex ambone, cui Bibliothecarius cum vulgo adhaesit, in notis Pagii reperies castigatam. Plenius tamen a card. Norisio in Dissert. de synodo quinta oecumenica, nono capite: primo, [Col. 0618C] qui ex Tununensi chronico, aliisque documentis, et gestis perpensis, et collatis illud genus purgationis canonicae ultro a Pelagio praestitum fuisse collegit, non causa calumniae a se removendae circa mortem Vigilio acceleratam, cujus pontificis et apocrisiarius fidelis, et socius persecutionum fuerat trium capitulorum causa, sed quia voluit avertere suspicionem improbationis quintae synodi post condemnata tria Capitula, quae prius defenderat; cum Occidentales episcopi complures eam condemnationem putarent praevaricationem habendam esse sacrae synodi Chalcedonensis. Rem totam diligenter exponit Norisius toto § 1, quem inscribit de Pelagio primo, respondens temerariis insultibus Petri Halloix, sibi plaudentis in propugnatione deploratae causae Origenistarum, et per summam impudentiam censoria virgula passim notantis synodum V oecumenicam, pontifices summos, et doctissimos Patres, quae ad hunc locum Anastasii a vulgari rumore liberandum conferunt, [Col. 0618D] ita concludit: «Quare coram populo in ambone nihil abs se contra Vigilium intentatum jurejurando haud affirmavit, sed quod nihil contra synodi Chalcedonensis fidem in trium capitulorum abs se statutum fuisset. Ignorantia controversiae de tribus Capitulis Anastasium, veterem alioqui scriptorem, in eas fabulas impegit, queis caeteri scriptores fidem habuere.» Vide etiam emendatos ab eodem Norisio hac occasione leviores errores historicorum aetatis nostrae aut proximae superioris illustrium circa gesta Pelagii primi.
[Col. 0618D] Linea 1.— Pelagius natione Romanus. Consecratus XVI Kal. Maii, die Dominico Paschae, ob eximias dotes et virtutes quibus praeditus fuit, ad Petri cathedram evectus.
[Col. 0619A] Linea 1.— Sedit annos quatuor, etc. Pelagius sanctae Romanae Ecclesiae diaconus, natione Romanus, Vicariani filius, Vigilio successor datus est post trium circiter mensium interpontificium. Constat enim eum ordinatum mense Aprili ex ejus epitaphio infra referendo, et quidem die XI ejusdem mensis, quae anno 555 Dominicalis erat. Eum consecratum mense Aprili anni quingentesimi quinquagesimi quinti invicte probatur ex ejus epistola 6 ad episcopos Tusciae data XV Kalend. Martii anno XV post consulatum Basilii V. C., qui est annus 556, quo ideo, ante mensem Aprilem, imo et mense Februario, quo, ea epistola data, jam pontifex Romanus erat. Dies vero ordinationis deducitur ex ejus sedis duratione in dicto epitaphio memorato. Linea 2.— Et dum non esset episcopus qui eum ordinaret, etc. Pelagius ante pontificatum Constantinopoli fuerat Vigilii papae apocrisiarius apud Justinianum [Col. 0619B] imperatorem, cum quo, ut ait Procopius mox laudandus, maximam sibi conciliaverat amicitiam. Dum eo munere fungeretur, auctor fuit Justiniano ut Origenistas damnaret, ex dictis in Vigilio. Constantinopoli Romam rediit, a Vigilio evocatus anno 544, antequam imperator primum edictum contra tria Capitula emitteret. Anno 546 ad Totilam Gothorum regem Romam obsidentem legatus missus, eum mitiorem reddidit capta urbe, a quo quidquid voluit, obtinuit. Id describit Procopius lib. III de Bell. Goth., cap. 2: «Erat tunc quidem, ait, forte inter Romanos et sacros viros Pelagius quidam diaconus, qui diu Byzantii commoratus, maximam sibi cum imperatore conciliaverat amicitiam. Unde et pecuniarum vi maxima circumfultus, Romam se paulo ante quam obsideretur, contulerat. In eaque deinde obsidione necessariis indigentibus ejus pecuniae partem largiter impartitus, cum vel ante hac esset inter Italos omnes vir probus, majorem (uti par erat) charitatis et in proximos quosque [Col. 0619C] benevolentiae gloriam retulit. Hunc igitur cum prae fame indigna quaeque Romani et difficillima paterentur, facile suadent, conventum ut Totilam precaretur, paucorum sibi dierum inducias his conditionibus daret: ut si intra constitutum inter se tempus nemo sibi suppetias ex Byzantio venerit, sine mora se ipsi, Urbemque barbaris proderent. His cum mandatis ubi ad Totilam Pelagius venit, et ab eo est perbenigne susceptus,» etc. Totilas Urbem ingressus orandi gratia Petri apostoli templum ingreditur; sed Gothi interea, quos obvios habent, obtruncant. Unde hoc pacto ex militibus quidem desiderati viginti duntaxat sunt, sexaginta e plebe homines. Ineunti itaque id Totilae templum, Pelagius ipse sese obviam offert, Christi in manibus Evangelia gestans, supplexque factus et genu procumbens: Parce, inquit, o princeps, tuis. Tum ille arridens, et sane profusius, ita praefatus est: Nunc mihi supplicaturus advenisti, Pelagi? Ita quidem, [Col. 0619D] respondit, quandoquidem tuum me servum effecit Deus, sed ab aliis jam abstine manus, qui tibi in servitutem cessere. His itaque victus precibus Totilas, Gothis militibus edicto mox imperat, Romanorum de caetero ut neminem obtruncarent, et praedis abstinerent. Deinde Pelagius Romanorum captivorum libertatem obtinuit a Totila, a quo et ad Justinianum cum Theodoro uno ex praecipuis urbis rectoribus legatus missus est pro pace impetranda, ut habet Procopius laudatus. Pelagius postea a Vigilio papa Constantinopolim evocatus fuit, ut sibi in difficili causa de tribus Capitulis auxilio esset, sub quo etiam constanter pro tribus Capitulis decertavit. Legitur enim subscriptus Constituto Vigiliano. Cum nollet synodum quintam subscribere, in exsilium missus est, teste Victore Tununensi mox laudando. Justinianus Vigilii morte intellecta Pelagium ab exsilio revocavit, qui principi morem gerens, tria Capitula damnavit, eoque pacto [Col. 0620A] ad Romanam sedem evectus est. Haec Victoris Tununensis verba: «Pelagius Romanus archidiaconus trium praefatorum defensor Capitulorum Justiniani principis persuasione de exsilio redit, et condemnans ea, quae dudum constantissime defendebat, Romanae Ecclesiae episcopus a praevaricatoribus ordinatur.» Ita loquitur Victor, quia trium Capitulorum erat obstinatissimus defensor. Haec paulo fusius narrata sunt, ut pateat deceptum esse Anastasium, quando scripsit Romanos a communione Pelagii se subtraxisse, quod auctor publicaretur malorum, quae Vigilius Constantinopoli perpessus fuerat; subdens Pelagium tenentem Evangelia et crucem Domini super caput suum in ambonem ascendisse, et sic satisfecisse cuncto populo et plebi, quia nullum malum peregisset contra Vigilium. Quomodo enim id verum esse potest, cum constet Pelagium Vigilii persecutionum socium fuisse; cum eo et pro eo stetisse, ac subscripsisse constitutum ejus, quo quinta synodus irritabatur, indeque in exsilium [Col. 0620B] expulsum esse, et tria Capitula, ut ait Victor in Chronico, constantissime defendisse? Quare coram populo in ambone nihil a se contra Vigilium tentatum jurejurando non affirmavit Pelagius, sed quod nihil contra synodi Chalcedonensis fidem in trium capitulorum damnatione a se statutum fuisset. Cum enim Romae innotuisset, Pelagium tria Capitula condemnasse, singuli quique tum sacri, tum laici homines ab ejus communione se separabant, neque in tota Italia tertius inveniri potuit episcopus, a quo consecraretur; illum quippe Chalcedonensis synodi praevaricatorem detestabantur. Quare a Perusino, et Ferentino episcopis, ac Andrea presbytero Ostiensi consecratus fuit, ut tradit idem Anastasius. Procul ergo a vero sunt quae scripsit, populum Romanum Pelagio offensum fuisse, quia auctor fuerat persecutionum Vigilii; sicuti et quod tradit; Vigilio in custodiam detruso, clerum Romanum missum esse in exsilium ad diversa metalla incidentia. Constat [Col. 0620C] enim ex eodem Victore Tununensi, eos qui tria Capitula defendebant, ab imperatore in longinqua monasteria ablegatos. Porro ignorantia controversiae de tribus Capitulis Anastasium, veterem alioqui scriptorem, in eas fabulas impegit, quibus plures scriptores fidem habuere, ut ait cardinalis Norisius in Dissert. de synodo quinta, cap. 9, § 1, ubi haec observavit. Linea 4.— Ordinaverunt eum pontificem. Ab ordinatione Pelagii non recedendum nisi prius observemus in ejus electione novum morem inductum esse, et Justinianum imperatorem, qui jam ab annis quatuor Roma potiebatur, confirmandi Romani pontificis auctoritatem sibi, suisque posteris arrogasse, exemplo ducto a Gothorum regibus, qui confirmationes electionum ad se traxerant. Inde post Vigilii mortem interpontificium trimestre fuit, et post mortem sequentium pontificum solito etiam diuturnius; quia confirmatio ex aula imperatoris exspectanda erat. [Col. 0620D] Imperatores vero electionem non confirmasse, nisi soluta auri quantitate consueta, discimus ex Anastasio in Agathone. Tertiam hanc electionis pontifice periodum his verbis explicat Mabillonius in commentario praevio in Ordinem Romanum paragr. 17, ex opere Ms. Onuphrii Panvinii de varia creatione Romani pontificis. Gothis Italiae ditione a Narsete omnino exactis, Italiaque cum urbe Roma in Orientalis imperii portionem redacta, insignior fuit in electione papae mutatio usque ad Carolum M. Mortuo pontifice cura sedis apostolicae vacantis tribus praecipuis cleri ministris committebatur, scilicet archipresbytero, archidiacono, et primicerio notariorum. Ab his quam primum de morte papae nuntium significatur exarcho, quem, Gothis pulsis, Ravennae instituit imperator. Post justa defuncto persoluta, exactumque tridui jejunium, de eligendo pontifice tractabatur. Huic electioni intererant clerus, optimates, populus et [Col. 0621A] milites, hoc est militum stationes, qui ad tutandam adversus Longobardos reliquam Italiae partem, Romae potissimum et Ravennae consistebant. De electione mox referebatur ad imperatorem, a quo petebatur, exspectabaturque factae electionis approbatio. De ea item scribebatur ad exarchum, ad judices, archiepiscopum, et apocrisiarium Ravennae, ut electioni faverent. Post datam ab imperatore approbationem, electus tandem ordinabatur ad confessionem S. Petri, ibique fidem profitebatur, moxque fidei suae confessionem ad omnes Ecclesias dirigebat. Haec omnia constant ex libro Diurno Romanorum pontificum, cujus formulae ab eo tempore, id est post electionem Pelagii, in usu esse coeperunt. Ita Mabillonius, cui in omnibus consentit auctor criticae Baronii, nisi in eo quod ait morem hunc usque ad Carolum Magnum perdurasse; regnante enim Pipino Francorum rege Ecclesiam ab illa servitute liberatam fuisse, infra cum eodem auctore videbimus; [Col. 0621B] licet Ludovico Pio imperante, mos ille in pristinum statum restitutus, et pontificum Romanorum ordinatio coram legatis imperatoris iterum peracta fuerit. Linea 17.— Eodem tempore initiatus est basil. SS. Apost., etc. Pelagium inchoasse aedificationem basilicae apostolorum Philippi et Jacobi testatur Anastasius in ejus Vita. Quae dum initiaretur, inquit, fabricari, mortuus est, et sepultus in basilica beati Petri apostoli sexto Nonas Martii. Mortuus est itaque Pelagius anno quingentesimo sexagesimo, nocte inter ultimum Februarii et primum Martii diem, dieque quarta ejusdem mensis sepultus est, ut legitur in ejus epitaphio; ordinatus enim fuerat die undecima Aprilis anni 555, et sedit juxta idem epitaphium annos quatuor, menses decem, dies decem et octo; depositus IV Non. Martii. Sic enim omnia cohaerent. Basilicam sanctorum Apostolorum a Joanne ejus successore perfectam esse, in ejus pontificatu videbimus. Dicta est autem basilica apostolorum [Col. 0621C] Philippi et Jacobi, quia ejus dedicatio peracta est die prima Maii SS. apostolis Philippo et Jacobo sacra; aedificata est enim in honorem duodecim apostolorum, ut legitur in bulla Joannis III Pelagii successoris, quam refert Baronius anno 369, de qua infra.
[Col. 0621C] Linea 2.— Et aum non esset episcopus qui eum ordinaret, etc. Theodoricus, ejusque successores Gothorum reges in Italia, tyrannicam vim sibi arrogaverant confirmandi Romani pontificis post electionem a Romano clero peractam. Imperator Justinianus, cum a jugo eorumdem barbarorum Romam et Italiam armis suis liberasset, ex indicata usurpatione jus sibi proprium constituit, cujus abusus eo usque protractus fuit et continuatus, quousque Pipinus et Carolus Magnus, ope victoriarum suarum, et acquisitionum in Italia, Ecclesiae Romanae praesidium [Col. 0621D] tulerunt ad recuperandam pristinam libertatem. Quandiu autem violenta illa servitus eamdem oppressit, haec erat methodus electionum, quam Panvinius refert apud Mabillonium in commentario praevio ad Ordinem Romanum: «Mortuo pontifice, sedis apostolicae vacantis cura tribus praecipuis cleri ministris committebatur: scilicet archipresbytero, archidiacono, et primicerio notariorum. Ab his quam primum de morte papae nuntium significabatur exarcho, quem Gothis pulsis Ravennae instituit imperator. Post justa defuncto persoluta exactumque tridui jejunium, de eligendo pontifice tractabatur. Huic electioni intererant clerus, optimates, populus et milites: hoc est militum stationes, qui ad tutandam adversus Longobardos reliquam Italiae partem Romae potissimum et Ravennae consistebant. De electione mox referebatur ad imperatorem: a quo petebatur, expetebaturque factae electionis approbatio. De ea item scribebatur ad exarchum, ad judices, archiepiscopum, et apocrisiarium [Col. 0622A] Ravennae, ut electioni faverent. Post datam ab imperatore approbationem, electus tandem ordinabatur ad confessionem sancti Petri ibique fidem profitebatur: moxque fidei suae confessionem ad omnes Ecclesias dirigebat. Haec omnia constant ex libro Diurno Romanorum pontificum, cujus formulae ab eo tempore, id est, post electionem Pelagii in usu esse coeperant.» Linea 6.— Subduxerunt se a communione ejus, etc. Cum Pelagius recepisset, atque approbasset, perinde ac ipsius decessor, damnationem quinque Capitulorum, non aliter ac schismatici habendi erant ii qui his de rebus diversimode sentirent a Romanae sedis judicio. Prima itaque cura pontificis in eo versabatur, ut omnes perduceret ad eam unitatem cujus centrum est apostolica sedes. Initium duxit Pelagius ab Urbis clero et populo avertendo a separatione, discusso ab eorum mentibus praejudicio, quo laborabant, quasi non posset assensus praestari [Col. 0622B] damnationi trium Capitulorum, quin eodem tempore improbaretur sancta synodus Chalcedonensis. Deinde scripsit ad episcopos Etruriae in hanc sententiam: «Directam nobis relationem defensore Ecclesiae nostrae Jordane deferente suscipientes satis mirati sumus, ita vos apostolicae auctoritatis oblitos, ut divisionem vestram ab universali Ecclesia, meo etiam volueritis, quod absit, consensu firmari: et quos decuit popularem ignorantiam sacerdotali doctrina comprimere, in contumeliam sedis apostolicae plebis velle sequi judicium. Nec ista dicentes injuriam nostram dolemus, quibus donante Domino propositum est in mansuetudine superoptantes omnia fraternae pacis vincula custodire: sed, sicut diximus, divisionem vestram a generali Ecclesia, quam tolerabiliter ferre non potero, vehementer stupeo. Cum enim beatissimus Augustinus Dominicae sententiae memor, qua fundamentum Ecclesiae in apostolicis sedibus collocavit, in schismate esse dicat quicunque se a praesulis earumdem [Col. 0622C] sedium auctoritate vel communione separatos esse non creditis, si mei inter sacra mysteria secundum consuetudinem nominis memoriam reticetis; in quo, licet indigno, apostolicae sedis per successionem episcopatus praesentis temporis videtis consistere firmitatem?» Pelag. I, epist. 18, ad episcopos Tusciae. Ad tollendam vero ab ipsorum animis inquietudinem, et scrupulum, quo videbantur affecti, reputantes non posse recipi quintum concilium damnans tria Capitula, quin simul non damnaretur concilium Chalcedonense, et antiqua fides; de hoc declarationem emittit fidei suae, eamque renovat in encyclica epistola ad omnes Ecclesias data, cujus in limine ita praefatur: «Nihil contra fidem Patrum, contraque quatuor synodorum firmitatem ullatenus esse tentatum, magisque id actum, ut memoratarum synodorum firmitas contra omnes inimicos immobili soliditate consisteret.» Epist. 40, ad univers. popul. Dei. Eodem de argumento perscripsit in Gallias ad regem [Col. 0622D] Childebertum, necnon ad episcopum Arelatensem, ad dissipandum scilicet falsum rumorem, qui de quinta synodo excitabatur. Ut felicius consequeretur votorum suorum summam, quae erat schismatis ad exstinctionem directa, imploravit subsidium saecularis potestatis in epistola secunda ad Narsetem commemorans: «Hoc et divinis et humanis legibus fuisse statutum, ut ab Ecclesiae unitate divisi, et ejus pacem iniquissime perturbantes, a saecularibus etiam potestatibus comprimantur. Ad regem Childebertum (epist. 16) convertens adhortationes, fervorem ipsius fidei excitat, ut per universas Galliae vestrae, inquit, regiones curam impendat, ne illic scandala seminantes, sicut in partibus istis facere conabantur, frontis tuae procacitate impellente discurrant: et aliquos fratres coepiscopos nostros, vel creditas eis plebes ad dissensiones exagitent. Quia dum rectae fidei non sint, dolore oppressionis suae ut se ad nutrienda scandala catholicis [Col. 0623A] familiares efficiant, etiam rectam fidem se simulant vindicare: maxime apud eos, qui fraudes ipsorum, et dolos ignorant.» Narseti quoque insinuat (Epist. 5, ad Nars.) ut si inquieti hujusmodi homines inveniant quidpiam sibi molestiam ingenerans in decisione synodi generalis Constantinopoli celebratae per primam indictionem nuper clapsam, «ad sedem apostolicam, quomodo semper factum est, electis aliquibus de suis, qui dare et accipere rationem possent dirigant; et non clausis oculis corpus Christi Dei nostri, hoc est sanctam Ecclesiam, lacerent. Comprimendos autem subdit hujusmodi homines principali, vel judiciali auctoritate; quia regulae Patrum hoc specialiter constituerunt, ut si qua ecclesiastici officii persona, cui subjectus est restiterit, vel seorsum collegerit, aut altare erexerit, seu schisma fecerit, iste excommunicetur atque damnetur. Quod si forte et hoc contempserit, et permanserit, divisiones et schisma faciendo; [Col. 0624A] per potestates publicas opprimatur.» Producit auctoritatem synodi Chalcedonensis act. IV, in epistola archimandritarum, et sancti Augustini in Enchirid. cap. 72. Sanctus hic pontifex potitus est laude, et felicitate spectandi labores suos coronatos compressione schismatis per Africam, Illyricum, et Italiam, imo per universum Christianum orbem, exceptis tantummodo Ecclesiis Istriae, ac Venetiae, subjectis metropolitae Aquileiensi. Victor Tunun. in Chron. ad ann. 554, 555 et 559. In Galliis non modo unitatem cum sancta Romana sede custodivit, sed etiam Romanae sedis vicarium per universam Galliam constituit episcopum Arelatensem, rogante Childeberto; cum antea ab inclinatione Romani imperii in illa provincia ecclesiastica, parti ejusdem solummodo a Romanis pontificibus Arelatensis praeficeretur.
109 Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicariano, sedit annos quatuor [Col. 0611] C, ann. 11. , menses decem, dies decem et octo. Et dum non esset episcopus, qui eum ordinaret, inventi sunt duo episcopi Joannes de Perusia, et Bonus de Florentino [Col. 0611] Ferentino C. , et Andreas presbyter de Hostia [Col. 0611] Ostia C. , et ordinaverunt eum pontificem. Tunc non erant in clero, qui poterant eum promovere, quia et monasteria, et multitudo religiosorum, et sapientium nobilium subduxerunt se a communione ejus, dicentes quia in morte Vigilii papae se immiscuit, ut tantis poenis affligeretur. Eodem tempore Narses, et Pelagius papa consilio inito data litania a sancto Pancratio cum hymnis, et canticis spiritualibus venerunt ad sanctum Petrum apostolum. Qui Pelagius tenens Evangelia, et crucem Domini super caput suum in ambonem ascendens satisfecit cuncto populo et plebi, quia nullum malum peregisset contra Vigilium. Item adjecit Pelagius papa, et dixit: Peto enim, ut petitionem meam confirmetis, ut si quis ille est, qui promovendus in sancta Ecclesia dignus invenitur ab ostiario, usque ad gradus episcopatus, ut neque per aurum, neque per aliquas promissiones proficiat. Vos omnes scitis, quia simoniacus est. Sed si quis doctus in opere Dei est, et bonam vitam habens, jubemus [Col. 0613] eum non per dationem, sed per bonam conversationem usque ad primum gradum venire. Eodem tempore posuit Valentinum notarium suum timentem Deum, et restitui fecit omnia vasa aurea, et argentea, et pallia per omnes ecclesias. Eodem tempore initiata est basilica apostolorum Philippi et Jacobi, quae dum initiaretur fabricari, mortuus est, et sepultus est in basilica beati Petri apostoli. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris, presbyteros 26, diaconos novem, episcopos per diversa loca numero 49. Qui etiam obiit die 2 mensis Martii [Col. 0613] C. VI Non. Martias. , et cessavit episcopatus menses tres, dies 25.
[Col. 0625A] Ex codice Farnesiano. Num. 110. Lin 1. Joannes, etc. Anastasio illustre sedit ann. 12, menses 10, dies 26, hic amavit et restauravit cymiteria sanctorum martyrum. Hic instituit, ut oblatione et amula vel luminaria in eadem cymiteria, etc. ministrarent. lin 6. In Tarsiam fecerunt, etc. Sindual: et premebant cuncta Italiam, qui egressus est Narses ad eos. lin 10. Erat enim tota Italia, etc. Suggesserunt Justiniano. lin 12. Servitio nos subjecit. lin 13. De manu ejus. Aut certe et civitatem et nos gentibus deserimus. Quo audito Narsis. lin 16. Narsis de Roma venit Campania, et scripsit genti Langobardorum, etc. Ut cognovit Joannis. lin 21. Totis viribus laborabi. lin 26. Reversus Narsis cum. lin 29. Beati Petri apostoli. lin 30. Presbyteros 34, episc. per div. loca 61 et cessabit, etc. Lin 3, ampulae, B, amula lin 6, A, Sinduwalem; [Col. 0625B] A B, fecerunt et levaverunt. lin 12, B, fortiter imperat. lin 27, A, omnes divitiae ejus Justiniano. lin 30, A B, presbyteros 39. lin 30 et 31, A, episcopos 62. Lin 1, an. illustri sed. ann. 12, m. 10, d. 26. lin 2, cimiteria sanctorum, et instituit ut obl. et luminaria per eadem cimiteria omnibus Dominicis de Lateranis min. Hic perfecit basilicam A. lin 6, in Tharsia fecerunt, et l. s. R. Sindirald. et prem. totam Italiam, tunc egressus Narses ad eos, interfecit regem eorum, et om. 9. H. praelio sibi sub. D. v. Hermingus d. F. [Col. 0626A] et Buxillinus, s. m. et ipsi coeperunt premere Italiam. lin 10, sunt. Unde erat t. I. g. lin 11, ducti, suggesserunt Justiniano A. et S. Augustae, dicentes: Expedierat R. magis G. s. q. Graecis, ubi N. e. i. et servituti male nos subjicit, et p. lin 14, ejus, aut certe civitatem Rom. et nos gentibus deserviemus. lin 15, dixit. lin 16, in Camp. lin 17, ut cognovit autem Jo. lin ead., suam Romani ad I. lin 18, Neapolim, et coepit eum rogare ut r. lin 20, dic. domine P. lin 21, tot. Ital. ( M, omnis). lin. 22, dic. Prius ego vadam, quam tu de hac terra egrediaris. Cujus deprecatione flexus Narses reversus est Romam. Tunc venerabilis papa Joannes retin. lin 25, multo tempore ut c. ep. ibidem cons. lin. 26, non post multum temp. m. lin 27, et reductum est cum omnibus divitiis ejus Constantinop. lin 28, sep. est in basil. beati Petri apost. Hic fecit ordinat. 2 per m. Dec., presb. 39, diac. 13, episc. per diversa loca 61, etc. [Col. 0626B] Lin 2, 12, m. 11, d. 26. lin. 3, Hic instituit ut obl. et amulae. lin 6, Sindualch. et p. c. I. qui eg. N. lin 8, Immingus. lin 11, suggesserunt I. lin 27, et reductus est cum omnibus divitiis ejus. lin 28, et sepultus est in basilica beati Petri apostoli. Hic f. lin 31, 61, e. c. ep. m. 10, d. 3, sub die 14, m. I. Lin 3, instituit. lin 7, Italiam. Qui egress. lin 10, erat enim. lin 15, Narsis. lin 18, cepit. lin 23, Reversus Narsis. lin 30, presb. XXXVIIII.
[Col. 0625B] In Farnes. cod. LXIII, notae a Schelestrate, pag. 324, ad ann. 559. Holsten. in Notis: «Pelagius papa moritur 2 Martii. Sedes vacat dies viginti quinque. Joannes papa tertius succedit circa diem 28 Martii. Sedit annos tredecim minus dies quatuordecim.» [Col. 0625C] Et ann. 562 Chronicon Alexandrinum: «Indict. X. Justiniani Aug. 35, Basilio 21, solo cos. 20, Martii anno 3, Olymp. 335, completi sunt anni 532. Cycli, seu orbitae fest. S. et Vitalis crucis, in qua Christus verus Deus noster mortem pro nobis subiit.» Ubi tantum uno anno a chronotaxi nostra discrepat.
[Col. 0625C] Lin. 3.— Hic constituit ut oblationes, amulae, vel luminaria in eisdem cimiteriis per omnes Dominicas de Lateranis ministrarentur. Oratoria erant in coemeteriis Urbis, in quibus sacrificium missae per singulas dies Dominicas celebrari solebat: idcirco ne sumptus deesset, Joannes III constituit ut oblationes, id est panis qui offerendus erat sacrificii causa, hamae seu amulae, id est, urceoli quibus continentur vinum et aqua ad sacrificium missae, et luminaria, id est cerei ministrarentur de Lateranis, id est de Lateranensi basilica. Idem constitutum a Gregorio tertio. Anast. [Col. 0625D] in ejus Vit.: «Iisdemque institutis disposuit, ut in cimiteriis circumquaque positis Romae in die natalitiorum eorum (id est, SS. apostolorum et martyrum) luminaria ad vigilias faciendas, ut oblationes de patriarchio, per oblationarium deportarentur ad celebrandas missas, per quem praeviderit pontifex, qui pro tempore fuerit, sacerdotem.»
[Col. 0625D] Linea 5.— Eodem tempore Heruli, etc. Potiora [Col. 0626B] hujus pontificis acta similibus verbis a Paulo Diacono referuntur (lib. XVIII, pag. 677) imo integer hic confuse exscriptus, ex eodem restitui debet, et ex Mario Aventicensi, claro hujus temporis scriptore ac chronologo, cujus opusculum exstat inter script. Franc. du Chesne, tom. I, ubi haec adnotanda reliquit: «Anno [Col. 0626C] secundo cos. Justini Junioris Augusti indict. I. Hoc anno Narses ex praeposito et patricio post tantos prostratos tyrannos, id est Baduillam, et Teiam reges Gothorum, Bucellinum ducem Francorum, necnon et Sindovalem Erulorum, Mediolanum, vel reliquas civitates, quas Gothi destruxerunt, laudabiliter reparatas, de ipsa Italia a suprascripto Augusto remotus est,» etc. Linea 10.— Tunc Romani invidia ducti, etc. Exscripta et haec ex eodem Paulo sunt, hoc tantum discrimine, quod hic scriptores proditoriae epistolae Romani dicuntur, a Paulo autem duces (ibid., pag. 677) . De gestis Longobardorum idem Paulus lib. II, c. 5, pag. 51, Romanos fuisse accusatores et ex invidia ductos advertit. Ex iis Longobardorum gestis Pauli Diaconi, per sequentia Romanorum pontificum gesta, integra capitula Anastasius exscripsit, et ubi desiit Paulus, seqq. pontificum gesta jejune perscripta [Col. 0626D] sunt. Quae vero cum Paulus de Longobardorum evocatione per Narsetem facta, tum ex ipso liber pontificalis narrant tametsi a quibusdam fabulis accenseantur, perperam nihilominus: quippe inter mss. Colbertina exstat Melliti opusculum, cum epigraphe: Brevis temporum expositio. Et hanc se absolvisse anno 614, eademque in expositione legitur: «Narses patricius, postquam sub Justiniano Augusto Totilam Gothorum regem in Italia superavit, Sophiae Augustae Justini conjugis minis perterritus, Longobardos [Col. 0627A] a Pannoniis invitavit, eosque in Italiam perduxit,» etc. Linea 31.— Cessavit episcopatus menses decem, dies tres, etc. Interpontificii diuturnitas orta est ex Longobardorum irruptione, de qua Paulus Diaconus ibid., cap. 7, pag. 57, et accuratius Sigebertus in Chronico. Dire adeo saeviit, ut pontifex in coemeteriis delitescere coactus fuerit, quemadmodum hic notatur. Vide eumdem lib. XVIII, pag. 778.
[Col. 0627A] Linea 1.— Sedit annos duodecim, etc. Annis tredecim atque diebus quatuordecim pontificatum tenuisse indicant ea tempora quibus hoc munus apostolicum administrare coepit, et desiit. Tertio Idus Julii defunctum esse fatetur Anastasius: si ergo vigesima septima Junii post interregnum trium mensium, et viginti quinque dierum, pontificatum adeptus fuit anno Christi 559, necessario affirmari debet, quod qui ad mensem Julium anni 572 supervixit, [Col. 0627B] per annos tredecim et dies quatuordecim sedem pontificiam obtinuerit. Linea 8.— Deinde venit Amingus, etc. Haec, teste Agathia lib. IV, contigerunt anno vigesimo nono Justiniani imperatoris, anno Domini 555, sub pontificatu Vigilii, et Theobaldo Francorum rege. Vide Baronium, anno 555, num. 12 et 15. Linea 10.— Tunc Romani, etc. Hanc historiam tanquam fabulosam et plane commentitiam refellit Baronius anno 567, num. 11 et seqq., ubi auctore Corippo grammatico Africano, ostendit Narsetem ante annum 567, quo Longobardi ex Pannonia in Italiam irruere coeperunt, Constantinopolim revocatum, magnumque honorem consecutum fuisse; Longinum autem in locum Narsetis subrogatum esse probat ex Cedreno, Corippo, aliisque scriptoribus.
[Col. 0627B] NOTAE CHRONOLOGICAE. [Col. 0627C] Sedem Joannis tertii, licet diuturnam, utpote ad annos tredecim, triduo vel quatriduo minus extensam (ex Bibliothecario et catalogis) penuria documentorum reddit obscuram, observante etiam Pagio; cum nec gestorum ipsius indicatio, nec epistolae superstites habeantur. Monumentum anni ejusdem pontificatus quarti superest in vetusto marmore Vaticano, reperto in ruderibus veteris basilicae, et indicante locum assignatum deponendo Marcello subdiacono regionis sextae. LOCVS MARCELLI SVBD. REG. SEXTE CONCESSVM SIBI ET POSTERIS EIVS A BEATISSIMO PAPA IOANNE QVI VIXIT ANN. PL. M. LXVIII DEP. P. C. BASILII. V. C. ANN. XXII IND. XI. VNDECIMV. KAL. IANVARIAS Indictio undecima labens post consulatum Basilii anno 22, die 22 Decembris demonstrat annum aerae [Col. 0627D] Christianae 563, qui erat tertii hujus papae Joannis quartus annus, coeptus ex die Kal. Augusti, uti supra ostendimus in fine not. chronol. ad Pelagium, vetusta chronica cum additamentis nos destituunt ad Marcellinum quinquennio ante, hoc est post consulatum Basilii anno XVII in quem desinunt. Joannis Malalae chronographia hac ipsa indictione XI quae in lapide Vaticano signata est, pariter abrumpitur. Memorat quasdam regiones Africae mense Januario a Mauritanis fuisse occupatas, et contra eos missum fuisse ab imperatore Justiniano Marcianum nepotem. Chronicon Paschale producitur quidem ad annos Phocae et Heraclii, sed postremis annis Justiniani, et per universum imperium Justini Junioris, nihil ferme recitat, quam imperatorum nomina, et characterem indictionis per annos singulos. Quare vix quidquam possumus expiscari tum e Graecis, tum e [Col. 0628A] Latinis chronographis aequalibus ad hujus pontificis annos illustrandos. Terminum sedis ac vitae Joannis III plura exemplaria Bibliothecarii referunt ad diem 31 Julii; sed legendum videtur 23. Cum enim ipsi assignentur anni 12, menses 11, dies 26 aut 27, nempe anni solidi 13 triduo vel quatriduo minus; recte ex die electionis quam statuebamus in fine not. chron. ad Pelagium 27 Julii anni 560 ea summa desinit in diem 23 Julii 573. Catalogus Lucensis obitum Joannis retulit ad XIII Kal. Augusti. Si legendum esset X Kal Augusti, quae est ipsa dies 23 Julii modo per nos constituta, et comprobata, ex epochis indicatis, adamussim omnia congruerent. Facile tamen intelligit unusquisque tridui differentiam in amanuensium aut supputatorum numeros irrepere potuisse. Linea 2.— Restauravit cimiteria sanctorum martyrum, etc. Quae scilicet fuerant cum ecclesiis superstructis [Col. 0628B] devastata a Gothis in obsidione annali sub Vitige. Vide superius adnotata ad Vitam S. Silverii, num. 99. Prae caeteris autem coemeteriis et ecclesiis super eadem constructis videtur Joannes adjecisse animum ad reparandum celebre illud via Tiburtina, in agro Verano, quod sanctae Cyriacae fundatricis nomine, et sancti Laurentii in eo sepulti basilica illustratur. Nam in reparandis aedibus monasterii basilicae adhaerentibus tubus plumbeus repertus fuit inter cimelia nostra spectandus, in quo leguntur litterae: † SALVO PAPA IOANNE STEFANUS PP REPARAVIT Scilicet † Salvo papa Joanne Stephanus praepositus reparavit. Ad hunc enim Joannem referri oportere epigraphen, ac reparationem illius jussu a Stephano praeposito curatam, suadent ea quae considero. Primum est, in obsidione Urbis a Vitige per annum producta aquaeductum praecipuum, per quem aquae [Col. 0628C] Julia, Marcia, Tepula, et Anio novus in colles Urbis influebant, et fistulas derivabant adjacentibus Urbi ecclesiis circa vias Tiburtinam, Latinam, et Appiam, fuisse a Gothis non modo occupatum, sed etiam intercisum, et ingestis ruderibus impeditum ab aquis subministrandis, quemadmodum Procopius, qui in Urbe tunc aderat, descripsit belli Gothici lib. II, cap. 3, et post novennium, nempe anno 547, mense Decembri capta iterum Roma per Totilam, non ductus modo diffracti erant, sed de Urbe omnino evertenda Totilas cogitavit, licet mitigato tantisper furore tertiam murorum partem a Capena porta ad Praenestinam disjecisse satis ipsi visum fuit. Quamvis autem quinquennio post Narses in Italiam missus Urbem recuperaverit, jacebant adhuc pleraque aedificia in eo tractu a Gothis vastata: neque aedes sacrae reparatorem facile obtinebant, diuturnam per absentiam Vigilii papae ad Orientem evocati, et in exsilium missi, et in reditu vita functi in Sicilia biennio post Urbem a Narsete recuperatam ad quam [Col. 0628D] vivus pervenire Vigilius non potuit. Successor autem ejus. Pelagius turbis plerumque vexatus per illius quinquennii priorem partem, quo non integro pontifex fuit, coepit Ecclesias intramoenianas reparare, ac titulum SS. Philippi, et Jacobi apostolorum construere, quem morte praeventus huic Joanni successori absolvendum reliquit. Ruinas igitur et labes illatas coemeteriis martyrum, et ecclesiis suburbanis supra ea constructis, et ductibus aquae Claudiae, Marciae, Juliae, Tepulae per annos viginti, occasione belli Gothici diffractis, reparare nemo potuerat ex Joannis Tertii decessoribus. Quare cum ipse dicatur amator, et instaurator fuisse coemeteriorum SS. martyrum, ab illa reparatione coepisse credendus est, quae erat omnium maxime necessaria ad ministros ibidem detinendos, ac ministeria in eisdem sacris locis procuranda, nempe ab aquarum influxu restituendo, et ductibus restaurandis ad usum basilicae, [Col. 0629A] monasteriorum, et praetorii, et balnei quae omnia constructa legimus apud aedem S. Laurentii extra muros et Cyriacae coemeterium a beato Hilaro supra (num. 71) et hebdomadariorum ibidem residentium ex institutione Simplicii (num. 72) . Pelagius vero alter, qui post triennium Benedicti, successor illius et hujus Joannis fuit, basilicam eamdem Laurentianam a fundamentis restituit (infra num. 112) . Quare ad Joannem hujus nominis III arbitror pertinere epigraphen reparationis plumbei tubi ibidem repertam, et curatam per Stephanum praepositum. Aetate istius Joannis inveniuntur praepositi officiis et fabricis, tam in Orientali imperio, quam in Occidentali. Praepositus palatii Amantius apud Marcellinum comitem in Justino memoratur, qui in chronico Alexandrino nudo vocabulo dicitur Πραιπόσιτος et in pavimento basilicae sancti Pauli Petrus praepositus legitur Rusticio V. C. consule, nempe anno Christi 520. Apud Cassiodorum lib. II plures Theodorici regis occurrunt epistolae directae Fausto praeposito: [Col. 0629B] quarum ex contextu apparet ad ejus curam pertinuisse millenam deputandam ad exhibitionem thermarum. Epist. 28, lib. II, apud quem Theodorici regis ministrum praeter alios praepositos digniores, reperimus etiam in hoc genere ad rem structoriam pertinente formulam constituendi praepositum calcis. (Lib. VII, num. 17.) Occurrunt etiam per idem tempus Stephani a scriptoribus aequalibus memorati, quorum unus haberi possit praepositus iste sub Joanne papa in tubo expressus. Nam et ille apud senatorem, qui ex principe officii sive praeposito in memorata epistola 28, lib. II evehitur ad comitivam primi ordinis, salvis suae scholae privilegiis, ad sacrae aedis Laurentianae reparationem procurandam honeste adhiberi potuit a Joanne Tertio, si ad ejusdem pontificatum vitam produxit; aut ille Stephanus, quem Totilas Urbe expugnata uti legimus apud Procopium belli Goth. lib. III, c. 20, e Romanis elegit, ut legatione fungeretur nomine suo apud Justinianum imperatorem [Col. 0629C] pacis et foederis causa, dum ipsius Urbis a se expugnatae atque a suis deformatae, et vastatae opera complura instaurabat; sive etiam ex viris ecclesiasticis legendus esset Stephanus, ille reparator ductuum S. Laurentii extra muros; non excludendus est ab eo numero diacon. Stephanus, quo apocrisiario usus est Vigilius apud imperatorem; cum diaconis Romanis hanc curam susceptam comprobent inscriptiones complures, et praesertim illa, quam Hilarus archidiaconus (postea pontifex) statuit in aede altera S. Laurentii apud portam Exquilinam, per nos producta in notis ad Hilarum pag. 169. Haec obiter adnotasse non pigeat, ut hujus etiam aetatis, monimentorum veterum caeteroqui jejuna, quae supersunt cimelia ad illustrandum pontificatum Joannis, et reparationes coemeteriorum sub ipso institutas post cladem Gothicam, conferamus. Alterius quoque coemeterii monumenta vidimus in Exquiliis egesta anno 1691, prope basilicam Liberianam [Col. 0629D] in hortis Perettianis nunc Negroniis, quae ostendebant intramoenianum coemeterium illud potuisse sub Justino, fortasse adactis Romanis, intra pomoerium coemeterii aperiri in Urbis pestilentia, et obsidione annali sub Vitige, et in frequentibus infestationibus suburbiorum. Prae caeteris marmoreis tabulis ibidem repertis quibus occludebantur loculi defunctorum, illam adnotavi, quae fuerat primum adhibita a Munio Modestino ad cineres contegendos Muniae Modestinae virginis filiae suae ethnicorum in monumentis, ut epigraphe docebat interius incisa, quam retulit Fabrettus pag. 144, num. 164. Deinde a Christianis asportata et collocata in hoc coemeterio ad usum sepulcri Christianae puellae, signata fuit in adversa superficie marmoris hac inscriptione, quae indicat annum aerae Christianae 567, Joannis tertii pontificis octavum ineuntem. † HIC REQUIESCIT IN SOMNO PACIS FLORA QUAE VIXIT ANN. V. D. XXVIII [Col. 0630A] DEP. Deposita enim dicitur sub die tertio Idus Augusti indictione quintadecima post consulatum Domini nostri Justini perpetui Augusti, qui sunt characteres anni 567. Linea 23.— Sanctissimus papa continuit se in cimiterio SS. Tiburtii, et Valeriani, et ibi habitavit multum temporis ut etiam episcopos consecraret ibidem. Cohaerent haec de Joanne narrata cum caeteris a card. Norisio perpensis de Joannis Tertii constantia in tuenda synodo V contra episcopos Venetiarum schismaticos et aliquot ex Italicis ipsis adhaerentibus, et synodo quinta infensis. Schismaticorum consilium fuit evocationem Narsetis ex Italia insinuare Justino, ut possent sub Gothis vel Longobardis tueri schisma, quod totis viribus imperator reliogisissime nitebatur evertere. Vide quae card. Norisius scribit Dissert. de syn. V oec., cap. 9, § 3. Flagellum [Col. 0630B] Gothorum et cujuscumque barbara colluvionis in Italiae perniciem immissae habebatur jure merito Narses. Hoc ab Italiae cura remoto, res processura erat ex voto schismaticorum. Quare subornatis sive Romae, sive in aula principis hominibus invidis, qui calumnias in ipsum construerent, et apud Caesarem promoverent, liberum sibi fore sperarunt imminuta potentia principis schismati infesti, sub aliorum regum praesidio in male suscepta obstinatione persistere. Quare sicuti e diptychis Romani pontificis nomen expunxerant, ita ministros praestantiores Romani imperii ex Italia removeri satagebant. E contra Joannes sanctissimus aeque ac providentissimus pontifex cum probe intelligeret, quantum momenti habitura esset in praesentia ac tutela Narsetis non modo tranquillitas reipublicae, sed etiam unitas Ecclesiae Dei; statim ac vidit Narsetem invidorum calumniis et artibus schismaticorum, qui Romanos subornaverant, quasi taedio affectum in Campania concessisse, non destitit adesse celeriter, [Col. 0630C] et in Urbem revocare. Qua de causa communes cum Narsete hostes fortasse expertus eosdem, qui erant inimici pacis publicae et catholicae unitatis, declinandae persecutionis gratia in coemeterio Tiburtii et Valeriani, quod in Callixti parte censetur, diu moram duxit, ibique episcopos consecravit. Ab his autem, quos per Italiam ut plurimum episcopos constituebat, exegit constanter ut jurarent. et subsignarent, juxta synodi quintae decreta se profiteri. Perspicuis documentis epistolarum magni Gregorii, ejusque decessoris Pelagii hoc demonstrat card. Norisius, ita de ipso scribens laudato § 3, cap. 9, pag. 89. «Caeterum periculosissimis temporibus Joannes pontifex animum non despondit, sed et Romanae rei labenti opem ab imperatore petiit, et synodum V defendit. Etenim ii, qui urbium antistites consecrabantur, in synodi quintae decreta jurabant, fidei datae chirographum ad apostolicam sedem transmittebant. [Col. 0630D] Horum testis venit Gregorius lib. III, epist. 2 ad Constantium. Et quidem, inquit, si quid de tribus Capitulis, in quocunque vel verbo, vel scripto nominatum est, bene fraternitas tua reminiscitur, quamvis decessor fraternitatis tuae Laurentius districtissimam cautionem sedi apostolicae remiserit, in qua viri nobilissimi ex legitimo numero subscripserunt, inter quos ego quoque tunc urbanam praeturam gerens pariter subscripsi,» etc. Quam praeturam in annum 571 cadere invictis rationibus ibi demonstrat Norisius ex pag. 99. Idem eminentissimus scriptor collegit aliud testimonium constantiae Joannis tertii cum aliis in Petri sede decessoribus tum in approbatione, tum in exigenda synodi V subsignatione ex litteris Pelagii secundi, quas refert pag. 85. «De Joanne tertio, inquit, qui Pelagio I successit dicendum hic est, postea de Benedicti sententia disseremus. Pelagius II, qui quintus a Vigilio pontifex sedit, in litteris ad Heliam, et episcopos Istriae testatus est. [Col. 0631A] ipsius decessores synodum V approbasse, ac tria «Capitula condemnasse.» Et pag. 96 ex epistola S. Gregorii ad Constantium subdit haec verba: «Quia postquam talis scissura pro nulla re facta est, jussum fuit, ut sedes apostolica curam gereret, quatenus unitatem universalis Ecclesiae in sacerdotum mentibus per omnia custodiret.» Deinde concludit: «Vides ergo a novis episcopis transmitti solitam cautionem, qua tria Capitula ejurabant. Illam ergo Laurentius misit anno 571, et sub id temporis rectius Gregorii Magni praetura statuitur. Quare teste eodem pontifice a Pelagii I temporibus, quando in Italia ob tria Capitula plerique episcopi a Romani pontificis communione discesserant, dum quisque novus antistes eligebatur scripto tria Capitula damnabat, ac ad Romanum pontificem chirographum transmittebat, ut jam Holloix apertae falsitatis reus habeatur, qui Benedictum, ac Joannem decessorem tria capitula minime damnasse, affirmare non dubitaverit.»
Character SUB. D. III. ID. AUG. IND. XV. P. C. DOMINI. N. JUSTINI PP AUG. 
Character
[Col. 0631B] Linea 23.— Narses vero ingressus Romam, etc. Incisa inscriptio a Narsete prope Romam cum adhuc viveret Justinianus, anno praecedente 564 in ponte a se restituto super Anienem fluvium adhuc visitur. «Imperante domino nostro piissimo ac triumphali semper Justiniano PP. Aug. anno XXXIX, Narses vir gloriosissimus, ex praeposito sacri palatii ex cons. atque patricius apud victoriam Gothicam ipsis eorum regibus celeritate mirabili conflictu publico superatis atque prostratis libertate urbis Romae, ac foris Italiae restituta pontem viae Salariae usque ad aquam a nefandissimo Totila tyrann. distructum purgato fluminis alveo in meliorem statum, quam quondam fuerat, renovavit.
[Col. 0631C] Linea 1.— Sedit annos duodecim. Post mortem Pelagii cessavit episcopatus menses quatuor, dies decem et septem, non vero, ut legitur in Anastasio, menses tres, dies viginti quinque; cum enim, ex ipsomet Anastasio constet Joannem III natione Romanum, Anastasii viri illustris filium sedisse annos duodecim, menses undecim, dies viginti sex, et sepultum esse in basilica B. Petri sub die XIII mensis Julii, constat pariter interpontificium in Anastasio male descriptum esse, Joannemque ordinatum die decima octava mensis Julii, in quam anno quingentesimo sexagesimo Dominica incidebat. Licet autem Joannis [Col. 0631D] III pontificatus tam diuturnus fuerit, ejus tamen gesta, deficientibus antiquis monumentis, pene ignota sunt. Linea 4.— Hic perfecit ecclesiam sanctorum duodecim apostolorum. De Joanne III Anastasius scribit: Hic perfecit ecclesiam sanctorum Philippi et Jacobi, et dedicavit eam. Pelagius Joannis decessor eam basilicam inchoaverat, ut diximus cum eodem Anastasio. Ea nunc vocatur basilica duodecim Apostolorum. Baronius enim anno 559 refert antiquum exemplar bullae Joannis III e manuscriptis, ut ait, Vaticanis excerptum, cui hujusmodi inscriptio praeposita legitur: «Exemplum bullae papae Joannis tertii, ubi dicit basilicam duodecim apostolorum initiatam per Pelagium praedecessorem suum, et morte praevento non absolutam consummasse, titulumque cardinalem eam constituisse, et assignat eidem basilicae parochiae fines, et eam diversis donariis donat de suo vestiario.» De eadem basilica loquitur Adrianus [Col. 0632A] papa in epistola ad Carolum Magnum de Imaginibus, dicens Pelagium et Joannem mirae magnitudinis ecclesiam Apostolorum a solo aedificasse, et historias diversas tam in musivo, quam in variis coloribus cum sacris pinxisse imaginibus, et nunc usque hactenus, inquit, a nobis venerantur. De eadem ecclesia vide dicta in Pelagio. Idem Libri Pontificalis auctor scribit Joannem III constituisse ut oblationes et amulae vel luminaria in coemeteria per omnes Dominicas ministrarentur. Ex quo, in Stephano papa hujus nominis primo deduximus, non solum persecutionis tempore, sed etiam multo postea ritum offerendi in coemeteriis obtinuisse. De quo vide etiam dicenda in Gregorio III. Linea 15.— Tunc egressus Narses de Roma, etc. et lin. 17.— Ut cognovit Joannes, etc. Anno quingentesimo sexagesimo octavo Italicae quieti infestis numinibus Longobardi a Narsete, ut nobiles scriptores prodidere, invitati, Alboino rege ductore in Italiam [Col. 0632B] descendentes Aquileiam, ac vicina Venetiae oppida uno fere impetu occuparunt. Ita illarum urbium antistites, a Romano imperio separati, securius atque insolentius synodum quintam deinceps impugnarunt. Verum periculosissimis temporibus Joannes papa animum non despondit, sed et rei Romanae labenti opem ab imperatore petiit, et synodum quintam defendit. Etenim ii, qui urbium antistites consecrabantur, in synodi quintae decreta jurabant, ac fidei datae chirographum ad apostolicam sedem transmittebant, ut testis est Gregorius Magnus lib. III, epist. 2, ad Constantium, ex qua eruitur Joannem papam exegisse tale juramentum a Laurentio electo episcopo Mediolanensi: «Et quidem, inquit Gregorius, si quid de tribus Capitulis in quocunque vel verbo, vel scripto nominatum est, bene fraternitas tua reminiscitur, quamvis decessor fraternitatis tuae Laurentius districtissimam cautionem sedi apostolicae remiserit, in qua viri nobilissimi ex legitimo numero subscripserunt, inter quos ego quoque tunc urbanam praeturam [Col. 0632C] gerens pariter subscripsi.» Initium pontificatus Laurentii, hactenus in tenebris sepultum, nos docuere Mabillonius tomo I Musaei Italici, part. II, et Papebrochius in Exegesi de episcopis Mediolanensibus praefixa tomo VII Sanctorum mensis Maii; incidit autem in mensem circiter Januarium anni 573 ex quo consequens est Laurentium cautionem ad Joannem papam transmisisse, qua tria se Capitula damnare jurejurando affirmabat, quam syngrapham ab eo Joannes papa exegerat, cum enim synodum quintam approbasset, trium Capitulorum damnationem recte factam propugnabat. Linea 31.— Et cessavit episcopatus, etc. Licet Anastasius scribat post mortem Joannis III cessasse episcopatum menses decem, dies tres, ex ipsomet tamen Anastasio constat diuturnius fuisse interpontificium; cum enim tradat Benedictum ejus successorem sedisse annos quatuor, mensem unum, dies viginti octo, et sepultum esse in basilica B. Petri apostoli in Secretario, [Col. 0632D] sub die XXX mensis Julii, si ab illo die retrocedamus, inveniemus, juxta Anastasium, Benedictum natione Romanum, ex patre Bonifacio, a Graecis Bonosum nuncupatum, ordinatum fuisse die tertia mensis Junii anni quingentesimi septuagesimi quarti, in quam eo anno Dominica cadebat; et consequenter ex ipsomet Anastasio, post Joannis III mortem, cessasse sedem menses decem et dies viginti unum. Tam longi interpontificii causa in tumultus a Longobardis Italiam turbantibus excitatos videtur referenda. Obiit Benedictus nulla re gesta, quae ad nos pervenerit, celebris.
[Col. 0632D] Linea 1.— Sedit annos duodecim, dies viginti septem, menses undecim. Defectu veterum monimentorum vix quidpiam nobis innotescit de pontificatu Joannis III, etiamsi ad annos ferme tredecim solidos pertigerit illius duratio. Gregorius Turonensis lib. II, [Col. 0633A] cap. 20, commemorat, ejusdem auctoritate restitutos fuisse sedibus suis Saloricum ac Sagittarium episcopos, qui ad ipsum provocaverant depulsi a synodali sententia Lugdunensis concilii. Qui accedentes coram papa Joanne, exponunt se nullis rationis [Col. 0634A] existentibus causis dimotos. Ille vero epistolas ad regem dirigit, in quibus locis suis eos restitui jubet: quod rex sine mora, castigatis prius illis verbis multis, implevit.
110 Joannes natione Romanus, ex patre Anastasio, illustri viro, sedit annos 12, dies 27, menses 11 [Col. 0623] B, ann. 13, minus 14 d. . Hic amavit et restauravit coemeteria sanctorum martyrum. Hic constituit ut oblationes et ampullae [Col. 0623] C, amulae. vel luminaria in eisdem coemeteriis per omnes Dominicas de Lateranis ministrarentur. Hic perfecit ecclesiam apostolorum Philippi et Jacobi, et dedicavit eam. Eodem tempore Heruli in Tarsia [Col. 0623] C, Turciam vel Tusciam. venerunt, et levaverunt sibi regem Sindualt [Col. 0623] C, Sindual. Vide Baron. ad ann. Domini 555. , et premebant cunctam Italiam. At egressus Narses ad eum, interfectus est rex, et omnem gentem Herulorum sibi subjugavit. Deinde venit Amingus dux Francorum, et Buccellinus. Simili modo et ipsi premebant Italiam. Sed auxiliante Domino et ipsi a Narsete interfecti sunt. Erat ergo tota Italia gaudens. Tunc Romani invidia ducti suggestionem fecerunt Justiniano [Col. 0623] C, Justino. Vide Baron. ad ann. Domini 567. , et Sophiae, quia expedierat Romanis Gothis servire, quam Graecis. Ubi Narses eunuchus imperat, et servitio non subjicit. Et piissimus princeps noster haec ignorat. Aut libera nos de manu ejus, et civitatem Romanam, aut certe nos gentibus deserviemus [Col. 0623] Vide Paulum Diac. lib I de Gestis Longobard., cap. 5. . Quo audito, Narses dicit: Si male feci Romanis, male inveniam. Tunc egressus Narses de Roma, venit Campaniam, et scripsit genti Longobardorum, ut venirent, et possiderent Italiam. Ut cognovit Joannes papa, quia suggestionem suam ad imperatorem contra Narsetem misissent, festinus venit Neapolim, coepitque eum Joannes papa rogare, ut reverteretur Romam [Col. 0623] Baron. loc. cit. probat Narsetem jam ante Constantinopolim revocatum. . Tunc Narses dixit: Dic, sanctissime papa, quid male feci Romanis? Vadam ad pedes ejus qui me misit, ut cognoscat omnis Italia, quomodo totis viribus laboravi pro ea. Respondit Joannes papa, dicens: Citius ego vadam, quam tu de hac terra egressus fueris. Reversus est ergo Narses cum sanctissimo Joanne papa. Tunc sanctissimus papa retinuit se in coemeterio sanctorum Tiburtii et Valeriani, et habitavit ibi multum temporis, ut etiam episcopos consecraret ibidem. Narses vero ingressus Romam, post multum temporis mortuus est; cujus corpus positum est in locello plumbeo, et reductae sunt omnes divitiae [Col. 0623] C, reductum est cum divitiis. ejus Constantinopolim. Eodem tempore Joannes papa et ipse mortuus est, et sepultus in basilica beati Petri sub die 13 mensis Julii [Col. 0623] C, III Idus Jul. . Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris presbyteros viginti novem [Col. 0623] C, 38. , diaconos tredecim, episcopos [Col. 0625] per diversa loca numero septuaginta [Col. 0625] C, 61. et unum, et cessavit episcopatus menses 10, dies 3.
[Col. 0633B] Ex Farnesiano codice LXIV. Num. 111. Lin 1, Benedictus, etc. Sedit annos IV, mensem I, dies XXVIII, eodem tempore gens Langobardorum invaserunt. lin 4, ut temperare possent inopie famis. Et dum cognobisset Justinianus. lin 6, et oneratas nabes frumento transmisit Romae, etc. Deus terrae Italiae. lin 7, sanctissimus papa Benedictus, etc. In secretarium, etc. ordinationem per mensem Decembr. Lin 1, AB, annos 4; AB, dies 28. lin 5, Justinianus AB. lin 10, B, episc. 20. Lin 1, ann. 4, m. 1, dies 28. lin 4, se tradidisset [Col. 0634B] L. lin 5, Justinianus p. I, quia pericl. R. a fame, et m. lin 7, Deus terrae Italiae in istis laboribus et afflictionibus positae. Sanctissimus vero Benedictus papa m. est. lin 9, secretario. Hic fecit ordin. I per m. Decembr. lin 11, mens. 10, die 5 ( M, m. 2, d. 10). Lin 1, ann. 4, mens. 1, d. 29. lin 5, fame, mis. lin 9, unam per mens. Decembr. lin 10, loca 22. Lin 1, Bonifatio. lin 2, Langobardorum invaserunt. lin 5, Justinianus. lin 7, terrae Italiae. lin 9, ordinat. 1 per mens. Decemb.
[Col. 0633C] Linea 8.— Sepultus est in basilica beati Petri apostoli in secretario. Secretarium est sacrarium ecclesiae, in quo vasa sacra asservantur. Graeci διακονικὸν appellant, syn. Laodicen. can. 21, Agath. cap. 66, can. Non oportet. 1, et 2, 23, distin. Sulpic. Sever. dialog.: «Praeteriens ergo Martinus in secretario ecclesiae habuit mansionem.» Greg. Tur. lib V, cap. 18: «Nos collecti in unum sedebamus in secretario basilicae beati Petri, etc.» Leo Ostiens. Chronic. Cassinens. lib. III, cap. 26: «Juxta cujus absidam, bicameratam domum ad thesaurum ecclesiastici ministerii recondendum exstruxit, quae videlicet domus secretarium appellatur.» Ante secretarium sepultus est Gregor. I. Anast. in ejus Vit.: «Et sepultus in basilica beati Petri apostoli ante secretarium.» In secretario stabant Rom. pontifices processuri ad Ecclesiam. Idem in Adriano secundo: «Hinc sanctissimo papae Adriano cum episcopis et proceribus, in [Col. 0633D] secretario sanctae Mariae Majoris juxta morem sanctae sedis apostolicae residenti, se satis humiliter praesentarunt, [Col. 0634C] dona et epistolas obtulerunt.» Alias secretarium est praetorium judicis, L. 3, C. Ubi senator, vel clariss. Ambros. serm. 4: «Sed forte judicem metuis, quem in secretario reliquisti.» Augustin. de sermone Domini in monte cap. 21: «Quemadmodum etiam in hac ordinatione reipublicae, vel a secretario, vel a praetorio judicis extramittitur, qui in carcerem traditur.» Symmach. lib. X, epist. 36: «Cum examinandos ritus Bassi praefecti Urbis potestas vicaria ad secretarium commune prodidisset.»
[Col. 0634C] Linea 1.— Benedictus. Cum Romana sedes ob tumultus bellicos vacasset menses decem et tres dies, Benedictus, quem Graeci Bonosum nominant, creatus est pontifex decimo sexto Maii, anno Christi Redemptoris 577. Hujus temporibus Longobardi, maxima ex parte idolorum cultores, Ecclesiam dira persecutione vexarunt, loca sacra effossis sanctorum martyrum sepulcris profanarunt, aedificia in suburbiis [Col. 0634D] Romae diruerunt, sanctum Cerbonium episcopum cum suis clericis in exsilium fugarunt, octoginta rusticos, [Col. 0635A] quorum quadraginta immolatitias carnes comedere, alii caput caprae adorare recusabant, supplicio mortis affecerunt. Hac persecutione ea miracula contigerunt, quae in libris Dialogorum recensentur apud S. Gregorium de sancto Cerbonio episcopo, sanctulo, aliisque presbyteris. Lin. ead.— Sedit annos tres. Annis quatuor, mense uno, et viginti octo diebus sedem pontificiam tenuit. Obiit enim anno Redemptoris nostri 557, pridie Kalendas Augusti.
[Col. 0635A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Benedicti electio diuturnae sedis vacationi finem imposuit. Mensibus decem ac diebus tribus illam definit Bibliothecarius, nec non catalogi Lucensis ac Farfensis. Hanc tamen rationem dissidere arguit Pagius a contextu ejusdem Bibliothecarii, in quo obitum Joannis III referebat ad diem 13 Julii, quem nos ad diem 23 retulimus ex eodem contextu. Hinc [Col. 0635B] sedem vacasse tradit Anastasius, et cum eo catalogi indicati mensibus 10, diebus 3. Incidit ergo electio Benedicti in diem 27 Maii anni 574, et ordinatio in Dominicam proxime subsequentem, quae fuit 31 Maii. Sedisse dicitur annos 4, mensem unum, et dies 28, in codicibus Bibliothecarii, Farnesiano, Regio, Mazarino, ac Thuanis. Vel ista summa deducitur ex die electionis; et mors ejusdem parianda est cum die 25 Julii an 578, vel deducitur ex die ordinationis; ac et mors assignanda erit diei 27 Jul. ejusdem anni, triduo post depositum fuerit ejus corpus apud S. Petrum in secretario sub die 30 Julii: quemadmodum legimus in omnibus codicibus Bibliothecarii. Non video cui censuram incurrere debeat apud Pagium castigata haec ratio chronologiae, ac sibi constans in singulis assertis ac mensuris temporum Joannis decessoris, et successoris Benedicti. Hujus pontificatus epocham infelix eventus signat, nempe diffusio Longobardorum per universam Italiam; quam Paulus Diaconus [Col. 0635C] ita conjungit cum epochis Francorum regum, et pontificum Romanorum lib. II, cap.: «His diebus, quibus Longobardi Italiam invaserunt, Francorum regnum, mortuo jam rege Chlotario, ejus filii quadrifariam regebant divisum. Primus ex his Aripertus sedem habebat apud Parisios; secundus vero Gunthramus civitati praesidebat Aurelianensi; tertius quoque Hilpericus cathedram habebat apud Suessionas, in loco Chlotarii patris sui; quartus nihilominus Sigebertus apud urbem regnabat Mettensem. Hoc etiam tempore Romanam Ecclesiam vir sanctissimus Benedictus papa regebat, Aquileiensi quoque civitati, ejusque populis beatus Paulus [ lege Paulinus] patriarcha praeerat. Qui Longobardorum barbariem metuens ex Aquileia ad Gradus insulam confugit secumque omnem suae thesaurum ecclesiae deportavit.» Haec narratio Pauli Diaconi illustrat chronologiam et gesta tum Benedicti, de quo hic agimus, tum Pelagii secundi proximi successoris, praesertim si addantur [Col. 0635D] illa quae pro consueta copia eruditionis omnigenae attulit card. Norisius agens de synodo V oecum., cap. 9, § 3. Nos satis ducemus attendere indicationem pontificatus Benedicti, inchoati mense Maio 574, quemadmodum supra statuimus, et mense Julio 578 completo infausto decennio, ex quo anno praecedenti (nempe 567) Longobardi e Pannoniae sedibus evocati in perniciem Italiae anno praecedenti 577, et ineunte vere confestim effusi supra tractum Aquileiensem, Alboino rege ductore, Aquileiam ipsam, et vicina Venetiae oppida uno ferme impetu occupaverunt. Ita (subdit Norisius) illarum urbium antistites a Romano imperio separati, securius atque insolentius synodum V deinceps impugnarunt. [Col. 0636A] Illustratur autem connexio epocharum Gothicae expulsionis, Longobardicae irruptionis, et Francicorum regum quatuor a Paulo diacono descriptorum ex istorum nummis, videndis apud V. C. le Blanc, in Tractatu historico monetarum Franciae, Gallico idiomate edito cum figuris nummorum Ariberti (quem etiam Niaribertum et Charibertum monetarii exprimunt, et Cherebertum et Heribertum ); Gunthrami, qui Gunthaeram rex legitur, ascripto suae urbis nomine Senoni Civita; et Sigiberti apud Massilienses signatis monetis, eorumque patris Chlotarii ferentibus epigraphen VICTORIA GOTHICA, quae in filiis deinde non invenitur, utpote Gothis ab imperio Italiae per Narsetem omnino depulsis. Linea 2.— Eodem tempore gens Longobartorum invasit Italiam, etc. Quae ex hac irruptione Longobardorum damna tulerit Ecclesia, ejusque unitas, et [Col. 0636B] historia, supra attigimus in Joanne, secuti auctoritates a card. Noris collectas scriptorum aequalium. Cum eodem auctore Chronologiam istorum temporum male vexatam etiam a clarissimis aetatis, quae nos proxime praecessit, scriptoribus restitutam produximus ex illius dissert de syn. V oecum., cap. 9, § 3 et 4; quemadmodum et Benedicti papae constantiam in decessorum suorum vestigiis, synodi V comprobatione, et consueto ab episcopis sacramento exigendo assertam, quam Magni Gregorii et Pelagii secundi epistolis reddidit evidentem.
[Col. 0636B] Linea 1.— Benedictus, etc. Graeci hunc non Benedictum, sed Bonosum a cognomento appellant, ut Evagrius lib. V, cap. 16, testatur. Linea 5.— Quia Roma periclitaretur fame. etc. Benedicti apud Tiberium Augustum preces urbi annonae inopia laboranti multum profuerunt; multa enim frumenti millia mittens ab Aegypto Justinus [Col. 0636C] imperator Benedictum civesque omnes magno beneficio affecit.
[Col. 0636C] Linea 7.— In istis laboribus, etc. Mortuus est, etc. Anastasius in Benedicto scribit, ejus tempore gentem Longobardorum invasisse totam Italiam, simulque et famem nimiam, ita ut etiam multitudo castrorum se traderet Longobardis, ut temperare posset inopiam famis. Subdit postea: «In istis laboribus et afflictionibus positus sanctissimus Benedictus papa mortuus est, qui sepultus est in basilica beati Petri apostoli in secretario, pridie Kalendas Augusti.» Obiit itaque Benedictus die trigesima mensis Julii anni quingentesimi septuagesimi octavi, non vero anni quingentesimi septuagesimi noni, ut vult Papebrochius, hoc enim ultimo anno, die 18 Februarii jam sedebat Pelagius II, Benedicti successor, ut constat ex ejus epistola eo die data, et recitata in [Col. 0636D] synodo Gradensi, de qua in ejus pontificatu sermo erit. Linea 10.— Et cessavit episcopatus, etc. Vide notas. Pagii in num. sed.
[Col. 0636D] Linea 2.— Eodem tempore gens Longobardorum, etc. Pontificatus Benedicti I ad quadriennium extensus incidit in persecutionem Longobardorum, et in flagella pestilentiae ac famis, quibus Italia desolata est. Quare nulla ejusdem monumenta ad nos pervenerunt. Decretales enim, quae nomen praeferunt hujus pontificis, suppositionis vitio laborant.
111 Benedictus, natione Romanus, ex patre Bonifacio, sedit annos tres [Col. 0633] CB, quatuor. Vide Baron. ad ann. Domini 568. , mensem unum, dies decem et octo. Eodem tempore gens Longobardorum invasit omnem Italiam, simulque et fames nimia, ut etiam multitudo castrorum se tradidissent [Col. 0633] C, traderent. Longobardis, ut temperare possent inopiam famis. Et dum cognovisset Justinus piissimus imperator, quia Roma periclitaretur fame et mortalitate, misit in Aegyptum, et oneratas naves frumento transmisit Romam, et sic misertus est Deus Italiae. In istis laboribus et afflictionibus positus sanctissimus papa venerabilis mortuus est, qui et sepultus in basilica beati Petri apostoli in secretario, sub die 30 mensis Julii [Col. 0633] C, prid. Kal. Aug. . Hic fecit ordinationem unam [Col. 0633] C, per mensem Decemb. , presbyteros 15, diaconos tres, episcopos per diversa loca 21, et cessavit episcopatus menses 3, dies 10.
[Col. 0637A] Ex Farnesio codice LXV. Num. 112. Linea 1. Pelagius natione . . . manus ex patre Unigildo. linea 3, in Italia fierent. linea 4 et 5, aquae diluvii superinundarent. Et talis cladis fuit, qualis a saeculo nullus meminit fuisse, etc. Investibit. linea 7, pauperum senum. Lin 1, A, patre Hunniwildo. lin 7, AB, pauperum senum, lin 13, B, menses 3. Lin 1, Pelagius postponitur Gregorio in cod Reg, non in Maz. lin ead, Pelag n. R. ex p. Winigillo ( M, Pelag 2). lin 2, hic ordinatus fuit ab. lin 3, civitatem, et m. v. fieret ab iis per totam Italiam. Eo [Col. 0638A] tempore. lin 5, inundaverunt, ib. nullus f. m. lin 6, tabulis lapideis deauratis ( in ora R, argenteis). Hic domum suam fecit xenodochium pauperum senum. H. lin 9, exornavit supra corpus ejus. Q. m. est et s. in ecclesia beati Petri ap. Hic fecit. lin 12, pre 28 ( M, 38), diac 8. lin pen, dies 28. Caetera desunt Lin 1, Unigeldo. lin 2, ord ex praecepto jussionis P. lin 5, superinundaverunt. lin 7, fecit xenodochium paup sen. lin 8, martyris. Hic fecit basilicam a f. c. lin 13, m. 3, d. 25. Lin 1, Unigildo. lin 3, Langobardi. lin 5, cladis.
[Col. 0637B] Linea 2.— Hic ordinatur absque jussione principis, eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam. Idem Sigebert in Chronic ad ann 581, et Paul Varnefrid de Gest Longobard, cap 20. Ex consuetudine Rom pontifices non solebant ordinari sine assensu imperatoris CP. can Agatho, 63 dist.
[Col. 0637B] Linea 2.— Hic ordinatur absque jussione principis, etc. Eadem simillimis verbis legas apud Paulum Diaconum. Ac is quidem lib. XVIII, pag 679, in hunc modum scribit: «Denique per Benedictum papam Pelagius Romanae Ecclesiae pontifex absque jussione principis ordinatus est, eo quod Longobardi Romam [Col. 0638B] per circuitum obsiderent, ne posset quisquam a Roma progredi,» etc. De gestis vero Longobardorum lib. III, cap. 20, pag. 98, loco praepositionis per, legitur post. Unde restituitur germanus sensus. Linea 4.— Eodem tempore tantae pluviae, etc. Haec verba apud Paulum ibi cap. 23, pag. 100, exordium capitis faciunt, ubi et reliqua adduntur subsecuta mala, quae hic Anastasius omisit.
[Col. 0638B] Linea 1.— Pelagius natione Romanus, etc. Post vacationem trium mensium et undecim dierum, un decima Novembris anni 577 post Christum natum, sublegitur Pelagius Junior, ejus nominis secundus, Romanus pontifex, patre Vinigildo, et, ut putatur ex nomine, Gothico potius, quam Romano genere. [Col. 0639A] Linea 8.— Hic fecit supra corpus B. Laurentii martyris, etc. Cum sancti Laurentii corpus ab operariis quaereretur, miranda atque pavenda illa contigerunt, quae sanctus Gregorius lib. III, epist. 30, enarrat his verbis: «Sanctae memoriae decessor meus itidem ad corpus sancti Laurentii martyris quaedam meliorare desiderans, dum nescitur ubi venerabile corpus ejus esset collocatum, et effoditur exquirendo, subito sepulcrum ejus ignoranter apertum est, et ii qui praesentes erant atque laborabant monachi, et mansionarii, qui corpus ejusdem martyris viderunt, quod quidem minime tangere praesumpserunt, omnes intra decem dies defuncti sunt, ita ut nullus superesse potuisset, qui sanctum et justum corpus illius viderat.» In fine cod Ms. V. clar Claudii Hardyi senatoris Parisiensis eruditissimi, quo hactenus usi sumus, [Col. 0639B] haec habentur: A beato Petro usque nunc fiunt anni 444 et menses 6, exceptis intervallis episcopatuum. Finit. Unde manifestissime arguitur, Anastasium Bibliothecarium non omnes Vitas scripsisse Romanorum pontificum, qui a Damasi papae aetate ad sua tempora floruerunt; sed ex variis hinc inde coagmentasse universam illam, quae sub ejus nomine apparet, collectionem.
[Col. 0639B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Causam diuturnae vacationis Romanae sedis ante Benedicti electionem sive ordinationem colligimus ex multo minori spatio interpontificii, quod ab ejusdem obitu ad electionem Pelagii effluxit. Hic (inquit Bibliothecarius) ordinatur absque jussione principis, eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam. Ex quo Gothorum reges oppresserant Italiae libertatem, [Col. 0639C] litatum fuit quieti publicae majoribus hostiis. Nam avertendorum schismatum gratia clerus patiebatur, ut inconsulto principe Romanus pontifex a se electus non collocaretur in throno apostolico. Hanc tolerantiam, erepta per vices Urbe a Gothorum servitute exhibebat imperatoribus, eorumque exarchis ad regendam Italiam missis. Cum igitur moriente Joanne III ortae jam essent undique turbae et suspiciones, dum Narses ordiretur funestam illam telam per accitum Longobardorum, quam fuerat comminatus; electio pontificis successoris in illo rerum statu, undique intentante procellas Italiae et imperio, protrahebatur, pluribus nuntiis ac responsis ultro citroque missis ad regiam orientalis imperii, exercentem in Urbem liberum dominatum depulsis Gothis. Sed in obitu Benedicti, cum Longobardi ita urbem cingerent atque obsiderent, ut non modo nuntios ad Caesarem mittendi, sed neque commeatus ad Urbem inferendi potestas foret; bimestri temporis [Col. 0639D] spatio apostolicae sedi datus est rector Pelagius. Tres attamen menses memorantur ac dies decem exacti ante publicatam electionem: quae scilicet mora satis diuturna videri poterat ad fidem faciendam exspectatae occasionis mittendi nuntium in orientem, si reversionis ac responsi percipiendi spes ulla affulsisset. His igitur centum diebus interpositis a morte Benedicti, electio Pelagii diaconi in pontificem Romanum celebrata est die 17 Novembris; et subinde initiatus presbyterio novus Ecclesiae rector ordinationem episcopalem suscepit die Dominica 27 Novembris. Sedisse legitur annos 10, menses 2, dies 10, tam in catalogis, quam in exemplaribus Anastasii. Sed ex epocha annorum Pelagii unitatem excidisse, et scribendum esse sedit annos 11, menses 2, dies 10, manifestum redditur ex ejus epistola, recitata in synodo, apud Gradum celebrata die 3 Novembris 579. Imperante serenissimo Tiberio Constantino Augusto, anno ejus imperii quinto, et eodem [Col. 0640A] consule, sub die III nonas Novembris, indict XIII, quae data erat XII. Kal Martii ejusdem anni. Si enim conferatur cum epocha et epistolis Magni Gregorii, qui proximus fuit hujus Pelagii II successor, post septimum fere mensem vacationis sedis ordinatus die 3 Septembris 590 (uti omnes consentiunt); manifestum fit, initium pontificatus Pelagii deducendum esse ex fine Novembris 578, unde ad ejus obitum die 7 Februarii 590 colliguntur anni 11 solidi, menses duo, et dies decem. De synodo illa Gradensi, et Pelagii epistola ibidem recitata cum characteribus temporum indicatis videndus est prae caeteris card. Norisius in dissert de syn. V oecum., cap. 9, § 3, ubi in hoc stadio chronologis universis facem praetulit, quemadmodum et alibi saepe ac feliciter praestitit in difficillimis, ac ferme desperatis temporum metis, et cursibus demonstrandis. [Col. 0640B] Linea 3.— Et multa vastatio ab eis in Italia fieret. Distracto siquidem Orientali imperio in bello Persico, segniores erant ejusdem principes ad auxilia in Italiam adversus Longobardos transmittenda. Quas autem vires ex Longobardorum dominatu amplificato caperet schisma non recipientium synodum V oecum. satis ex dissert. card. Norisii supra indicata in Benedicto, et ex notis Pagii ac Sommier ad hunc Pelagium elucet. Perstitit attamen indefessus Pelagius in pastorali cura seductas oves reducendi, edito etiam luculento tractatu, quem laudat B. Gregorius successor, eumdem transmittens ad episcopos. Hiberniae, epistola 36, ind. X. Quin etiam ejusdem Gregorii fetus esse dicitur, nempe epistola illa prolixior ad Istriae episcopos data, quam Paulus Wanefridus lib. III de Gestis Longobardorum, cap. 20, scriptam affirmat Pelagii nomine a B. Gregorio, tum temporis illius diacono. Addit etiam Gregorius, expertum Pelagium schismaticorum pertinaciam, ad alia remedia confugisse: nempe ad exarchi Smaragdi auctoritatem, [Col. 0640C] ut contumaces coerceret et adigeret ad parendum sedi apostolicae. «Quo vero Pelagius ecclesiasticae quieti, ac sancti V concilii dignitati prospiceret (ait Norisius pag. 104 diss. de Syn. V) , vim etiam per Smaragdum adhibuit, memor sententiae, dudum contra eosdem Aquileienses schismaticos a Pelagio decessore latae: «Vos ab iisdem apostolicis sedibus aut attrahi ad salutem quo quomodo necesse est, aut ne aliorum perditio esse possint, secundum canones per saeculares comprimi potestates. Ita unus Narsetem, alter Smaragdum in schismaticos concitavit. Adeo vero synodi V vindicem Pelagius sese ostendit, ut in epistola tertia ad Istros tria capitula condemnaverit, et in eadem etiam cum quinta synodo Origenem inter haereticos rejecerit, imo eumdem omnium haeresiarcharum pessimum fuisse pronuntiaverit, haec apostolico ore tonans: Quid namque in haeresiarcha Origene deterius? et recitatis magnis Origenis praeconibus concludit: Nec illum a reatu [Col. 0640D] proprio favor alienae attestationis excusavit. » Vide apud eumdem Norisium quae hac occasione diligenter expendit tum de apostolicae sedis paterna clementia in exaudiendis precibus Heliae Aquileiensis antistitis, postulantis, ut metropolitanam sedem suam gradum transferret, quod Pelagius benigne concessit initio pontificatus, ut collatis in eum beneficiis, licet schismaticorum antesignanum, faceret reverentiorem erga apostolicam sedem, aliisque paternae charitatis officiis erga contumaces iterato exercitis, pag 101; tum quae disseruit accuratissime de Aquileiensis patriarchatus titulo, hac occasione schismatis usurpari coepto in illa ecclesia metropolitana, prolatis in medium Baronii, Sirmondi, aliorumque celebrium auctorum sententiis de origine illius primatus, quam cap. 10 doctissime, ut ejus consuetudo est, pertractavit. Linea 7.— Hic fecit cimiterium beati Hermetis martyris. Hic fecit supra corpus beati Laurentii martyris [Col. 0641A] basilicam. Prosecutus est Pelagius reparationes sacrorum coemeteriorum a Joanne III susceptas, quemadmodum in notis ad ejus Vitam ostendimus. S. Hermetis coemeterium via Salaria intra primum ab Urbe lapidem celebratur scriptis veterum mediae aetatis et recentiorum. Ex veteribus Martyrologiis in prolegomenis (t. CXXVII, col. 123-124) , ubi dicitur etiam Basillae, et ex descriptione Urbis sub Carolo Magno ibi pariter nobis data in proleg (col. 365 ejusd. tom.) . In via Pinciana extra civitatem Proti et Hiacinthi, in dextera sancti . . . . . et sancti Hermetis. Ex scriptis mediae aetatis produxi Malmesmuriensis historiam circa finem saeculi XI, opusculo in eisdem prolegomenis inserto (col. 315-316 ejusd. tom.) «Quarta porta, et via Salaria, quae modo sancti Silvestri dicitur. Ibi juxta viam sanctus Hermes requiescit et sancta vasella (h. e. Basilla ) et Protus et Hyacinthus,» etc. Ex recentioribus denique, praeter Baronium in Matyrologio, et Annalibus, videndi Aringhius et Boldettus, ejusdem coemeterii [Col. 0641B] ichonographiam et lapides ibi repertos exhibentes. Vide etiam quae a nobis de illo coemeterio prolata sunt in notis ad S. Alexandrum. De basilica S Laurentii extra muros supra illius venerandum corpus et coemeterium Cyriacae a Constantino primum aedificata, deinde a fundamentis restituta per hunc Pelagium, videndus Ciampinus tum in lib. de sacr. Aed. a Constantino Magno constructis cap. 6, tum tomo II veterum Moniment. Ecclesiae Rom. cap. 13. Ostendit a Pelagio II fuisse restitutam a fundamentis servato veteri vestigio et aspectu frontis ad orientem converso qui postea ab Adriano papa I et ab Honorio III ad occidentalem plagam constitutus fuit versus urbis muros in nova constructione per ipsos curata et refecta. Producit etiam Ciampinus figuram musivi operis a Pelagio in sua reparatione additi supra arcum triumphalem presbyterii, ubi nunc etiam visitur superstes cum effigie ac nomine ejusdem Pelagii. Eamdem a Ciampino incidi [Col. 0641C] jussam iconem, ut suis musivis insereret, beneficentia eminentissimi principis Alexandri Albani (cujus in Museo Ciampiniani operis aene tabellae ab haeredibus pretio comparatae hodie asservantur) impetravimus hic inserendam, ut hic etiam tomus editionis nostrae tertius [Col. 0641] Temus noster secundus complectitur tomos tertium et quartum editionis Vaticanae. EDIT PATROL. , qui a Silvestro coepit, ejusque imaginem et epocham in basilica patriarchali S Pauli aetate Leonis Magni depictam una cum successoribus compluribus indicavit, ostendat etiam in calce operis imaginem et epigraphen Pelagii II, pariter dedicatam et asservatam aetate nostra in superstite musivo patriarchalis basilicae S. Laurentii extra muros: ad quem pontificem deducta series feliciter sistitur, ut tomi quarti et postremi post hunc secuturi frontem [Col. 0642A] aperiat Magnus Gregorius, suo etiam nomine et epocha initii decoraturus hunc tertium, quem absolvimus. In fine enim numeri Pelagii secundi codices Anastasiani hanc periocham exhibent. «A morte sancti Silvestri usque ad hunc primum Gregorium fuerunt anni 246.» Papebrochius in Conatu Chronico Historico ad catalogum pontificum Romanorum pag. 88, n. 3 haec scribit. «Baronius, qui successores Vigilii justo citius inducendo in apostolicam sedem annos duos amiserat, videbatque Pelagium hunc omnino vixisse usque ad annum 590 ipsos eidem adjunxit, repugnantibus omnibus exemplaribus Anastasianis cum nostro ms.» Viderat ante Papebrochium Norisius complures in chronologia aetatis Pelagii II et Gregorii Magni tum Baronio, tum Ricciolio (et huic quidem per solidum [Col. 0642B] quadriennium pag. 93), lapsus contigisse, medicae manus indigos, quam ipse scilicet admovit. Sequitur deinde Papebrochius, observans in catalogo Palatino pontificum Rom. et appendice abjecta codici primum Petaviano, deinde Christinae reginae, demum Alexandrino Vaticano per Schelestratium edito Antiquit. Eccl. tom. I, legi post Pelagium II hanc clausulam: A beato Petro usque nunc fiunt anni 444 et menses 1, dies 60, excepto intervallo episcopatus (quam tamen ad Felicem IV, in quo catalogus desinit, potius quam ad appendicem pertinuisse puto): et ejus numeros componi nequaquam posse cum intervallo a martyrio B. Petri ad Pelagium II recte statuit. Convenit vero quam proxime (decisis a summa intervalli temporibus vacationis sedis) si ad Felicis IV tempora referatur. Denique Papebrochius convertitur ad aliam clausulam Pelagio subnexam in omnibus codicibus Anastasianis, quam hic retulimus. [Col. 0642C] «A morte S. Silvestri usque ad hunc Gregorium fuerunt anni 246. Hoc enim, inquit, verissimum est; cum obierit Silvester anno 335 exeunte, et Gregorius sit ordinatus anno 590 ultra dimidium provecto.» Contestibus igitur tam illustribus chronologiae et documentorum veterum hujus tomi signaculi loco apponemus musivum a Pelagio II constructum, et nostrae aetati praeservatum in basilica Laurentiana: ut gesta pontificum hoc intervallo recensita illustrentur constanter monimentis aequalibus eorumdem temporum perductorum a S. Silvestro ad S. Gregorium Magnum.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1280643A.bmp)
[Figure]
[Col. 0645A] Linea 1.— Sedit annos 10, etc. benedicto papa mortuo, sedes vacavit, non menses tres, dies decem, ut legitur in Anastasio, sed menses quatuor; quod facile est demonstrare. Cum enim constet Pelagium II Benedicti successorem mortuum esse die octava Februarii anni 590, postquam ultra annos 11, menses 2, et dies 10 sedisset, ejus ordinatio necessario trahenda est ad diem trigesimam Novembris anni 578 juxta nostram opinionem, vel anni 579 juxta eos qui volunt eum sedisse tantum annos 10. Sed hoc ultimum dici non potest; nam in synodo Gradensi, de qua mox, eodem anno 579 die III Nonarum Novembrium celebrata, lecta est epistola Pelagii II, die decima octava Februarii data, ex quo consequens est ejus ordinationem die 30 Novembris anni 578 peractam, ideoque et juxta Anastasium vacationem sedis post mortem Benedicti fuisse quatuor mensium, cum ipsemet asserat Benedictum [Col. 0645B] obiisse die 30 Julii, et Pelagium die octava Februarii. Pelagius itaque hujus nominis II, natione Romanus, ex patre Vinigildo, ordinatus est Romanus pontifex die trigesima mensis Novembris sancto Andreae apostolo sacra, anno quingentesimo septuagesimo octavo. Ordinatus est autem absque jussione principis, inquit idem Anastasius, eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam, et multa vastatio ab eis in Italia fieret. Quare aliquando contigit, ut Romani pontifices, necessitate urgente, non exspectato imperatoris consensu, aut exarchae, consecrati fuerint.
[Col. 0646A] Linea 2.—« Eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam, et multa vastatio ab eis in Italia fieret, etc. Quae mala consequerentur ex dominatu Langobardorum per Italiam in causa schismatis Aquileiensis, hic a Bibliothecario nominatim non recensentur; sed tantum generatim multa vastatio ab illis facta indicatur. Reperies diligenter inquisita et in seriem narrationis digesta ab eminentissimo card. Norisio in celebri dissert de Synodo V oecumenica: unde collegerunt scriptores proximi, et ex nostris auctoribus notarum Pagius ac Sommier. «Perinde fuerit unum aut alterum ex his consulere, cum ex eodem fonte Norisiano gestorum seriem nobis exhibeant in compendium contractam. D. arch. Sommier lib. VI suae Hist. dogm., cap. 39, ita exorditur a concessione per Pelagium facta transferendi metropolim Aquileiensem ex urbe Aquileiana ad oppidum [Col. 0646B] Gradense.» Clerus Aquileiensis, qui hanc urbem deseruerat moventibus contra ipsam copias Longobardis, secesserat in oppidum Gradense; et archiepiscopus Elias petebat a Pelagio papa, ut eo transferret metropolim. Pelagius, ut animum illius molliret, et cum sectatoribus alliceret ad unitatem Ecclesiae reintegrandam receptione quinti concilii generalis, hujusmodi petitioni clementer annuit. Octodecim suffraganei episcopi Aquileiensis concilium celebrarunt in nova metropoli: ubi lecta fuit bulla Pelagii papae castrum Gradense decernens a se constitui totius Venetiae et Istriae Metropolim, etc. Vide in notis Pagii ex 2 ad 9.
112 Pelagius, natione Romanus, ex patre Vinigildo, sedit annos decem [Col. 0637] B, 12. , menses duos, dies decem [Col. 0637] B, 27. . Hic ordinatur absque jussione principis, eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam, et multa vastatio ab eis in Italia fieret. Eodem tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent, quia aquae diluvii super nos inundantur [Col. 0637] inundaverunt. , et talis clades fuit, qualem a saeculo nullus meminit fuisse. Eodem tempore investivit corpus beati Petri apostoli tabulis argenteis deauratis. Hic domum suam fecit ptochium pauperum [Col. 0637] Xenodochium pauperum senum. , et senum. Hic fecit coemeterium beati Hermetis martyris. Hic fecit supra corpus beati Laurentii martyris basilicam a fundamento constructam, et tabulis argenteis exornavit sepulcrum ejus. Qui mortuus est, et sepultus ad beatum Petrum apostolum sub die septima mensis Februarii [Col. 0637] C, Idus Febr. . Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris, presbyteros viginti octo [Col. 0637] C, 82. , diaconos septem [Col. 0637] C 8. , episcopos per diversa loca 48. Et cessavit episcopatus menses sex, dies 25. A morte sancti Silvestri usque ad hunc primum Gregorium fuerunt anni 246.
[Col. 0647A] Ex Farnes cod LXVI Num. 113, linea 2, hic exposuit homenas numero XL. Job. Ezechielum. Pastoralem, Dialogorum. et multa bona alia quae enumerare non possumus. lin 5, et exarchus Romae etc retenuit civitates, quas a Langobardis retenebantur. Sutrio . . . lin 9, timentes Deum, misit eos in praedicationem ad gentem Anglorum etc. hic augmentabit in praedicatione canonis d. n. i. t. p. dispone et caetera. lin 12, Apostolo ciburium. lin 13, super corpus beati Petri missas (missae) celebrarentur. Item in ecclesia beati Pauli apostoli eadem fecit. lin 16, ante secretarium. Lin. 17 una in Quadragesima, et alia in mense Septembrio. Linea 2, dies decem. Hic fuit temporibus Tiberii, Mauritii, et Focae Augustorum. Hic. lin 2, n. 40, super Job libros XXXV, super Hiezechielem homilias [Col. 0647B] XXII. lin 4. et multa alia, quae numerare non possumus. lin 6, coepit civitates, quae a Longobardis tenebantur. Sutrium. lin 7, Tuder. lin ead.; eo tempore misit beatus Gregorius. lin 11, in praedicationem ad gentem Anglorum. lin 13, fecit ad beatum Petrum apostolum. lin ead., puro. Hic jussit supra corpora beatorum Petri et Pauli missas celebrare [ lege celebrari]. lin 14, in Subura. Lin 15 vox beatae deest. ibid. Hic instituit domum suam monasterium, et mortuus est. lin 16, ante secretarium XII die. lin 18, aliam mense Septembri. lin 20, dies XVIII. Lin 11, AB, dispone. lin 12, B, apostolo super altare tegurium. lin 14, AB, quae fuit. lin 17, AB, ante secretarium. lin 20 dies 19. Lin 2, mens 5 (mens 6) lib. Hic fuit temporibus Mauricii et Phocae Augustorum. Hic expl. omelias evang num 40; super Job lib 35, super Ezech omelias 20, D. lib 4, Pastoralem et multa alia, quae num non p. lin 5, Ravenn cepit civitates, quae a Longobardis tenebantur. lin 7. Tuder ibid. Eo tempore misit B. Gregorius servos Dei Mellitum, Augustum ( M Augustinum). lin 9, in praedicatione ad gentem A. lin 11, in praefatione C. lin 12, hic fecit ad B. P. M. ad S. P. lin 13, hic jussit supra corpora beatorum Petri et Pauli missas celebrari ( M, celebrare) E. lin 15, hic instituit domum suam monast et mortuus est et sepultus in B. P. A. ante secretarium 12 die. lin 18, et al. m. Sept presbyt 39, diac 5, episc per diversa loca 62 ( M, 70). lin ult, dies 19. Lin 3, in Job 35, in Ezech 20. lin 6, tenuit [Col. 0648B] ci. quae a Longobardis tenebantur. lin 9 et 10, ad gentes Anglorum. lin 11, dispone. lin 12, P. A. super altare ciborium ex argento purissimo. lin 13, hic praecepit ut supra beati Petri apost m. c. Item in ecclesia B. Pauli ap. eadem fecit. lin 14, quae est. lin 16, et sepultus est ad B. P. ap. ante secretarium d. lin 18, mensis septimi. lin 19 et 20, episc dies 19. Lin 3, libr. XXXV, Ezechielem. lin 6, Polimarium. lin 7, Tuder. lin 9, tim Deum. Misit eos in praedic ad gentem Anglor ut eos converteret. lin 11, in praedicationem. lin ead, dispone. lin 12, cyburium. lin 15, Subora. lin 17, secretarium.
[Col. 0647C] Linea 14.— Eodem tempore dedicavit Ecclesiam Gothorum, quae fuit in Suburra, in nomine beatae Agathae martyris. Quo proprie loco sita fuerit Suburra, dissentiunt antiquarii. Eorum sententias recitat Martinellus in libello Romae edito anno 1638, in quo diaconiam S. Agathae in Suburra describit et illustrat; quibus in medium allatis suam in re obscura quasi divinans sententiam proponit, scilicet ante amplificatum pomoerium Suburram tenuisse eam planitiem quae extenditur sub colle Palatino ad amphitheatrum Titi; aucta dein Urbe prolatam fuisse ad Forum Nervae, indeque per vallem positam Viminalem inter Quirinalem et Exquilinum colles excurrisse. In hac valle Sylvani templum fuisse opinatur Marlianus, templumque Sylvani conversum fuisse in ecclesiam S. Agathae dicatam tradit Fabritius in Roma antiq his verbis: «Templum Sylvani nunc D. Agathae, sub Viminali, in via Suburrana.» [Col. 0647D] Hanc ecclesiam B. Agathae sacram Gothi, Ricimere patritiatum tenente, occupaverant, idemque Ricimer pluribus ornamentis auxerat, praesertim abside marmorea, cujus fastigio ex musivo insculbi jusserat epigraphen: FL. RICIMER V. I. MAGISTER UTRIUSQUE MILITIAE PATRICIUS ET EXCONSUL ORD. PRO VOTO SUO ADORNAVIT. Hanc legit Caesar Baronius antequam absis ipsa vetustate fatiscens improvisa ruina collaberetur. Praestat haec audire ab eodem card Baronio ad annum Christi 472: Hic ille sacrilegus Arianus (Ricimer), qui cum tantam sibi in Romanum imperium usurpasset auctoritatem, invitis licet ipsis Romanae Ecclesiae pontificibus, barbarica tamen auctoritate in Urbe sibi ecclesiam vindicaret, in quam cum suis Arianis Gothis militibus conveniret. Fuit illa quidem titulo S. Agathae ad radices Quirinalis montis [Col. 0648C] contra Viminalem posita, parva licet, ab ipso tamen Ariano ornata catholico more, etenim ejus absidem marmorum crustis et imaginibus sacris Salvatoris ac duodecim apostolorum ex musivo egregie nobilitavit; permansit opus usque ad tempora nostra, cum nimia vetustate fatiscens absis ipsa ante quinquennium improvisa ruina collapsa funditus periit. Verum anno Christi 591 B. Gregorius ecclesiam Ariana superstitione pollutam catholico ritu sacravit. Factum narrat Baronius his verbis: «Hoc item anno B. Gregorius papa dedicavit ecclesiam sanctae Agathae Romae positam, quam Gothi Ariani sibi usurpaverant, quae licet, illis ex Urbe Italiaque penitus ejectis et profligatis, relicta libera fuisset, tamen quod fermento Ariano videretur esse polluta, ac proinde non amplius sacra, sed exsecrabilis haberetur, Gregorius divinitus inspiratus adjecit animum ut eamdem sacris ritibus expiatam sacro cultui idoneam redderet Deoque sacraret. Id quidem [Col. 0648D] hoc anno factum esse ex iis quae ipse scribit in Dialogis, anno quarto sui pontificatus elaboratis, satis expresse patet, cum ante biennium id contigisse dicat, hoc ipso videlicet anno. Quae autem tunc acciderint admiratione digna, ipse sic narrat Dial lib III, c. 30: «Sed neque hoc sileam quod ad ejusdem Arianae haereseos damnationem in hac quoque urbe ante biennium pietas superna monstravit. Ex his quippe quae narro, aliud populus agnovit, aliud autem sacerdos et custodes ecclesiae se audisse et vidisse testantur. Arianorum ecclesia in regione urbis illa quae Suburra dicitur, cum clausa usque ante biennium remansisset, placuit ut in fide catholica, introductis illuc beati Stephani et sanctae Marthae martyrum reliquiis, dicari debuisset, quod factum est. Nam cum magna populi multitudine venientes, atque omnipotenti Domino laudes canentes eamdem ecclesiam ingressi sumus, [Col. 0649A] cumque in ea jam missarum solemnia celebrarentur, et prae ejusdem loci angustia populi se turba comprimeret, quidam ex iis qui extra sacrarium stabant, porcum subito intra suos pedes huc illucque discurrere senserunt; quem dum unusquisque sentiret, et juxta se stantibus indicaret, idem porcus ecclesiae januas petiit, et omnes per quos transiit, in admirationem commovit, sed videri a nullo potuit, quamvis sentiri potuisset: quod idcirco divina pietas ostendit, ut cunctis patesceret, quia de loco eodem immundus habitator exiret. Peracta igitur celebratione missarum recessimus. Sed adhuc nocte eadem magnus in ejusdem ecclesiae tectis strepitus factus est, ac si in eis aliquis errando discurreret. Sequenti autem nocte gravior sonitus excrevit, ac subito tanto terrore insonuit, ac si omnis illa ecclesia a fundamentis fuisset eversa, et protinus recessit, et nulla illuc ulterius inquietudo antiqui [Col. 0649B] hostis apparuit; sed per terroris sonitum, quem fecit, innotuit, quod ab eo loco, quem diu tenuerat, coactus exibat. Post paucos vero dies in magna serenitate aeris super altare ejusdem ecclesiae nubes coelitus descendit, suoque illud velamine operuit, omnemque ecclesiam tanto terrore ac suavitatis odore replevit, ut patentibus januis nullus illuc praesumeret intrare. Sacerdos quoque et custos, et hi qui ad celebranda missarum solemnia venerant, rem videbant, ingredi minime poterant, et suavitatem mirifici odoris trahebant. Die vero alio cum in ea lampades sine lumine dependerent, emisso divinitus lumine sunt accensae. Post paucos iterum dies cum expletis missarum solemniis exstinctis lampadibus custos ex eadem ecclesia egressus fuisset, post paululum intravit, et lampades, quas exstinctas reliquerat, lucentes reperit, quas negligenter exstinxisse se credens, eas jam sollicitus exstinxit, et exiens ecclesiam clausit; sed post horarum trium spatium regressus, [Col. 0649C] lampades quas exstinxerat iterum accensas invenit, ut videlicet ex ipso lumine aperte claresceret, quia locus ille a tenebris in lucem venisset.» Haec Baronius partim ex se, partim ex B. Gregorio refert; in qua tamen narratione duo videntur minus accurate conscripta, primum a Ricimere Ariano ecclesiam S. Agathae catholico more exornatam fuisse abside Salvatoris atque apostolorum sacris imaginibus ex musivo opere nobilitata; alterum, a beato pontifice Gregorio in eamdem ecclesiam inductas fuisse reliquias S. Stephani et S. Marthae. Si enim diligentius animum intendisset ad ea, quae Adrianus papa scribit Carolo Magno in epistola ad eum data, cujus haec sunt verba: «Ecclesiam Arianorum, cujus ipse S. Gregorius in Dialogis meminit, placuit eidem S. Gregorio ut in fide catholica, introductis illic B. Sebastiani et B. Agathae martyrum reliquiis, dedicare debuisset, quod et factum est, et [Col. 0649D] diversis ipse B. Gregorius pingi fecit eam tam in musivo, quam in coloribus, et venerandas imagines illic erexit, et a tunc usque hactenus venerantur,» non ea sibi excidere passus fuisset. Per hoc enim testimonium clare ostenditur sacras illas imagines Salvatoris et apostolorum absidi illi ex musivo adjectas, quas ante ejusdem absidis ruinam Baronius conspexerat, a sancto pontifice collocatas fuisse, non ab homine Ariano, neque iis temporibus quibus in Ecclesiis rarus adhuc imaginum usus; atque etiam palam fit reliquias a B. Gregorio illatas eidem ecclesiae fuisse SS. Sebastiani et Agathae, ut meliores etiam codices Dialogorum habent, et non SS. Stephani et Marthae, ut ex corrupto aliquo exemplari Baronius exscripsit.
[Col. 0649D] Linea 2.— Hic exposuit homilias Evangeliorum. Veteri consuetudine receptum fuit ut homiliae istiusmodi [Col. 0650A] in ecclesiis legerentur. Idcirco inter oblata ecclesiis donaria, infra in Stephano IV oblatum legimus librum XI Homiliarum. Interdum quoque liber sermonum oblatus dicitur, in quo scilicet sermones Patrum describi consueverant, atque iidem coram plebe in missarum solemnibus ad instar explanationis ad Evangelium lectitari. Liber Homiliarius audit apud Patres Turonensis synodi anni 813, can. 17; Moguntinae, ann. 847, can. 2, aliarumque saepius. Atque in iis describendis majorem exposcebat solertiam B. Augustinus in epist. 77: «Ut jubeas singulos, quos volueris, sermones seorsim conscriptos, et emendatos mitti nobis.» Confer ad haec Beletum, c. 59; et Durandum lib. VI Ration., c. 1, n. 32. Linea 3.— Et Pastoralem. Agnellus in lib. II Pontific., par. II, pag. 129, tom II Script. Rer. Italic., ubi Vitam describit Mariniani, episcopi Ravennatensis, causae meminit ob quam pontifex Librum Pastoralem ediderit: «A beatissimo Gregorio Romae [Col. 0650B] consecratus, et ab eo hic missus est; et cum voluisset ex hac cathedra evadere, ne pontifex, dicebat, se tanti honoris pondera implere non posse. Tunc beatissimus papa Gregorius coepit consolatoria verba reficere, dicens: Ego propter te unum parvulum librum faciam. Tene eum quotidie prae manibus tuis; semper in ipsum intende; observa verba illius libri, et esto securus ab omni formidine.» Et scribens Librum Pastoralem misit. In vulgata tamen editione Liber Pastoralis a S. Gregorio Joanni Ravennatensi, praedecessori Mariniani, inscribitur. Qua de re videsis Bacchinium ibid. in notis. Linea 4.— Eodem tempore. Anastasius haec verba descripsit pro more suo ex Paulo Diac. l. IV, c. 8: «Hac etiam tempestate Romanus patricius et exarchus Ravennae Romam properavit. Qui dum Ravennam revertitur, recepit civitates quae a Langobardis tenebantur, quarum ista sunt nomina: Sutrium, Polimartium, Hortam, Tudertum, Ameria, Perusia, Luceolis, et alias quasdam civitates. Quod factum cum [Col. 0650C] regi Agilulpho nuntiatum esset, statim Ticino egressus cum valido exercitu civitatem Perusium petiit, ibique per dies aliquot Maurisionem ducem Langobardorum, qui se Romanorum partibus tradiderat, obsedit, et sine mora captum vita privavit. Hujus regis adventu intantum beatus Gregorius papa exterritus est, ut ab expositione templi de quo in Ezechiele legitur, desisteret, sicut ipse quoque in suis homiliis refert.» Linea 7.— Eodem tempore. Quae hoc loco refert Anastasius de missione apostolica in Angliam instituta, eadem Paulus cap. 26 hisce verbis enarrat. «Hoc tempore idem beatus Gregorius Augustinum et Mellitum, et Joannem cum aliis pluribus monachis timentibus Dominum, in Britanniam misit, eorumque praedicatione ad Christum Anglos convertit.» Gemina sunt quae noster edisserit. Quanquam dum hasce lacinias ad verbum ex Paulo Diac, in Gesta pontificum transcribit, ordinem temporum nullo loco [Col. 0650D] habuit, tenuique delectu hinc et inde acta consarcinans, tenebras plusquam Cimmerias chronologiae offudit. Sed de his postea fusius.
[Col. 0650D] Linea 1.— Gregorius anno Domini 590, postquam sedes sex mensibus, et 26 diebus vacasset, factus est pontifex S. Gregorius, qui natus atavo Felice papa ejus nominis tertio, non quarto, ut vult Joannes Diaconus, patrem habuit Gordianum, matrem nomine Silviam inter sanctos relatam. Tarsillam atque Aemilianam Deo dicatas virgines, homil. 38 patris sorores fuisse scribit. Institutus fuit optimis moribus et bonis litteris; Graecae tamen linguae ignarus exstitit. Juris quoque consultum fuisse declarat ipse epist. 54, lib. II. Praeclarissima hujus pontificis gesta per singulos annos sui pontificatus videre est tom. V Concil.
[Col. 0651A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Quod in Pelagii II notis querebatur cl. praesul Veronensis Franciscus Blanchinus (quem fuisse maximum apostolicae sedis assertorem vindicemque acerrimum haec ipsa Anastasiana editio testatur, quam imperfectam morte praeventus reliquit); quod querebatur, inquam, litatum scilicet paci publicae majoribus hostiis tolerando ut Romani pontifices a clero populoque electi non ante ordinarentur quam ab imperatoribus Orientis jussio seu confirmatio mitteretur, id Gregorio pontificias vehementer infulas renuenti valde opportunum visum fuit ad tantam dignitatem rejiciendam (Joan. Diac., lib. I, cap. 40 et seq.) . Pelagio enim mortuo, dum anno 590 inguinaria lues Romae validissime grassabatur, continuo votis omnium electus Gregorius, qui paucos, ante annos Cp. redierat, moerens ac gemens ad Mauritium, cujus gratiam inierat dum apocrisiarii munere apud [Col. 0651B] aulam fungebatur, dedit litteras eum orans ne suam electionem confirmaret. At durum Gregorio fuit contra stimulum calcitrare, litterae enim a Germano praefecto Urbis interceptae divini Spiritus voluntati non ausae sunt resistere. Eaedem tamen litterae, utcunque interceptae, magnum sunt argumentum auctoritatis ab Odoacre usurpatae, ac veluti per manus in Augustos demissae; ita ut difficillimis iis temporibus Christi vicarii principum jussioni viderentur obnoxii. Hinc diuturna interpontificia usque ad factam eamdem potestatem Ravennatensi exarcho Joannis IV temporibus, dum nuntii ultro citroque mittuntur; nec nisi dum Italia turpius laceratur, pontificis creatio praeceps, ut vidimus in Gregorii praedecessore Pelagio, quem prodigii loco habet Anastasius ordinatum absque jussione principis. Aeque diuturnis hujusmodi interpontificiis, librariorum socordia ut plurimum accedente, sequentium pontificum usque ad S. Martinum chronologiae turbatio immodica nata [Col. 0651C] est, quae eruditos alios in aliam sententiam distraxit. Prae iis Sigonius, Panvinius, Baronius, Papebrochius, Pagius raro admodum conveniunt simul; cumque aut pauca aut nulla rem testantia superessent monumenta, sedes et interpontificia modo contrahere, modo producere iis impune licuit. Ea propter operae pretium facturum me puto, si Libro Pontificali duce pontificiam chronologiam pessumdatam pro virili restituam. Haec velut praefatus ad notas aggredior. Dum Cp. adveniunt confirmatoriae litterae Gregorius, tametsi nullus electo in Ecclesiae moderatione locus esset, morbo gliscente litaniam septiformem instituit, quam videsis ap. Sigon. de Regno Ital. lib. I, et ap. P. Mabillon. in Ord. Rom. Iis tandem post menses sex, dies 28, allatis consecratur, quamvis invitus, eodem anno Pelagii emortuali 590, die 3 Septembris, ut recte constanterque eruditi recentiores sentiunt, praesertim P. Mabillon. et card. Noris., in cujus verba jurare solet Blanchinus, cui si quid antiquitatis [Col. 0651D] rerum ac moris didici, acceptum refero. Huc accedunt littera Dominicalis A, eo anno concurrens cum praedicta die, et dies emortualis 12 Martii anni 604, qui tanquam cardines totum Gregorianae sedis tempus annorum 13, mens. 6, dier. 10, includunt; totidem quippe anni, menses, dies in Anastasii omnibus codicibus et plerisque Catalogis Gregorio ascribuntur. Extremi tamen dies non excluduntur, quod fieri quandoque solet ab Anastasio. Ex die vero ordinationis retrocedendo usque ad Pelagii emortualem habetur certum interpontificii spatium, non ut in vulgatis mensium 6, dier. 25, sed m. 6, d. 28, quod a Blanchini mente septimestri fere spatio definientis (quanquam morte praeventus haud penitus rem discussit) non est alienum; namque is firmato emortuali die Pelagii 7 Febr. et ordinat. Greg. 3 septembr. cum utrumque pontificem septimestri fere interpontificio disjunxit, non vulgatum Anastasii codicem, sed Regium, Mazarinum et Thuanum primum [Col. 0652A] secutus est, qui habeat menses 6, dies 28, quibuscum consentit tertius Ambrosianus to. III Italicor. scriptor. Et revera tantundem temporis inter praedictas dies 7 Febr. et 3 Septemb. numeratur inclusis extremis. Notatu hic dignum videtur quod sensibilis una mutatio styli ex tot illis quae in codice Anastasiano inspiciuntur, in aliquot Gregorii praedecessoribus coepta per complures ejus successores continuatur. A Vigilio siquidem usque ad Honorium constanter numeratur tempus sedium et interpontificii curiali more; inde autem Kalendae, Nonae, Idus postliminio revocantur. Et insuper, ut eruditissimus Ciampinus (Exam. lib. Pont. lib. III) : «A gestis Vigilii, Silverii papae successoris, usque ad Martinum exclusive mutationem aliquam stylus perpessus est; vix enim divertit ab evangelico, qui est stylus planus, et apertus absque ullo fuco, ulloque verborum delectu.» Id vero aut evenerit ob calamitosissima Italiae tempora quibus silentium litteris indictum fuerit, seu quavis ex alia causa contigerit, non paucas eorum pontificum [Col. 0652B] res in conjectura reposuit; secus est de Gregorio, cujus in chronotaxi stabilienda haud diu laborandum fuit. Exstant prae aliis ejusdem operibus epistolarum libri duodecim, quae suas exhibent indictiones, et utcunque earum nonnullae propriis amotae locis reperiantur, pretiosius tamen monumentum ad tempora ejus sedis probanda excogitari non potest. Hinc est quod praeter Paulum Diaconum (lib. IV, cap. 30) qui Gregorium e vivis migrasse perperam tradit, cum Phocas per indictionem VIII anno regnaret secundo, VIII pro VII usurpans, neque apud veteres, neque apud recentiores Martyrologos et eruditos ulla difficultas occurrit. Adeoque ego cum aliis diem ejus mortis 12 Martii 624 definiens, rem magis magisque astruere praetermitto. Plura totius Gregorii Vitae chronologice discussa videsis apud card. Noris. de Synodo V, cap. 8, § 4 et seq.
[Col. 0652C] Linea 1.— Gregorius. Sanctus Gregorius Magnus, Ecclesiae doctor, Gordiani senatoris et Silviae sanctissimae matronae filius, Romanus nobilissima et antiquissima Aniciorum familia, monachus, S. R. E. archidiaconus et apocrisiarius, Anglorum apostolus, impp. Tiberio Anicio, Constantino Mauritio, et Flavio Phoca Augg., sedit annos 13, menses 6, dies 8. Pestilentiae acrius in dies Romae furente, Urbs assiduis funeribus exhauriebatur. Qua re animadversa Gregorius IV Kal. Septembris populum ad concionem in basilicam S. Sasbinae ad Aventinum vocavit; et divino repletus Spiritu, propter peccata populi ea flagella immitti dixit, precandum esse Deum lacrymis, oratione et poenitentia anteactae vitae, ut furorem et iram suam temperaret. Feria igitur quarta prima luce jubet clerum egredi ab aede SS. martyrum Cosmae et Damiani cum presbyteris regionis sextae, omnes vero abbates cum monachis suis ab aede SS. martyrum Gervasii et Protasii, cum presbyteris [Col. 0652D] regionis quartae; omnes abbatissas cum congregationibus suis ab aede SS. martyrum Marcellini et Petri cum presbyteris regionis primae; omnes pueros et puellas ab aede SS. matryrum Joannis et Pauli cum presbyteris regionis secundae: omnes laicos ab aede S. martyris Stephani, cum presbyteris regionis septimae; omnes mulieres viris orbatas ab aede S. Euphemiae cum presbyteris regionis quintae; omnes conjugio sociatas ab aede S. martyris Clementis cum presbyteris regionis tertiae: e singulis autem aedibus in hunc modum egressi in aedem B. Mariae semper virginis matris Jesu Christi Domini nostri convenientes, ac longis ibi fletibus ac gemitibus Domino supplicantes, peccatorum suorum veniam implorarent. Itaque ab illo traditum nunc quoque manet ut post missarum introitum novies Domini Christive misericordiam per Kyrie eleison, Christe eleison, imploraret Ecclesia. Interim pestilentia adeo in dies saeviebat, ut multi cum sternutarent, [Col. 0653A] alii cum oscitarent, repente spiritum emitterent. Quod cum saepius eveniret, consuetudo inducta est, quae nunc etiam observatur, ut sternutantibus salutem precando, oscitantibus signum crucis ori admovendo, praesidium quaererent. Quibus rebus permotus Gregorius ad caetera coelestis irae piacula postero anno 593 religiosam in die resurrectionis supplicationem instituit, atque solemni in pompa sanctam Virginis Dei genitricis imaginem extulit. Haec ex Lucae evangelistae manu, ut traditio est, ad vivum expressa jam tum in aede B. Virginis ad Praesepe in Exquiliis sita eximia populi religione conservatur. Factum est autem ut imaginem ipsam quacunque ferretur, tetra pestilentia coeli gravitate cedente, optata salubritas sequeretur. Qua de re Deo gratulantibus omnibus, ecce angelus sanctam Virginem his vocibus de coelo alloquens est auditus: Regina coeli laetare, alleluia, quia quem meruisti portare, alleluia, resurrexit sicut dixit, alleluia. Quam ubi Gregorius auribus orationem excepit, statim [Col. 0653B] divino incitatus Spiritu in hunc modum explevit: Ora pro nobis Deum, alleluia. Exinde antiphona solemnis Ecclesiae paschalis argumento laetitiae mansit. Nec ita multo post angelus super Adriani molem astans ac strictum mucronem vagina recondens conspectus est. Linea 11.— Diesque nostros in tua pace disponas. Haec verba apponi jussit in Canone, quia Agilulphus, Longobardorum rex, cum esset Urbs praesidio vacua, castris moenibus Urbis admotis, ingentem universae civitati pavorem injecit, ita ut Gregorius ab expositione Ezechielis prophetae, super quem Commentarios elaborabat, desisteret. Linea 16.— Sepultus in basilica beati Petri apostoli. In extrema porticu ante basilicam S. Petri apostoli prope secretarium, quod nunc dicitur S. Maria de Febre, ubi etiam sepulti fuerunt Leo, Simplicius, Gelasius, Symmachus et aliquot alii Romani pontifices, ut libro IV ejus Vitae tradit Joannes Diaconus. [Col. 0653C] Cujus corpus postea Gregorius quartus intra basilicam transtulit et sub Andreae apostoli altare collocavit. Priori ejus tumulo hoc epitaphium positum fuit. Petrus diaconus, qui fuit unus ex ejus intimis, [Col. 0653D] aliquando jurejurando affirmavit se columbam lucubrantis pontificis auribus assidentem saepius conspicatum esse. Quandiu vixit Gregorius, multis morbis subjacuit; dolore namque stomachi frequenter cruciabatur, podagra et renum affectibus laborabat. Multa praeter superius memorata sanctissimus hic pontifex in Ecclesia statuit, benedictionem ramorum et candelarum, quae benedicuntur in Dominica in Ramis palmarum, et in die Purificationis B. M. V. Benedici cineres et imponi super capita hominum primo die Quadragesimae inventum illius fuit, et lavari pedes mutuo ad imitationem Christi; praeterea ut Antiphonae canerentur, quae vulgo Introitus vocantur. Stationes instituit; officium ecclesiasticum concinnavit et approbavit. Romanum cantum et collegium cantorum induxit, multaque alia fecit quae sanctissimi ad vigilantissimi pastoris sapientiam et charitatem ostendunt. [Col. 0654A] Sed omnia illius gesta superare videtur quod Deus per illum operari dignatus fuit in liberatione animae Trajani imperatoris, quingentis jam annis tartareo igne damnatae, precibusque gloriosissimi pontificis ereptae et inter salvandos collocatae: citra testimonium gravissimorum auctorum, qui hoc attestantur, et communem sententiam, qui hoc idem profitentur, ego libello peculiari hujus argumenti edito omnes objectiones dilui et verissimum esse probavi. Ferunt eo tempore, quo Hermenegildus martyrio a patre Leovigildo sub Gregorio coronatus fuit, Jesu Christi tunicam, quae sorte uni militum obtigerat, inventam esse apud urbem Zaphat in arca marmorea eo loci repositam, Thomae Hierosolymitani episcopi et Joannis Constantinopolitani ac Gregorii Antiocheni tempore. Anno Christi 597, Gregorii 7, natus est in Arabia seductor ille Mahometus, pseudopropheta, pernicies orbis.
[Col. 0654B] Linea 1.— Natione Romanus ex patre Gordiano. Gordiano patre, senatorii ordinis viro, matre Silvia, femina pietate conspicua, natus Gregorius; atavum habuit P. M. Felicem, Tertium, ut sentit card. Baron. in adnot. ad Mart. Rom., die 25 Februarii, et in Annal., ad annum 582; vel quartum, ut habemus in Joanne Diacono, quam lectionem probabilibus tuentur rationibus PP. S. Mauri. Praeter Anastasium nostrum S. Gregorii Vitam Latinis litteris consignarunt Paulus Diaconus, quam sub ejus nomine ex mss. codd. dedit cl. Mabill. saecul. pr. pag. 385; Joannes Diaconus, qui, jubente Joanne VIII, quatuor libris S. Gregorii Vitam complexus est; postremo eruditissimi PP. S. Mauri ex S. Gregorii scriptis potissimum ejusdem Vitam concinnarunt, quae exstat tomo IV Operum S. Gregorii. Praeterea Gregorius Turonensis, Beda et Ado episcopus Viennensis nonnulla ex ejusdem gestis scripserunt. S. Gregorii meminit [Col. 0654C] etiam Photius in sua Bibliotheca, de quo paulo infra adnotatione quinta dicetur; Isidorus, Ildefonsus, Sigebertus, Trithemius, omnesque scriptorum Ecclesiae nomenclatores. Linea 2.— Hic exposuit homilias Evangeliorum 40. De his ita Sigebertus: «Scripsit ad Marianum vel Marinianum episcopum quadraginta duas Evangelii homilias.» Sed solum 40, juxta Anastasium, habemus, quarum exemplaria non ad Marianum, sed ad Secundinum Tauromenitanum episcopum misit. Quare consonat Anastasio Joannes Diaconus, qui lib. IV, cap. 74, de homiliis evangelicis ita scripsit: «Per stationes discurrens ( loquitur de Gregorio ) viginti homilias Evangelii diverso tempore coram populo declamavit; reliquas vero ejusdem numeri dictavit quidem, sed lassescente stomacho languore continuo aliis pronuntiare permisit.» Linea 3.— Job lib. XXXV. Hoc opus S. Gregorius aggressus est instante potissimum S. Leandro Hispalensi [Col. 0654D] episcopo, quicum Constantinopoli familiaritatem inierat, dum ille esset ad Tiberium apocrisiarius Pelagii; hic autem Hermenegildi nomine a Tiberio suppetias postularet. Tanti vero habiti sunt hi commentarii in Job, qui universae evangelicae moralis promptuarium jure possunt vocari, ut ipso vivente Gregorio ab episcopis cum ad eorum mensam, tum publice ad vigilias legi coeperint, quod ubi modestissimus pontifex intellexit, id quo minus fieret prohibuit, datis ad eos urgentioribus litteris, quae in Regesto epistolarum videri possunt. Ibid. Super Ezechielem lib. XXII. Homilias in Ezechielem in libros duos divisit, quorum primo tria Ezechielis capita et quarti partem duodecim homiliis exposuit, altero vero quadragesimum de visione templi in Jerusalem construendi homiliis decem explicavit. Casimirus Oudinus en Commentario de Script. Eccles. carpit S. Gregorium quod Ezechielem prophetam explicans ingenti saltu de quarto [Col. 0655A] ad quadragesimum caput transierit. Quanta autem id injuria scripserit, cognosci potest ex V. Beda et Joanne Diacono, qui causam cur solum Ezechielis prophetiae partes aliquas S. Gregorius explanaverit, referunt; Beda lib. II Hist. gentis Angl. cap. 1, ait: «Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetiae partem, quae videbantur obscuriores per homilias viginti duas declaravit, et quantum lucis intus habeant, demonstravit.» Joannes vero Diaconus lib. IV, cap. 76: «Primas quoque, et ultimas Ezechielis prophetiae partes, quae videbantur obscuriores, Romanis postulantibus pertractavit.» Si igitur a Gregorio, ut solum obscurioribus, singulari illius doctrina, lucem afferret, populus Romanus quaesivit, solumque id sibi summus papa proposuit, perperam a Casimiro de relictis intermediis capitibus Gregorius vellicatur. Ibid. Dialogorum lib. IV. Quatuor libri forma dialogi Gregorium inter et Petrum ejus diaconum miracula Patrum Italicorum complectuntur, quos genuinos [Col. 0655B] esse S. Gregorii Magni fetus, et non S. Gregorii II, ut quidam sensere, praeter mss. fidem, ex lib. II Dialog., cap. 1, aperte demonstratur; nam ibi Vitam S. Benedicti abbatis exponens ea dicit de Benedicto se scribere, quae a quatuor ipsius discipulis acceperat, quorum duo jam fatis functi, alii duo tum etiam erant superstites. Quae profecto Gregorio secundo minime possunt convenire, nisi illos superstites monachos ducentis annis plus minus dicamus vixisse. Praeterea S. Paterius, Gregorii Magni secundiarius ac discipulus, qui expositionem Veteris ac Novi Testamenti ex sancti doctoris sententiis concinnavit, longe plura ex libris Dialogorum excerpsit. Libros autem Dialogorum opus ad pietatem fovendam maxime utile, Casimirus Oudinus tanquam anilibus fabulis scatentes parvi facit. Sed contra injuriosas Casimiri censuras tota quanta est eruditorum pugnat antiquitas, ut recentiorem aetatem silentio praeteream, quae omnibus saeculis S. Gregorii [Col. 0655C] doctrinam aeque ac pietatem in hoc opere semper suspexit. Verum cum hoc loco perbreves adnotationes textui Anastasiano subjiciam, satius erit Casimiro Photii judicium opponere, cujus mentem acrem ac diligentiam nemo est qui perspectam non habeat. Photius igitur in ejus Bibliotheca codice 252, ita scriptum reliquit: Ὁ θαυμάσιος Γρηγόριος πολλὰς μὲν καὶ ἄλλας ψυχωφελεῖς
τῇ Ῥωμαίων συνετάξατο βίβλους, ὁμιλίας τε τὰ
εὐαγγέλια ἀναπτύσσων προσωμίλησεν. Ἀτὰρ δὴ καὶ
βίους τῶν καὶ τὴν Ἰταλίαν ἀξιολόγους, καὶ δίηγήματα
σωτηρίαν ἐκπαιδεύοντα συγκαταμίξας τούτους ἐν τεσσάρσι
διαλόγοις ἐφιλοπονήσατο. Ἀλλὰ γὰρ πέντε καὶ
ἐζὴκοντα καὶ ἑκατὸν ἔτη οἱ τὴν Ῥωμαῖαν φωνὴν ἀφίεντες,
τῆς ἐκ τῶν πόνων αὐτοῦ ὡφελείας μόνοι ἁπήλαυον. Ζαχαρίας
δὲ, ὃς τοῦ ἀποστολικοῦ ἀνδρὸς ἐκεῖνου χρόνοις
ὕστερον τοῖς εἶρημένοις κατέστη διάδοχος, τὴν ἐν τῄ
Ῥωμαικῇ μόνοῃ συγκλειομένην γνῶσιν καὶ ὡφελείαν, εἶς
τὴν Ἑλλάδα γλῶσσαν ἐξαπλώσας, κοινὸν τὸ κέρδος τῃ
οἱκουμένῃ πάσῃ φιλανθρώπως ἐποίησατο. Οὐ τοὺς διαλόγους δὲ καλουμένους μόνους, ἀλλὰ καὶ ἄλλους αὑτοῦ
ἀξιολόγους πὁνους, ἐξελληνίσαι ἔργον ἔθετο. Hoc est. Admirandus Gregorius multos quidem et utiles imprimis libros Latine conscripsit, ut homilias, quibus Evangelia populo explanavit. Quin etiam Vitas eorum, qui in Italia clari essent, salubribus admistis narrationibus, quatuor dialogis concinnavit. Etenim centum et sexaginta quinque annis ii qui Latinam linguam ignorarent, soli utilitate hujus operis frustrati sunt. Zacharias vero, qui hujus sancti viri post illud tempus successor fuit, cognitionem utilitatemque in Italia conclusam in Graecam linguam vertens, communem utilitatem orbi terrarum benigne exhibuit. Nec solum Dialogos, sed et dignos lectione alios labores in Graecam linguam transferre operae pretium duxit. Hactenus de Gregorii operibus Photius, cujus profecto testimonium ad rem nostram habendum est plurimi. Aut enim ante solemne schisma haec Photius scripsit, [Col. 0656A] ut equidem sentio (hoc opus enim Photius composuit antequam CP. sedem occuparet, cum obiret scilicet legationem pro Basilio in Assyria, ut ipse in epistola ad Tarasium testatur, quae legitur in Graeca editione, ad calcem operis, p. 892, et in aliis rectius praemittitur) aut post: si ante, tam accurate de codicibus a se lectis vir caeterum eruditione clarus liberum judicium profert, ut illi jure magis sit deferendum, quam Casimiro omnibusque ejus gregariis; sin autem post, saluberrimam certe esse Dialogorum lectionem dicere oportet, quam homo, quanquam Romanae sedi infensus, summis tamen laudibus debuit probare. Legesis quae scripturus ero in S. Zacharia, adnot. 2. Ibid.— Et Pastoralem. Cum S. Gregorius supremam pontificatus dignitatem in spelunca delitescendo aliquandiu declinasset, atque a Joanne episcopo Ravennate esset reprehensus, hunc librum Pastoralem scripsit pastoris officii gravitatem exponentem, opus sane ab omnibus animarum curatoribus [Col. 0656B] assidue legendum. Qua de re multae synodi, libri Pastoralis Curae lectionem episcopis commendarunt, in quo unusquisque quasi in quodam speculo se quotidie contemplaretur. Testaturque Hincmarus Rhemensis archiepiscopus, in praefatione opusculi 55, sua aetate librum hunc una cum sacrorum canonum libro in manus episcopi qui ordinabatur tradi solitum in ipsa ordinatione a metropolitano, obtestante illum ut in vivendo, docendo et judicando ita se gereret sicut ibi scriptum erat, quod episcopus se facturum promittebat. Linea 4.— Et multa bona alia quae enumerare non possumus. Nempe librum Sacramentorum, Antiphonarium, Commentarium in librum primum Regum, Expositionem in Cantica canticorum et in septem psalmos poenitentiales, necnon regestum Epistolarum, de quibus videri possunt PP. S. Mauri in editione Operum S. Gregorii Magni. Linea 10.— Hic augmentavit in precatione Canonis. [Col. 0656C] De hac additione ita Joannes Diaconus libro II, cap. 17. «Sed et Gelasianum Codicem de Missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla vero superadjiciens pro exponendis evangelicis lectionibus, in unius libri volumine coarctavit. In Canone apposuit: Diesque nostros ita tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. » Linea 13.— Hic fecit, ut super corpus. Horum verborum, hic fecit, ut super corpus beati Petri et beati Pauli apostoli missae celebrarentur, sensum esse puto: aut sanctum Gregorium restituisse veterem ritum operandi divinis super corpus apostolorum Petri et Pauli in eorum basilicis, qui fortasse sedente hoc pontifice cessaverat, quod in illis vetustate fatiscentibus sacra celebrari non possent (in Regesto enim epistolarum mandat Sabinio subdiacono, res Ecclesiae in Lucania et Brutiis curanti, ut ad instaurandas apostolorum basilicas trabes [Col. 0656D] ex his provinciis Romam advehi curet. Vide librum XII, epist. 20, 21, 22 et 23); aut eumdem Gregorium decreto firmasse, quod moribus jam et consuetudine Romanae Ecclesiae erat servatum, super corpus nempe sanctorum apostolorum Petri et Pauli missae sacrificium offerri. Sanctus enim Hieronymus, qui duobus circiter saeculis sanctum Gregorium praecessit, ritum hunc Romanorum pontificum opposuit Vigilantio, qui ausus fuit sanctorum martyrum cultum de medio tollere. «Male ergo facit», inquit S. doctor libro adversus eumdem Vigilantium, «Romanus episcopus, qui super mortuorum hominum Petri et Pauli, secundum nos ossa veneranda, secundum te vilem pulvisculum, offert Domino sacrificia, et tumulos eorum Christi arbitratur altaria.» Imo, ut supra sepulcra quorumcunque martyrum sacrificia peragerentur, jam olim a sancto Felice papa (cujus ordinationem fixit illustrissimus aeque ac cl. praesul Blanchinus die tertia Januarii [Col. 0657A] anni Christi 269) erat sancitum, ut scribit in ejus Vita Anastasius: Hic constituit supra sepulcra martyrum missas celebrari. Unde non solum supra tumulos martyrum, sed etiam in loco ubi mortalem vitam cum immortali commutarunt, altaria erecta fuisse, Acta martyrum non raro docent, quae apud eruditissimum Ruinartium possunt videri. Mos igitur celebrandi divina mysteria supra martyrum memorias, vel saltem non sine eorum reliquiis super altare, ita antiquus solemnisque fuit in Romana Ecclesia, ut ab hac ad caeteras ritus profluxerit nullum templum nullumque altare sine illis aedificandi. Testem hujus rei satis superque sit S. Ambrosium adducere, qui epistola 52 ad Marcellam sororem, ritum innuit proprium fuisse Romanae Ecclesiae templa dedicandi cum martyrum reliquiis, dum de se ipso ita loquitur: «Cum basilicam dedicare vellem, mihi tanquam uno ore impellere coeperunt dicentes: Sicut in Romana, sic basilicam dedices. Respondi: Faciam, si martyrum reliquias invenero.» [Col. 0657B] Sanctorum deinde Gervasii et Protasii invenit corpora, Romanoque ritu basilicam dedicavit. Sed plura de hoc argumento qui desiderat, legat rerum liturgicarum scriptores, et praesertim cardinalem Bona libro primo, capite decimo nono.
[Col. 0657B] Linea 2.— Hic exposuit homilias. Gregorius homilias XI in Evangelia, quarum nonnullas, a se dictatas, assistenti plebi per notarium recitari jusserat, quasdam vero ipse pronuntiaverat, emendatas misit ad Secundinum Tauromenitanum episcopum. In earum praefatione ita habet: «Inter sacra missarum solemnia, ex his quae diebus certis in hac Ecclesia legi ex more solent, sancti Evangelii quadraginta lectiones exposui. Et quarumdam quidem dictata expositio, assistenti plebi est per notarium recitata; quarumdam vero explanationem coram populo ipse locutus sum, atque ita ut loquebar ita excepta est.» [Col. 0657C] Hoc autem anno 592, Gregorius absolvit conciones omnes illas quadraginta, cum trigesima octava in basilica santi Clementis hoc eodem anno dicta esse noscatur, dum a tempore illo ingruentis in Urbe pestilentiae biennium ibi numeret cum res tunc gestas recenset. Quare cum pestilentia anno 590 in Urbe saevierit, haec homilia 38, anno 592 certo habita est. Linea 3.— Super Ezechielem. Annus quingentesimus nonagesimus quintus toti Italiae calamitosus fuit, cum Longobardorum rex Agilulphus non solum civitates sibi per Romanum Ravennatensem exarchum ereptas, furore percitus iterum cepit, sed et ipsum agrum Romanum maxima depopulatione vastavit, ut constat ex Paulo Diacono lib IV, cap 7. Nihilominus Gregorius papa hoc eodem tempore, flagitante populo, difficillimas Ezechielis prophetias pro concione interpretabatur. Quod quidem admiratione dignum visum est, ut videlicet potuerit in tanto Urbis [Col. 0657D] discrimine in his philosophari, et populus in eodem periculo constitutus conciones tales ab eo exigere. Sanctus Gregorius tamen vix tunc a coeptis est violenter abstractus, ubi vallata Urbe, vulnera civium, vincula atque caedes est oculis contemplatus. Has in Ezechielem prophetam homilias, a notariis, dum eas coram populo diceret, exceptas, postea idem pontifex emendavit, et ad Marinianum episcopum misit. Ibid. Job lib. XXXV. Sanctus Gregorius Moralia in Job, de quibus nondum locuti sumus, rogante S. Leandro, virisque religiosis, quibuscum Constantinopoli convivebat, dum sedis apostolicae apocrisiarium apud Tiberium imperatorem ageret, concepit, perfectumque opus eidem Leandro Hispalensi episcopo nuncupavit. Opus illud moralis evangelicae promptuarium est, concionatoribus et animarum curatoribus ac directoribus diligenter et assidue legendum. Ibid. Dialogorum lib. IV. Inter haec autem idem sanctissimus pontifex, laboribus et angustiis fatigatus, [Col. 0658A] ad modicum temporis spatium solitudinem repetiit. Cum enim collegisset res praeclare gestas sanctissimorum virorum Italiae, eorum potissimum qui sua aetate vixerunt, quas vel ipse probe sciret, vel a viris fide dignissimis accepisset, diligentissimam in his curam impendens, easdem per dialogismum prosecutus est, interlocutorem adhibens Petrum diaconum, virum a pueritia sibi usu amicitiae intimum, quem in solitudinem secum duxerat. Quae omnia ipse in exordio operis pluribus aperit. Eos vero quatuor Dialogorum libros elaboratos anno 593, sui pontificatus quarto, ejusdem Gregorii saepe in eodem opere testificatione certum redditur; dum de peste agens quae Urbem vexavit eo anno quo ipse pontifex creatus est, ante triennium accidisse affirmat lib IV Dialog., cap. 16, 36 et alibi. Iidem Dialogorum libri postea a Zacharia papa e Latino in Graecum conversi sunt, ut tradunt Anastasius in ejus Vita, et Photius in sua Biblioth. cod. 252. Saxonice vero iidem libri [Col. 0658B] versi sunt ab Alfredo, Saxonum Occidentalium rege, sed haec versio interiit. Nonnulli auctores non solum heterodoxi, sed etiam catholici, libros Dialogorum sancti Gregorii Magni esse negarunt, Gregorio II qui propterea Dialogus a Graecis appellatus sit, hoc opus tribuentes. Verum hi refelluntur ipsius Gregorii Magni epistola 1 libri secundi, indictione XI, ad Maximinianum Syracusanum episcopum, et ex initio libri secundi Dialogorum, ubi scripturus Vitam sancti Benedicti, ait accepisse se quae de eo dicturus est, a quatuor ejusdem sancti discipulis, quorum adhuc duo in vivis erant; quae certe dicere non potuit Gregorius II, centum quinquaginta annis junior. His accedunt auctorum, qui post sanctum Gregorium vixerunt, testimonia, qui summo consensu Dialogos illi tribuerunt. Ii autem sunt S. Paterius, ipsius discipulus, in Testimoniorum libro ex omnibus S. Gregorii operibus collecto; Taius Caesaraugustanus episcopus, qui florebat anno 630, in Collectaneo ex Operibus S. Gregorii, quinque in [Col. 0658C] libros diviso; S. Ildefonsus Toletanus archiepiscopus lib. de Script. Eccles. cap. 1, Julianus ejusdem Ecclesiae episcopus in Prognostico futuri saeculi; Beda lib II. Hist., cap. 1. Paulus Diaconus et Joannes Diaconus in vita S. Gregorii, et alii quamplures a Natali Alexandro saec. VI, cap. 3, art. 16, laudati, ubi et omnes adversariorum objectiones solvit. Quare Gregorius II perperam a quibusdam Graecis, Dialogus dictus est, hoc enim nomen sancto Gregorio Magno proprium esse ob editos Dialogorum libros perspicuum est. Ante secessionem Gregorius, universalis Ecclesiae curam gerens, quam plurimas ad diversos variis de rebus epistolas dedit. Epistola 39 libri secundi, ad Petrum subdiaconum Campaniae, puellam servituti obnoxiam, monasticam vitam amplecti cupientem, redinii Ecclesiae pecunia voluit, ut voti compos effici posset. Epistola 9 libri tertii, ad Januarium episcopum Calaritanum, adversus Judaeos decernit, ne [Col. 0658D] eorum ancillae vel servi, ad ecclesiam confugientes illis redderentur; et epistola 37 libri secundi, ad Libertinum praefectum Siciliae, mancipia Christiana a Nasate Judaeo empta reddi libertati mandat, ipsumque puniri, quod lucri causa captandi, Eliae prophetae nomine erexisset altare, invitans Christianos ad ejus cultum. Cumque audisset in angulo quodam Siciliae adhuc reperiri quosdam idololatras et angelorum cultores (quae Judaeorum haeresis erat), loci episcopum Eutychium admonuit pro eorum conversione strenue laborare, epistola 60 libri secundi, ad ipsum data. Denique tot se occupationibus et tribulationibus detentum fuisse anno 593 epistola, 64 libri secundi ad Narsetem patricium, mense Augusto, indictione XI data significat, ut, quod ipse ait, neque legere, neque per epistolas multa loqui liceret; oblitum que se esse manducare panem suum a voce gemitus sui. Quae videntur in causa fuisse cur secessum quaesierit; illae enim omnes epistolae datae sunt ante mensem [Col. 0659A] Septembrem, sola excepta epistola 9 libri tertii, quae data est mense Septembri, quo quartus ejus pontificatus annus incoepit, et quo se in secessu Dialogorum libros scripsisse, testatur. Unde conjicio Gregorium in solitudinem secessisse, et libros Dialogorum scribere coepisse circa finem Septembris ejusdem anni 593, cum mensibus Octobris, Novembris et Decembris nullae in ejus Registro epistolae datae reperiantur; non quod aliquas ex eo secessu non scripserit, sed, ut conjectura est, admodum paucas, quae ad nos non pervenerunt. In eodem Registro ante mensem Maium anni 594, tres tantum exstant ejus epistolae, quarum duae datae sunt mense Januario, et una mense Aprili, quod me monet suspicari non tam brevem fuisse ejus secessionem, ut existimat Baronius. Lin. 3.— Et Pastoralem. Sed cum inter haec, non solum pestis reliquiae Urbem vexarent, verum etiam ventorum vehementia eadem conquassata esset, ac Longobardorum infestationibus incursaretur, diraque premeretur [Col. 0659B] fame, ipse Gregorius, quo magis increbrescere vidit mala, eo fortius ad ea superanda animi virtute surgens, hoc ipso pontificatus sui exordio, praeclarissimum de Pastorali Cura Commentarium elucubravit, occasione accepta litterarum Ravennatensis episcopi, quibus ab eo redargutus fuerat, quod pastoralem curam delitescendo fugere voluisset. Tanti habitus fuit in Galliis Pastoralis ille sancti Gregorii liber, ut pleraque Galliae concilia eum legere episcopis jusserint, ejus monitis insistere et praecepta exsequi, ut Turonense canone 3; Cabilonense II, can. 4, anno 813, et Aquisgrarense, can. 4, anno 836 celebrata. Imo Hincmarus Rhemensis archiepiscopus in praefatione opusculi LV testatur sua aetate in more positum fuisse ut Pastorale S. Gregorii M. una cum libro sacrorum canonum in manus episcopi qui ordinabatur, traderetur in ipsa ordinatione a metropolitano, obtestante illum ut ita servaret in vivendo, docendo et judicando, [Col. 0659C] sicut ibi erat scriptum; quod et episcopus ipse spondebat. Hoc libro docet Gregorius quantum sit officii pastoralis pondus, quam aegre suscipiendum, et qua exsequendum cura. Quatuor in partes hunc librum distribuit. In prima explicat qualis ad episcopatus culmen venire quis debeat; in secunda docet qualem se in ipso regimine pastor debeat exhibere; in tertia explicat quomodo pastor docere debeat; in quarta denique docet pastorem, qui suo tam sancte munere fungitur, ad semetipsum redire debere, nec recta respicere quae egit, sed quae agere neglexit, tandemque librum sic concludit: «Ecce bone vir, reprehensionis meae necessitate compulsus, dum monstrare qualis debeat esse pastor invigilo, pulchrum depinxi hominem pictor foedus, aliosque ad perfectionis littus dirigo, qui adhuc in delictorum fluctibus versor. Sed in hujus quaeso vitae naufragio orationis tuae me tabula sustine, ut quia pondus proprium deprimit, tui meriti me manus levet.» Ita sanctus pontifex, humilitate maximus. Liber ille S. Gregorii ab Anastasio [Col. 0659D] Antiocheno non multo post in Graecum sermonem versus, sed versio interiit. Saxonice etiam nono saeculo eumdem vertit Alfredus, seu Aelfridus, seu Aluerdus, occidentalium Saxonum rex. Ibid. Et multa bona alia. Agendum nobis superest de operibus sancto Gregorio suppositis. Et primo quidem Expositio in septem psalmos poenitentiales non est fetus S. Gregorii, nec alicujus auctoris ei aequalis, et ex modo loquendi de regia et imperiali auctoritate in eo usurpato, apparet illum Commentarium editum Gregorio VII sedente, et Henrico IV imperante, cui melius quam Mauritio aut Phocae attribui possunt quae auctor imperatori exprobrat, quod nempe schismate Ecclesiam sciderit, et simonia pacem Ecclesiae turbarit. Non desunt tamen qui censent eam septem psalmorum poenitentialium expositionem Gregorio VII adjudicandam esse, uti notavit Petrus Gussanvilla in ultima editione operum S. Gregorii Magni. [Col. 0660A] Commentarius in libros Regum videtur etiam suppositus S. Gregorio, nam Paterio Romanae Ecclesiae notario, sanctique Gregorii discipulo, omnibusque antiquis, qui vel testimonia ex S. Gregorii operibus collegerunt, vel ea commemorarunt, vel eorum testimonia laudare solent, fuit incognitus. Deinde auctor hujusce Commentarii vulgata Scripturae sacrae versione utitur; sanctus autem Gregorius Italica et Hieronymiana, et multa loca non eo modo affert quo solet S. Gregorius, ut ostendit laudatus Operum ipsius editor in praefatione tom. III. Praeterea stylus a Gregoriano discrepat. Denique S. Gregorius de libris quidem Regum sermones habuit ad populum, sed illos scripto tradere prae infirmitate non potuit. Excepti autem sunt a quodam abbate Claudio, sed non juxta mentem sancti doctoris, ut ipse queritur epistola 22 libri X. Linea 8. Misit servos Dei Mellitum, Augustinum. In Eleutherio papa diximus, ex Anastasio et ex Beda [Col. 0660B] lib. I, cap. IV, Hist. Eccles. Anglorum, Evangelium a Britannis publice susceptum fuisse sub Lucio eorum rege. Sed cum medio saeculo quinto Britanni ab Anglis et Saxonibus ex insula expulsi fuissent, ea ad idolorum cultum iterum rediit. Quare Gregorius, qui, ut mox diximus, ante pontificatum de Anglorum conversione cogitaverat, anno 596 eam aggressus est, Augustino, monasterii S. Andreae in Urbe a se praefecto, cum sociis in Angliam misso, cumque multiplicibus litteris ad reges Francorum et diversos Galliarum episcopos datis commendavit. Exstant eae lib. V Registri Gregoriani ab epistola 52 ad 59. Augustinus anno 597 a Virgilio Arelatensi episcopo ordinatus est episcopus, indeque in Britanniam reversus, Ethelbertum Cantii regem baptizavit, et in die Nativitatis Domini, indictione prima, anno 597, Kalendis Septembris inchoata, plus quam decem millia Anglorum baptizati sunt, ut scribit Gregorius in epistola 30 libri VII, ad Eulogium Alexandrinum episcopum mense Junio sequenti data. Cum postea Augustinus [Col. 0660C] sancto Gregorio suggessisset multam quidem esse messem in Anglia, operarios vero paucos, misit idem pontifex «plures cooperatores, ac verbi ministros, in quibus primi et praecipui erant Mellitus, Justus, Paulinus, Rufinianus; et per eos generaliter universa quae ad cultum erant, ac ministerium Ecclesiae necessaria, vasa videlicet sacra, et vestimenta altarium, ornamenta quoque ecclesiarum, et sacerdotalia, vel clericalia indumenta; sanctorum etiam apostolorum ac martyrum reliquias, et codices plurimos,» inquit Beda laudatus cap. 29, ubi et refert epistolam a Gregorio ad Augustinum, tunc Cantuariensem episcopum, scriptam, datamque die decima Kalendarum Juliarum, indictione quarta, anno 701 currente, qua significat se ei pallium dirigere, cujus usum ei concedit ad sola missarum solemnia agenda; simul et insinuat qualiter episcopos in Britannia constituere debeat. In decretali epistola a sancto Gregorio ad Augustinum, [Col. 0660D] qui eum de nonnullis consuluerat, quae exstat etiam apud Bedam laudatum cap. 27, et in Registro Gregorii est 31 libri XII, mentio est vicariatus apostolici Augustino concessi, non quidem conceptis verbis, sed ex consequentia, ut colligitur ex septimo Gregorii responso ad interrogationem Augustini, qui ab ipso petierat qualiter deberet cum Galliarum et Britanniarum episcopis agere. Respondit Gregorius: «In Galliarum episcopos nullam tibi auctoritatem tribuimus: quia ab antiquis praedecessorum meorum temporibus, pallium Arelatensis episcopus accepit, quem nos privare auctoritate percepta minime debemus.» Cum pallio igitur conjuncta erat dignitas vicarii sedis apostolicae, quam adimere Arelatensi episcopo noluit Gregorius. Porro privilegium illud personale tantum fuit, non vero perpetuum, ut manifeste colligitur ex epistola Gregorii ad Augustinum numero superiori laudata; cum praeterea constet Cantuarienses archiepiscopos nonnisi diu [Col. 0661A] post ista tempora factos fuisse vicarios Romani pontificis, ita ut Ecclesiae illius episcopus diceretur legatus natus sedis apostolicae. Ita Baluzius in supplemento lib. V de Concordia Sacerdotii et Imperii, cap. 42, num. 9, juxta ea quae habet Marca lib. VI, cap. 7, num. 3, ubi ait, aevo divi Gregorii invaluisse usum ut Romanus pontifex pallio ornaret metropolitanos, quibus vices suas in provinciis committebat, uti archiepiscopum Thessalonicensem, et Justinianae primae sive Bulgariae metropolitam; et in Galliis, Arelatensem. Verum de usu pallii, temporibus in quibus versamus, non est una constansque omnium sententia, ut videre est apud Garnerium in appendice ad notas capitis 4 libri de Ordine Romano. Sufficiat hic observare episcopos Britanniae Augustino Cantuariensi a Gregorio subjici, his verbis quae leguntur in fine septimi responsi: Britanniarum vero omnes episcopos tuae fraternitati committimus. Linea 10.— Hic augmentavit in precatione Canonis. Gregorius antiquum Missale Gelasianum, seu codicem [Col. 0661B] de Missa recognovit. Nam Joannes Diaconus in ejus Vita a Mabillonio saeculo I Benedictino recitata haec scribit lib. II, cap. 2: «Sed et Gelasianum codicem de Missarum solemniis, multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens pro exponendis evangelicis lectionibus in unius libri volumine coarctavit.» Tam Gelasii, quam Gregorii Missalia in abbatia Centulensi, sive sancti Richarii anno 831 exstasse, diximus in Gelasio. Ex libro Pontificali, et ex Beda lib. II Hist. Eccles., cap. 1, addidit Canoni missae haec verba: Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari, quod idem scribit Joannes Diaconus in ejus Vita. In missa orationi pro defunctis alia subnectitur incipiens: Nobis quoque peccatoribus. In hac autem aliquot sancti recensentur, quorum in priore parte Canonis mentio facta non est. Ii sunt ex diversis ordinibus selecti, ex diaconis Stephanus, ex apostolis Matthias, [Col. 0661C] ex discipulis Barnabas, ex episcopis Ignatius, ex summis pontificibus Alexander, ex presbyteris Marcellinus, ex clericis minorum ordinum Petrus, ex conjugatis Felicitas et Perpetua; cumque nullae essent ex virginibus, Gregorius Agatham, Luciam, Agnetem, Caeciliam et Anastasiam huic parti Canonis adjunxit, ut scribit Aldelmus episcopus lib. de Virginitate, cap. 25.
[Col. 0661C] Linea 8.— Misit servos Dei Mellitum, Augustinum, etc. Diximus in Eleutherio quod olim rex Britannorum Lucius ab eo pontifice Evangelii praecones efflagitans impetraverat eorumdem missionem fieri, quorum opera Christi fides in iis partibus nuntiata erat et Ecclesia fundata. Verum postmodo Anglo-Saxones idololatriam iterum advexere in eam insulae partem, quam antiquis Britannis abstulerant. S. Gregorius, antequam pontifex crearetur, de illorum [Col. 0661D] conversione sollicitus, in se onus illud suscipere, iis nempe fidem praedicare deliberaverat. Cum autem illud exsequi tum temporis nequivisset, postea factus Ecclesiae caput ejus in rei memoriam rediit, electumque ob id monachum Augustinum, quem suo monasterio S. Andreae praefecerat, eo misit aliis missionis sociis eidem datis. Plures iis litteras commendatitias tradidit ad reges Franciae Theodoricum et Theodebertum, eorumque aviam Brunechildem variosque ad Galliarum episcopos, eos deprecans ut operariis hisce evangelicis praesidio essent, et adjumento in laboribus quos erant subituri. Suam iis benedictionem largitus est Deus eodem Gregorio teste lib. VII, ep. 30, ad patriarcham Alexandrinum: «Dum gens Anglorum, inquit, in mundi angulo posita in cultus lignorum ac lapidum perfidia nunc usque remaneret, ex vestrae mihi orationis adjutorio placuit ut ad eam monasterii mei monachum in praedicationem transmittere, Deo auctore debuissem. [Col. 0662A] Qui data a me licentia a Germaniarum episcopis episcopus factus cum eorum quoque solatiis ad praedictam gentem in finem mundi perductus est: et jam nunc de ejus salute et opere ad nos scripta pervenerunt: quin tantis miraculis vel ipse vel hi qui cum eo transmissi sunt, in gente eadem coruscant; ut apostolorum virtutes in signis quae exhibent imitari videantur. In solemnitate autem Dominicae nativitatis, quae hac prima indictione transacta est, plus quam decem millia Angli ab eodem nuntiati sunt fratre et coepiscopo nostro baptizati.» Hanc ob rem S. pontifex per litteras Augustinum hortatus fuit ut inter laetitiam et exsultationem, ob tantam rem, humilitatem et timorem Dei in suo corde servaret. Scripsit etiam ad regem ejus gentis. eum orans ut audiret foveretque illos qui subditis et populis annuntiabant Christi regnum. Ad reginam pariter dedit litteras, cum Constantini imperatoris matre Helena illam conferens, eo quod Christianae [Col. 0662B] ambae nationum, queis imperabant, corda ad evangelicam veritatem excipiendam disposuerant (lib. IX, epp. 58, 59, 60) . Quo autem facilius eos populos ad Christi fidem pertraheret, litteras etiam dedit ad alios Evangelii praecones, quos Augustino suppetias ferre jusserat, in hanc sententiam: «Diu mecum de causa Anglorum cogitans tractavi; videlicet quia fana idolorum destrui in ea gente minime debeant, sed ipsa quae sunt in eis idola destruantur. Aqua benedicta fiat, in eisdem fanis aspergatur; altaria construantur; reliquiae ponantur; quia si fana eadem bene constructa sunt, necesse est, ut a cultu daemonum in obsequium veri Dei debeant commutari; ut dum gens ipsa eadem fana sua non videt destrui, de corde errorem deponat: et Deum verum cognoscens, et adorans ad loca quae consuevit, familiarius concurrat. Et quia boves solent in sacrificio daemonum multos occidere, debet his etiam hac de re aliqua solemnitas immutari, ut die dedicationis vel natalitio SS. martyrum quorum reliquiae hic ponuntur, tabernacula [Col. 0662C] sibi circa easdem ecclesias, quae ex fanis commutatae sunt, de ramis arborum faciant, et religiosis conviviis solemnitatem celebrent. Nec diabolo jam animalia immolent, sed ad laudem Dei in esu suo animalia occidant, et donatori omnium de satietate sua gratias referant; ut dum eis aliqua exterius gaudia reservantur, ad interiora gaudia consentire facilius valeant. Nam duris mentibus simul omnia abscindere impossibile esse non dubium est. Quia is qui locum summum ascendere nititur, necesse est ut gradibus vel passibus, non autem saltibus elevetur.» (Lib. IX, ep. 71.) . Praeterea usum sacri pallii Augustino concedens, eidem praescripsit qualia deberet fundamenta ponere ad recentem eam Ecclesiam stabiliendam: «Ut per loca singula, inquit, duodecim episcopos ordines, qui tuae ditioni subjaceant, quatenus Londoniensis episcopus civitatis semper imposterum a synodo propria debeat consecrari, atque honoris pallium ab [Col. 0662D] hac sancta et apostolica, cui auctore Deo deservio, sede percipiat, Ad Eboracam vero civitatem te volumus episcopum mittere, quem ipse judicaveris ordinandum: ita ut si eadem civitas cum finitimis locis verbum Dei receperit, ipse quoque duodecim episcopos ordinet, ut metropolitani honore perfruatur: quem tamen fraternitatis tuae volumus dispositioni subjacere. Post obitum vero tuum ita episcopis, quos ordinaverit, praesit, ut Londoniensis episcopi nullo modo ditioni subjaceat. Sit vero inter Londoniae et Eboracae civitatis episcopos in posterum honoris ista distinctio, ut ipse prior habeatur, qui prius fuerit ordinatus.» (Lib. XII, ep. 15.) Idem Augustinus de aliquibus rogavit pontificem circa disciplinam et mores; ad quae pontifex singillatim respondens: «1. Mos apostolicae sedis est, inquit, ordinatis episcopis praeceptum tradere ut de omni stipendio quod accedit, quatuor fieri debeant portiones: una videlicet episcopo et familiae ejus [Col. 0663A] propter hospitalitatem et susceptionem; alia clero; tertia vero pauperibus; quarta ecclesiis reparandis.» (Lib. XII, ep. 31.) Cum autem Augustinus monasticae disciplinae assuetus esset, eum idcirco monuit ne viveret seorsum a clero, at recentem Angliae Ecclesiam eo pacto institueret, quo exoriens Ecclesia instituebatur, in qua omnium nemini ulla res erat propria, at omnia erant communia. Ad caetera respondit: 2. Quod clericis ad sacros ordines non promotis nubere volentibus segregatae portiones dandae erant. Communiter autem viventes quod spectat, nil sibi suppetere ait circa hospitalitatem ab iis exercendam faciendasque eleemosynas, nisi quod erogandum iis erat omne superfluum in pia opera, Domino dicente: Quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. 3. Quod circa ritus et caeremonias ecclesiasticas potestatem ei faciebat consuedines ex aliis Ecclesiis, quas optimas duceret, congerendi, aeque iis conficiendi [Col. 0663B] Rituale pro Anglorum Ecclesiis. 4. Quod circa eorum punitionem, qui Ecclesiae detrimentum important, patremfamilias imitari oportet: «Sic enim aiens, nos fidelibus tenere disciplinam debemus, sicut boni patres carnalibus filiis solent, quos et pro culpis verberibus feriunt; et tamen ipsos, quos doloribus affligunt, habere haeredes quaerunt, et quae possident, ipsis servant, quos irati insequi videntur.» (Ibid.) 5, 6, 7. Declarat, quod duo germani fratres singulas sorores possunt ducere: prohibet tamen nuptias inter duorum fratrum duarumve sororum filias, aut filios; si qui vero infidelitatis tempore ejusmodi nefando conjugio admisti fuerint, eos abstinere deinceps jubet, neque ob id a communione sejungit: eos contra excommunicari praecipiens, qui post conversionem similia conjugia contraxerint. 8. Circa ordinationem episcoporum, vetat posse fieri absque sociis, quos ex Gallia petendos ait: «Et quidem in Anglorum Ecclesia in qua adhuc solus [Col. 0663C] tamen episcopus inveniris, ordinare episcopum non aliter, nisi cum episcopis potes. Nam quando de Galliis episcopi veniunt, illi in ordinationem episcopi testes tibi assistant . . . Cum igitur, Deo auctore, ita fuerint episcopi etiam in propinquis sibi locis ordinati, per omnia episcoporum ordinatio sine aggregatis tribus vel quatuor episcopis fieri non debet.» (Ibid.) [Col. 0664A] 10. Praegnantes mulieres, nec non parientes, enixasque una cum earum sobole praesertim si mortis periculum adsit, baptizari oportere docet. In nova lege nullum mulieribus praefinitum esse tempus, quo si pepererint, arceantur. Ad earum vero concubitum non debere viros accedere, quoad ablactentur liberi; qua in re consilium dedit, non praeceptum. Et infra: «Prava autem in conjugatorum moribus consuetudo surrexit, ut mulieres filios, quos gignunt, nutrire contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum tradant. Quod videlicet ex sola causa incontinentiae videtur inventum; quia dum se continere nolunt, despiciunt lactare quos gignunt.» (Ibid.) Linea 10.— Hic augmentavit in precatione canonis, etc. Ante Gregorium Gelasius meliori ordine digerendum curavit divinum officium ac praesertim Liturgiam: S. Gregorius, Gelasianum Rituale recognovit, multa detrahens quae sive ab apocryphis auctoribus desumpta censuit, sive inconnexa et minus [Col. 0664B] apta judicavit. Aliquot commutatis, aliquot adjunctis unum volumen confecit: «Gelasianum Codicem,» ait Joannes Diaconus: «De missarum solemniis, multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens, pro exponendis evangelicis lectionibus in unius libri volumine coarctavit.» (Vit. S. Greg. lib. II, c. 17.) Volumen istud Sacramentarii nomine nuncupatur, in eoque ordo missae reperitur ita dispositus: Introitus, Kyrie eleison, Gloria in excelsis, qui dici consuevit ab episcopis Dominicis ac festis diebus, caeteris vero presbyteris illud dicere haud permittebatur praeterquam die Paschatis. Oratio. Apostolus, sive Epistola. Graduale, seu Alleluia. Evangelium, Oratio super oblationibus. Praefatio. Sanctus. Oratio praeparatoria ad consecrationem, quae desuevit. Canon, cui S. Gregorius haec adjecit: Diesque nostros in tua pace disponas: atque ab aeterna damnat one nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. In Nobis quoque peccatoribus, ubi sanctorum fit mentio qui variis ex conditionibus sunt petiti, quia [Col. 0664C] virginum nullum nomen occurrebat, B. Gregorius posuit nomina sanctarum Agathae, Luciae, Agnetis, Caeciliae, Anastasiae (Aldem. lib. de Virginit., c. 25) . Post Agnus Dei variae sunt orationes, collectae et secretae. Variae Praefationes pro variis anni diebus, Dominicis, festis ac ferialibus. Postremo fiunt obviae benedictiones pro variis rebus et exorcismi, qui debent baptismi administrationem praecedere.
113 Gregorius, natione Romanus, ex patre Gordiano, sedit annos tredecim, menses sex, dies decem [Col. 0645] B, novem d. . Hic exposuit homilias Evangeliorum quadraginta; Job [Col. 0645] * super Job. libri XXXV; super Ezechielem libri XXII; Dialogorum libros IV, et Pastoralem; et multa bona alia, quae enumerare non possumus [Col. 0645] Vide Baron tom VIII, ad ann 595. . Eodem tempore venit Romanus patricius et exarchus Romam, et dum reverteretur Ravennam, retinuit civitates quas Longobardi tenebant, id est Sutrium, Polimartium, Hortas, Tudertum, Ameriam, Perusiam, Luceolis et alias multas. [Col. 0645] Vide Baron ad ann. Domini 601, pag 117. Eodem tempore beatissimus Gregorius misit servos Dei, Mellitum, Augustinum et Joannem, et alios plures cum eis monachos timentes Deum, in praedicationem [Col. 0645] * ad gentem. Anglorum, ut eos converterent ad Dominum Jesum Christum. Hic augmentavit in precatione [Col. 0645] * praefatione. Canonis: Diesque nostros in tua pace disponas, et caetera. Hic fecit beato Petro apostolo ciborium cum columnis suis quatuor ex argento puro. Hic fecit ut super corpus beati Petri et beati Pauli apostoli missae celebrarentur. Eodem tempore dedicavit ecclesiam Gothorum, quae fuit in Suburra, in nomine beatae Agathae martyris. Hic domum suam constituit monasterium. Qui mortuus est et sepultus in basilica beati Petri apostoli ante sacrarium [Col. 0645] * Secretarium. , die 12 mensis Martii. Hic fecit ordinationes duas, unam in Quadragesima et aliam in mense Septembris; [Col. 0645] C. septimo. presbyteros triginta novem [Col. 0645] C. 38. , diaconos quinque, episcopos per diversa loca 62; et cessavit episcopatus menses 5, dies 18 [Col. 0645] C. 16. .
[Col. 0665A] Ex Farnesiano codice LXVII. Num. 114, lin., I, Savinianusn. T. de civitate Biera de patre Bono. lin. 2, fuit famis in civitate Roma gravis. Tunc facta pace. lin. 6, funus ejus ejectus est per portam sancti Joannis; ductus est foris muros civitatis pontem Mulvium: qui sepultus est, etc., mense Februario. Linea. 1, ex patre Bono, de civitate Bleda. lin. 2, eo tempore. lin. 3, tunc fecit pacem cum gente Langobardorum, et fecit aperiri. lin. 4, per solidos XIII, tritici modios XXX. lin. 5, luminaria addidit. lin. 6 et 7, deest verbum est post ductum. lin 7. per pontem Molbii. Qui sepultus est in basilica beati Petri apostoli; hic Ecclesiam de clero implevit. Hic fecit episcopos per diversa loca XXVI. Lin 1, AB, Savinianus. A civitate Blera. lin 2, B dies 8. lin 4, B, per solidum unum 30 menses. lin. [Col. 0665B] 8, A, die 21; B, 6 Kalend Mart. lin 9, B, viginti 6, depositus est sub die 11 mensis Februarii. Lin 1, Tuscus ex patre Bono, de civitate Bleda, s. lin 2, eo temp. lin 3 gravis. Tunc fecit pacem cum g. L. et fecit aperiri h. E. et ven frum pop per solid 13, tritici modios XXX; additur c. in utroque exemplari. lin 5, luminaria addidit. lin 6, evectum est per por S. J. et ductum foras muros. civit p. P. M. qui sepultus est in basilica beati Petri apost. Hic ecc de cl. imp. Hic fecit ep per diversa loca 26. Lin 1, Blera. lin 3, tunc facta pace cum gent. Longobard et i. aperiri h. e. et ven frumenta pro solido 1, mod 30, lin 5, lum addidit. lin 8, apostoli. Hic eccl. [Col. 0666B] Lin 2, famis. lin 7, civitatis pontem Molvium. lin 9, num. XXVI
[Col. 0665B] Linea 3. Jussit aperire horrea Ecclesiae, et venundari frumentum populo per solidum unum tritici modios triginta. Minus aequum erga Sabinianum papam cardinalis Baronius se praebet, cum ad annum Christi 605, ejus obitum referens, scribit: «Scripti codices repentini ejus obitus causam terribiliorem afferunt, cujus totius rei gestae tragoediam Sigebertus ita summatim complexus est. «Cum Sabinianus papa et ipse liberalitati Gregorii praedecessoris sui derogaret, Gregorius eum per visum ter pro culpa tenaciae, et hujus derogationis increpatum, quod non resipisceret, etiam quarto horribiliter increpans, et comminatus in capite percussit; quo ille dolore vexatus non multo post mortem obiit.» Cujus rei gratia accidit, ut eo defuncto (ut habet Anastasius): non ex more per mediam civitatem deferretur cum funebri pompa ejus corpus ad basilicam S. Petri, sed ejiceretur extra Urbem per portam [Col. 0665C] S. Joannis, deferreturque extra muros usque ad pontem Milvium, inde vero inferretur in ip am S. Petri ecclesiam, ubi est sepulturae mandatum; exasperatum enim fuisse adversus eum populum Romanum eo quod triticum Ecclesiae non erogasset (ut Gregorius consueverat) in pauperes; sed venum exposuisset triginta solidis modium unum.» Quibus documentis usus fuerit Sigebertus in concinnanda ea narratiuncula exploratum non habeo, et qui fuerint illi scripti codices in quibus Baronius illam eamdem legerit, cum ipse non dicat, divinare non possum. Sigebertus scribebat ad annum circiter 1101, post Sabiniani obitum fere quingentis annis; eumdemque iniquioris animi in pontifices Romanos fuisse satis ostendunt partes ab eodem susceptae in causa Henricorum IV et V, adversus Gregorium VII ejusque successores Urbanum II et Paschalem II. Ea propter Natalis Alexander in c. 1 ad saeculum septimum Historiae ecclesiasticae, ex Sigeberto et Baronio [Col. 0665D] recitatis illis iisdem de Sabiniano, pronuntiat esse illa apocrypha cum nullo antiquitatis monumento nitantur. Quid? si facile ostendi possit ex Anastasio Sabinianum fuisse haud illiberalem, cum horrea Ecclesiae aperuit, seque minime degenerem praedecessoris Gregorii probasse, a cujus tamen liberalitatis exemplis multum abfuisse Sigebertus affirmavit? Fame non Urbs tantum, sed Italia omnis afflictabatur anno 605, ex testimonio Pauli Diaconi: «Hoc anno, inquit, fuit hiems frigida nimis, et emortuae sunt vites pene in omnibus locis, mestesque percussae uredine passim evanuere.» Jussit [Col. 0666B] Sabinianus horrea Ecclesiae aperiri, quae utique clausa erant, «et venundari frumentum populo per solidum unum tritici modios triginta.» Sic Anastasius. Adhaereo huic lectioni, quam veriorem judico, et a qua fortasse alii recesserunt praeeunte Sigeberto. Modius genus erat mensurae apud Romanos, tertia pars amphorae, capiens congios duos cum duabus tertiis partibus congii. Accipio libens pro communi mensura congium, vas notissimum penes Romanos, qui ad congium caeteras mensuras, tam liquidorum quam aridorum, revocabant, indeque congiarium appellavere donum illud, imperatorum liberalitate datum populo. Exstat in aedibus Farnesianis, temporis edacitatem hominumque imperitorum injurias evasus, integerrimus et elegantissimus congius, Flaviae gentis patris filiique nominibus insignis, additis siglis P. X, indicantibus pondo decem, pondus nimirum decem librarum. Continet ille libras decem aquae, uncias videlicet centum viginti [Col. 0666C] et libras septem cum semisse tritici, scilicet uncias nonaginta. Modius propterea capit aquae libras viginti tres cum quatuor unciis, tritici vero libras viginti. Sabinianus igitur apertis horreis Ecclesiae jussit venum ire libras sexcentas tritici pretio unius solidi. Nomen solidi in re nummaria serius usurpatum est apud auctores linguae Latinae, et saeculo tantum Constantiniano adhiberi coepit, primusque, quem sciam, fuit Lampridius, qui in Vita Alexandri Severi pro aureo solidum substituit. Notabilis est lex unica lib. X, tit. 76, de argenti pretio, quod thesauris infertur: «Jubemus ut pro argenti summa, quam quis thesauro fuerit illaturus inferendi auri accipiat facultatem, ita ut pro singulis libris argenti qui nos solidos inferat.» Pro singulis unciis auri numerabantur sex solidi, ut aperte tradit non minus eruditione et doctrina quam dignitate eminentissimus cardinalis Norisius in dissert. de Numismate Liciniani [Col. 0666D] Licinii tom. II editionis Veronensis, col. 1150, ubi inquit: «Etenim ex lege 13, de susceptoribus, emissa a Valentiniano seniore A. 367, ac laudato superius rescripto Honorii, dato anno 395, septuaginta duo solidi libram auri conficiebant; solidus vero valebat Romanae monetae denarios, seu, ut vocant, julios viginti quinque, ut erudite tradit doctissimus J. Fridericus Gronovius lib. IV de pecunia veteri, cap. 25, et alibi passim ex Dione lib. LV.» Per allatam legem quinque solidi jussi sunt aequivalere uni librae argenti. Honorius vel fortasse variantem solidi valorem definito ejusdem pondere fixit, [Col. 0667A] vel auctor fuit Arcadio ut utriusque nomine dicta lex ferretur. Signata lex est Constantinopoli impp. Arcadio et Honorio AA., Caesario et Attico coss. Illustratur hinc atque explicatur singularis nummus aereus tertiae magnitudinis in regio Parisiensi thesauro [Col. 0668A] asservatus, cujus pars antica refert caput Honorii corona gemmata revinctum cum epigraphe D. N. HONORIUS AUG., postica vero figuram muliebrem stantem cum bilance in dextra, et cornucopiae in laeva cum litteris EXAGIUM SOLIDI. [Col. 0667B] Est autem exagium idem ac exactum justumque pondus, seu certae ponderationis genus, ut inquit Cujacius. Libra itaque argenti, cujus pretium aequant quinque solidi, erit juliorum centum viginti quinque, et uncia, juliorum decem cum quinque duodecimis; uncia vero auri, quam sex solidi complent, continebit valorem centum quinquaginta juliorum: nempe per ea tempora erat aurum ad argentum ut quatuordecim cum duabus quintis ad unum, in eadem ferme ratione in qua nunc est. Redeundo itaque unde discessimus, Sabinianus jubens vendi triginta modios tritici unum solidum, taxavit libras sexcentas tritici pretio viginti quinque juliorum: quod in maxima frumenti charitate eximiae liberalitatis exemplum est, qua et ecclesiarum oneribus, et pauperum inopiae insimul opportune consuluit; obque eam rem magnopere laudandus fuerat, non reus agendus. Hanc porro lectionem Anastasii praeferendam esse illi qua Baronius usus est, inde [Col. 0667C] facile est colligere quod si uni modio tritici a Sabiniano constitutum fuisset pretium triginta solidorum, ut Baronius legit, viginti librae tritici constitissent septingentis quinquaginta juliis; quod immane pretiam intolerabile fuisset, nec ea ratione jussisset pontifex aperiri horrea Ecclesiae, sed claudi, ablata videlicet facultate universo populo emendi triticum. Animadversione etiam indiget quod Baronius Anastasio ascribat, pro causa delationis corporis defuncti pontificis per portam S. Joannis extra muros Urbis ad ecclesiam S. Petri, eumdem assignare populi exasperationem ob auctum tritici pretium; cum Anastasius recitet quidem funus ductum extra portam S. Joannis, sed neque praeter consuetudinem id factum fuisse adnotet, neque ullam ejus rei causam afferat ut legenti textum fit palam.![[Figure]](../assets/FIGURES/1280667A.bmp)
[Figure]
[Col. 0667D] Linea 2.— Fuit fames. Haec pariter descripta sunt ex Paulo Diacono, lib. IV, cap. 30, qui, narrato Gregorii obitu, subjungit: «Cujus in locum ad apostolatus officium Sabinianus est ordinatus. Fuit autem tunc hiems frigida nimis, et mortuae sunt vites pene in omnibus locis. Messes quoque partim vastatae sunt a muribus, partim, percussae uredine, evanuerunt.» Eadem leguntur apud Agnellum loco mox laudato, pag. 130. Linea 3.— Facta autem pace. His afferre lucem possunt quae habet Paulus ibid. c. 33: «Rex Agilulphus pacem fecit cum Smaragdo patricio in annum unum, accipiens a Romanis duodecim millia [Col. 0668B] solidorum. Civitates quoque Tusciae, hoc est Balneum Regis, et Urbs vetus a Longobardis invasae sunt. Tunc enim mense Aprili et Maio apparuit in coelo stella, quam cometem dicunt. Dehinc Agilulphus rex iterum fecit pacem cum Romanis tribus annis.»
[Col. 0668B] Linea 1.— Sabinianus. Postquam, defuncto beato Gregorio, sedes apostolica mensibus quinque et novemdecim diebus vacasset, ipsis Kalendis Septembris, anno Christi nati 604, Sabinianus non sine tumultu (ut ex Bonifacii successoris illius constituto colligere licet) electus fuit. Hoc tam Latini quam Graeci omnes confirmant. Qua auctoritate igitur fretus scribat Nicephorus Callistus quemdam Innocentem sancto Gregorio subrogatum fuisse, non video. Linea 2.— Fuit fames in civitate Romana. De hac [Col. 0668C] fame Paulus Diaconus lib. IV, cap. 9, ait: «Fuit hiems frigida nimis, et emortuae sunt vites pene in omnibus locis, messesque percussae uredine passim evanuere.» Hujus famis tempore, in detestationem avaritiae contigisse videtur illud miraculum, quod sub pontificatu Sabiniani Sigebertus in Chronico verbis hisce describit: «Hoc tempore, inquit, pauper quidam cum a nautis eleemosynam peteret, nec acciperet, dicente nauclero: Desiste petere a nobis eleemosynam, qui nihil praeter lapides habemus; dum subjecisset pauper: Omnia ergo vertantur in lapides; quidquid manducabile in navi erat, in lapides conversum est, colore et forma rerum eadem permanente.» Linea 6.— Quo defuncto. Causam repentini obitus Sabiniani pontificis terribiliorem affert Sigebertus in Chron. his verbis descriptam: «Cum Sabinianus papa et ipse liberalitati Gregorii praedecessoris sui derogaret, Gregorius eum per visum ter pro culpa [Col. 0668D] tenaciae et hujus derogationis increpatum quod non resipisceret, etiam quarto horribiliter increpans et comminans in capite percussit. Quo ille dolore vexatus, non multo post mortem obiit.»
[Col. 0668D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Post S. Gregorii mortem non diutius vacasse apostolicam sedem, quam menses 5, dies 18, testantur praeter cod. Anastasii vulgatum quatuor alii Codd. quibus utitur V. C. Ludov. Ant. Muratorius, Catalog. Far fensis, et Lucensis, qui per librarii errorem pro [Col. 0669A] XVIII habet XXIII, ex facili mutatione V in X. Huc accedit auctoritas Freherianorum codd. Regii, Mazarini, et utriusque Thuani, qui dies licet 19 uno plus numerent, diem emortualem includunt, nihilque penitus chronologiam perturbant. Hanc unanimem catalogor. et codd. auctoritatem, cui Ordericus suffragatur, Antonius Pagius conatus est reprehendere, interpontificium ad menses sex diemque unam protrahens; quam feliciter, ex infra dicendis palam fiet. Equidem catalogor. et codd. consensui adhaerens, ut Papebrochium fecisse video, et a S. Gregorii morte menses 5, dies octodecim, seu novemdecim die scilicet emortuali inclusa, enumerans, 30 Augusti mensis invenio litteram Dom. D praenotatam, quam esse ipsam ordinationis Sabiniani haud dubie agnosco. Sabinianus igitur, M. Gregorii olim apocrisiarius apud aulam Cp., die 30 Augusti, anno 604, ordinatus, sedit annum 1, menses 5, dies 8 seu 9, ut constantissime omnes tradunt. At in diebus manifestus est error aut ex duplici numeratione V semel [Col. 0669B] pro mensibus recte adhibiti, iterumque perperam adjuncti diebus, ita ut ex IIII sint facti VIIII, aut ex additione V. Undecunque autem natus sit error, Sabiniani duae depositiones memorantur in Cod. altero Freheriano, qui loquens primum de depositione ad S. Petrum, ait, VI Kal. Mart., nempe die 24 Febr., sepultum esse; deinde de prima depositione, loquens: Depositus est, inquit, die II mensis Februarii, nempe die 2, ut expresse habet alter ex codd. Ambrosianis. Ita enim Romanus num. II accipi debet, non pro cifra Arabica, quod saepe esse factum a librariis satis superque testatur tum specimen cod. antiquissimi membranacei a V. C. Muratorio exhibitum Italic. Script., ubi legitur: Qui fecit ordinat. per mens. Marcio pbros II, diac. II, dum editi habent (in III): Qui fecit ordinationem unam per mensem Martium, presbyteros II, diaconos 2; tum etiam Baronius, qui II pari modo interpretatus, Severino, contra omnium antiquorum fidem, pro duobus mensibus [Col. 0669C] undecim tribuit. Quare juxta hanc primam cod. Freheriani depositionem (pata in Lateranensi ecclesia) non dies 9 supra annum et menses quinque, sed dies 4 sedisse Sabinianus videtur; a die enim ordinationis 30 Aug. ad depositionem 2 Febr. die ordinationis de more inclusa, sunt an. I, m. 5, d. 4. Nec modica inde lux affulget Anastasianae historiae; Sabiniani enim funus nova prorsus, neque antea, nec post audita ratione elatum refertur extra urbis moenia per portam S. Joannis. Hanc vero narrationem certe aliqua causa fulcit; quare ut non credam anilem Sigeberti fabulam, quam Sigonius et post eum Baronius adoptant, mihi tamen cum Papebrochio persuadeo, aut aeris intemperiem, aut glaciem ingentesve pluvias impedimento fuisse, quin statim perque consuetam viam pontificis cadaver efferretur. Caeterum Sabinianus, cum sedisset, a die ordinationis 30 Augusti 604, annum 1, menses 5, dies 4, obiit diem suum 2 Februarii anni 606, ut docent [Col. 0669D] codd. Marquardi Freheri et Ambrosianus alter, ejusque corpus in Lateranensi basilica interim depositum, die 22, sive ut alii codd. habent, 24 ejusdem mensis ad S. Petrum delatum est.
[Col. 0669D] Linea 1.— Sabinianus, Boni filius, Bleranus, Tuscus, diaconus cardinalis et apocrisiarius apostolicae sedis. Constantinopoli apud imperatorem a S. papa Gregorio missus. Imperatore Phoca Augusto, sedit menses 4, dies 19: creatus Kal. Septembris, consecratus die Dominico Idibus Septembris. Linea eadem. De civitate Ulera. Erat autem Blera civitas Tusciae mediterranea Catoni, Plinio Ptolomaeoque, vulgo Bieda vocata, cujus etiam nunc vestigia X a Viterbo B. M. inveniuntur. Linea 4.— Per solidum unum tritici modios triginta. Frumentum quidem populo dividi jussit, verum [Col. 0670A] non gratuito ut Gregorius, sed pretio solidorum tredecim in singulos modios constituto.
[Col. 0670A] Linea 2.— Fuit fames in civitate Romana gravis. Tempore hujus charitatis, quo universa civitas ingenti rei frumentariae inopia laborabat, narrat Sigebertus Gemblacensis in Chronico, ad annum 607, Sabinianum, beati Gregorii liberalitati derogantem, egenis alimenta subtrahendo, a Gregorio per visum tribus vicibus frustra avaritiae reprehensum, quarta post horribilem increpationem in capite fuisse percussum, illoque dolore vexatum paulo post mortem obiisse. Hanc vero narrationem Sigebertus fortasse exscripsit ex sancti Gregorii Vita a Paulo Diacono exarata, quam sua aetate excidisse Baronius dolebat. Sed illam narrationem esse fabulosam, ex silentio praesertim Joannis Diaconi ostendi potest, qui cum Pauli Vitam certe perlegerit, ut patet ex his verbis Joannis circa finem: «Cujus nimirum venerabile [Col. 0670B] meritum quousque mundi hujus orbita volvitur, ut cum Paulo viro disertissimo fatear, semper accipiet incrementum:» quae ipsa verba habentur etiam in Vita Gregorii a Paulo Diacono scripta: de hac tamen beati Gregorii in Sabinianum increpatione nullum verbum habet, etsi multis capitibus, circa finem, miracula sancti Gregorii exponens, quamplura id genus describit; quo loco hoc exemplum percensere debuisset, quod vel in primis ad laudem sancti Gregorii pertinebat, nt nemo est qui non videat. Hinc fit ut facile ad credendum adducar, tempore Joannis Diaconi in Vita Pauli haec de reprehenso Sabiniano non exstitisse, fuisseque ea deinceps a male feriato homine assuta; aut si habebantur, eadem certe ita exsufflanda, utpote nullis idoneis documentis innixa, Joannes judicavit, ut in fusiorem sancti Gregorii Vitam, jussu Joannis VIII elucubratam, illa non inferenda censuerit. At Sigebertus, qui imperatori Henrico, Romanae Ecclesiae persecutori [Col. 0670C] et rebelli, adhaerens, contra ipsum S. Gregorium VII papam, morum innocentia spectabilem, scribere litteras et opuscula ausus fuit, hanc fabellam etiam suo Chronico intexuit, per quam Sabinianus Romanus pontifex male in sequentem aetatem audiret. Sed hoc commentum tum Anastasio nostro repugnat, qui Sabinianum laudat de clero amplificato, auctisque in S. Petri basilica religiosis luminibus; tum famae, quam sui Sabinianus reliquit, comitatis nimirum et benevolentiae, quae exprimitur in epitaphio Vaticano, quod ex Manlio refert Aringus Rom. subterr. lib. II, cap. 8:
[Col. 0670C] Linea 4.— Per solidum unumtritici modios triginta. Verum, inquit Papebrochius in Conatu Chronico Historico, quia nonnulla exemplaria Anastasii [Col. 0670D] videntur de pretio frumenti habuisse, quod Sabinianus pro modio frumenti solidos triginta exigeret, fabulam quis excogitavit, qua propter tenacitatem a suo decessore S. Gregorio per noctem apparente increpitus, percussusque in capite, non multo post obiisse fingitur. Sed nihil tale quispiam antiquorum de vita et miraculis S. Gregorii scribentium, ne quidem Joannes Diaconus, qui tamen finem libri IV ejusmodi vindictae exemplis, per duodecim capita deductis, implevit. Mirum proinde est, subdit Papebrochius, fabulae isti, a Sigeberto temere relatae, fidem adhibuisse Baronium, qui etiam eo trahit, quod Sabiniano defuncto, ut ait Anastasius, funus ejus evectum est per portam S. Joannis, et ductum foras muros civitatis per pontem Milvium, ad ecclesiam Vaticanam: quod ille praeter morem factum esse putat, ad avertendam a corpore injuriam, ab irato populo metuendam, si per mediam urbem funus duceretur; cum aliae multae causae hujus novitatis, [Col. 0671A] eaeque aliqua Sabiniani laude conjunctae, possent a benigno conjectatore excogitari. Linea 6.— Quo defuncto. De gestis a Sabiniano nihil aliud ad nos pervenit, praeter ea quae ex Anastasio mox retulimus, qui subdit, eum sedisse annum unum, menses quinque, dies novem, et sepultum esse in Ecclesia beati Petri Apostoli die XXII mensis Februarii. Quare cum Regino in Catalogo Pontificum [Col. 0672A] Romanorum, Hermannus Contractus in Chronico, Ordericus lib. 2. et Honorius Augustodunensis, annum etiam unum, menses quinque et dies novem Pontificatui Sabiniani assignent, ex ipso Anastasio colligitur ejus ordinationem peractam esse die XIII. Septembris anni DCIV., et ejus mortem contigisse die XXII. Februarii anni DCVI.
114 Sabinianus, natione Tuscus, de Civitate Ulera [Col. 0663] B, Volaterra. , ex patre Bono, sedit annum unum, menses quinque, dies novem [Col. 0663] B, menses 5, dies 19. . Eodem tempore fuit fames in civitate Romana gravis. Facta autem pace cum gente Longobardorum, et jussit aperire horrea Ecclesiae, et venundari frumentum populo per solidum unum [Col. 0663] * per solidos 13, B, pro modio sol 30. tritici modios triginta. Hic in ecclesia beati Petri apostoli luminaria dedit [Col. 0663] * addidit . Quo defuncto, funus ejus ejectum [Col. 0663] * evectum. est per portam sancti Joannis, et ductum est foris muros civitatis per pontem Milvium. Qui et sepultus est in ecclesia beati Petri apostoli, die 22 mensis Februarii. Hic Ecclesiam de clero implevit. Hic episcopos fecit per diversa loca numero sex et viginti, et cessavit episcopatus menses 11, dies 26.
[Col. 0671B] Ex Farnesiano codice LVIII Num. 115, lin. 1, Joanne Cataadioce, ete. menses VIII, dies XXII. Hic optinuit apud Focatem principem ut sedis. lin. 5, in quo sederunt etc. presbyteri Rom. XXXIII, diaconi et clerus omnis. lin. 7, ut nullus pontificem viventem aut episcopum civitatis suae praesumat loqui aut parentes sibi facere, lin. 9, et quis quem voluerit, etc.; quo defuncto sepultus est. Lin 1, Bonifatius, ubique ibid. Cataadicem veladioce. Haec est varians lectio, quam forte in autographo antiquarius noster ad oram codicis notatam invenit. ibid. sed annos VIIII, dies XXVIII. Hic perperam 9 anni pro totidem mensibus numerantur. lin. 2, apud Focam principem. lin. 3, ecclesiarum, quia Ecclesia Constantinopolitana. lin. 5, beati Petri apostoli, in quo resederunt. lin. 6, p. R. XXXIII lin. 6, [Col. 0671C] 7, et clerus omnis. lin. 8, praesumeret loqui, aut partes sibi facere, nisi tertia die depositionis ejus, adunato clero, et filiis Ecclesiae: et quem voluerint, habeant licentiam eligendi sibi, etc. lin. 11, B. Petri [Col. 0672B] apostoli. Hic fecit episcopos. lin. 12, Deest vox numero. lin. 13, mensem I, dies VI. Lin 1, A, cata audiace; B, catadioce. lin 2, AB, dies 22, dicta. lin ead AB, Phocatem. lin 6, B, Romani 33, lin 8, loqui de electione, lin 11, B, 2 Novemb. Lin 1, Catadioce, sedit ann. 8. Sic emendatum in R. cod. (M, ann. 19), d. 28, lin 2, Focam. lin 3, ecclesiarum, quia eccl. lin 5, Petri apost. lin 6, Ro. 30, diaconi 3, et clerus omnis sub a. lin 8, nisi tertia d. lin 9, et quem voluerunt habeant. lin 11, apostoli. Hic fecit ep. p. d. lin 12, et cess. ep. mens. 1, dies 6. Lin 1, Cata adioce. lin 2, dies 22, lin 5. Petri Ap. lin 6, 32. lin. 9, et tunc el. fiat. Lin 2, optinuit apud Focatem. lin 7, clerus omnis. lin 9 et 10, et quis quem.
[Col. 0671C] Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam principem, ut sedes apostolica beati Petri apostoli caput esset omnium Ecclesiarum. Id est, Ecclesia Romana, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium Ecclesiarum scribebat. Bonifacius III impetravit a Phoca ut Ecclesia Romana prima omnium Ecclesiarum [Col. 0672D] diceretur, quia Constantinopolitana se primam jactabat propter imperii sedem illuc translatam. (Sigebert. in Chronic. ad ann. 607; Otho Frising., Chronic. lib. V, cap. 16; Amoin. lib. IV, cap. 4; Lupold. Babeng. de Jur. Regni, cap. 1. Linea 5.— Hic fecit constitutum sub anathemate, ut nullus pontifice vivente, aut episcopo civitatis suae, praesumat loqui de successore, aut partes sibi facere, [Col. 0673A] nisi tertio die depositionis ejus, adunato clero et filiis Ecclesiae; tunc electio fiat, etc. Bonifacii III decretum est, ne Rom. pontificis electio fiat, nisi post tertium diem depositionis, id est, sepulturae defuncti. Can. Nullus, 76 dist., cap. Bonae memoriae. de Elect.
[Col. 0673A] Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam. Eumdem Paulum Warnefridi, verbis licet, sive arte, sive inscitia, commutatis inversisque exscripsit Anastasius. Haec enim ille ibid. cap. 37: «Hic rogante papa Bonifacio statuit sedem Romanae et apostolicae Ecclesiae caput esse omnium Ecclesiarum, quia Ecclesia CPna primam se omnium Ecclesiarum scribebat.» Linea 5.— Hic fecit constitutum. Hoc Bonifacii ad successorum pontificum ambitum in electionibus comprimendum emanavit. Namque praecipuarum sedium Ecclesiae habere consueverunt nonnullos velut [Col. 0673B] candidatos, qui ut a vivente praesule designarentur, interdum non sine schismatis labe contendebant. In Antiochena Ecclesia, cum Meletium inter et Paulinum de episcopali gradu contenderetur, sex erant candidati. Quamobrem Flavianus presbyter ejusdem Ecclesiae, jubente Theodosio imper., ad avertendum, quod invaluerat, schisma, advocavit Meletium, Paulinum caeterosque idoneos, affectantesque cathedram episcopalem, ascitoque partis utriusque populo, singulos jurejurando astrinxit ea de causa, quam recolit Socrates 1. V, c. 5: «Cum eos omnes qui ad episcopatum gerendum idonei videbantur, collegissent; erant autem sex numero, inter quos etiam erat Flavianus: eos sacramento adegerunt, ut altero e duobus episcopis mortuo, nemo ipsorum episcopalem sedem ambiret.» Paria scribit Sozomenus lib. VII, c. 3: «Populo igitur ex utraque parte concitato, cum seditio futura expectaretur, admirabile quoddam concilium praevaluit, quo ad concordiam revocarentur. Placuit enim ut [Col. 0673C] jurejurando sese astringerent ii qui ad regendum ejus loci episcopatum idonei esse putabantur sperabanturve, ex quibus erant tum alii quinque, tum Flavianus; se neque ambituros, neque electione ipsorum facta, episcopatum suscepturos esse, quandiu Paulinus et Meletius superstites essent; altero autem mortuo, passuros se, ut alter episcopatum solus obtineret. Igitur jurejurando in has conditiones praestito, universa fere plebs ad concordiam rediit.» Equidem Romae archidiaconus infulas pontificales plerumque adipiscebatur, erantque fere designati pontifices qui archidiaconatu insignirentur.
[Col. 0673C] Linea 1.— Bonifacius, quem S. Gregorius apocrisiarii munere fungentem miserat ad Phocam imperatorem. Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam. Quidquid Phocas concessit, praeter morem suorum antecessorum [Col. 0673D] fecit in odium Cyriaci episcopi, a quo se impeditum aiebat, quod Germanus patricius, imperii perduellis, justam sceleris vindictam effugisset, ut ait Theophantes.
[Col. 0673D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Pontificis Sabiniani mortem diuturna sedis vocatio excepit, mensium nempe undecim, dierum sex et viginti, qua in re catalogi fere omnes et codices auctoresque apud Pagium consentiunt. Ea propter Pagio ipsi nihil de spatio illo detrahere visum est. Sedis autem vacationem minime deduci oportere a 22 Febr., quae dies excludi non potest, quippe non emortualis, sed sepulturae, planum est; secus enim dies 17 Febr. occurrit anni 607, quae coincidit cum feria sexta, quem in scopulum ob male constituta Sabiniani primordia Pagius offendit, et quasi bidui discrimen susque deque habendum esset, ordinationem [Col. 0674A] Bonifacii transfert ad diem Dominicam, quae 19 Febr. respondet, quod adeo abhorret a chronologica fide, ut satis inde agnosci possit non Pagium Anastasio, sed Anastasium Pagio deservire. Ineundi igitur videntur menses 11, dies 26; interpontificii ab ipsa emortuali die Sabiniani 2 Februarii anni 606; quibus rite enumeratis ac postremis exclusis, dies 29 Januarii sequentis anni 607 fit obvia, quae cum litt. Dom. A praenotetur, Bonifacii ordinationem non obscure indicat. Sedit autem pontifex menses 8, dies 22, ut habent Freheriani codd. et Thuanus alter cum primo et secundo Ambrosianis (licet in primo anni duo ante menses lapsi sint), necnon complures catalogi, praesertim Blanchinianus ineditus, Ordericus et A. A. apud Pagium: quare vulgato aliisque habentibus dies 28, non est cur fides adhibeatur. A 29 autem Januarii tempore sedis elapso, non dies 12 Novembris, ut habet Anastasius, sed XII Kal. Novembris, nempe 21 Octobris occurrit, ipsamque esse Bonifacii depositionis diem cum pridie obierit [Col. 0674B] diem suum, subsequens vacatio sedis demonstrat, ut dicam in Bonifacio IV, hujus successore. Pagio et hic biduum deest, quare pontificis mortem aegre constituit 10 Novembris, mirari se aiens cur bidui dilata fuerit sepultura. Utrum hic etiam Bonifacius III, quemadmodum certo certius successori evenisse videbimus, et praedecessori Sabiniano jam vidimus contigisse, post plures dies ad Ecclesiam S. Petri delatus fuerit, quaeve accederent causae cur ita fieret, affirmare non ausim; video tamen, ex supputatione temporum quae interpontificiis et sedibus assignantur, annos adamussim impleri, ut subjiciam oculis in Bonif. IV. Huc accedit quaedam epigraphe ex Vitoniano codice primum a Papebrochio, deinde ab Ant. Pagio desumpta quae, tametsi mendosissima, fidem tamen facit Anastasii narratis de Bonifacio III. Ea vero sic se habet: HIC REQUIEVIT BONEFATIUS QUI SEDIT [Col. 0674C] MENSES VII. DIES XXXII. DEPOSITUS PRIDIE IDUS NOVEMBRIS IMPERANTE DOMNO * P P AUG. A. VI. IND. XI [Col. 0674D] Pagius addit FOCA. . In hac certe epigraphe, ut vides, deest mensis, dies decem superfluunt, et tribuitur Phocae annus 6, cum a die coronationis 23 Novembris 602 quintum solummodo numeraret; ipsa tamen cum Anastas o confirmat diem depositionis ad S. Petrum 12 Novembris. Ne autem putes emoratualem, satis docent ipsius Papebrochii, qui primus eam vidit, a signata epoche discessio, ut videre est in Conatu hist.; et Pagii, qui eam amplexus fuit, dura necessitas ab unanimi omnium consensu discedendi, ut fecerat in interpontificio post Gregorium; qui enim ibi dies quatuordecim adjunxit, ut Sabiniani mortem assequeretur, hic supra viginti detrahere eum compulit dies ordinationis successoris certa. Haud dubie igitur juxta calculos Anastasii Bonifacius III, cum sedisset a die ordinationis 29 Januarii 607 menses tantum octo, [Col. 0674D] ac dies 22, mortem occuhuit die 20 Octobris ejusdem anni, ac die postera depositus in Lateranensi eccl., die duodecima sequentis mensis in ecclesia S. Petri fuit sepultus. Quae chronologia nullis quidem monumentis confirmatur, quia difficillimae illius aetatis culpa nulla suppetunt, verum a die ordinationis ac duratione sedis successoris astruitur.
[Col. 0675D] Linea 1.— Bonifacius. Imperatore Phoca sedit menses octo, dies 23, ut Nicephorus est auctor; creatus et ordinatus IX Kal. Martias, die Dominico. Linea 2.— Ut sedes apostolica B. Petri apostoli caput esset omnium Ecclesiarum. Cum res Mauritii inertia sub Gregorio transigi non posset, eo mortuo sub Bonifacio III ab imperatore Phoca ita constituta est ut Romanus pontifex juxta apostolica dogmata, [Col. 0675A] et vetustissimam SS. Patrum traditionem, primum omnino locum retineret, secundum vero Constantinopolitanus antistes. Ita Beda in libro de Temporum Ratione, et Paulus Diaconus, et lib. XVIII Romanae Historiae Eutropio adjunctae. Additumque ut papae nomen, quod omnium vocabulorum Episcopalium excellentius esse statutum est, solus Romanus pontifex (cum ante omnibus commune esset episcopis) retineret; caeteri vero quatuor episcopi praecipuarum sedium, videlicet Constantinopolis, Alexandriae, Antiochiae, et Jerusalem, patriarchae vocarentur. Ex his porro episcopus Constantinopolitanus aecumenici nomen, quod initio usurpaverat, etiam continuavit, et praesertim post Photium; atque ita scribere solitus est: N. Miseratione divina archiepiscopus novae Romae Constantinopolis et aecumenicus patriarcha. Episcopus vero Romanus superbi nominis ambitioso titulo semper abstinuit, neque alio quam humillimo nomine, videlicet, N. episcopus, servus servorum Dei, [Col. 0675B] vel catholicae Ecclesiae episcopus se appellavit.
[Col. 0675B] Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam. Episcopi Constantinopolitani, qui primum episcopo Heracleensi subjacebant, procedente tempore jus metropoliticum in Heracleensem aliasque Ecclesias mutata vice exercuerunt. Deinde imperatorum potestate fulti inter antiquos patriarchas cooptati, in concilio Constantinopolitano II et in Chalcedonensi secundum post Romanum pontificem locum consecuti sunt; repugnante licet sancto Leone, qui Chalcedonensem canonem ea de re promulgatum, tanquam supposititium, absolutoque concilio per fraudem adjectum, reprobavit. Tandem oecumenici titulum coeperunt usurpare, quem tanta cordis elatione Joannes Jejunator Constantinopolitanus patriarcha ostentabat, ut beatus Gregorius, nominis superba novitate jure commotus, plures in eumdem litteras scripserit, cum ad Orientis patriarchas, tum ad Mauricium imperatorem, [Col. 0675C] quicum nihil profecit: quandoquidem Mauricio patrocinante assumptum titulum ad mortem usque Joannes retinuit, ejusdem etiam insistente vestigiis Cyriaco, qui Joanni fuit suffectus. Bonifacius vero III a Phoca sanctionem obtinuit, qua cavebatur ne Cyriacus caeterique Constantinopolitani patriarchae sese deinceps oecumenicos dicerent; atque, ut inquit Anastasius hoc loco: «Hic obtinuit apud Phocam principem, ut sedes apostolica beati Petri apostoli caput esse omnium Ecclesiarum, id est Ecclesia Romana, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium Ecclesiarum scribebat.» Hujus vero Caesareae sanctionis hic sensus est: Phocam sententia sua declarasse oecumenici titulum, non patriarchae Constantinopolitano, sed Romano pontifici, beati Petri successori, deberi; non autem, ut inepte quidam sentiunt, primatum in Romanam Ecclesiam a Phoca primum invectum fuisse, cum ante Phocam Romani pontifices in omnem Ecclesiam [Col. 0675D] jurisdictionem exercuerint, in Africa, in Aegypto, in Asia atque etiam in ipsis finibus patriarchatus Constantinopolitani, ut ecclesiasticam historiam vel levi, quod aiunt, brachio attingenti est exploratum. Ad nomen vero oecumenici quod attinet, longe ante Phocam S. Leoni Magno ipsum oblatum fuisse constat a synodo Chalcedonensi, in qua lecti sunt libelli supplices ad sanctum Leonem dati, relatique in synodicas tabulas, in quibus hoc honorifico vocabulo sanctus Leo insignitur: Τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ οἶκομενικῳ ἀρχιεπισκόπῳ, καὶ πατριάρχῃ τῆς
μεγάλης Ῥώμης Λέοντι. Caeterum beatus Gregorius ab hoc oecumenici episcopi nomine refugit, servumque servorum Dei, quae singularis animi ejus demissio erat, se voluit inscribere: quod non ita accipiendum est ut Gregorius amplissimam Romanorum pontificum in tota Ecclesia jurisdictionem non agnoverit, quam saepius et facto ostendit et litteris declaravit; sed eo sensu oecumenici appellationem [Col. 0676A] rejecit, quo per eam unus in universa Ecclesia astrui vellet episcopus, perinde ac nulli alii praeter ipsum in toto orbe fuissent episcopi.
[Col. 0676A] Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam, etc. Hic pontifex obtinuit a Phoca imperatore, quod Pelagius II et Gregorius impetrare non potuerant, ut Constantinopolitanus episcopus oecumenici nomen non amplius usurparet. Hic enim imperator, petente Bonifacio, qui eumdem sibi demeruerat, dum esset Constantinopoli apostolicae sedis apocrisiarius, professus est solum Romanum pontificem esse dicendum oecumenicum, seu universalem episcopum, quod disertis verbis testatur Anastasius: «Hic obtinuit, inquit, apud Phocam principem, ut sedes apostolica beati Petri apostoli caput esset omnium Ecclesiarum, id est, Ecclesia Romana, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium Ecclesiarum [Col. 0676B] scribebat.» Hujus Phocae imperatoris decreti meminit etiam Paulus Diaconus totidem fere verbis lib. IV, cap. 11, de Gestis Longobard. Baronius, Binius et alii volunt Phocam edictum illud edisse in odium Cyriaci episcopi Constantinopolitani, in quem exacerbatus erat. Sed haec conjectura non videtur admittenda, cum Cyriacus obierit mense Octobri anni 606 et Thomas magnae Ecclesiae Constantinopolitanae diaconus die 23 Januarii anni 607 ei suffectus fuerit, antequam Bonifacius ordinaretur Romanus pontifex. Quare, cum nullibi constet illud decretum in ejus odium editum esse, quid vetat dicere Phocam, cum bene nosset Ecclesiam Romanam jure divino primatum semper tenuisse super omnes totius orbis Ecclesias, ex aequitate causam illam dijudicasse, cum praesertim constet eum erga Romanos pontifices propensum fuisse, ut videtur in Bonifacio IV? Ex quibus corruit, quod Baronius ait, Cyriacum moerore consumptum, quod Phocas id decretum edidisset, diem suum obiisse. [Col. 0676C] Linea 10.— Qui defunctus. Cum ex epitaphio Bonifacii III, quod exstat in codice ms. Virdunensis coenobii sancti Vitoni, in quo post Damasi versus referuntur quaedam epitaphia Romanorum pontificum, constet hunc pontificem obiisse die decima Novembris anni 607, dicendum est Anastasium, quando dicit eum sepultum in ecclesia beati Petri apostoli die duodecima mensis Novembris, interpretandum esse non de die mortis, sed de die quo terrae mandatus est, ideoque Bonifacium sedisse menses octo, dies viginti duos, ut testantur tria exemplaria mss. Anastasii, unum Colbertinum et duo Freheriana, posterior catalogus Corbeiensis, Ordericus lib. II, Luitprandus, Abbo et Hermannus Contractus.
[Col. 0676C] Linea 2.— Hic obtinuit apud Phocam, etc. Pontificatum Bonifacii III insignem reddit edictum quod hic pontifex impetravit ab imperatore Phoca pro [Col. 0676D] apostolica sede. Jam diximus in Pelagio II et in Gregorio M. quod Cpolitani patriarchae Joannes Jejunator et Cyriacus, oecumenici nomen usurparunt, cui audaciae cunctis viribus ii pontifices restiterunt; quanquam nec patriarchas cogere, neque imperatorum assensum obtinere unquam potuerint, ut injuriosus ille ac tumidus titulus supprimeretur; quam rem Bonifacius III impetravit. Non pauci e recentioribus hoc edictum ab imperatore factum autumant pro Romana Ecclesia in odium patriarchae Cyriaci, a quo certis occasionibus prohibitus fuerat Ecclesiae immunitatem violare. Id vero, praeterquam quod mera conjectura est, satis labili nititur fundamento; nam constat Cyriacum praemortuum Bonifacio, qui ad Petri cathedram ascendit anno 607, dun dum ille anno 606 clauserat supremum diem. Quidquid autem sit de hac epoche, nihil apud veteres hanc rem tradentes occurrit quod talem conjecturam [Col. 0677A] roboret. Anastasius ait pontificem a Phoca obtinuisse ut Ecclesia Romana caput esset Ecclesiarum, quia Ecclesia Cp. primam se omnium Ecclesiarum scribebat. Et Paulus Diaconus Hist. Long. lib. IV, cap. 11, iisdem fere verbis rem narrat. Quamobrem credi debet quod imperator, quem non latebat hanc [Col. 0678A] esse unam ex praerogativis ab Jesu Christo concessis sanctae sedi, semper cognitam ante id temporis, caput nempe esse omnium Ecclesiarum mundi, jure prohibuit ne Cp. patriarcha eam praerogativam usurparet, namque id apostolicae sedi detrimentum inferebat.
115 Bonifacius, natione Romanus, ex patre Joanne Cataaudioce, sedit menses octo, die viginti octo [Col. 0671] B, 23. . Hic obtinuit apud Phocam [Col. 0671] * Jocam. principem, ut sedes apostolica beati Petri apostoli caput esset omnium Ecclesiarum, id est, Ecclesia Romana, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium Ecclesiarum scribebat [Col. 0671] Vide baron. ad ann. Domini 606. . Hic fecit constitutum [Col. 0671] * Id est, decretum. Vide Baron. ibid. in ecclesia beati Petri, in qua sederunt episcopi septuaginta duo, presbyteri Romani triginta quatuor, diaconi et omnis clerus, sub anathemate, ut nullus pontifice vivente, aut episcopo civitatis suae, praesumat loqui de successore, aut partes sibi facere, nisi tertio die depositionis ejus, adunato clero et filiis Ecclesiae, tunc electio fiat, et quem quisque voluerit habebit [Col. 06717] * Quem voluerunt habeant. licentiam eligendi sibi sacerdotem. Qui defunctus, sepultus est in ecclesia beati Petri apostoli die duodecima mensis Novembris. Hic fecit episcopos per diversa loca numero viginti unum, et cessavit episcopatus menses decem, dies sex.
[Col. 0677B] Ex codice Farnesiano LXVIIII Num. 116, lin 3, eodem tempore petiit a Focate principe templum, qui appellatur Pantheum. lin 6, multa bona optulit. Hic domum suam monasterium fecit, quem et dotabit. Quo defuncto, sepultus est ad beatum Petrum apostolum, die 25 mensis Madii. Hic etc. lin 9, episcopos per diversa loca XXXV, et cessavit episcopatus men. XI, dies V. Lin 2, fames. Hic petiit a Foca principe templum, quod Pantheon vocabatur. lin 4, Eccl. beatae Mariae. lin. 5 et omnium martyrum, et reliquias in ea collocavit. In qua ecclesia princeps multa dona obtulit. lin 7. Quo defuncto, sepultus est ad beatum Petrum apostolum. Hic fecit. lin 8, diaconos VIIII, episcopos per diversa loca XXXVI, et cessavit episcopatus menses VII, dies XXV. [Col. 0677C] Lin 4, B ecclesiam beatae ac gloriosissimae et [Col. 0678B] Dei genetricis Mariae. lin 9, B, 36; A, cessavit episcopatus menses 6, dies 5. Lin 4, a Foca pr. t. q. Pantheon vocabatur. lin 5, martyrum Christi, et reliquias in ea collocavit. lin 6, dona obtulit. lin ead., quod et dicavit ( M, ditavit); quo defuncto sepultus est ad B. P. ( M, ad S. P.) apost. Hic fecit ord. d. per mens. Dec., diac. 9, episc. per diversa loca 36; et cessavit episcopatus mens. 7, dies 25. Lin 2, annos 5, in. 9, d. t. lin 4, eccles. beatae ac gloriosae et Dei genitricis. lin ead., Phocas princeps dona m. o. H. d. s. m. f. quam et d. q. d. s. e. a. B. P. Ap. Hic. lin 9, 36; et cessavit episcopatus m. 6, d. 25; depositus die 25 m. Maii. Lin 7, Magii.
[Col. 0677C] Linea 3.— Eodem tempore petiit a Phoca principe templum quod appellatur Pantheon, in quo fecit ecclesiam sanctae Mariae semper virginis et omnium martyrum. Haec ecclesia dicta est sanctae Mariae ad Martyres. Anastas. in Paulo: «Ipse vero hoc agnito fugit in ecclesiam sanctae Dei genitricis virginis Mariae, quae vocatur ad Martyres.» Sic dicta quia pontifex Kalendis Novembris celebrandam ibi instituit solemnitatem omnium martyrum, quae postea transiit in [Col. 0678C] solemnitatem omnium sanctorum. Sigebert. in Chronic. ad ann. 609: «Hic Pantheon Romae a Phoca imperatore impetratum vertit in ecclesiam sanctae Mariae et omnium Martyrum, quae postea crescente religione Christiana decreta est fieri in honore omnium sanctorum.» Hanc posteriores Rotundam vocarunt. Bertoldus Constantiens's presbyter in Chronic. ad ann. 1087: «Guibertus vero haeresiarcha, non magis ab incoepta perversitate cessavit, imo se apud sanctam Mariam ad Martyres, quam Rotundam dicunt, incastellavit.»
[Col. 0679A] Linea 3.— Eodem tempore petiit a Phocate principe templum quod appellatur Pantheon, in quo fecit ecclesiam sanctae Mariae semper virginis et omnium martyrum. Optimo consilio sanctissimus pontifex Bonifacius IV templum toto orbe celeberrimum deorum omnium cultui ab ethnica superstitione dedicatum, in honorem beatissimae Virginis Mariae omniumque martyrum consecravit, dato, vel fortasse etiam accepto a praedecessoribus pontificibus exemplo profana templa in sacra convertendi, retenta aliqua similitudine et veluti cognatione inter veterem novumque cultum; unde factum est ut Marti in beatae Martinae, et Romulo Remoque fratribus sacrae aedes in Cosmi et Damiani pariter fratrum honorem concederent. Pantheum dictum est templum omnium deorum, quo vocabulo usi etiam sunt antiquarii ad indicandum simulacrum in aversa parte quorumdam veterum nummorum excalptum plurium deorum symbolis [Col. 0679B] refertum. In aereo nummo Aegyptio maximi moduli, quem inter selecta numismata exhibet Petrus Seguinus, ab una parte cernitur caput laureatum Antonini Pii, et ab altera caput barbatum principalium numinum insignibus ornatum, inter quae modius capiti impositus Serapidem designat, cornu arietinum Jovem Ammonem, trifida suscina Ditem patrem, atque etiam Neptunum, serpens eidem circumvolutus Esculapium, radiata coma Solem, sive Osirim, et cornucopiae Nilum. Simili typo insculptam gemmam olim vidi. Id Pantheum dicunt. Pantheum vel a fundamentis excitavit, vel incoeptum absolvit, porticu certe ornavit M. Agrippa Augusti gener, ut nos docet fronti operis imposita inscriptio: M. AGRIPPA. L. F. COS. TERTIVM. FECIT. De illo sic loquitur Dio lib. LIII: «Pantheon quoque perfecit Agrippa. Id sic dicitur fortasse, quod in simulacris [Col. 0679C] Martis et Veneris multas deorum imagines acceperit, ut vero mihi videtur, inde id nominis habet, quod forma convexa fastigiatam coeli similitudinem ostenderet.» V. C. Ludovicus Demontiosius in libello inscripto, Gallus Romae hospes, Romanis typis excuso anno 1585, quantivis pretii, singularem suam divinationem profert circa Panthei constructionem. Is negat eam fuisse formam Panthei, quam nunc refert, «quippe cum excelsum ex plano surgeret, inquit ille, hodie tredecim gradibus» (nunc duobus ascenditur beneficio Alexandri VII P. M., qui egesta terra, dextri lateris etiam partem porticus collapsam egregie restituit) «descenditur in porticum, multis ornamentis sub terra defossis et cum iis hoc loco Plinii, qui obrutus est eodem pene eventu. Quocirca ejusdem conatus fuerit utrique succurrere, ut et templum ipsum a fundamentis conspiciendum exhibeamus, et locum Plinii ex densa illa caligine, qua jamdudum premitur, proferamus [Col. 0679D] in lucem.» Summatim percurram quae C. auctor dilucide et ubertim describit, ut demonstret quae olim forma Pantheo constiterit. Primum observandum venit immutatam nunc multum apparere antiquam symmetriam. Cum latitudo templi modo altitudinem exaequet, opus evadit formae quadratae, scilicet ordinis Dorici, cum tamen duplex porticus, ostium templi, antepagmenta, supercilium, lumen, columnae, omnia sint ordinis Corinthii. En hermaphroditum architecturae genus, summa operis virilis, partes muliebres. Nulla igitur est hic symmetria, [Col. 0680A] quae nihil est aliud quam partium invicem et earumdem ad universum commensus. Improbahiturne opus celeberrimum, quod Plinius inter praestantiora orbis commemorat? Haud quidem, sed illud ad exquisitam architecturae formam revocandum; nempe judicandum est tantum sub terra latere, quantum illi ad justam ordinis Corinthii symmetriam deest, ac propterea ad eam profunditatem praesens pavimentum effodiendum, quanta est inter rationes Doricas et Corinthias differentia. Secundo loco Plinius caryatides Panthei commemorat; lib. XXXV, c. 5, ait: «Agrippae Pantheum decoravit Diogenes Atheniensis, et caryatides in columnis templi ejus probantur inter pauca operum.» Quatuor ex illis erutae ex terra, sub qua latebant, adhuc visuntur, duae in Capitolio, et duae in aedibus Chisiis, quas inhabitat dux Braciani. Quae erat igitur illis in templo sedes? Plinti columnarum tenuiores sunt quam columnarum commensus exigat: pars [Col. 0680B] itaque plinti a lithostrato occultatur. Sed occultantur pariter columnarum stylobatae. Stylobatas autem in ejusmodi operibus apponi debere docet Vitruvius lib. III, c. 3. At latitudo marmoris caryatidum eadem est ac plintidum et stylobatarum, eadem etiam marmoris species. Egesta itaque tellure et plinti emergant integri atque stylobatae, et restituantur caryatides suis stylobatis, unde imperitorum manus divellerant. Tertio Pantheum simulacra omnium deorum complectebatur, sed ubinam et quo ordine erant illa disposita, neque enim diis omnibus eodem loco sacra fiebant. Sextus Pompeius auctor est antiquos diis superis in aedificiis a terra exaltatis sacra fecisse, diis terrestribus in terra, diis infernalibus in effossa terra. In tribunali itaque Jupiter excelsa sede erat locatus, alii dii coelestes in aediculis illis quae eminent in solida parte muri circa templi ambitum, dii terrestres in intercolumniis siti, infernales vero in effossa terra intra eam fornicationem quae sub gradibus erat. [Col. 0680C] Gradus porro a limine portae incipientes ad eam profunditatem descendebant, quae supradictam differentiam ordinis Dorici et Corinthii penitus absumeret. Et cum omnis diameter latitudinis templi sit palmorum 178, divisa diametro in 4 partes, tributaque utrinque quarta parte gradibus ab extremis ad intimum, duae quartae partes in medio pro templi area vacuae remanebant, ut qui in intimo gradu constitutus suspiceret tholum, videret intimam quadrangulorum tholi circinationem intimae graduum circinationi respondere. Inde facile conjicias architectum in animo habuisse inferiorem partem templi quodammodo in hemispherii superioris figuram formare, ut inferiora superioribus responderent; alioquin pyramides tholi artifex produxisset, ut in aliis tectis rotundis, in quibus illae colliguntur in flore, qui tecti tanquam umbilicus est. Sed praeterea ita rationes hujus templi constitutae fuere, ut extrinsecus in parte convexa tecti eadem graduum symmetria servata sit, [Col. 0680D] ut non tantum inferiora superioribus, verum etiam exteriora interioribus congruerent. Sic ex regulis artis divinabat circa Panthei formam ingeniosissimus Gallus, a quo abludere haud videtur Ammianus Marcellinus lib. XVI, vocando Pantheum regionem teretem speciosa celsitudine fornicatam. Rem spero me facturum lectoribus jucundam si ob oculos posuero schema a clarissimo auctore delineatum, idque tanto utilius, quanto laudatus liber non est facile cuique obvius, et templi descriptio ex schematis intuitu evidentius constabit.![[Pantheon]](../assets/FIGURES/1280681A.bmp)
[Pantheon]
[Col. 0681A] Linea 4.— Pantheon. Quae strictim Anastasius, eadem prolixius scripserat Paulus ibid. c. 37: «Idem ( Phoca ), alio papa Bonifacio petente, jussit in veteri fano, quod Pantheon vocabant, ablatis idololatriae sordibus, ecclesiam beatae semper virginis Mariae et omnium martyrum fieri, ut ubi quondam omnium non deorum, sed daemonum cultus erat, ibi deinceps fieret memoria sanctorum.»
[Col. 0681A] Linea 1.— Bonifacius. Decima octava die Septembris, anni 607, post interregnum decem mensium et sex dierum, creatus est pontifex Bonifacius, ejus nominis quartus, temporibus Phocae. De Phoca imperatore apud Cedrenum et Nicephorum memorabile legitur illud, quod monacho quaerenti: Cur tam impium Christianis imposuisti imperatorem? Deus responderit: Deteriorem illo alium invenire non potuisse [Col. 0681B] ullum, et hoc meruisse Constantinopolitanorum flagitia. Linea 3.— Petiit a Phocate, etc. Sic mirandum illud opus tot antiquorum scriptorum praeconiis celebratum, a Marco Agrippa tertium consule tempore Augusti imperatoris erectum, Jovique Vindici consecratum post sexcentos triginta duos annos Christianae religioni usui cessit.
[Col. 0682A] NOTAE CHRONOLOGICAE. De interpontificio duos inter Bonifacios III et IV omnes codd. catalogique sibi constant, decem videlicet mensium ac dierum sex; totidemque a Bonifacii III obitu 20 Octobris an. 607 ad Bonifacii IV ordinationem 25 Augusti 608 numerantur, inclusis de more extremis. Diem vero 25 Augustini esse ipsam ordinationis Bonifacii, non modo lit. Dom. F, eo anno recurrens, demonstrat, sed certa depositionis dies certumque sedis ejus tempus, ut infra explicabitur, apertissime ostendunt. Nunc vero, ut facile assequi omnes valeant, nequidquam a Pagio virgulam esse adhibitam augendo ac minuendo, ut libuit, tempora ab eodem praescripta, oculis subjiciendam reor Anastasii Pagiique Chronologiam. HIC REQUIESCIT BONIFACIUS JUNIOR QUI SEDIT ANNOS VI. M. VIII. DIES XII. DEPOSITUS EST OCTAVO IDUS MAII IMPERANTE DOMINO HERACLIO ANNO EJUS QUINTO. [Col. 0683B] Qua epigraphe depositionis dies excluditur, ac proinde non tredecim dies, sed 12, numerantur, ita ut Bonifacius IV 7 Maii sit mortuus et juxta Anastasium et alios, qui habent dies 13, octava ejusdem mensis sit sepultus. Argumentum isto praeclarius ad demonstrandum aliud esse depositionis seu obitus pontificum diem, aliud depositionis seu sepulturae in S. Petri ecclesia, excogitari non potest. Plerique enim codd. et catalogi tradunt Bonifacium die 25 Maii esse depositum apud S. Petrum. Et quamvis Anton. Pagius suspicetur num de aliqua translatione agatur, bona cum venia nec septemdecim post dies loco matus esset, nec, si posterior translatio e pluribus, quae factae sunt, memoraretur, a scriptore haud dubie corum temporum aequali vox sepultus adhiberetur ipso in contextu; cum praeterea quae multos post annos translationes factae sunt, non ignorentur. Quamobrem utcunque sepulturae solemnia apud Papebrochium memorata cum Pagio credi [Col. 0683C] debeant apocrypha, tamen ad pontificiam chronologiam quod attinet, propius ille attigit punctum. Anno igitur 615, septima die Maii occumbens, octava sepelitur Bonifacius in Lateranensi ecclesia, et 25 ad S. Petrum effertur.![[Chronologia]](../assets/FIGURES/1280682A.bmp)
[Chronologia] Huic annorum quatuor, mensium quinque ac dierum quatuordecim summae si addantur anni 604, menses […] ., [Col. 0683A] dies 11, emortuali Gregorii inclusa, habebitur annus 608 diesque 25 Augusti, quam diximus esse ipsam ordinationis Bonifacii IV, ut idem Pagius agnoscit. At juxta chronologiam Pagii sunt anni 4, m. 5, dies 10; quare praeter difficultates suis locis demonstratas, quatridui spatium desideratur ad implenda tempora; unde liquet Anastasio potius quam Pagio, caetera eruditissimo, inhaerendum. Caeterum ad Bonifacii IV sedem quod attinet, non solum inter omnes constat eum sedisse an. 6, mens. 8, d. 13, verum, quod rem magis magisque astruit, epigraphe illius epitaphio subjecta, quam ex Mansii collectione Baronius et recentiores usurpant, ita habet:
[Col. 0683C] Linea 4.— Templum quod appellatur Pantheon. Sanctissimus Bonifacius, detestatus idolorum cultum, Jovem inde deosque omnes expulit, ut Virgini Mariae sanctisque omnibus aedes ea merito consecraretur, quae nunc a forma circulari Rotunda a Romanis vocatur. Quam aedem donatam Ecclesiae Christi a Phoca Augusto, Beda, gravis auctor ac fere illius aetatis, memoriae mandavit; et post eum Valafridus in libro de Exordio et Incrementis rerum ecclesiasticarum, aliique. Fuit dedicatum hoc illustrissimum templum a Bonifacio IV, anno 610, die 13 Maii. Quo eodem die 28 curribus onustis fuere translata multa [Col. 0683D] sanctorum martyrum corpora, ex diversis coemeteriis urbis Romae, et ibidem juxta aram maximam recondita, sexcentis triginta duobus prope annis postquam illud conditum fuerat in idolorum cultum, ad religionem Christianam translatum, nuncupatumque fuit Sancta Maria ad Martyres. Hic dies festivissimus et celeberrimus fuit Romanis, concurrentibus undique populis, ita ut famem inferrent Romano populo, cum frugum copia eo tempore angustior existeret. Quare Gregorius IV Romanus pontifex transferendum censuit ad Kalendas Novembris, quo tempore annona copiosior esse solet.
[Col. 0683D] Linea 4.— Templum quod appellatur Pantheon. A M. Agrippa, Augusti genere, insigni ob navalem victoriam contra Sextum Pompeium, templum hoc solidae molis structura Jovi Vindici, vel Marti Venerique aedificatum, deorsum omnium imaginibus in [Col. 0684A] eo positis τὸ τῶν θεῶν κοινὸν ιερὸν potuit appellari. In tanta vero celebritate hoc aedificium habitum est, ut inter praestantissima Urbis opera enumeraretur, ad quod posteritati servandum Romani Caesares sedulo incubuere. Illud enim vetustate colalbens Adrianus restituit, ut Spartianus capite 19 testatur, idemque instaurarunt tum Antoninus Pius, ut scribit Capitol. capite 8, tum Septimius Severus, ut monet inscriptio apud Gruterum p. 1, n. 1. IMP. CAES. L. SEPTIMIUS SEVERUS. . . ET IMP. CAES. M. AURELIUS ANTONINUS PIUS. . . PANTHEUM VETUSTATE CORRUPTUM CUM OMNI CULTU RESTITUERUNT Verum multo celebrius hoc templum evasit, cum, omni idolorum superstitione sublata, in honorem S. Mariae ad Martyres uni veroque Deo fuit consecratum. Solemni etenim ritu B. Bonifacius IV illud purgavit, [Col. 0684B] ditavitque ex coemeteriis extra Urbem sanctorum martyrum lipsanis, cessitque in usum religionis Christianae: unde exclusa multitudine daemonum multitudo ibi sanctorum memoriam coepit habere, ut ait Noster hoc loco, et Paulus Diaconus libro IV, capite 37, Vaticano epitaphio vetustissimo idem exprimente apud Manlium.
[Col. 0684] Linea 3.— Eodem tempore petiit a Phocate. Cum Bonifacius videret Phocam imperatorem propenso animo esse erga Romanos pontifices, ab ipso dari sibi petiit Pantheon, nobile Romae delubrum, tot antiquorum scriptorum praeconiis celebratum, a [Col. 0684C] Marco Agrippa ter consule tempore Augusti erectum, Jovique Vindici consecratum; quod adhuc intactum remanserat a demolientibus daemonum sedes Romanis Christianis. Cumque illud obtinuisset, expurgatum ab antiquae sordibus idololatriae, in honorem Dei genitricis Mariae et omnium sanctorum martyrum (quorum plurimorum reliquiae ex coemeteriis extra Urbem positis eo translatae sunt) consecravit. Haec narrant Anastasius et Beda lib. II Hist. Eccles., cap. 4. Haec ecclesia etiamnum Romae visitur, diciturque S. Maria Rotunda, ob aedificii formam. Ejus dedicatio inscripta est Martyrologio Romano ad diem 13 mensis Maii, ubi appellatur dedicatio ecclesiae sanctae Marioe ad Martyres. Eam dedicationem Sigebertus in Chronico alligat anno primo Bonifacii, quem ait, «in Kalendis Novembris ibi instituisse solemnitatem omnium martyrum, quae postea crescente religione Christiana decreta est fieri in honore omnium sanctorum.» De hac legendus Baronius in notis ad [Col. 0684D] Martyrologium Rom. die 13 Maii et prima Novembris, quem tamen latuit Gregorium papam tertium hanc solemnitatem sanctis martyribus consecratam, postmodum in honorem sanctorum omnium ab omni Ecclesia observari decrevisse, ut habet Usuardus in suo Martyrologio. Vide etiam dicenda in Gregorio IV. Linea 7.— Qui defunctus. Cum juxta Anastasium, Ordericum lib II, Abbonem, Hermannum Contractum in Chronico, et plures catalogos Bonifaciu sederit annos sex, menses octo, dies tredecim, ad Deum migravit die septima Maii anni Christi sexcentesimi decimi quinti. Baronius refert ex monumentis Vaticanae basilicae a Manlio collectis ejus sepulcro inscriptum ejus epitaphium, in cujus fine legitur: Hic requiescit Bonifacius junior, qui sedit annos VI, menses VIII, dies XII; depositus est VIII Idus Maii, imperante domino Heraclio, anno ejus V, ubi tantum dies duodecim supra menses octo numerantur, [Col. 0685A] quia dies septima Maii, quae est emortualis, excluditur. Ex quibus et consequens est ejus ordinationem diei 25 Augusti a nobis recte affixam fuisse, et vacationem sedis post mortem Bonifacii III in Anastasio male descriptam esse. Colitur sanctus Bonifacius IV die 25 Maii, quo et Papebrochius in Actis Sanctorum Vitam ejus refert.
[Col. 0685A] Linea 3.— Eodem tempore petiit a Phocate principe templum quod appellatur Pantheon. Hoc templum idololatriae sordibus expurgatum vero Deo consecravit sub invocatione beatissimae M. V. et omnium sanctorum martyrum. Ea occasione solemnitatem instituit in Urbe celebrandam quotannis Kalendis Novembribus in honorem ejusdem B. M. V. et omnium SS. martyrum; quam postea Gregorius [Col. 0686A] IV celebrari jussit ab omni Ecclesia eodem stato die in honorem SS. omnium. Templum istud aedificavit M. Agrippa, gener Augusti imp., post Actiacam victoriam, hodie Capo Figato, contra M. Antonium et Cleopatram. Agrippa illud Jovi Vindici dicavit, appellatumque fuit Pantheon; seu quia simulacra omnium deorum qui Romae colebantur, in eodem fuerunt posita; seu quia convexa ejus structura coeli speciem exhibebat, quod est Dei sedes. Idem templum, tametsi ardore ingenti a Christianis caetera idolorum templa post conversionem imperatorum destruerentur, intactum remansit, ex lege, ut creditur, imperatoris Honorii, quae sic habet: Sicut sacrificia prohibemus, ita volumus publicorum operum ornamenta servari (Leg 15, de Pagan, Cod Theod.) . Hodie etiam integrum Romae exstat, et dicitur ecclesia Rotundae.
116 Bonifacius, natione Marsorum, de civitate Va eria, ex patre Joanne medico, sedit annos sex, menses octo, dies tredecim. Hujus temporibus famis, pestilentiae et inundationes aquarum gravissimae fuerunt. Eodem tempore petiit a Phocate [Col. 0677] * A Phoca. Vide Baron. ad ann Domini 607. principe templum, quod appellatur Pantheon. In quo fecit ecclesiam sanctae Mariae semper virginis, et omnium martyrum [Col. 0677] * Martyrum Christi. . In qua ecclesia princeps multa bona [Col. 0677] * Dona. obtulit. Hic domum suam monasterium fecit, quod et ditavit Qui defunctus sepultus est ad beatum Petrum apostolum die 25 mensis Maii Hic fecit ordinationes duas per mensem Decemb.: Diaconos octo, episcopos per diversa loca triginta quinque [Col. 0677] * B. 25. .
[Col. 0685B] Ex Farnesiano codice LXVII Num. 117, lin. 1, sedit annos III, dies XX. Hic. lin 3, venit E. P. et C. Rabenna, et occidit omnes qui in nece Johannis exarchi, et judicibus reipublicae fuerant mixti. Hic benit Roma. lin 10, terremotus magnus mense Aug Indic VI. lin 11, percussio scabearum, etc. quo defuncto sepultus est. Lin 2, dies XXIII. lin 3, ad pristina loca. lin 3, 4, patritius. lin 4, primis curis emendavit, secundis vero occidit, ut edit. lin 5, et judicum reipublicae mixti fuerunt. Et veniens Romam, susceptus est a sanctissimo papa optime. lin 6, a Roma. lin 7, a Johanne Campsivo Arcata. ibid patritius. lin 9, facta est pax. lin 10, terraemotus major. lin 11, indictione VI. Post hoc. ibid et percussio scabiarum. lin 12, ita ut nullus [Col. 0686B] posset, ibid qui defunctus, sepultus est. lin 13, ad B. P. apostolorum principem. Hic dimisit. lin 14, deest et ante omnem. lin 15, presbyteros XIIII. ibid per diversa loca XXVIIII. Lin 2, A, dies 10. lin 6, A, sanctissimo domino Deusdedit papae optimo. lin 7, A, Cumsino; B, Comsino, ibid. B, contra quem pugnando Eleutherius. lin 8, B, interfecit tyrannum, simulque cum eo multos alios. lin 9, B, hic constituit secundas missas in ecclesia. lin 11, B, indict. 6. lin 14, B, dimisit pro obsequiis suis. lin 15, B, presbyteros 14, lin 16, AB, dies 13. Lin 2, dies 23. lin 5, et judicum reipubl. misti fuerunt, et veniens Romam susceptus est a [Col. 0687A] sanctiss. papa opt. qui eg. a Roma. lin 7, areata, forte antarta, pro tyranno. lin 9, facta est pax. lin 11, ind. b. lin. 12, scabiarum, et nullus poterat m. s. c. qui defunctus sep. est ad B P. apost. principem VI, Idus Novemb. lin 14, sua ad omnem clerum. lin 15, presbyt. 14. lin 16, dies 15 ( M, dies 16). Num 117, lin 2, d. 23. lin 3, hujus temporibus v. lin 5, judicib. r. f. hic venit. lin 7, Antarta, contra quem pugnando el. p. ingr. est Neap. lin 8, et int. eumdem tyr. simul cum eo alios multos, et sic reversus [Col. 0688A] est R. et d. r. m. facta est pax magna i. t. l. Hic constituit ut secunda missa fieri in clero eod. lin 11, indict. 6. lin ead., secuta est cladis percussio scabiliarum, ita ut nullus posset m. s. c.; quo defuncto, sep. est ( sic saepe loquitur in superioribus ). lin 14, obs. s. rog. I. int. lin 15, presb. 14, lin 16, et c. e. d. 16, depositus sub die 8 mens. Octob. Lin 4, Ravenna. lin 7, qui pugnando Eleuth. lin 10, terraemotus major.
[Col. 0687A] Linea 9.— Et data roga militibus, pax facta est in tota Italia. Roga est erogatio quae a principe donationis vice fiebat militibus. Anastas. in Severino: «Quando et rogae vestrae, quas dominus imperator vobis per vices mandavit, ubi sunt a sancto viro [Col. 0687B] reconditae.» Gregor lib II, epist 32: «Theodosiani vero qui hic remanserunt, rogam non accipientes, vix ad murorum custodiam se accommodant.» Ubi dixi: Roga etiam est erogatio quae a Rom pontificibus fiebat clero vel plebi. Anastas infr eod: «Hic dimisit pro obsequiis suis et ad omnem clerum rogam unam integram.» Idem in Bonifac V: «Hic clerum amavit, rogam integram clero suo dedit. Hic dimisit omni clero pro obsequiis suis rogam unam integram.» Idem in Joanne IV: «Hic dimisit in omni clero rogam integram.» Idem in Eugenio: Rogam clero solitam tribuit.» Idem in Leone III: Hic vero rogam clero suo in presbyterio maxime ampliavit.» Ibid. Hic constituit secunaam missam in clero. Unica missa publica, id est solemnis, diebus Dominicis celebrari solebat. Can. Et hoc, de Consecr dist 1. De quo Dionys Areopag epist ad Demophil Joan Mosch Limonar cap 27. Alteram missam celebrari instituit Leo P. ne nimis arctaretur populus, unius [Col. 0687C] missae more servato, can. Necesse de Consecr dist 1; et post eum Deusdedit PP. secundam missam in clero, id est, in Ecclesia Romana instituit, teste Anastasio hic, quia forte consuetudo unius missae publicae nondum desierat in Ecclesia Romana, quae semper antiquitatis tenacior fuit.
[Col. 0687C] Linea 9.— Hic constituit secundam missam in clero. Ex iis qui de rebus liturgicis tractatus instituerunt, nullus est qui hunc locum Anastasii non vexet, ubi de missae iteratione in eadem ecclesia sermo incidat. Cardinalis Bona, nunquam sine laude nominandus, in aureo tractatu Rerum Liturgicarum, lib 1, c. 14, n. 4, postquam ex Leone Magno in epistola ad Dioscorum Alexandrinum jubente iterari sacrificium, cum fidelium multitudo tanta est, ut omnes simul basilica recipere non possit, probare conatus fuerat viguisse ab eo usque tempore [Col. 0687D] consuetudinem Romae pluries eodem die sacrificium offerendi, sibi opponit praefatum textum inquiens: «De S. pontifice Deusdedit auctor Pontificalis sic scribit: Hic constituit secundam missam in clero: Ad quae verba Petrus Urbevetanus in scholiis ait, quia tum forsitan ad instar Graecorum non cantabatur in ecclesia nisi una missa, quod magis aed ficabat secundum antiquos. » Et statim subdit: «At ex allato Leonis testimonio patet morem iterandi sacrificium multo ante in Romanam Ecclesiam inductum fuisse.» Bona tamen venia eminentissimi scriptoris quando quis tueri velit interpretationem Urbevetani, videlicet ad tempora usque beati Deusdedit obtinuisse ritum celebrationis unius tantum missae in singulis ecclesiis, auctoritatem ex dicta epistola Leonis facile elevabit, explicando Leonem jussisse iterari sacrificium in casu tantum novae plebis basilicam implentis, in iis locis in quibus una tantum basilica [Col. 0688A] exstaret, et ab eodem presbytero; constitutum autem fuisse tunc primum a beato Deusdedit ut in clero post solemnem missam altera privata ab altero ex clero haberetur, sive nova plebs in basilica conveniret, sive non, sive una esset, sive plures basilicae. Tunc certe primum in Ecclesia Latina inductus [Col. 0688B] ritus esse videtur, ut plures missae in eadem ecclesia celebrarentur, pluraque altaria pro iis celebrandis construerentur. Unum quippe altare in unaquaque basilica primis Ecclesiae saeculis fuisse extra controversiam est, unamque duntaxat missam super eodem celebratam fuisse, quod utrumque Ecclesia Graeca retinet. Illi missae quotquot intererant, sacra synaxi reficiebantur, praesertim qui solemni missae ministrabant. Unde concilium Toletanum IV, anno Christi 635, statuit c. 17 «ut sacerdotes et Levitae ante altare communicent, in choro clerus, extra chorum populus.» Sed quotquot aderant presbyteri simul cum presbytero celebrante, vel episcopo rem sacram operabantur simul offerentes, et simul communicantes. «Mos est Romanae Ecclesiae, ut in confectione immolationis Christi adsint presbyteri, et simul cum pontifice verbis et manibus conficiant,» ut refert Mabillonius parte II Musei Italici pag 1111, ex Amalario l. I, 112. Caeterum unam missam celebrare, eamque die [Col. 0688C] tantum Dominico et diebus festivis, ad quam monachi omnes convenirent, antiquos monachos consuevisse historiae nos docent. «Certe in diebus quadragesimae, exceptis Dominicis, non canebatur missa tempore S. Benedicti, ait Hindelmarus in Regulae cap 48,» ut habetur apud Mabillonium in praefat I in saeculum quartum ordinis S. Benedicti, n. 168. «Carthusianos olim diebus tantum Dominicis et festis missas celebrasse referunt Petrus Cluniacensis l. II Mirac, c. 28; Guibertus abbas, l. I de Vita sua, c. 11, et Petrus Blesensis, epist 86.» Ita Cardinalis Bona lib I Rerum liturg, c. 18, n. 111, qui n. 8 addit: «Narrat Palladius in Vita beati Arsisii in ecclesia montis Nitriae octo fuisse presbyteros, inter quos qui primus erat, solus offerebat, et quandiu ipse vivebat, reliqui nec offerebant, nec judicabant, nec sermonem habebant.» Ea de causa beatus Franciscus, teste Alvaro Pelagio l. II de Planctu Ecclesiae, art 5, «voluit quod in quocunque loco [Col. 0688D] fratres contenti essent una missa, praesciens fratres se velle justificare per missas, et ad quaestum eas reducere, sicut videmus hodie fieri.» Scribebat Pelagius ad annum 1330, centum circiter annis ab obitu beati Francisci, animum digitumque intendens procul dubio ad epistolam a beato Francisco scriptam ad suos fratres, in qua habetur: «Moneo praeterea et exhortor in Domino, ut in locis in quibus morantur fratres, una tantum missa celebretur in die, secundum formam sanctae Romanae Ecclesiae; si vero in loco plures fuerint sacerdotes, sit per amorem charitatis alter contentus audita celebratione sacerdotis alterius.» Scio hac auctoritate abuti sectarios modernos pro abolenda missa privata, quam impense oderunt, sed probanda mihi non videtur eorum responsio, qui epistolam beati Francisci pro apocrypha habent; obstat enim allegatum testimonium Pelagii eadem epistola utentis, cui fides [Col. 0689A] non est neganda, et antiquo testi et ejusdem ordinis. Dicendum itaque est veterem disciplinam de una tantum missa celebranda ita fuisse a beato Deusdedit emollitam, ut post solemnem altera tantum missa caneretur in clero, non sic laxatam, ut missae multiplicarentur ad numerum presbyterorum, uti fieri fortasse incipiebat tempore beati Francisci, et uti deinde factum est: cujus rei una quidem causa fuit, ut inquit laudatus cardinalis Bona l. I Rerum liturg. c. 18, n. 9: «quod fundatis ordinibus Mendicantium, et longe lateque propagatis, multiplicata sunt onera missarum, atque ideo necesse fuit singulos sacerdotes, ut iis satisfacerent, singulis diebus privatim celebrare.» Inde etiam ortam esse facile intelligimus multitudinem illam altarium, qua refertae sunt ecclesiae Mendicantium, et quam non est cernere in aliis basilicis sive monachorum sive clericorum.
[Col. 0689B] Linea 3.— Eleutherius patricius. Anastasius, iterum Pauli verba describens, gesta iterum perturbat. Emendandus igitur ex eodem, scribente c. 31: «Hac aetate Joannes Consinus invasit Neapolim, quem de eadem civitate non multos post dies Eleutherius patricius eunuchus imperii jura suscepit.» Consinus, sive, ut appellat Anastasius, Compsinus, una cum Neapolitana urbe caeteras circumpositas invadit, seque regem dixit. Batillus in Hist. Barensi contendit Joannem hunc Consinum corona ferrea in urbe Barensi, aurea deinde apud Neapolitanos redimitum fuisse, ut sese Italiae populis regem probaret. Sed illum redegit in ordinem Eleutherius; de quo Paulus subjungit: «Posthaec isdem Eleutherius patricius ennuchus imperii jura suscepit. Qui dum a Ravenna Romam pergeret, in castro Luceolis a militibus interfectus est, caputque ejus Constantinopoli imperatori delatum est.» Hanc vero periochen inseruit Anastasius inter gesta Bonifacii V. [Col. 0689C] Linea 7.— Intarta. Intarta, inquit Esychius, tyrannus, rebellis adversus regem. Quod est ab ἀρταίρω, contendo, rixor. Et Festus: Antarium bellum, quod ante urbem geritur; a civibus nempe rebellantibus. In actis pariter sanctae Martinae virginis legitur: O Alexander, et intarta Christianorum. Et in Chronico Fontallenensi, cap. 3: Actum est bellum inter Carolum exarchum et Regenfridum intartam. Inde ortum verbum intartarizare, quod in hisce gestis non semel postea occurrit. Linea 10.— Eodem tempore. Anastasii verba cum iis sunt illustranda, quae Paulus, cap. 42, ubi de Rothari Langobardorum rege scribit: «Cum Ravennatibus et Romanis bellum gessit ad fluvium Aemiliae quod Scultenna dicitur; in quo bello a parte Romanorum, reliquis terga dantibus, octo millia ceciderunt. Eo tempore magnus Romae terraemotus factus est, magnaque fuit inundatio aquarum. Posthaec fuit clades scabierum, ita ut nullus potuisset mortuum [Col. 0689D] suum agnoscere, propter nimium inflationis tumorem.» Sed imperitus consarcinator Gestorum pontificalium tempora simul et acta commiscet. Pontificatum gerente Deusdedit imperabat Adaloaldus Langobardus. Quamobrem si aquarum inundatio et clades scabierum regnante Rothari contigerunt, Anastasiana illa narratio fortasse ad gesta Joannis IV aut Theodori Pont. erit transferenda, cum Rotharis ante ann. 636 Langobardicum regnum minime capessiverit. Rotharis autem, parta hac victoria et dominationis amplitudine, divitiisque auctus, Langobardorum regnum in Italia firmavit, atque adeo animum suum edendis legibus Langobardicis primus applicuit, et litterarum monumentis consignavit. Unde Paulus ibid., c. 44: «Hic Rothari rex Langobardorum leges, quas sola memoria et usu retinebant, scriptorum serie composuit, codicemque ipsum edictum appellari praecepit. Erat autem jam ex quo Langobardi in Italiam venerant annus septuagesimus [Col. 0690A] septimus, sicut idem rex in sui edicti testatus est prologo. Exstat ipso initio Legum Langobardicarum.»
[Col. 0690A] Linea 1.— Deusdedit. Cum post obitum Bonifacii IV sedes apostolica mensibus quinque et duodecim diebus vacasset, Deusdedit, egregiis virtutibus et sanctitate conspicuus, creatus est pontifex. De hoc publice cantatur in Ecclesia 8 die Novembris eum tanti meriti exstitisse quod cum visitaret aegrotos, leprosum unum osculo sanaverit et a lepra mundum reddiderit. Linea 1.— Sedit annos tres, dies 24. Annis tribus minus quinque diebus. Octava enim die Novembris hujus anniversaria memoria in Ecclesia recolitur, adeoque facta computatione ab ingressu pontificatus, praedicto tempore sedisse reperitur. Linea 9.— Roga. Est donatio, sic dicta ab erogando.
[Col. 0690B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Quanquam vulgati Anastasii codd. nullam sedis vacationem exhibent, quod et facit catal. Lucensis, primus tamen Freherianus habet menses 6, d. 5; Thuanus alter mens. 6, d. 25, quicum membranaceus Ambrosianus consentit regiusque Mazarinus, et Thuanus primus ac secundus Ambrosianus habent menses 7, d. 25. Farfensis demum catalogus interpontificium indicat dier. 13, tam post Bonifac. IV quam post duos successores Deusdedit et Bonifacium, ubique perperam gravique cum chronologiae detrimento. Nullum profecto ex allatis interpontificiis verum esse evidenter constat; undecunque enim dies enumerari incipiant vel ab emortuali, vel a depositionis die, in Dominicam nunquam offenditur, nisi tempus ineatur a die depositionis in Vaticano 25 Maii, quod quidem saepe factum invenitur post Honorium, [Col. 0690C] minori tamen cum discrimine a die obitus: praeterquam quod certa dies mortis et sedis S. Deusdedit removeri non possunt, ac proinde aut novum cudi interpontificium aut divinari oportet. Ad sedis tempus quod attinet, tam codd. quam catalogi eam definiunt annorum trium dierumque 23 aut 24. Alii autem sunt catalogi, ut 5 catalogi Ant. Pagii, noster Blanchinian. antea ineditus, et secundus Mabillonii, qui habent an. 3, d. 20, quorum opinioni suffragantur Martin. Polonus, auctor Fascic. Temp. et Gotfridus Viterbiensis, qui perperam eum facit aequalem imperii Phocae. Horum auctoritate inhaerens ab emortuali die, seu depositionis 8 Novembris 618, retro ab eo annos tres dies 20, diemque invenio 19 Octobris anni 615, littera F praenotatam, quae eo anno cum Dominica concurrit; quare videor diem ipsam ordinationis nactus, quam etiam Pagius ejusmodi esse cognovit. Rursusque ab hac ordinationis die ad Bonifacii IV emortualem ascendens 7 Maii, [Col. 0690D] numero menses quinque, dies 13, non 12, ut habet Pagius, ipsi enim obitualis includitur. Sic Farfensis catalogus habens dies 13 minus peccat quam caeteri catalogi et codices, in quibus proprio arbitratu excogitatum interpontificium invenitur. Mirari hic satis non possum Garnerii supinitatem, qui suis in eruditis ad Diurnum pontificum notis, primordia Bonifacii V, successoris S. Deusdedit, constituit anno 617, ac proinde decreto electionis pontificis adjungit indict. V, quae eidem anno post Septembrem convenit, ac Novembri mense S. Deusdedit esse mortuum fatetur cum Anastasio. At totus in conjectura ut Diurni collectionis aetatem definiat, non legit apud eumdem Anastasium certissimam notam aetatis pontificis; nam ait terraemotum ingentem secutum esse (ante obitum pontificis) Augusto mense, indict. VI, quod etiam Joannes Diaconus affirmat in Chronico, nempe anno 618, quem fuit consecutus scabierum morbus, seu lues elephantiaca. Quare S. Deusdedit obitus necessario [Col. 0691A] est illigandus huic anno, sicut Bonifacii successoris ipso eodemque anno exeunte anterior non est dicenda electio; neque eamdem ad sequentem annum differendam cum Pagio Eleutherii caedes, aliaque argumenta ostendunt, quae in notis ad eumdem Bonifacium adducam. Quae cum ita sint, S. Deusdedit igitur post menses 5, d. 13, vacationis ordinatus, die 19 Octob. 615, post annor. 3 ac dier. 20 sedem, die 7 Novembris moritur ac die postera sepelitur, ut recte Anastasius et Martyrologium Rom. a Baron. emendatum habent, nempe ipsa depositionis die 8 Novembris.
[Col. 0691A] Linea 1.— Deusdedit. Presbyter cardinalis SS. Joannis et Pauli, tit. Pammachii, a S. Gregorio papa factus, pontificatum omnium suffragiis adeptus, sedit, imperatore Flavio Heraclio Augusto, annos tres, dies 19; consecratus die Dominico, XII Kal. [Col. 0691B] Novembris, anno Domini 613. Deusdedit erat vocabulum compositum ex nomine et verbo, illis temporibus usitatum. Nam M. Aurelius Cassiodorus scribit ad Deusdedit, scribam Ravennatem, et sanctus Augustinus ad Quodvultdeum. Linea 11.— Post haec secuta est clades in populo. Anno 613, Augusto mense, terra ingenti motu contremuit, terraemotum vero foedissima lues est consecuta. Haec erat scabies, elephantiae nomine appellata, quae affectorum ora ita deformabat, ut vivi a mortuis haud distinguerentur nec dignosci possent. Quo tempore pontificia sanctitas insignem se hominibus declaravit. Nam cum pontifex obvio elephantiaco homini osculum obtulisset, extemplo pristinae illum sanitati restituit.
[Col. 0691B] Linea 11.— Post haec secuta est clades. Elephantiasin morbum, qui a Graecis σατυρίασμον nominatur, quod faciem eo laborantis similem reddit satyrorum [Col. 0691C] faciei, ante Cn. Pompeii tempora in Italia non fuisse Plinius est auctor libro XXVI Nat. Hist. At sedente sancto pontifice Deusdedit ita saevum in modum elephantiasis in Urbe grassata est, ut nullus posset, quemadmodum inquit Noster, mortuum suum cognoscere. In tanta vero hominum clade pontificia charitas opem ferens lue conflictatis, divinitus fuit nobilitata. Elephantiacum enim sibi obvium sanctus Deusdedit deosculans extemplo, divina per eum operante virtute, pristinae sanitati restituit. Quod insigne factum a pervetustis Ecclesiae monumentis laudatum, sexto Idus Novembres ejus natali die in Martyrologio Romano anniversaria commemoratione hisce verbis recolitur: Romae sancti Deusdedit papae, qui tanti meriti fuit, ut leprosum osculo a lepra sanaverit.
[Col. 0691C] Linea 1.— Ex patre Stephano subdiacono. In exemplari [Col. 0691D] Anastasii quo Baronius usus est, legebatur: Deusdedit filius Stephani, ex subdiacono sedit annos tres. Ad quae verba ita scribit: «Ut autem subdiaconus Romanus pontifex crearetur, nunc primum accidit, absque majorum exemplo, ut plane in clero magnas fluctuationes concitatas esse, sit argumento. Sed, ut omissis aliis, Deusdedit elegeretur, egregia id ejus sanctitas praestitit, qua mirifice inter tot tenebras illustratus emicuit.» Cum huc usque viris doctis persuasum fuerit subdiaconos in Romanos pontifices nunquam fuisse electos, ex editione Regia Anastasii variisque ejus codicibus mss. praedictus locus in hunc modum restitutus est: Deusdedit ex patre Stephano subdiacono, ita ut Deusdedit non fuerit subdiaconus, sed subdiaconi filius. Verum, cum [Col. 0692A] ex Liberati diaconi Breviarii, cap. 22, constet Silverium ex subdiacono Romanum pontificem dictum esse, et Liberatus eodem tempore quo Silverius electus vixerit, incertum remanet quaenam ex illis duabus lectionibus sit praeferenda, cum correctio prioris falso fundamento nitatur. Subdiaconos porro potuisse eligi existimo, usque ad tempora Stephani III, aliis IV, in cujus synodo Romana, anno 769 celebrata, sub anathemate interdictum est, ne ullus unquam praesumat laicorum, neque ex alio ordine, nisi per distinctos gradus ascendens diaconus aut presbyter cardinalis factus fuerit ad sacrum pontificatus honorem posse promoveri; ex his enim verbis mihi erui posse videtur tunc tantum subdiaconos a pontificatu exclusos, cum ex Liberato laudato habeamus Silverium ex eo ordine ad pontificatum assumptum, nemine hanc ei incapacitatem objiciente, et ex Anastasio incertum remaneat an ipse etiam Deusdedit fuerit ante suam electionem solum subdiaconus, quod probabilius videtur, nam posterior lectio habet quidem eum [Col. 0692B] fuisse subdiaconi filium, sed non negat ipsum etiam fuisse subdiaconum, quod prior diserte habet. Linea 9.— Hic constituit secundam missam in clero. Ejus in clerum amorem et beneficentiam Libri Pontificalis auctor commendat, qui et scribit: Hic constituit secundam missam in clero. Ad quae verba Petrus Urbevetanus in scholiis apud cardinalem Bonam, lib. I, cap. 14, n. 4, de Rebus liturgicis, ait: «Quia tunc forsitan ad instar Graecorum non cantabatur in ecclesia nisi una missa, quod magis aedificabat secundum antiquos.» Verum multo ante Deusdedit in Romanam Ecclesiam introductum fuisse morem iterandi sacrificii constat ex Leone Magno in epistola 81 ad Dioscorum Alexandrinum, qua mandat iterari sacrificium cum fidelium multitudo tanta est ut omnes simul basilica recipere non possit; ex hoc enim sequeretur quod una pars populi sua devotione privaretur, si unius tantum missae mos servandus esset. Tum ait plenum pietatis ac rationis esse, [Col. 0692C] ut quoties basilicam praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur. Quam sacrificii iterationem S. pontifex praecepit, ex more qui tunc Romae vigebat; ut in omnibus, inquit, observantia nostra concordet. Et infra: Ut quod nostrae consuetudini ex forma paternae traditionis insedit, tua quoque cura non negligat. De iis plura habet idem cardinalis Bona laudatus. Quid vero per haec verba intelligat Anastasius, aliis examinandum relinquo. Linea 12.— Qui defunctus. Anastasius de hoc sancto pontifice scribit: Qui defunctus et sepultus est ad beatum Petrum apostolum, die octava mensis Novembris, quod et Marianus Scotus in Chronico habet. Parte alia cum Gotfridus Viterbiensis, Martinus Polonus in Chronico, auctor Fasciculi temporum, et plures Catalogi pontificum Rom. habeant Deusdedit sedisse annos tres et dies viginti, consequens est ordinationem ejus a nobis recte alligatam cum die 19 Octobris anni 615, eumque obiisse die octava Novembris [Col. 0692D] anni sexcentesimi decimi octavi. Ejus nomen in Martyrologio Galesinii et in antiquioribus non legitur quidem, sed Baronius ob praeclaras ejus virtutes, illud Martyrologio Romano a se auctoritate apostolica emendato ad diem 8 Novembris inscripsit.
[Col. 0692D] Linea 9.— Hic constituit secundam missam in clero. Haud satis compertum est quid per haec verba auctor Libri Pontificalis significet. Nonnulli siquidem credunt ab eo permissum uno eodemque die missae sacrificium repetere in locis ubi ecclesiae prae angustia populum non capiebant. Verum id constituerat S. Leo Magnus, ut diximus in ejus pontificatu.
117 Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos tres, dies viginti quatuor [Col. 0685] C, 23. B, ann. tres minus dieb. 5. . Hic clerum multum dilexit, sacerdotes et clerum ad loca pristina revocavit. [Col. 0685] Vide Baron. ad ann. Domini 615. Eodem tempore veniens Eleutherius patricius et cubicularius, Ravennam, occidit omnes qui in nece Joannis exarchi et judicis [Col. 0685] * C, ex judicibus. reipublicae fuerant misti. Hic venit Romam, et susceptus est a sanctissimo Deusdedit papa optime. Qui egressus de Roma, venit Neapolim, quae tenebatur a Joanne Compsino Intarta [Col. 0685] Areata. B intacta. . Qui Eleutherius patricius pugnando ingressus est Neapolim, et interfecit tyrannum, reversusque est Ravennam, et data roga militibus, pax facta est in tota Italia. Hic constituit secundam missam in clero. Eodem tempore factus est terraemotus magnus mense Augusto, indictione undecima [Col. 0685] Sexta C. . Post haec secuta est clades in populo, percussio scabierum, ut nullus potuisset [Col. 0685] C, posset. mortuum suum cognoscere. Qui defunctus et sepultus est ad beatum Petrum apostolum, die octava mensis Novembris [Col. 0685] C, Idus Novemb. . Hic dimisit per obsequia sua [Col. 0685] pro obsequiis. , et ad omnem clerum rogam [Col. 0685] * Roga, donatio est dicta ab erogando. unam integram. Hic fecit ordinationes tres: presbyteros novem [Col. 0685] C, 14. , diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero viginti novem. Et cessavit episcopatus mensem unum, dies sexdecim [Col. 0685] * Sex. .
[Col. 0693A] Ex Farnesiano codice LXXI. Num. 118, lin. 1, sedit annos V, menses X; hic constituit. lin. 6, hic perfecit cymiterium sancti Nicodimi, et dedicavit eum. lin. 10, in castrum qui dicitur Luceolis, ibidem a militibus Ravennatibus interfectus est: cujus capud etc. Quo defuncto, sepultus est. lin. 16, et cessavit episcopatus dies XIII. Lin. 1, de civitate Neapoli ex patre Johanne sedit annos V, dies X. Fuit autem mitissimus, benignus, humilis, mitis ( haec vox abundat ) atque misericors. Hic constituit ut nullus trahatur de ecclesia, et ut acolythus non pr. lin. 4, levare nisi presbyter; et ut in Lateranis acolythus non bapt. lin. 5, sed subdiaconus ( lege subdiaconi) sequentes. Hic constituit ut testamentum valeat secundum jussionem principis. Hic perfecit cimiterium sanctae ( lege sancti) Nichomedis, et dedicavit illud. Hic clerum amavit, et rogam integram clero suo dedit. Ante diem ordinationis [Col. 0693B] ejus Eleutherius patricius et exarchus factus antara ( in margine notatur: antara, quasi ἄνταρας, sed lege antarta) assumpsit regnum, et veniens a civitate Romana in castro quod dicitur Luciolis, ibidem a militibus Ravennatibus interfectus est. Caput est ductum Constantinop. ad piiss. princ. Qui beatissimus papa defunctus, sepultus est ad beatum Petrum apostolum, et divisit omni clero pro obsequiis suis rogam unam integram. Qui fecit ordinationes, etc. lin. 15, Decembris; presbyteros XXVI. lin. 16, vox numero deest in cod. lin. ead., episcopatus dies XIII. Lin 1, Neapoli, ex patre Joannes. lin 2, A dies 10. lin 6, B, Nicomedis. lin. 8, 9, A, ante dies [Col. 0694A] ordinationis ejusdem Bonifacii. lin. 10, B, in castrum quod dicitur Luceolis, ibidem a militibus Ravennatibus interfectus est. lin 12, A, Constantinopolim imperatori. lin 16 et 17, AB, cessavit episcopatus ejus dies 13. Lin 1, Neap. ex patre Joanne, sed ann. 5, d. 10; fuit autem mitissimus, benignus, humilis, atque misericors. lin 3, de eccl. et ut acolytus non pr. lin 4, nisi pr. et ut acolytus in Later. non bapt. lin 6, illud. Hic clerum amavit, et rogam i. c. s. d. Ante diem ordinationis ejus Eleutherius patricius et exarchus factus Antara ( leg. Antarta) assumpsit regnum, et veniens a civit. Romana in castro quod dicitur. lin 11, Luciolis, a militibus Ravennatis interf. est. Cujus caput est ductum Constantinop. ad piiss. princ.: qui beatissimus papa defunctus est, et sep. ad B. P. ap. et divisit omni clero pro obsequiis suis r. lin 15, presb. 26, diac. 4 ( M d. 10) episc. [Col. 0694B] per diversa loca 29 et cess. episcop. d. 13. Lin 1, Neap. ex patre Joanne, s. lin 3, ut nullus acol. non p. lin 5, non baptizet. lin 6, Nicomedi, et d. lin 8, et rog. lin 9, diem o. e. E. p. et exarchus factus Antarta. lin 10, in castro. lin 11, Lociolis. ibid., a milites Ravenn. int. lin 12 et 13, quo beatiss. papa defuncto sep. est ad B. Petrum ap. Hic d. lin 16, ep. d. 13, depositus 25 mens. Octob Lin 1, Neapolim. lin 3, acolotus. lin 6, Nichodimi.
[Col. 0695A] Linea 2.— Hic constituit ut testamentum valeat secundum jussionem principis. Decreto Bonifacii V sancitum ut testamenta condita secundum jussionem principis, id est secundum leges, valeant. Linea 3.— Hic constituit ut nullus trahatur de ecclesia. Decretum Bonifacii V est, ne quis per vim extrahatur de ecclesia. Idem ante sancitum constitutione Theodosii l. 3. C. de his qui ad eccles. confug. August. in psalm. CL: «Tales compedes consolidant vobis et episcopi manus, nunquid non fugiant in ecclesiam compediti, et solvuntur hic.» Ibid. Hic constituit ut acolythus non praesumat reliquias sanctorum martyrum levare, nisi presbyter. Decretum Bonifacii est, ne acolytho liceat reliquias martyrum gestare, sed tantum presbytero. Tamen diaconorum ministerium fuit sanctorum reliquias diebus solemnibus ante episcopum praeferre. Conc. Brachar. III, can. 5. [Col. 0695B] Linea 4.— Hic constituit ut in Lateranis acolythus non baptizaret cum diacono, sed subdiaconi sequentes. Diaconorum erat baptizare, uti Presbyterorum. Tertull. de Baptism. cap. 17: «Dandi quidem habet jus summus sacerdos, qui est episcopus: dehinc presbyteri, et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate, propter Ecclesiae honorem.» Hieronym. ad Luciferian.: «Non quidem abnuo hanc esse Ecclesiarum consuetudinem, ut ad eos qui longe in minoribus urbibus, per presbyteros et diaconos baptizati sunt, episcopus ad invocationem sancti Spiritus manum impositurus excurrat.» Bonifacii decretum singulare fuit, ne in Lateranensi basilica diaconus baptizaret cum acolytho, sed cum subdiacono. Linea 10.— Castrum quod dicitur Luceolis. Ejusdem meminit Anast. in Gregor.
[Col. 0695B] Linea 2.— Ut testamentum valeat secundum jussionem principis. Cur id constituerit Bonifacius, quam de testamentis legem, quemve principem respexerit horum quisquis est gestorum auctor, mihi certo non constat. An Romanas leges veterum principum, an recentem aliquam ab Heraclio imp. ea de re promulgatum? Neutrum profecto. Quippe et Romano jure cives ad unum omnes indubitanter regebantur in scribendis haeredibus; et nullo vade, ratione nulla quis affirmaverit, novas de testamentis leges hoc tempore ab imper Heraclios fuisse conditas. An vero dubitatum fuerat utrum testamenta juxta principum leges scripta consisterent, ut, ea consistere pontifex rescribere debuerit? Nihil minus. Fortene arbitrabimur pontificem Bonifacium ad jura Langobardica animum intendisse, factumque ex illis testamentum declarasse validum? Sed quid hoc tempore Romanis eum Langobardico jure, qui a Graecis imperatoribus et exarcho Ravennatensi solis Romanis legibus regebantur? Accedit quod nullum jus scriptum apud [Col. 0695D] Langobardos usque ad ann. 643 evulgatum est, quo Rotharis rex edictum suum vulgavit, ubi num. 157 et seqq. nonnulla de testamentis decernit; anno, inquam, 643 vel 644. Nam eum ex Paulo Diac. edictum Rotharis prodierit ann. 77 regni Langobardici, atque ex ejus chronologia, quam frustra Pagius in Crit. auctoritate Segeberti decurtat ab ann. 568 regnarint Alboin ann. 3, m. 7; Cleph. ann. 1, mens. 6, et post interregnum annor. 10, Authari ann. 6, Agilulphus 25, Adaloaldus 10, et Arioaldus, 12; postea Rotharis; hujus electio incidit in ann. 636, regni autem Langobard. 68. Quamobrem qui supersunt 8 anni usque ad 76 completum, erunt anni regni ipsius Rothari concurrentes cum indictione II. Quos characteres continet ipse prologus edicti. Itaque non tanti est unum aut alterum diploma Bullarii Cassinensis, quanti visum est Pagio ad annum 626, ut narrationem [Col. 0696A] Pauli Diac. distinguentis tempora Adaloaldi et Arioaldi, evertere possit, atque insuper cogat edicto Regio manus inferre, et pro regni mei octavo, legere, decimo octavo. Haec cum viderit A. Muratorius in Praefat. ad Leges Langob., tom. l, par. II, Ret Italic., nescio cur edicti promulgationem revocarit ad annum 638, repugnante epocha regni Langobardici, quam Paulus Diac. et ipsum edictum regium cum unius tantum anni discrimine consignant. Sed haec obiter. Ad rem nostram. Cum istiusmodi leges integris XVIII annis post obitum Bonifacii V prodierint, ad eas pontifex haudquaquam respexit. Aut igitur auctor Gestorum pontificalium parachronismo iterum laborat, et decretum alterius e successoribus pontificibus affingit Bonifacio (quippe contigit postea ut jus Langobardicum perinde ac Romanum in universa prorsus Italia obtineret: qua tempestate nihil ambigo, similes declarationes a pontificibus emitti potuisse) aut si Anastasio fidem plane suam constare malis, opinari divinando possumus inter consuetudines quibus [Col. 0696B] unice ad Rotharim usque Langobardi usi sunt pro legibus, eam a pontifice fuisse probatam quam in condendis testamentis adhibebant; sive etiam de iis peculiarem legem aliquam suis et Italiae populis fuisse ab Agilulpho vel Adaloaldo vulgatam, quam, fluctuantibus animis inter Romana et nova haec jura, pontifex suo decreto firmarit: quatenus in iismet locis curtes suas agentibus Langobardis, ubi Patrimonium S. Petri erat, si testamenta ex illorum moribus legibusve fierent, firmata recognitione regii cancellarii, valerent. Hujus recognitionis specimina occurrunt in charta donationis a Berengario factae apud Bacchinium, et explorata res est in diplomatibus a Baronio, Mabillonio aliisque in lucem editis. Quae harum expositionum verior sit, nolim ego dijudicare. Alterum esto arbitrium. Linea 5.— Subdiaconi sequentes. Hi scilicet qui diaconos in ministerio sequebantur. Nam cum E. C. diaconus baptizabat, non acolythi aliive, sed subdiaconi [Col. 0696C] inserviebant sacrum operanti.
[Col. 0696C] Linea 1.— Bonifacius. Decima quarta, vel, secundum aliam lectionem, 24 mensis Decembris, anno Domini 617, post interregnum unius mensis et sex, vel sexdecim dierum, Bonifacius, ejus nominis quintus, patria Neapolitanus, creatus est pontifex. Hujus temporibus vixit Mahometes Arabs, pseudopropheta, pestis orbis terrarum, a quo Mahumetanorum sectae originem cepit; qui ut omnes populos in suam sectam attraheret, ex cunctis ferme sectis aliquid ascivit: ex Judaeis circumcisionem, unius Dei cultum et abstinentiam a carne suilla; ex Christianis Christum, sed cum Arianis creatum, cum Nestorianis purum hominem, cum Manichaeis non vere, sed tantum apparenter crucifixum; ex gentilibus cultum Lunae, seu alicujus astri. Legem quam proposuit stultissimam, armis propagandam esse docuit, eamque [Col. 0696D] disputationibus examinari prohibuit. Vide Damascenum de Haeresibus, Theophanem, et Cedrenum in Heraclio, Baronium anno 630.
[Col. 0696D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis vacationem a S. Deusdedit depositione recte Anastasii cod. vulgatus et plerique alii codd., tam mss. quam editi, definiunt unius mensis ac dierum 16, licet nonnulli, ut duo Freheriani cum Farfensi catalogo, habeant praeter mensem in hoc omissum, dies 13. Regius et Thuanus m. 1, d. 15; Thuanusque alter dies tantum 16. Ratio autem cur sedes tam brevi spatio vacaverit aperta est: Heraclius, unde jussio petenda, a Persis, qui ejus legatos male habitos carceribus vinctos detinebant, affligebatur; urbs Cp. fame ac peste laborabat; Eleutherius exarchus, [Col. 0697A] occasione non abutens tum Caesaris mirum in modum afflicti, tum interpontificii, tyrannidem capessiverat; quare a Ravennatibus obtruncatus erat: Roma interim elephantiaca lue paulo ante orta gliscente lecerebatur. Gravibus his de causis non petita nec exspectata jussio videtur. Hinc est quod praeter laudatos codd. et catalogos, Hermannus Contract., Marian. Schot. et Sigebertus creationem Bonifacii quinti constituunt anno 618, et ita vacationem non diuturnam fuisse intelligunt. Denique octavi saeculi scriptor Beda suae Hist. Angl. lib. II, c. 7: «Bonifacius, ait, qui post Deusdedit Ecclesiae praefuit anno incarnationis Dominicae sexcentesimo decimo octavo.» Hunc quidem locum, imo totam eam Bedae editionem, qua usus est Baronius, depravatam esse vult Pagius, suadetque ad Chiffletianam et Cantabrigensem recurrendum, quae habent nono decimo. At bona cum venia eruditissimi viri plures Bedae editiones diligenter inspexi, Basileensem antiquam [Col. 0697B] 1563, Antuerpiensem curis Gravii excusam Coloniae Agrippinae 1612, aliamque ibidem editam, omnium castigatissimam, 1688, ubique autem inveni annum 618, majoremque iis fidem adhibere malui cum tot codd. et catalogis Anast. consentientibus, quam laudatis duabus arbitrio recentiorum emendatis, praesertim Chiffletiano conatui Bedam cum Fredegatio concilianti. Antonio autem Pagio hae arrident: quare antiquiorum quinque catalogorum e septem in Crit. Bar. exhibitis, scriptorumque gravissimorum auctoritate posthabita, sextum catalogum, saeculo duodecimo exeunte descriptum, qui habet vac. sed. an 1, d. VI, prae aliis omnibus amplexus, cum spatium id temporis interpontificium post Deusdedit non impleat, dies quadraginta e suis thecis educit, assecuturus diem ordinationis Bonifacii V, quam ejusdem Bonifacii sedes certa, certumque principium Honorii citra diem Dominicam 23 Decembris anni praedicti 619 non esse protrahendam ei suaserunt. [Col. 0697C] Negare non ausim me abreptum fere esse in conjecturam Pagii, cum vidi annum solidum inter Deusdedit et Honorium, ne tota chronologia pessumeat, adjungi oportere. Hunc vero addi cum Baronio non debere Bonifacii sedi palam faciebant codd. praestantissimi Farnesianus et Ambrosianus 3 (caeteris aut silentibus, aut depravatum vulgati locum indicantibus, dum pro diebus XIII habent X), necnon catalogu. 2 Mabill. qui omnes concinunt cum epitaphio, antequam Bonifacius tumularetur, descripto (Bar. tom. XII, Append. ad tom. XIII Aringh. Rom. Sub. lib. II, cap. 8) qui ita habet:
Caeterum potissima ratio quae movit Pagium, sunt epistolae duae Bonifacii ad Nordanhumborum regem Eduinum, et uxorem ejus Edelburgam, quas recitat Beda post ordinationem S. Paulini, primi Eboracensis episcopi. Hunc siquidem ordinatum esse ait XII Kal. Aug. seu 21 Jul. anni 625 (lib. II Hist. Angl., cap. 9) , et ne forte errorem quis putet, nam in Epitome annus legitur 622, tum facit Paulini mors ab eodem Beda VI [Col. 0698A] Idus seu 10 Octobris anni 644 consignata (lib. III, cap. 14) cum tenuisset, aiente, episcopatum annos XIX, m. II, d. XXI qua quidem Chronologia nil rectius desiderari potest; tum praesertim ordinatio eadem Paulini ab archiepiscopo Dorovernensi Justo peracta, qui successit Mellito, ad Superos revocato anno 624, VIII Kalend. Maii, neque antea, dum Rhofensem administrabat Ecclesiam, ordinandi episcopos facultatem obtinuerat. Verum, quanquam constet de ordinatione Paulini, haud tamen necesse habemus Bonifacii epistolarum aetatem post ordinationem differre, cum nulla temporis nota ad id cogamur. Bedam siquidem consuevisse quae ad eamdem rem pertinerent enarrare nulla temporum ratione habita, ex eodem discimus pluribus in locis Historiae Anglorum, ut prae aliis sunt exemplo capita 17 et 18 libri II, ubi prius legere est missum pallium Honorio Dorovernensi archiepiscopo, quam Justi mors referatur, cui successit Honorius. Hinc est quod binas eas litteras dedisse Bonifacium [Col. 0698B] antequam Edelburga, et cum ea Paulinus, proficisceretur Eboracum, pro certo habeam. Quae enim omnia in iis continentur, per nuntios ultro citroque missos acta erant, ut legenti palam fiet; neque ullus ego dubito quin exhortatoria ad Eduinum, et epistola ad Edelburgam a piissimo rege fratre ejus Eadbaldo sollicite curatae sint, dum interim agebatur de nuptiis, de mittendo comitatu Edelburgae catholico, et de ordinando Nordanhumborum genti episcopo, ut exhortatoriam ad Eduinum secum ferrent: in ea siquidem nullum de S. Paulino, imo ne de episcopo quidem verbum occurrit, at sola evangelica praedicatio memoratur. Praeterquam quod chronologiam antiquissimi scriptoris Bedae, qui centum amplius annis, postquam evenerunt, haec litteris mandabat, non video cur aliis omnibus praeferendam existimem, imo eadem mihi valde suspiciosa est. Enimvero narrat Beda eodem cap. 9 nocte S. Paschatis anni 626, quod incidit in diem 20 April. natam esse Edelburgae filiam Eanfledam. [Col. 0698C] Quid? die 21 Jul. anni superioris ordinatur Paulinus, qui Edelburgam ducat; Doroverno Eboracum proficiscendum adhuc est; susceptum deinde est iter certe non paucorum dierum ab ipsa Edelburga cum novo episcopo et regio omni comitatu; eademque sequenti anno die 20 Aprilis enititur Eanfledam, novem hauddum mensibus evolutis? Credite posteri.
Quamobrem ne tot undique angustiis pressi absurda affirmemus, annum interpontificii post Bonifacium rejicimus, et chronologiam ejusdem pontificis cum Anastasio sic digerimus. Deposito apud S. Petrum S. Deusdedit die 8 Novembris anni 618, post interpontificium unius mensis ac dierum 16, die 24 Decembris praedicti anni, quam A lit. Dom. incidisse in Dominicam ostendit, ordinatur successor Bonifacius V. qui grassante scabierum lue, oves suas quotidie turpiter pereuntes solaretur. Hic vero, postquam sedit annos quinque ac menses 10, mortem occubuit die 24 Octobris anni 624, ac die postera ad S. Petrum est depositus, ut recte Anastasii codd. tum editi, tum mss. testantur. Ejus autem mortem interpontificium [Col. 0698D] maxime diuturnum excepit, ut dicam in Honorio.
[Col. 0698D] Linea 1.— Bonifacius. Natione Campanus, patria Neapolitanus, ex patre Joanne Fummino, nonus papa regnicola, imperatore Flavio Heraclio, sedit annos quinque, menses decem, consecratus VIII Kal. Januarii, ineunte anno Domini 617. Per haec tempora scripsit Bonifacius Eduino regi Anglorum, et Eldeburgae reginae, plurimum rogans ut ab idolis eorumque cultu subditos sibi populos arcerent. Quarum litterarum exemplum, quibus Bonifacius praefatur se episcopum servum servorum Dei, exstat apud Bedam lib. II Ecclesiasticae Historicae gentis suae.
[Col. 0698D] Linea 6.— Hic perfecit coemeterium S. Nicomedis. Id est in ampliorem formam redegit S. Nicomedis [Col. 0699A] coemeterium, quod non via Ardeatina, ut scripsit Onuphrius in coemeteriorum Catalogo, sed Numentana prope Urbis moenia situm esse inter Romae subterraneae scriptores satis convenit. Ibidem etiam erat ecclesia S. Nicomedis, quam vetustate fatiscentem Adrianus I, ut refert Anastasius infra, renovavit. Sed temporum injuria ita solo aequata est, ut nostra aetate vix parietinae illius sint conspicuae. Ad coemeterium vero quod attinet, cum ante Bosium esset ignotum, Bosius illud primus detexit anno 1601, prope Urbis moenia via Numentana, complectiturque tres aut quatuor viarum semitas totidemque cubicula.
[Col. 0699A] Linea 12.— Qui defunctus sepultus est. Postquam [Col. 0700A] eas in Angliam litteras misit Bonifacius diu superstes non fuit; eodem enim anno sexcentesimo vicesimo quinto, die vicesima secunda Octobris, supremum diem obiit, et, ut habet Anastasius, sepultus est ad B. Petrum apostolum die vicesimo quinto mensis Octobris, postquam sedisset annos quinque, menses decem, ut habent Gotfridus Viterbiensis in Chronico, Luitprandus, Catalogus nominum apostolicorum, codex ms. Anastasii Colbertinus et quatuor ex catalogis Criticae Baronianae praefixis; et quod rem extra dubium ponit, ejus epitaphium a Baronio recitatum, quod duobus his versibus clauditur.
118 Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapoli, sedit annos quinque, dies tredecim [Col. 0693] B, ann. 7, mens. 10, d. 1. . Hic constituit ut testamentum valeat secundum jussionem principis. Hic constituit ut nullus trahatur de ecclesia. Hic constituit ut acolythus non praesumat reliquias sanctorum martyrum levare, nisi presbyter. Hic constituit ut in Lateranis acolythus non baptizaret cum diacono, sed subdiaconi sequentes. Hic perfecit coemeterium sancti Nicodemi [Col. 0693] * Nicomedis. , et dedicavit illud. Erat enim beatissimus Bonifacius mitissimus super omnes homines et misericors. Hic clerum amavit, rogam integram clero suo dedit. Eodem tempore ante dies ordinationis ejus Eleutherius, patricius et eunuchus factus Intarta [Col. 0693] * Antara. assumpsit regnum, et veniente eo ad civitatem Romanam in Castrum [Col. 0693] * in castro. quod dicitur Luceolis, ibidem Amites Ravennatis [Col. 0693] * a militibus Ravennaticis. interfectus est. Cujus caput ductum est Constantinopolim ad piissimum principem. Qui defunctus sepultus est ad beatum Petrum apostolum, die vicesima quinta mensis Octobris. Hic dimisit omni clero obsequia sua [Col. 0693] * pro obsequiis suis rogam unam integram. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem: presbyteros viginti septem, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero viginti novem. Et cessavit episcopatus menses sex, dies 18.
[Col. 0701A] Ex codice Farnesiano LXXII. Num 119, lin 6, lib. 975. Ibi ipsum fecit et ciriostatos majores. lin. 11 ex tegulis ereis, quas levabit de templo qui appellatur Rome, ex concessu piissimi Heraclii imperatoris. lin. 13, beate Agne martyris, etc., quem undique ornavit, exquisivit. Num. 119, lin 2, clerum et renovavit omnem cimiliam [ lege omnia cimilia] beati Petri apost. Et investivit confessionem ejus ex argent. lin. 3 et 7. Cod. Vallicell. habet ut mss. libri Reg., Maz. et Thuan. exceptis his vocibus cerostata, et, omnem Ecclesiam, in quibus concordat cum solo Maz. Item habet, Agnae loco Agnetis. lin 17, fecit et gravatas [ lege gabatas] aureas III, pens. singulas [ Cod. singule] libras II. Fecit etiam absidam ejusdem basilicae ex musivo, ubi et multa alia dona obtulit. Item fecit basilicam beati Apollinaris martyris a solo in porticu beati [Col. 0701B] Petri Apostoli, quae appellatur ad Palmata, ubi multa largitus est dona. Num. 120, lin. 3, occurri debeat. lin. 13, fecit et ciburium. lin. 18, sed et multa alia fecit, quas enumerare longum est. Num. 120, lin. 1, fecit quoque constitutum in Ecclesia et decrevit ut omni hebdomada sabbato die exeat etc. ut codd. Reg. Maz. et Thuan. lin. 4, septimo ab Urbe, ubi et dona obtulit. Fecit etiam ecclesiam beatorum. lin. 6, et dona ibi obtulit. Fecit et ecclesiam beato Severino. lin. 7, miliario ab urbe Roma XX, quam et dedicavit, et dona ibi obtulit. Renov. et cimit. lin. 8, via Lavic. fecit quoque basilicam B. Pancratio martyri, etc. ut codd. Reg. Maz. et Thuan., excepta voce Luciae, loco Luciae. lin. 18, Codd. Vallicell. habet ut Reg. et Thuan. lin. 16, quam et dedicavit ubi et multa dona obtulit. Sed et multa alia [Col. 0701C] fecit. lin 18, hic fecit ordinationes III. lin 19, diaconos XI, episcopos per diversa loca LXXXI. Qui etiam sepultus est apud beatum Petrum, sub die. lin 22, dies XVIII. Num 119, lin 1, sedit annos 12, d. 17. lin 3, B, omnem cimiliam. lin 5 et 6, B, ecclesiae ejus, quas vocavit medianas. lin 7, A, cerostata majora; B, cerostatos majores. lin 10, AB, pens. libras 62. lin. 9, BA, tabulam argenteam. lin 11, AB, ex tegulis aereis. lin 12, AB, ex concessu. lin 16, B, tugurium aereum. lin 17, AB, gabatas. lin 18, B, ex musivo. lin ead., AB, multa dona. lin 20 B, appellatur palmata. Num 120, lin 1, B, omni hebdom sabb die excant litaniae a B. Apollinare ad B. Petrum. lin 13, [Col. 0702A] lib 187. lin 19, in utroque deest per mens Dec. lin ead, A, diac 6, B, diac 11, lin 22, B, d. 18. Num 119, lin 2, Clerum, et renovavit omnem cimiliam beati Petri apost. lin 4, puro, pens. libr. 187; fecit et cerostrata ( M, cerostata) majora ex arg. lin 6, libr. 62. Ipse investivit regias majores in ingressu ecclesiae, quae appellantur medianae ex argento. Fecit quoque levari trabes in ecclesia beati Petri apost. num. 16; operuit etiam omnes ecclesias ejus ( M, omnem ecclesiam ejus) ex tegulis aereis, quas levavit de templo, q. app. Romuli ex cons. p. imper. Heraclii. Fecit quoque ad beatum Andream apost. juxta eamdem ecclesiam beati Petri apostoli, ante confessionem ejus, tabulam ex argento, pens. lib. 73. Fecit quoque ecclesiam beatae Agnetis mart. a solo, ubi requiescit, via Numentana, milliario ab urbe Roma 3; quam undique ornavit et exq., ubi et multa dona posuit: ornavit enim sepulcrum ejus ex argento, [Col. 0702B] pens. lib. 252; posuit desuper ciborium. lin 17, fecit et gravatas aureas 3 pens. sing. lib. 2; fecit etiam absidam ejusdem bas. ex musivo, ubi etiam multa alia dona obtulit: idem fecit basil. sancti Apollinaris mart. a solo in porticu beati Petri apostoli, quae appell. ad palmata, ubi multa largitus est dona. Num 120, lin 1, fecit quoque constitutum, et decrevit ut omni hebdomada sabbato dies exeat letania a beato Apollinare, et ad beatum Petrum cum hymnis et canticis omnis populus occurrat. Fecit et ecclesiam beato Cyriaco. lin 4, septimo ab Urbe, ubi et dona obtulit. [Fecit etiam ecclesiam beatorum. lin 6, et dona ibi obtulit]; uncis inclusa desunt in M. Fecit et eccles beato Severino. lin 7, ab urbe Roma, quam dedic et ib. dona obtulit. Renov et cimit. lin 8, via Lavic. Fecit quoque basilicam beati Pancr m. a solo via Aur mil 2 ab Urbe, et orn sep e. ex arg pens lib 120. Fecit et ciborium super altare ejus ex arg pens lib 100. Fecit et arcus argent [Col. 0702C] 2 pens sing lib 15; fecit et cand aurea 2 pens sing lib 5: simul et multa alia dona ibi obtulit. Fecit quoque ecclesiam beatae Luciae. lin 16, ibi obtulit. Fecit et ecclesiam beati Adriani in tribus foris ( M, in tribus fatis, atque ita legebatur in R, sed mutatum, ut videtur, in foris). lin 17, ibi obtulit. Sed et multa alia bona fecit ( M, dona), ibid, hic fecit ord, lin 19, diaconos 11, episc per div 81. lin 20, apud B. Petrum, sub die. lin 22, dies 18. Num 119, lin 3, omnem cimiliam, cimiteria beati Petri apost. lin 4, purissimo, quae pens. lib. 5: hic in regias in ingr. eccl. ejus, quas vocant medianas ex. a. lin 7, fecit autem et cerostata majora paria duo, q. s. a. c. beati Petri apost. pens. sing. lib. 102. lin 9, tabulam argenteam, quae pens. lib. lin 11, ex tegulis aereis q. lin 13, Heraclii. lin ead., Agne. lin 14, [Col. 0703A] q. undique ordinavit, ubi p. et d. m. orn. a. et sep. ex a. quod pens. lib. 252. Pos. des. cibor. aer. d. m. m.; fecit et gabatas aur. pens. sing. lib. s.; fecit et abs. e. b. ex musivo, ubi etiam m. bona. lin 20, appell. Palmata. Num 120, lin 2, letania a B. Apollinare ad B. Petrum. lin 4, domum o. lin 5, basilicam b. m. lin 7, ab urbe Roma, lin 9, milliario ab urbe Roma 2, lin 10, quod pens lib 120; fecit et ciborium, lin 13, [Col. 0704A] quod pens lib 187; fecit arcus ar. q. lin 17, Adr in trib factis. lin 18, simul et alia multa f. lin 19, diac 11, lin 20, sepultus est ubi supra sub die 4, lin 21, m. 7. Num 119, lin 1, patronis, lin 5, investivit regias in ingressu ecclesias majores, lin 13, Eraclyi. Num 120, lin 2, letania, lin 8, redonavit, lin 13, cyburium.
[Col. 0703A] Linea 5.— Investivit regias januas in ingressu ecclesiae majoris, quae appellantur Medianae, ex argento, Regiae sunt majores fores ecclesiarum. Joannes Monach., in Vit. sancti Odonis abbatis Cluniacens. de apro quem vocat singularem: Ille autem, omissa feritate, ut ingredienti aditus a quovis concederetur, praedictas regias diutius pulsavit, atque oris sui spuma, quo adhaerere potuit, linivit. Porta basilicaris idem est. Frodoard., in Chronic., ad ann. 820: Rhemis in monasterio sancti Petri ad portam basilicarem. Idem, lib. IV Hist. Rhem., cap. 46, majorem portam basilicae sancti Petri regiam vocat. Paulin., epist., 33: In amplissimam gloriosi Petri basilicam, per illam venerabilem regiam, caerulea eminus fronte ridentem. Anastas., in Conone: Qui missi fuerant de exercitu, ad custodiendas regias basilicae clausas observabat. Idem in Gregorio III: Ab arcu altaris usque ad regias. Idem, in Leone III: [Col. 0703B] Fecit in basilica Dei Genitricis ad Praesepe, in ingressu praesepii, regias vestitas ex argento purissimo. Num. 120, linea 12.— Et formam quae deducit aquam in lacum Sabbatenum, et sub se formam, quae conducit aquam Tiberis. Honorius formam, id est, aquaeductum deduxit ex lacu Sabatheno in Urbem, in atrium ecclesiae B. Petri apostoli. Eamdem restituit Adrianus I. Anastas., in ejus Vita: Formam quae vocatur Sabbathena, nimis confracta existens, per quam decurrebat aqua per Centenarium in atrio ecclesiae beati Petri apostoli, etc. Eamdem restituit Gregor. IV. Anast., in ejus Vit.: Formam quae Sabbatena nuncupatur, etc. Forma Sabbatena est, quae deducitur ex lacu Sabateno, qui angularius vocatur, l. Rutilia Polla, ff. de contrah. empt. Unde nomen a tribus angulis, quos prae se fert via Aurelia qua ducit in Vaticanum, ut nos docuit Platina in Adriano. In atriis ecclesiarum erant chantari seu fontes aquarum, quae foris magno sumptu ducebantur per fistulas in usum ecclesiarum Anastas., in Gregorio II: Sancti Laurentii pariter ecclesiam [Col. 0703C] foris muros sitam reparavit, atque aquam, fistulis compaginatis, post multum temporis in eamdem Ecclesiam reduxit. [Col. 0704A] Linea 16.— Fecit ecclesiam beato Adriano martyri in tribus Fatis, quam et dedicavit. Tria Fata locus in Urbe, cujus meminit Procop., de Bell. Gothic., lib. IX, ad fin. Quod comprobatur et alio loco Anastasii in Adriano: In ecclesia vero beatorum Cosmae et Damiani in tribus Fatis vestem de stauracin fecit. Et rursus: Basilicam sanctorum Cosmae et Damiani sitam in tribus Fatis restauravit. Ne mihi tribuam aliena, hoc jam observavit Lacerda, Adversar. cap. 149, n. 27. Forte etiam legendum de tribus Satis, id est, tribus annis, juxta vulgare rusticorum, qui numerant annos per sata, seu segetes. Virgil., eclog. 1:
[Col. 0704A] Num. 119, linea 1.— Honorius natione Campanus, ex Patre Petronio Consule, sedit annos XII, menses 11, dies XVII. Litteratorum oculis spectandum subjicio ectypum bullae plumbeae sacro Honorii papae nomine signatae, [Col. 0704B] quae inter plurimas alias bullas plumbeas, quarum collectionem a multis annis urgeo, in meo museolo asservatur. Si vota fors comitetur, utresque suppetant, et vita, Deo juvante, seriem bullarum plumbearum pontificiarum, quibus alias multiplicis generis loco appendicis subnectam, vulgabo, quarum numerum in dies augeri auguror, unde ecclesiasticum studium ornabitur, et in sanctae sedis honorem et gloriam aliquid etiam redundabit. Quamvis enim hoc genus studii videatur sterile prorsus et inamoenum, habet tamen sua lenocinia et suam utilitatem; nec illud illiberale certe est et vacuum fructu intueri ab antiquis Ecclesiae saeculis consuetudinem Romanorum pontificum suo nomine in bulla plumbea impresso signandi et sigillandi pro nota authentica veritatis publica diplomata, trajecto cannabino vel serico filo per ventrem bullae, et sic implexo membranae, ut citra fractionem divelli nequeat, et advertere variationes quas successu temporum eaedem bullae subiere, [Col. 0704C] pluresque alias circumstantias adnotare quae caeteroquin hominum alio attendentium oculos fugiunt. [Col. 0703D] Haec bulla Honorii antiquior est qualibet alia a scriptoribus repraesentata, unam si excipias bullam sancti Deusdedit, qui undecim tantum annis Honorium [Col. 0704D] antecessit, quam nuper Florentiae inter inscriptiones Donianas ex penu nobilis litteratique viri baronis Philippi de Stosch vulgavit Antonius Franciscus [Col. 0705A] Gori, vir omnigena litteratura ornatus, et inter ilios bene paucos jure optimo collocandus, qui bono publico nati dicuntur. Haec bulla ostendit antiquitatem styli Romanae Ecclesiae imprimendi sigillum in plumbo adversus eos qui recentius inductum censent, eumque nonnisi nono et decimo saeculo penitus obtinuisse. Polydorus Virgilius lib. VIII de Invent. rer., c. 2, de Romanis bullis sic loquitur: «Institutum obsignandi litteras Romani pontificis plumbo unde ad posteros manarit, perdiu quaesivi, plumbo tam pretioso sese, credo, in viscera terrae rursus abdente, ut ne cuiquam praedae esset, cum soli Romani pontifices eo utantur. Equidem satis constat Agathonem, quo sedente magna sedi facta est honoris accessio, in cera annulo impressisse sigilla. Verum postea cum Romanus pontifex multa irrogaret privilegia, ut diplomata diuturniora fierent, placuit Stephano III, ac deinde Adriano I, tabulas apostolicas plumbo obsignari. Fuit is annus salutis 772, cum ipse Adrianus factus est pontifex, nam antiquius [Col. 0705B] non reperitur sigillum plumbeum.» Hoc nostrum Honorii collocandum est inter annum sexcentesimum vicesimum primum, et sexcentesimum trigesimum octavum, quantum temporis spatium pontificatus Honorii capit. Refert Joan. Michael Heineccius in libro de Sigillis veterum Germanorum, part. I, c. 5, ex Thoma Stubbio, teste Mabillonio lib. II, c. 14, de Re dipl.: «Cum lis mota esset inter Wilhelmum Cantuariensem, et Turstinum Eboracensem antistites, ac ille suae Ecclesiae privilegia pro se in medium protulisset, quaestionem subortam refert de diplomatum fide, quod in his bullae plumbeae desiderarentur. Dicente vero Cantuariensi illo tempore bullas plumbeas appendi non consuevisse, Eboracensem protulisse diplomata Gregorii I et Honorii pontificum jam tum bullis plumbeis munita.» Sed Dominicus Rainaldus apud Leonem Allatium lib. I de perpet. cons. Occid. et Orient. Eccl., c. 6, non solum Leonis I, Gregorii I [Col. 0705C] et Sergii I bullas commemorat, quae in archivo castri S. Angeli servari dicit, sed usque ad S. Sylvestri tempora ascendit, cujus bullam plumbeam in archivo Aretino reperiri affirmat. Ego quidem inficias super hoc ire non auderem, sed neque manus dare. Illud mihi certissimum est, Honorium hujus nominis primum sigillo plumbeo usum esse, meque ex illis unum possidere. Ab hoc ego auspicor epocham non quidem consignationis sigilli pontificii in plumbo, quam longe antea coepisse reor, sed mihi non contigit esse tam felicem, ut aliam tempore potiorem bulla Honorii compararem, verum unde seriei initium bullarum ejusmodi a me petatur. Hanc quidem affirmare possum esse indubitabilem et genuinam Honorii I. Integritas enim et mundities litterarum, parvitas voluminis plumbi, nudum et solitarium nomen Honorii, citra ullam notam numeralem secundi, aut tertii, evidentissime demonstrant pertinere illam ad Honorium primum; ubi bullae Honorii alterius a [Col. 0705D] primo consignatae occurrent numero Romano II aut III; nam ante annum millesimum nudum efferebatur nomen pontificis sine appositione notae numeralis, qua inter se plures ejusdem nominis discernerentur; et primus qui apposuit numerum in bullis plumbeis, occurrit Leo IX creatus papa anno 1048; quem secutus est Victor II caeterisque omnes deinceps, inter quos est Honorius II, qui sedem pontificiam ascendit anno 1124. Hinc patet sine tuto fundamento a Dominico Rainaldo, quod factum etiam est a Joanne Palatio de Gestis pontificum, bullas signatas nomine Leonis, Gregorii, Sergii, Sylvestri, ascribi papis hujus nominis primis, cum papae cognomines pari jure possint sibi habere sigilla omnia, quae eorumdem nominibus sunt signata, ut quae, repeto, ante annum millesimum nota numerali careant; et fortasse bulla Reatina, cui idem auctor primatum defert, ad Sylvestrum secundum anno 999 electum papam spectabit. [Col. 0706A] Non nego formam litterarum posse aliquod indicium praebere temporis, quo earum caelatura facta est, sed illi certo fidere non possumus, tum quia paucis plerumque litteris nomen papae repraesentatur, quae ad ideam characteris tunc vigentis ingerendam sufficere vix aut ne vix quidem possunt, tum quia variatio in litteras induci non solet nisi longo temporis intervallo, ut centum annorum et intra saeculum plures papae ejusdem nominis occurrunt. Una ratio suppeteret figendi ejusmodi bullas notis carentes suis papis, scilicet si bullae suis membranis adhuc haererent, facile enim ex lectione et ex diligenti inspectione atque examine diplomatis notitia sui auctoris hauriretur, quem ex sola bulla plumbea expiscari, mea quidem sententia, frustra allaboratur.![[Bulla]](../assets/FIGURES/1280703A.bmp)
[Bulla]
[Col. 0706A] Num. 119, linea 12.— De templo. Templum hoc, ex quo tabulas aereas, sive, ut habent mss. codd. [Col. 0706B] Regius, Freheri, Mazarini, et Thuani uterque, tegulas aereas, abstraxit Honorius ex Heraclii imp. consensu, et ecclesiam omnem B. Petri cooperuit, templum dicitur Romae, in aliis autem codd. templum Romuli. Illud quidem Romae, quae velut dea impie colebatur, ab Adriano exstructum fuit, et Veneris templo adjunctum. De quo haec habet Dio lib. LXIX: «Ipse quidem Adrianus descriptionem templi Veneris et Romae ad eum (scilicet ad Apollodorum architectum) mittens, quippe significans sine illius opera et ministerio etiam ingentia aedificia exstrui posse, quaerebat an illud aedificium recte se haberet. Rescripsit de templo, sublime et illud et concavum fieri oportere, ut ex loco superiori in sacram usque viam insignior prospectus esset, et magis conspicuus. Concavum ad excipiendas ludorum machinas, quae in eo latenter compingi et inde ex occulto in theatrum duci possent.» Ubi vero situm esset hujuscemodi templum ipse Anastasius docere potest, qui [Col. 0706C] scripserat in Vita Felicis IV: Hic fecit basilicam SS. Cosmi et Damiani in urbe Roma, in loco qui appellatur via Sacra, juxta templum urbis Romae.» Fuit igitur non procul ab amphitheatro, cum juxta Apollodori Mathematici descriptionem inde peti ludorum machinae eodemque referri deberent: ideoque multis persuasum est duo illa septa quae in hortis sanctae Mariae Novae adhuc supersunt, esse hujus templi rudera. Tantae autem celebritatis fuit, ut eo insignirentur ipsa imperatorum numismata, qualia nuper effossa sunt in nostro Pedemontano agro ad vicinia Montisregalis, et in regia gaza asservantur, fortasse aliquando in eruditorum oculos proditura. Quod si templum Romuli ab Anastasio indicatum malis, hoc pariter non exiguae apud Romanos venerationis fuit, deque eo Dionysius Halicarnas. lib. I, ubi agit de Lupercali. «Ostenditur secundum viam qua itur ad circum, templumque ei proximum, in quo est Lupa praebens pueris duobus ubera.» Fuit [Col. 0706D] igitur ad Lupercal in octava regione, post curiam, aut ad basilicam Porciam, ubi nunc aedes S. Mariae Liberatricis. Discimus interim ex his Actis pontificalibus, alterutrum eorum templorum Christiano VI saeculo superfuisse, tabulis statuisque opulentum, tandiu fortasse a principibus servatum, quod priscorum Caesarum simulacra contineret.
[Col. 0706D] Num. 119, linea 1.— Honorius. Anno Redemptoris nostri 626, decima tertia die mensis Maii, Honorius Campanus creatus est pontifex Romanus. Hujus temporibus orta est haeresis Monothelitarum et propagata. An Honorius fuerit Monothelita, gravis quaestio. Sed verior est sententia omnium fere orthodoxorum nostri temporis illa, qua Honorius ab omni labe e susceptione haereseos expurgatur. Adversus eum stabant Monothelitae, suum esse asserentes. Sed pro eo pugnabant Maximus contra Pyrrhum, Joannes IV, [Col. 0707A] Martinus I, Agatho, aliive plures pontifices Romani Honorium sibi vindicantes. Vide doctissimam Severini Binii adnotationem, tom. V Concilior., ad Vitam Honorii, Bellarminum, lib. IV, de Rom. pontif., cap. 11, et Baronium, anno 633.
[Col. 0707A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Quod semel suasit necessitas, temporumque calamitas, ut clerus populusque Rom. auderent in Bonifacii V electione atque consecratione, id in successoris Honorii non esse factum ex ipso Anastasio constat catalogisque et Codd. omnibus consentientibus. Si enim Honorius sedit annos XII, menses XI, dies XVI, fuitque depositus die 12 Octobris, ut constantissime omnes tenent, ordinatus idem fuit die 27 Octobris, unde postremis inclusis ad diem depositionis totidem anni, menses, dies sunt quot regnavit Honorius. Cum autem praedicta dies 27 Octob. sit Dominica anni 625, ut indicat lit. Dom. F., interpontificium igitur [Col. 0707B] fuit anni unius, ac dierum trium, non dierum duntaxat XIII, ut habent fere omnes Codd. et catalogi, praeter vulgatum, qui omni procul ratione praesefert vacationem mens. VI, dierum XVIII. Ant. Pagius recte animadvertit non posse Honorii primordia serius constitui anno praedicto 625, idque arguit ex Pontificis litteris ad episcopos Epiri II Id. Decemb. indict. XIV, quae exstant in Collect. Rom. Holstenii, pag. 248, quas litteras Papebroch. mendosas putat, quia sibi contrarias ob detractum Honorio annum, cujus initia collocat anno 626, adeoque ab eodem Pagio arguitur, an. 625, n. 16, quasi eam collectionem non viderit. Hinc vero Pagii caetera eruditissimi allucinatio ingens patet; is enim depositione cum Anastasio definita die 25 Octobris, licet mortem bidui retro trahat, ordinatum fatetur Honorium die 27 ejusdem mensis, et anni. Quae autem aures audire possunt, unica tantum die media inter depositionem et ordinationem, pontificem electum, ordinatumque [Col. 0707C] eo praesertim tempore cum principis jussio Cpoli exspectabatur, absque ulla canonica electione, ac potissimum contra Bonifacii III decretum, paucis ante annis editum, ne pontifex eligatur nisi tertia post depositionem die? Huc accedit libri diurni pontificum aequalis eorum temporum auctoritas, ubi, cap. de elect. pontif., ad Exarch., ita legitur: «Pontificalis memoriae illo de praesentibus curis ad aeternam requiem evocato, ut assolet humanis rebus accidere, magna nos tristitiarum moles obstrinxerat proprio dispensatore frustratos. Sed non diu in afflictione persistere consueta Dei nostri benignitas sperantes in se dereliquit. Triduo enim nobis exiguis in oratione manentibus, ut omnium mentibus coelestis dignatio demonstraret, quem dignum,» etc. Certe Pagius, nisi, Bedae loco deceptus, Bonifacii V sedem plus aequo produxerat, his modo angustiis non haereret. Quae cum ita sint, vacatio sedis inter Bonifacium et Honorium per se patet, anni quidem unius, [Col. 0707D] ac dierum trium, proindeque error Codd. pene omnium et catalogorum habentium dies XIII, ab Arabica, ut arbitror, cifra 13, absque punctis prisco barbaroque more sequioris aevi emanatus. De emortuali Honorii die, seu depositionis, liquet ex Anastasio; de anno autem, nempe 638, eruditis omnibus constat, praesertim Papebrochio, in Conat. hist., Sirmondo, in Synopsi ad Collect., Anast. et Antonio Pagio. Ita annum hunc vagum in diversa ab aliis distractum restituendum putavi; quae restitutio nisi arrideat, rei periculum felicius fiat.
[Col. 0707D] Num. 119, linea 1.— Honorius. Petronii de la Mara, viri consularis filius, Campanus, decimus papa regnicola, imperatore Flavio Heraclio, sedit in Petri cathedra annos XII, menses XI, dies VII, creatus et consecratus die Dominico VII Idus Novembris, anno [Col. 0708A] 622. Videre est in sex synodi Constantinopolitanae tertiae vulgatis Codicibus sanctissimo huic vero Monothelitarum haeresis crimen impingi, cum falsissimum sit ipsum huic haeresi unquam subscripsisse, imo constet eam condemnasse, ut ex Maximi monachi ejus contemporanei, qui sub Martino papa vixit, epistolis Graecis, et dialogo contra Pyrrhum patriarcham Constantinopolitanum, haereticum Monothelitam, quae in bibliotheca Palatina exstat, satis manifestum est. Eumdem etiam pontificem catholicum semper fuisse scriptis confirmarunt Emmanuel Calles Graecus, Joannes de Turrecremata cardinalis, lib. de primatu S. R. E., et nostris temporibus Albertus Pighius, in lib. de Ecclesiastica Hierarchia. Caeterum vulgata sextae synodi exemplaria a Graecis corrupta, ejusque canones, in quibus Honorius condemnatur, supposititios esse, ex Theophane Isauro Graeco Historiae ecclesiasticae scriptore, docet Anastasius Bibliothecarius, in Historia sua Latine, quam [Col. 0708B] ex eodem Theophane, Nicephoro et Georgio abbate composuit. Haec animadvertit Gullielmus Sirletus Calaber, cum esset sedis apostolicae protonotarius, qui cum doctrina, pietate et omnium virtutum genere, cumulatissimus existeret, ad collegium cardinalium meruit promoveri, et memoria illius nunc in benedictione est. Linea 11.— Hic cooperuit ecclesiam. Basilicam sancti Petri tegulis aeneis ex Jove Capitolino sumptis cooperuit. Linea 13.— Fecit ecclesiam beatae Agnetis. Ut carmen in abside indicat.
[Col. 0708B] Num. 119, linea 2.— Sed et multa alia. Inter multa alia quae Honorius pontifex gessit unum est, quod populos Christianae religionis expertes ad Christi fidem adduxit, missis verbi Dei administris, qui eos docerent. Ab Honorio enim Birinum episcopum in Brittaniam missum fuisse, a quo Saxones Occidentales [Col. 0708C] Christianam fidem suscepere, Beda (Lib. III, cap. 7) testatur: «Eo tempore, inquit, gens Occidentalium Saxonum, qui antiquitus Gevissae vocabantur, regnante Cynigisso, fidem Christi suscepit, praedicante illis verbum Birino episcopo, qui cum consilio papae Honorii venerat Britanniam, promittens quidem se illo praesente in intimis ultra Anglorum partibus, quo nullus doctor praecessisset, sanctae fidei semina se esse sparsurum; unde et jussu ejusdem pontificis per Asterium Genuensem episcopum in episcopatus consecratus est gradum.» Num. 119, linea 3.— Temporibus suis renovavit, etc. De Honorii erga divinum cultum reverentia in disponendis rebus ecclesiasticis, atque munificentia in aedificandis, ornandis, dotandisque ecclesiis, multa admiranda apud Anastasium inveniuntur. Omnem enim prope clerum renovavit, basilicam beati Petri tegulis aeneis, ex Jove Capitolino sumptis, cooperuit, altareque sancto Petro argento incrustavit, multis [Col. 0708D] aliis additis ornamentis. Aedem sanctae Agnetis martyris a solo refecit. Aedem sancti Pancratii via Aurelia restituit, templum quoque Anastasii ad Aquas Salvias, templum quatuor Coronatorum martyrum; templum sancti Severini, apud urbem Tiburtinam, magnificentissimi operis aedificavit, et argento auro, porphyreticis et marmoreis lapidibus incrustatione parietum, opere tectorio, vermiculatoque exornavit. Restituit etiam coemeterium sanctorum Marcellini et Petri: multas alias Ecclesias restituit, et multas de novo construxit; primusque instituit ut unoquoque Sabbato a sancto Apollinari ad sanctum Petrum iretur cum litaniis. Sed mirabilius plane est quod ejus epitaphium et vetus alia inscriptio a Canisio, tomo VI antiq. Lect. relata, testantur, ipsum nempe exstinxisse schisma Istriae de tribus capitulis, quae laus est non minima. Sed cum in sancto Gregorio probaverimus schisma illud durasse usque ad Sergium papam, vel sub Honorio omnino sopitum non [Col. 0709A] est, vel schismatici iterum post Honorii mortem lapsi sunt. Num. 120, linea 20.— Qui etiam sepultus est. Obiit tandem Honorius papa die duodecima mensis Octobris anni sexcentesimi trigesimi octavi postquam, ut habet Anastasius, sedisset annos duodecim, menses undecim, dies septemdecim, tam die ordinationis, [Col. 0710A] quam mortis aut sepulturae, ut saepe fit, in summam cellato, ex quo manifestum fit nos juxta mentem Anastasii ordinationem ejus recte conjunxisse cum die 27 Octobris anni 625, cum, eodem teste, obierit et sepultus sit in basilica beati Petri apostoli sub die quarto Idus Octobris.
119 Honorius natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos 12, menses 11, dies 17 [Col. 0699] B 5, minus 3 dieb . Hic temporibus suis multa bona fecit. Hic erudivit clerum. Temporibus suis renovavit omnem familiam beati Petri apostoli [Col. 0699] * cimiliam. C, cemiliam. B, cymiliam vel supellectitem. , et investivit confessionem beati Petri ex argento puro, quod pensat libras centum octuaginta et septem. Investivit regias januas in ingressu ecclesiae majores, quae appellantur medianae ex argento, quae pensant libras noningentas septuaginta quinque, fecit et cerostatas majores [Col. 0699] * cerostata majora ex argento paria duo, quae sunt ante corpus beati Petri apostoli, pensan. sing. libras 272. Fecit et ad beatum Andream apostolum, ubi supra, ante confessionem tabulas ex argento, quae pens. libr. septuaginta tres. Hujus temporibus levatae sunt trabes in ecclesia beati Petri apostoli numero sexdecim. Hic cooperuit ecclesiam omnem ex tabulis [Col. 0699] * tegulis. aereis, quas levavit de templo, quod appellantur Romae [Col. 0699] * Romuli. ex consensu piissimi Heraclei imperatoris. Eodem tempore fecit ecclesiam beatae Agnetis martyris milliario ab urbe Roma tertio, via Numentana, a solo, ubi requiescit, quam undique ornavit et exquisivit, ubi posuit multa dona. Ornavit autem sepulcrum ejus ex argento, quod pensan. libras 252. Posuit et desuper ciburium [Col. 0699] * Ciborium. aereum deauratum mirae magnitudinis. Fecit et Gabathos aureos quatuor [Col. 0699] * Gabatas 3. , pensan. sing. libras singulas. Fecit absidam ejusdem basilicae ex musibo [Col. 0699] * musivo. , ubi etiam multa bona [Col. 0699] * dona. obtulit. Item fecit basilicam beati Apollinaris martyris in urbe Roma, in porticu beati Petri apostoli, quae appellatur ad palmata a solo, ubi dona multa largitus est [Col. 0699] * Palmaria B. .
120 Hic fecit constitutum in Ecclesia, et decrevit ut per omnem nebdomadam Sabbato die exeat Litania ad beatum Apollinarem, et ad beatum Petrum apostolum cum hymnis et canticis populus omnis occurrere debeat. Fecit et ecclesiam beato Cyriaco martyri a solo via Ostiensi milliario septimo, ubi et donum obtulit. Eodem tempore fecit ecclesiam beatorum Martyrum quatuor Coronatorum, quam et dedicavit, et donum obtulit. Fecit ecclesiam beato Severino a solo juxta civitatem Tiburtinam, milliario ab urbe Romana vicesimo, quam ipse dedicavit, et dona multa obtulit. Renovavit et coemeterium beatorum martyrum Marcellini et Petri, via Lavicana. Eodem tempore fecit basilicam beato Pancratio martyri, via Aurelia, milliario secundo a solo, et ornavit sepulcrum ejus ex argento, quod pensan. libras centum viginti. Et ibi constituit mola in murum in loco Trajani juxta murum civitatis, et formam quae deducit [Col. 0701] aquam in lacum Sabbatinum, et sub se formam quae conducit aquam Tiberis. Fecit et ciborium super altare ex argento, quod pensan. libras 287 [Col. 0701] C 187. et arcus argenteos quinque, qui pens. singuli libras 15. Fecit et candelabra aurea tria, quae pens. sing. libras singulas, ubi multa dona simul obtulit. Fecit ecclesiam beatae Luciae in urbe Roma juxta sanctum Silvestrum, quam et dedicavit, et dona multa obtulit. Fecit ecclesiam beato Adriano [Col. 0701] C, Aetiano. martyri in tribus fatis [Col. 0701] C, foris. , quam et dedicavit, et dona multa obtulit. Sed et multas alias fecit [Col. 0701] C, multa alia bona fecit. , quae enumerare longum est. Fecit autem ordinationes tres per mensem Decembrem: presbyteros 13, diaconos 12 [Col. 0701] C, 11. , episcopos per diversa loca numero unum et octuaginta. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli, sub die quarto Idus Octobris. Et cessavit episcopatus annum unum, menses septem, dies 17.
[Col. 0711A] Ex codice Farnesiano LXXIII. Num 121, lin 4, sed antequam veniret Isacius patricius Mauritius. lin. 8, et rogas vestras, quas dominum imperator vobis per vices mandabit ibi sunt ad sanctissimum Petrum reconditus. Num 121, lin 1, Habieno. lin 2, a Mauricitio cartulario, et Isatio patricio et exarcho Italiae, dum adhuc. lin. 4. Isatius patricius, Mauritius. lin 5, incitavit exercitum Romanum, dicens: Quid prodest, lin 7, et milites isti nihil exinde subventionis habent? dum quando et rogas vestras quas dom imper. lin 9, 10 et 11, cod Vallicell habet ut mss libri reg, Maz et Thuan. lin 12, cum supradicto domno Severino. Num 122, lin 3, Mauricius cum judices qui inventi sunt. lin 4, vestiarium ecclesiae, seu cymilia episcopii quas diversi. Num 122, lin 1, Martinus. Et ita ubique, ibid., fecit exercitum suum residere. lin 2, et fecerunt ibi [Col. 0711B] dies III. lin 3, in consilio: et intrantes sub specie pacis sigillaverunt omne vestiarium ecclesiae, seu cymilia episcopi. lin 6, derelinquerant, ut. lin 7, pro eleemosyna ( Cod. eleemosyna) erogarentur. lin ead, deest et ante postmodum. lin 8, de eo quod [ Cod. qui] actum est. lin 9, vestiarium episcopi. lin. 10, s. a. laesione substantiam praedictam potuissent depraedari. Cumque hoc verius. lin. 11, in civitatem Romam, et misit omnes primates Ecclesiae. lin 13, debuisset. Post dies aliquantos. lin 14, Cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. Num 123, lin 8, et cessavit episcopatus menses IIII, d. XXIIII. Num 123, lin 1, eodem tempore direxit ex ipsa substantia partem quandam in civit R. ad Her imp. Postmodum reversus est Isarius Ravennam, et domnus Severinus ordinatus est papa. Hic ren. lin 4, dirutum erat ut edit. lin 8, apud beatum Petrum. In [Col. 0711C] reliquis, brevitatis causa omissis, concordat cum Reg, Maz et Thuan. Num 121, lin 2, A, Maliritio, lin 4, B, Isacius patricius Mauricius, lin 8, A, ibi sunt a sancto. lin 11, B, in episcopium suprascriptum. Num 122, lin 3, B, in consilium. lin 4 B, cymilias; A, tubilia. lin 11, AB, omnes primates. lin 14, B, omnem substantiam, etc. Num 123, lin 1 AB direxit partem ex substantia. [Col. 0712A] lin 4, A, quae durata erat; B, omnes duo augumentavit. lin 6, B, numero 9. lin 9, A, dies 24. Num 121, lin 4, Isacius patricius Mauricius. lin 5, incitavit ex. Rom dicens: Qui pr. lin 7, et milites ipsi nihil exinde subventionis habent, dum quando et rogas vestras, quas dominus imper. lin 9, ibi reconditas tenent lin ead ecclesiam, et ven animo concitati omnes armati. lin 11, senem, et in episcopium Lateranense non potuerunt manum mittere, et introire. lin 13, cum suprascripto d. Sever. Num 122, lin 1, fecit exercitum suum residere intra episc Later et fecerunt ibi dies tres. lin 3, et intrantes sub specie pacis o. u. E. seu cimilia. lin 6, reliq ubi p. s. t. pro eleemosyna erog. lin 7, capt Postmodum M. Mauritius e. s. ad l. p. R. de eo q. ac. lin 10, subst praedictam p. d. lin 11, civ Rom. lin 12 primates eccl. lin ead, ut non fuissent qui ei resistere debuissent ( M, fuisset et debuisset). Post [Col. 0712B] dies al. lin 13, Isaacius in episc Later et fuit ibi per dies, usque dum substantiam illam depraedatus est. Num 123, lin 1, eodem tempore direxit ex ipsa substantia partem quandam in civit R. ad Herp imp. Postmodum reversus est Isacius Ravennam, et dominus Severinus ordinatus est papa. Hic ren. lin 4, diruptum erat. lin ead et 5, dona augment. lin 6, largitor mitissimus. lin ead, loca novem. Hic dim. Num 121, lin 4, Isacius patricius M. lin 7, et milites isti nihil exinde subventum habet. lin 10, animo conc. Num 122, lin 2, exerc sedere i. Episc Lateran et sederunt di. 3. lin 4, scribe cimilia. lin 7, pro redemptione c. lin 10, depraedare. linea 12, ut non fuisset qui resistere potuisset, debuisset e clero. Eodem tempore, etc. [Col. 0712C] Num 123, lin 4, disruptum. lin 6 et 7, numero 9, diaconos 19. lin 9, dies 34. Num 121, lin 1, Severianus, lin 7, habet. Dum quando et reges. lin 11, episcopium. Num 122, lin 4, omnem vest e. s. c. e. quas. lin 9, omnem v. lin 10, depraedare. lin ult, depraedarent. Num 123, lin 1, ex ipsa substantia. lin 3, Ravenna.
[Col. 0711C] Num. 121. linea 2.— Hujus temporibus aevastatum est episcopium Lateranense a Mauritio chartulario et Isacio patricio et exarcho Italiae, cum adhuc [Col. 0711D] electus esset domnus Severinus. Cum adhuc electus esset Severinus, id est electus et nondum consecratus, episcopium, id est, patriarchium Lateranense, a Mauritio chartulario et Isacio patricio et exarcho Italiae direptum est. Vacantium ecclesiarum res a plebe diripi solebant: quod genus praedationis levas vocabant a verbo levare, quod sonat tollere, a Victore III vetitum. Leo Ostiensis Chronic. Cassinens. lib. II, cap. 97: «Seditiones quas dicunt levas seu praedationes, quas hic in abbatis dormitione fieri solere compererat, Victor III PP. ne ultra fieret, severissime interdixit.» Petr. Damian. lib. V, ep. 6: «Plebium consuetudinem fama vulgante cognovimus, ut videlicet suo defuncto episcopo domum episcopi hostiliter irrumpentes invadant, facultates ejus praedonum more diripiant, praediorum domos invadant, vites insuper et arbusta bestiali immaniores feritate succidant: quod nimirum nisi Ecclesiastici vigoris fuerit censura correctum, haud dubium quin regionibus illis repentini furoris immineat [Col. 0712C] gladius.» Nec desiit furor plebis Romanae diripiendi aedes pontificias vacante sede. Monstrelet Chronic. vol. I, cap. 62, de electione Joannis XXIII: Et tantost toute sa maison fut forcée et on emporta tout ce [Col. 0712D] qu'on y trouva, et mesmement n'y demeura huys ne fenestre, que tout ne fust osté. Basilica Lateranensis est prima e patriarchalibus ecclesiis urbis Romae, sic dicta quod e domo Laterani conversa est in ecclesiam. Hieronym. ad Ocean. de Fabiola: In Basilica quondam Laterani, qui Caesariano truncatus est gladio. Basilicae Lateranensi adjungitur episcopium seu patriarchium Lateranense, quia ibi fuit domicilium et Palatium antiquorum Romanorum pontificum Anastas. in Vigilio et Stephano III: «Quo audito Augusta misit Anthemium scribonem cum jussionibus suis et cum virtute majore Romam dicens: Excepto in basilica sancti Petri parce; nam si in Lateranis atque in palatio aut in qualibet ecclesia inveneris Vigilium, mox imposito in navi, perdu eum usque ad nos.» Radevic. de Frideric. gest. lib I. cap. 10: «Unde de imperatore Lothario in palatio Lateranensi super hujusmodi picturam scriptum est:
Et sigillaverunt omne vestiarium ecclesiae seu cymilia episcopii. Cymilium ecclesiae est vestiarium, in quo sacrae vestes vel sacra vasa et res pretiosiores ecclesiae custodiae causa reponuntur, ut interpretatur ipse Anastasius hic et inf. eod.: «Quomodo ipse cum exercitu sigillasset omne vestiarium episcopii.» Idem in Vitaliano: «Sed et vasa sacrata vel cymilia sanctarum Dei ecclesiarum tollentes nihil dimiserunt.» Paul. Varnefrid de Gestis Longob. lib. V, cap. 11: «Nam et vasa et cymilia sanctarum Dei ecclesiarum, imperiali jussu et Graecorum avaritia sublata sunt.»
[Col. 0713B] Num. 121, linea 2.— Devastatum est episcopium. Expilatio haec opulentissimi patriarchii Lateranensis, cujus meminit Anastasius, et caedes a Mauritio chartulario imperiali in Romanos patrata, originem hanc habuere, quam ex Actis concilii Lateranensis sub Martino I certissime discimus. Heraclius imp. annitente Sergio CPno antistite, Ecthesim evulgavit, in qua sileri ab utraque parte mandabatur circa controversiam a Monothelitis excitatam, de una, aut duplici agnoscenda asserendaque in Christo D. N. operatione. Et pactis quidem servandi ea de re silentii convenerant pridem Honorius pontifex, Hierosolymit. patriarcha Sophronius, aliique primarum sedium episcopi, eo quod tempestivum videri tunc et oeconomicum poterat. Sed cum rebus humanis excessisset Honorius, Monothelitae pacta silentii ad haeresim constabiliendam traduxere, in tantum, ut Sophronius pro orthodoxa traditione et fide illud censuerit abrumpendum. Sergius e contra, haeresis [Col. 0713C] suae et propositi tenacissimus, edictum ab Heraclio sollicite extorsit, quod Ecthesim appellarunt, et perniciosae cunctationis larvam iterum religionis candori obtendit. Mittitur Ecthesis ad patriarchas et ad episcopos reliquos, ut, pro more illorum temporum, subscribatur. Eamdem ut accepit Isaacius exarchus, continuo per Mauritium chartularium ad Severinum pontificem, ut confirmaretur, transmisit. Namque chartularii apud Graecos hoc erat officium, ut publicas chartas reciperet, in usum et auctoritatem deduceret, ac deinceps custodiret. Accepit igitur Ecthesim Severinus, atque in Romana synodo, forte ad ejus ordinationem congregata, sententia damnationis confixit. Hinc Isacii in Severinum dirae et insectationes: hinc patriarchii Lateranensis furiosa expilatio, et commota adversus clerum et Romanos persecutio. De imperiali mandato ad Severinum pontificem dirigendo, quatenus Ecthesim confirmaret, verba facit Cyrus Alexandrinus in epist. ad Sergium, recitata [Col. 0713D] secretar. 5 concil. Lateranens. sub Martino, tom. III Concil. Hard., pag. 803: «Eustachius gloriosus magister militum detulit mihi venerandos apices praecipui mei Domino Deo honorabilis beatitudinis, intus habentes et exemplar competenter et consultissime factae Ectheseos venerabilis nostrae fidei, a piissimo et Deo conservando domino nostro magnoque principe propria fide nostra, ad Isacium excellentissimum Patricium et exarchum Italiae destinatae, quam debet profiteri frater noster Severinus sanctissimus, Deo juvante, qui ordinatur in Roma.» Attamen a Severino et a Romana synodo Ecthesim fuisse condemnatam testatur Martinus pontifex, qui, post recitatam Cyri epistolam, Lateranenses Patres hisce verbis est allocutus. «Ceciderunt autem a sua spe, mentiti contra caput proprium. Nec enim suscepta est omnino, nec admissa est secundum vanam eorum spem, magis autem condemnata est et anathematizata ab apostolica auctoritate [Col. 0714A] huc transmissa pessimae et praesumptae novitatis corum Ecthesis.» Haec itaque in Romana primum synodo anathemate proscripta est a Severino, cui universus Romanus clerus assensum praebuit. Quocirca Gesta pontificalia subjungunt: «Cumque haec verius cognovisset Isacius, venit in civitatem Romanam, et misit omnes primates Ecclesiae singulos per singulas civitates in exsilium, ut non fuisset qui ei resistere debuisset de clero.» Ac reipsa Severinus constitutum edidit adversus Monothelitas, quod laudatur in professione fidei, in Diurno Rom. Pont., c. 3. n. 6, his verbis: «Profitemur etiam cuncta decreta pontificum apostolicae sedis, id est, sanctae recordationis Severini, Joannis, Theodori atque Martini custodire; qui adversus novas quaestiones in urbe regia exortas, pro propria doctrina cuncta zizaniorum scandala amputasse noscuntur, profitentes juxta naturarum motum, ita et duas naturales operationes et quaecunque damnaverunt sub [Col. 0714B] anathemate damnamus.» Id igitur ex hisce novimus, primum Severinum pontificem cum sua Romana synodo haeresim Monotheliticam publico suo decreto perstrinxisse: cui quod episcopi Romani clerici constanter adhaesere, exsilio multati sunt. Linea 3.— Cum adhuc electus esset. Scilicet recepto dudum more, concessio ordinationis faciendae ab imperatore exspectabatur; quod verba Cyri in laudata superius epistola non obscure docent: Quam (Ecthesim) debet profiteri. . . Severinus. . . qui ordinatur in Roma. Arbitror itaque una cum Sergii Ecthesi, et epistola missam ad Severinum imperialem concessionem ordinationis; ipsumque Mauritium chartularium attulisse Romam utrumque, et forte Ecthesim primum apud pontificem pertulisse, quam quod ille in Romana synodo anathematizaverit, devastatum est patriarchium, expilatae opes, omnisque clerus, agente Isacio exarcha, exsilio et ludiiriis exagitatus. Iis enarratis, subjungunt Acta pontificalia: Postmodum ordinatus est sanctissimus [Col. 0714C] Severinus. Linea 6.— Tantae pecuniae. Auri argentique vim pene incredibilem ecclesiis donaverat Honorius, ipsumque Lateranense aerarium oppletum reliquit. Produnt siquidem ejus Acta obtulisse eum ad 2500 argenti caelati libras, praeter auri dona aliaeque suppellectilis. Hic vero dicitur Lateranense aerarium ingenti pecunia ditasse. Res visa est imperatori, bellorum expensis detrito, commoda et opportuna, nactusque occasionem, diripi mandat, caeteraque Isacio depopulanda permittit.
[Col. 0714C] Num. 121, linea 1.— Severinus. Post obitum Honorii Severinus, natione Romanus, consensu totius cleri factus est pontifex; confirmationem electionis, tyrannice fieri solitam, ab Heraclio fortasse nullam impetravit. Lin. ead. Sedit menses, etc. Baronius anno 639, [Col. 0714D] num. 3, ait Anastasium Severino tribuere menses 11 et dies 4. Ad praedictum annum Domini qui cum indictione 12 coincidit Severinum pervenisse ex eo patet quod Ecthesim Heraclii indictione XII promulgatam (ut videre est in conc. Rom., secret. 3) ipse damnaverit et anathemati subjecerit. Eumdem non esse praetergressum hunc annum colligere possumus ex synodo Romana, quam praedicta Acta synodalia a Joanne pontifice et successore Severini collectam fuisse testantur.
[Col. 0714D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis vacationem post Honorium anni I, mensium VII, dier. XVII seu XVIII, catalogi omnes et codices unanimi consensu definiunt. Causam vacationis tam diuturnae eruditissime conjecit Baronius, protelatam nempe novi pontificis ordinationem ab imperatore et ab exarcho Isaacio patricio, quoad chartam dogmaticam [Col. 0715A] Graece Ecthesim probasset. Idque conjecit ex epistola Cyri Alexandrini ad Sergium Cpoleos patriarcham. Aliam quoque causam diutissimi interpontificii ab Anastasio discimus, tradente quod Isaacius Patricius, cum fama esset Honorium papam multos thesauros collegisse et in Laterano deposuisse, Romam venit misitque in exsilium omnes Ecclesiae primates (nempe cardinales, ut Baron. et Calvis. intelligunt), deinde Ecclesiae thesaurum asportavit. Baronii conjectura valde placet Antonio Pagio, qui animadvertit, eodem anno Ecthesim prodiisse quo et patriarchium Lateranense expilatum fuit et Isaacius Romam venit; quare in doctissimi Annalistae sententiam it pedibus, nequidquam repugnante Combefisio Hist. haer. Monoth., disp 1, § 11, qui protelatam confirmationem ascribit aut morbo imperatoris, aut metui certi periculi pro parte Occidentalis imperii si pontificium onus in senem Romanumque hominem sibi ignotum reclinaretur. De Ecthesi ac Monothelismo [Col. 0715B] consule notas Pagii et Sommier ad S. Martinum, num. 131. Vacationis igitur ob praedictas causas tam diuturnae, a die scilicet 12 Octobris anni 638, finem attulit dies 28 Maii an. 640, quam C littera Dom. fuisse ipsam ordinationis ostendit. At si diuturnum fuit interpontificium ante Severini ordinationem, e contrario breve admodum fuit sedis tempus; etenim pontifex, ordinatus die 28 Maii, anno 640, Kalendis Augusti ejusdem anni moritur, postridie sepelitur, cum duos duntaxat menses, dies quatuor Petri cathedram tenuisset. Caeterum diuturna hujusmodi interpontificia, quorum similia deinceps non occurrent, non pro nostrae aetatis more accipienda sunt: apostolica enim sedes tridui utplurimum spatio diutius suo viduata pastore non remanebat, clero populoque statim consentiente in spectato aliquo viro, quem Spiritus sanctus eligendum inspirasset, ut ex Diurno Pontificum liquet. Et sane ipse Anastasius de Lateranensi expilatione [Col. 0715C] loquens: Cum adhuc, inquit, electus esset domnus Severinus; et supra in Bonifacio V, de caede Eleutherii patricii agens dixerat, ante dies ordinationis ejus. Ac praeterea principis jussionem pro publicae pacis bono toleratam in alium unquam non incidisse legimus praeterquam in rite electum pontificem. Quin etiam tempore id exigente electus, quidquid ante confirmationem secus esse videatur, pastoris munere fungebatur, ut de M. Gregorio constat, qui a Mauritio nondum confirmatus Litaniam septiformem aliaque id genus inter maximas Romae calamitates celebrabat. Ad Severini sedem rediens, non ampliorem duobus mensibus et quatuor diebus fuisse affirmo, tametsi apud Baron menses undecim per errorem inveniantur.
[Col. 0715C] Num. 121, linea 1.— Severinus, Labieni filius, Romanus, imperatore Flavio Heraclio Augusto, [Col. 0715D] sedit ab ordinatione annum unum, menses duos, dies tres, creatus et consecratus Kal. Junii die Dominico anni 637; ab Isacio totius Italiae exarcho, in pontificatu confirmatur: vana enim habebatur cleri ac populi electio nisi eam imperatores aut eorum exarchi confirmassent. Linea 4.— Mauricius, sive male erga Ecclesiam animatus, sive ab Heraclio non bene sentiente impulsus.
[Col. 0715D] Num. 123, linea 8.— Et cessavit episcopatus menses quatuor, dies 29. Dum sedes per Severini mortem vacaret, Scotorum legatio Romam pervenit, quam de tempore Paschatis celebrandi, deque Pelagianorum haeresi ad Severinum miserunt, ut habet Beda lib. XII, cap. 18. Ad quos archipresbyter, Archidiaconus et primicerius notariorum, tunc temporis, vacante sede, Romanam Ecclesiam administrantes, [Col. 0716A] reseratis eorum litteris, ne diu quaestionis caligo indiscussa remaneret, responsum dedere, atque Pascha quarta decima luna cum Hebraeis nequaquam esse celebrandum scripserunt, caverentque a blasphemia Pelagii et stultiloquio, quod saepius ab Ecclesia erat damnatum. Ex hoc errore Scotorum inferunt quidam Angliae Protestantes Britannorum fidei prima rudimenta non jussu Romanorum pontificum ex Romana hausta fuisse doctrina, sed ex Graecia Asiaque derivasse, cum ab exordio illorum nascentis Ecclesiae Asiatico more Pascha peregerint. Verum id perperam a Protestantibus inferri ostendunt cum literae ad Severinum a Scotis datae, quas non dedissent cum Romana Ecclesia unionis expertes, tum Beda ipse, qui per litterarum initium, quas ad Scotos clerus Romanus remisit, manifeste dicit declaratum, et nuperrime temporibus illis hanc apud eos haeresim exortam, et non totam eorum gentem, sed quosdam ex eis hac fuisse implicitos.
[Col. 0716B] Num. 121, linea 2.— Hujus temporibus devastatum est episcopium Lateranense. Durante interpontificio Isaacus, patricius et exarcha Italiae, et Mauritius chartularius, consilio inito cum quibusdam perversis hominibus patriarchium Lateranense expilarunt, incitantes, inquit Anastasius, «exercitum Romanum, et dicentes: Quia nihil prodest quod tantae pecuniae congregatae sunt in episcopio Lateranensi ab Honorio papa, et miles iste nihil exinde subventus habet, dum et rogae vestrae, quas domnus imperator vobis per vices mandavit, ibi sunt a sancto viro reconditae.» Quo praetextu usi sunt ad incitandos milites ad depraedationem. Licet autem idem Anastasius asserat Isaacum «ex parte ex ipsa substantia in civitatem Regiam ad Heraclium imperatorem» misisse, nihilominus Combefisius in Historia haeresis Monothelitarum, disput. I, § 11 et 12, autumat hanc Lateranensis patriarchii expilationem Heraclio [Col. 0716C] imperatori attribuendam non esse, cum vix possit intelligi ut vel Sergius, vel Heraclius, qui catholicorum ambirent nomen, ac catholici hactenus habiti essent, multaque reverentia in Honorio habuissent Romanam sedem, sic male de ea in Severino mereri voluerint.
[Col. 0716C] Num. 121, linea 3.— Cum adhuc electus esset domnus Severinus. Sergius Cpoleos patriarcha, ut facilius propagaret Monothelismum magisque astrueret, formulam seu fidei expositionem, Ecthesim nuncupatam, confecit, eamque imperatori Heraclio persuasit, ut suo nomine in lucem edi mandaret. Prodiit anno 638, Honorio papa inscio, qui eodem anno clausit supremum diem (Conc. Later. sub Mart. I, secret. 1; Pag., Crit. Bar. ad a. 639, n. 8) : hanc postea Heraclius improbavit, ubi scandala inde provenientia in Occidente cognovit. Ea Ecthesis est catholica, [Col. 0716D] quatenus de Trinitatis mysterio loquitur adversus Sabellium et Arium, et de mysterio Incarnationis contra Nestorium et Eutychetem, usque ad ea verba: «Nullo modo concedentes alicui ex omnibus unam vel duas dicere sive docere operationes in divina Domini Incarnatione; sed magis, sicut sanctae et universales tradiderunt synodi, unum eumdemque Filium unigenitum Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum confiteri operari divina et humana, et omnem Deo congruam et homini operationem ex uno eodemque incarnato Deo Verbo indivise et inconfuse procedere, et in unum eumdemque sortiri; eo quod unius quidem operationis vox licet ab aliquibus Patribus dicta est, tamen turbat extraneas quorumdam aures, arbitrantium in interitum eamdem prolatam esse duarum naturarum, quae in una substantia unitae sunt in Christo Deo nostro. Similiter autem, et duarum operationum vocem multos scandalizare, utpote a nemine dictam sanctorum [Col. 0717A] et praecipuorum Patrum: sed et sequi in eo, ut duas confiteamur voluntates contrarie ad invicem venientes, Deo quidem Verbo volente saluberrimam passionem explere; incarnationem autem in eo factam obviam euntem ipsius voluntati et oppugnantem: et exinde duo contraria volentes introduci; quod impium est et extraneum Christianici dogmatis.» (Later. syn. sub. Mart. I, secret. 3.) . Hanc Ecthesim Cpus clerus proposuit legatis Roma missis petitum ab imperatore confirmationem electionis Severini, ut idem electus ei subscriberet. Tum legati: «Romanorum, inquiunt, Ecclesia, quae ab olim hucusque, utpote senior cunctarum quae sub sole sunt Ecclesiarum, omnibus praeest. Hoc certe canonice tam a conciliis et apostolis, quam ab horum summo principatu consecuta et in sortem adepta, nullis omnino propter pontificatus protectionem scriptis aut synodicarum editionibus chartarum subjecta: sicut etiam in his omnes ex aequo ei secundum jus sacerdotale subjecti consistunt . . . . Illud etiam [Col. 0717B] vobis certum reddimus, quod referamus omnia, quae a vobis praetenta sunt, et chartam ostendamus ei qui consecrandus est; et si cogitaverit hanc bene habere, rogabimus annotare huic propriam subscriptionem.» (S. Max. epist. ad Thalass., ap. Collect. Anast. Bibl. ). Ejusdem Ectheseos exemplum missum fuit ad exarchum Italiae, ut subscribi curaret ab electo. Quod sectarii haud dubie factum iri putabant, ut eorum unus patriarcha Alexandr. scribit Cpno sectae primipilo (ep. Cyri ad Serg. ap. Later. syn. sub Mart. I, secret. 3) , pontifex vero irritas eorum spes reddidit, etenim pro eo ut Ecthesim confirmaret, eam tanquam perniciosam anathemate percussit (Martin. I, epist. ibid.) . Quin etiam formula professionis qua exinde usque ad conc. gener. VI usi sunt pontifices electi, aperte demonstrat tam Severinum quam ejus successores damnasse Monothelismum, ac proinde Ecthesim, quae illam haeresim evidenter confirmat. Ejusmodi autem professio ita se habet (Lib. Diurn. Rom. Pont., c. 3, tit. 6) : Profitemur etiam cuncta decreta pontificum apostolicae sedis, id est sanctae recordationis Severini, Joannis, etc., qui adversus novas quaestiones in urbe Regia exortas, et propria doctrina cuncta zizaniorum scandala amputasse noscuntur, etc. Num 123, lin 6.— Episcopos per diversa loca numero quatuor. Ordinatione una episcopos novem creavit. Linea 7.— Qui etiam sepultus. Severi nus post damnatam in synodo Ecthesim non diu supervixit, nam cum sedisset, ut scribit Anastasius, [Col. 0718B] menses duos, dies quatuor, sepultus est, pontifex singulari pietate et religione, benignitate et munificentia in pauperes commendatissimus, sub die quarto Nonas Augusti. Eamdem illi sedis durationem attribuunt omnia exemplaria Anastasii, tam vulgata quam mss., Hermannus Contractus, Regino, Luitprandus, Abbo et Honorius Augustodunensis. Cum itaque die vigesima octava Maii anni sexcentesimi quadragesimi ordinatus fuerit, obiit eodem anno die prima mensis Augusti, postridie sepultus.
121 Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses duos, dies quatuor [Col. 0709] Baron. ait Anastasium ei tribuere mens. undecim. . Hujus temporibus devastatum est episcopium Lateranense a Mauricio chartulario et Isacio patricio et exarcho Italiae, cum adhuc electus esset domnus Severinus. Sed antequam veniret Isacius, Mauricius dolo ductus adversus Ecclesiam Dei consilio inito cum quibusdam perversis hominibus, incitaverunt exercitum Romanum, dicentes, quia quid prodest quod tantae pecuniae congregatae sunt in episcopio Lateranensi ab Honorio papa, et miles iste nihil exinde subventus habet, quando et rogae vestrae, quas domnus imperator vobis per vices mandavit, ibi sunt a sancto viro reconditae. His auditis exarserunt omnes adversus Ecclesiam Dei, et venerunt omnes a minimo concitati, omnes armati, qui inventi sunt in civitate Romana a puero usque ad senem in episcopio suprascripto Lateranensi, et non potuerunt manu militari introire, quia restiterunt eis qui erant cum sanctissimo domno Severino.
122 Tunc videns hoc Mauricius, quia nihil potuerunt facere, dolo ductus fecit ibi exercitum residere, intra episcopium Lateranense, et fuerunt ibi dies tres. Post triduum autem introivit Mauricius cum judicibus, qui inventi sunt cum ipso in consilio, et sigillaverunt [Col. 0709] Intrantes sub specie pacis sigill. omne vestiarium ecclesiae, seu cimbylia episcopii, quae diversi Christianissimi imperatores, seu patricii et consules, pro redemptione animarum suarum beato Petro apostolo reliquerant, ut pauperibus singulis temporibus pro alimonia [Col. 0709] Eleemosyna. erogarentur, seu propter redemtionem captivorum. Et postmodum misit Mauricius epistolas suas ad Isacium patricium Ravennam de hoc quod actum est, quomodo ipse cum exercitu sigillasset omne vestiarium episcopii; et quia sine aliqua laesione omnem substantiam saepe dictam potuissent depraedari. Cumque naec verius cognovisset Isacius, venit in civitatem Romanam, et misit omnes primatos [Col. 0709] Baron. intelligi putat cardinales. Ecclesiae singulos per singulas civitates in exsilium, ut non fuisset qui ei resistere debuisset de clero. Et post dies aliquantos ingressus est Isacius patricius in episcopium Lateranense, et fuit ibi per dies octo, usque dum omnes substantiam illam depraedarentur.
123 Eodem tempore direxit exinde ex parte ex substantia ipsa [Col. 0709] Ipsa substantia partem quandam. in civitatem regiam ad Heraclium imperatorem. Postmodum ordinatus est sanctissimus Severinus, et reversus est Isacius Ravennam. Hic renovavit absidam [Col. 0709] B, apsidem. beati Petri Apostoli ex musivo, quod dirutum erat. Hic dilexit clerum, et omnibus donum [Col. 0709] B, donis vel bonis. augmentavit. Fuit autem sanctus, benignus super omnes homines, amator pauperum, largus et mitissimus. Fecit autem episcopos per diversa loca numero quatuor. Hic dimisit [Col. 0709] B, divisit omni clero rogam integram. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die quarto Nonas Augusti, et cessavit episcopatus menses quatuor, dies viginti novem.
[Col. 0717C] Ex codice Farnesiano LXXIIII. Num. 124, lin 1, sedit annum I, menses VIII, dies XVIII. Lin 1, ex patre Benenatio scolastico. lin 2, dies XVIIII. lin 4, qui capti erant a gentibus. lin 6, abduci. lin 10, simul et alia vasa argentea multa, ut edit. In reliquis concordat cum Reg. Maz et Thuan. Lin 2, d. 18, B, 19. lin 11, B, presbyteros 29. Lin 2, dies 9. lin 3, per Sanctum. lin 4, qui capti erant ag. eo temp. lin 6 et 7, et de Istr. lin 8, et juxta or. B J, eu. Hanc itaque eccles ornavit, et div dona ibi obt arcus argenteos 2 pens sing lib 15, simul et multa alia dona, et vasa argentea. Hic fecit ordin. lin 11, presb 19, diac 5, episc per div loca 18. Num 124, lin 2, dies 19. lin 3, fid virum M. lin 7, et recondit eas in Ep. Sarcta i. f. lin 11, presbyt 19. lin 12, qui etiam s. Lin 6, quorum reliquiae. lin 7 recondit. lin 133 Octubr.
[Col. 0719A] Linea 12.— Hic dimisit omni clero rogam integram. Cum roga duplici potissimum sensu accipiatur, vel scilicet pro donativo et honorario, quod proceribus et magnatibus, atque adeo etiam populo ab Augustis, vel clero a summis pontificibus erogari consuevit (unde vocis etymon) vel pro exactione, praestatione, sub nomine precationis, quam clerus ipse pontifici quotannis erogabat, verborum Anastasii ea forte sententia est quod Joannes hujuscemodi tributum Romano clero indulserit dimiseritque. Quanquam ea vox in hisce gestis pontificalibus passim ad largitiones exprimendas occurrit. Ac quidem veteres Caesares munera distribuisse militibus, apud Romanae historiae scriptores explorata res est. Graeci quoque impp id moris servarunt, cumque laureatas imagines in suscepti regiminis documentum mitterent per provincias, ab imperialibus ministris solidi, [Col. 0719B] eo typo cusi, spargebantur, quo novi imperatoris imago ferebatur. De quo postea, ubi de Philippico imp disseremus; et auctor Miscellae in Tiberio II imp: Duxit Anastasiam uxorem suam, et coronavit eam Augustam, et jactavit rogam multam. Huc facit Gregorius Turon in Hist lib VI: Muricius ad Circum processit, acclamatisque sibi laudibus, largitis populo muneribus, in imperio confirmatur. Et Annales Fuldenses de Carolo Calvo: Senatum Romanum more Tugurthino corrupisse, sibique sociavisse, ita ut etiam Joannes papa, corona ei imposita, eum imperatorem et Augustum appellari praeceperit. Piget plura exscribere id genus documenta imperialis largitionis, qua etiam post restitutum Occidentale imperium, usi principes deprehenduntur. Romani itaque pontifices haud secus in ordinationibus suis, aliisve solemnioribus diebus, hasce rogas populo et clero distribuebant. Exempla in promptu sunt. Ipse Anastasius in Vigilio, pag 108, prodit eumdem, post missarum solemnia, [Col. 0719C] munera tradidisse populo. Et in Theodoro, pag 126: His itaque ab eo peractis, fecit eum munera erogare in populum. Agit nimirum de Pyrrho Cpno, cui pontifex postquam Romae Monothelismum ejurasset, id honoris tribuit ut more pontificum rogam populo distribueret. Et in Leone IV, qui primus Octavam Assumptionis celebraverat, inquiunt Acta pag 368: «In quam etiam magna populi multitudo convenerat, novae festivitatis cupiens celebrare solemnitatem. Hoc ipse magnanimus cum videret antistes, omnes qui aderant huic celebritati plures argenteos erogavit.» Idem pontifex in dedicatione civitatis Leoninae, pag 383: «Sacris peractis officiis, cunctos nobiles Romae multiplicibus donis, non tantum in auro et argento, sed et sericis palliis honoravit atque ditavit.» Hac de roga ab electis pontificibus distributa, exemplum suggerit Guillielmus Bibliothecarius in Adriano II, ubi narrat praemissas visiones de ejusdem futura electione, pag 425: Nonnulli [Col. 0719D] more apostolico in basilica Lateranensi aureos erogare, etc. Principes etiam ad limina apostolorum proficiscentes hasce largitiones fecisse, in Benedicto III, pag 403, legimus: «Hujus temporibus rex Saxonum . . . Romam properans ad limina apostolorum Petri et Pauli . . . obtulit dona . . . Et ipse rex Saxonum postulante sanctissimo domno Benedicto papa, ut faceret rogam in ecclesia B. Petri apostoli publicam de pondere auri vel argenti librarum; episcopis, presbyteris, diaconis, et universo clero et Optimatibus Romanis tribuit aurum, populo vero minutum argentum.» Pontifices tamen certam pecuniarum summam clero erogabant: clericis quidem [Col. 0720A] omnibus unam integram rogam, iis vero qui servitio apostolico deputati erant rogam alteram. Sic legimus in Deusdedit: Hic dimisit per obsequia sua, et ad omnem clerum rogam unam integram. Quae erogatio in singulis ferme pontificum gestis ab Anastasio annotata occurrit. Aliis autem in Ecclesiis ad rationem reddituum clero fiebat erogatio. Exstat Felicis IV constitutio apud Agnellum in Vita Ecclesii episcopi Raven, pag 96: «Quarta patrimonii Ravennatensis Ecclesiae, hoc est, tria millia solidorum, solitis erogationibus clericis omnibus, vel quibus erogari est solitum, compleatur.» Quandoque etiam facta occurrit duplex roga, velut in Bonifacio V, pag 119, legitur. Quod quidem tunc potissimum contigisse reor, cum nova patrimonia, seu bona alia ex largitione principum et fidelium sedes apostolica acquirebat. Namque etiam de conquisitis noviter bonis quartam clero Ravennatensi debitam, statuit Felix pontifex, in eadem constitutione subjungens: [Col. 0720B] «Si quid tamen ex pensionibus vel haereditatibus crescere, Domino nostro volente, contigerit, eodem Domino mediante, etiam quartae portioni adjiciantur, sic ut brevibus ordinatis, quod singulis distribuitur, latere non possit . . . secundum loca, quae omnia Deus secundum justitiam et mensuram constituit.»
[Col. 0720B] Lin 1.—Joannes. Anno Domini 636 subrogatus est Severino pontifici Joannes ejus nominis IV, constans et imperterritus orthodoxae fidei propugnator, qui minis exarchorum nihil cedens, exsiliis cardinalium parum motus collecto episcoporum concilio, inquit Theophanes, Monothelitarum haeresim anathematizavit ut Honorium pontificem praedecessorem ab haereticorum calumnia defenderet et liberaret. Quapropter summa industria procuravit, ut scriptor ille qui Honorio pontifici ab epistolis fuerat, dictasque ad Sergium episcopum litteras scripserat, earumdem [Col. 0720C] verum et germanum sensum interpretaretur, et ad imperatorem transmitteret. Quod cum ille jussu beati Joannis papae IV fideliter praestitisset, sensumque legitimum verborum Honorii protulisset, omnem sinistram haereseos suspicionem de Honorio evacuavit.
[Col. 0720C] NOTAE CHRONOLOGICAE. In hujus consecratione pontificis non Cpoli confirmationem, sed Ravenna ab exarcho peti coeptam vult Papebrochius, quam Pagius, ut suam astrueret opinionem dilatae ordinationis Bonifacii V, coepisse ait in creatione Honorii, idque ob incommoda Ecclesiae illata post mortem S. Deusdedit. Quamobrem auctoritatis ab imperatoribus Orientis Ravennatensi exarcho delegatae initium constituit anno 625. Garnerius vero suis in notis ad librum diurnum pontificum, exarchi facultatem deducit ab anno 618, in [Col. 0720D] Bonifacii ejusdem V creatione, quippe qui paucorum dierum interpontificium inter S. Deusdedit et Bonifacium animadvertit. Cum vero longe ampliores postea vacationes, ut vidimus, sint secutae, nec Garnerii, nec Pagii conjecturis audiendum videtur. Secus est de Papebrochii opinione: cum enim liquido constet, post Joannem IV haud amplius exspectatam esse Cpli jussionem principis, non absre est etiam Joannis electionem ab exarcho confirmatam credere; idque suadet interpontificium brevius praeteritis. Quanquam aiente Blanchino in Pelagio II dies 100 satis superque esse ad mittendum Cpolim nuntium, citroque accipiendum, multo magis satis [Col. 0721A] esse videantur 144 qui Joannis creationem praecesserunt. Quidquid autem sit de hac re nullis testata monumentis, certe ante obitum Joannis IV exarchus Ravennatensis facultatem confirmandi pontificis ab imperatore Orientis accepit. Joannes vero IV post vacationem sedis mensium 4 ac dierum 24, ut habet Codex Freherianus 1 et Thuanus 2, quos Pagius testatur se mss. vidisse, non dier 29, ut perperam vulgatus aliique quibus suffragatur Ordericus, ordinatus est anno emortuali Severini 640, die 24 Decembris, littera A Dominicali, indicato. Idque non modo patet ab interpontificio eum praecedente, nam Kalendae Augusti a die 24 Decembris distant mensibus quatuor, diebus 24, emortuali inclusa; verum etiam a duratione sedis ejusdem Joannis IV, nempe unius anni, mens 9, dier 18, quot signantur in catalogis et Codd plerisque, quibuscum consentiunt AA. ap. Pagium; tametsi Codd Freherian 2 et Thuan 2, catalogusque Blanchinianus nunc primum editus diei unius discrimine praeter annum et menses, habent [Col. 0721B] dies 19, quemadmodum Cod Regius, Mazarinus et Thuanus primus haberent, nisi librario oscitanti denarius excidisset, diesque tantum novem appositi legerentur. Et revera a die ordinationis 24 Decemb 640 si an. 1, mens 9, d. 18 enumerentur, ad diem 11 Octobris pervenitur emortualem Joannis IV, et ad diem 12 seu IV Idus Octobris cum pontificem esse depositum ad S. Petrum refert Anastasius, si 19 numerentur: solemne enim est Anastasio et catalogis quandoque diem mortis, quandoque depositionis recensere, ut passim diligens observator inveniet.
[Col. 0721B] Linea 1.— Joannes Venantii scholastici filius, Dalmata, Jaderensis S. R. E. diaconus cardinalis, sedit annum 1, menses 9, dies 18; consecratus VIII, Kal. Januarii, die Natalis Domini, ineunte anno Christi 639. Vix Severinus e vita excesserat cum litterae [Col. 0721C] gentis Scotorum Romam deferuntur, quibus respondere Joannes diaconus in Romanum pontificem electus, nondum tamen pro more Urbis consecratus, solus non poterat; sed Hilarius archipresbyter et Joannes primicerius, servantes locum sedis apostolicae, responsum cum illo fecere, quod apud Bedam reperitur. Ex qua epistola cognoscimus morem Romanae Ecclesiae fuisse, ut qui eminerent in ministris Ecclesiae responsum darent litteris acceptis ante legitimam episcopi consecrationem.
[Col. 0722A] Linea 2.— Misit per omnem Dalmatiam, seu Istriam multam pecuniam. Cum a Slavis seu Sclavis Dalmatiae regiones grassantibus ingens captivorum multitudo inde esset deducta, Joannes IV natione Dalmata suorum aerumnas miseratus, eosdem multa pecuniarum vi eo libentius redemit, quo tutiorem in locum, in sinum videlicet pauperum, Ecclesiae thesaurum per haec charitatis officia collocabat; quippe qui ecclesiastica bona, quae Honorius congesserat, sacrilega imperatoris ministrorum avaritia jam diripi viderat, de qua hic supra in Severino Anastasius.
[Col. 0722A] Linea 2.— Hic temporibus suis. Joannes papa, teste Anastasio, per omnem Dalmatiam seu Istriam [Col. 0722B] multas pecunias ex thesauris quos Isaacus exarchus, ut in Severino diximus, dilapidaverat, reliquas, per fidelissimum et sanctissimum Martinum abbatem misit, propter redemptionem captivorum, quos depraedati erant gentiles. Timens autem ne sanctorum reliquiae in Dalmatia patria sua a barbaris hostibus incumbentibus dissiparentur, sanctorum martyrum Venantii, Anastasii et Mauri reliquias de Dalmatia et Istria adduci praecepit, teste eodem Anastasio, et recondidit eas in ecclesia Lateranensi, in peculiari oratorio, quod in ipsorum honorem construxit juxta baptisterium Constantini, quod hactenus integrum perseverat, quodque ab anno 1575 Virginis matris imagine miraculis ibi coruscante vulgo postmodum dictum est la Madonna di S. Giovanni, ut scribit Octavius Pancirolus apud Augustinum Oldoinum in Joanne IV. Linea 12.— Qui etiam sepultus est. Tandem Joannes papa cum sedisset annum unum, menses novem, [Col. 0722C] dies octodecim, ut scribit Anastasius, in Domino obdormivit die undecima mensis Octobris anni sexcentesimi quadragesimi secundi, et sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die IV Idus Octobris, seu die duodecin a ejusdem mensis. In duratione sedis ejus Anastasii textum purum esse ex eo deducitur quod Regino, Luitprandus, Ordericus, lib. II, et catalogus Vaticano Palatinus eamdem anni unius, mensium novem et dierum decem et octo sedis durationem ei assignent.
124 Joannes, natione Dalmata, ex patre Venantio scholastico, sedit annum unum, menses novem, dies octodecim [Col. 0717] B, dies 6. . Hic temporibus suis misit per omnem Dalmatiam, seu Istriam, multas pecunias per sanctissimum et fidelissimum Martinum abbatem, propter redemptionem captivorum, qui depraedati erant a gentibus [Col. 0717] Baron. Slavos intelligit. . Eodem tempore fecit ecclesiam beatis martyribus Venantio, Anastasio, Mauro et aliis multis martyribus. Quorum reliquias de Dalmatia et Istria adduci praeceperat, et recondidit eas in ecclesia suprascripta juxta fontem Lateranensem, juxta oratorium beati Joannis evangelistae [Col. 0717] Baptistae. , quam ornavit et diversa dona obtulit. Fecit, ubi supra, arcus argenteos duos, qui pens. sing. lib. 15, simul et alia vasa argentea multa. Fecit autem ordinationes duas per mensem Decembrem, presbyteros XVIII, diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero XVIII. Hic dimisit omni clero rogam integram. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die IV Idus Octobris. Et cessavit episcopatus mensem unum, dies XIII.
[Col. 0725A] Ex Farnesiano codice LXXV. Num 125, lin 12, eo quod Mauricius cum omne exercitum Italiae sibi sacramenta dedissent. lin 16, se cum Dono fecerunt. Num 125, lin 4.—Mauritius cartularius ibid Isatius. lin 6, supra dictus Mauritius. lin 9, et cong multos, cum quibus se constrinxit sacramento [ cod sacramentum] ut deinceps nullus ex ipsis etc . . . Audiens haec Isatius patritius quod . . . In reliquis concordat cum Reg, Maz et Thuan. Num 126, lin 1, et ingressus Roma fugit Mauricius ad beatam Mariam ad Presepem; quem tollentes eum de Ecclesiam, miserunt vojam in collo ejus. Similiter et omnibus, qui cum ipso fuerunt imbojati misit eos Rabenna per manus marini scriboni. lin 6, a suprascripto isacio v VIB: civitatem. lin 10, imbojati jussit sub arta custodia in carcerem mitti. [Col. 0725B] Lin 3, qui in consilio cum eo fuerant, imbojati missi sunt Ravennam per manus Maurini scribonis, et Thimati cartularii. Qui ducentes eos, pervenerunt usque ad civitatem Ravennarum, in locum. lin 6. et ibidem decollaverunt. lin 7, et postea quam. lin 15, cui cognomentum Calliopa, ad regendam totam Italiam. Reliquae variantes lectiones codicis Vallicellani concordant cum mss libris Reg, Maz et Thuan, lineis 1, 5, 6, 8, 10 et 14. Num 127, lin 5 [contra] adversus immaculatam. Vox parenthesi clausa est varians lectio e margine in textum a scriba oscitanter illata, lin ead., his itaque ab eo peractis, coepit eum munera erogare in populo. lin 7, postea reversus est more canis. lin 11, canonicam sibi poenam depositionis decernens, quia praedictus Pirrus ( paulo supra Pyrrus: utrobique sine aspiratione: lege Pyrrhus] reversus in partibus Orientis, postquam epistolas a sede apostolica transmissas [ cod curis primis, mendose, transmissus] [Col. 0725C] accepit ut a suo reatu discederet, et noluit discedere, juste canoniceque depositus est a Deo. Eodem etc. Reliquae variantes lectiones concordant cum Reg Maz et Thuan. lin 1, 3, 4 et 8. Num 128, lin. 1, eodem tempore jussu etc. ut Reg. Maz. et Thuan. lin. 3, Romam: et recondita sunt in basilica beati Stephani protomartyris in monte Caelio, ubi et haec dona obtulit, gravatas aureas III, tabulas ex argento ante confessio. lin. 5, fecit et ecclesiam beato Valentino a solo via Flam. juxta pontem Molvium, quam et ipse dedicavit, et dona multa ibi obtulit. Fecit et oratorium beato Sebastiano intra episcopium Lateranense, ubi et multa dona largitus est. lin. 8, quam ( lege quod) etiam multis donis ornavit. Num 129, lin 1, eo tempore venerabilis papa Theodorus scripsit Paulo patr reg. civit. tam rogans quam regulariter mer. necnon per apocr. propter haec maxime a se destinatos, prasentialiter eum admonentes et contestantes, quatinus. lin. 5, 6 et 9, cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin. 10, sub II [Col. 0725D] Idius Maii. Num 125, lin 5 et 6, ut eos haereditaret; B, eum. lin 7, intartizavit, B, conspiravit. [Col. 0726A] Num 126, lin 3 et 4, AB, Marini. lin ead 4, B, Thomae. lin 7, AB, vivus. lin 11, B, missi. Num 128, lin 7, Sylvestro, B, Sebastiano. Num 125, lin 3, largitor benignus, et super omnes m. m. lin 5, cum jam increvissent p. ei. contra B. Petrum apost. ut eum hered. igne inexstinguibili, cons d. lin 6 et 7, cum ipsis, cum quibus a. d. eccl Dei erexit se advers Is. lin 9, et congr multos, cum quibus se constrinxit sacramento, ut nullus ex ipsis deinceps obediret Isacio patricio neque hominibus ejus, quia affirmabat eum regnum sibi imponere velle. Audiens haec Is. quod Mauricius cum omni exercitu talia sacramenta sibi invicem dedissent, misit dona magna militibus, et sacellarium suum cum exercitu in civitatem Romanam. Quibus ingredientibus Urbem cum exercitu, omnes judices seu exercitus Romanus, qui pr. lin 16, Ch. omnes se ad dona verterunt. [Col. 0726B] Num 126, lin 1, tunc fugit Mauricius ad ecclesiam beatae Mariae ad Praesepe; at illi tollentes eum de ecclesia, miserunt bojam in collo ejus sim. lin 3, imbojati missi sunt Rav per manus Maurini ( M, Mauricii) et Themaati ch. qui ducentos eos perv i. c. Ravennatum. lin 5, Ficudas. lin 6, a supradicto Is. ut vivus civit. Ravennae non. lin 8, ejus portaverunt Rav. lin 10, in stipite poni. Illos autem, qui cum ipso imbojati dir fuer omnes jussit sub arcta c. in carcere mitti; cogitans quomodo eos pun. sed cum haec agerentur, judicio Dei ipsis diebus p. d. i. i. l. et m. est. Hi autem q. r. e. ejecti de carcere, r. lin 14, audiens imper. lin 15, Calliopa ad r. o. I. Num 127, lin 1, in illis temp venit Pyrrhus ex Afr qui fuerat epise et patr Constantinop. lin 3, cum sua susceptione apostolicae sedi in pr. totius cl. lin 4, libello, quae a se. lin 6, in populo, ibid eum in sacerdotem reg civit. Postea reversus est m. c. lin 8, vomitum. Tunc sanctiss Theodorus conv. lin 11, canonicam [Col. 0726C] sibi poenam depositionis decernens, qui p. Pyrrh reversus est in partibus Or. postquam epistolas a sede apostolica transmissas acceperit ( M, accepit) ut a suo reatu discederet, et noluit discedere, juste canoniceque depositus est, in R superscriptum aliena manu a Deo post excipiens. Num 128, lin 1, ab eodem tempore jussu ejus elevata sunt corpora sanctorum Primi et Feliciani martyrum. lin 3, Romam, et recondita sunt in basil sancti Stephani protom in monte Coelio, ubi et haec dona obtulit, gravatas aureas 3. lin 5, fecit et eccl beati Valent a solo, via Fl. lin 6, M, quam et ipse ded et d. m. ibi obt. Fecit et orat Sebastiano, intra episc Lateran ubi et multa d. l. est. lin 8, quod etiam multis donis ornavit. Num 129, lin 1, eodem tempore venerab papa Theodorus scripsit Paulo patr reg civ, lin 2, apocrisarios propter hoc maxime ad se dest praesentialiter eum admonentes, et contestantes, quatinus, lin 5, sed neque r. lin 6, propter quod ipse ab apost sede [Col. 0726D] justa depositionis ultione percussus est. Hic papa fecit ordin, lin 9, loca 46, qui sep. Num 125, lin 1, Theod de civ lin 2, annos 6, di. [Col. 0727A] 19. lin 3, largitor ben super o. m. lin 5, increvissem. lin 6, hereditarit. lin 7, cum quibus. lin 9, in sacram ut d. n. ex ips obediret I. lin ead, voluisset. lin 12, Mauricius cum omni exercitu Italiae sibi sacram d. lin 13, Romanam. lin 14, ex. Romani. lin 15, dimiserunt M. lin 16, omnes se cum Dono fecerunt. Num 126, lin 3, scribe imbojatos. ibid Marini. lin 4, qui ducentes eos p. i. c. Rav in loco q. d. Ficudas. lin 7, ut vivus c. R. lin 9, in circuitu R. in stipite p. lin 11, sub arcta cust. in carcere m. lin ead, sed cum haec ag. mox nutu Dei ips. lin 14, Audiens autem hoc imp. Num 127, lin 1, fuerat episcopus, et patr. lin 6, in populo, lin 11 et 12, decernens. Num 128, lin 1, eod temp levata f. lin 7, B, Sebastiano in episcop. [Col. 0728A] Num 129, lin 7, percussus. Num 125, lin 2, hierusolima. lin 5, increbuissent. lin 10, affirmabat. lin 11, voluisset. lin 12, Mauricius cum omnis exercitus Italiae sibi sacramenta dedissent m. d. magistro. lin ult. cart omnes secum donum fecerunt. Num 126, lin 1, et ingressus Rom. lin 3, Marini. lin. 5, Ficucclas. lin 7, vivus. lin 12, mox nutu. lin 13, erant eicientes. lin 15, cognomento. Num 127, lin 10, condempnavit. Num 128, lin 6, Molvium. Num 129, lin 3, praesentialiter, lin 6, quodammodo.
[Col. 0727B] Num. 125, linea 7.— Intartizavit adversus Isacium patricium. Mauritius chartularius dicitur intartizasse adversus Isacium patritium et exarchum Ravennatem. Intartizare est insurgere, rebellare adversus principem. Anastas. in Adeodato: «Hujus temporibus Mezentius qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, intartizavit, et arripuit regnum auctor rebellionis.» Hinc intarta Anastas in Deusdedit: «Qui egressus de Roma venit Neapolim, quae tenebatur a Joanne Compsino intarta.» Idem in Adeodato: «Et multi ex judicibus ejus truncati perducti sunt Constantinopolim, simul et caput ejusdem intartae, id est Mezentii,» de quo antea. Ductum a Graeco ἀνταίρειν. Linea 12.— Misit Donatum magistrum militum, et sacellarium suum ad civitatem Romam cum exercitu. Sacellarius fuit inter officia aulae Constantinopolitanae: is fuit praefectus fisci quasi sacellarius, a sacello quod est diminutivum sacci, quo nomine [Col. 0727C] fiscus significatur. Augustin in psal CXLVI: Fiscus enim saccus est, unde et fiscellae et fiscinae dicuntur. Et infr.: Fiscus saccus est publicus. Inter officia Ecclesiae Romanae censetur et sacellarius, ut in Ordin Roman et apud Anastas in Gregor II, in Adrian I et Leone III. Num. 126, lin. 1.— Fugit Mauritius ad beatam Mariam ad Praesepe, quem tollentes de ecclesia, miserunt boiam in collum ejus. Boia vinculi genus Festo. Arnold. Lubec. in Suppl. Helmoldi lib. II, cap. 26: «Cumque episcopus facta aspersione, ad eos devenisset, boiam aqua benedicta miseratione ductus aspersit, his usus verbis: Dominus erigit elisos, Dominus solvit compeditos; et statim cum magno strepitu boia discrepuit.» Hinc inboiati pro vinctis. Anastas. inf. eod.: «Similiter et omnes qui concilio cum ipso fuerant, inboiatos misit Ravennam.» Et rursus: «Illos autem qui cum ipso directi fuerant, omnes inboiatos jussit arcta custodia in carcerem mitti.» [Col. 0727D] Num. 126, linea 8. Videns autem Isacius caput Mauritii, gavisus est, et fecit ad exemplum multorum in circo Ravennate in stipitem poni. Damnatorum capita ad exemplum in stipite proponebantur. Beda Hist. lib. 3, cap. 12: «Porro caput et manus cum brachiis a corpore praecisas jussit rex qui occiderat, in stipitibus suspendi.» Damnatorum capita, ut perduellium, missa ad principem. Anastas. in Adeodato: «Et multi ex judicibus ejus truncati perducti sunt Constantinopolim, simul et caput ejusdem intartae.» Idem in Gregor. II: «Cujus abscissum caput Constantinopolim, ad principem missum est.» Mauritii caput spectaculi causa in stipite positum in Circo. Martyres traducti per amphitheatrum, et ibidem mactati. Euseb. lib 5, cap. 1; Hieronym. de sacris Script. cap. 17. Num 127, linea 1.— Ipsis temporibus venit Pyrrhus [Col. 0728B] ex Africa, qui fuerat patriarcha CP. in urbem Romam ad limina apostolorum. Frequens fuit peregrinatio fidelium ad limina apostolorum. Anastas. in Leone IV: «Cum ipse undique Christianum populum ad principis apostolorum sacratissima orationis causa vel gratia limina destinari cerneret.» Sidon. lib. I, epist. 5: «Inter haec patuit et Roma conspectui, cujus mihi non solum formas, verum etiam naumachias videbar epotaturus, ubi priusquam vel pomoeria contingerem, triumphalibus apostolorum liminibus affusus, omnem protinus sensi membris male fortibus explosum esse languorem.» Odo Cluniacens. Vit. S. Geraldi comitis lib. II, cap. 17: «Consuetudinem sibi fecerat, ut Romam frequentius adiret.» Gregor VI in oratione ad cardinales, apud continuatorem Bedae, lib. II, cap. 26: «Securi peregrini insuetas viarum tenebant orbitas, lecti per Urbem, antiquis oculos pascebant miraculis, cantantes donis factis repatriabant.» Hinc securitatis [Col. 0728C] causa Romipetae, sub protectione sedis apostolicae positi, et ex constitutione Callixti II, si quis Romipetas visitantes limina apostolorum ceperit, excommunicatur. Can. Si quis Romipetas 24, qu. 3. Num. 127, lin 6.— Fecit eum munera erogare in populum, et cathedram ei poni juxta altare honorans eum in sacerdotem Regiae civitatis. Largitionis causa sparsio nummorum solet fieri in plebem a Romano pontifice. Anastas. in Leone IV: «In omnes qui aderant huic celebritati, in assumptione sc. B. Mariae Virginis plures argenteos erogavit.» Pyrrho olim CP. Romam venienti honoris causa hoc concessit pontifex, ut largitionem faceret in plebem. Num. 128, linea 1.— Eodem tempore revelata sunt corpora sanctorum martyrum Primi et Feliciani, quae erant in arenario sepulta via Numentana. Revelatio martyrum solemni celebritate colitur Ambros. in Psal. CXVIII, serm. 6: Celebramus enim diem, quo revelata sunt populis corpora sanctorum martyrum: Ea fuere corpora sancti Gervasii et Protasii. Translatio [Col. 0728D] et elevatio reliquiarum fiebat cum majori solemnitate. De iisdem martyribus Ambros epist 85: «Quid multa condivimus integra, ad ordinem transtulimus, vespere jam incumbente ad basilicam Faustae, ibi vigiliae tota nocte, manus impositio: sequenti die transtulimus ea in basilicam, quam appellant Ambrosianam. Duos transferimus, coecus sanatus est.» Cujus rei testis est et August libr contra Petilian epist. cap 16.
[Col. 0728D] Num. 125, linea 4.— Mauritius chartularius. Regem is se Romae dixit. Quod per verbum intartizavit, acta exprimunt. Scilicet exsilia ab Isaacio Romanis irrogata, et quas adversus fidem et catholicos in dies moliebatur, persecutiones locum Mauricio dederunt rebellandi. Idcirco sectatores habuit Romanos proceres [Col. 0729A] Italicamque militam, quam pro pontifice servandaque puritate fidei strenue semper pugnasse, commodius alibi adnotabimus. Num. 126, lin 2.— Bojam in collum ejus. Scilicet vinculum; de quo Festus: Bojae, id est genus vinculorum tam ligneae quam ferreae dicuntur. Hoc sensu occurrit in Actis Martyrum. Tolle Bojam de collo meo. Et S. Hieronymus lib V in Jerem., cap. 27, ad illa verba prophetae: Pax tibi vincula, et catenas, scribit. Sive κλοιοὶς, qui Hebraice appellantur Mototh, et sermone vulgari bojas vocant. Boga ab aliis dicta. De poenis in legibus constitutis agens Isidorus lib I, cap 27, ait: Boja est torques damnatorum, quasi jugum boum. Ex genere vinculorum est. Et Cantacuzenus lib. I, cap. 49: Si enim jusseris, ut pater Boja me, seu collaria in collum injecta venire, et illic carcerem habitare. Haud aliter in Chronico Cassin. lib 4, cap 68. Quidam miles in Apulia, in quodam conflictu a quodam iniquissimo captus, atque Boia catenisque devinctus, foveam demersus est. De [Col. 0729B] eodem vinculi genere intelligendum est, quod in Vigilio legitur, pag. 109: Fecitque Theodora Augusta mitti funem in collum ejus, et trabi per totam civitatem usque ad vesperam. Tunc missus est in custodiam. Num. 129, linea 1.— Tunc, etc. Describuntur haec in Actis concilii Lateranensis sub Martino, ubi pag 702 haec leguntur, quae cum verbis Anastasianis conferre lubet. [Col. 0729B] In Migne, the sections of text "TEXTUS ANASTASII . . . percussus est." and "CONCIL. LAT. SECRET. I . . . percussus est." are printed in parallel. Tunc sanctissimus Theodorus scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis, tam rogans, quamque regulariter increpans, necnon per apocrisarios, ut dictum est, per hoc maxime destinatos, praesentialiter [Col. 0729C] admonens, et contestans, quatenus proprium emendaret commentum, atque ad orthodoxam fidem catholicae Ecclesiae remearet. Et neque rogantes, neque increpan es potuerunt eum a suo conamine revocare. Propter quod ab apostolica sede ipse depositionis ultione percussus est. Nam decessores non destituerunt praedictis viris diversis temporibus consultissime scribentes, et tam rogantes, quamque regulariter increpantes, necnon per apocrisarios suos, ut dictum est, per [Col. 0729C] hoc maxime destinatos praesentialiter admonentes et contestantes, quatenus catholicae Ecclesiae remearet. Et neque rogantes, neque increpantes potuerunt eum a suo conamine quoquo modo revocare. Propter quod ab apostolica sede depositionis ultione percussus est. Ubi Anastasius ait: ut dictum est, de apocrisariis videlicet a sede apostolica missis, vide exscriptoris incauti vitium, siquidem de illis in Vita Theodori ne iota quidem scripserat. Constat autem aliunde, Theodorum pontificem sententiam depositionis dixisse in Paulum Cpnum. Namque, etc, libellus monachorum ad Martinum pontificem, recitatus secretario [Col. 0729D] II Lateran in quo legimus. «Cum quibus et Typum . . . suasione importuna, et falsiloquio Pauli depositi a praedecessore vestro sanctissimo Theodoro.»
[Col. 0729D] Num. 125, linea 1.— Theodorus. Anno Christi Redemptoris nostri 641, vicesima quinta mensis Novembris Theodorus creatus est pontifex. Hujus exordio Pyrrhus Constantinopolitanae urbis episcopus, ut laqueum, quem conscius veneficii Constantino imperatori allati meruerat, subterfugeret, in Africam sponte secessit, ubi invenit Maximum abbatem et martyrem, habitaque cum eodem disputatione illa famosa quae exstat in tom V Concil sub Theodoro, fidei veritatem et Monothelitarum haeresim et perfidiam cognovit. Linea 4.— Mauricius chartularius. Hic est ille Mauricius qui sub pontificatu Severini Lateranensem Ecclesiam expilavit. Baron anno 645, num 5. [Col. 0730A] Num. 126, lin. 2.— Bojam, Id est vinculum. Linea 5. Ficulas. Est ecclesia Ficodensis, hodie Cervia nominata. Baron., anno 643, num. 5, Linea 15.— Misit Theodorum patritium exarchum. Platonem haereticum exarchum ante Theodorum Calliopam missum fuisse in Italiam constat ex epistola 16 Martini papae. Vide Baron. anno 643. Num. 127, lin. 7. Postea rursus moris eanis ad proprium impietatis vomitum repedavit. Cum enim imperator Pyrrhi conversionem audiisset, misit Platoni exarcho successorem Olympium, haereticum audacissimum, qui ubi Ravennam se contulit, omne adhibuit studium ut perficeret quod imperatori gratum esse sciebat, nimirum ut Pyrrhum in pristinum errorem revocaret, quod et fecit. Vide Theophan ann. 20 Heraclii, concil Lateran sub Martino, Baron ann 648, num. II et seqq.
[Col. 0730A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Ad breviora jam demum interpontificia exarchi beneficio ventum est; neque amplius dubitari potest quin Ravenna confirmatio peteretur. Id satis aperte ostendunt tres et quadraginta interpontificii dies ultro citroque nuntiis mittendis Cpolim omnino impares. Praeterea Liber Diurnus pontificum, vix aliquam aulae Orientalis mentionem faciens, dum multa exhibet pro exarcho et archiepiscopo, necnon pro Judicibus et apocrisario Ravennatensibus, desuevisse docet Cpli jussionem peti. Quod spectat ad hujus Diurni aetatem, Garnerius in ancipiti relinquit, nam ab anno 567, cum instituti sunt exarchi, ad 752, cum iidem fuerunt expulsi, centum bis et octoginta quinque annis certe inquirendam affirmat; deinde observans, tit. 6, in promissione Fid. Ep., tres certos temporis characteres, Martinum I, qui obiit anno 655, sextam synodum, quae fuit absoluta 681, et Constantinum Pogonatum, qui obiit 685, circa haec tempora [Col. 0730C] illius aetatem posse constitui affirmat; adeoque constans eruditorum opinio est Diurnum illum esse collectum quadraginta post Joannem IV annis evolutis. Quidquid de hac re sit, ab emortuali Joannis IV, 11 Octob. 642, mense unico, diebus 12 interpositis, ut unanimi consensu omnes affirmant. Theodorus successor ordinatur die 24 Novemb ejusdem anni, ut littera Dom. F concurrens demonstrat. Hunc autem sedisse annos VI, menses V, dies XVIII, communis fere omnium codicum opinio est, praeter Thuanum alterum, qui uno plus die sedem augens omnes quinque menses perperam detrahit Catalogus etiam novus Blanchinianus errat, denarium numerum in diebus omittens; idque evidens fit ex duratione sedis ac depositionis die, quam aequali consensu omnes illigant cum 14 Maii. Pagio quidem videtur Thuani codicis lectio admittenda dier. XIX, suppletis tamen mensibus, ita ut Theodorus 13 Maii occumbens, die postera tumularetur: quippe observat [Col. 0730D] a 14 Maii dies certe LII interpontificii ab Anastasio numeratos usque ad Martini ordinationem excurrere. Verum si a die ordinationis Theodori 24 Novemb 642 ad diem emortualem 13 Maii 649, annos VI, mens. V, dies XVIII, numeremus, postremis exclusis, ut quandoque ab Anastasio fieri vidimus, etiam absque Thuani codicis lectione exactissimum esse calculum inveniemus. Caeterum levissimo unius diei discrimine praetermisso depositionem Theodori consignant die 14 Maii, praeter Anast. codd., Martyrologia etiam nonnulla, ut testatur Papebrochius in append. ad praedictam diem, et in Conatu Histor. et Pagius ad nunc annum, num. 2. Quare patet, quod alibi monui, non tam religiose depositionis diem ab Anastasio notatum attendi oportere, ut dies mortis pontificum protrahi contrahique vacatio debeant, magno cum chronologiae pontificiae detrimento, nisi dies ad amussim omnes numerentur, dummodo, exclusis vel inclusis extremis, nihil superfluat nihilque desit.
[Col. 0731A] Num 125, linea 1.— Theodorus, Theodori episcopi filius. Hierosolymis oriundus. Graecus, imperatoribus Flaviis Heracliis, Constantino Heracleone et Constante Augustis, sedit annos sex, menses quinque, dies novemdecim; consecratus VI Kal. Decembris die Dominico. Pontificatum iniens omnia quae ad dignitatem religionis Christianae pertinere arbitrabatur, circumspiciebat, ut bonum pastorem decet, in omnes, maxime autem erga pauperes, mira benignitate utens. Num. 127, linea 10.— Condemnavit eum. Theodorus convocata frequentissima synodo, ad basilicam principis apostolorum accessit, accepto calice in eum atramentum instillavit, atque ita propria manu depositionem Pyrrhi fecit. Quem morem ante illum in exauctoratione episcoporum servatum fuisse, necesse est, aut formulam hanc a Theodoro posteris datam in exemplum, quod probabilius videtur; cujus depositionis meminit Leo IX in epistola ad Constantinopolitanum episcopum.
[Col. 0731B] Num. 127, linea 1.— Venit Pyrrhus ex Africa. Pyrrhus haereticus, tumultu in eum concitato ob suspicionem quae de ipso et de Martina Augusta Constantinopoli invaluerat, propinati scilicet veneni imperatori Constantino, patriarchatus se dignitate abdicavit, atque in Africam, quam sciebat ab imperatore defecisse, concessit. Ibi cum S. Maximo abbate coram Gregorio patricio in episcoporum consessu, atque in civium frequentia celebrem habuit disputationem de duplici in Christo voluntate, in qua Pyrrhus victus palinodiam recantavit. Deinde veniens Romam, et catholicae fidei libellum, in quo Monothelitarum haeresim cum auctoribus suis condemnabat, Theodoro offerens, ab eo in Ecclesiae communionem fuit receptus, sed eumdem, haud multo post, ad impietatem reversum anathemate Theodorus confixit. [Col. 0731C] Num 129, linea 6.— Ipse depositionis ultione perculsus est. Eruditissimus Combefisius in Monothel. Hist putat Paulum a Theodoro minime depositum fuisse, ad id sentiendum contra Anastasii testimonium duabus his conjecturis adductus: Prima est, quod S. Martinus in concilio Lateranensi persecutionem a Constante et Paulo in Theodori apocrisiarios illatam refundit, non in Pauli depositionem, sed in solam apocrisiariorum admonitionem nomine apostolicae sedis Paulo factam, ut ab haeresi recederet: altera vero quod Benedictus episcopus Ajacensis aliique episcopi Pauli damnationem in Lateranensi urgentes concilio satis indicant nullum hucusque Paulo anathema inflictum. Verum has conjecturas disertum testimonium abbatum et monachorum Graecorum refellit in libello oblato synodo Lateranensi, sub eodem S. Martino, et lecto secretario secundo, ubi in confirmationem Pauli depositionis ab Anastasio narratae dicitur: «Cum quibus et typum, [Col. 0731D] qui nunc contra Orthodoxam fidem factus est ex subreptione, non ex studio aut mente piissimi (hoc honesto titulo advertit sapientissimus Annalium parens Baronius ad annum Christi 649 prosequi Constantem; quod etsi haereticus esset, non tamen palam omnino erat cognitus, atque ab Ecclesia damnatus) nostri imperatoris, sed suasione importuna et falsiloquio Pauli depositi a praedecessore vestrae sanctitatis Theodoro sanctissimae recordationis papae vestrae, apostolicae sedis, eidem anathemati submittimus.»
[Col. 0731D] Num. 127, linea 1.— Ipsis temporibus venit Pyrrhus. Pyrrhus interim in Africa degens, famosam illam anno 645 de fide catholica disputationem habuit cum Maximo Constantinopolitano abbate orthodoxo, in Africa tunc existente. Cum enim Pyrrhus haeresim suam ubique disseminaret, adversantem sibi maxime habuit praedictum Maximum. Unde exigentibus [Col. 0732A] episcopis Africanis, ipsoque provinciae praefecto Gregorio patricio, conventum est ut iisdem praesentibus, publica fieret inter eos de publicis controversiis disputatio, quam anno 645 contigisse, ipse titulus disputationi praefixus nos edocet, dum dicitur acta, mense Julio indictione tertia. Eam Graece et Latine refert Baronius in Appendice ad tomum VIII, eamque ex Theophane et Anastasio fuse prosequitur ad eum annum. Finis autem disputationis fuit, ut Pyrrhus erroris sui convictus, poenitens recantarit palinodiam, Romamque accedens, oblato fidei libello Theodoro papae, quo abjurabat errorem, et fidem catholicam profitebatur, receptus sit una cum titulo patriarchatus in Ecclesiam catholicam, eidemque omnia necessaria Ecclesiae Romanae sumptibus honorifice subministrata, ut non ex Theophane tantum et Anastasio, sed et ex actis ipsius disputationis constat. Num 129, linea 1.— Tunc sanctus Theodorus papa [Col. 0732B] scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis. Paulus Constantinopolitanae sedis invasor potuit sane brevi temporis intervallo venenum ebibitum comprimere pharmaco simulationis; verum tumescente in dies conscientia illud tandem vel invitus evomuit. Primi ejus accusatores fuerunt Cyprii episcopi cum Sergio eorum archiepiscopo, qui anno 643 in concilio congregati synodalem epistolam ad Theodorum papam (quem patrem patrum et universalem papam nominant) de Monothelitarum haeresi ab ipsis damnata scripserunt. Haec epistola exstat secretario II concilii Lateranensis. Eodem circiter tempore Stephanus Dorensis episcopus, a catholicis Palaestinae antistibus delegatus, Romam se contulit pro Ecclesia Jerosolymitana, quam invaserant pseudo-episcopi, iidemque conjuncti Paulo Constantinopolitano Monothelitarum acerrimo fautori: qui quidem Stephanus a Theodoro papa consecutus est apostolicae sedis in illis partibus Vicariam Praefecturam, qua illorum omnium [Col. 0732C] caput Sergium Joppensem episcopum Monothelitam intrusum in sedem Jerosolymitanam condamnaret et ab eo ordinatos episcopos gradu depositos in ordinem redigeret. Haec constant ex ejusdem Stephani libello oblato Martino papae in concilio Lateranensi. Ex alia parte quatuor primates Africani, in singulis sibi subjectis provinciis, nempe Byzacena, Numidia, Mauritania, et proconsulari synodos anno 646 convocarunt, ad confirmanda catholica dogmata, quae vidissent tam valide anno superiori a Maximo abbate contra Pyrrhum propugnata. Eorum conciliorum monumenta recitata sunt in Lateranensi sub Martino papa secretario II, videlicet synodalis epistola a tribus simul ipsorum nempe Bysaceno, Numidico et Mauritano ad Theodorum Romanum pontificem, scripta ea occasione, quod cum iidem Patres Africani Constantinopolim essent legationem ac Paulum ejus civitatis episcopum monothelitarum principem commonendum missuri, de ea [Col. 0732D] re prius ipsum Theodorum certiorem reddere voluerunt, litterisque suis ad eum datis petierunt, ut sua ad Paulum scripta per apostolicae sedis responsales ei redderentur; rogaruntque insuper, ut nisi Paulus emendaret errorem, ab ipso Romano pontifice excommunicationis sententia damnaretur. Non exstant ipsae Africanorum litterae ad Paulum scriptae, sed tantum eae, quas separatim Patres concilii Carthaginensis proconsularis provinciae ad ipsum miserunt, una cum aliis synodi Byzacenae, eodem tempore ad imperatorem ea de re scriptis, quae legi possunt eodem secretario II concilii Lateranensis. Porro in dicta Patrum Africanorum ad Theodorum papam synodica dicunt Patres, se de sua ad Paulum legatione pontificem certiorem reddere voluisse, quod «antiquis regulis sancitum esset, ut quidquid quamvis in remotis vel in longinquis positis ageretur provinciis, non prius tractandum esset, nisi ad notitiam almae sedis apostolicae fuisset deductum, [Col. 0733A] ut ejus auctoritate justa quae fuisset pronuntiatio firmaretur; indeque sumerent caeterae Ecclesiae, velut de natali suo fonte, praedicationis exordium, et per diversas totius mundi regiones puritatis incorruptae manarent fidei sacramenta salutis.» Cernens igitur Theodorus papa in unam eamdemque sententiam universam Ecclesiam Africanam convenire, omnesque una voce in Paulum Constantinopolitanum episcopum, tanquam in Monothelitam conclamare, misit apocrisiarios Constantinopolim ad eumdem Paulum cum acerrimis litteris, quae, ut notat Baronius ad nos non pervenerunt. Ita tamen factum fuisse, litterae a Paulo ad Theodorum redditae, a Baronio anno 646 recitatae, testantur. Paulus in iis respondens Theodoro, eo fere modo monothelismum exposuit, quo Sergius in Ecthesi, una diserte asserta voluntate, ad excludendam voluntatum in Christo contrarietatem, quod unum erat velamen tacentium quidem unam expresse operationem, postquam Honorius unam dici vetuerat, unam vero profitentium [Col. 0733B] voluntatem. In ea epistola Paulus profitetur se sequi Sergium et Honorium, ac universum Sanctorum ac Doctorum coetum. Ea accepta Theodorus de sententia depositionis adversus eum proferenda cogitavit, quam Africani episcopi, aegre ferentes Pauli in Ecclesiam molitiones, sollicitabant. Sed Paulus, ut fidem insidiose vulneraret, sibique jam catholicis exoso consuleret, Typum quemdam, seu fidei formulam et expositionem composuit, et sub Constantis imp. nomine promulgavit, qua, simulato pacis atque unionis praetextu, silentium imponebatur qua catholicis, qua haereticis; ne scilicet imposterum quis auderet, de una vel duplici in Christo, tum voluntate, tum operatione sermones instituere. Duxit insuper opportunum vir subdolus, Ecthesim ab Ecclesiae valvis deponere, ut liquet ex his typi verbis: «Ad perfectam unitatem sanctarum Dei Ecclesiarum et communem concordiam, et ut nulla occasio relinquatur iis, qui sine fine volunt contendere, [Col. 0733C] et chartas quae posita fuerant in narthica sanctissimae magnae ecclesiae hujus a Deo conservandae regiae nostrae urbis, quae continent praedictas quaestiones, jussimus levari.» Typum anno 648 promulgatum, constat ex Theophylacto primicerio notariorum sedis apostolicae, qui in concilio Lateranensi secretario IV ita habet: «Secundum jussionem beatitudinis vestrae, epistolam Pauli, et exemplar typi, nuper, id est, transacto anno, per suasionem ejusdem Pauli expositi, prae manibus habeo.» Concilium autem Lateranense, ineunte Octobri anno 649 celebratum est. Constat etiam ex Relatione monitionis factae inter domnum abbatem Maximum, et socium ejus, atque principes in Secretario, ex qua hunc locum refert Baronius: Et per typum, qui nuper, id est, per sextam indictionem promulgatus est, quae indictio in cursu fuit usque ad Kalendas Septembris anni 648. Conatum hunc a Paulo per typum expressum, caeteris praecedentibus longe nequiorem agnoscit [Col. 0733D] sanctus Martinus papa in epistola ad sanctum Amandum tunc Trajectensem episcopum. Nec solis catholicis hic sensus de typo fuit: sicut enim ecthesis a Sergio composita, «non orthodoxis tantum, ut loquitur Zonaras agens de Heraclio, sed Severi etiam sectatoribus ridicula visa est;» ita etiam typus a Paulo conflatus, non tantum catholicis, verum etiam a quibusdam Monothelitis odio habitus. Unde Theodosius Caesariensis in Collatione cum Maximo, «per Deum, ait, qui me judicaturus est, et quando factus est, dixi, et nunc id ipsum dico, quia male et ad laesionem multorum factus est typus.» Haec autem impietatis consilia non ita fidenter exposuisset Paulus, nisi socium habuisset Constantem imperatorem, qui nihil non molitus est, quo monothelismus undique vulgaretur. Hunc ergo Paulus nactus sceleris socium, typum exposuit et Constantis nomine promulgavit, quemadmodum Sergius ecthesim ediderat, Heraclii auctoritate et [Col. 0734A] nomine firmatam. Non tamen abs re Patres orthodoxi crimen omne in typo expressum in Paulum refundebant, ne scilicet Constantis imperatoris animus lacessitus contumeliis, licet ab ipso meritis, pejora mala pareret Ecclesiae. Unde Martinus papa in epistola ad eum data, appellat eum, piissimum dominum, diligentem Deum, sincerum Christi ministrum, optimum imperatorem quo pariter consilio in sexta synodo idem constans dicitur, sanctae memoriae imperator, ne videlicet Constantinus Pogonatus ejus filius, ob opprobria in parentem contorta, susceptam fidei defensionem deponeret, et fieret hostis Ecclesiae, quem illa patronum praedicabat, et pacis ecclesiasticae reparatorem. Hic porro se offert occasio examinandi cum nupero auctore anonymo historiae haeresis Monothelitarum, Honorianam silendi oeconomiam, quae ei similis est, quae praefertur in typo. Ex Scrutinio itaque VII hujus auctoris pauca quaedam hic selegi. Approbat Honorius et commendat in utrisque suis [Col. 0734B] epistolis consilium Sergii de Silentio, qua catholicis, qua haereticis adhibendo, cum circa unam, tum geminas in Christo voluntates et operationes; quod etiam conatus est Sophronio persuadere, ut apparet ex fragmentis suae secundae epistolae. Hanc silendi oeconomiam quanto odio fuerint prosecuti in omni prorsus circumstantia Patres orthodoxi, qui viriliter obstiterunt Monothelitis, argumento est damnatio typi, in quo nihil invenies damnabile, si silendi dispensationem dempseris: in hanc enim praecise tendunt omnia fulmina contorta a Patribus in typum, quem ea de causa praesertim anathematizarunt, quod «cum perfidis haereticis et orthodoxos Patres abjiceret, et cum scelerosorum virorum vocibus, hoc est una voluntate et operatione, pariter denegari faceret orthodoxorum doctrinas, id est duas ejusdem Christi voluntates et operationes,» ut inquit S. Martinus in concilii Later secret V, qui non minus absonum arbitrabatur silentium in hoc puncto, dispensare, [Col. 0734C] quam unam et duplicem a Christo expungere voluntatem et operationem. Non absimili de causa S. Maximus, in Collatione cum Theodosio episcopo Caesareae, silendi oeconomiam in typo expressam, Honorianae similem his verbis confodit: «Quis fidelis suscipit dispensationem, taceri facientem voces quas, dixi, per apostolos et prophetas atque doctores Deus omnium dispensavit.» Unde ipse etiam typus ab eodem Theodosio licet Monothelita odio habitus est, ut num 11 diximus. Distinguendum autem est inter dispensationes et oeconomias, quae possunt in negotiis fidei adhiberi. Vel enim eae cadunt supra personas, de quibus urget haeresis suspicio, vel supra fidei doctrinas. Et quidem, si de personis occurrat dissensio, non ita praecipitanter proscribendus est ut haereticus, qui apud sedem apostolicam, ut talis defertur: ac proinde prudentissime potest ingeri dispensatio quaedam et oeconomia, qua protrahatur illius damnatio, donec [Col. 0734D] intimius res elucescat. Quam dispensationem prudenter adhibuerunt Patres, qui monothelismo nascenti obstiterunt: licet enim erumpentem haeresim illico damnarint, personas incolumes servarunt ab anathemate, donec tandem ad acriora remedia deventum est, et per Martinum papam synodice damnati sunt monothelismi fautores, Cyrus, Theodorus, Sergius, reliquique. Si vero de fidei doctrinis occurrat dissensio longe aliter res procedit, quippe si veritas aliqua impugnetur, quae aperte contineatur in omnibus sanctis Patribus, quaeque e sacrarum Scripturarum, et sanctorum conciliorum fontibus satis effluat abunde, nulla tunc opus est oeconomia, aut silendi dispensatione; sed statim per quos spectat, est manifeste definienda: nisi forte a decessoribus definita reperiatur; quando praesertim liquet, his fraudibus haereticorum, praecipites agi in foveas corum complures ex orthodoxis. Hoc pacto processere veteres Patres, quando novae haereses obortae [Col. 0735A] sunt: quod pluribus exemplis patefieri posset. Nec juvat dicere ad excusandam Honorii oeconomiam, eam potuisse laudabiliter ab Honorio induci, utpote in re adhuc indifferenti, cum nulla nunc fuisset definitio conciliorum, nullum pontificum decretum, statuens aperte duplicem in Christo reperiri voluntatem et operationem: quod de typo dici non potest, cum ad illum praecessisset concilium Joannis IV hanc veritatem clare definiens. Hoc, inquam, nihil juvat, quia nullibi patres monothelismi profligatores, ac praesertim Martinus papa et abbas Maximus typi oeconomiam ex eo impugnarunt, quod per ipsam everteretur concilium Joannis IV, sed quia destrueretur doctrina S. Leonis, concilii Chalcedonensis, totius Scripturae, atque omnium Patrum: quae ratio militat etiam contra Honorii dispensationem; cum et haec subsequens fuerit ad concilium Chalcedonense et epistolas S. Leonis; ac proinde in easdem labitur censuras, in quas impingit oeconomia sen typus Constantis imperatoris. [Col. 0735B] Deinde typi oeconomia ideo mordicus impugnabatur a Patribus, quod silentium, unius aut duplicis voluntatis videbatur negatio: sicque unanimiter existimabant, tum Martinus, tum Maximus, tum reliqui monothelitarum hostes, idem prorsus esse definire, ne una vel duplex in Christo diceretur voluntas aut operatio, ac omnem penitus a Christo negare voluntatem aut operationem; quod absurdum non magis praesumi debet ex oeconomia Constantis, quam ex Honorii dispensatione: quam ob rem vel utraeque absolvendae, vel ambae erant damnandae. Tertio tandem non minus per oeconomias Honorii, quam per typi dispensationes enervatur doctrina veterum Patrum, qui unanimiter et aperte asserunt, duas esse in Christo voluntates et operationes. Unde si Patrum auctoritates vehementer impulerunt Martinum papam, et Maximum abbatem, ut oeconomiam typi acerrime insequerentur; cur eaedem Patrum auctoritates satis esse non potuerint, ut Honorianam [Col. 0735C] oeconomiam haereticis fomentum praebentem, ejecerint praesules sextae synodi? Alias in favorem Honorianae oeconomiae excusationes refert et refellit idem auctor anonymus laudatus, quas hic repetere non vacat; eaedem enim rationes quae afferuntur ad excusandam Honorii dispensationem, adduci etiam possunt ad defendendum typum. Unde haec satis sint de oeconomiis et dispensationibus, de quibus plura ibidem legi possunt. Pyrrhus Constantinopolitanus olim patriarcha, qui Romae haeresim ficte abjuraverat, ut orthodoxae fidei simulatione Theodorum papam et occidentales episcopos sibi conciliaret, eorumque opera et auctoritate posset restitui, ad publicam haereseos professionem rediit, cum ipsi per Platonem Italiae exarchum patefacta esset via unionis cum Orientalibus, ut testantur Theophanes ad annum 20 Heraclii et Auctor Libelli Synodici. «Pyrrhus, inquit Theophanes, cum Roma discessisset, et Ravennam pervenisset, [Col. 0735D] ut canis ad vomitum suum reversus est (II Petr. II, 22) . Quo papa Theodorus comperto, convocato Ecclesiae coetu, ad sepulcrum Principis apostolorum accessit, et divino calice expostulato, ex vivifico sanguine in atramentum stillavit, et ita propria manu depositionem Pyrrhi, ac ei communicantium fecit.» Iisdem fere verbis utuntur tam Paulus Diaconus Aquileiensis in Hist. cap. 18, quam auctor libelli synodici, et sanguinis Christi ex calice in atramentum stillati meminere. Certum est itaque Pyrrhum in synodo Romana anno 648 a Theodoro papa congregata anathematis et depositionis sententia percussum esse, Theophane, Anastasio, et auctore libelli synodici testibus. Hic ritus subscribendi calamo in calice tincto sanguine Domini loco atramenti, peculiaris fuit Graecorum, a Theodoro tamen papa, licet hujus facti Anastasius mentionem non fecerit, in damnatione Pyrrhi usurpatus. Idem narrat Baronius ex Niceta in [Col. 0736A] Vita S. Ignatii patriarchae Constantinopolitani, qui de damnatione Photii in Constantinopolitano concilio loquens, ait apud Baronium anno 869: «Subscribunt autem hujusmodi damnationi non simplici atramento facto Chirographo, sed horrendum dictu (ut ab iis, qui id norunt, accepi) ipso videlicet Salvatoris sanguine calamum tingentes ita damnarunt Photium.» Combefisius in historia Haeresis Monothelitarum disput. 1, paragr. 13 scribit, nihil ea velut Dominici sanguinis abusione, irreverentia gravius peccatum a praefatis Theodoro, Patribusque Constantinopolitanis fuisse, uti nec a Basilio, cum voluit secum Domini corporis particulam sepeliri, ut ibidem legere est. Porro S. Basilii factum exstat apud Amphilochium, cujus fragmentum citat Aeneas Parisiensis episcopus in libro adversus Graecos Spicilegii tom. VI, pag. 81. Idem narrat S. Gregorius lib II, cap. 24 Dialog. fecisse sanctum Benedictum, qui adolescentem monachum posito cum reverentia super ejus pectore corpore Domini sepeliri jussit. Observat etiam Edmondus [Col. 0736B] Martene lib. I de Antiquis Ecclesiae Ritibus cap. 5, art. 4, in solemni ecclesiarum dedicatione tres portiones ex Dominico corpore detractas altari cum calce et Smalta inclusas fuisse; id quod in majoris monasterii basilicae dedicatione praestitisse Urbanum papam secundum narrat auctor anonymus de gestis abbatum Majoris monasterii. Ostendit postea Martene nihil exinde honoris Christo debiti detractum censuisse antiquos. Baronius existimavit typum a Theodoro papa in eadem synodo damnatum, cum Paulo episcopo Constantinopolitano. Verum typum nec in hac synodo, nec post eam a Theodoro damnatum colligitur ex Anastasio, Theophane et auctore libelli synodici, qui soli ex Antiquis de hac synodo Romana locuti sunt, quique ne verbum quidem habent vel de typo, vel de Paulo in ea damnatis, sed tantum de Pyrrho. Cumque nullibi legatur, Theodorum post eam synodum, typum damnasse, concludendum est cum Combefisio [Col. 0736C] laudato primam typi damnationem Martino papae deberi. Certe si Theodorus typum damnasset, imperator ubi Martini creationem accepit, hunc non sollicitasset ut typo consentiret, sed ut decretum adversus typum latum rescinderet, postulasset. Forsan etiam tempore istius synodi Romanae adhuc ignorabatur typi promulgatio, quae peracta est indictione sexta, ideoque ante Kalendas Septembris anni 648, quo eodem anno haec synodus Romana a Theodoro celebrata. Quoad Paulum Constantinopolitanum patriarcham, cum Theodorus post amantissimas commonitiones, et contestationes ardentissimas per suas epistolas, suosque apocrisiarios expositas, accepisset vulnus Pauli jam desperatum, neque amplius lenociniis, sed ferro et igne anathematum curandum; sententiam excommunicationis et depositionis in eum tulit sub finem sui Pontificatus, seu anno 648 exeunte, aut 649 ante mensem Maium, quo obiit, sed extra synodum. [Col. 0736D] Eum a Theodoro depositum constat ex testimonio abbatum et monachorum Graecorum in libello oblato synodo Lateranensi et secratario II recitato, in quo aiunt: «Cum quibus et typum, qui nunc contra orthodoxam fidem factus est ex subreptione, non ex studio aut mente piissimi nostri imperatoris, sed suasione importuna et falsiloquio Pauli depositi a praedecessore vestrae sanctitatis Theodoro, sanctissimae recordationis papa vestrae apostolicae sedis, eidem anathemati submittimus.» Ipsum autem extra synodum damnatum ex Anastasio deducitur, qui postquam de synodo in qua Pyrrhus damnatus est, sermonem habuit, narrat translationem SS. martyrum Primi et Feliciani, aliaque a Theodoro papa gesta, et postea subdit: «Sanctissimus Theodorus papa scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis, tam rogans, quam regulariter increpans, nec non per apocrisiarios per hoc maxime destinatos praesentialiter admonens et contestans, quatenus proprium [Col. 0737A] emendaret commentum, atque ad orthodoxam fidem catholicae Ecclesiae remearet. Et neque rogantes, neque increpantes potuerunt eum a suo conamine quoquo modo revocare. Propter quod ab apostolica sede ipse depositionis ultione perculsus est,» ubi nulla alicujus alterius synodi a Theodoro celebratae mentio est. Quod attinet ad persecutionem a Paulo in apocrisiarios apostolicae sedis excitatam, de qua loquuntur Martinus papa secretario IV concilii Lateranensis, et Anastasius in eodem Martino, videtur ea Theodori tempore contigisse, ut Baronius anno 648 probat. Paulus quidem primo altare et oratorium, quod erat in aedibus, in quibus apocrisiarii Romanae sedis habitare consuevissent, diripuit; deinde adversus eosdem apocrisiarios, Constantinopoli tunc existentes, necnon caeteros orthodoxos ipsis inhaerentes persecutionem movens, quosdam carceri tradidit, alios in exsilium misit, rursumque alios verberibus submisit. Quod Martini papae apocrisiarios passos dici non [Col. 0737B] posse videtur, cum ipsemet Martinus in litteris adversus Paulum episcopum Thessalonicensem scriptis, doleat suos apocrisiarios seductos fuisse. Linea 9.— Qui etiam sepultus est. His omnibus ita constanter, sancteque peractis, postquam, eodem Anastasio teste, sedisset annos sex, menses quinque, dies octodecim; humanis ereptus est die decima tertia Maii anni 649, sepultus ad beatum Petrum apostolum die decima quarta ejusdem mensis, seu die secundo idus Maii. Unde cum consecratus fuerit die XXIV Novembris anni 642, dicendum cum quibusdam exemplaribus Mss. Anastasii et quibusdam catalogis, eum ultra annos et menses sedisse dies XIX. Ejus nomen die decima quarta Maii inscriptum est aliquibus Martyrologiis, ut videre est in Actis sanctorum Bollandianis ad eum diem. De libris Moralium S. Gregorii Papae, qui Romae sub ejus pontificatu revelatione inventi sunt, vide dicta in Martino.
[Col. 0737C] Num. 127, linea 1.— Ipsis temporibus venit Pyrrhus ex Africa. Quo tempore Cp. sedes a Paulo occupabatur, Pyrrhus qui in Africam se receperat, sanctum abbatem Maximum ibi reperit, quocum celebrem habuit disputationem de Monothelismo coram gubernatore, ac pluribus Provinciae episcopis. De Honorio papa decertatum, quem aiebat Pyrrhus aperte docuisse unam Jesu Christi voluntatem in epistola ad Sergium. Cumque Pyrrho demum constaret cum Maximo quod circa veram epistolae sententiam major fides adhibenda erat illi, qui eam scripserat, Honorii nomine, et adhuc superstes erat, totumque Occidentem tum aliis virtutibus, tum dogmatibus fidei Christianae illustrabat, quam Cpolitanis, [Col. 0738A] qui eam pro suo lubito interpretabantur; tunc Maximus ipsa verba recitavit, quibus idem scriptor aliquandiu post usus fuit Joannis papae nomine ad Constantinum imperatorem scribens de illa epistola: «Unam voluntatem diximus in Domino, non divinitatis ejus, et humanitatis, sed humanitatis solius. Cum enim Sergius scripsisset, quod quidam duas voluntates in Christo contrarias dicerent, diximus Christum non duas voluntates habuisse contrarias, carnis, inquam, et spiritus, sicut nos habemus post peccatum: sed unam tantum, quae naturaliter humanitatem ejus signabat.» (Conc. Later., secr. 1.) Talem autem esse epistolae sententiam, aiebat Maximus, inde praesertim liquet, quod carnis, membrorumque mentio est, quae divinitati non congruunt. Deinde quomodo objectionem praeveniat ostendens, illius verbis prosequitur: «Si quis vero, inquit, dicat: Quare de humanitate Christi agentes, de divinitate ejus non meministis? respondemus, primum quidem responsum fuisse ad quaestionem: deinde [Col. 0738B] ut in omnibus sic etiam hic consuetudinem Scripturae nos secutos fuisse, quae aliquando ex divinitate ejus disserit; ut quum ait Apostolus: Christus Dei virtus, et sapientia; aliquando ex humanitate, et solum, ut quum idem ait: Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus.» (Ibid.) Hujus celeberrimae quaestionis exitus fuit expugnatio Pyrrhi, qui eam absolvit per haec verba: «Pluris faciens salutem meam, quam caetera omnia, praesto sum ad faciendum hoc cum omni satisfactione. Hoc solum rogo, ut dignus habear in primis templorum apostolorum, ac potius ipsorum principum apostolorum adoratione: deinde ut videam faciem sanctissimi papae, eique tradam libellum eorum, quae absurde facta sunt.» (Ibid. in fin.) Profecto stetit dictis, Romam venit, ibique solenni abjuratione sectariorum impia dogmata detestatus sese per rectam professionem cum catholica Ecclesia [Col. 0738C] conjunxit. Acta ejus detestationis authentica pontifici Theodoro exhibuit coram clero et populo: contra pontifex, qui legitimum Cpoleos episcopum eum agnovit, tradi eidem voluit quaecunque erant ad regiae sedis dignitatem tuendam necessaria. At Pyrrhus Roma profectus ad exarchi sedem Ravennam venit, ubi sese pervertens ad vomitum rediit sollicitante, ut videtur, exarcho, et spe ductus recuperandi suam sedem Constantis imperatoris beneficio, qui monothelismum profitebatur. Quam rem cum primum novit pontifex, convocata synodo Pyrrhum condemnavit, ritu non minus novo, quam terribili; nam Pyrrhi, eique adhaerentium depositionem calamo pretiosio Jesu Christi sanguine asperso exaravit. (Theoph., an. 20 Heracl. imp.)
125 Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro episcopo, de civitate Hierosolyma, sedit annos sex, menses quinque, dies decem [Col. 0721] B, 20. et octo. Hic fuit amator pauperum, largus, benignus super omnes, et multum misericors. Hujus temporibus Mauricius chartularius, per quem multa mala operatus est Isacius patricius, cum jam increbuissent peccata ejus, beato Petro apostolo [Col. 0721] Increvissent contra beatum Petrum apostolum. , ut eos [Col. 0721] ut eum. haereditaret ignis inexstinguibilis, consilio ductus suprascriptus Mauricius cum ipsis, quibus antea devastaverat Ecclesiam Dei intartizavit [Col. 0721] erexit se. B, tyrannizavit. adversus Isacium patricium, et misit per omnia castra quae erant sub civitate Romana per circuitum, et congregavit eos, et constrinxit se cum ipsis in sacramentum [Col. 0721] secum ipso per sacramentum. , ut deinceps nullus ex ipsis debuisset obedire Isacio, neque hominibus ejus, qui affirmabant eum, quia sibi regnum imponere noluisset [Col. 0721] quia affirmabat eum sibi regnum imponere velle. . Audiens haec Isacius patricius, [Col. 0723] eo quod Mauricio omnis exercitus Italiae sacramenta dedisset [Col. 0723] quod Mauricius cum omni exercitu tali sacramenta sibi invicem dedissent. , misit Donum, magistrum militum et sacellarium suum, ad civitatem Romam cum exercitu. qui veniens in civitatem Romanam, omnes judices, seu exercitus Romanus, Qui prius se cum Mauricio sacramento constrinxerant, timore ducti dimittentes Mauricium chartularium [Col. 0723] B, add. Romani. , omnes se cum Domno junxerunt [Col. 0723] omnes se ad dona verterunt. .
126 [Col. 0723] Vide Baron ad ann Domini 643. Et ingresso eo Romam fugit Mauricius ad beatam Mariam ad Praesepe, quem tollentes de ecclesia miserunt bojam [Col. 0723] Bojam, id est vinculum. in collum ejus. Similiter et omnes, qui in consilio cum ipso fuerant, inbojatos [Col. 0723] B, bojatos. misit Ravennam per manus Maurini scribonis, et Thomati [Col. 0723] B Thomasii. chartularii. Qui dedocentes eos pervenerunt juxta civitatem Ravennatem in locum qui dicitur Ficulas [Col. 0723] Ficudas B; est ecclesia Ficodensis, hodie Cervia. duodecimo milliario a civitate, et ibi decollaverunt Mauricium, quia sic in mandatis acceperant a suprascripto Isacio, ut unius civitatem Ravennatem non ingrederetur. Et postquam decollatus est, levantes caput ejus, duxerunt [Col. 0723] C, portarunt eum. Ravennam. Videns autem Isacius caput Mauricii, gavisus est. Et fecit ad exemplum multorum in circo Ravennate in stipitem poni. Illos autem qui cum ipso directi fuerant omnes imbojatos [Col. 0723] B, bojatos. jussit arcta custodia in carcerem mitti, cogitans eos quomodo puniret; sed cum ea agerentur mox Dei judicio ipsis diebus percussus divino ictu interiit Isacius, et mortuus est. Ii autem qui reclusi erant, exeuntes de carcere, reversi sunt singuli per loca sua. Audiens hoc imperator [Col. 0723] Constans. , quia defunctus est Isacius, misit Theodorum patricium exarchum, cui cognomentum Callioppa, ad regendam omnem Italiam.
127 Ipsis temporibus venit Pyrrhus ex Africa, qui fuerat patriarcha Constantinopolitanus, in urbem Romam ad limina apostolorum [Col. 0723] Vide Baron ad ann Domini 645. . Qui ingressus libellum obtulit cum sua subscriptione apostolicae nostrae sedis in praesentia cuncti cleri et populi, condemnans in eodem libello omnia quae a se vel a decessoribus suis scripta vel acta sunt adversus immaculatam nostram fidem. His itaque ab eo peractis, fecit eum munera erogare in populum [Col. 0723] in populo. , et cathedram ei poni juxta altare, honorans eum ut sacerdotem regiae civitatis. Postea rursus more canis ad proprium impietatis vomitum repedavit [Col. 0723] reversus. . Tunc sanctissimus Theodorus papa, convocans universos [Col. 0723] Vide Baron ad ann Domini 648. Sacerdotes et clerum in ecclesia beati Petri apostolorum principis, condemnavit eum sub vinculo anathematis juxta mercedem ac retributionem propriae transgressionis, canonicam poenam sive depositionem excipiens [Col. 0723] C, decernens. . Qui praedictus Pyrrhus reversus est in partes Orientes.
128 Eodem tempore relevata sunt corpora sanctorum martyrum Primi, et Feliciani, quae erant in arenario sepulta, via Numentana, et adducta sunt in urbem Romam. Quae et recondita sunt in basilica beati Stephani protomartyris [Col. 0723] in monte Coelio. , ubi et dona obtulit, gabathas aureas tres, tabulas ex argento ante confessionem, arcus argenteos duos. Fecit ecclesiam beato Valentino, via Flaminia, juxta pontem Milvium a solo, quam ipse dedicavit, et dona multa obtulit. Fecit oratorium beato Silvestro [Col. 0723] CB, Sebastiano. intra episcopium Lateranense, ubi et dona largitus est. Fecit et oratorium beato Euplo martyri foris portam beati Pauli apostoli, quod etiam ornavit.
129 [Col. 0723] Vide Baron ad ann Domini 648. Tunc sanctissimus Theodorus papa scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis, tam rogans quamque regulariter increpans, necnon per apocrisarios, ut dictum est, pro hoc maxime destinatos praesentialiter admonens et contestans, quatenus proprium emendaret commentum, atque ad orthodoxam fidem catholicae Ecclesiae remearet. Et neque rogantes, neque increpantes potuerunt eum [Col. 0725] a suo conamine quoquo modo revocare. Propter quod ab apostolica sede ipse depositionis ultione perculsus est [Col. 0725] * percussus. . Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembrem, presbyteros viginti unum, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero quadraginta sex. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die secundo idus Maii, et cessavit episcopatus dies quinquaginta duos [Col. 0725] C, mens 1, d. 16. .
[Col. 0741A] Ex codice Farnesiano LXXVI. [Col. 0741A] Num 130, lin 3, ad adversus rectam sanctae Dei Ecclesiae dogmam. lin 6, catholicam dogmam destrueret. lin 7, enerbabit. lin 11, sedis, qui erat in domo placidiae in benerabili subvertens diripuit. lin 16, et benerabilibus sacerdotibus insecutus eos q. e. c. r. alios in exsilio deportans. lin 18, ex diversis locis querellas contra eos. lin 20, conjurantes, ut totius mala, tanteque eversionis p. a. a. abscindatur commentum. lin 22, eorum etteseos languor. Num 131, lin 1, sanctissimus hac beatissimus E. misit, et congregabit episcopos in urbe Roma n. c. et, q. e. f. f. secundum instituta, lin 4, sedentibus episcopis, presb adst diaconibus, et clerum universum. lin. 6, qui nobitates. lin 8, perculsi sunt. Quem synodum hodie archibo. lin 10, direxit per manus. lin 11, direxit in Italia. lin 14, inveneris provincia ipsa consentientem, lin 15, episcopos, et hieraticos possessorum adque habitatorum, et peregros. [Col. 0741B] lin. 17, patricius eupraxius potueritis suadere ibidem consistenti. lin 18, et postmodum per omnes eccl regere eum qui factus. lin 21, tacitum habitote donec optinueritis p. e. p. v. e. adgregare. lin 22, romane civitatis, atque rabennate. Et ea quae vobis praecepta sunt, quantocius. Num 132, lin 1, qui praed Ol. ven in civitate romana i. S R E quoadunatam cum omnes episcopos Italiae, seu sacerdotes vel clerum, lin 3, armans secum exercito virtuti etc. hoc plurimum tempus. lin 7, ut quod non potuit per manus armata facere subreticio modo p. m. s. in Ecclesia sanctae Dei genitricis [Col. 0742A] s. v. m. ad presepem. ad communionem dum ei porrigeret sanctissimus papa, voluit eum interire, ut demandaverat suo spathario. lin 12, ipse excecabit spatharium, lin 15, haerese subjugaretur. lin 16, diversis cum jurejurandum professus est. Num 133, lin 5, qui ibidem inhabitabant, et p. f. m. i. i. e. Romano provenit. Et post hoc hisdem, lin 7, qui cognom Calliopa cum Theodoro I C qui et Pellurios dicebatur cum jussiones et tollentes. lin 9, de e S qui et Constant etc. adquievit, deinde directus est sepius dictus sanctissimus vir in exilio in loco qui dicitur chersona. lin 12, vitam finibit etc, lin 15, die septimadecima mensis septembr. Num 130, lin 4. Paternis insuper diffinitionibus contraire studuit; et ad operimentum proprii [ cod. proprie] erroris, quibusdam sub temporibus egit, ut clementissimo principi suaderet, typum exponendo [Col. 0742B] quo catholicum dogma destrueret. lin 7, haereticorum edictionibus evacuare voluit, scilicet. lin 10, ipse illicite praesumere studuit. In tantum vero etc ut Reg, Maz et Thuan. lin 13, nec communionis sacramenta perciperent. lin 14 et 15, commonuerunt eum ut ab hujus haeresis intentione recederet. Necnon et contestari eum visi sunt prosecutionibus. lin 21, ut hujus mali tantaeque malitiae t. e. per apost auctor abscideretur, etc ut Reg Maz et Thuan cum quibus Vallicellanus cod concordat etiam lin 17, 18 et 19. Item lin 3, excepto et, quod deest in Vallic. Num 131, lin 4, adstantibus diaconibus. lin 5, [Col. 0743A] et condemnaverunt, lin ead, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum. lin 8, percussi sunt etc, ut Reg, Maz et Thuan. lin 11, in Italia: mendose; item lin ead, cubic exarchum etc. ut iidem codd. lin 14, exposito facias tenere cum omnes qui etc. ut iidem codd. lin 17, potuerit etc, ut iidem cod excipe tamen voces in ipso subscribant; pro quibus in ms. libr Vallicell habetur, in eo subscribant. lin 21, habe . . . exercitum aggregare, tam Romanae etc. In reliquis hic, et lin 1, 3, 7, 15 et 23, cod Vallic concordat cum laudatis mss libris. Num 132, lin 2, seu sacerdotibus vel Deo, lege vel clero, ut edit lin 3, volens adimplere ea etc. ut Reg Maz et Thuan excepto verbo mittere, pro quo Vallicel cod habet cum edit intromittere. lin 6, catholica et apostolica Ecclesia. lin 8, in ecclesia Dei genitricis semperque vir. lin 10, porrigeret, domnus papa etc. ut Reg, Maz et Thuan, lin 15, et catholica Dei Ecclesia haeresibus subjiceretur; lin ult. diversis in [Col. 0743B] jurando professus est. Et nota quod noster ms. liber concordat cum laudatis codd etiam lin 1 et 8. Num 133, lin 2, 5, 10, 13 et 15, cod Vallicel habet ut Reg, Maz et Thuan. lin 6, Romano provenit. Post haec idem exarchus. lin 7, cui cognomentum Calliopa, et Paulus cubicularius, qui et Pallarius dicebatur, cum jussione: et tollentes beatissimum papam Martinum. Num 130, lin 5, quorumdam, B, quibusdam uti subreptionibus. lin 7, enervavit, B, enarravit. lin 14, commoverunt, B, commonuerunt. lin 15, visi sunt, A, ipse praedictus Paulus cum aliis orthodoxis, lin 21, abscindant, A, abscindatur. lin 22, eccheseos, A, haereticus, B, haereseos. Num 131, lin 15, tenere, A, teneri, B, consentiant omnes. lin eadem episcopos, B, episcopi, et lin 17, potueritis, B. A, potueris. lin 19, per omnes ecclesias [Col. 0743C] perlegi typum orthodoxum, qui factus est a nobis. lin 22, tamen A, tanquam. Num 132 lin 5, actum est, A. sed non. Num 133, lin 13, confessor, A. die 14 mensis 6. Num 130, lin 1, Martinus, natione Tuscus, de civit Tud sed. lin 3, adversus rectam fidem, et sanctae Dei Eccl dogma. lin 4, paternis insuper definitionibus contraire studuit, et ad operimentum p. er. quibusdam subreptionibus egit, ut ut clem pr. suad typum exponendo, quo catholicum dogma destrueret. lin 7, haer editionibus enarravit ( M, enarrare voluit). lin 10, ipse illicite praes studuit. In tantum vesaniae prorupit, ut alt nostrae s. Sed. lin 12, ne ad ador immaculatam h. lin 13, valerent, nec com sacr percip. lin 14 et 15, commonuerunt eum, ut ab hujus haeresis intentione recederet. Necnon et contestari eam jussi sunt pers. lin 16 et 17, sacerdot. At ille ins est eos, [Col. 0743D] quosdam eorum in custodiam restrudens. lin 18, submittens Q p. per omnem mundum dispersis, ex diversis locis querelas eorum ad Ap. lin 20, ut hujus malit t. e. p. apost auctor abscinderetur commentum, q. m. totum corpus c. e. nec eorum executionis languor corrumpere valeret. Num 131, lin 1, tunc Martinus venerabilis papa misit, etc, ep. in urbe R. lin 3, instituta p. o. in eccl Domini S. i. ep. l. residentibus ep. et pr. lin 5, cond Pyrrhum, Cyrum, Al. Sergium, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum. lin 6, fidem nostram pr. in. lin 8, continuaverunt, an. ult percussi sunt. Quae S. h. in arch eccl cont et [Col. 0744A] facta sunt inde exemplaria, quae per omn tr. Orient et Occident dir. lin 11, cubic Exarchum ad r. o. l. praecipiens ei, et d. oportet ut gloria tua, sicut nobis. lin 13, urbis peragres provincias, et si q. in lin 14, exposito facias tenere omnes, qui ibidem sunt episcopos, et possessores, atque habitatores, et peregrinos in eodem subscribere. Si autem q. sugg nobis. lin. 17, potuerit s. ex Romae consistenti, jub hoc idem tenere Martinum, q. h. cr. ap. in hac reg v. Postmodum per omnes ecclesias eum fac relegi, qui factus est an. ort typus, ut omnes episcopi Ital in i. s. Si autem inveneris aliquem contrarium lin 21 habe, donec obtinueris pr. et potueris majorem exercitum comparare (M. congregare). tam et Romanae civitatis, quam et Ravennatis. lin 23, valeas. Num 132, lin 1, eo tempore Olympius ven in civit R. invenit omnem ecclesiam coadun. lin 3, adimplere ea. quae ei i. f. armans sec exercitus virtutem voluit schisma in sanctam Ecclesiam mittere quod [Col. 0744B] cum per plurimum tempus aggredi niteretur non illum perm omn D. lin 6, a. sancta Dei Ecclesia cathol et apostol superatum ( M. separatum). lin 8, subreptitio modo. lin 10, porro Dom papa voluit eum interimere, ut demandaverat suo spathario. Sed Dominus omnipotens, qui solitus est. lin 15, et ne, cathol. Dei Ecclesia haeresibus subjiceretur q. lin 16, diversis jurejurando pr. Num 133, lin 1, M. beatissimum papam, n. h. se cum pontifice c. et omnia q. i. ei. f. eidem sancto viro ind. lin 4, in Siciliam. lin 5, inhabitabant. Sed peccato fac. lin 6, pervenit. Post haec isdem ex. lin 7, cui cognomentum Calliopa, et Theodorus cubicularius, qui et Pellarius dicebatur, cum i. et tollentes beatissimum papam M. lin 10, perduxerunt eum Constant. Sed nec sic acquievit eis. Deinde directus est in exsilium in L. lin 13, confessor sub die 17 m. Septemb ubi et multa mirabilia per eum operatur Deus usque in hod d. Fecit. lin 15, loca 33 et cess ep. [Col. 0744C] annum unum mens 2, di. 20. Num 130, lin 1, provinciae T. lin 3, inflammatus s. lin 3, audaciter. lin 5, quibusdam subreptionibus. lin 7, enarravit. lin 10, illicite p. lin 17, in exilio d. a. a. v. submittens. lin 18, c. universis locis querelas. lin 21, abscindatur c. Num. 131, lin 2, urbe R. lin 3, instituta lin 4, residentibus. lin 8, percussi s. lin 12, praecipiens eis dicens. lin 14 inveneritis p. i. c. i. t. a. n. posito. lin 19, per omnes eccl. lin 21, donec omnem obt. lin. 22, tam Rom c. Num 132, lin 3, adimplere ea. q. e. i. s. armans. Num 133, lin 6, provenit. lin 14, presbyt. 10. lin 15, depositus sub die 16 mensis Septemb. Caetera desunt. [Col. 0744D] Num 130, lin 5, tipum, lin 7, enervavit. Nec unam. lin 16, insequutus eos. lin ult et theseus. Num. 131, lin 4, episcopis, presbyt. lin 10, dixerit, per. lin 12, praec ei dic. lin 14, inveneritis. lin 21, exercitum abitote. lin 22, Ravennate u. e. quae nobis. Num 132, lin 3, v. clerum. lin ead, jussa sunt. armans s. exercitu. lin 8, hereticio. lin 9, ad Praesepe ad communionem dum ei porrigeret sanct. lin 11, demandans suos. lin 12 et 13 excecavit. lin ead 13, olympii et exarchi. Num 133, lin 2, hab se cum pontifice. lin 5, saracenorum q. i. inhabitabant. lin 8, Pellurios.
[Col. 0743D] Num. 130, linea 5.— Ut et clementissimo principi [Col. 0744D] suaderet typum exponere. Typus est pragmaticum edictum, Nov. 113, cap 1 synt, VI in Trull, can 38: [Col. 0745A] Τοῖς πολιμικοῖς καὶ δημοσίοις τῦποις. Civiles ac publicos typos. Et Balsamo in can 12 syn Chalced: Τὰ βασιλίκη
προστάγματα, πραγμάτικοί τύποι λέγονται : Imperialia edicta pragmaticae formae dicuntur. Hinc Anastas inf eod. «In quo typo omnes omnino voces sanctorum Patrum, cum nefandissimorum haereticorum distinctionibus enervavit.» Et infr.: «Et si quidem inveneris provinciam ipsam consentientem in typo a nobis exposito.» Et infr: «Quia factus est a nobis orthodoxus typus.» Typi etiam sunt pacta pacis inter principes. Paul. Diaconus lib. XIX: «Destruxit autem et pacem cum Bulgaribus fixam, perturbans typos, qui a patre ordinabiliter facti sunt.» Linea 10.— Ipse in lite praesumere studuit in tantum, ut altare sanctae nostrae sedis, quod erat in domo Placidiae sacratum, in venerabili oraculo subvertens diriperet. Oraculum pro oratorio. Anast infr in Agathone: «In oraculo beati Petri apostoli intra palatium.» Et rursus: «Intra oraculum sancti Petri intra palatium.» Idem in Sergio: «In [Col. 0745B] oraculum beati Caesarii martyris Christi.» Linea 21.— Quatenus minime totius corpus catholicae Ecclesiae nocibilis eorum ectheseos languor disrumpere valeat. Ectesis a Graeco ἔκτισις, defectio, solutio membrorum, tabes, ectesis, φθισις, morbus sonticus: de quo in l. 1, § Sed sciendum, ff. de Aedil edict. Num 131, linea 2.— Et fecit synodum secundum institutum Patrum orthodoxorum, in ecclesia Salvatoris juxta episcopium Lateranense. Plerumque synodi Romanae celebratae fuere in ecclesia Lateranensi, quae dicta est Constantiniana a conditore, quia condita est a Constantino. Anastas in Silvestro, et infr hoc loco: «Qui tollentes sanctissimum Martinum papam de ecclesia Salvatoris, quae et Constantiniana dicitur.» Eadem dicta est Salvatoris, quia dicata est Salvatori, et habuit fastigium argenteum, quod habet in fronte Salvatorem sedentem in sella. De ea Petr. Damian libr 2, epist 1: «Lateranen ecclesia [Col. 0745C] sicut Salvatoris est insignita vocabulo, qui nimirum omnium caput est electorum, ita mater et quidam apex, et vertex est omnium per orbem Ecclesiarum. Haec septem cardinales habet episcopos, quibus solis post apostolicum sacrosanctum illud altare licet accedere, ac divini cultus mysteria celebrare.» Linea 4.— Sedentibus episcopis et presbyteris, astantibus diaconis et clero universo. In concilio episcopi et presbyteri sedent, diaconi astant, ex con. Laodic, can 20, can. Non oportet, 93, dist; Jo. Chrysostom, in Matth homil 33: Διά σε καθῆται ὁ πρεσβύτερος,
διά σε ἔστηκεν ὁ διάκονος, πόνων καὶ ταλαιπωρούμενος. Causa tui presbyter sedet, causa tui stat diaconus, laborans et afflictus. Conc Romanum de imaginibus colendis a Gregorio III habitum residentibus episcopis et presbyteris, astantibus diaconis. ( Anast in ejus Vit. ) Num 132, linea 9, 10.— Nam dum communionem [Col. 0745D] ei porrigeret sanctissimus papa, voluit eum crudeliter interficere, ut demandarat suo spathario. Spatharius est qui gestat gladium principis. Franci spatham vocant. Aymoin libr I, cap 12: «Et extensa manu franciscam ejus terrae dejecit, quae spatha dicitur.» Anastas in Gregor II: «Spatham atque ensem deauratam.» Inde spatharius et protospatharius. Anast. in Sergio: «Deinde Zachariam immanem suum protospatharium cum jussione direxit.» Et infra: «Zacharias spatharius perterritus.» Idem in Gregorio II: «Marianus imperialis spatharius, qui Romanum ducatum tenebat.» Cassiodor III, Var epist 43. Officium spatharii fuit spatham imperatoris evaginatam praeferre. Annal Franc: «Ante ejus tribunal, spatha nuda more imperiali praeferebatur.» Linea 13.— Et non est permissus videre pontificem, quando exarcho communionem porrexit, vel pacem dedit. Episcopus vel pontifex pacem dat, id est benedictionem. Ambros de Excess Satyri: «Procedamus [Col. 0746A] ad tumulum, sed prius ultimum coram populo vale dico, pacem praedico, osculum solvo.» Joan Chrysostom in Matth homil 29: Καὶ γὰρ τῇ δὲ Ἐκκλεσιᾳ
ὁ προσεστὼς διδωσιν εἶρήνην. Nam et in Ecclesia praesul pacem praestat.
[Col. 0746A] Num 130, linea 2.— Hujus temporibus Paulus. Iterum quae hoc loco habet Bibliothecarius sumpta sunt ex eodem Lateranensi concilio, atque ex epistolis exstantibus in ipsiusmet Anastasii collectaneis, vulgatis a Sirmondo, ex quibus plurima ad gesta S. Martini illustranda peti possunt.
[Col. 0746A] Num 130, linea 1.— Martinus. Anno Christi 649 die prima mensis Julii post interregnum unius mensis et sexdecim dierum, Martinus ex Tuscis oriundus thronum apostolicum conscendit. Hunc Novatianae [Col. 0746B] haereseos sectatorem fuisse calumniantur novatores haeretici, ideo quod in epist 11 ad Amandum docuerit non esse dandum veniam presbyteris, vel diaconis post ordinationem suam peccantibus. Sed si pontificis epistolam sequestrato omni affectu attente legissent, vel etiamnum legerent, sine dubio ipsos suae malitiae et ignorantiae puderet. Cum enim Amandus Trajectensis episcopus pravos mores ecclesiasticorum pertaesus a Romano pontifice vacationem ab episcopatu per litteras petivisset; Martinus merito id, quod cum incommodo Ecclesiae Trajectensis petiverat, illi negavit, et ad disciplinam ecclesiasticam ibidem reformandam eumdem admonuit; ut presbyteros ac diaconos graviter peccantes a gradu suo deponat; et si resipuerint, veniamque petierint, eos quidem absolvat, sed nunquam suis gradibus ac dignitatibus restituat. Unde patet quod Martinus non tam de peccatorum venia, quam de restitutione ad sacra ministeria loquatur. Vide Bellarm lib IV, de [Col. 0746C] Rom Pont cap 12. Linea eadem.— Sedit annos sex. Baronius in appendice tom. II corrigens id, quod prioribus editionibus de tempore sedis sancti Martini senserat, ait, eum annis quinque, mensibus quatuor, atque diebus duodecim Ecclesiae regimen administrasse. Num 133, linea 13.— Multa mirabilia, etc. Gregorius II ejus nomine pontifex in epistola ad Leonem Isauricum imperatorem haereticum haec de S Martino post alia subjungit: «At beatum Martinum esse sanctum testatur civitas Chersonensis et Bosphori, in quam relegatus est, et totus septentrio atque incolae septentrionis, qui ad sepulcrum ejus confluunt, et morborum curationes experiuntur.» Linea 16.— Cessavit episcopatus dies viginti octo. Non est probabile quod tam brevi temporis spatio obitus S Martini Romam perferri potuerit, unde quod in aliis codicibus abest, huic subrepsisse videtur.
[Col. 0746D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Interpontificio post Theodorum constituto 52 dierum in notis ad eumdem pontificem, restat nunc, ut de principio ejus successoris sancti Martini necnon de supremo die, ac de duratione sedis quaerendum videatur. Principium non serius desumi oportere, quam ab anno ipso emortuali Theodori 649 aperte nos docet Lateranense concilium 105 episcoporum ab ipso Martino celebratum eodem anno adversus monotheliticam pravitatem; nam titulus secretarii primi haec habet: «In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi, imperii Domini Constantini piissimi Augusti anno nono, sub die tertio Non. Octob., indict. VIII,» ubi certos praedicti anni characteres duos habemus (in 5 etiam et ultimo secretario repetitos) annum Constantis, qui recte ab aliis Constantinus [Col. 0747A] dicitur, et indictionem. Quin dies ipsa ordinationis diligenti Kalendarii observatori occurrit; duobus enim et quinquaginta diebus ab emortuali Theodori 13 Maii enumeratis, 5 Julii reliqua est, littera dominicali ejus anni D. praenotata, adeoque ordinationi S. pontificis tribuenda. Ad extremum vero pontificatus quod spectat, luculentiora sane indicia, quam quae suppetunt, excogitari non possunt. Exstant siquidem varia Graecorum opuscula collecta, et Latine facta ab Anastasio Bibliothecario, quae idcirco ejusdem collectanea nuncupantur, unde evidentia habentur tempora captivitatis, deportationis, carcerum, judicii, et mortis S. pontificis. Nam in epistola a quodam Christianissimo in Occidentem directa, et in Hypomnestico monachorum Theodosii, ac Theodori de agonibus et excessu SS. martyrum, per eadem utrobique verba enarratur Martini mors Chersone, in exsilii loco, mense Septembrio die sextadecima, indictione quartadecima: anno videlicet 655, cum a Kalendis Septembris, fluebat ind. XIV juxta [Col. 0747B] Graecorum morem. Quae cum ita sint, jure mirantur Antonius Pagius in critice Baroniana, et Daniel Papebrochius in conatu Chronico-historico, quod doctissimus cardinalis, nulla cycli ratione habita, certissima hujus pontificatus fundamenta chronica everterit, captivitatem et deportationem biennii, mortem autem annuo spatio contrahendo: quam rem et nobis fas est mirari, nam quae unica excusatio adduci posset, Baronium nempe collectanea non vidisse, utpote studio Sirmondi edita post ejus mortem, penitus ruit, eodem teste in notis ad Martyr. Rom. 12 Nov., ubi pretiosum ejusmodi cod. haereditate relictum suae congregationis bibliothecae, ut aequum est, gloriatur. Nunc quoniam lectori pergratum futurum scio, S. pontificis persecutionem chronologice expensam a die 15 Junii 653, cum coepit, usque ad diem mortis inspicere, eam breviter ac diligenter descriptam ipsius oculis subjiciam. XVII Kal. Jul. seu 15 Jun. die Sabbati. Calliopas cum Ravennati exercitu, et Theodoro cubiculario ingreditur urbem Romam. (Hunc Onuphrius vocat Theodorum Calliopam, secuudo exarchum Italiae.) XV Kal. Jul. seu 17 Jun. Calliopas et exercitus sacrilege ingrediuntur in ecclesiam Constantinianam armati; presbyteris et diaconibus jussio porrigitur, in qua deponi jubetur Martinus, et Cp. mitti: deinde S. pontifex ex ecclesia deducitur ad palatium Calliopae. XIV Kal. Jul. seu 18 Jun., fer. 3, omnis clerus adit pontificem, magnaque ejus pars in ejus comitatu ituram se promittit. XIII Kal. Jul. seu I. Jun., fer. 4, nocte praecedenti eductus S. Martinus cum sex tantum famulis in portum pervenit, unde absque ullo alio comitatu discedit. Kalendis Julii, Messanam pervenit, navigansque [Col. 0747D] in multa aegritudine, absque ullius generis solatio, venit ad insulam Naxon Septembri mense ubi annum morari cogitur. XV Kal. Oct. seu 17 Septembr. Pervenit in portum Byzantii prope Euphemiam. Vesperi ducitur in excubitum, et detinetur in eo carcere dies 93. Inde tandem eductus, ac pessime habitus detruditur in custodiam praefecti, seu ergastulum Diomedis, facitque ibi dies 84, omnino 178. VII Kal. Apr. seu 26 Mart., fer 5 in coena Domini Byzantio deportatur Chersonem in exsilii locum. Idib Maii, seu die 15, Chersonem pervenit, ubi quatuor spatio mensium plura passus incommoda occumbit 16 Septembris, et extra muros Chersonis uno [Col. 0748A] fere stadio in sanctae Mariae semper virginis templo tumulatur. En tibi absolutissima extrema sancti pontificis, de quibus dubitari non potest, quippe quae auctores eorum temporum aequales cum ipsius Martini epistolis consentientes affirmant: primordia vero ex unanimi omnium codd et catalogorum consensu in stabiliendo 52 dier. interpontificio, perinde certa mihi esse videntur. Quam ob rem durationem sedis sancti Martini a die 5 Jul. anni 649 ad 16 Septemb. 655, qua Romae, qua in exsilio producendam esse dicerem, nisi de hac sententia successoris Eugenii primordiis ab exsilii sancti Martini tempore repetendis dimoverer. Opportunius igitur quidquid de hac re dicendum erit, statuetur infra in notis ad Eugenium. Hic obiter moneo, quod ex notis Pagii et Sommier ad hunc pontificem simul per me congestis ex pontificatu Honorii et Martini plena haberi potest historia Monothelismi, ejusque praecipuorum fundamentorum, [Col. 0748B] ecthesis Heraclii, et typi Constantis, quorum damnatio tot aerumnas Martino peperit. Quare videndae infra num. 131.
[Col. 0748B] Num. 130, linea 1.— Martinus. Fabricii filius, Tuderto civitate, quae nunc vulgo Todi in Tuscia appellatur, imperatore Flavio Heraclio Constante Secundo Augusto, apocrisiarius Constantinopoli apud eumdem imperatorem Constantem, sedit in pontificatu annos 6 menses 4 dies 17 creatus pridie Nonas Julii, consecratus VI Kalendas Octobris.
[Col. 0748B] Num. 130, linea 5.— Typum exponere, qui catholicum dogma destrueret. Postquam Constans imperator, pro more illius temporis electioni S. Martini consensisset, nihil praetermisit, ut typi confirmationem [Col. 0748C] ab eo extorqueret, Sed sanctus pontifex facinus exsecratus, tantum abfuit, ut Constanti praeberet assensum, quin potius convocavit synodum Lateranensem, quae coepta fuit die quinta mensis Octobris ejusdem anni 649, et vigilia omnium sanctorum absoluta, ut constat ex titulis primi et quinti, seu ultimi secretarii. A tam sancto proposito non solum deterreri non potuit Martinus litteris imperatoris, sed nec ipsius Olympii exarchi praesentia: qui in Italiam ad promulgandum typum missus, Romam veniens eo ipso tempore, quo synodus habebatur, primo seditionem per exercitum movere tentavit; et cum frustra id fieri videret, spatharium suum impulit, ut dum ipse exarchus in missarum solemniis ab eodem pontifice communionem acciperet eum interimeret: sed excaecato divinitus spathario, ab isto quoque imminenti periculo liberatus est pontifex, ipseque ei Olympius postea reconciliatus, ut tradit Anastasius, quod in causa fuit cur in epistola ad Constantem imperatorem, Martinus papa hujus violentiae [Col. 0748D] mentionem non fecerit. Num. 131, linea 2.— Et fecit synodum secundum instituta Patrum, etc. Hic igitur nullo modo perterritus Martinus synodum, ut diximus, celebravit. Ei interfuerunt centum et quinque episcopi. In ea primo auditae sunt variae legationes, ac lectae litterae tam Orientalium, quam Occidentalium antistitum, adversus Monothelitarum haeresim, ejusque sectatores: deinde producta quaecunque ab ejusmodi haereticis contra catholicam fidem scripta esse reperirentur, una cum ecthesi Heraclii et typo Constantis Augustorum nomine promulgatis. Lecta sunt praecipue scripta Theodori episcopi Pharanitani, erroris Monothelitarum principis habiti, quod ex ejus scriptis omnes qui haeresim promulgarunt, acceperint. His a synodo exacte discussis ad veram de Verbi incarnatione doctrinam declarandam, et ad confutandas cunctas haereses, viginti ex doctrina sanctorum Patrum sanciti [Col. 0749A] sunt canones, cum totidem additis anathematismis adversus eos qui secus sentirent: damnatique tum omnes antiqui haeresiarchae, tum Monothelitarum impietatis auctores, fautoresque praecipui, Theodorus Pharanita, Cyrus Alexandrinus, et Sergius, Pyrrhus, ac Paulus, Constantinopolitani episcopi, una cum impiis ipsorum scriptis, necnon ecthesi Heraclii et typo Constantis; ac deinde omnia firmata sunt cunctorum episcoporum subscriptionibus. Prudenti oeconomia erga Heraclium, Constantem imperatores se gessit synodus: ecthesim namque et typum sub eorum nomine damnare noluit, nec anathemate ferire principes, ne schisma faceret Constans, ne haeresim promoveret audacius, ne persecutionem inferret Ecclesiae, ne denique spes omnis alienationis ipsius ab haeriticis eo succideretur anathemate, quo fuisset ab Ecclesia praecisus. Constat synodus quinque secretariis, seu consultationibus, seu sessionibus, totidem diebus confectis. [Col. 0749B] Porro secretarium erat aedicula seu camera vice exedrae templo seu aedi sacrae adjuncta, in qua ecclesiae ministeria recondebantur, et sacerdotes ac clerici, priusquam ad sacra procederent, vestes ecclesiasticas induebant. In iis secretariis synodos saepe habitas fuisse, ex earum Actis discimus. Ex hac Lateranensi scripta est a Martino pontifice et ab universis Patribus synodalis epistola circularis ad omnes ubique fideles, de iis quae ibi gesta essent, quae exstat, ex sacris Scripturis magna industria concinnata, dignaque plane tanto pontifice, tantoque episcoporum coetu. Tanta fuit hujus synodi auctoritas, ut post quinque synodos generales in professionibus fidei a Romanis pontificibus olim fieri solitis, memoraretur. Hinc in libro diurno Romanorum pontificum cap 2, tit 9, formulae tres earumdem professionum recitantur, et in tertia, quae post ordinationem a pontifice Romano fiebat, non solum confitetur pontifex se quinque synodos generales, ac praeterea sextam nuper, ut ibi dicitur, congregatam custodire; [Col. 0749C] sed etiam cuncta decreta pontificum apostolicae sedis, «Praesertim quae a sanctae memoriae Martino universali papa, ad confirmationem praedictarum quinque synodorum definita sunt atque decreta.» Quare usus adjiciendi confessionem synodi Lateranensis sub Martino, post assertionem quinque universalium synodorum, etiam post sextam synodum oecumenicam promulgatam, duravit. Duae Honorii papae epistolae anno 634 ad Sergium patriarcham Constantinopolitanum scriptae, uberem insigni controversiae praebuerunt materiam de orthodoxia seu illibata fide Honorii, vel de monothelismo ejus: praesertim quod anathemate implicatus reperiatur in actis sextae synodi generalis, qualia nunc habentur. Quae controversia ut explicetur, quaedam hic de haeresi Monothelitarum praemittenda sunt. Palmaris eorum error in eo positus fuit, quod unicam [Col. 0749D] in Christo operationem, adeoque unicam voluntatem propugnarent. Contendebant namque naturam humanam ita esse unitam Verbo, ut licet mente aliisque facultatibus, quae naturae sunt appendices, praedita esset, ipsa tamen propriam non exerceret actionem; sed unica esset actio, profecta quidem a Verbo, ut a causa principali, ab humanitate vero, ut a causa instrumentaria. Id constat ex epistola Cyri Alexandrini, Monothelitarum patriarchae, ad Sergium Constantinopolitanum patriarcham Monothelitarum principem, qua in epistola eam a Sergio se accepisse sententiam profitetur. Plura alia in ejusdem rei probationem adducit Monothelitarum testimonia Natalis Alexander saeculo VII, cap 2, § 1, ubi etiam ex testimonio sancti Maximi in disputatione cum Pyrrho, ostendit quanta fuerit Monothelitarum in exponendo, vel propugnando errore suo inconstans levitas. Hujus haeresis varia assignantur initia. Auctor [Col. 0750A] Criticae Baronii eam circa annum 616 pullulare coepisse, ex eo probat, quod idem sanctus Maximus in dicta disputatione cum Pyrrho, Sergii in sede Constantinopolitana proximo successore, Sophronii Jerosolymitanorum patriarchae, de hujus mali origine a dicto Pyrrho accusati, innocentiam tueri volens, respondet: «Ubi erat Sophronius, quando ad Georgium cognomento Arsam Paulianistam scripsit Sergius, rogans ut mitteret sibi auctoritates de una operatione; inservitque epistolae facere etiam se his auctoritatibus unionem Ecclesiae cum eis? Hanc autem epistolam B. Joannes papa Alexandrinus manu ab Arsa abstulit. Unde cum vellet eum ob ipsam deponere, impeditus tunc fuit ab incursu a Persis Aegyptum facto.» Quare cum anno 615 et sequenti Persae Aegyptum afflixerint, et S. Joannes Eleemosynarius, patriarcha Alexandrinus, mense Novembri anni 616 obierit, Monothelitarum exordium ultra illum annum differri non potest. [Col. 0750B] Communiter tamen monothelismi initium scriptores cum anno 622 conjungunt, quo ipsi obstetricatus est Heraclius imperator imprudens, in eo congressu, quem habuit in Armenia cum Paulo Monoculo Severi haeretici sectatore, cujus meminit Sergius in epistola ad Honorium papam, quae exstat actione 13 sextae synodi. Imo alii ejus initium ducunt ab anno 629, quo juxta Theophanem in Chronico, Heraclius alium congressum habuit apud Hierapolim non multum ab Edessa distantem, cum Athanasio Jacobitarum patriarcha. In utroque enim congressu, dogma de una in Christo voluntate et operatione propinavit imperator. Sed quidquid sit de hoc secundo congressu, certum est Heraclium anno 622 a dicto Paulo Severiano deceptum, consuluisse tum Sergium Constantinopolitanum patriarcham, tum Cyrum episcopum Phasidis postea ad archiepiscopatum Alexandrinum translatum, utrum scilicet in Christo duplex esset voluntas, an unica: a quibus illud habuit responsum, unam prorsus in Christo dicendam esse [Col. 0750C] voluntatem et operationem. Neque admodum Sergio hujus sectae patrono laborandum fuit, ut ad sua pertraheret Heraclium specioso unionis titulo, Oriente tunc varias in sectas miserandum in modum diviso; sed tantum abest, ut ejus spei ac exspectationi exitus responderit, ut testatur sanctus Maximus in epistola ad Petrum illustrem, quod «Ecclesia catholica concordia frueretur, et unanimitate, necnon pacifica atque fide tranquilla, priusquam caliginosam nubem et stridentem fluctuum maris ipse daemon turbationis amicus concitaret per ministros suos Monothelitas.» Monothelitarum itaque parens fuit Sergius, Syrus genere, parentibus Jacobitis natus, qui ex diacono magni templi Constantinopolitanus episcopus dictus est anno 610, post obitum S. Thomae ejusdem ecclesiae patriarchae. De eo legitur in libello synodico: «Heraclius bello contra Persas divinitus suscepto, Phasidem fluvium in potestatem redegit, ubi quidam [Col. 0750D] Acephalorum (Paulus nempe Monoculus, de quo numero superiori) quaestionem de voluntatibus et operationibus ei suggessit. Quam quidem quaestionem magis cum Cyro Phasidis episcopo communicasset, et uterque dubitaret, Sergio Constantinopolitano isthaec renuntiarunt. Ille vero haeretico instituto synedrio, et acta Menae particulatim considerans, unam voluntatem in Christo Deo et Servatore nostro esse, imperatori Heraclio rescripsit.» Pseudosynodus illa Constantinopolitana habita est anno 626. Haec vero ita inter Cyrum et Sergium acta esse, tradit ipsemet Sergius in epistola ad Honorium papam, quam recitat Baronius anno 633. Cyrus Phasidis episcopus ad Alexandrinum episcopatum evectus est. Cum autem Heraclius imperator jussionem adversus Paulum Severianum promulgasset, qua, inter alia, duplicem dici in Christo operationem prohibebat, eamque ad illustriores episcopos misisset, ad Sergium imprimis Constantinopolitanum, [Col. 0751A] et Cyrum Alexandrinum; haesitavit primum Cyrus, his verbis S. Leonis ad suspendendum inductus assensum: «Operatur utraque forma, cum alterius communione, quod suum est.» Sed Sergii suggestione in errore confirmatus, scrupulum omnem excussit, ut discimus ex epistola ipsius ad Sergium, qui pravum dogma, quod Heraclium imperatorem docuerat, ejus jussione stabiliri vehementer gavisus est, illamque jussionem approbavit. Tenues hae videri poterant scintillae erroris, quae in magnum eruperunt incendium, cum Cyrus Alexandrinus anno 633, specie unionis Acephalorum cum Ecclesia, conciliabulum Alexandriae coegit, in quo novem edidit capitula, quorum septimo asseruit, «Eumdem unum Christum et filium operari Deo decibilia et humana, una Deivirili operatione, secundum S. Dionysium.» Sed Cyrus S. Dionysii textum interpolavit, et pro nova Deivirili operatione, substituit, unam, quam fraudem alii Monothelitae secuti sunt. Celebrata illa pseudo-synodo, Cyrus [Col. 0751B] scripsit ad Sergium, epistolaeque suae novem illa capitula Alexandriae fabricata et promulgata adnexuit. Gratulatoriam rescripsit ad Cyrum epistolam Sergius, insertam synodo Lateranensi sub S. Martino, secretario III, qua ejus capitula palam approbavit, immensisque laudibus prosecutus, asseruitque, «Eumdem unum Christum operari Deo decibilia et humana, una operatione: quia omnis divina et humana operatio et uno eodemque incarnato Deo Verbo procedebat.» Sophronius adhuc monachus non multo post Jerosolymorum patriarcha, ad eam pseudo-synodum Alexandrinam venit, sanctus enim Maximus in epistola ad Petrum illustrem, ait: «Divinus ergo, magnusque Sophronius tunc Alexandriam veniens, mox ex prima lectione (dederat enim etiam ipsi Cyrus ad retractandum illa novem impietatis capitula) lugubre quiddam et ingens vociferatus, fontes [Col. 0751C] emittebat lacrymarum, illum fervide obsecrans, supplicans, expostulans, in pavimento ipsius vestigiis provolutus, quo nihil horum super ambonem contra catholicam Dei Ecclesiam praedicaret: quippe cum haec liquido impii essent Apollinaris dogmata.» Cum Cyrum inter et Sophronium conveniri non posset, hic Constantinopolim profectus est, apud Sergium coram acturus causam, et ad sollicitandam septimi capituli abrogationem, in quo una tantum Deivirilis voluntas decerneretur. Sed nihil a Sergio obtinere potuit. Constantinopoli in Palaestinam redux Sophronius, sub finem anni 633, vel initio sequentis subrogatus est in locum Modesti Jerosolymorum patriarchae demortui, statimque concilium habuit antistitum Palaestinae, quo composuit sacram illam encyclicam mittendam de more ad patriarchas, recitatam in sexta synodo, actione 11, in qua disertissimis sanctorum Patrum auctoritatibus abunde praedicavit duplicem dari in Christo voluntatem et operationem. [Col. 0751D] «Actaque sua synodica Honorio papae Romano, et Sergio Constantinopolitano misit,» ut legitur in libello synodico. Antequam Sergius synodicam illam Sophronii reciperet, Romanum pontificem per litteras adit, remque totam ad eum, tanquam primae sedis episcopum, ac supremum fidei judicem retulit. Hac in epistola, inserta actioni 12 sextae synodi, Sergius oeconomiae sive dispensationi perniciosae viam aperuit, ut scilicet, neque una, neque duae in Christo operationes deinceps dicerentur, ob emergens ex illarum vocum usu scandalum: sed unus idemque Filius unigenitus verus Deus Dominus noster Jesus Christus, diceretur operatus tam divinam quam humanam, et omnem Deo decibilem et homine dignam operationem. Litteras vicissim ad Sergium dedit Honorius, quibus laudavit ipsum vocabuli novitatem auferentem, [Col. 0752A] quod scandalum simplicibus parere posset, sicque prolixam epistolam conclusit: «Haec nobiscum fraternitas vestra praedicet, sicut et ea nos vobiscum hortantes vos vobiscum unanimiter praedicamus, hortantes vos ut unius, vel geminae novae vocis inductum operationis vocabulum aufugientes, unum nobiscum Dominum Jesum Christum, Filium Dei vivi, Deum verissimum, in duabus naturis operatum divinitus, fide orthodoxa et unitate catholica praedicetis.» Hanc ergo silendi dispensationem, quam frustra conatus erat Sergius persuadere Sophronio, facile Honorio persuasit, eumque ex hac parte, non sine fidei detrimento, ad suas attraxit. Haec prima Honorii ad Sergium epistola exstat in actione 12 sextae synodi. Rebus tamen nondum ita ad extrema versis, ut spes aliqua conciliationis non appareret, Sophronius ab oeconomia Honorii non abhorruit; sive quia adhuc Sergium agnoscebat regiae urbis episcopum, [Col. 0752B] cum quo blandius agendum erat, ne offensione laesus animus, magis a fide redderetur alienus; sive quia illud obsequium universali Ecclesiae pastori debitum censebat, a quo imprimis pro apostolicae sedis privilegio, Sergii correctio exspectanda esset. Sed cum vidit non cessare Cyrum unam in Christo voluntatem praedicare, hanc temeritatem coercendam judicavit, incumbendumque, ut haeresis unius voluntatis tolleretur e medio. Quamobrem Stephanum Ecclesiae Dorensis metropolitam ad Honorium papam misit, ut legitur in concilio Lateranensi sub Martino primo, in quo Stephanus dicit, id per se praestare Sophronium non potuisse propter emersam incursionem Saracenorum. Addit postea «supplicatione omnium pene habitantium Orientalem tractum reverendissimorum episcoporum, et Christianorum populorum,» sed etiam ad hanc legationem invitatum fuisse, et saepe sacris viris Romae consistentibus, omnia quae in Oriente mota essent, secundum veritatem exposuisse. [Col. 0752C] Nihilominus Honorius de his edoctus secundam ad Sergium scripsit epistolam, eodem quo prima argumento. Imposuit silentium Cyro Alexandrino unam voluntatem et operationem in Christo praedicanti, scripsitque etiam ad Sergium, ut Cyrum de servanda jam stabilita oeconomia admoneret. Litterae Honorii ad Cyrum non exstant, sed earum mentio est in litteris Honorii ad Sergium datis, quarum fragmentum recitatum est in actione 13 sextae synodi. In ea igitur ad Sergium secunda epistola discernit Honorius, «ut unius vel geminae operationis vocabulum noviter introductum a praedicatione eximeretur, quia unius operationis vel duarum esse, vel fuisse Mediatorem Dei et hominum Dominum Jesum Christum, sentire et promere satis ineptum est.» His suppositis examinanda est Honorii papae fides, vox enim una singulis haereticis est, eum in haeresim lapsum esse, quod etiam quibusdam catholicis visum, dicentibus indulgendum non esse humanis hac [Col. 0752D] in parte conjecturis, sed sextae oecumenicae synodi judicio standum, in cujus Actis, ut initio diximus, anathemate implicatus reperitur. Baronius viam antea intentatam iniit, existimavitque Acta sextae synodi non haberi sincera, hancque ad muniendam Honorii defendendi rationem unicam valere credidit. Verum cum antiquis scriptoribus nunquam in mentem venerit arguere vitii, imo nec in dubium revocare acta sextae synodi, multo minus alia publicae fidei instrumenta suppositionis damnare, aliam defensionem Honorii molitus est Petrus de Marca, ut videre est in ejus Vita a Baluzio scripta, et in libris ejus de concordia sacerdotii et imperii praefixa, Baluzius igitur numero LXX ait, Marcam, dum viveret, promisisse se scripturum epistolam ad Philippum Labbeum, in qua Honorium a Labe Monothelismi prorsus immunem reddidisset, ostendissetque nihil in eo damnatum esse in sexta synodo praeter negligentiam, et quia varie se gesserat. Primum probare [Col. 0753A] decreverat evidentissimis argumentis germana esse Acta illius concilii, neque a Graecis corrupta, et Honorium illic fuisse damnatum; non quia concilium putarit illum docuisse haeresim, sed quia Sergii Constantinopolitani, et Cyri Alexandrini patriarcharum consulationem ambiguis responsis eluserat, neque statim damnaverat haeresim tunc recens emergentem. Hinc enim data populis Orientis occasio, credendi Monothelitarum opinionem non esse haereticam, quandoquidem eam prima sedes non feriebat anathemate. Scilicet Honorius, ut autumavit Marca, eo deceptus est, quod patriarchae illi pollicerentur Orientem universum, ubi Nestorii et Eutychetis errores vigebant, ad unitatem Ecclesiae catholicae rediturum, conciliique Chalcedonensis decretum de duabus naturis in Christo unitis amplexurum, si concedi aliquo modo posset unicam in Christo voluntatem fuisse. Et cum nova haec opinio interpretationi tum obnoxia esset, quando videlicet nondum [Col. 0753B] damnata erat ab Ecclesia, Honorius, quo facilius Orientem a vetustis erroribus revocaret, per oeconomiam ac per dispensationem, a summo jure recessit. Haec tamen dispensatio infeliciter illi cessit. Hinc enim factum, ut damnationis sententiam in eum pronuntiaverit sexta synodus, persuasumque fuerit orbi universo illum insanam unius voluntatis opinionem fovisse, quam incipientem exstinguere debuerat. Eam ob rem Leo secundus pontifex Romanus de Honorio in sexta synodo damnato loquens, haec ad Hispanos episcopos scribit: «Qui flammam haeretici dogmatis, non ut decuit apostolicam auctoritatem, incipientem exstinxit, sed negligendo confovit.» Sui similis est idem Leo in epistola ad imperatorem Constantinum Pogonatum, cujus verba in contextu quidem Latino subobscura sunt, sed in Graeco mire conveniunt cum verbis epistolae ad Hispanos juxta accuratam Marcae versionem: «Qui hanc apostolicam [Col. 0753C] Ecclesiam non est conatus lustrare doctrina apostolicae traditionis, sed profana proditione puram maculari permisit.» Imperator vero Constantinus manifeste docet, Honorium in hac fidei causa se varie gessisse: «Ad haec et Honorius, inquit imperator in edicto suo, qui fuit antiquae Romae papa, hujusmodi haereseos confirmator, qui etiam sui exstitit oppugnator.» Significat, inquit Marca, pugnantia inter se scripsisse Honorium, atque hoc pacto haereseos fuisse confirmatorem, quae in eamdem cum Leone sententiam recidunt. His addebat Marca locum deductum ex secunda professione fidei a pontificibus Romanis post sextam synodum fieri solita, quae legitur in libro diurno Romanorum pontificum pag. 32, in qua pontifex dicit se damnare «Auctores novi haeretici dogmatis Sergium, Pyrrhum, Paulum et Petrum Constantinopolitanos, una cum Honorio, qui pravis eorum assertionibus fomentum impendit.» [Col. 0753D] Dicebat enim Marca negligentiam episcopi in causa fidei crimen esse, quod depositionis poena plecti deberet. In cujus sententiae probationem asserebat rescriptum imperatorum Honorii et Theodosii, ad Aurelium episcopum Carthaginensem, datum V Idus Junias Ravennae, Monaxio et Plinta coss. comminatur enim princeps secundum canones, ut Marca scribit, episcopatus amissionem iis, qui segniter se gesserint adversus Pelagianos, et praeter expulsionem a civitatibus quae poena secularis est, interdictam quoque in perpetuum communionem. Addunt imperatores: «Una enim eademque culpa est eorum, qui aut dissimulando convenientiam, aut non damnando favorem noxium praestiterint.» Id ipsum docent Leo primus et Innocentius III in concilio Lateranensi. Unde colligebat ipse potuisse Honorium a sexta synodo damnari, non quod docuisset haeresim, aut quod Monothelitis consensisset; sed ob negligentiam in damnando eorum errore; cum eadem sit culpa, [Col. 0754A] ut inquiunt imperatores, eorum qui, aut dissimulando convenientiam, aut non damnando, favorem noxium praestiterint. Nam «inferiorum ordinum culpae, ut ait S. Leo in epistola III, juxta veterem ordinem, ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum necessariam dissimulant adhibere medicinam.» Honorii silentium, aut, ut Augusti loquuntur, dissimulatio, in epistolis papae Leonis II deprehenditur, qui eum redarguit quod Monothelitarum haeresim negligendo confoverit, et quod proditione sua apostolicam Ecclesiam, quae pura erat, maculari permiserit. Eaedem Leonis epistolae docent eum favorem noxium praestitisse huic pestiferae doctrinae, quam non, ut decuit apostolicam auctoritatem, incipientem exstinxit, sed negligendo confovit. Constantinus quin etiam imperator hoc sensu dixit Honorium fuisse haereseos confirmatorem. Sed praeterea exstant ipsae Honorii epistolae ad Sergium [Col. 0754B] patriarcham scriptae et in synodo sexta recitatae, ob quas synodus illa, cum agnovisset eum aliquo modo tergiversatum esse in causa fidei, sententiam damnationis in eum protulit ut negligentem; quod negligentia episcopi in causa fidei crimen sit atrocissimum, cui omnem veniae spem praecidunt iidem Augusti. Ita mentem Marcae in ejus Vita exponit Baluzius. Hanc postea opinionem magis explicarunt Garnerius in Appendice ad notas capitis 2, libri diurni Romanorum pontificum paragr. 6, et Tamagninus auctor Historiae Monothelitarum anno 1678, Parisiis sine auctoris nomine editae, qui fuse demonstrant juste damnatum fuisse Honorium, non quod unius in Christo voluntatis assertor fuisset, aut unicam in Christo voluntatem docuisset, sed tantum quod docentibus faverit, docendique opportunitatem suppeditaverit. Neque enim aliud fuit objectum Honorio, quam quod Sergio consentiret, atque adeo foveret [Col. 0754C] haeresim. Consensit vero tantum, qua parte Sergius, ficto pacis nomine, dissimulandum censebat; quare uterque concordiae studio fovit haeresim: sed Honorius alienam, quia non peremit, suam Sergius quia dissimulavit. Subscripsit uterque similia reprobatis duorum scriptis imperatorum: sed Honorius typo Constantis, (de quo egimus in Theodorio papa) quo nihil imperabatur praeter silentium; Sergius Heraclii ecthesi (de qua in Joanne IV papa) qua praeter silentii indictionem continebatur unius voluntatis professio. Peccavit itaque Honorius sua illa oeconomia, qua voluit de una vel gemina operatione taceri, cum tamen religionis causa exigeret aperte geminam defendere: ne scilicet ab Eutychianorum reliquiis fides de duabus naturis inconfusis, impermistis et indistinctis, quae oblique petebatur, nutaret. Nullum vero peccatum est, quod fidei catholicae noceat, quin ab Ecclesia merito vindicari queat; nequit autem si exemptus sit e vivis, qui peccavit, [Col. 0754D] nisi eraso de sacris tabulis nomine, infamata memoria, et combustis libris, quae tria sexta synodus adversus Honorium exercuit: eradi porro nomen de sacris diptychis id ipsum est, si agitur de mortuis, quod ab Ecclesia projici; infamari memoriam, nihil aliud quam propter nocumentum illatum fidei, damnari; comburi libros est indignos dici qui legantur. Asserit Honorius in suis epistolis neminem ex patribus geminas in Christo voluntates aperte praedicare, sed solum quodammodo balbutiendo id esse professos. Postquam enim exposuit controversiam de una vel duplici in Christo voluntate et operatione, inquit: «Nisi fortassis, sicut praefati sumus, quidem aliquam balbutiendo docuerunt, condescendentes ad informandas mentes atque intelligentias parvulorum, quae ad ecclesiastica dogmata trahi non debent.» Indeque rursus infert voces geminae voluntatis et operationis, utpote novas, et recenter inductas, Ecclesiae [Col. 0755A] scandala minari, nec esse inter fideles introducendas. Et tamen certum est, sanctos Patres, non balbutiendo, sed aperte definiendo, nec ad informandas mentes parvulorum, sed ad erudiendos sapientum intellectus, geminas in Christo praedicasse cum voluntatibus operationes, et consequenter hujusmodi voces, nec esse novas, nec recenter in Ecclesiam inductas, sed cum ipsis Ecclesiae Patribus antiquissimis ortas esse. Certe unus Sophronius sexcentas protulit Patrum sententias, et tam concilium Lateranense sub Martino primo, quam sextum concilium generale plurimas etiam repraesentant. Nimio etiam contemptu processisse videtur Honorius in hac gravissima controversia, ex qua pendebat firmitas concilii Chalcedonensis et eversio Apollinaristarum, Eutychianorum et aliorum haereticorum, qui tunc in Oriente Ecclesiam lacerabant: mansisse enim in Christo post unionem duas voluntates et operationes appellat leve, ineptum, otiosum et grammaticale. Haec [Col. 0755B] ejus verba jam supra recitata: «Unius operationis, vel duarum esse vel fuisse mediatorem Dei et hominum Dominum Jesum Christum, sentire ac promere satis ineptum est.» Et rursus: «Utrum praeter opera divinitatis geminae operationes debeant derivate dici vel intelligi, ad nos ista pervenire non debent, relinquentes ea grammaticis, qui solent parvulis exquisita derivando nomina vendicare.» Atque demum veritatem indagantes de una vel gemina in Christo voluntate, vanos appellat naturarum ponderatores, otiose negotiatores, etc. Neque etiam ineptum dici potest, quod omnes sancti Patres docent, et orthodoxis praedicant ubique praedicandum: et praeterea Sophronius, Joannes, Martinus, Maximus, Agatho, aliique sexcenti orthodoxi sacerdotes, tot labores, ac tot persecutiones frustra pertulissent; cum satis esset ineptum et leve ex Honorii calculo id sentire et promere, ob quod unice tot ipsi labores obiere. Rursus grammaticale dici non debuit, illud aperte profiteri quod erat unice [Col. 0755C] necessarium ad defensionem concilii Chalcedonensis, et epistolarum sancti Leonis, atque ad auferendum probrum Ecclesiae illatum per conciliabulum Alexandrinum, de quo gloriabantur omnes haeretici. Demum otiose negotiatores nuncupandi non erant, qui tot incommoda laboresque pertulere, ut innumeras emerent animas Christianorum, quas Sergii, Cyri et aliorum haereticorum tyrannica calliditas rapiebat. Multoque minus ut vanus haberi debet naturarum ponderator, qui ad defensionem conciliorum et fidei, exactam instituit Christi naturarum considerationem. Tandem nimia fuit Honorii facilitas, quam in suis epistolis praefert, in assentiendo consiliis Sergii, et in credendis calumniis multis, quas in suis epistolis confinxerat. Scribit Sergius exstitisse Sophronium omnium dissensionum auctorem: id Honorius non solum non arguit, sed ulterius videtur comprobare. Confinxit Sergius in eadem ad Honorium epistola, [Col. 0755D] libellos quosdam Mennae ad Vigilium papam, in quibus una praedicabatur in Christo voluntas et operatio, quos etiam ubique locorum promulgavit, uti S. Maximus aperuit in dialogo cum Pyrrho. Et tamen Honorius neque imposturam detexit, neque abstulit hujusmodi probrum, qua Vigilio, qua sedi Romanae inflictum. Imo altum de hoc silentium in Honorianis epistolis: unde quod scribendo retundere tenebatur ex officio, visus est comprobare silendo. His adde facilitatem, qua similem Sergii calumniam in Sophronium adinventam deglutivit, quod scilicet Sophronius, etiam rogatus, nec unum exhibere potuerit Patrum testimonium pro gemina in Christo voluntate; cum hoc non solum falsum esset, sed prorsus improbabile, ut nempe simplex monachus patriarchis et episcopis, nullo munitus aut sacrae Scripturae, aut Patrum testimonio acriter obniteretur: Quid plura? Affirmat Sergius neminem ex Patribus praedicasse duas in Christo voluntates: id et Honorius affirmat. [Col. 0756A] Assumit ille quod ex determinatione hujus controversiae nascerentur scandala: hoc et assumit Honorius. Inculcat Sergius ut aptam silendi oeconomiam: hanc ut optimam confirmat Honorius. Illam Sergius studet persuadere Sophronio: hanc eamdem conatur Honorius Sophronii legatis persuadere. Miscet ille in suis epistolis multa fidei contraria: haec nullatenus impugnat Honorius. Rapit Sergius ut haeresis fautorem sanctissimum Leonem: hoc Honorius nullatenus arguit. Movet Sergius bella in orthodoxos: Sergium laudat Honorius. Quid inde mirabimur, si Patres sextae synodi asserunt, quod Honorius eadem senserit quod Sergius; et Leo secundus affirmavit, quod flammam haeretici dogmatis negligendo confoverit, ut inquit auctor anonymus Historiae Monothelitarum scrutinio VIII, qui tamen scrutinio quinto vindicat a quacunque haereseos suspicione Honorianam epistolam, quae legitur damnata in sexta synodo, actione 12, necnon fragmenta alterius quae [Col. 0756B] pariter afferuntur actione 13 ejusdem synodi, ostenditque Honorii doctrinam catholicam esse, longeque alienam a Monotheliticis deliramentis, hoc est, ut loquitur sanctus Maximus in epistola ad Marinum: «Honorium Romanum papam non diffiteri naturaliter in Christo voluntatum dualitatem, sed hanc potius constabilire.» Is enim offensionis et scandali lapis est, in quem impingunt quotidie una cum haereticis haud ignobiles catholici; cum tamen nunquam Honorius Monothelitis consenserit, sed tantum haereseos fotae et inconsultae dissimulationis reus fuerit. De ejus oeconomia vide dicta in Theodoro papa, ubi et de typo Constantis imp. Linea 9.— Et faciens exemplaria, per omnes tractus Orientis et Occidentis direxit. Acta synodalia in Africam transmisit Martinus, ut constat ex epistola quam ad Ecclesiam Carthaginensem et ad episcopos ei subjectos scripsit. Misit et in Asiam ad Joannem episcopum Philadelphiae, ut fidem faciunt [Col. 0756C] aliae ejus litterae ad ipsum, aliosque Orientales datae. Misit et in Gallias ad Clodoveum Neustriae et Burgundiae regem cum legatis, per quos ab eo petiit, ut praecipuos Romam mitteret Gallicanos episcopos, quibus apostolica legatio credi posset, qua apud imperatorem in Oriente fungerentur; et quae statuta fuerant in concilio Lateranensi cum aliis synodalibus apicibus Constanti Augusto praesentarent, ut constat ex ipsius papae litteris ad sanctum Amandum Trajectensem episcopum datis; ex quibus et liquet eum etiam misisse acta synodalia ad Sigebertum Austrasiae regem, ad quem civitas Trajectensis pertinebat. Haec etiam testatur Audoenus in Vita S. Eligii, qui et scribit legationem illam ad Francorum regem missam, concilio jam habito, non vero ante concilium, ut habet Fridegodus in S. Audoeni Rothomagensis episcopi Vita; major enim fides Audoeno quam Fridegodo hac in re habenda. Litteris ad Joannem episcopum Philadelphiae mox memoratis, Martinus ipsum creavit in Oriente vicarium [Col. 0756D] apostolicae sedis, ut Jerosolymitanae, Antiochenae, aliisque earum partium Ecclesiis, pastoribus destitutis, vel ab haereticis labefactatis succurreret, unde ad alios quosdam episcopos, archimandritas et viros illustres, alias litteras dedit, ut praesto eidem Joanni vicario essent, eidemque morem gererent. Epistolam pariter dedit ad Ecclesiam Jerosolymitanam et Antiochenam, qua nuntiat Monothelitarum haeresim in concilio fuisse damnatam, ordinationesque Macedonii Antiochiae, et Petri Alexandriae, qui absque ulla electione canonica sedes illas invaserant, perperam factas esse. Non ad episcopos, et viros illustres tantum, sed ad ipsum etiam Constantem imperatorem una cum synodo epistolam scripsit, sed ea moderatione, ut nequaquam ei crimini daret typi editionem, sed Paulo episcopo Constantinopolitano, qui suaserat; verumtamen eum monuit, una cum orthodoxa fide bene custodita crescere reipublicae statum, minui [Col. 0757A] vero cum imperatores et reges pro adversariis fidei pugnant. Epistolae inscriptio sic se habet: «Domino piissimo et serenissimo, victori, triumphatori, filio diligenti Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, Constanti Augusto; Martinus episcopus servus servorum Dei et universa synodus in hac urbe Roma congregata,» ex quo patet jure merito a nobis dictum Martinum et synodum prudenti oeconomia erga Constantem se gessisse. Num 133, linea 6.— Deinde directus est ab imperatore, etc. Cum Constans imperator accepisset, Monothelitas et typum in synodo Romana a Martino papa damnatos, eum Urbe pellere statuit; sed ne tyrannus in toto orbe Christiano audiret et persecutoris nomen consequeretur, alias in eum damnationis causas confixit, quibus ejus exsilio et neci speciosum colorem inderet. Tria igitur, conductis testibus, ipsi objecit crimina: Quod mutasset traditam a majoribus fidem; quod adversus Romanum imperium aliquid molitus esset cum Saracenis; quod contra [Col. 0757B] Genitricis Dei, Mariae cultum nescio quid esset locutus; ac deinde quod irregulariter contra canones in pontificiam sedem intrusus fuisset. His adversus eum criminibus confictis, Calliopas Italiae exarchus anno 653, ut voluntatem imperatoris exsequeretur, Romam cum Theodoro cubiculario venit, et cum militari manu Lateranensem basilicam, ac palatium ingressus est; nihilque veritus loci sanctitatem, sed nec cleri Romani magnitudinem animi, pro sui defensione pontificis diro anathemate praesentes ferientis adversarios, ac clamantis: «Anathema habeat quisquis dixerit, vel crediderit, quia Martinus usque ad unum apicem fidem mutavit, aut mutaturus est: et anathema habeant qui in orthodoxa fide sua usque ad mortem non permanserint;» nihil, inquam, haec veritus Calliopas, sanctum pontificem, haud renuentem, imo et rem armis a suis agi omnino prohibentem, ab eadem ecclesia exturbavit, et corpore licet aegrum, podagraeque doloribus afflictatum, «nocte [Col. 0757C] quae illucescit in feria quarta, quae erat decimo tertio Kalendas Julias circa horam quasi sextam noctis,» ut ipsemet Martinus in epistola ordine 15 ad Theodorum scribit, de palatio eductum ad portum Romanum duxit. Anno itaque 652, die decimo nono mensis Junii, qui in feriam quartam conveniebat, sanctus pontifex navi impositus est. «Et pervenimus, inquit in dicta ad Theodorum epistola, Kalendas Julias Mesenam (scilicet Messinam) in qua erat navis, id est carcer meus. Non autem Mesena tantum, sed in Calabria, quae subdita est magnae urbi Romanorum; sed et in plurimis insularum, in quibus nos vel tribus mensibus peccata impedierunt, nullam compassionem adeptus sum: excepto duntaxat in insula Naxia, quoniam ibi annum fecimus.» Est Naxos seu Naxus una ex insulis Cycladibus in mari Aegaeo positis. In ea mansit sanctus Martinus usque ad annum Christi sexcentesimum quinquagesimum quartum. [Col. 0757D] Cum tandem, ut legitur in relatione cujusdam ex ejus discipulis, «pervenisset Byzantium beatus ille septimo decimo die Septembris, in portum juxta Euphemiam prope Arcadianon, reliquerunt eum a mane ministri usque in horam decimam recubantem in grabato navis.» Inde ductus in carcerem, fuit ibi «clausus et sine participatione penitus sermonis alicujus, nonaginta tres dies. In ipsa vero nonagesima tertia die, quae est dies Parasceve, mane tulerunt eum de custodia custodiendum in cella sacellarii,» seu procuratoris fisci, quae dignitas magna fuit in Ecclesia Constantinopolitana, ut ostendit Ducangius in Glossario mediae et infimae Latinitatis. In carcere itaque fuit sanctus Martinus a die decima octava mensis Septembris anni 654 usque ad diem 19 Decembris ejusdem anni quo constitutus est in cella sacellarii et ab eo coram accusatoribus interrogatus. Eadem die 19 Decembris, feria sexta, judicio sisti [Col. 0758A] jussus est. Multis illum calumniis falsi testes oppressere, agente imperatore et proceribus, ut majestatis reus constitueretur, atque ita in discrimen capitis, nullo reclamante, veniret. Ipsum accusarunt initae cum Olympio, Ravennae nuper exarcha, contra imperatorem conspirationis. Dorotheus Siciliae patricius, inter falsos testes insignis dixit: «Quinquaginta capita si haberet, non oporteret eum vivere, eo quod solus subvertit et perdidit universum Occidentem et delevit: et revera unius consilii fuit cum Olympio, et inimicus homicida imperatoris et Romanae urbanitatis.» Post interrogationes, sacellarius, ut legitur in Collectaneis Anastasii, «praecepit sine mora ipsi auferri psachnion summi et apostolici atque praecipui pastoris omnium Christianorum, etc. Cum ergo incidisset psachnion beati viri excubitor, et corrigiam campagiorum ejus, statim tradidit eum sacellarius praefecto urbis, dicens: Tolle eum, domine praefecte, et continue membratim incide illum.» Psachnion erat vestis summorum pontificum, ut habet Ducangius [Col. 0758B] laudatus in ea voce. Campagus vero erat genus calceamenti quo iidem pontifices utebantur, unde in Hypomnestico dicitur Anastasium apocrisiarium a sancto Martino donatum fuisse uno ex campagis ejus, id est caligis, quas nullus alius inter homines portat, nisi sanctus papa Romanus. Postea carnifices circumposuerunt ferrea vincula in sanctam ejus cervicem, et conjecerunt eum in unum carcerem cum homicidis, indeque «transposuerunt in eam quae dicitur Diomedis custodia in praetorio praefecti. Fecit reverendissimus papa in eodem Diomedis ergastulo octinginta quinque dies post primas nonaginta tres, hoc est omne simul 178,» inquit citatus auctor relationis, ideoque in eo carcere permansit usque ad diem decimum tertium mensis Martii anni sexcentesimi quinquagesimi quinti. Inde ut ibidem legitur translatus est in domum Sigolabae scribae, post duos dies deportandus in exsilium in Chersonesam. In eam porro Diomedis custodiam tanta vi [Col. 0758C] translatus est, ut crura ejus dilaniarentur et sanguis efflueret. De sancto pontifice jam tunc actum erat, nisi Paulus Constantinopolitanus patriarcha haereticus gladium ab ejus cervicibus, conscientia stimulante, depulisset. Res ita accidisse narratur in relatione laudata ab uno ex comitibus sancti Martini facta, in quae, postquam narratum est sanctum pontificem translatum esse in carcerem Diomedis, dicitur imperatorem invisisse Paulum patriarcham; «proximus enim, inquit, erat morti, eique narrasse qua consummata erant in sanctissimum virum, et Paulum attentius adjurasse imperatorem, sufficere ei in his, qua passus est Martinus, nihilque amplius sustinere;» indignum scilicet reputans Paulus, vel perduellionis reum, ut Martinum esse imperator persuadere volebat, eum talia pati. Ingemiscens enim Paulus in has voces erupit: «Hei mihi! et hoc ad abundantiam juridicorum meorum actum est. Nunquidnam, [Col. 0758D] Domine, non est miserabile talia pati pontificem?» Sic Paulus imperatorem adduxit, ut ejus sanguini parceret. Inter haec defunctum esse Paulum refert ejusdem relationis auctor; ideoque mors ejus accidit inter diem decimum mensis Decembris anni sexcentesimi quinquagesimi quarti, quo in carcerem Diomedis translatus est Martinus, et diem decimum tertium Martii anni sexcentesimi quinquagesimi quinti, quo ex ea eductus in Chersonesam relegatus est. Constans imperator in locum Pauli subrogavit Pyrrhum expatriarcham, de quo in Theodoro papa locuti sumus. Sed non ante eum subrogavit, quam ubi relatione ipsius Martini, necnon Platonis antea Italiae exarchi, cum Romae Pyrrhus anno 645 dedit libellum, cognovisset id eum sponte fecisse, ac cum sua voluntate abjuraturum monothelismum Romam profectum esse; quod testatur appendix Actorum sancti Martini in Collectaneis Anastasii a Sirmondo [Col. 0759A] publicatis. Ideo autem se gessit imperator, quia haereticum animum celans, videri nolebat exsors fidei Romanae Ecclesiae, ac antiquae disciplinae. Et parte alia ut tyranni notam elueret, ostenderetque se minime persequi Ecclesiam Romanam, in Martinum saeviit tanquam in reum majestatis, ut in laudata relatione legitur. Sed Deus quantocius Pyrrhi crimen morte immissa ultus est, obiit enim eodem anno 655, in ejusque locum substitutus est Petrus eadem haeresi infectus. Sancto Martino die decima nona Junii anni sexcentesimi quinquagesimi tertii captivo in Graeciam deportato, archidiaconus, archipresbyter et primicerius notariorum Ecclesiam Romanam rexere, ut constat ex ejusdem sancti pontificis laudata epistola 15, ad Theodorum ex urbe Constantinopolitana scripta, in qua ait: «Jussio a Calliopa porrecta est presbyteris et diaconibus, in qua humilitatis meae abjectio continebatur, quod irregulariter et sine lege [Col. 0759B] episcopatum subripuissem, et non essem in apostolica sede dignus institui, sed omnimodis in hanc regiam urbem transmitti, subrogato in loco meo episcopo, quod nec dum aliquando factum est, et spero quod nec aliquando fieri habet: quia in absentia pontificis archidiaconus et archipresbyter, et primicerius locum praesentant pontificis.» Haec epistola post diem 17 Septembris anni 654 scripta; eo enim tantum die sanctus Martinus Constantinopolim appulit. Quo tempore adhuc eum latebat Eugenii in Romanum pontificem electio, alioquin non diceret nunquam accidisse, ut in absentia pontificis alter eligeretur, et sperare se nunquam id peractum iri. De hoc vide dicta in sancto Gregorio num 3, et in Joanne IV num 4. Verum Eugenius die octave mensis Septembris ejusdem anni 654 ordinatus fuerat pontifex. Clerus enim Romanus timens, ne daretur invitis ab imperatore Romanus episcopus, qui ejusdem cum ipso esset haeresis propugnator, alium pontificem eligendum [Col. 0759C] duxit, inscio quidem, sed postea consentiente Martino; postquam enim, quae gesta fuerant a clero Romano ad praecavendas imperatoris insidias accepit Martinus, eam electionem sibi gratam fuisse testatus est, in epistola a se Chersona ad quemdam sibi charissimum scripta, in qua ait: «Verumtamen Deus per intercessionem sancti Petri stabiliat corda eorum in orthodoxa fide, et confirmet contra omnem haereticorum et adversariorum Ecclesiae nostrae personam, et immobiles custodiat, praecipue pastorem, quem eis nunc praeesse monstratur.» Haec epistola scripta post Pascha anni 655, quo tempore sanctus Martinus Chersonam pervenit. Hujus epistolae titulus hic est: Ad quemdam sibi charissimum de exsilii sui calamitate. In ea autem ait: «Navigantes sancta quinta feria Coenae Domini (quae anno 655 in diem 26 mensis Martii incidebat) pertransivimus Pharum, per diversa loca transmeantes Idibus Maiis, et Chersonam pervenimus.» In [Col. 0759D] ea insula sanctus hic pontifex aerumnis et inedia confectus, martyrum coronas percepturus migravit in coelum, die decima sexta mensis Septembris ejusdem anni 655; in fine enim ejus Actorum, quae exstant in Collectaneis Anastasii legitur: «Obiit autem idem sanctissimus ter beatus apostolicus Martinus papa recens revera confessor et martyr Christi Dei nostri, in eadem exsulatione Chersonesae, juxta ejusdem ad Dominum Deum petitionem, quam obtulit ei cum lacrymis, exiens de navi et calcans terram illam, id est ut in ea finiret vitam, bonum certamen certans, cursum martyrii consummans et bonam fidem servans, mense Septembrio, die sexta decima, in qua felicissimae martyris et fidem custodientis orthodoxam Euphemiae, pretiosissima et beatissima secundum anni circulum celebratur memoria, indictione quarta decima» die prima Septembris anni 655, inchoata. Eosdem anni, mensis, diei [Col. 0760A] et indictionis characteres exhibet Hypomnesticon de Anastasio apocrisiario pag 262. «Positus est autem, prosequuntur Acta, in tumulis sanctorum extra muros Chersonitarum civitatis quasi stadio uno, in pretiosissimo et reverentissimo templo sanctissimae et prae omnibus sanctis colendae, castissimae et immaculatae, perbenedictaeque gloriosissimae excellentissimae omnium creaturarum, gratia plenissimae, gaudium facientis et tribuentis Dominae nostrae, propria natura et veritate, solius Dei Genitricis, semperque Virginis Mariae, quae cognominatur Blachernas.» Colitur a Graecis sanctus Martinus ipso quo obiit die, solemnius tamen in Aprili die 13 aut 14. Ejusdem relatio Constantinopolim et depositio in Blachernis commemoratur die 20 Septembris; Romae autem, quo postea delatum est ejus corpus ad ecclesiam sui nominis, SS. Silvestri et Martini in Montibus dictam, die 12 Novembris. Anastasius a Baronio, et Ciaconius ab Oldoino perperam [Col. 0760B] reprehenduntur, quod scripserint duas ordinationes a Martino per mensem Decembrem factas esse: duas enim, inquit Oldoinus, mense Decembri minime habere potuit, si primo tantum anno sedis suae mense Decembri Romae vixit. Sed cum ex dictis manifestum sit, eum quatuor pontificatus sui prioribus annis Romae mensem Decembrem transegisse, in hoc ab Anastasio non discedendum. De duratione sedis ejus in Eugenio verba faciemus. Ejus martyrium celebrat S. Audoenus Rothomagensis episcopus, in Vita S. Eligii, nec minorem ejus gloriam esse scribit, quam eorum qui paganorum persecutione sublati sunt, addens eum in exsilio sola oratione meruisse caeco lumina reddere.
[Col. 0760B] Num. 130, linea 2.— Hujus temporibus Paulus Cp. urbis episcopus, etc. (Ex hist Dogm S. sedis, lib VIII, cap 5.) Paulus Cp. sedis patriarcha intrusus, sub obtentu componendae pacis et concordiae inter catholicos et Monothelitas, formulam fidei conflaverat [Col. 0760C] cognomento typum, quam, ut majori cum auctoritate prodiret, nomine Constantis imperatoris in lucem edidit. In ea scilicet professione ita decernebatur: «Sancimus nobis subjectos, qui consistunt in orthodoxa et immaculata nostra Christianorum fide, qui sunt catholicae, et apostolicae Ecclesiae, non habere licentiam invicem a praesenti, de una voluntate, aut una operatione, aut duarum voluntatum, aut duarum operationum qualencumque proferre altercationem . . . sicuti antequam procederet contentio nulli de omnibus usque ad praesens unam voluntatem, et unam operationem, aut duas voluntates, et duas operationes dogmatizaverunt . . . Qui autem ea praesumpserint praevaricari, siquidem episcopi, aut clerici sunt, sui sacerdotii, sive sui cleri modis omnibus excidant,» etc. (Typ. Const. ap. Conc. Lat. Secr. 4.) Num. 131, linea 2.— Fecit synodum secundum institutum Patrum orthodoxor. in ecclesia Salvatoris. Imperator pro virili contendens, ut Martinum pontificem ad typi acceptationem pertraheret, dedit ad [Col. 0760D] eum litteras, et exarcho Italiae jussit exercitum Romam ducere, ut vires, si ad eam rem assequendam opus essent, adhiberet. Sed omnia haec artificia nequidquam sunt adhibita; nullo enim pacto potuit S. pontifex ab ardenti erga catholicam fidem studio removeri. Quin ipse in sui pontificatus primordiis congregavit Lateranense concilium, cujus idem praeses anathemata primum renovat adversus haereticos in mysterio Incarnationis pronuntiata a conciliis ante id tempus celebratis, deinde ad novum haeresis genus veniens: «Si quis, inquit, non anathematizat Theodorum quondam episcopum Pharanitanum, Cyrum Alexandrinum, etc. Et super haec impiissimam ecthesim quae persuasione ejusdem Sergii facta est ab Heraclio quondam imperatore . . . et cum illis denuo scelerosum typum, qui ex suasione praedicti Pauli nuper factus est a serenissimo principe Constantio imperatore contra catholicam Ecclesiam, [Col. 0761A] utpote duas naturales voluntates, et operationes divinam, et humanam, quae a SS. Patribus in ipso Christo Deo vero, et Salvatore nostro pie praedicantur cum una voluntate et operatione, quae ab haereticis impie in eo veneratur pariter denegare, et taciturnitate constringi promulgantem; et propterea cum SS. PP. et scelerosos haereticos ab omni reprehensione et condemnatione injuste liberari definientem, in amputationem catholicae Ecclesiae definitionum, etc. Hujusmodi condemnatus sit.» (Conc. Later sub Mart I, can 18.) Concilio autem celebrato, pontifex scripsit encyclicas, quibus omnibus Christi fidelibus significabat quae per eum definita erant. In iis prae caeteris haec leguntur: «Plures diversas provincias habitantes episcopi reverendissimi, et, quod majus est dicere, generalitates synodorum per sua scripta non solum invitantes emendare propriam haeresim, sed et nos ipsos, id est apostolicam nostram sedem conjurantes, [Col. 0761B] et protestantes erigere se secundum regularem auctoritatem; et non usque ad finem per tot tempora permittere contrariorum novitatem sanctas Dei catholicas depasci Ecclesias.» (Martin papae Ep. enc ad om. Chr fideles. ) De eadem re ad imp. Constantem PP. concilii nomine dedit litteras; ostendens quod contra SS. PP. mentem, et generalium conciliorum definitiones, Monothelitae faciebant Jesum Christum hominem imperfectum; ejusque S. humanitatem, voluntatis, et operationis expertem autumantes, mutilabant: quod ipsius fidei, avique ejus Heraclii imponentes conflaverant formulas contrarias verae fidei, quae totam perturbaverant Ecclesiam, Christianum populum offenderant, et causa fuerant cur infideles magnum Incarnationis mysterium deriderent. Quod episcoporum ac populorum fere omnium querelis, precibusque ad sanctam sedem allatis, ut, suprema qua pollet auctoritate, gliscens malum cohiberet, ac fidei [Col. 0761C] puritatem juxta PP. et conciliorum traditiones conservaret, eorum synodum convocaverat, in qua omnes congregati voce unanimi dixerant anathema non tam haereticis, quam ecthesi ac typo eorum inventis, et a pravo eorum dogmate productis. Idque factum aiebat pontifex, ut imperialis illius ratio et consilium a novatoribus minime reprehenderentur. Orat demum, atque hortatur Constantem eorumdem PP. nomine, ut synodalia decreta suis legibus fulciat proscribatque haeresim, et ejus fautores. (Epist. 3 ad Const. imp.) Hujus generis aliae plures exstant Martini epistolae ejusdem rei testes, praesertim epist. ad Amandum Traject. episc.; epist. 4 ad Carth. Eccl.; epist. 11 ad Eccl. Hierosol.; epist. 12 ad Paulum Thessal., in qua eum privat communione, atque a dignitate episcopali deponit tanquam Monothelismi professorem, quoad resipiscens, et haereticos a synodo damnatos, eorumque errores detestans, Lateranensi concilio [Col. 0761D] subscripserit. Et demum ep. 13 ad Eccl. Thess. idem significans clero. Linea 5.— Condemnaverunt Cyrum Alex. Sergium, etc., qui novitates contra immaculatam fidem, etc. Haeresis vere est hydra, cui abscissis capitibus, nova capita emergunt, quod omnium saeculorum experimento comprobatum, nostra hac aetate magis ac magis confirmatur. Ii enim qui catholici videri volunt, in rebus fidei ad catholicae Ecclesiae definita deferre simulant; interea tamen errorem alia persona tectum nituntur exerere. Ex Eutychianis seu Acephalis ii, qui saeculo Ecclesiae septimo detestabile haereticorum nomen declinare voluerunt, ut ab eorum sensu non discederent, synodo Chalcedonensi subscripsere, duas in Christo naturas distinctas divinam et humanam profitentes, at revera easdem negantes, nec nisi unam in eo voluntatem, unamque operationem cognoscentes. Etenim si voluntas est de essentia esse, aut naturae intelligentis, [Col. 0762A] et si operatio eam vivificat; quicunque asserit humanam naturam, quae est esse intelligens, esse in Jesu Christo absque propria et distincta voluntate, sive voluntatem hujusmodi esse expertem operationis, unde illius essentia et vita; is consequenter negat in Jesu Christo esse humanam naturam vere et distincte, non confuse, et absque admistione, prout sanctus Leo Magnus, et Chalcedonense concilium definiunt. Monothelismi certe primordia ante annum 616 statuenda sunt. Tempore enim Joannis Eleemosynarii, qui anno praedicto occubuit, invenimus Sergium Cp. parentibus Acephalis natum, cuidam Georgio Arsamo item Acephalo (tametsi diversae sectae) proposuisse, ut unius in Christo operationis sententiam, tanquam reconciliationis inter eos medium, amplecteretur, prout refert Maximus in sua disputatione cum Pyrrho. Hujusmodi tamen haeresis non nisi post annos aliquot [Col. 0762B] quot per Orientem irrepsit, annis nempe 622 et 629, ut tuae imperatoris Heraclii collationes cum Acephalis fidem faciunt: in transitu scilicet Phasidis cum Paulo Monoculo e Severiana secta; et Hierapoli prope Edessa cum Athanasio patriarcha, ut docet Theoph. Chron. Caeterum Monothelismi patriarcham fuisse Sergium Cp. omnes consentiunt, ad quem Cyrus accesserit postquam Alexandrinam sedem est adeptus. Conciliabula uterque in suis patriarchalibus coegerunt, ille anno 626, hic 633, in quibus suos uterque errores confirmari sategerunt. Gliscentis mali progressum cohibere pro viribus contendit primum Alexandriae, deinde Cp. Sophronius monachus sanctitate et doctrina celebris, qui novissime patriarcha Hierosolymorum factus, congregavit synodum in qua haeresim proscripsit. Ex eadem synodo praestantissima ea synodica ad reliquos patriarchas profecta, quae in concilii VI generalis sessione 11 lecta est, utpote quae testimoniis Patrum [Col. 0762C] egregie comprobat duas voluntates, totidemque operationes in Christo esse. Eodemque tempore prodiit epistola illa Sergii ad Honorium papam, quae semper credita est illa eademque esse, quae in eodem VI concilio exhibita occasionem dedit, ut contra ejus epistolae responsum, quin etiam contra sancti pontificis memoriam pronuntiaretur. Ipsam exhibebo per eadem quidem verba, sed in varios divisam numeros, varioque impressam charactere, ut facilius eidem accommodetur critices, doctissimi auctoris, quam adducam post epistolam. NOT. Epistola Sergii, et responsio Honorii exhibentur in notis ad Agathonem, ubi eas invenies.
[Col. 0762C] Num 131, linea 14.— In typo a nobis exposito. Videns Paulus Monothelita, qui Constantinopolitanae [Col. 0762D] sedi post Pyrrhi discessum incubabat, se a Theodoro papa, atque ab Africae episcopis ad ejurandum errorem sub anathematis comminatione compelli, dolum excogitavit, quo homo vaferrimus, et famae consuleret suae, et Monothelitarum haeresim stabiliret. Suasit Constanti haeretico imperatori, ut typum, hoc est edictum (typi enim vocabulo quaecunque imperatorum significabantur constitutiones) promulgaret, quo cohibendi specie altercationes in causa fidei, unius vel duarum in Christo operationum indiceretur silentium, itemque ut chartas faventes monothelismo, quae majoris ecclesiae valvis erant affixae, dilacerari juberet. Subdolum hujusmodi typum edidit Constans, direxitque in Italiam Olympium cubicularium et exarchum, ut typum in Occidente promulgaret, omnesque episcopos, quos in eum consentientes reperiret, tueretur, ut narrat hic Anastasius. Sed impia constitutio a laico principe edita, cujus non erat de fidei controversiis judicium [Col. 0763A] ferre, fuit rejecta a quinque supra centum episcopis in concilio Lateranensi sub sancto Martino coactis; hac praesertim de causa, qua unam in Christo vel [Col. 0764A] duas asseri voluntates prohibendo, pari sorte cum haeretico sensu damnari catholicum dogma constabat.
[Col. 0737] 130 Martinus, de civitate Tudertina, provincia Tusciae, sedit annos sex, mensem unum, dies viginti sex [Col. 0737] * B, mens. 3, d. 12. . [Col. 0737] Vide Baron ad ann Domini 648. Hujus temporibus Paulus Constantinopolitanae urbis episcopus, inflatus superbiae spiritu adversus rectum sanctae Dei Ecclesiae dogma, audacter praesumpsit paternis definitionibus contraire; insuper studuit ad cooperimentum [Col. 0737] ad operimentum. proprii erroris quorumdam subreptioni [Col. 0737] quibusdam subreptionibus , ut et clementissimo principi suaderet typum exponere, qui [Col. 0737] quo. catholicum dogma destrueret. In quo typo omnes omnino voces sanctorum Patrum cum nefandissimorum haereticorum dictionibus [Col. 0737] edictionibus. enervavit, scilicet nec unam, nec duas voluntates, aut operationes in Christo Domino nostro definien. [Col. 0739A] confiteri. Qua de re hujusmodi pravitatem suam defendens, quod nunquam nec a prioribus haereticis praesumptum est, ipse in lite [Col. 0739] illicire. praesumere studuit in tantum [Col. 0739] In tantum vero vesaniae prorupit, ut altare. , ut altare sanctae nostrae sedis, quod erat in domo Placidiae sacratum in venerabili oraculo subvertens, diriperet, prohibens ne adorandam et immaculatam hostiam apocrisarii nostri ibidem Deo offerre valeant, nec communionis sacramenta percipiant. Qui videlicet apocrisarii ex praeceptione apostol. auctoritatis commoverunt eum, ut de tali haeretico intentu recederet. Necnon et contestari visi sunt [Col. 0739] commoverunt eum ut ab hujus haeresis intentione recederet. Necnon et contestari eum jussi sunt. , persecutionibus diversis cum aliis orthodoxis viris, et venerabilibus sacerdotibus insecutus est eos [Col. 0739] at ille insecutus. , quosdam eorum custodiae retrudens, alios in exsilium deportans alios autem verberibus committens [Col. 0739] C, submittens. . Quibus pene omnem mundum conturbantibus ex diversis locis querelam contra eos ad apostolicam nostram sedem plurimi orthodoxi detulisse monstrantur. Conjurantes, ut totius malitiae tantaeque eversionis per apostolicam auctoritatem abscindant [Col. 0739] abscinderetur. commentum: quatenus minime totius corpus [Col. 0739] totum corpus. catholicae Ecclesiae nocibilis eorum ectheseos [Col. 0739] exsecutionis. languor disrumpere valeat.
131 Tunc Martinus sanctissimus ac beatissimus episcopus misit, et congregavit episcopos in urbem Romam numero centum et quinque, et fecit synodum secundum institutum [Col. 0739] instituta. Patrum orthodoxorum in ecclesia Salvatoris juxta episcopium Lateranense. Sedentibus episcopis et presbyteris, astantibus diaconis et clero universo, condemnaverunt Cyrum Alexandrinum, Sergium, Pyrrhum et Paulum patriarchas Constantinopolitanos, qui novitates contra immaculatam fidem praesumpserunt innectere. Quippe quoniam ipsam excludere properantes haereticorum dogmatum contra catholicam Dei Ecclesiam confusionem concinnaverunt [Col. 0739] continuaverunt. , anathematis ultione perculsi [Col. 0739] percussi. sunt [Col. 0739] Vide Baron ad ann Domini 649. . Quae synodus hodie archivo Ecclesiae continetur. Et faciens exemplaria per omnes tractus Orientis et Occidentis direxit, et per manus orthodoxorum fidelium disseminavit. Ipsis diebus direxit imperator in Italiam Olympium cubicularium et exarchum ad regendam omnem Italiam, praecipiens et dicens: Oportet gloriam tuam ut sicut nobis suggessit Paulus patriarcha hujus a Deo conservandae urbis peragere. Et si quidem inveneris provinciam ipsam consentientem in typo a nobis exposito tenere omnes, qui ibi sunt, episcopos, et haereticos possessorum [Col. 0739] B, professores. atque habitatorum, et peregrinos, et in eodem subscribant [Col. 0739] facias tenere omnes qui ibidem sunt, episcopos, et possessores, atque habitatores in eodem subscribere. . Si autem quomodo nobis suggessit Platon gloriosus patricius, et Eupraxius gloriosus, potueritis suadere exercitui ibidem consistenti, jubemus teneri Martinum, qui hic erat apocrisarius in regia urbe. Et postmodum omnes ecclesias relegere eum, quia factus est a nobis orthodoxus typus, et omnes episcopi Italiae in ipso subscribant Si autem inveneritis [Col. 0739] inveneris. contrarium in tali causa exercitum tacitum habetote, donec obtinueritis [Col. 0739] obtinueris. provinciam; et potueritis vobis exercitum [Col. 0739] majorem. aggregare, tamen Romanae civitatis atque Ravennatis [Col. 0739] tam et Romanae civitatis, quam et Ravennatis. , ut ea quae a nobis praecepta sunt, quantocius explere valeatis [Col. 0739] valeas. .
132 Qui praedictus Olympius veniens in civitatem Romanam invenit sanctam Romanam Ecclesiam coadunatam cum omnibus episcopis Italiae, seu sacerdotibus, vel clero. Et volens implere ea quae ei jussa sunt, amans secum exercitum virtutis [Col. 0739] C. exercitus virtute. , voluit schisma sanctae ecclesiae [Col. 0739] in sanctam Ecclesiam. intromittere. Hoc per plurimum tempus actum est. Et non illum omnipotens Deus permisit quae nitebatur perficere. Videns ergo se a sancta Dei catholica atque apostolica Ecclesia superatum, necesse habuit de sua quasi mala intentione declinare, ut quod non potuit per manum armatam facere, sub haeretico modo [Col. 0739] subreptitio modo. per missarum solemnia in ecclesia [Col. 0741] Dei sanctae Genitricis semperque virginis Mariae ad Praesepe perficeret. Nam dum communionem ei porrigeret sanctissimus papa, voluit eum crudeliter interficere, ut demandarat suo spathario. Sed omnipotens Deus, qui solitus est servos suos orthodoxos circumtegere, et ab omni malo eripere, ipse excaecavit spatharium Olympii exarchi, et non est permissus videre pontificem, quando exarcho communionem porrexit, vel pacem [Col. 0741] panem. dedit, ut sanguis ejus effunderetur, et catholica Dei Ecclesia haeresi subjugaretur [Col. 0741] subjiceretur. . Quod postmodum praedictus armiger diversis cum jurejurando professus est.
133 Videns ergo Olympius exarchus quia manus Dei circumtegebat Martinum sanctissimum papam, necesse habuit secum pontificem concordare, et omnia quae ei jussa fuerant, eidem sanctissimo viro indicare. Qui facta pace cum sancta Dei Ecclesia, colligens exercitum, profectus est Siciliam adversus gentem Saracenorum, qui ibidem habitabant. [Col. 0741] Vide Baron. ad ann. 650. Et peccato faciente major interitus in exercitu Romano pervenit, et post hoc isdem exarchus morbo interiit. Deinde directus est ab imperatore Theodorus exarchus, qui cognomento Calliopa dicitur, cum Theodoro imperiali cubiculario, qui et Pellurius [Col. 0741] Pelarius. dicebatur cum jussione. Qui tollentes sanctissimum Martinum papam de ecclesia Salvatoris, quae et Constantiniana appellatur, perduxerunt Constantinopolim, et nec sic eis acquievit. Deinde directus est praedictus sanctissimus vir in exsilium, in locum qui dicitur Cersona [Col. 0741] * B. Chersona. . Et ibidem, ut Deo placuit, vitam finivit in pace Christi confessor. Qui et multa mirabilia operatur usque in hodiernum diem. Fecit autem ordinationes duas [Col. 0741] Baron. unam tantum factam probat. per mensem Decembrem: Presbyteros undecim, diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero triginta tres. Depositus die 17 mensis Septembris [Col. 0741] Depositio ejus celebratur 15, Kalend. Octobr. B, 12 Novemb. , et cessavit episcopatus dies viginti octo.
[Col. 0763B] Ex codice Vallicellano. Num. 134, lin 1, 5, 10 et ultima cod Vallicel concordat cum mss libr Reg, Maz. et Thuan lin 7, direxit synodicam ad sedem apostolicam, lin 8, juxta consuetudinem priorum. lin 9, non autem declarantem duas operationes. lin 11, sed cum majori strepitu, ibid projecta; ubi etiam nec. lin 13, in basilica Dei genitricis. ibid, quae ad Praesepe dicitur, ubi promisisset idem pontifex, etc, ut Reg, Maz et Thuan hic et lin 17. Lin 1, Adventinense, B, Aventina. lin 2, menses 8, AB, novem. Lin 1, nat. Rom. ex patre Ruffiniano, de reg. pr. Aventinae, clericus a cunabulis, sed ann. [Col. 0764B] 2, mens. 9, d. 24. Fuit autem b. lin 5, subministravit. lin 8, priorum ibid. ul. regulam, non aliter declarans duas operationes. lin 9, ch. unde accensus populus. lin 12, unde etiam. lin 13, quae ad praes. dicitur, nisi pr. idem pont. m. e. se aliquando susc. Fecit autem ordinationes 2, episcop. per div. loca 21. lin 17, dies 28. Lin 1, Aventinense. lin 5, subministravit. lin 6, in integro erog. praeceperit. lin 10, unde acc. p. lin 15, Fecit autem ordinationes duas episc. lin ult, dies 28. Lin 6, in integro e. praeceperat. lin 7, synodicam ad sedem.
[Col. 0763C] Linea 5.— Ut etiam die transitus sui pauperibus vel clero, seu familiae presbyteria in integrum erogari praeciperet. Eugenius in die mortis, clero et pauperibus, et familiae presbyteria erogari praecepit, id est annonas, quales erogari solent presbyteris. Anastas in Zachar: «Hic dilexit clerum suum valde, atque presbyteria eis annue in duplo et amplius tribuit.» Modus annonarum presbyterorum et clericorum erat varius pro dignitate ordinis: qui major est ordine potior esse debet in portione percipienda; cap Statuimus, de Majorit et obed. Benedictionem vocat [Col. 0764C] Anastas in Conone: «Hic dimisit omni clero et Monasteriis benedictionem in auro, sicut praedecessor ejus Benedictus papa.» Linea 6.— Hujus temporibus Petrus patriarcha Constantinopolitanus direxit synodicam epistolam ad sedem apostolicam juxta consuetudinem priorem, omnino obscurissimam et ultra regulam. Romani pontifices et patriarchae sub initio solebant mittere synodicam epistolam ordinationis suae ad imperatorem et patriarchas, et patriarchae ad sedem apostolicam. Anastas in Vitaliano: «Hic direxit responsales suos cum synodica juxta consuetudinem, in regiam urbem apud piissimos principes significans de ordinatione [Col. 0765A] sua.» Idem in Gregorio III: «Hic beatissimus vir, juxta ritum ecclesiasticum, et fidei suae sponsionem orthodoxam synodicam Ecclesiae misit Constantinopolitanae, simulque et aliam suggestionem dirigens serenissimo Constantino principi.» Linea 13.— In basilica sancta Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, quae appellatur ad Praesepe. Basilica sanctae Mariae, quae dicitur ad Praesepe, est una e quinque patriarchalibus ecclesiis Urbis, una ex septem quae solemni ritu visitari solent, sic dicta a sacello praesepis in ea posito. Anastas in Gregorio II: «Hic Gerontocomium, quod post absidam sanctae Dei Genitricis ad Praesepe situm est, monasterium instituit.» Primum dicta est basilica Liberii a conditore; id est Liberio P. qui eam condidit, ex Anastasio in ejus Vit a Sixto III restituta et B. Mariae Virgini dicata, dicta est basilica S. Mariae: tum a sacello praesepis dicta est ad Praesepe. De quo Anastas in Gregor III: «Fecit et ibidem in oratorio quod Praesepe dicitur, imaginem auream Dei Genitricis.» [Col. 0765B] Idem in Leone III: «Fecit in basilica Dei Genitricis ad Praesepe in ingressu praesepii regias vestitas ex argento purissimo.» Tandem eadem dicta est basilica sanctae Mariae Majoris. Idem in Gregorio IV: «Et in ea sanctum fecit praesepium ad similitudinem praesepii sanctae Dei Genitricis, quod appellatur Majoris.» Idem in Sergio II.
[Col. 0765B] Linea 1.— Eugenius, natione Romanus, de regione Adventinense, clericus a cunabulis. Ab infantia a parentibus oblatos fuisse filios Ecclesiae ut in partem cleri assumerentur, tam clarum est, ut probatione non indigeat. Obtinuisse eum morem primis non solum Ecclesiae saeculis, sed et subsequentibus historiae nos docent. An vero in ipsa infantia clericali tonsura insimul, et lectoratus ordine insignirentur, et an ad pubertatem perventi in clericali [Col. 0765C] militia, cui ex parentum voto nomen dederant, permanere tenerentur, haec duo non ita clara videntur, ut paulo accuratiore examine illustrari non mereantur. Morinus in excellenti libro de Sacris Ordinationibus part. III, exercit. 15, de Tons. cler. c. 3 aperte docet pueros oblatos Ecclesiae fuisse statim inter clericos receptos, et tonsura, et clericatu donatos. In cujus rei probationem plurium testimonia affert. Siricius papa in epist. 1, c. 8, ait: «Quicunque se Ecclesiae voverit obsequiis a sua infantia ante pubertatis annos, baptizari, et lectorum debet ministerio sociari.» Zozimus, epist. 1, c. 1, «assuescat in Domini castris in lectorum primitus gradu divini rudimentis servitii;» etc. 4: «Si ab infantia ecclesiasticis officiis nomen dederit, inter lectores usque ad vigesimum aetatis annum continuata observatione perduret.» Concilium Carthaginense III (anno 397): «placuit ut lectores cum ad annos pubertatis venerint, cogantur,» etc. Concilium Toletanum [Col. 0765D] II (anno 589): «de his, quos voluntas parentum a primis infantiae annis clericatus officio manciparit, statuimus observandum, ut mox cum detonsi, vel ministerio lectorum contraditi fuerint, in domo Ecclesiae sub episcopali praesentia a praeposito sibi debeant erudiri.» Concludit tandem c. 4: «Pueri igitur cum clericatui offerebantur, simul quoque lectoratui initiabantur, nec tum consueverant episcopi ordinibus non initiatos tondere. Hujus rei exemplum nobis suppeditat sancti Sulpitii Vita apud Surium 17 Januar.: Austregesius Bituricensis antistes a Theodoro principe obtinuit, ut liceret ipsi S. Sulpitio docendi in Ecclesia munus deferre. Videbat enim doctrinae gratia multitudinem confluere. Annuit sine mora rex, ut tonsis capillis, ille in clerum transiret. Itaque per gradus ad altiora promotus etiam leviticum est adeptus ministerium. » Sententiam Morini pluribus firmat exemplis solertissimus priscorum Ecclesiae rituum indagator Edmundus [Col. 0766A] Martene de Ant. Eccl. Rit., t. II, l. I, c. 3, n. 3: «Ex Cyrillo Scytopolitano in Vita sancti Euthymii abbatis, Analect. Graec. t. I, legimus Euthymium triennem Otreio Melitinensi episcopo oblatum fuisse, qui susceptum puerum baptizavit, et totondit, commissaeque sibi Ecclesiae lectorem fecit, atque in episcopio accepit, et enutrivit. Neque hanc aetatem multum excesserant lectores illi Carthaginenses, quos cum Eugenio episcopo, et universo clero in exsilium trusos fuisse memorat Victor Vittensis l. V, c. 9, qui clerus quingentorum numerum superabat, inter quos quamplurimi erant lectores infantuli, nam infantia septimum non transcendit annum. Felix Nolanus, teste S. Paulino, a puero instituit servire Deo . . . Et primis lector servivit ab annis. S. Epiphanius, qui postea Ticinensis fuit episcopus, ut scribit Ennodius in ejus Vita apud Bollandum die 21 Januar., annorum fere octo lectoris ecclesiastici suscepit officium. «Sed ordo Romanus, teste eodem Morino, qui [Col. 0766B] continet caeremonias omnes in Ecclesia Romana observari solitas ante circiter septingentos annos, atque etiam multo antiquiores, ubi de Ordinibus agit, ita praefatur, in quacunque schola reperti pueri bene psallentes, tollantur inde, et nutriantur in schola cantorum, et postea fiant cubicularii. Si autem nobilium filii fuerint, statim in cubiculo nutriantur, et hanc accipiant potestatem ab archidiacono, ut liceat eis super linteum villosum sedere, quod mos est ponere super sellam equi, deinde sicut sacramentorum codex continet, quando, et ubi fuerit, usque in subdiaconatus officium ordinentur. Sed ante omnia, tonsura illis adhuc puellis conferebatur, ut constat ex oratione, quae ibi ad tonsurandum refertur: Domine Jesu Christe, qui es caput nostrum, et corona omnium sanctorum, respice propitius super infantiam famuli tui N., etc. atque etiam ex titulo orationis. Oratio ad puerum tonsurandum. » Ad hoc institutum illustrandum juvat proferre antiquissimum monumentum, annulum videlicet aureum [Col. 0766C] nuperrime repertum in parva marmorea capsula simul cum ossiculis, et aurea catenula. Annulus haud ineleganter est elaboratus: superiorem partem, gemmae destinatam, habet compressam, et in laminem ex eodem auro ductam, et in ea insculptae leguntur litterae MAXIM. AEVITA. Diameter circuli est minimae amplitudinis, quae vix adaptatur crassitiei minimi digiti infantuli bimi, aut trimi. Legitur hic Maximus ornatus titulo levitae, adhibita littera Graeca lamda Λ loco Latinae L. Non hinc suspicio oriatur in infantili illa aetate potuisse Maximum ordine diaconatus esse insignitum, qui non nisi exacta pubertate, neque iis temporibus, conferri solebat, sed quia levitae nomen in lata significatione usurpabatur ad indicandum quemlibet ex clero quocumque esset ille ordine honestatus. «Varia erant levitarum munera, inquit Morinus exercit 12 de Subdiac, c. 2, sacerdotibus in sacrificando inservire, sacra vasa aptare, portare, vela expandere, [Col. 0766D] contrahere, psallere, januas templi custodire. Levitarum autem sacerdotibus in tabernaculo, et sacrificiis ministrantium maximus erat numerus. I Paralip c. XXIII: Numerati sunt levitae a triginta annis, et supra, et inventa sunt triginta millia virorum. Ex his electi sunt, et distributi in ministerium domus Domini viginti quatuor millia . . . Porro quatuor millia janitores, et totidem psaltae canentes in organis. Ex quibus evidenter demonstratur cantores illos, et janitores fuisse levitas.» Cum ergo appellatio levitarum in ritum ecclesiasticum novae legis migraverit ad indicandos altaris ministros ex veteris legis ritibus, si sub levitarum nomine in antiquo ritu veniebant etiam inferiores templi ministri, ut janitores et psaltae, potuerunt etiam appellari levitae primis Ecclesiae Christianae saeculis in minoribus ordinibus constituti, qualis erat noster Maximus, cujus infantili aetati titulus levitae aptari potuit in annulo aureo expressus, ad indicandum nomen, et officium gestantis, [Col. 0767A] non ad usum sigilli ei aetati minime congruentis. Et reapte litterae in annulo sculptae, sunt in naturali [Col. 0768A] positione collocatae a laeva ad dextram, non ordine inverso, ut sigilla habent, a dextra in laevam. [Col. 0767B] Constat itaque viguisse per plura saecula in Ecclesia ritum oblatos a parentibus infantes in clerum accipiendi, et ad tonsuram, et lectoratum admittendi, eaque de causa, ut inquit cardinalis Bona lib. I Rer. Liturgic., c. 25, n. 18, «oriebatur, ut rerum ecclesiasticarum peritissimi essent, in quibus fuerant ab ipsa infantia enutriti.» Veterem hanc Ecclesiae disciplinam, quam nostrorum temporum mores non patiebantur, saluberrimo consilio castigavit synodus Tridentina sess. 23, c. 4, edito decreto: «prima tonsura non initientur, qui sacramentum confirmationis non susceperint, et fidei rudimenta edocti non fuerint, quique legere et scribere nesciant, et de quibus probabilis conjectura non sit, eos non saecularis judicii fugiendi fraude, sed ut Deo fidelem cultum praestent, hoc vitae genus elegisse.» An vero semel Ecclesiae ab infantia oblati possent ad laicos redire, vel in clericali statu permanere cogerentur, super hoc praxis Ecclesiae pro diversis temporibus diversa fuit. Concilium quidem [Col. 0767C] Carthaginense III superius citatum per ea verba c. 19: «Placuit, ut lectores cum ad annos pubertatis venerint, cogantur aut uxores ducere, aut continentiam profiteri,» videtur reliquisse in clericorum potestate in statu clericali permanere, aut discedere. Verum secus statuit concilium Chalcedonense (anno 403) can. 7, «qui semel in clero deputati sunt, aut monachorum vitam elegerunt, statuimus neque ad militiam, neque ad dignitatem aliquam venire mundanam, aut hoc tentantes, et non agentes poenitentiam ita ut redeant ad hoc, quod propter Deum primum elegerunt, anathematizari;» et concilium Triburiense (anno 395) can 7: «Statuimus ut clericus ecclesiastice nutritus in Ecclesia coram populo vel legens, vel cantans, si postmodum relicto clericatus habitu a castris Dominicis, quibus ascriptus est, profanus, et apostata elabitur, et ad saeculum regreditur, ab episcopo canonice coerceatur, ut ad sinum Matris Ecclesiae revertatur. Quod [Col. 0767D] si in hac indisciplinatione perdurat, ut comam nutriat, constringatur ut iterum detondeatur, et postea nec uxorem accipiat, nec sacrum ordinem attingat.» Ecclesiae antiquae disciplinae conformis erat regula S Benedicti cap 59, circa pueros, «quos irrevocabili jure voto parentum astringi S. abbas praecipit,» inquit Mabillonius praefat. in saeculum sextum ordinis S Benedicti, «probatque Rabanus Maurus libello singulari, quem adversus quosdam huic regulae praescripto resistentes composuit.» Hinc in formulis oblationum puerorum a parentibus factarum solemnis est ea conditio, «ita ut ab hac die non liceat illi collum excutere de sub jugo regulae,» et Martene in hanc regulam S. Patris c. 59, hanc formulam ex veteribus [Col. 0768B] codicibus recitat; «Trado puerum istum in devotione Domini nostri Jesu Christi coram Deo, et sanctis ejus, ut persistat omnibus diebus vitae suae, et fiat monachus usque ad mortem suam.» Par autem est conditio in hac parte clerici et monachi, ut ex superiori can 7 concilii Chalcedonensis patet. Hanc porro disciplinam quisque videt profectam esse a patria potestate, qua Romano et Graeco quondam jure parentes in filios suos gaudebant. Unde Hugo Menardus in c. 66. Concor. Reg. ait: «Dico hoc jus esse a naturali potestate, quam habent parentes in liberos, qui possunt etiam eos vendere necessitatis causa, ergo etiam devotionis causa Deo offerre in perpetuum ejus obsequium tam pro salute sua, quam liberorum, modo id fiat pura intentione et devotione, et haec oblatio est summae virtutis, quae vincit amorem naturalem parentum in liberos, et etiam desiderium naturale propagandae familiae suae, maxime cum, uno oblato, caeteri superstites possint sine liberis mortem obire, et etiam solatii, quod parentes [Col. 0768C] possunt ex ejusmodi oblatis percipere, quo tamen privantur illos Deo offerendo.» Verum severiori huic disciplinae aliquod lenimentum attulit Caroli Magni clementia, teste Thomassino part. I Discipl. Eccles., c. 57, scripto breviculo rerum conferendarum cum episcopis, et abbatibus, in quo c. 10, haec habentur: «in quo canonum, vel in cujus sancti Patris regula constitutum est, ut invitus quislibet aut clericus, aut monachus fiat. Aut ubi Christus praecepisset, vel quis apostolus praedicasset, ut de nolentibus, et invitis, et vilibus personis congregatio fieret in Ecclesia vel canonicorum, vel monachorum.» Et sublata penitus fuit, labente saeculo duodecimo, per Coelestinum III, cujus praescripta secutus Innocentius III, lib. 15, epist. 116 ad Lugdunensem episcopum scripsit, «ut minoris aetatis filii, qui oblati monasterio fuerint suscipientes habitum, vel tonsuram, si a praelatis suis anno decimo quinto requisiti, se in assumptae religionis proposito consenserint permansuros, [Col. 0768D] poenitendi licentia praecludatur, alioquin eis non adimatur ad saeculum redeundi facultas, ne coacta praestare Deo servitia videantur.» Concilium tandem Tridentinum sess. 25, c. 15, quoad professionem religiosam statuit: «In quacunque religione tam virorum quam mulierum professio non fiat ante decimum sextum annum expletum;» et quoad sacrorum ordinum susceptionem sess. 25, c. 12: «Nullus in posterum ad subdiaconatus ordinem ante vigesimum secundum aetatis suae annum promoveatur;» et quoad puerorum in seminariis educationem c. 18: «In hoc collegio recipiantur, qui ad minimum duodecim annos, et ex legitimo matrimonio nati sint, ac legere et scribere competenter noverint, et [Col. 0769A] quorum indoles, et voluntas spem afferat eos ecclesiasticis ministeriis perpetuo inservituros: pauperum autem filios praecipue eligi vult, nec tamen ditiorum excludit; modo suo sumptu alantur, et studium prae se ferant Deo, et Ecclesiae inserviendi;» antiquato et penitus abrogato veteri instituto recipiendi in clerum oblatos a parentibus pueros, qui a cunabulis Ecclesiae essent addicti, qualem fuisse S. Eugenium papam Anastasius commemorat.![[Annulus]](../assets/FIGURES/1280767A.bmp)
[Annulus]
[Col. 0769A] Linea 1.— Eugenius. Sunt qui velint, Eugenium post dies 20, a quo S. Martinus in exsilium depulsus fuerat, et dum is adhuc in vivis erat, pontificem fuisse electum: cum ab imperialibus ministris Martinus declaratus esset depositus, imo, per summam calumniam illegitime ordinatus. Et in relatione quidem motionis in S. Maximum exstante in collectaneis Anastasii, cum S. Maximus dixisset, Monothenetlitas in synodo Lateranensi sub Martino anathemate [Col. 0769B] perculsos fuisse: «clamat Demosthenes non est rata synodus, illo (Martino) deposito, qui eam celebravit.» Inter calumnias sane, quas S. pontifici inusserant, una erat, quod reus majestatis haberetur: qua pariter traduxerunt S. Maximum, cui ibid. objectum legimus: «Tu solus Aegyptum, et Alexandriam, et Pentapolim, et Tripolim, et Africam Saracenis tradidisti.» Addunt patroni ejusdem sententiae illud, quod S. pontifex in epist. ad quemdam sibi charissimum, tom III. Concil pag 688 scribit: «Verumtamen Deus per intercessionem S. Petri stabiliat corda eorum in orthodoxa fide, et confirmet contra omnem haereticorum adversariorum Ecclesiae nostrae personam, et immobiles custodiat, praecipue pastorem, qui eis praeesse monstratur.» Sed ut candide fatear, falluntur vehementer qui inde colligunt Eugenium subrogatum fuisse Martino adhuc superstiti. Agit enim eo loci pontifex de Pyrrho, qui eo ipso tempore apostata factus, invaserat denuo thronum [Col. 0769C] Cpnum. Qua de re in appendice Actorum S. Maximi apud Anastasium in Collect legitur: «Caeterum de Pyrrho sciendum est, quoniam certi facti sunt a ter beato apostolico ac Platone, quod sponte fecerit libellum suum, locaverunt eum in throno isto.» Et in Actis S. Martini in tom cit Concil pag 683: «Interea defuncto Paulo et Pyrrho residere nitenti, atque quibusdam Ecclesiae contradicentibus, et prohibentibus in palatio, asserentibusque quoniam a beatissimo Paulo anathematizatus est, et multa commotione facta. . . . iterum Pyrrhus in medium venit.» Pastor itaque, de quo pontifex loquitur, intelligendus est Pyrrhus. Orat autem Deum Martinus, ut avertat ab Ecclesia majora mala, quae ob Pyrrhi apostasiam, et iterum recuperatum thronum Cpnum imminere videbantur. Quapropter ea potius attendenda censeo, quae idem sanctissimus pontifex scribit in epist ad Theodorum pag 677: «Jussio a Calliopa porrecta est presbyteris et diaconibus, in qua humilitatis [Col. 0769D] meae abjectio continebatur: quod irregulariter, et sine lege episcopatum subripuissem, et non essem in apostolica sede dignus institui: sed omnimodis ad hanc regiam urbem transmitti, subrogato in loco meo episcopo. Quod necdum aliquando factum est, et spero, quod aliquando fieri habet, quia in absentia pontificis, archidiaconus, et archipresbyter, et primicerius locum praesentant pontificis.» Porro inter exsilii sententiam, et scriptam hanc epistolam annus et menses duo intercurrerunt. Eo itaque tempore pontifex nondum erat Eugenius: quem Romanus clerus minime passus est eligere, ante B. Martini obitum. Linea 6.— Petrus patriarcha. Hic successor Pyrrhi in episcopatu, novam monothelismo adjunxit haeresim. Utramque partem ratus est conciliari, si doceretur in Christo Domino unam esse substantialem operationem, et duas naturales. Primus, qui commenti hujus oppugnationem adortus est, fuit Anastasius sancti Maximi discipulus, qui epistolam [Col. 0770A] denuntiativam vulgavit ad commune monachorum apud Calarim constitutorum Colligium. Exstat epistola initio Opp sancti Maximi, et pag 43, haec ad rem leguntur: «Modo ergo ab inexistentia ad inconvenientiam translati sunt: id est ex eo quod neque unam, neque duas dicunt, praedicandum duas et unam, id est, tres in uno eodemque Christo voluntates et operationes traducti: quod neque patrius, neque synodicus, neque physicus sermo decrevit: sed neque priscorum et deinceps haereticorum furor hactenus adinvenit.» Caetera ibi legantur. Petrus itaque, inepto hoc temperamento ad distracta spartes uniendas, celebris ferebatur, quodque longe iniquius erat, apprime catholicus credebatur. Quamobrem cum Eugenius electus pontifex apocrisiarios cum synodica Cpolim direxisset pro consecratione, ii, sive muneribus corrupti, sive socordia, aut rei novitate decepti, comprobata velut orthodoxa Petri doctrina, cum eo communicarunt, atque ab eo synodicam ad [Col. 0770B] Eugenium directam recipientes, ad pontificem repedarunt. De inita ab apocrisiariis cum Petro communione agitur in laudata motione in sanctum Maximum, quem judices ad hunc modum interpellarunt: «Quid facies cum Romani uniendi sint Byzantinis? Ecce enim heri venerunt apocrisiarii Romani, et cras Dominico die communicabunt patriarchae: et per hoc cunctis manifestum fit, quod tu subverteris Romanos. Denique te illinc amoto, mox consenserunt his, qui sunt hic. Et dixit ad eos: Hi, qui venerunt, praejudicium quomodo Romanae sedi, quamvis communicent, eo quod epistolam non detulerunt ad patriarcham, facturi sunt.» De lapsu vero apocrisiariorum sic Anastasius ibid pag 44: «Quibus, ut dictum est, suum nolentes corrigere sermonem, adhuc et senioris Romae propriae consentire sextae coegerunt apocrisiarios. Unam super duas, id est tres secum praedicandi in eodem D. N. J. C. voluntates et operationes: similem scientiae ligno gustum commiscentes, quemadmodum et isti fidem ex bono et [Col. 0770C] malo proferunt, affectantibus. Unde et talibus circumvenientes litteris, ei, qui miserat (Eugenio) mittunt.» Utitur eadem phraseologia Maximus in describendo commento, quod Petrus invexerat. Namque in epist ad episcopum Thessalonicensem, qui laqueis iisdem irretitus, pseudo-patriarchae assentiebatur, vehementer exardet sanctus martyr, eumque objurgat, apud Combefisium in Hist. Monothelit. pag 661: «Non solum enim ipse incorrectus mansisti, sed memoratos apocrisiarios nostros decepisti; idque erga eos fecisti, quod astutus serpens fecit adversus Adam, desertorem una secum eum constituens.» Ex quibus discimus, lapsum legatorum pontificiorum auctore imprimis Thessalonicensi primate contigisse. Haec gesta obscurissimam vocant Petri epistolam haud equidem immerito. Quibus enim dolis, et ambagibus contextum fuisse scriptum illud arbitrabimur, quod tam immanem fidei jactationem intulit et discrimen. [Col. 0770D] Linea 10.— Talem synodicam direxisset. Monachi Calaritani haud ignari, sibi utique pro fide orthodoxa pugnandum, cujus laesionem agnoverant ex epistola denuntiativa Anastasii, scripserunt Eugenio et Ecclesiae Romanae. Quod quidem graviter illis mandaverat faciendum in eadem epist Anastasius: «Quia ergo, scribit ille, in magno propter hoc periculo sunt re penes totius catholicae et apostolicae Ecclesiae constitutae, pro ea deprecamur, et obsecramus sanctissimos viros, ne hanc despiciatis periclitantem, sed adjuvetis tempestatibus labentem, scientes in tempore tribulationis dilectionem, quae in Spiritu sancto, nasci: et si possibile est vos transire citius, quasi alia pro causa, ad senioris Romae pios, ac firmos, ut petram, viros . . . qui videlicet tutores nostri sunt, et propugnatores fortissimi veritatis, obsecrantes hos supplicatoriis vocibus, et lacrymis pro omnibus Christianis.» Ad haec Bibliothecarius annotat jure optimo clerum omnem, et Romanum [Col. 0771A] populum exhorruisse haereticalem Petri synodicam, factoque tumultu intercessisse, ut plane abjiceretur. Nam moribus erat receptum, ut denuntiativae epistolae omnes publice in ecclesia recitarentur, quemadmodum in dissertatione 1 de litteris encyclicis prolixe disputavimus. Quapropter Romana plebs veteris fidei, traditionis probe conscia, adeo in Petri synodicam excanduit, ut ne pontifici quidem permiserit. Linea 12.— Missas celebrare in basilica sanctae Dei Genitricis. Pridem invaluerat, ut legationes principum, et publicae epistolae in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe audirentur. Sic in Martino notavit Anastasius, Olympium ab imperatore missum, in eadem basilica susceptum fuisse a pontifice, in quem machinabatur proditionem. Ibidem editos, reor, anathematismos adversus scripta, quae Orientales fidei extorres ediderant. Namque in laudata motione in sanctum Maximum narratur, typum in ecclesia, in eadem basilica, anathemate [Col. 0771B] fuisse proscriptum. Sic enim Acta: «Troilus enim dixit S. Maximo: Nunquid non anathematizasti typum? Respondit: multoties dixi quia anathematizavi. Typum anathematizasti, imperatorem anathematizasti. Respondit Dei servus: Ego imperatorem non anathematizavi, sed chartam alienam ab ecclesiastica fide. Et dixit ei: Ubi anathematizatus est? A Romana synodo, respondit, in ecclesia Salvatoris, et in Dei Genitricis. «Martinus itaque post editos in secretario Lateranensi adversus typum anathematismos, hos subinde proposuit populo, et in ecclesia seu basilica S. Mariae Majoris recitari voluit. Legatos pariter in eadem basilica recipi et audiri consuevisse docet auctor Vitae Adriani II, pag. 430: «Hinc sanctissimo papae Adriano, cum episcopis, et proceribus in secretario S. Mariae Majoris juxta morem sedis apostolicae, seddenti, se satis humiliter praesentarunt, dona et epistolas obtulerunt,» scilicet Basilius et Joannes metropolita [Col. 0771C] Caesareensis, imperatoris Basilii legati. Igitur, cum tunc obtineret, ut Orientalium legati in ea basilica audirentur, clerus ac populus Romanus obstitit Eugenio, solemnem missam eo loci celebraturo, ne synodicam Petri quisquam auderet recitare. Et Eugenium quidem tantum abfuisse ab ea synodica suscipienda, ut una cum synodica suorum apocrisiariorum acta omnia cassarit, improbaritque, innuunt verba Troili, qui Eugenio pontifici adversanti ita comminatus est: «Caeterum noveritis, domine Abba, fore, si vel modicum a confusione gentium requiem nacti fuerimus, ut papam quoque, qui nunc extollitur et insolescit, per sanctam Trinitatem una vobiscum jungamus, omnesque Romae loquentes, ac cunctos discipulos tuos, vosque omnes, singulos quosque convenienti sibi loco conflemus, haud secus ac Martinus conflatus est.» Elucet hinc Eugenii zelus, totiusque cleri et populi Romani in scriptis haereticalibus Petri Cpni rejiciendis, cum ad hasce minas Troilus adactus fuerit.
[Col. 0771D] Linea 1.— Eugenius. Post S. Martinum papam in Chersonesum relegatum ad instantiam Theodori Calliopae exarchi, clerus Romanus Eugenium sedis apostolicae vicarium designavit, ea intentione qua supra dixi. Quando autem de sancti Martini obitu certum nuntium Romam delatum est, nullus alius quaesitus fuit, qui ipsi succederet; sed qui antea vicaria praefectura fungebatur, tanquam verus ac legitimus pontifex sedere coepit anno Domini 654, qui est Constantis 13. Linea 2.— Sedit annos duos, menses octo, dies 24. Intellige a tempore Martini in Chersonesum relegati.
[Col. 0772A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Perturbata nonnullorum pontificum Chronologia; eorum praesertim, qui post Silvestrum martyria, deportationes, exsilia, carceres ab imperatoribus suggestione haereticorum passi sunt, diligentiores vexans chronologos, alios in aliam sententiam ire compellit, quippe quos conjectura ut plurimum niti necesse est. Hinc factum puto, quod eorum facile principes Franciscus Blanchinus, qui novis tot monumentis hanc provinciam ante S. Gregorium Magnum nuper ornavit, ad nonnullos hujusmodi pontifices veniens, conjectura licet aliis praestantiore usus, non tamen extra aleam posuisse rem videtur. Exemplo sunt pontificatus Felicis II intra bipartitam Liberii sedem collocatus, necnon Vigilii primum intrusi superstite Silverio, deinde legitimi pontificis, cujus sedem anno integro minuendam decernit, ab [Col. 0772B] Junio mense anni 537 ad eumdem mensem anni sequentis, cum Silverius exsulans in Pontia insula mortem occubuit. Arte haud dissimili utendum mihi erit in Eugenii chronotaxi definienda; ejus enim legitimae sedis principium ab exsilio S. Martini desumi oportet, ut passim eruditi recentiores contra Baronii opinionem affirmant. Compertum habeo, quod Eugenius sedem annor. 2, mens 9, dier 24, ab omnibus fere codicibus Anastasii, et praestantioribus catalogis illi tributa, inchoat Martino superstite; quo utor teste, dum exsul Chersone in 2 epistola ad amicum haec ait: «Deus stabiliat corda eorum in orthodoxa fide . . . . Et immobiles custodiat, praecipue pastorem, qui eis nunc praeesse monstratur.» Ex quibus impune arguere licet, anno 655, cum Martinus dabat hanc epistolam, Eugenium legitimum esse pontificem, adeoque illum se jam abdicasse pontificatu: quando autem abdicarit incertum; nam in excubitu constitutus Cpoli post diem octavam decimam Septembris [Col. 0772C] anni 654, scribit Theodoro, nondum creatum Romanum pontificem, ut Monothelitae volebant fieri: «Jussio a Calliopa porrecta est presbyteris et diaconibus, in qua humilitatis meae abjectio ( al. ejectio) continebatur, quod irregulariter et sine lege episcopatum subripuissem, et non essem in apostolica sede dignus institui, sed omnimodis in hanc regiam urbem transmitti, subrogato in loco meo episcopo, quod necdum aliquando factum est, et spero quod nec aliquando fieri habet: quia in absentia pontificis archidiaconus, et archipresbyter, et primicerius locum praesentant pontificis.» Cum vero ex duabus epistolis datis Chersone ad amicum, praesertim ex postrema, quam paucis ante obitum diebus scribebat, non uno in loco fateatur se olim fuisse Rom pontificem; ut in ep. 1: «Quid dicemus de nobis, qui proprii servi ejus sumus, et saltem ad momentum ministravimus ei, et in tali exsilio, et afflictione consistimus?» Et in 2: «Miror indiscretionem et compassionem omnium, qui quondam [Col. 0772D] mihi pertinebant.» Evidens est, quod Romae jam novus pontifex sedebat; quibus testimoniis, si mox allatum adjungitur ex eadem 2 epist unde patet a sancto Martino pro legitimo pontifice illum haberi, certo certius est Eugenium sedere Martino superstite. Constituendum igitur restat initium sedis ejus, quod non nisi a die depositionis 2 Junii, quam constanter omnes tenent, retrocedendo inveniri potest. Codd omnes praestantiores Freheriani duo, Reg, Mazar, et Thuanus primus, tres antiquissimi Ambrosiani, necnon Luitprandus, et alii auctores non pauci communi consensu cum catalogis selectissimis Palatino-Vat., Bergomate, Lucensi, Corbeiensi altero, Farfensi, ac Veronensi definiunt Eugenii sedem annor 2, mens 9, d. 24 (Luitpr 23, Lucens 29, Corbeien 19, Farf 14), modico in assignandis diebus discrimine. A die igitur 2 Jun tantumdem temporis [Col. 0773A] retrocedendo 9 Augusti occurit, quae erat Dominica anni 655. Hic autem annus ordinationi assignari non potest; nam Martinus Chersone degens jam successorem suum creatum sciebat; ad annum itaque superiorem 654, cum Dominica in diem 10 Aug incidebat, referri ordinationem oportet, diemque depositionis includi, ut plerumque fieri ab Anastasio jam tenemus: ita ut Eugenius consecratus die 10 Aug praedicti anni 654, cum Martinus in Naxo insula adhuc morabatur, post a. 2, m. 9 d, 24, occubuerit 2 Jun 657. Quamobrem Sirmondi opinio rejicienda, qui ( Synops Chronol ad Collect Anast. ) sedem inchoat a Septembri mense 653, depositionem cum aliis definiens 2 Jun post a. 2, m. 9, dies 24; etenim si, ut benigne cum illo agamus, ab ipsis Kalend Sept ordiamur sedis tempus; depositionem certe inveniemus, contra omnium fidem, die 24 Jun. Perinde abjiciamus opus est sententiam Antonii Pagii, caetera eruditissimi: [Col. 0773B] nam interpontificio in aliquot codd mss reperto unius anni, mens 2, dier 20, eo utitur tanquam regula ad stabiliendum diem ordinationis Eugenii, non animadvertens, quod ii mss et editi in Var lect nostrae editionis tribuunt sedi Eugenii a. 2, m. 9, d. 24, quare ordinatio retrahenda esset mense integro, magno cum suae conjecturae detrimento. Praeterea, quod minime in viro docto ferendum est, vult, in Ecclesia Romana, quae est mater et magistra omnium totius orbis catholici Ecclesiarum, factam fuisse ordinationem, fer 2; cui respondet dies 8 Septemb anni 654. Praeterquam quod imperitae manus additionem interpontificii respuere praestabat, quam amplecti: additionem, inquam, nam quolibet interpontificium tam in catalogis, quam in codd addititium esse comprobant cod Thuanus alter, et si qui alii necnon catalogi, praesertim Veronensis, nullam vacationem exhibentes, ac demum catal Lucensis, qui habet interpontif dier 28, alia manu additum. Et sane quis credat, post S. Martinum vacasse Romanam [Col. 0773C] sedem, dum uno eodemque tempore duos in ea pontifices constitutos videt? Quorum postremus an legitime sederit vivente Martino, quoad hujus abdicatio proferatur, indecisum remanebit; probabile tamen est, quod aliquandiu sederit illegitime, tametsi ex tantae antiquitatis monumentis, qui exstant, ratio utriusque temporis secernendi non suppetit. Caeterum ante ordinationem Eugenii ascribi non possunt sancto Martino praeterquam anni 5, mens 1, d. 6, quot dignoscuntur fluere a die consecrationis 5 Jul 649, ad ordinatum successorem 10 Aug 654. Sic utriusque pontificis Chronologiam digerendam puto. Verum fateor cum V. C. Ludovico Antonio Muratorio (Scriptor Ital tom I, p. II, pag 303) in notis ad Joan Diac de Episcopis Neap, quod Acta SS. pontificum Martini et Eugenii tantis tenebris obvoluta apud Anastasium occurrunt, ut componi vix possint: nisi aliunde lux aliqua afferatur.
[Col. 0773D] Linea 1.— Eugenius. Ruffiniani filius, Romanus de regione prima Aventina sedit in pontificia sede annos duos, menses 9, dies 14, creatus et consecratus die Dominico, IV Idus Augusti anni 654.
[Col. 0773D] Linea 6.— Petrus patriarcha Constantinopolitanus direxit synodicam. Mortuo Pyrrho, qui post Paulum iterum non sine plurimis contentionibus Constantinopolitanam sedem occupaverat, Petrus etiam ipse haereticus ab haereticis sufficitur, qui volens cum catholicis et haereticis novo quodam invento convenire, inauditum de Christi voluntatibus commentum fabricatus est; triplicem scilicet in Christo voluntatem asserendo, unam subsistentialem cum Monothelitis, duas vero naturales cum catholicis, ut habetur in epistola sancti Maximi ad Anastasium monachum discipulum suum, in qua novum hunc errorem valide [Col. 0774A] confutat, et in epistola Anastasii monachi S. Maximi discipuli ad commune monachorum apud Calarim constitutorum collegium, quae exstant in Anastasii Biblioth Collectaneis a Sirmondo editis tomo tertio. «Unam, inquit Petrus, super duas, id est tres, secum praedicandi in eodem Domino nostro Jesu Christo voluntates et operationes.» Quare Petri synodicam obscurissimam, et ambagibus plenam ad Eugenium, ut ab eo in communionem reciperetur, scriptam, nedum Eugenius non admisit, sed eamdem majore cum strepitu a sancta Dei Ecclesia projecit.
[Col. 0774A] Linea 1.— Eugenius natione Romanus. Sancto Martino papa anno sexcentesimo quinquagesimo tertio, die decima nona mensis Junii captivo in Graeciam ducto, archidiaconus, archipresbyter et primicerius notariorum, ut in ejus pontificatu diximus, Ecclesiam Romanam rexerunt, usque ad diem octavum mensis Septembris anni 654, quo die Eugenius, [Col. 0774B] natione Romanus, ex patre Ruffiniano, de regione prima Aventina, clericus a cunabulis, ut ait Anastasius, ordinatus est pontifex Romanus, postquam ob absentiam Martini sedes vacasset annum unum, menses duos, dies viginti, ut legitur in quibusdam exemplaribus Anastasii mss in fine regiae editionis citatis, inscio quidem, sed postea consentiente S. Martino, ut num 19 ejus pontificatus probavimus. Ex quo ruit eorum opinio qui volunt Eugenium ante Martini mortem, hujus tantum vicarium fuisse, cum mortuo vel absente pontifice, vicarius Ecclesiae non praeficeretur, sed ea a tribus mox memoratis regeretur. Ruit pariter quod ait Baronius, Eugenium usque ad mortem Martini, per imaginem sedisse, et accedente rursus simul antea lato consensu, legitime sedere coepisse; cum legitimus pontifex censeri debeat Eugenius a die suae ordinationis, utpote quae sancto Martino grata fuerit. Tandem dicendum est mendum esse in Anastasio, ubi dicitur Martinum sedisse annos sex, mensem unum, dies viginti sex; nam praeterquam [Col. 0774C] quod hoc pacto sedisset tantum usque 31 mensis Augusti anni 655, quod ex ejus mortis die falsum esse constat; nec Anastasius, nec catalogorum auctores soliti sunt pontificibus attribuere tempora, quae post eorum abdicationem aut depositionem fluxerunt, ut visum est in Silverio et Vigilio; sed ea tribuunt successoribus quomodocunque ordinatis. Linea 3.— Fuit enim benignus, etc. Platina Eugenium virum mirae pietatis religionis, mansuetudinis et munificentiae appellat: Anastasius benignum, mitem, mansuetum, omnibus affabilem et sanctitate praeclarum. Nomen ejus inscriptum est Martyrologio Romano ad diem secundam mensis Junii, et Baronius in notis eum non tantum sedis, sed et sanctitatis S. Martini successorem exstitisse, scribit. Linea 6.— Hujus temporibus Petrus patriarcha Cp. Petrus patriarcha Constantinopolitanus, quem in Martino diximus subrogatum esse anno 655, in locum [Col. 0774D] Pyrrhi defuncti, cum esset haereticus Monothelita, tamen ut faciem saltem catholici hominis ostenderet, sicque ab Eugenio in communionem recipi mereretur, litteras Romam ad eum misit ambagibus involutas atque perplexas, quae, prohibente clero, atque populo, minime receptae fuerunt. Eugenius de more decessorum suorum apocrisiarios ad Constantem imp misit cum synodica et ordinationem suam significavit. Anastasius quidem de hac legatione tacet; verum eam nos edocet sanctus Maximus in Relatione Motionis factae inter domnum abbatem Maximum et socium ejus, atque principes in secretario, recitata in collectaneis Anastasii, quae habita est anno 655 aut tardius anno 656, cum in iisdem Collectaneis praeponatur disputationi inter sanctum Maximum et Theodosium Caesareae Bithyniae episcopum, quae tamen eodem anno 656 habita est, ut recte Baronius vidit. Ex ea enim Relatione intelligimus Petrum Constantinopolitanum episcopum volentem [Col. 0775A] et catholicis et haereticis assentiri, triplicem in Christo voluntatem praedicasse: unam scilicet subsistentialem cum Monothelitis; duas vero naturales cum orthodoxis; et Romani pontificis apocrisiarios a Petro illectos in novum illud erroris portentum consensisse. Hujus Relationis verba legi possunt apud Baronium anno 657, num 15. Id etiam constat ex epistola Anastasii monachi discipuli sancti Maximi: Ad commune monachorum apud Calarim constitutorum collegium, ex qua constat, apocrisiarios Romani pontificis errori Petri, duas et unam super duas operationes ac voluntates dicenti, assensisse: «Quibus, ut dictum est, suum corrigere nolentes sermonem, adhuc et senioris Romae propriae consistere sectae coegerunt apocrisiarios. Unam super duas, id est, tres secum praedicandi in eodem Domino nostro Jesu Christo voluntates et operationes: similem scientiae ligno gustum comminiscentes, quemadmodum et isti fidem ex bono et malo proferunt, affectantibus.» Illi apocrisiarii [Col. 0775B] non possunt esse illi quos Vitalianus papa Constantinopolim misit, ut vult Combefisius in Hist. Haeresis Monothelitarum disput 1, paragrapho 15, quia Vitalianus dictus est pontifex mense Julio anni 657. Et dicta disputatio S. Maximi cum principibus in secretario pertinet ad annum 655, vel ad summum 656. Mentio igitur est ibi de apocrisiariis ab Eugenio papa missis. Porro dubitandum non est, quin Eugenius, qui Petri Constantinopolitani episcopi synodicam explosit, exploserit etiam quod praevaricatores apocrisiarii egissent ejusmodi Petri suasu, ad quem dicti apocrisiarii nullam detulerant Eugenii epistolam, ex quo S. Maximus, [Col. 0776A] cujus verba Baronius loco laudato recitat, infert, quod si cum Petro communicarent, nullum fieret Romanae sedi praejudicium: «Hi, qui venerunt, inquit ,praejudicium quoquo modo Romanae sedi, quamvis communicent, eo quod epistolam non detulerunt ad patriarcham, facturi non sunt.» Linea 15.— Qui etiam sepultus est. Postquam Eugenius duabus ordinationibus episcopos 22 creasset, et sedisset annos duos, menses octo, dies viginti quatuor, ut legitur in Anastasio, obiit die prima mensis Junii anni 657, sepultus sub die IV Nonas Junii, seu die secunda ejusdem mensis, ex quo patet Anastasium pontificatus ejus initium desumpsisse, non a morte sancti Martini, sed a die octava mensis Septembris anni 654, qua, vivente S. Martino, ordinatus est, deducere, ideoque non immerito a nobis dictum esse, mendum cubare in Anastasio, ubi dicitur Martinum sedisse annos sex, mensem unum, dies viginti sex, ut num. primo ostendimus.
[Col. 0776B] Linea 3.— Fuit enim benignus, etc., et sanctitate praeclarior. Auctores ecclesiastici, ut Anastasius Bibl, Platina, Baronius in notis Martyrol. Rom ad diem 2 Jun de Eugenio loquuntur, tanquam de viro admirabili pietate, solida religione, suavitate, et magnificentia. Ecclesia vero eum colit tanquam sanctum, dignumque S. Martini successorem non modo in Romana cathedra, verum etiam in laude sanctitatis; cujus insigne argumentum dedit, ubi synodicam de more transmissam a Cpoleos patriarcha Petro, obscuris conceptam sermonibus, nec de duabus voluntatibus loquentem, rejecit.
134 Eugenius, natione Romanus, de regione prima Adventinense [Col. 0763] Aventinae. , clericus a cunabulis, ex patre Ruffiniano, sedit annos duos, menses octo, dies viginti quatuor [Col. 0763] B, probat et menses 6 dies 23 sedisse post S. Martini obitum, ad ann. 655. . Fuit enim benignus, mitis, mansuetus, omnibus affabilis et sanctitate praeclarior. Rogam clero solitam tribuit, et indigentibus eleemosynam ministravit. Ut etiam die transitus sui pauperibus, vel clero, seu familiae, presbyteria in integrum [Col. 0763] in integro. erogari praeciperet. [Col. 0763] Vide Baron. ad ann. 653. Hujus temporibus Petrus patriarcha Constantinopolitanus direxit synodicam epistolam ad sedem apostolicam, juxta consuetudinem priorem omnino obscurissimam, et ultra regulam, non autem declarans operationes [Col. 0763] non aliter declarans duas operationes. aut voluntates in Domino nostro Jesu Christo. Et accensus populus vel clerus eo quod talem synodicam direxisset, minime est suscepta [Col. 0763] C, susceperunt eam. , sed cum majore strepitu est a sancta Dei Ecclesia projecta; ut etiam nec eumdem papam dimitteret populus, vel clerus missas celebrare in basilica sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae, quae appellatur ad Praesepe, nisi promisisset his ipse pontifex minime eam aliquando suscipere. Fecit autem episcopos per diversa loca numero XXI [Col. 0763] B, 22. . Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die IV nonas Junii. Et cessavit episcopatus mensem unum, dies 29 [Col. 0763] C, 23. .
[Col. 0777A] Ex codice Farnesiano LXXVIII. Num 135, lin 6, 7, in circuitu ornata. lin 18, in basilica Vigilii. Num. 136, lin. 11, et postmodum XV die mensis Julii per XII indict. Num 135, lin 9, per litoraria in Athimas, et exinde Tarentum, deinde Beneventum. lin 11, vox obviam deest. lin. 12, eum. Ipsa die. lin 13, ad S. Petrum ad orationem. lin 14, die sabbato perrexit, etc., ut Reg., Maz et Thuan. lin 17, item sabbatorum die venit imperator ad Lateranis, ilavit [ lege et lavit] et ibidem pransit in basilica Vigilii. lin 18, iterum Dominicorum die. lin 19, et post celebratas missas. Ibidem pontifex. Itaque XII dies, etc. ut Reg Maz et Thuan cum quibus Vallicellanus cod concordat etiam supra, lineis 1, 3, 5, 7, 10 et 15. [Col. 0777B] Num. 136, lin 1, ecclesiam Sanctae Mariae ad Martyres lin. 3, integram urbem, mendose. Lege in regiam urbem. lin ead, direxit. Postmodum. lin 4, Neapolim; deinde mari Tirreno, etc. ut reg, Maz et Thuan. lin 7, Africae, vel Sardiniae per diagrava [ lege diagrapha]. lin 9, fuerunt. Ibid filios a parentibus separaret, etc. ut Reg Maz, et Thuan. lin 11, vel cimilia. ibid, ecclesiarum auferentes, nihil dimittebant. Postmodum. lin 12, per indictionem XII, etc., ut codd mox laudati, exceptis tantum vocibus a Bitaliano, et quanto scilicet, pro a Vitaliano et quantos scilicet, ut bene Reg, Maz et Thuan. lin 14, ut iid, cum quibus Vallicellanus codex concordat etiam lin 2, 8 et 14. Num 135, lin 9, litoraria, A, literalia, B, litoralia. lin 18, praxit, A, pransit in basilica Vigilii. Num 136, lin 15, loca 97, B, 27. Num 135, lin 1, Signentis p. C. ex p. A. lin 3, ad piss. P. ( in M deest piissimos). lin 5, quorum cl. p. e. m. direxit B. P. A. evang. aur. lin 7, ornata. lin [Col. 0778A] 9, littora. ibid Tarentum, deinde B. lin 10, Romam. q. lin. 12, miliario 5. ibid eum. Ipsa d. lin 13, Petrum cum exercitu suo ad orationem ( M Petrum, et orationem, et donum i. obt.) Die Sabbato perrexit ad s. M. ibique donum obt. Dom. d. iterum pr. lin 15, cereis, et obt. s. a. ipsius. lin 17, Sabbatorum d. idid. ad Later. et ibidem pransit. lin 18, iterum dom. ib. et post cel. m. lin 19, pontifex, itaque 12 dies in civit. Rom. perseverans omnia. Num 136, lin 2, discooperuit, et lin 3, dir Postmodum. lin 4, N. Deinde mari Tyrreno perr Regium. Ingressus itaque Siciliam p. t. 7, habitavit in civit Syrac et tales afflictiones p. populo. lin 7, et Afr vel S. lin 8, atque nauticationem. lin 9, fuerunt ib fil a parentibus seperaret ( M, separaret). Alia etiam multa i. p. s. ut aliquibus s. lin 10, remaneret, sed et vasa sac et cimilia 5 D. eccl auferentes n. d. Postmodum. lin 12, per ind 12 proditus imper in balneo Dei judicio occisus est. Eodem tempore missi sunt a Vitaliano papa in Britanniam Theodorus archiepiscopus, [Col. 0778B] et Adrianus abbas, utrique doctissimi, qui plurimas ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae fruge fecundarunt. E quibus Theodorus archiepiscopus peccantium judicia, quantos scilicet annos pro unoquoque peccato quis poenitere debeat, mirabili et discreta consideratione descripsit. Non post multum vero temporis jam dictus venerabilis papa vitam finivit. lin 14, diaconos 50, episc. Num 135, lin 1, ex patre. lin 6, ap. evang. aur. lin 7, ornata. lin 9, littoria. lin 10, id est 15. d. lin 12, mil. quinto. ibid. et in ipsa d. a. Im. ad s. P. ad or. lin 16, ipsius pallium auro textum. lin 18, pransit in basil.. Vigilii. Iterum d. Num 136, lin 9, a parentibus s. lin 11, abstollentes. lin 16, sub die 7. Num 135, lin 18, ibid. pransit. Num 136, lin 2, erat discooperuit. lin 4, reversus in Neapolim. Inde terreno perr Regio. lin 8, atque nauticatione.
[Col. 0779A] Num 133, lin 12.— Et ipsa die ambulavit imperator ad sanctum Petrum, adorationem, et donum ibi obtulit. Imperator ingrediens Romam, mox orationis causa properat ad basilicam Petri, et dona offert. Augustin in Psalm CXL: «Imperator venit Romam, quo festinat ad templum imperatoris, an ad memoriam Piscatoris.» Idem in Psalm LXV: «Sed melius est, ut Romam cum venerit imperator, deposito diademate, ploret ad memoriam Piscatoris, quam ut Piscator ploret ad memoriam imperatoris.» Linea 14.— Dominico die processit ad sanctum Petrum cum exercitu suo, omnes cum cereis exierunt obviam ei, et obtulit super altare illius pallium auro textile, et celebratae sunt missae. Imperatori basilicam sancti Petri adeunti clerus occurrit cum cereis, et imperator ex more dona obtulit. Occursus honor imperatoribus et principibus Ecclesiam ineuntibus [Col. 0779B] impensus ab episcopis et clericis, et imperator sacris interesse non solet sine oblatione. De quo fuse lib I. de Ducib et Comit cap 17. Linea 18.— Item Dominico die fuit statio ad sanctum Petrum. Stationes die Dominico fiebant. Stationes erant statae preces, quas fideles stantes faciebant in singulis ecclesiis urbis Romae, praecipue die Dominico, in memoriam Dominicae resurrectionis. Tertull. ( de Coron milit. ): «Jam et stationes, aut alii magis faciet, quam Christo, aut et Dominico die quando nec Christo.» Num. 136, linea 1. Et ecclesiam beatae Mariae ad Martyres, quae de tegulis aereis erat cooperta, discooperuit. Tectum basilicae sanctae Mariae ad Martyres fuit e tegulis aereis. Majores basilicae teguntur aere, vel plumbo. Hinc Stephan. Tornac epist 165: «Anglico plumbo teguntur ecclesiae, nudantur Romano.» Trullum, id est fastigium ecclesiae SS. Cosmae et Damiani, plumbeis chartis, id est, tabulis tectum. Anastas in Sergio: «Trullum [Col. 0779C] vero ejusdem ecclesiae fusis chartis plumbeis cooperuit, atque munivit.» Idem in Gregor III: «Item in basilica sanctae Dei Genitricis quae ad Martyres dicitur, tectum vetusta incuria demolitum, purgari fecit ad puram, et cum calce abundantissima, seu chartis plumbeis, a novo restauravit.» Basilica S. Mariae ad Martyres est ea quae Rotunda vocatur. Bertholdus Constantiens in Chronic ad ann 1087: «Guibertus vero haeresiarcha non magis ab incoepta perversitate cessavit, imo se apud S. Mariam ad Martyres, quam Rotundam dicunt, incastellavit.» Linea 6.— Talem afflictionem posuit in populo Calabriae, Siciliae, Africae, Sardiniae per diagrapha seu capita, atque nauticationes. Itali, Siculi et Afri gravati per descriptiones et capita, id est capitationes seu census capitis. Descriptio fiebat census capitis imponendi causa, quae dicebatur census: capitatio est census capitis, vectigal quod imponitur [Col. 0779D] personis, l. Si minor, c. de Act empt.; l. 1. C. Th. De, fugitiv colon Augustin Quest Nov Test cap 75: «Didrachma capitum, vel tributi exactio intelligitur non praediorum, quod nunc pannosum aurum appellatur, quia et pauperes exiguntur.» Et hoc distat tributum a capitatione: tributum est census praediorum, capitatio est census capitis. Tertull Apologet cap 13: «Sed enim agri tributo onusti viliores, hominum capita stipendio censa ignobiliora.» Hinc informe tributum vocat Sidon carm. 7.
[Col. 0780A] Num 135, linea 1.— Vitalianus. Pleraque haec gesta ex variis Pauli laciniis sunt consarcinata. Atque hoc quidem de more. Sed quae Paulus tamen servato rerum ordine scripserat ad pontifices pertinentia, aliis atque aliis pontificibus ab Anastasio fuerunt assuta, ideoque suis locis aptanda sunt, ut historica series decurrat. Itaque post illa verba, num. 136, lin 12: «In balneo occisus est,» huc sunt referenda, quae leguntur in Vita Adeodati, num. 137, lin 6: «Hujus temporibus Mezzetius, qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, intartizavit, et arripuit regnum. Et perrexit exercitus Italiae per partes Istriae, alii per partes Campaniae, nec non alii per partes Sardiniae et Africae. Pari modo venerunt per Siciliam in civitatem Syracusae. Et Deo auxiliante [Col. 0780B] interemptus est nec dicendus Mezzetius. Et multi ex judicibus ejus truncati, perducti sunt Cpolim simul, et caput ejusdem intartae. Postmodum venientes Saraceni in Siciliam, obtinuerunt praedictam civitatem, et multam occisionem fecerunt in populo, qui in castra, seu montana confugerant. Similiter et praedam nimiam fecerunt, et aes, quod ibidem a civitate Romana delatum fuerat, secum tollentes, Alexandriam reversi sunt. Eodem tempore (haec desumenda censemus ex codd Reg Maz et Thuan, in notis lin 12, num. 136) missi sunt a Vitaliano papa in Britanniam Theodorus archiepiscopus, et Adrianus abbas, utrique doctissimi, qui plurimas ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae fruge fecundarunt. E quibus Theodorus archiepiscopus peccantium judicia, quantos scilicet annos pro unoquoque peccato quis poenitere debeat, mirabili, et discreta consideratione descripsit. Non post multum vero temporis jam dictus venerabilis papa vitam finivit.» His jungenda [Col. 0780C] quae legimus in eodem Adeodato num. 138, lin 5: «Post cujus transitum tantae pluviae et tonitrua fuerunt, quales nulla aetas hominum meminit esse, ut etiam homines, et pecudes de fulgure interirent. Et nisi per litanias, quae quotidie fiebant, Dominus esset propitiatus, non potuissent homines triturare, vel in horreis frumenta recondere. In tantum enim crevere haec mala, ut ex ipsis pluviis denuo legumina renascerentur, et ad maturitatem devenirent, pro quo capti homines mirabantur, etc.» Sed ut gesta Vitaliani ab ea, qua involvuntur, confusione vendicemus, praestabit, singula in suos annos digerere, et brevi Chronotaxi ejus pontificatum exhibere. Itaque ann 657, Vitaliani 1, Constantis 17, S. Maximus confessor disputationem habuit Cpli cum ministris imperatoris. Anno 658, Vitaliani 2, Constantis 18. Post varias Saracenorum in imperium irruptiones: de quibus disseruerat Troilus in laudata disputatione cum S. [Col. 0780D] Maximo, cum Mavias, et Haii de Caliphatu disceptarent, ille ut adversarium opprimeret, pacem cum imp Constante iniit. Quae fusius prosequitur auctor Miscellae lib 18. Et Theophanes in Chron ad hunc annum scribit: «Hoc anno Maviae legatione ad imperatorem suscepta, Arabes seditionibus, et tumultibus jactati cum Romanis pacti sunt, ut nimirum per singulos dies nummos mille, equum, et servum Romanis ponderent. Inter haec magnus terraemotus mense Dasio, indictione II per Palaestinam et Syriam exortus, magnis ruinis causam dedit.» Per idem tempus cum fato functus fuisset Cpnus patriarcha Thomas, Joannes illi successit, ex Nicephori testimonio in Chronico. Pariter, ut scribit auctor Miscellae: «Anno decimo octavo imperii Constantis, Constans occidit Theodosium fratrem suum.» Anno 659, Vitaliani 3, Constantis 19, Constantinus [Col. 0781A] Constantis primogenitus, qui sex ante annos Augustus declaratus fuerat, fratres Heraclium et Tiberium caesares in societatem adlegit. Pariter Mavias, debellato Heli Caliphatus competitore, solus imperium Saracenorum obtinuit, et regiam atque aerarium apud Damascum constituit. Quod narrant Theophanes et auctor Miscellae, qui lib 19, pag 136 haec litteris mandavit: «Cum autem essent Arabes apud Saphin, dolo necatus est Hali praedictus, et singulariter imperat Muhavias regio more, Damascum inhabitans, pecuniarum illic thesauros recondens.» Anno 660, Vitaliani 4, Constantis 20. Anno 661, Vitaliani 5, Constantis 21. Anno 662, Vitaliani 6, Constantis 22. Ann 663, Vitaliani 7, Constantis 23. Quo anno Constans invisus Cpnis factus, in Italiam venit, atque, ut Anastasius ait, indictione VI, temporaria scilicet characteristica nota anni praesentis. Miscellae auctor pag 137, ejus rei causam sic prodidit: «Post interemptionem fratris sui Theodosii [Col. 0781B] odio habitus est a Byzantinis, et maxime quia Martinum sanctissimum papam ignominiose Cplim duxit et exsilio relegavit penes Chersonis climata, et Maximi sapientissimi confessoris linguam manumque truncavit, et multos orthodoxorum verberibus, et exsiliis et persecutionibus, eo quod haeresi suae nullatenus acquiescerent, condemnavit. Quin et duos Anastasios qui fuerant discipuli Maximi confessoris linguam tormentis et exsiliis tradidit. Propter talia ergo exosus effectus est. Cum autem valde metueret, voluit in urbem Romam imperium transferre. Unde imperatricem et tres filios suos tollere e Byzantio voluit, nisi Andreas cubicularius, et Theodorus patricius coloniae hujus prohibuissent consilium. Sane in Sicilia fecit annos sex.» Et Cedrenus in Constante: «Statuit imperium Romam transferre, cum invisus Byzantiis esset ob Monothelitarum haeresim, aliasque pravas de religione sententias. Mittit ergo, qui uxorem et liberos adducerent: sed hanc [Col. 0781C] cum liberis Byzantii detinuerunt.» Anno 664, Vitaliani 8, Constantis 24. Quae Anastasius Romae a Constante hoc tempore gesta narrat, pene ad verbum descripsit ex Paulo Diac lib v. c. 11. Porro hoc eodem anno decessit Joannes, electusque est Cpnus antistes Constantinus Diaconus, referente Nicephoro patriarcha in Chron. Anno 665, Vitaliani 9, Constantis 25. Indulsit Constans Autocephaliam episcopo Ravennatensi. Ac de eo privilegium exstat in tomo II scriptorum Rerum Italic., pag 146. Ann 666, Vitaliani 10, Constantis 26, obiit patriarcha Constantinus, atque in ejus vicem electus est Theodorus presbyter Cpnus, syncellus, et vasorum custos, et, eodem Nicephoro teste, Monothelita nequissimus. Ann 667, Vitaliani 11, Constantis 27. Prodit Theophanes contigisse rebellionem Saboris Armenicae militiae ducis adversus Constantem imperatorem. [Col. 0781D] Ann 668, Vitaliani 12, Constantini Pogonati 1. Namque Constans, dum adhuc in Sicilia degeret, in balneo interemptus est. Qua de re auctor Miscellae libr XIX, pag 137: «Anno vigesimo septimo imperii sui Constans occisus est dolo in Sicilia apud Syracusam, in balneo, cui nomen erat Daphne . . . . cumque praedictum balneum ingressus esset, introivit cum eo quidam Andreas filius Troili, obsecundans illi; et cum coepisset sapore gallico deliniri, sumens Andreas situlam, dedit eam in verticem imperatoris, et protinus fugit. Ast imperator cum tardaret in balneo, insiliunt hi, qui foris erant, et reperiunt imperatorem occisum.» Troilus Andreae homicidae pater erat, isque memoratur in relatione motionis in S. Maximum. Interim cum Sabores summa tyrannide per Orientem grassaretur, Mezzetius in Sicilia arripuit imperium. De quo audiendus Paulus Diac. ibid c. 12: «Interfecto igitur apud Syracusas Constante [Col. 0782A] imperatore, Mecetius in Sicilia regnum arripuit, sed absque Orientalis exercitus voluntate. Contra quem Italiae militiae milites alii per Istriam, alii per partes Campaniae, alii vero a partibus Africae et Sardiniae venientes, vehementer in Syracusas irruerunt, eumque vita privaverunt. Multi ex judicibus ejus detruncati, multique Cplim producti sunt: cum quibus pariter et falsi imperatoris caput est deportatum.» Haec fere descripsit Anastasius, nisi quod hic ex Orientalis militiae placito, ille sine Orientalis militiae consensu et voluntate id contigisse, asseverant. Ad haec quod Anastasius appellat Intarta, Paulus falsum nuncupat. Pergit autem historicus enarrare Saracenicam irruptionem, ut praesenti, vel ad summum sequenti anno eadem contigisse oporteat. Quod ex Theophane infra dicemus. Eodem anno gesta pontificis Vitaliani prosequitur ad hunc modum Paulus cap 30: «Igitur exstincto, ut diximus, apud Siciliam Constante Augusto, punitoque, qui ei successerat, Mecentio tyranno, Romanorum [Col. 0782B] regnum Constantinus Constantis Augusti filius suscepit regendum, Romanisque principatus est annis decem et septem. Constantini sane temporibus Theodorus Archiepiscopus:» cum reliquis quae leguntur in aliis Anastasii codd Mss. Atque id omne ad praesentem annum referendum esse, diserte attestatur Beda l. IV. Hist c. 1: «Theodorus ordinatur episcopus: ordinatus est a Vitaliano papa anno Dominicae Incarnationis 668, sub die septima Kalendarum Aprilium: et ita cum Adriano, sexto Kalendas Junias Britanniam missus est. Qui cum pariter per mare ad Massiliam, et deinde per terras Arlas pervenissent, et tradidissent Joanni archiepiscopo civitatis illius scripta commendatitia Vitaliani pontificis, retenti sunt ab eo, quousque Ebroinus Major domus regiae copiam pergendi quoquo vellent, tribuit eis.» Anno 669, Vitaliani 13, Constantini 2. Saracenicam irrupt onem in Siciliam signarunt ad hunc annum [Col. 0782C] Theophanes, et auctor Miscellae. Ann. 670, Vitaliani 14, Constantini 3. Contigisse victoriam Constantini de Saracenis, prodit laudatus Miscellae auctor. Ann. 671, Vitaliani 15, Constantini 4. Idem auctor ad hunc annum scribit: «Anno vero 4 Constantini apparuit Iris in coelo mense Martio, et tremuit omnis caro, ita ut omnes dicerent, quod consummatio est. Eodem anno, stolo magno constructo, negantes Christi, Muhamat scilicet, et Caysus, navigarunt in Siciliam et Lyciam, et facta est mortalitas in Aegypto.» Addit Paulus Diaconus cap. 31: «In sequenti post tempore mense Augusto a parte Orientali stella cometes apparuit nimiis fulgentibus radiis, quae post in semetipsam reversa disparuit. Nec mora, gravis pestilentia ab eadem parte Orientis secuta Romanum populum devastavit. Atque hoc anno ultimum obiit diem Vitalianus.» Ab ejus decessu ea scribit Paulus Diac contigisse, quae post enarratam [Col. 0782D] irruptionem Saracenorum in Siciliam, lib. V, c. 15 subjungit: «Hoc tempore tantae pluviae, tantaque tonitrua fuerunt, quanta ante nullus meminerit hominum, ita ut innumera hominum, et animantium millia fulminibus essent perempta. Eo anno legumina, quae propter pluvias colligi nequiverant, iterum renata, et ad maturitatem usque perducta sunt.» Haec in Adeodato perperam attexuit Anastasius, et non ferendo achronismo annorum ad minimum quatuor, contigisse ait post obitum Adeodati. Quod si haec inter Gesta Vitaliani referantur, rerum expeditam nanciscimur seriem, atque omnia suis temporibus, suisque personis aptantur. Eo vel magis, quod Miscellae eamdem aeris intemperiem narrat evenisse ad initia imperii Constantini. Linea. 2.— Hic direxit responsales suos. Ut pontifex electus fuit Vitalianus more recepto, epistolam ad imperatorem direxit pro licentia ordinationis faciendae. Synodicae huic adjungebatur decretum factae [Col. 0783A] electionis, cum subscriptionibus cleri et optimatum, ut eadem legitima esse dignosceretur. In electione Germani Cpni patriarchae editi decreti exemplar reservavit Theophanes ad ann. 714, in Chronico pag. 322, quod ita se habet. «Suffragio atque consensu religiosorum presbyterorum, diaconorum, et totius sanctioris cleri, sacrique senatus, et hujusce a Deo custoditae imperatricis civitatis universi populi Christum amantis: divina gratia quae intima semper curat, et quae desunt adimplet, Germanum sanctissimum metropolitam et praesidem Cyzici metropoleos, in episcopum hujus a Deo servatae Urbis, et reginae Urbium transfert. Facta est haec trans coram Michaele sanctissimo presbytero et apocrisiario apostolicae sedis caeterisque sacerdotibus, et episcopis praesentibus, Arthemio imperante.» Simile formularium in Romanorum pontificum electione usurpari consuevisse, ex hisce gestis Anastasianis facile quisque deprehendet. Linea 4.— Renovantes privilegia Ecclesiae. Perhonorifica [Col. 0783B] missorum apostolicorum exceptio, et privilegiorum innovatio, quibus apostolica sedes pridem gaudebat, satis innuunt, magnopere a Constante probatum fuisse Vitaliani zelum adversus Monothelitas, quorum vesaniam utique rescriptis suis infregit. Id ex eo colligere possumus, quod defuncto Petro haeretico tres patriarchae successerunt, Thomas, Joannes, et Constantinus, qui Act. I synodi VII, nullo reclamante, catholici appellantur, ne ipsis quidem apostolicae sedis legatis quidquam opponentibus. Quapropter, cum post Honorium, distracta ab Occidentali Orientali Ecclesia, Cpli in sacris dyptichis eousque Romanorum pontificum nomina haudquaquam insererentur, vix ad pontificatum evectus est Vitalianus, cum et ecclesiastica haec consuetudo instaurata est per Orientem, et semel recepta in Vitaliano, perduravit usque ad Georgium Cpnum, Monothelitam episcopum. Hujus autem seditiosis conatibus pro Vitaliani nomine ex ecclesiarum dyptichis [Col. 0783C] eradendo, obstitit Constantinus Pogonatus, qui in epist ad Donum pontificem scripsit. «Multam nobis instantiam fecerunt tum hic sacratissimus patriarcha quam Macarius sanctissimus patriarcha Theopoleos, ut ejiciatur Vitalianus beatissimus e dyptichis. . . Nam non acquievere ut memorentur patriarchae qui postmodum fuere in praedicta sancta Romana Ecclesia, donec compositio, et satisfactio proveniat verborum, de quibus contenditur inter utrasque sedes. . . sed ad hoc nos non acquievimus, id est ut ejiciatur idem Vitalianus e dyptichis.» Et praedicti tres patriarchae dubio procul synodicas ad Vitalianum mittere non detrectarunt. De quo agitur in Act 13 synodi VI: «Georgius diaconus, et chartophilax dixit . . . . . Codicillos, domine, seu regestum, in quo continentur exemplaria synodicorum, quae facta sunt tum a Thoma, Joanne, et Constantino sanctae memoriae, quondam patriarchis hujus regiae urbis, hic modo praesto est, cum his et authentica [Col. 0783D] synodica bullata, quae facta sunt a Thoma sanctae memoriae quondam patriarcha ad Vitalianum sanctae memoriae quondam papam Romanum, quam etiam volens ad eum dirigere propter impiorum Saracenorum incursionem, assidue imminentem, ut nostis, quae facta est per biennium, quo gessit pontificatum, non valuit dirigere. Et haec ergo statim vobis jubentibus profero.» Imo Anastasius agens de synodo VI in Agathone, sic loquitur: «Deinde abstulerunt de dyptichis ecclesiarum nomina patriarcharum, vel de picturis Ecclesiae figuras eorum, aut in foribus, ubi esse poterant, auferentes, id est Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrhi, Petri, per quos error orthodoxae fidei usque nunc pullulavit.» Itaque relicta in dyptichis sunt nomina Thomae, Joannis, et Constantini patriarcharum, quos fuisse catholicos sensit concilium VI. Atque adeo nil mirum; si apocrisiarios apostolicos perhumaniter exceperit non plane orthodoxus imperator, ipsum Vitalianum [Col. 0784A] privilegiorum innovatione cohonestarit. Linea 7.— Hic regulam ecclesiasticam. Acta Vitaliani non sine socordiae vitio omittit Anastasius, ex quibus zelus pontificis pro fide tuenda mirum in modum elucet. Erat Cpli patriarcha, et immanis haereseos auctor Petrus, qui triplicis operationis in Christo commentum defendebat. Zelum Eugenii pontificis expertus jam fuerat, eique adjunctam constantiam Occidentalium, impietatem eamdem condemnantium; quam ille ut tueretur, falsatis sanctorum Patrum testimoniis, ad Vitalianum pontificem epistolam dederat, fraudis plenam, et implexae fucataeque disputationis. De quo Patres synodi VI act 13: «Item lecta est ex altero regesto epistola Petri, et ipsius quondam praesulis regiae civitatis ad Vitalianum sanctae memoriae, qui fuit papa Romanus: cujus est initium: spiritualem nobis laetitiam peperit epistola vestrae unanimitatis, et sanctae fraternitatis.» Scripserat, opinor, Vitalianus salutaria monita, quibus Petrum a concepta impietate removeret. [Col. 0784B] Sed contumax haeresiarcha quod mente semel imbuerat, pertinacius defendere institit in memorata ad Vitalianum epistola. Namque addunt Acta: «Dumque legeretur eadem epistola habens diversa Patrum testimonia, hi qui locum gerebant Agathonis sanctissimi papae Romani, dixerunt: Innotescimus vestrae gloriae, quod paterna testimonia quae continentur in praesenti, quae nunc legitur, Petri epistola, circumcisa, et deflorata sunt ab eodem Petro, ex eo quod ostendere voluisset suam super unam voluntatem, et unam operationem (substantialem videlicet) intentionem.» Simul ac igitur Romam allata est Petri epistola, publice, et in coetu lecta est, discussa, et fraudis convicta. Quamobrem legati horum omnium probe conscii, properarunt Cplim cum sufficientibus, atque idoneis commonitoriis ad detegendas patriarchae machinationes. Id fassi sunt in plena synodo judices, et dixerunt: «Comperimus diligenter juxta quae a vestra reverentia dicta sunt, [Col. 0784C] quod talia testimonia, quae continentur in praesenti epistola, detruncata posita sunt; et si placet vestro sancto et universali concilio, in amplius ejusmodi epistolae lectio non procedat.» Quemadmodum vero imperator alioquin Monothelita responsales pontificios benigne atque honorifice dimiserit, unum fore in causa fuit, quod metueret Italicam militiam, quam pontifici addictissimam noverat. Linea 8.— Constantinus. Legendum, Constans qui Romam ob eas simultates venerat, quae ipsam inter et Byzantios intercessisse, notum est. Quoniam vero ipse haeresi addictus erat, infensissimi e contra Romae et Italiae proceres, ferocienti animo princeps Italos plerosque incommodis gravaminibus divexavit. Vitalianus interim nec principi rebellis, neque in fide tuenda desidiosus, invicto animo pertulit vexationes. Quin etiam auctor fuit Italiae militiae, ut tyrannos comprimerent, qui post necem Constantis, subinde per imperium grassati sunt. Qua de re [Col. 0784D] non obscure loquitur ejus filius Constantinus in epist ad Donum pontificem, ubi ait se defensionem Vitaliani suscepisse adversus Georgii Cpni conatus, et Macarii Antiocheni pertinaciam: «Hoc autem et propter allatam nobis charitatem ab eodem Vitaliano, dum superesset, in monitione tyrannorum.» Dignus proinde pontifex, qui eo elogio mactetur, quod nempe ecclesiasticam regulam difficillimis temporibus accurate servarit.
[Col. 0784D] Num 135, linea 1.— Signiensis. Sic dictus a Signia civitate apud Hernicos, longe ab Urbe tricesimo lapide, via Lavicana sita. Linea 2.— Menses sex. Menses quinque minus quatuor diebus post annos 13. Sed esse patet ex initio et fine suscepti pontificatus. Linea 6.— Evangelia aurea. Imperator callidus [Col. 0785A] haec dona obtulit Ecclesiae, ut se catholicum fingeret. Vide Baron 655, num p. et seqq. Num 136, linea 12. et 13.— In balneo occisus est. Anno imperii sui et 27 Christi nati 668. Vide Theop, Cedren et Baron, ann 668, n. 1 et 2. Lin. 13 et 14.— Vitam finivit. Anno Christi 669, qui est Constantini Pogonati imperatoris annus 2. In Graecorum Sarea diptycha relatum Theodorus Constantinopolitanus episcopus Monothelita inscio imperatore expunxit, ut constat ex epistola Constantini ad Donum papam.
[Col. 0785A] NOTAE CHRONOLOGICAE. S. Eugenii pontificatu recte constituto, ejusque fine cum viris doctissimis Panvino, Papebrochio, et Pagio ad annum 657 perducto, non est difficile Vitaliani principium invenire. Etenim cum post mortem Eugenii sedem vacasse mensem unum dies duodetriginta codices, catalogi, auctores passim affirment, [Col. 0785B] a die mortis, seu depositionis Eugenii 2 Junii 657, mense 1, d. 28 enumeratis, 30 Julii ejusdem anni fit obvia, quam ordinationi Vitaliani tribuendam esse indicat lit Dom A. ejusdem anni: quanquam Luitprandus de sedis vacatione non loquens, et Vitaliani mortem illigans cum die 6 Febr hebdomade serius die scilicet 6 Aug ordinationem collocandam suadeat, cujus opinionem, quia singularem, rejicimus. Bollandus ad d. 27 Januar, n. 7, hanc Luitprandi opinionem affert; ipse tamen cum Martyrologiis nec plurimis, nec antiquissimis, ut ait, die 27 Jan Vitalianum memorantibus, eodem die stabiliendam esse ejus mortem ostendit n. 1. Itaque Vitaliani principio, et exitu cognitis, caetera per se patent; nam communis codd. catalogor. necnon AA. apud Pag, an. 669, n. 2, consensio, definit ejus sedem ann 14, mensium 6 (bidui scilicet, aut tridui discrimine) non enim menses integri, at duobus tribusve diebus mutili efferri debebant, id tamen negligunt [Col. 0785C] utentes rotundo numero, ut planum est sedis tempus enumeranti a die 30 Jul 657, quippe cui, 30 Januar 672 occurrit. Praeterea rotundo numero uti catalogos et codd neglecto eo discrimine satis liquet ex die ordinationis Vitaliani aut retrahenda ad S. Martini tempora, aut differenda ad ann 660, ut Dominicae conveniat, si sex menses completi numerentur. Si meam et mihi sententiam ferre liceat, irrepsisse errorem puto ex die emortuali Vitaliani consignata UI Kal pro IU Kal Febr in Martyrologia et codd ob facilem mutationem IU in UI,. quod alibi adnotavi: at de his, dicam in notis ad Adeodatum. Quid sibi velit Papebroc in conatu per ea verba: Passim catalogi praeter annos XIV, menses VI, nullos dies numerant, qui ad finem Januar mortem Vitaliani different, non intelligo, si enim tridui spatium superfluit, quid numerandi erant plures dies? multo minus conjecturam assequor, bipartito legendum num 6, ita ut 5 mensibus, 1 diebus tribuatur: qui [Col. 0785D] enim septem et viginti dies a die mortis, ad depositionem intercurrunt, conjecturam penitus diruere mihi videntur. Praeterea catalogus Bergomas qui pro mensibus sex, totidem dies exhibet, Vitaliani sedem uno anno minuit, mensiumque hiatum habet, nempe a. 13, m . . . . . , d. 6, ac proinde aliis omnibus consentientibus praeferri non debet. Caeterum Vitaliani mortem cum anno 672 illigari oportere tum recte Onuphrius in Chron Pont tum chronologi diligentiores observant; quorum ego auctoritatem non est cur negligam.
[Col. 0785D] Num 135, linea 1.— Vitalianus. Natione Italus, natus in Suertia, castro Aprutii, filius Anastasii Pontratii, undecimus papa regnicola, imperatoribus Flaviis Heraclio Constante, et Constantino Augustis, sedit in pontificatu annos 14, menses 5, dies 29. Hic ubi pontifex ordinatus est, statim misit legatos suos [Col. 0786A] Constantinopolim ad imperatorem significans ordinationem suam, qui renovantes privilegia Ecclesiae Romanae, in Urbem cum donis reversi sunt misso ab imperatore ad S. Petrum codice Evangeliorum aureis litteris scripto, et pretiosis gemmis ornato. Linea 7.— Regulam ecclesiasticam. Vitalianus cultui divino intentus et regulam ecclesiasticam composuit, et cantum ordinavit, adhibitis ad consonantiam, ut quidam volunt, organis.
[Col. 0786A] Num. 135, linea 8.— Hujus temporibus venit Constantinus Augustus. Causam, ob quam Constantinopoli in Italiam Constans advenit, assignat Cedrenus ad annum ejus imperii 18. «Statuit, inquit, imperium Romam transferre, cum invisus Byzantiis esset ob Monothelitarum haeresim, aliasque pravas de religione sententias.» Praeter hanc causam, aliam quoque adducit idem Cedrenus: decrevisse scilicet in Italiam concedere, ut sedem mutando ab importuna [Col. 0786B] Theodosii fratris umbra se subduceret, quae habitu diaconi ante oculos ejus per quietem obversabatur, specieque poculum sanguine plenum porrigentis dicebat: Bibe, frater. Fratrem enim Theodosium interfecerat, quem ex invidia diaconum consecrari a Paulo haeretico patriarcha jam curaverat, eoque propinante Christi sanguinem biberat. Ulterius Zonaras Byzantium dicit Constantem reliquisse ob odium a civibus in eum conceptum, cum a fratris caede, tum a sacrilege patratis in S. Martinum papam, et abbatem Maximum, contra monothelismum athletas catholicae veritatis fortissimos.
[Col. 0786B] Num. 135, linea 2.— Hic direxit responsales suos, etc. Vitalianus statim post suam ordinationem direxit responsales suos, seu apocrisiarios, cum synodica juxta consuetudinem in regiam urbem ad piissimos principes, nempe Constantem et Constantinum [Col. 0786C] ejus filium, jam ab anno 654 Augustum a patre renuntiatum, significans de ordinatione sua, inquit Anastasius. Cum litteris ad utrumque imperatorem attulerunt apocrisiarii Vitaliani epistolam hortatoriam, quam is dedit ad Petrum episcopum Constantinopolitanum, quae quidem non exstat, sed cujus mentio est in Petri responso ad Vitalianum, quod recitatum est in decima tertia actione sextae synodi generalis, ex qua constat Petrum Patrum testimonia haud fideliter, sed mutatis verbis suae epistolae annexuisse, quia ostendere volebat suam super unam voluntatem et operationem intentionem: quae fraus in eadem actione detecta est, tum a Graecis tum a Latinis. Vitalianus itaque ad utrumque imperatorem, non vero ad Petrum synodicam suam direxit, tum quod imperatores ex importuna suggestione impiorum patriarcharum in catholicos, potius quam ex obstinata perfidia in fidem catholicam, visi essent egisse [Col. 0786D] quaecunque in S. Martinum, aliosque orthodoxos fuerant exsecuti: tum quod saltem in hanc partem benigne traherentur a Vitaliano in utilitatem Ecclesiae. Quo pariter consilio in synodo Lateranensi Martinus ipse, Patresque alii eumdem Constantem, licet fidei hostem infensissimum, honorantes, in patriarchas invecti sunt, non vero in Heraclium aut Constantem, licet ille haeresis monothelicae ex auctoribus unus fuerit, alter vero propugnator acerrimus. Praeterea, ut mox dicetur, Constans munera ad Vitalianum misit, quae pontifex ex officio accipere debuit, ne eum in Ecclesiam animaret. Si enim usque adeo humaniter in Constantem egerunt Martinus et Eugenius, dum ille furens in fidem bacchabatur, inquit auctor anonymus Historiae Monothelitarum scrutinio 3, cur adeo rigide se gerere debuisset Vitalianus, imperatoris munera contemnendo; cum aliqua jam poenitentiae crepuscula, adeo fidei salubria, in Constante elucescerent? Res quidem [Col. 0787A] admirabilis haec fuit, sed omnino vera. Continuere se Martinus, Eugenius et Vitalianus a damnatione Constantis, licet hic in Ecclesiam quaecunque pessima fuisset aggressus. Quaenam enim adeo scelesta et sacrilega possunt excogitari cum iis conferenda, quae Constans operatus est in fidem, et in ejus suprema capita, Romanos, inquam, pontifices? Et tamen non solum ab infligendo anathemate se continuerunt Martinus, Eugenius, et Vitalianus; verum etiam illum laudantes, omne genus urbanitatis exercuerunt, ut ejusdem animum demererentur, et ad bonam frugem reducerent. Quam etiam ob causam cum Romam Constans venit, quaelibet benignitatis argumenta a Vitaliano suscepit, ut num. post sequentem videbimus. Missi seu apocrisiarii Vitaliani papae Constantinopoli reversi sunt Romam cum muneribus a Constante imperatore ad sanctum Petrum missis, scilicet Evangeliorum codice aureis litteris scripto, et [Col. 0787B] pretiosis gemmis ornato, ut testatur Anastasius his verbis: «Per eosdem missos direxit Constans imperator B. Petro et Evangelia aurea cum gemmis albis mirae magnitudinis ornata in circuitu,» quod munus, ut mox dictum est, respuere non debuit Vitalianus, ne eum in Ecclesiam magis animaret. Nam quod ait Baronius Constantem haeresim abjurasse statim post initium a Vitaliano pontificatum, qui alioquin missam per responsalem non accepisset oblationem, nullo testimonio nititur; nulla enim apud Anastasium, nec quemquam ex veteribus de illa haereseos per Constantem abjuratione, mentio. Linea 7.— Hic regulam ecclesiasticam, etc. Mortuo anno 664 Deusdedit archiepiscopo Dorovernensi seu Cantuariensi, Egbertus Cantii, et Oswius Northambriae reges Romam miserunt Wigardum presbyterum, ut in locum Deusdedit ordinaretur: «Qui ubi Romam pervenit, inquit Beda lib. IV, cap. 1 Hist. Eccles., cui sedi apostol cae tempore illo Vitalianus praeerat, postquam itineris sui causam praefato papae [Col. 0787C] apostolico patefecit, non multo post et ipse, et omnes pene, qui cum eo advenerant socii, pestilentia superveniente, deleti sunt.» Quare Vitalianus papa noluit, inconsultis regibus, alium tam cito substituere, ideoque scripsit ad Oswium Northumbriae regem, et tam Wigardi mortem, quam rei difficultatem aperuit in successore deligendo. Vitaliani papae litteras recitat Beda lib. III, cap. 29, in quibus inter alia refert misisse se conjugi ejus Eanfledae, suae spirituali filiae, per illius legatos «crucem clavem auream habentem de sacratissimis vinculis beatissimorum apostolorum Petri et Pauli.» Regi Oswio per eosdem legatos misit Vitalianus, «reliquias eorumdem apostolorum, et sanctorum martyrum Laurentii, Joannis et Pauli, et Gregorii atque Pancratii.» Iisdem litteris gratulatus est ipsi fidem, eumque ad curandam in insula Paschatis celebrationem legitimo tempore, secundum apostolicam traditionem hortatus est. Verum hanc legationem et Wigardi mortem Wigorniensis [Col. 0787D] in annum 667 confert vel confirmat ordinatio Theodori. Nam Vitalianus quaesivit, quem in Angliam mitteret idoneum, ad munus subeundum, episcopum, et nactus est Theodorum monachum Graecum Tarcensem, probum moribus, aetate venerandum, saeculari et divina litteratura Graece et Latine instructum, quem anno 668 archiepiscopum Anglis ordinavit, teste Beda, lib. IV, c. 1: «Ordinatus est, inquit, a Vitaliano papa anno Dominicae Incarnationis sexcentesimo sexagesimo octavo, sub die septima Kalendarum Aprilium, Dominica. Et ita una cum Adriano (monacho) sexto Kalendas Junias Britanniam missus est.» Sed Arelate subsistit, quo usque Ebronius Major domus Clotarii III Neustriae et Burgundiae regis, copiam pergendi quoquo vellet, ei tribuit, ut inquit ibidem Beda. Theodorus Cantuariensis archiepiscopus ordinatus, dum adhuc in Galliis esset, ageretque cum Agilberto [Col. 0788A] Parisiorum episcopo, didicit ab eo inter alia, Gregorium Magnum Augustino Cantuariensium primo antistiti plurima indulsisse pontificiae auctoritatis privilegia, quibus illi, in omnes Britanniae ecclesias jurisdictio concessa est: quam, quia recens ubique erat Ecclesia, exercere haudquaquam potuit. Scripsit inde Romam Theodorus, priusquam in Angliam pergeret, et Vitalianum papam humiliter rogavit, ea omnia sibi concedi, quae et totius insulae, et Anglo-Saxonum praesertim ecclesiae bona essent. Rescripsit Vitalianus papa, eique petita concessit, ut legere est in litteris quas Malmesburiensis lib. I de Pontif. recitat; desunt enim in editionibus conciliorum. Illo apostolicae sedis privilegio munitus Theodorus, suam auctoritatem in omnes Anglo-Saxonum Ecclesias explicavit, ut videre est in scriptoribus rerum Anglicarum. Eodem anno 667 Joannes episcopus Lappae in Creta, injustitiam passus a Paulo archiepiscopo [Col. 0788B] Cretensi metropolitano, a quo in synodo provinciae depositus fuerat, Romanum pontificem appellavit, menseque Decembri Romam venit, et causa cognita in sedem a Vitaliano restitutus est, qui etiam Paulum metropolitanum increpuit ob violatos canones, et quod episcopo Romam appellanti, facultatem illuc se conferendi non dedisset. Quae constant ex quatuor ejusdem papae epistolis hac de re scriptis. Hieronymus Rubeus lib. IV Historiae Ravennatensis prodit ex ecclesiae illius monumentis, a Vitaliano papa excommunicatum fuisse Maurum tunc episcopum Ravennatem; quod ab ipso Romam vocatus, causam dicturus, adesse contempserit. Qui quidem exarchi fretus potentia et amicitia, eo vesaniae progressus est, ut in Vitalianum eamdem anathematis sententiam reciprocaret. Eo vero portentoso facinore preculsi omnes Italiae episcopi, una cum Vitaliano coeuntes eumdem Maurum ut indignum penitus sacerdotio exuerunt. At ille in furore suo persistens, [Col. 0788C] etiam in ipso sui transitu contestatus est omnes Ravennatis Ecclesiae clericos, ne unquam subjicerent se Romano pontifici: qua de re ab omni prorsus ecclesiastica communione, suffragiis scilicet pro defunctis exhiberi solitis, et commemoratione e sacris diptychis interdictus est a successore Vitaliani Adeodato. De Reparato Mauri successore vide dicenda in Dono papa. Linea 8.— Hujus temporibus, etc. Quemadmodum itaque S. Martinus papa in concilio Lateranensi, ut jam diximus, oeconomia erga Constantem usus est; ita et Vitalianus quando Constans Romam venit. Inde enim imperatore, saltem apparenter catholico, et urbane agente cum catholicis, facilis fuit Ecclesiarum pax, et fidei tranquillitas, et Constantinus Pogonatus Constantis filius, et plane catholicus, optime affectus Vitaliano papae, sextam synodum generalem procuravit. Per duodecim dies Romae mansit Constans, sed licet nullam religionis causam praetexeret, imo amice [Col. 0788D] agere videretur cum Vitaliano papa pretiosa quaeque, tum in Urbe, tum locis aliis in Italia expilavit, nec satis aedibus, eorumque sacris vasis ac cimeliis parcens, ut in eodem Vitaliano subjungit Anastasius: Mansit Constans in Sicilia usque ad annum 668, quo post diem 16 mensis Septembris iniquitatum suarum poenas luit; eo enim anno interfectus est.
[Col. 0788D] Num. 135, linea 2.— Hic direxit responsales suos cum synodica. S. Vitalianus exemplo praedecessorum suorum SS. Martini, et Eugenii magnam et ipse curam impendit rebus imp. Constantis. Hic enim tametsi apertus fautor monothelismi, anathemate a S. sede adversus ejus sectae homines pronuntiato involveretur; tamen Vitalianus statim atque ad pontificatum ascendit, synodicam juxta consuetudinem legatos ad eum tradidit; quod minime gessit cum patriarcha Petro, cui tanquam haeretico hortatoriam [Col. 0789A] duntaxat epistolam scripsit, ut ad conversionem eum perduceret. Praeterea multo etiam honore eumdem imperatorem Romae excepit, ei occurrens cum clero; dona ab eo facta basilicis cum grati animi significatione accipiens; nihilque eorum omittens, quae ad communem catholicorum spem implendam eum adducerent, nempe ad ipsorum partes revocarent. Id enim vero certum erat omnibus, quod imperatores non ad errorem proclivitas, sed patriarcharum Cpoleos impulsus atque instigatio, palam et aperte hostes fieri orthodoxae fidei evicerant. Hac praesertim ex indulgentia S. sedis erga imperatores, cum temporis correctio incommodis incrementum attulisset, amor ille ingens originem duxit, quo Constantinus Pogonatus Constantis filius et successor apostolicam sedem prosecutus est, ut videbimus. Linea 7.— Hic regulam ecclesiasticam, atque vigorem, ut mos erat, omnimodo conservavit. Dum S. pontifex appellantibus ad S. sedem sua jura tribuebat, [Col. 0789B] Joannis Lappensis in Creta episcopi querelas audiit, qui ad S. sedem appellaverat a sententia Pauli archiepiscopi et suffraganeorum ejus insulae. Cognitio, et judicium archiepiscopi ab Ecclesiae regulis aberrare comperta sunt; namque, ut ait pontifex (epist. 1 ad Paul. Cret.) , «Sub custodia missus est idem Joannes antistes . . . insuper et hortabatur contra canonum jussa, ut daret fidejussorem. Deinde oportebat suam fraternitatem secundum canonum vigorem tempore quo se petiit ad nos venire, eum absolvere tuis litteris: quem non solum noluisti canonice absolvere ad Principis apostolorum limina, sed magis respondisti ei indecenter, inquiens: Quia non competenter quaeris.» Quare archiepiscopum acerbe arguens, episcopum appellantem, quod suam comprobavit innocentiam absolvit, et Pauli sententia per decretum apostolicum abrogata, suam in sedem restituit; quae omnia, ex laudata epistola aperte constant: «Quae ergo, inquit, [Col. 0789C] sancti sanxerunt Patres, indecentia sunt? An placentia tibi decentia sunt? Igitur praefatum Joannem antistitem aeque inculpabilem reperientes . . . statuimus atque firmamus per hujus nostrae perceptionis auctoritatem, omnia quae a te tuaque synodo contra canonum instituta, contraque legum decreta gesta, confectaque sunt, vel sententiam promulgatam adversus eum, inania, et vacua esse: sed quidquid claruerit, eum damnificatum, ejusdemque Ecclesiam a quoquam, ei tua dilectio faciat reddi, per omnia conservans eum absque damno . . . ut sicut caeteri tuae dilectionis episcopi, et is suae Ecclesiae utilitates cum Dei peragere timore,» etc. Cujus rei participes faciens Vaanum imperatoris administrum in eadem insula Cretae, et Georgium Syracusanum in Sicilia metropolitam, eos hortatur ut ad Joannem episcopum in suam sedem restituendum suam operam conferant. Northumbriae in Anglia regis Oswii, qui ab apostolica [Col. 0789D] sede definiri petierat, quo die sanctum pascha in id regnum una cum fide revocatum celebrari oporteret, Vitalianus primo commendat zelum, quo ardebat, conversionis subditorum; deinde ad rem veniens: «Oportet, inquit, vestram celsitudinem, utpote membrum existens Christi, in omnibus piam regulam sequi perenniter Principis apostolorum, sive in pascha celebrando, sive in omnibus, quae tradiderunt sancti apostoli Petrus et Paulus, quia ut duo luminaria coeli illuminant mundum, sic doctrina eorum corda hominum quotidie illustrat credentium.» (Ep. 5 ad Osw.) Postea vero gliscente in eodem regno hujusmodi controversia, ecclesiasticorum conventum fieri oportere [Col. 0790A] coram rege, in quo suae quisque consuetudinis rationes afferret, deliberatum. Itaque iis congregatis, hinc auctoritas D. Petri est asserta, qui Pascha celebrandum decrevit die Dominico (Christus enim uno ex his diebus resurrexit) post quartam decimam lunam Martii primum occurrente: inde vero vindicata est traditio quaedam, partim profecta ab apostolo Joanne, qui pascha semper celebrabat luna quarta decima, partim a nonnullis Asiaticis, qui illud celebrabant die Dominico, tametsi cum quarta decima luna concurreret, contra consuetudinem Romanorum, qui ne pascha celebrent cum Judaeis ubi Dominica cum quarta decima luna concurrit, ad sequentem transferunt. Quae post Romanae vindex consuetudinis, ita adversarium alloquitur: «Illos Dei famulos, et Deo dilectos non nego, qui simplicitate rustica, sed intentione pia Deum dilexerunt: neque illis multum obesse paschae talem non observantiam, quandiu nullus advenerat, qui eis instituti [Col. 0790B] perfectioris decreta, quae sequerentur ostenderet. Quos utique credo, si qui tunc ad eos catholicus calculator adveniret, sic ejus monita fuisse secuturos, quo modo ea, quae noverant, ac didicerant Dei mandata probantur fuisse secuti. Tu autem et socii tui, si audita decreta sedis apostolicae, imo universalis Ecclesiae, et haec litteris sacris confirmata sequi contemnitis, absque ulla dubietate pereatis. Etsi enim patres tui sancti fuerunt, nunquid universali, quae per orbem Christi est, Ecclesiae, horum est paucitas una de angulo extremae insulae praeferenda? Et si sanctus erat, ac potens virtutibus ille Columba vester, imo et noster, si Christi erat, num praeferri potuit beatissimo apostolorum Principi, cui Dominus ait: Tu es Petrus, et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam: et tibi dabo claves regni coelorum? » (Synod. Pharens., ap. Bed. Hist. Ang. lib. III, cap. 25.) Haec audiens rex Oswius, qui, ut dixi, aderat, [Col. 0790C] ad Romanum adversarium conversus: «Verene, inquit, Colmanne, haec illi Petro dicta sunt a Domino? Qui ait: Vere rex. At ille: Habetis, inquit, vos proferre aliquid tantae potestatis vestro Columbae datum? At ille ait: Nihil. Rursus autem rex: Si utrique vestrum, inquit, in hoc sine ulla controversia consentiunt, quod haec principaliter Petro dicta et ei claves regni coelorum sunt datae a Domino? Responderunt: Etiam utrique. At ille ita conclusit: Et ego vobis dico, quia hic est ostiarius iste, cui ego contradicere nolo, sed in quantum novi, vel valeo, hujus cupio in omnibus obedire statutis, ne forte me adveniente ad fores regni coelorum, non sit qui reseret, averso illo qui claves tenere probatur. Haec dicente rege faverunt assidentes quique sive astantes majores cum mediocribus; et abdicata minus perfecta institutione, ad ea quae meliora cognoverant, sese transferre festinabant.» (Ibid.) [Col. 0790D] Quamobrem Isaiae prophetiam, quae in laudata Vitaliani ad Oswium epistola legitur, huc afferre lubet, quam B. Petro, ejusque successoribus tanquam Christo subordinatis, cujus vicarii sunt, puto ascribi posse. Ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi: et dedi te in lucem gentium, et in foedus populi, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum de domo carceris sedentem in tenebris (Isa. XLII) . «Ecce, prosequitur pontifex, excellentissime fili, quam luce clarius est non solum de vobis, sed etiam de omnibus prophetarum gentibus, quod sint crediturae in Christo omnium conditore.» (Ep. 5.)
135 Vitalianus, natione Signiensis, provinciae Campaniae, de patre Anastasio, sedit annos quatuordecim, menses sex [Col. 0775] B, 5, minus d. 4. Vide Baron. ad ann. Domini 655. . Hic direxit responsales, suo cum synodica juxta consuetudinem in regiam urbem apud piissimos principes, significans de ordinatione sua. Et dum suscepti essent renovantes privilegia Ecclesiae reversi sunt, quorum [Col. 0775] C, principum. clementia per eosdem missos direxerat beato Petro apostolo, et Evangelia aurea cum gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornatus [Col. 0775] C, ornata. . Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnimodo conservavit. Hujus temporibus venit Constantinus Augustus de regia urbe per littoraria in Athenas, et exinde Tarantum, inde Beneventum, et Neapolim per indictionem VI. Postmodum venit Romam, id est quinta die mensis Julii, feria quarta, indictione suprascripta, et occurrit ei obviam apostolicus cum clero suo milliario sexto ab urbe Roma, et suscepit eum. Et ipsa die ambulavit imperator ad sanctum Petrum, adorationem et donum ibi obtulit. Die Sabbati ad sanctam Mariam, itemque donum obtulit. Dominico die processit ad sanctum Petrum cum exercitu suo. Omnes cum cereis exierunt obviam ei, et obtulit super altare illius pallium auro textile [Col. 0775] pallam auro textilem. , et celebratae sunt missae. Iterum Sabbati die venit imperator ad Lateranas, et [Col. 0775] C, laetus ibidem pransus est. lavit se, et ibidem praxit in basilica Julii. Item Dominico die fuit statio ad sanctum Petrum, et post missas celebratas, vale fecerunt sibi invicem imperator et pontifex, duodecim dies in civitate Romana perseverans.
[Col. 0777] 136 Omnia quae erant in aere ad ornatum civitatis deposuit, sed et ecclesiam beatae Mariae ad Martyres, quae de tegulis aereis erat cooperta, discooperuit, et in regiam urbem cum aliis diversis quae deposuerat, direxit. Et postmodum secunda feria egressus de civitate Romana, reversus est Neapolim. Inde terreno itinere perrexit Rhegium [Col. 0777] Inde mari Tyrreneo perrexit Regium. , ingressus Siciliam per indict. VII. Et habitavit in civitate Syracusana, et talem afflictionem posuit in populo, seu habitatoribus vel possessoribus provinciarum Calabriae, Siciliae, Africae, Sardiniae, per diagrapha seu capita atque nauticationes per annos plurimos, quales a saeculo nunquam fuerant, ut etiam uxores a maritis, vel filios a patre [Col. 0777] a parentibus. separarent, et alia multa inaudita perpessi sunt, ut alicui spes vitae non remaneret, sed et vasa sacrata vel cymilia sanctarum Dei ecclesiarum tollentes nihil dimiserunt. Et postmodum quinto decimo die mensis Julii per indict. XI praedictus imperator in balneo occisus est. Et non post multum temporis antedictus sanctissimus vir vitam finivit. Fecit autem ordinationes quatuor: presbyteros viginti duos, diaconum unum, episcopos per diversa loca nonaginta septem [Col. 0777] B. 18. . Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die sexto Kalend. Februarii, et cessavit episcopatus menses duos, dies tredecim.
[Col. 0791A] Ex codice Farnesiano. Num. 137, linea 1, de patre Jobiano. Num. 138, lin 1, ecclesiam beati Petri, qui est via Portuense juxta ponte Meruli. lin 5, et tonitrua fuerunt, quales nulla aetas hominum memoratur, ut etiam homines, et peculia de fulgore interirent. [Col. 0791B] Num. 137, linea 1, Jobiano. lin 2, quinque. Hic fuit [Col. 0792A] mitissimus atque benignissimus tanta magnitudine ut omnem hom. a majore usque ad minorem. lin. 4, 5 habet ut Reg., Maz. et Thuan, excepta voce quod, cujus loco legitur qui. lin. 6, hujus tempore Missessus, etc., ut laudati codd. cum quibus concordat etiam lin. 9. Si haec excipias; Deo auxiliante interemptus nec dicendus Missessus et multi ex judicibus. lin 11 et 13, ut laudati codd. lin. 14, a Roma navigio illuc detulerat, secum asportantes Alex. rev. sunt. Num. 138. Lin 1, 2, 3 et 9, concordat cum codd. Reg., Maz. et Thuan., lin 5 et 6, atque ton. f. quales [Col. 0792B] nunquam fuerunt a tempore diluvii, ut etiam homines [Col. 0793A] et peculia de fulgure interirent, lin 10, pro quo omnes etiam mirabantur. Num 137, lin 1, B, Jobiniano, A, Jovinianus, B Jobiano. Num 138, lin 4, abbatem, A abbatiam, vel. Num 137, lin 1, Jobiniano. lin 2, quinque. lin 3 Hic fuit mitissimus atque benignissimus. ibid., a majore usque ad minorem [ M, a minore usque ad majorem]. lin 4, exhiberet, ut etiam unusquisque quod postularet ab eo sine dubio impetraret. lin 6. Hujus tempore Mezetius, qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, arripuit regnum, tunc perrexit exercitus Italiae. lin 9. A. Et pari modo venerunt in Siciliam in civitatem Syracus. et D. a. interemptus est, nec dic Mezetius, et multi ex ducibus [ M, judicibus]. lin 11. Ejusdem. Postmodum venientes Sarac. lin 13. In [Col. 0793B] pop f. vix pauci, etc., ut in ora. lin 14. In ora navigio illuc detul asp Alex rev sunt. Num 138, lin 1, eo tempore Adeodatus papa ecclesiam beati Petri, quae est in via Portuense juxta pontem Meruli. lin 2, sed et monasterium S. Her. lin 3, sanctiss vir pr multis novis aedificiis augmentavit, [Col. 0794A] et multa ibi praedia conquisivit, abbatem, et congregationem ibi constituit. Post. lin 5 et 6, atque ton. f. quales nunquam fuere a tempore diluvii, ut homines, et peculia de fulgore int. ( in R cod emendatum, de fulgure). lin 7, Maz, cottidie, R. quot. lin 9, rec in tantum ut per ipsas pluvias denuo leg r. lin 10, pro quo omnes mirabantur. lin 12, qui sepultus est. lin 13, Julii. Num 137, lin 1, ex patre Jobiano. lin 4, tantam comp. lin 13, confugium fecerant, et praedam nimiam, vel aerea, quae ibidem a civitate Rom navigata fuerant secum abstollentes, A. Num 138, lin 1, pontem Meruli. lin 6, qualis nulla aetas hominum, ut etiam h. et peculia de fulgore i. lin 9, in tantum ut ex ipsa pluvia denuo l. r. e. a. m. d. pro quo capit etiam homines mirarentur. [Col. 0794B] Num 137, lin 13, in pop fec. lin 14, fec vel es de ibidem a c. r. navigatum f. s. abstollentes. Num 138, lin 2, monasterium S Her sito. lin 7, peculia. lin 8, propit ut potuissent. lin 9, in tantum ut ex ipsis pluviis. lin 10, devenerunt pro quo capitulo etiam hom mirarentur.
[Col. 0793B] Num. 137, linea 9.— Et Deo auxiliante interemptus est nec dicendus Mezentius. Mezentius nec dicendus, nec nominandus, quia per tyrannidem arripuit regnum in Sicilia. Idem de Macario Antiocheno patriarcha, qui depositus est ob haeresim in synodo VI, in Trull. Anastas. in Agathone: «Cumque post haec adhortatus est nec dicendus Macarius a sancta synodo.» De Saracenis idem Anast. in Joanne V: «Pacem constituit cum nec dicenda gente Saracenorum.» Idem in Gregorio II: «Illis interea diebus Constantinopolis [Col. 0793C] biennium, est a nec dicendis Agarenis obsessa.» De Philippico haeretico idem eodem loco: «A Philippico nec dicendo.» Idem in Stephan. III: «Juxta quod a praefato nec dicendo. Alstulpho tyranno fuerat directus.» Idem in Leone III: «Obviam illi sine planeta iniquus nec dicendus Paschalis primicerius occurrit.» Num. 138, linea 4.— Sed et casalia conquisivit. Casalia sunt praedia suburbana. VV. Tyrius de Bell. sacr. lib. IV, cap. 19: «Recesserunt etiam a nobis per illos dies, nostri domestici, et suburbanorum nostrorum, quae casalia dicuntur habitatores.» Jacob e Vitriaco Occidental. histor. lib. II, cap. 2: «Non solum civitates et oppida, sed etiam casalia repleverant.» Anastas. ipse in Adriano: «Civitatem Ravennantium et casales ac omnia praedia Ravennatia, et alios plures fundos, seu casales et massas.» Et infr.: «Cum fundis et casalibus.» Idem in Paschali: «Hospitale cum fundis et casalibus atque massis.» [Col. 0793D] Linea 7.— Per letanias quae quotidie fiebant. Letaniae indictae pluviae arcendae gratia, quandoque indictae inundationis causa. Anastas. in Gregor. II: «Per dies autem septem aqua Romam tenebat pervasam. A domno itaque papa letaniae crebro fiebant.» Alias pro gratiarum actione pacis. Anastas. in Zachar.: «Et sic regressus est, Deo propitio, cum victoriae palma in hanc urbem Romam, qui et omnem populum aggregans, eos est allocutus, ut ad persolvendas omnipotenti Deo gratiarum actiones, ab ecclesia Dei genitricis, quae vocatur ad Martyres, egressi omnes cum letania generaliter properarent ad beatum Principem apostolorum; et ita factum est.» Alias pro impetrando auxilio adversus hostes. Anast. in Stephano III: «Hic beatissimus vir pro salute provinciae et omnium Christianorum, omni sabbatorum die letaniam omni postposito neglectu fieri statuit.»
[Col. 0794B] Num. 137, linea 1.— Adeodatus. Anno 669, nona die mensis Aprilis in locum S. Vitaliani subrogatus est Adeodatus, gratissimus omnibus. Linea 12.— Venientes Saraceni in Siciliam. Si epistola, quae sub nomine Vitaliani papae ad monachos Siculos lata exstat supra, vera esset Vitaliani papae ad monachos Siculos lata exstat supra, vera esset Vitaliani, dicendum foret contra Anastasium hanc cladem Siciliae insulae factam esse potius sub Vitaliano quam sub Adeodato.
[Col. 0794C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Adeodati et Doni pontificum acta antiqui scriptores tam jejune narrant, ut nisi ex Anastasio pauca quaedam suppeterent, dolere et ipse possem de iis, ut praesertim de Vitaliano eorum praedecessore. Baronius ( an. 669, n. 2). «Dolemus tanti pontificis tum scripta, tum acta maxima ex parte calamitate temporis deperiisse penitus oblivione sepulta.» Quod vero magis dolendum, eruditis recentioribus eorum tempora minus accurate describi apud Anastasium visa sunt. Hinc est, quod prae aliis Papebrochius, Bacchinius, et Pagius suam sibi quisque chronologiam proprio arbitratu confecerunt. At eorum quisque ab Anastasii vestigiis deflectens, neque alio, praeter conjecturam, fundamento suam opinionem astruens videtur plures huic historiae tenebras offudisse, quam quibus antea obducebatur, ut palam fit ex vitiis, quae in aliorum castigatore Pagio deprehenduntur. Caeterum Adeodatus Vitaliani successor eodem anno 672, quo hic desiit, [Col. 0794D] sedere coepit, ut eruditi recentiores agnoscunt; seditque annos quatuor, menses duos, dies quinque, ut infra enucleatius ostendam. Vitaliani autem mortem non posse ante praedictum annum constitui patet ex sedibus ejus successorum post Adeodatum, Doni, et Agathonis, quae characteribus temporum fere certis innituntur. Doni praesertim electionem cometa, qui in Oriente apparuit mense Augusto, confirmaret esse factam an. 676, ut Herman Contract et Calvis. prae aliis observant. Verum Antonius Pagius an. 677 a num 9 cum Chiffletio de Annis Dagob eum apparuisse contendunt an. 677, ad quem referri aiunt a Beda Hist Angl lib IV, cap 12, copulante illum cum Ecgfridi Nordanhymbrorum regis anno octavo; licet de eo agat ann 688 cum S. Wilfridi ejectione. Quidquid autem sit de hac eruditorum controversia, isque cometa serius ocius apparuerit, haud differri oportet Vitaliani annum emortualem, verum Anastasii locum [Col. 0795A] dum esset electus latius interpretari. Aut igitur hoc anno 676, aut sequenti 677 apparuit; si ann. 676, quod probabile admodum reddit intemperies, quae transitum Adeodati subsecuta est, et aliae calamitates ab auctoribus relatae, emortualis Vitaliani est 672; si vero cometa apparuit 677, ut sentiunt doctissimi viri Chiffletius et Pagius cum Beda, ne ruat tota Anastasii series, pugnetque id cum actis VI synodi: ea sententia tota Doni aetas comprehendi debet. Quae cum ita sint, spectanda primum est dies ipsa emortualis Vitaliani, deinde ordinatio, sedes, et mors Adeodati, quibus praedicta confirmantur contra Baronii interpretationem. Illud enim Anastasii in Vitaliano aientis post caedem Constantis: «Et non post multum temporis antedictus sanctissimus vir vitam finivit;» quod etiam tradunt Paulus Diaconus lib V, cap 11, de Gest Langob et Joannes Diaconus de Archiep Neap num 33. Baronius interpretatur, non secus atque post paucos menses pontifex obierit diem suum: unde fit, ut codd omnibus et [Col. 0795B] catalogis repugnantibus, Adeodato tribuat annos septem, altius nempe exordiendo; nam annum 676 aliunde intellexit cancellos sibi circumdare, citra quos egredi non licebat. Duplicem supra exposui opinionem de mensibus sex praeter ann. 14 Vitaliano ascriptis, quarum utraque ad Vitaliani obitum ducit. Prima erat, accipi oportere eos menses, tanquam incompletos, rotundo licet numero pronuntiatos: eamque opinionem sequitur Panvinus, sedisse aiens Vitalianum a die 30 Jul an. 657, ad 27 Januar 672, annos 14, menses 5, dies 29, quae revera procedit inclusis extremis, ut numeranti patet. Alteram opinionem, quod nempe ab imperita manu iu Cal in ui Cal conversum fuerit non obscure indicat Bollandus se tueri, dum ad d. 27 Jan in Comm praev ad S. Vital consignari mortem S. ejus pontificis praedicta die testatur in Martyrologiis nec plurimis, nec antiquissimis. Quare si pro die 27, dies 29 Januarii accipiatur, palam est, quod a [Col. 0795C] die 30 Jul 657 ad 29 Januar 672 anni 14 et sex menses solidi, inclusis diebus ordinationis et mortis numerantur. Harum utra sit praeferenda incertum: secundam autem probabiliorem reddunt tum inconstantia in die mortis definienda, quam Luitprandus ad diem 6 Februarii differt, tum nova apud Anastas ratio recensendi tempora rotundo numero. Post Vitaliani autem mortem cessavit sedes ex Anastasio menses duos, dies 13, et ex primo et tertio catalogis Colbertinis menses 2, dies 14. Itaque tantumdem temporis emetiendo, seu a die 27 Januar menses 2, dies 14, exclusis extremis, seu a die 29, menses 2, dies 13, emortuali inclusa; dies ordinationis Adeodati fit obvia, quae est 11 Aprilis praedicti anni 672, ut littera Dominicalis C planum facit. Ab utrolibet vero interpontificio in codd et catalogis occurente minime discedendum arbitratu proprio satis superque docet Anton Pagius sui lapsus exemplo, an. 669, n. 4 et 676, n. 2, nam perperam credens [Col. 0795D] diem 22 Apr an. 672 in Dominicam incidere, cum esset fer V; eam tribuendam ordinationi Adeodati contendit, et vacationi sedis duodecim dies adjungit, quae additio in alios, aliosque lapsus temporum eum traxit, ut videbimus. Opportune haec moneo, ne tantae eruditionis viro in omnibus fides integra adhibeatur; nam Pagius nepos, qui sanguinis quam cycli rationem habere maluit, lapsus et ipse est, ut infra palam fiet in suis notis. Ne igitur velimus cum Pagiis ordinatum pontificem fer V, aut aliis erroribus implicemur, ab Anastas codd et catalogis minime declinandum est, nisi evidens ratio, aut monumentum aliquod secus fieri oportere suadeant. Itaque ordinatus hic pontifex die 11 April an. 672, non diutius rexit Ecclesiam, quam usque ad diem 17 Jun 676, ut docent codd omnes et catalogi, auctoresque praestantissimi apud Pagium, qui constanter Adeodato tribuunt annos 4, menses 2, dies 5. Unde sequitur, quod dies depositionis ab Anastasio indicata [Col. 0796A] 26 Jun ab emortuali secernenda est, ita ut eadem dies 26 Jun sit translatio pontificis ab ecclesia Lateranensi (ubi statim post mortem fuerit depositus) ad S. Petrum. Idque suadet interpontificium post mortem Adeodati, quod a praedicta die emortuali numeratur, non a depositione apud S. Petrum. Quod profecto non est novum, neque inauditum, namque ita alias factum, quando per aeris intemperiem efferri cadaver non potuit, vidimus supra in Sabiniano pag 13. Praeterquamquod ita esse factum Anastasius ipse docet, «post cujus transitum, inquiens, tantae pluviae et tonitrua fuerunt quales nulla aetas hominum meminit esse, ut etiam homines et pecudes de fulgure interirent. Et nisi per letanias, quae quotidie fiebant, Dominus esset propitiatus, non potuissent homines triturare,» etc. Deinde post multa subdit: «Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum sub die VI Kal Jul.» Quasi dicat, clero non licuisse ante eam diem per pluviarum frequentiam capere opportunitatem efferendi cadaver, ut probabile [Col. 0796B] reddit Romae degentibus longa via, qua utraque basilica invicem disjungitur.
[Col. 0796B] Num 137, linea 1.— Adeodatus. Natione Italus, Joviniani filius, patria Romanus ex monacho S. Erasmi in Coelio monte ordinis S. Benedicti, imperatore Flavio Heraclio Constantino Augusto, sedit annos 4, menses 5, dies 16, consecratus III Idus die Dominico. Num. 138, linea 5.— Tantae pluviae et tonitrua. Indicebat multa mala impendentia per id tempus stella crinita, quam Graeci cometen appellant, quae tribus continuis mensibus apparuit, et pluviae magnae ac frequentia tonitrua.
[Col. 0796B] Num. 137. linea 1.— Adeodatus natione Romanus. [Col. 0796C] Adeodatum, natione Romanum, Joviani filium ex monacho pontificem Romanum ordinatum esse eodem anno sexcentesimo septuagesimo secundo, et quidem die vigesima secunda mensis Aprilis in Dominica, postquam sedes pontificia cessasset non menses duos, dies tredecim, ut exsciptorum vitio in Anastasio legitur, sed menses duos, dies viginti quinque, ex ipso Anastasio demonstratur; subdit enim eum sedisse annos quatuor, menses duos, dies quinque, et obiisse vel sepultum esse ab beatum Petrum apostolum sub die sexta Kalend. Julias, seu die 26 mensis Junii, a quo die anni sexcentesimi septuagesimi sexti quo mortuus est, si per annos 4, menses 2, dies 5, retrocedas pervenies ad diem 22 mensis Aprilis anni 672, quo ideo die ordinatus est secundum Anastasium, qui consequenter scribere non potuit, post Vitaliani mortem sedem vacasse menses duos, dies tredecim, cum ipsemet asserat Vitalianum obiisse die 27 mensis Januarii. De gestis ab hoc pontifice nihil superest, praeter [Col. 0796D] diploma, quo confirmat privilegium, quod Crotbertus Turonensis episcopus monasterio S. Martini concesserat. Illum in eo totum consistit, ut episcopus Turonensis, in cujus dioecesi monasterium sancti Martini situm, nullam in eo potestatem habeat, nisi quod monachis et sacros conferat ordines, et sanctum Chrisma concedat. Joannes quidem Launoius in Assertione inquisitionis in privilegium San-Medardense, de quo dictum est in Gregorio papa, duodecim argumentis istud impugnavit. Verum Radulphus Monsnyerus, in libro de Juribus Ecclesiae sancti Martini Turonensis, ea vana et futilia esse ostendit, et Carolus Cointius in Annalibus ecclesiasticis Francorum ad annum 676, ubi utriusque rationes expendit, et inter se confert, recte concludit, in illo privilegio nihil occurrere, quod formulae privilegii a Marculfo lib. I, cap. 1, exhibitae, refragetur, ideoque perperam Launoium illud supposititium et subreptitium fuisse existimasse. [Col. 0797A] Anastasius in Adeodato tradit hunc pontificem sedisse annos quatuor, menses duos, dies quinque, quod etiam legitur induobus codicibus mss. Anastasii Colbertinis, in Luitprando, Orderico lib. II, Reginone, Hermanno Contracto, catalogo Vaticano-palatino, aliisque; ac sepultum esse ad beatum Petrum apostolum die 26 mensis Junii, ex quibus deduximus eum ordinatum die 22 Aprilis anni 672 et obiisse die 26 mensis Junii anni 676, ut numeranti patet.
[Col. 0798A] Num. 138, linea 5.— Post cujus transitum tantae [Col. 0797] pluviae. Ingruentis hujus coeli tempestatis meminit etiam Paulus Diaconus lib. V, cap. 15, de gestis Langob.: «Hoc tempore, inquit, tantae pluviae tantaque tonitrua fuerunt, quanta ante nullus meminerit hominum; ita ut innumera hominum et animantium millia fulminibus essent perempta. Eo anno legumina, quae propter pluvias colligi nequiverant, iterum renata, et ad maturitatem usque perducta sunt.»
137 Adeodatus, natione Romanus, ex monachis, de patre Jobiniano [Col. 0791] B., Joviniano. , sedit annos quatuor, menses duos, dies quinque [Col. 0791] B., 7, m. 2, d. 17. . Tantae magnitudinis [Col. 0791] B., in tanta magnit. fuit mitissimus, ac benignissimus, ut omnem hominem a majori usque ad minimum libenter susciperet, peregrinis compassionem exhibuit [Col. 0791] exhiberet. , ut etiam unusquisque quod postulavit, sine dubio impetravit [Col. 0791] impetraret. . Sed et rogam omnibus ampliavit. Hujus temporibus Mezzetius [Col. 0791] B., Mezentius. , qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, intartizavit [Col. 0791] B., tyrannizavit. , et arripuit regnum. Et [Col. 0791] Tunc. perrexit exercitus Italiae per partes Istriae, alii per partes Campaniae, nec non et alii per partes Sardiniae, et Africae. Pari modo venerunt per [Col. 0791] in. Siciliam in civitatem Syracus. et Deo auxiliante interemptus est, nec dicendus Mezzetius [Col. 0791] Vid Baron, ad ann Domini 668) . Et multi ex judicibus ejus truncati, perducti sunt Constantinopolim simul et caput ejusdem Intartae. Postmodum venientes Saraceni in Siciliam, obtinuerunt praedictam civitatem, et multam occisionem fecerunt in populo [Col. 0791] in populo vix paucis evadentibus, qui per munitissima castra confugerant, et juga montium. Auferentes quoque praedam nimiam, et omnem illum ornatum aeris, ac diversarum specierum, quem Constantinus a Roma navigio detulerat, secum asportantes. , qui in castra seu montana confugerant. Similiter et praedam nimiam fecerunt, et aes quod ibidem a civitate Romana delatum fuerat, secum tollentes, Alexandriam reversi sunt.
138 Hic ecclesiam beati Petri, quae est via Portuensi juxta campum Meruli, ut decuit, restauravit, atque dedicavit. Sed et in monasterio sancti Erasmi situm in Coelio monte, in quo concrevisse [Col. 0791] B., convenisse. visus est praedictus sanctissimus vir, multa nova aedificia augmentavit, sed et casalia conquisivit [Col. 0791] et multa ibi praedia conquisivit. , et in vita sua abbatem, vel congregationem ibidem instituit. Post cujus transitum tantae pluviae, et tonitrua fuerunt, quales nulla aetas hominum meminit esse, ut etiam homines, et pecudes de fulgure interirent. Et nisi per litanias, quae quotidie fiebant, Dominus esset propitiatus, non potuissent homines triturare, vel in horreis frumenta recondere. In tantum enim crevere haec mala, ut ex ipsis pluviis denuo legumina renascerentur, et ad maturitatem devenirent, pro quo capti homines mirabantur. Fecit autem ordinationem unam per mensem Decembris, presbyteros XIV, diaconos duos, episcopos per diversa loca quadraginta sex [Col. 0791] B., 43. . Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die VI Kalendas Julias, et cessavit episcopatus menses quatuor, dies quindecim [Col. 0791] B., sex. .
A tempore ordinationis sancti Gregorii papae usque huc, sunt anni nonaginta quinque, menses quinque, dies quatuordecim.
[Col. 0797B] Ex codice Vallicellano. Num 139, lin 2, beati Petri apostoli superius etc. ut Reg., Maz. et Thuan., cum quibus concordat etiam lineis 3, 5, 7 et 17. lin 8, divisit, et iram dictum [ lege, et jam dictum] monasterium etc. ut laudati codd. lin. 10, segreg. aucxocae valie [ lege autocephaliae] denuo se pristino [ lege pristinae] sedi apostolorum subjugavit. lin 12, Hic papa dum esset electus per Augustum mensem. lin. 14, coelos penetrabant. In cujus visione surgentes o. p. et g. mir. quidnam esse possit. Post quam apparitionem etc. ut dicti codd. Lin 18, sub die III. Idus. B, III Kalend Apr. Lin 1, sedit ann 2. lin 2, beati Petri superius, [Col. 0797C] quod paradisus dicitur, et est. lin 3, q. [Col. 0798B] candidis, et magnis marmoribus mirifice str. lin 5, Item eccl sanctae Eufemiae. lin 7. in mon Boetiano H. lin 8, divisit, et in dictum monasterium monachos Romanos instituit. lin 10, segreg alicephali d. lin 12, Hic papa dum esset el. lin 14 surgentes o. p. et g. mir quidnam esse posset. Post eam apparitionem maxima mors a parte Orientis subsecuta est. Hic fecit ordinationem I. lin 17, loca 6. Lin 5, quos per div loca divisit; lin 14, coelos p. lin ead., surgentes. lin 15, pro q. c. maxima mors. Lin 1, Conus. lin 3, sed eccles. lin 6. clerum videlicet diver lin. ead repperit lin. 9, Revennate. lin 12, [Col. 0798C] per in Augusto mense.
[Col. 0797C] Linea 6.— Hic reperit in urbe Roma in monasterio [Col. 0798C] quod appellatur Baetianum, Nestorianitas monachos Syrios, quos per diversa monasteria divisit. Monachi [Col. 0799A] lapsi in haeresim poenitentiae causa transferuntur in arctiora monasteria, can. Si episcopus, 50 dist., can. De lapsis. 16 qu. Eadem est poena clericorum. Anastas. in Leone II: «Verumtamen suprascripti defensores malorum haereseos, dum nollent a suo recedere proposito, per diversa monasteria sunt retrusi.» Linea 9.— Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum, quae se ab Ecclesia Romana segregaverat, causa autocephaliae denuo se pristinae sedi apostolicae subjugavit. Reparatus archiepiscopus Ravennas sedi apostolicae se subjecit. Ante eum archiepiscopi Ravennates ita intumuerant, nixi privilegio Constantis Caesaris, ut episcopos sibi subjectos ipsi consecrarent, et a tribus suae ditionis episcopis consecrarentur, neque ullam confirmationem peterent a Rom. pontifice. De quo Hier. Rubeus Hist. Ravenn. libro IV, ad ann. 648. Linea 12.— Apparuit stella a parte Orientis a [Col. 0799B] galli cantu usque mane per menses tres. Galli cantus pro media nocte. Anast. in Leone II: «Et nisi post galli cantum coepit paulatim delimpidare.» Linea 15.— Pro quo capitulo. Capitulum hic est res vel causa, quia causa est caput rei. Anastas. in Zacharia: «Et alia quae spoponderat capitula.» Alias capitulum est quaestio de re certa. Anastas. in Gregorio II: «Inquisitus de quibusdam capitulis, optima responsione unamquamque solvit quaestionem.» Interdum capitulum est articulus litis, ut in l. penult., § 1, c. De rebus credit. et jurejur. causa vel capitulum decidatur. Et § His de praesentibus ejusdem leg. Aliis vel capitulis, vel litis membris. Caput est summa cujusque rei. Plaut. in Asinar. «Ego caput huic argento fui hodie reperiundo.» Inde diminutivum capitulum. Capitulum etiam sumitur pro servo. Servi non habent caput, id est statum seu personam; sed dicuntur habere capitulum, quasi minores capite, seu capite minuti. Plaut. in Asinar.: «Scribam huic te capitulo hodie facturum satis pro [Col. 0799C] injuria.» Idem in Curculion: «Ubi quid subripuere, operto capitulo calidum bibunt.»
[Col. 0799C] Linea 12.— Hic dum esset electus, per Augusti mensem apparuit stella a parte Orientis a galli cantu usque mane per menses tres, cujus radii coelum penetrabant . . . . quae post in semetipsam reversa disparuit. Anastasius vocat stellam, quae in pontificatu Doni apparuit, quam Beda proprio nomine cometam appellat, lib. IV, cap. 11. Hist. Eccles. gentis Angl.: «Anno, inquit, Dominicae Incarnationis sexcentesimo septuagesimo octavo, qui est annus imperii regis Egfridi octavus, apparuit mense Augusto stella, quae dicitur cometa, et tribus mensibus permanens matutinis horis oriebatur, excelsam radiantis flammae quasi columnam prae se ferens.» Hic cometa apparere coepit mense Augusto. Visebatur in plaga coeli [Col. 0799D] ad Orientem spectante. Oriebatur tribus circiter horis ante solis ortum. Sub ortum solis disparebat, solaribus radiis ejus conspectum intercipientibus. Ejus radii coeli regionem penetrantes caudae, seu trabis, seu columnae speciem prae se ferebant. Et post tres menses cometa disparuit. Has omnes circumstantias adnotasse Anastasium satis mirum est pro ea temporum iniquitate, quibus scientiarum studia in pejus prolapsa erant, proque historici ecclesiastici instituto, cujus ad astronomicas subtilitates attendere partes non sunt. Illae tamen astronomo non sufficiunt, qui, ut ad exactos calculos illius cometae phenomena revocare posset, pluribus indigeret, videlicet indicatum vellet punctum coeli, cui in prima apparitione cometa haerebat, longitudinem, et latitudinem, semitam, quam decurrebat, et celeritatem, qua ferebatur. Antiquiorem apparitionem cometae post aeram Christianam eques Newtonus non recitat illa, lib. III [Col. 0800A] Princip. math. phil. nat. rem. IX, quae conspecta est anno 1101, vel 1106, «cujus stella erat parva, et obscura (ut illa anni 1680), sed splendor, qui ex ea exivit, valde clarus, et quasi ingens trabs ad Orientem, et aquilonem tendebat, ut habet Hevelius ex Simeone Dunelmensi monacho.» Anno 1337 Nicephorus Gregoras historicus, et astronomus Constantinopolitanus alterum cometam refert, cujus semitam inter fixas satis accurate describit, ut notat Edmundus Halleius in Cometographia, sed temporis circumstantias ita consignat, ut calculo astronomico subjici non possit. Anno 1472 Regiomontanus alium observavit magnitudine, et coma terribilem, qui intra unum diem 40 gradus circuli maximi percurrere observatus est, eodemque Halleio advertente primus fuit, cujus particulares notae ad calculum sufficientes ad nos pervenerint. Anno 1577 Tychone per suas machinas ad explorandum coelum aptissime inventas observante, cometa ejus oculis se spectandum exhibuit, [Col. 0800B] isque potuit astronomicis legibus ita alligari, ut jam tum astronomi spem conceperint de cometis, non secus ac de planetis philosophandi. Quod tandem praestitum est a summo illo geometra, et philosopho equite Isaaco Newtono, anno 1680, prodigioso illo cometa de coelo ad solem pene ad perpendiculum lapso, qui per quatuor solidos menses visus ad stabiliendam theoriam cometarum, situm, orbitam, motum, idoneus quam maxime fuit. Quod historici cometarum apparitiones raro, et minus exacte adnotaverint, id factum judico ex philosophorum praejudicio, duce Aristotele, putantium esse illos ignes fortuito accensos in regione sublunari, nec tanti esse has halituum per aera vagantium semitas scriptis consignare. Postquam vero recentiorum astronomorum industria, accedente subsidio instrumentorum ad id fabricatorum, praesertim tubi optici longioris, detexit esse cometas non subitaneum ignem, ut jam pridem dixerat Seneca (l. VII, Quaest. natur. c. 22) , sed inter aeterna opera naturae, nempe [Col. 0800C] esse totidem planetas, suasque orbitas ellipticas, sive mavis parabolicas circa solem, alterum ex umbilicis, describere, abire, eosdemque redire statis periodis, nullus apparet in coelis cometa, qui paratum observatorem non inveniat, et in eam curam unice intentum, ut exacte ea omnia adnotet, quae ad plenam ejusdem theoriam conducant. Qui hanc hypothesim primus condiderit, fuit Joannes Dominicus Cassinus ab anno usque 1666. Is secum reputans duos cometas diversos non posse habere tres has conditiones, 1 eosdem nodos, 2 eamdem inclinationem suae orbitae ad eclipticam, 3 eamdem celeritatem in suis perigaeis, et observans ex comparatis plurium cometarum observationibus aliquando tria haec perfecte contingere in duobus cometis, judicavit non esse illos, nisi unum, eumdemque cometam ad nos post emensam suam orbitam revertentem. Unde Halleius facilis est credere cometam, quem ipse anno 1682 observavit, esse illum [Col. 0800D] eumdem, qui a Keplero observatus fuerat anno 1607, et anno 1531, a Petro Apiano, et saeculo praecedente aestate anni 1456, eumdemque iterum appariturum anno 1758, sicut ejus revolutio intra spatium 75 annorum perficiatur. Cassinus similiter comparans cometam observatum anno 1702, cum eo quem idem ipse observaverat anno 1668, putavit illum eumdem esse, et qui visus fuerat anno 1566, et anno 1362, et anno 410, item anno 70, relatus a Josepho Flavio lib. VII, c. 12, de Bello Judaico, et quem vidit Aristoteles anno 373, ante aeram Christi, caudam solem versus projicientem adinstar trabis, ita ut ab anno, quo illum vidit Aristoteles (quem annum haud difficile fuit stabilire pluribus notis chronologicis concurrentibus), ad annum 1668, sexagies suam orbitam compleverit, diviso scilicet 2040 numero annorum ab observatione Aristotelis ad observationem Cassini, per 34. Per hanc calculationem Cassinus sufficiens argumentum judicat sibi esse affirmandi tempus [Col. 0801A] revolutionis hujus cometae non excedere 34 annos, non vero negandi posse esse dicto intervallo brevius; nam si supponatur tempus illius subduplum, vel etiam subduplum subdupli, calculus adhuc subsistet. Quod spatium quamvis ad breviores terminos redactum, non satis tamen est ad observandum exactius cometae reditum, plerumque inconspicua ejus apparitione ex nimia cum sole proximitate, ut contingit Mercurio, qui intra 88 dies suum orbitam complens, non cernitur tamen nisi singulis 33 annis. Si cometa rursus appareat anno 1736, Cassiniana hypothesis firmissima conjectura munietur. Videatur Cassini relatio facta Academiae Scientiarum Parisiensi ad annum 1702. Modo si regrediendo usque ad aetatem Doni papae, applicem elapsis temporibus dictum intervallum Cassinianum 34 annorum, aut 17, aut 8 cum semisse, incipiendo ab anno 1702, inveniam apparitionem cometae factam tempore Doni contigisse anno a [Col. 0801B] Christo nato juxta aeram vulgarem sexcentesimo septuagesimo quarto. Quae ratio si certo constaret, tum ad eumdem annum 674 figerentur diversae consignationes cometae, qui sub Dono apparuit, et Funcii anno 673, et Alstedii 674 et 675, et Calvisii 676, et Rockenbachii 677, et Bedae 678, quas refert Stanislaus de Lubienietski in theatro Comet. part. II, n. 146, tum chronologis nova methodus suppeteret ex cometarum consignatione tempora supputandi, et ad illa facta historica, satis probabili argumento referendi.
[Col. 0801B] Linea 2.— Hic atrium. Haec ex Paulo Diac lib V, c. 31, desumpta sunt. «His diebus Donus papa Romanae Ecclesiae locum, qui Paradisus dicitur, ante basilicam B. apostoli Petri candidis et magnis marmoribus mirifice stravit.» Linea 9.— Ecclesia Ravennatum. Post exortam Monotheliticam haeresim, cujus causa inter se mutuo [Col. 0801C] collisae sunt Orientis et Occidentis Ecclesiae, Ravennatensis episcopus assurgere coepit, et fretus exarchorum potentia, qui nomine imperatorum Graecorum provincias in Italia superstites post Langobardorum invasionem regebant, autocephaliam vindicare studuit, et semel arreptam contra Majorum statuta et exempla pertinaciter defendit. Exstant in Libb Gregorii M. epistolae plurimae, Martiniano Ravennatensi inscriptae, ex quibus liquido constat, sedem Ravennatensem Romanae Ecclesiae omnino fuisse subjectam; ab ea postulasse confirmationem decreti in episcoporum electionibus emanati: ab ea pallium accepisse, et quibus diebus eo uti possent, legem sumpsisse. Hanc subjectionem ostenderat praeclare in epist ad Eutychetem S. Petrus Chrysologus, qui scribit existimare se nefas, quippiam inconsulta apostolica sede in mota concertatione rescribere. Et Joannes III in epist ad Ravennat episcopum, apud Baluzium tom V Miscellan [Col. 0801D] scripsit: «Convenire novimus rationi ut eos amictu pallii decoremus, quos in illis civitatibus, divina inspirante misericordia, sacerdotii honor illuminat, in quibus hoc etiam illis, qui praeteritis temporibus fuere pontifices, ab apostolica sede esse constat indultum. Ideoque charitati tuae usum pallii, sicut decessores tui habuisse noscuntur, praesenti auctoritate concedimus, atque ea omnia circa honoris tui privilegium volumus permanere, quae anterioribus temporibus Ecclesiae tuae constat esse servata, ut nihil prorsus de privilegiis ejus doleas imminutum.» Haud aliter Joannes, qui Ravennatensem Ecclesiam rexit Gregorii M. temporibus, de hac eadem subjectione, atque habitis ab apostolica sede privilegiis, candide ad pontificem in epistola, quae E. lib II, num 55, scribit: «Quia ego universa privilegia, quae sanctae Ravennatensi Ecclesiae a praedecessoribus vestris indulta sunt, pro majori satisfactione subjeci ea in scriniis venerabilibus secundum [Col. 0802A] consecrationis decessorum meorum tempora, fidem nihilominus reperientes: nunc vero in Dei, et in vestra est potestate quidquid, veritate cognita, fieri jusseritis: quoniam ego jussionibus apostolatus Domini mei parere desiderans, quamvis antiqua consuetudo obtineat, usque ad secundam jussionem abstinere curavi.» Inter alias praedecessorum pontificum concessiones hic episcopus protulerat Joannis III epistolam, de qua rescribit S. pontifex (ibid epist 54) : «Et quod bene hanc consuetudinem generalis Ecclesiae noveritis, vestris nobis manifestissime significastis epistolis, quibus praeceptum bonae memoriae decessoris nostri Joannis papae nobis in subditis transmisistis annexum, continens omnes consuetudines ex privilegio praedecessorum nostrorum concessas vobis et Ecclesiae vestrae debere servari.» Igitur Constans imperator, ut schisma et haeresim in Orientali Ecclesia late grassantem, in Occidentem quoque adveheret, autocephaliam episcopo Ravennatensi concessit. Quod in chronotaxi pontificatus [Col. 0802B] Vitaliani diximus contigisse ad annum 665, Maurus scilicet Ravennatensis episcopus extorserat privilegium illud a Constante, quae unus fuit auctor schismatis, et contentionum, quae hasce inter duas occidentis Ecclesias exarserunt pro jure autocephaliae. De hoc privilegio scripserat ad hunc modum imperator eidem Mauro: «Sed et nunc pro majori alacritate mentis ejus (Mauri) per praesentem nostram piam jussionem sancimus amplius securam atque liberam ab omni superiori episcopali conditione manere, et solum orationi vacare pro nostro exorando imperio, et non subjacere pro quolibet modo patriarchae antiquae urbis Romae, sed manere eam αὐτοκεφαλήν. » Sub finem suam habet characteristicam notam, quae diploma emanatum docet ann 665, vel 666. Interim cum schisma invalesceret, Vitalianus pont apostolicae sedis vigorem ostendit, et episcopo schismatico restitit. De quo Agnellus, et ipse schismaticus in Vita Mauri haec habet pag 143: [Col. 0802C] «Hic . . . pontifex multas vexationes cum Romano pontifice habuit, multa certamina, multos turbines, multas altercationes. Multis vicibus Constantinopolim attigit, ut Ecclesiam suam a jugo et conditione Romanorum averteret. Factumque est ita: et subtracta est Ravennatensis Ecclesia, ne unquam deinceps pontifices Romanae sedis ad consecrationes Romam irent. Futurus pastor Ravennatensis Ecclesiae nec aliud regimen super se haberet nec sub Romani pontificis ditione foret aliquando, sed hic consecrassent suum electum a tribus suis episcopis, palliumque ex imperatore Constantinopolitano deferebatur.» Atque haec est Ravennatensis autocephalia. Donus igitur pont id praestitit, ut ad priscam subjectionem rediret Ravennat. episcopus, schisma sopiretur, et pax Italici cleri revivisceret. Linea 11.— Reparatus. Hic jure imperialis privilegii electus est, et autocephaliae praetextu a suis episcopis absque placito apostolico consecratus. Ita [Col. 0802D] Agnellus in ejus Vita cap 1, pag 148: «Hic Ravennae episcopus a tribus suis suffraganeis ordinatus est, ut mos est Romanus pontifex consecrari.» Verumtamen decretum edidit Reparatus, de quo ibidem Agnellus. «Et hoc decrevit, ut in tempore consecrationis non plusquam octo dies Romae electus Romam vertat.» Coacti igitur deinceps fuerunt Ravennantium episcopi ad prisca adversus sedem romanam obsequia. Linea 12.— Hic dum esset electus. Descripsit haec Anastasius ex Paulo Diacono, ut sup annotavimus. Sed cum evenerint ann 671, ut ex ordine narrationis tum apud Paulum, tum apud Miscellae auctorem deprehenditur; Donus autem ante ann 676 electus non fuerit, gestorum fragmenta ad Vitalianum referenda sunt, atque ad ann 671 consignanda juxta institutam supra chronotaxim.
[Col. 0802D] Linea 1.— Donus. Alii Domnum, alii Domnionem, [Col. 0803A] alii Conum sive Cunonem appellant. Hic anno 676, ipsis Kalendis Novembris Romanus pontifex creatus est.
[Col. 0803A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Post Adeodati pontificis mortem, quam cum die 17 Junii 676 illigandam ostendi, vacavit sedes menses 4, dies 15. Ita unanimi consensu omnes codd. et catalogi, praeter Colbertin. quintum, qui habet menses 4, dies 5. Quare hujus singulari auctoritate neglecta, Donum video esse ordinatum die 2 Novemb. ejusdem anni 676, quam ordinationi congruere ostendit littera ejus anni Dominicalis E. Interpontificium vero numerandum esse a praedicta emortuali die 17 Jun., non depositionis 26, satis docent secus faciendo Onuphrius et Pagius. Ille siquidem Adeodati sedem auxit diebus undecim, novemque ex interpontificio abstulit contra codd. et catalogorum fidem. [Col. 0803B] Hic vero, quoniam decipi semel coepit in constituenda ordinatione Adeodati, et in reliquis jam observatis, graviori hic iterum lapsu, eoque duplici, ab aliorum opinione discessit. Caeterum, quia cum tantae eruditionis viro nonnisi benigne agi oportet, candide fateor, me nihil mirari, eum quandoque deceptum, tam ingenti copia rerum examinanda occupatissimum. Pagius igitur ab unanimi codd. catalogor. et auctorum consensu abiens, unum Colbert. catalogum sequitur, quem forte vitiatum agnoscens, quippe consentientem cum caeteris, in Vitaliani et Adeodati aetatibus definiendis, hiatu decem dierum laborare intellexit, cum secundo Colbertino nullas penitus vacationes sedis habente perperam conjungit. Deinde eo duce ad diem ordinationis Doni per menses duos, dies quinque incedens, tametsi diem depositionis praetermittit, tamen citra Calendas Novembres a Colbertino non ducitur. Itaque contra Ecclesiae acceptum ubique morem, cujus ipse assertor vindexque [Col. 0803C] maximus alias fuit, feria VII ordinatum autumat Romanum pontificem; remque ad credendum difficilem tradidisse agnoscens, lapsu alio in Baroniana critica vix ferendo, priorem lapsum tuetur: «Donus, inquiens, (676 et 678, n. 2), consecratus est pontifex Romanus die prima mensis Novembris festo omnium Sanctorum sacra.» Hodie quidem omnes norunt festum illud celebrari Cal. Nov.; at quis ignorat dedicationem S. Mariae ad Martyres a Bonifacio IV esse factam mense Maio; ac proinde in Martyrologiis legi die 13 Maii: Natale, seu Dedicatio S. Mariae ad Martyres? Quin idem Pagius an. 607, n. 3, fassus erat se id vidisse in Martyrologiis Bedae, Usuardi, Adonis, Rotkeri, et Romano. Poterat is quidem discere ex alio martyrologio, translationem ejus festi ad Cal. Nov. esse factam nono saeculo a Gregorio IV, nempe ex martyrologio abbatis Francisci Maurolyci, quod historiam luculenter narrat, his verbis: «Cal. Nov. festivitas B. Dei genitricis Mariae [Col. 0803D] et omnium sanctorum martyrum, quam Bonifacius papa celebrem et generalem instituit quot annis agendam: ut Pantheon templum quod M. Agrippa Jovi et omnibus diis dicaverat, merito a Christianis Salvatori, sanctisque universis describeretur, obtentum a Phoca imperatore: quam postea Gregorius papa IV solemnitatem ad Novembres Calendas transtulit.» Obiter hic admoneo eruditos alios viros similiter deceptos, e quorum numero est ill. Archiep. Caesariensis Claudius Sommier, ut videre est sup., cujus lapsum facile abstulissem Latine faciens eum locum suae historiae Dogmatico-Pontificiae; cum vero celebre idem opus teratur eruditorum manibus Gallico idiomate, nihil mutandum duxi. Quamobrem, eo revertens unde digressus sum, contra Pagii opinionem affirmo, Donum esse ordinatum die 2 Novembris anni 676, ad quam emenso interpontificio ab emortuali Adeodati 17 Junii ejusdem [Col. 0804A] anni, pervenitur. Scilicet praedicto anno incipere pontificatum Doni recte Baronius et recentiores omnes sentiunt. Secus autem se res habet de tempore ejus sedis, unius enim anni discrimine codd. et auctores inter se dissentiunt, cum alii annum unum, alii duos illi tribuant, nulla mensium et dierum discrepantia: equidem aio Panvinii exemplo Donum sedisse annos 2, menses 5, dies 10, ita ut ejus sedes a die 2 Novembris ann 676 ad 11 April 679, quam depositioni assignat Anastasius, producatur; utorque auctoritate codd Regii, Mazarini, Thuani primi, et Ambrosiani tertii. Duo enim esse video, quae recentiores coegerunt sequi codd habentes annum unum; Wilfridi Eboracensis absolutionem in concilio Romano; ejusdemque concilii exordium quod praefert mensem Octobr ind VII, quae certe indicat an 678, quos ego nodos in Agathone opportunius solvens, eadem qua illi necessitate non cogar ex actionibus VI concilii, annum solidum e propriis thecis eductum [Col. 0804B] sedi Agathonis adjungere. At enim Constantini divalis ad Donum, ut imperator testatur in sacra ad Gregorium Constantinopolitanum patriarcham, data erat ad Donum adhuc inter vivos existentem, et, ut prosequitur imperator, illo de hoc saeculo migrante Agatho sanctus nuper electus papa eam suscepit, misitque illuc legatos, etc. Et quanquam octo integros menses Divali superstitem Donum, nihil gessisse legimus (incertum, an valetudine impeditum, seriusne Constantinopolim illa advecta per Epiphanium a secretis, per quem missam praecessori suo Dono papae asserit Anastasius in Agathone, facilius tamen est creditu, per octo integros menses nihil de illa sacra auditum Romae; quam per solidos menses quatuor a Doni morte 11 April ad datam divalem 10 Augusti, nihil de Doni morte et de Agathonis electione auditum Constantinopoli; cum caeteroqui ex ipso Anastasio teneamus, admodum breviori tempore interpontificii aliquando factas electiones, petitam Constantinopoli jussionem (ante factam potestatem [Col. 0804C] exarcho) eamque allatam Romam, ac denique ordinatos pontifices. Quae enim negligentia Theodori exarchi? Imperatori piissimo, ac de apostolica sede optime merenti, non saltem per quinque et quadraginta eos dies qui ab ordinatione Agathonis ad datam divalem intercesserunt, demortui pontificis, successorisque consecrati nuntium non misisse? At de his infra opportunius.
[Col. 0804C] Linea 1.— Donus. Vel Domnus, Mauritii filius, Romanus, imperatore Flavio Constantino V. Augusto Pogonato, sedit annos duos, menses quinque, dies decem, consecratus die Dominico IV Nonas Novembris anni 676. Linea 2.— Atrium beati Petri apostoli. Donus pontifex honori et cultui divino consulens vestibulum B. Petri quod paradisum vocant, quadriporticum marmoribus struxit, sublatis, ut Platina suspicatur, [Col. 0804D] ex illa pyramide, quae in Vaticano erat, e regione molis Adrianae. Vide Paulum Diaconum lib. III Historiae Longobardicae. In pontificatu Doni papae obiit Dagobertus Francorum rex decimus octavus. Illius anima ad Liparcam insulam ubi est ignea vorago a daemonibus visa est perferri expianda: e vestigio vero de manibus spirituum, SS. Dionysii, Martini, et Mauritii auxilio eripitur. Nam rex istos ut patronos semper in vita coluerat, et templis honoratiores reddiderat. Auctores sunt Platina in Vita Doni papae, Robertus Gaguinus lib III in Vita Dagoberti, et Bonifacius Simoneta abbas.
[Col. 0804D] Linea 9.— Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum. Maurus Ravennae archiepiscopus Ecclesiam suam Romanae subjectam agnoverat, sub episcopatus initium; nam sedente sancto Martino in Lateranensi [Col. 0805A] concilio conficiendi causa haeresim Monothelitarum, per Maurum Caesenatem episcopum, et Deusdedit Ravennatem presbyterum, interfuit. Verum post sacrilege patrata ab impio Constante in sanctum Martinum pontificem arripuit occasionem ab odio, quo Romanam Ecclesiam imperator prosequebatur propter haereticum ejus typum damnatum, ut de obedientia Romanae sedis suam Ecclesiam eximeret. Ergo Vitaliani papae temporibus Maurus insita ingenio superbia inflatus, in propriam et suorum perniciem, privilegium obtinuit, quo Constans ecclesiastica auctoritate carens Ravennatem Ecclesiam a Romanae sedis potestate per nefas subduxit. «Sancimus, ait imperator ad Maurum in diplomate, seu praecepto, ut vocabant, quod Cl. Bacchinius ex Estensi codice tvpis vulgavit ad Vitam ejusdem Mauri in Agnelli pontificali, sancimus amplius securam atque liberam ab omni superiori episcopali conditione manere, et solum orationi vacare pro nostro exorando imperio, et non subjacere pro quolibet modo patriarchae antiquae [Col. 0805B] urbis Romae, sed manere eam (id est Mauri personam) αὐτοκέφαλην, et sanctam ejus post eam Ecclesiam.» Ex quibus verbis pronum est intelligere, quid saecularis potentiae viribus refractarius Maurus improbe aeque ac futiliter obtinuerit. Impetravit siquidem exemptionem, non a jure illo primatus, quo pontifex toti praeest Ecclesiae, sed a patriarchico; a quo ut statim se Maurum subtrahentem Vitalianus intellexit, eumdem anathematis mucrone ad obedientiam vocavit. Sed homo pervicax in ipsum pontificem horribili facinore anathema dicere ausus fuit, quod in Vita Mauri refert Agnellus scriptor schismaticarum partium cum primis fautor. Ab hujus autem schismatis infamia Reparatum Mauri successorem sub vitae finem vindicasse Ravennatem Ecclesiam, ex hoc Anastasii loco comperimus: quanquam Agnellus, ut coeptam restem paulo longius producat, asserit Reparatum sub Romana sede se non subjugasse. Subscribunt Agnelli testimonio Sigonius, [Col. 0805C] Rubeus, et alii, qui putant praeterea Reparatum ad Constantinum Constantis filium profectum, eamdem pro se, et Ecclesia sua autocephaliam, quam Maurus a patre obtinuerat, impetrasse. Sed horum opinationem ipsius Agnelli testimonio laudatus Bacchinius evellit, qui observat privilegium a Constantino impetratum immunitatis amplissimae fuisse tum a vectigalibus, tum a laicali foro, pro episcopo, et clericis Ravennatis Ecclesiae, inter quos Staurophorus, sive Crucem praeferens expresse nominatur. Non vero autocephaliae, seu exemptionis a jure patriarchico Romanae sedis supra Ravennatem Ecclesiam; cum praesertim scribat Sigonius ad annum [Col. 0806A] 669 de Regno Italiae, Constantinum, paterno exemplo vitae, mortisque eventu deterritum, fautorem Ecclesiae Romanae acerrimum fuisse. Qui autem fautor acerrimus Romanae Ecclesiae Constantinus haberi posset; si per renovatum autocephaliae praeceptum Ravennatem Ecclesiam a suo capite a vulsam in schismate confirmasset? sed de autocephalia Ravennatum episcoporum dicam etiam in Agathonis successore sancto Leone secundo.
[Col. 0806A] Linea 2.— Hic atrium B. Petri apostoli superius, etc. Beneficii memoriam etiam nobis conservavit Paulus Diaconus lib. V de Gestis Longobardorum his verbis: «His diebus Donus papa Romanae Ecclesiae locum, qui paradisus dicitur, ante basilicam beati apostoli Petri candidis et magnis marmoribus mirifice stravit.» Tradit insuper Anastasius eum instaurasse et dedicasse ecclesias apostolorum via [Col. 0806B] Ostiensi, et ecclesiam divae Euphemiae via Appia sitam. Me autem latet, an ea sanctae Euphemiae ecclesia eadem sit cum ea, quam Oldoinus, nescio quo auctore, dicit ab Adeodato papa Doni decessore exstructam fuisse ad Exquilini montis radices, quam vetustate jam fatiscentem Sixtus V ad Urbis ornatum solo aequavit. Tandem Donus reperit in urbe Roma, in monasterio, quod appellatur Boetianum, Nestorianos monachos Syros, quos teste eodem Anastasio in varia monasteria divisit, ad poenitentiam scilicet et Boetianum monasterium Romanis incolendum tradidit. Ordinationem unam habuit presbyterorum 10, diaconorum 5: episcopos vero sex per diversa loca ordinavit. Linea 9.— Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum, etc. Cum Maurus episcopus Ravennatensis, de quo in Vitaliano locuti sumus, extra Ecclesiae communionem obiisset, ut scribit Rubeus lib IV Hist Ravennat., in ejus locum subrogatus est Reparatus, [Col. 0806C] qui et ipse refractarius apostolicae sedi, laboravit perficere per imperatoris rescriptum, ne Ravennatensis Ecclesia Romanae subjaceret. In fine tamen vitae facti poenitens, Dono papae se subjecit, et sub eo obiit ex Anastasio. Huic successit Theodorus, Ecclesiae Romanae obsequentissimus, qui et interfuisse reperitur synodo Romanae sub Agathone; imo et non ob aliam causam venisse tunc Romam, nisi ut se pontifici subjiceret, testatur idem Anastasius in Agathone. Postea tamen Felix Ravennae itidem episcopus sub Constantino papa sese ab obedientia Romani pontificis schismate separavit, sed quo exitu ibidem dicetur.
139 Donus, natione Romanus, ex patre Mauricio, sedit annum unum, menses quinque, dies decem. Hic atrium beati Petri apostoli superius, quod est [Col. 0797] quod paradisus dicitur, est. ante ecclesiam in quadriporticum magnis marmoribus stravit, sed et ecclesiam apostolorum, sitam via Ostiensi, ut decuit, restauravit atque dedicavit. Itemque ecclesiam sanctae Euphemiae, positam via Appia, similiter dedicavit. Clerum quoque diversis ordinibus et honoribus ampliavit. Hic reperit in urbe Roma, in monasterio quod appellatur Boetianum, Nestorianitas, monachos Syros, quos per diversa monasteria divisit [Col. 0797] B., ad poenitentiam scilicet. . In quo praedicto monasterio monachos Romanos instituit. Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum, quae se ab Ecclesia Romana segregaverat causa autocephaliae, denuo se pristinae sedi apostolicae subjugavit. Cujus Ecclesiae praesul nomine Reparatus e vestigio, ut Deo placuit, vitam finivit. [Col. 0797] Vide Baron. ad ann. Domini 678. Hic dum esset electus per Augusti mensem, apparuit stella a parte Orientis a galli cantu usque mane per menses tres. Cujus radii coelum penetrabant. In cujus visione surgentis omnes provinciae et gentes mirabantur [Col. 0797] Quidnam esse possit. , quae post in semetipsam reversa disparuit. Pro quo capitulo et maxima mors a parte Orientis subsecuta est [Col. 0797] Post eam apparitionem maxima mors a parte Orientis subsecuta est. . Fecit autem ordinationem unam: presbyteros decem, diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero sex. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die III Idus Aprilis, et cessavit episcopatus menses duos, dies quindecim.
[Col. 0811A] Ex codice Farnesiano LXXXI. Num 140, lin 1, natione Siculus, sedit a. II, m. VI, d. IIII. lin 11, Joannem diaconum, et Constantinum subdiaconum Theodorum pr. Rabennatem. Num 140, lin 2, dies IIII. Hic fuit etc, ut Reg Maz et Thuan cum quibus concordat etiam lin 3 et 4. Item 7 et 11, lin 5 habet ut laud codd exceptis his, est. Prius decretum: omisso, nisi . . . et cum ejus conscientia, etc. quae sunt. lin. 4 num. 146. lin. 6 per Prophaniam gloriosum a secr missam de cessori suo. lin 8, diligere, mendum pro dirigere. lin. 9, qui et ordinare non distulit. Direxit itaque Habundantium Paternensem, Johannem Regianum et Johannem Portuensem episcopos. lin 12, servos Dei monachos. Deinde Vallicell cod haec statim subnectit (quibus editi et reliqui mss libri alia plura praemittunt, quae tamen ordinem narrationis turbant, et in sequenti sectione occurrunt ): qui suprascripti missi sedis apostolicae ingredientes regiam urbem [Col. 0811B] die X mensis Novembris Indictione VIIII, Domino solatiante, atque principe apostolorum comitante, suscepti sunt a principe monaculo ( lege in oraculo, nempe in oratorio) beati Petri apostoli intra palatium, porrigentes ei scripta pontificis. Quae dum suscepisset, commonuit eos atque adhortatus [Col. 0812A] est ut non pessime, aut cum furore, sed per pacificam disposititionem, dimittentes philosophicas assertiones, pura sanctarum Scripturarum Patrumque fide, probata per synodalia decreta, satisfacerent. Dedit quoque eis inducias ad retractanda scripta, tribuens eis omnia quae ad sustentationem sufficiebant ( cod sufficiebat) etc ut lin 15, sequenti num. ibid. lin eadem in domo quam Placidiani ( lege Placidiam) dicunt, die XVIII mensis suprascripti. Dominico vero die. ibid lin 17, in Blacernas, lege Blachernas. ibid lin 18, susciperet communiter, ut pacifica, etc Num. 141, lin. 1, hujus temporibus, ind. VIII, luna eclypsim pertulit mense Junio die XVIII. Num. 142, lin. 6, post haec patricii Ypati omnique Syncletu. Et habita. Num. 142, lin. 1 cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 2, 10, 12 et 13, lin. 5, qui cum proni adorassent resid. e. pr. una cum nostris. Post haec Patritii V omnesque incliti, cum omni sinclitico: [Col. 0812B] et habit inquisit. ab ejus piet. cujus partis deberet ostensio probari, legati sedis apostolorum, lin. 14, et voluntatem in Domino Jesu Christo esse dicentes, ut coram principe et synodo claruit. Alias sane catholice fidei defensor pius princeps secretario praesidens τό praesidens habetur etiam in margine [Col. 0813A] edit. et miror cur hic Holstenius adnotet: «Nullus mss. hanc lectionem agnoscit: »] in quaestione de ipsis codicibus facta lite ita reperit falsa ipsa noviter addita fuisse. Num. 143, lin. 1, cod. Vallicell. die 22 mensis Novembris. lin. 2 concordat cum reg. Maz. et Thuan. et ita lin. 15. lin. 5, et vocato Georgio chartophylace. lin. 6, codices ex bibliotheca Ecclesiae Constantinopolitanae ad medium deduceret et d. adduc. e. et releg. verissimi reperti sunt. lin. 12, die 14. Num. 144, lin. 3, synodica episcopi Occidentales partes subscripserunt num. CXX. lin. 15, die 20 mensis Febr. Num. 144, lin. 2, cod. Vallicel., synodica beatissimi papae Agathonis. lin. ead. Patrum dictis insertis, in qua synodica episcopi Occidentalis partis subscripserunt. Cumque post hoc adhortatus esset; lin. 6, unam aut duas voluntates ( omisso verbo confiteri) aut operationes in Christo nullatenus. lin. 8, ad legendum in quo una voluntas, et haeretica dogmata [Col. 0813B] erant conscripta, et ejus manu subscripta: apertissime, etc., cum Reg., Maz. et Thuan. ut in ora. lin. 10 et 21 concordat cum laudatis codd. lin 12, Georgius patriarcha, juxta scripta Agathonis papae, si eam fidem, quam docet sedes apostolica, amplecteretur, juxta scripta Agathonis papae, vel sanctorum venerabilium Patrum, respondit. lin. 14, in scripto. lin. 15, concordat cum laudd. codd., exceptis his, a beatissimo papa directam; eo die Gregorius. Num. 145, lin. 1, cod. Vallicel. concordat. cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 6, 10, 13, 14, 20, 23 et 26. lin. 3, ut se in partem, quam quis vellet. Georgius patriarcha recessit, etc., ut laudati codd. lin. 13, nigerrissimae, mendose. lin. 15, verba et, Deo auxiliante, unitae sunt sanctae Dei Ecclesiae, desunt in nostro cod. lin. 16, ord est Theophanius abbas monasterii Pagias insulae. lin. 18, et Anastasio ex presbyteris, Leontio. lin. 19, Epiphanio, et Anastasio ex presbyteris trusi in exilium. lin. 25, quod in Graecia [Col. 0813C] urbe erat; lin. ultima acclamarent, etc., ut dicti codd., exceptis variantibus lectionibus, quae sequuntur . . . Indictione VIII . . . pertulit mense I, die 18, similiter et mortalitas . . . mense VI Julii, Augusti et Septembris . . . super qui competebat . . . numencolatorem, lege nomenculatorem . . . qui infirmitate, etc. Haec autem additio totidem fere verbis habetur num 140 et 141. Num. 146. In hoc num. cod. Vallicel. concordat ubique cum Reg., Maz. et Thuan. Num 140, lin 2, dies tres, B, dies 4. Num 142, lin 10, exponere, AB, exponatur. lin 12, nitebantur, AB, aestivaverunt nisi per. Num 143, lin 1, Decemb AB, Novemb. lin 12, fuit AB, 12 mens Febr. Num 144, lin 4, numero 125, AB, 120. lin 8, in quem, A, in quo unum et haec, B, in quo una secundum haereticum. lin 14, scriptione A, in scriptis, [Col. 0813D] B, scripto. lin 16, intra palatium A, astante synclita, B, praesente Augusto inclyto. lin 17, legatos, A, princeps pius legatos sedis apostolicae, etc. Num 145, lin 1, dies 25, A, 23. lin 16, Stephanus AB, Theophanus. lin 19, inclusis, A, inclusus, B, clausus. Num 146, lin 8, et 40, AB, 60. Num 140, lin 2, di. 4: Hic fuit tam benignus, et mans ut etiam omnibus. lin 3 et 4, Ravennatum. lin 5, Hic suscepit divalem jussionem secundum suam postulationem, per quam relevata est quantitas, quae solita erat dari pro ordinatione pontificum, sic tamen ut si electio facta fuerit, non debeat ordinari qui electus est, nisi prius decretum generale introducatur in regiam urbem secundum consuetudinem, et cum ejus imperatoris conscientia et jussione [Col. 0814A] debeat ordinatio provenire, suscepit quoque divalem jussionem piissimorum princ. lin 6, per profanam gl. a secretis missam decessori suo. lin 7. ut deberet sac. lin 9, dist.: direxit itaque A. lin 10, Regianum et Jo. Port episcop. lin 11, Jo. diac const subdiaconum Th. lin 12 et 13, monachos. In cod M. haec adduntur in fine pag recentiore manu: clericos videlicet diversi ordinis super quod competebat, honoribus ampliavit. Hic ultra consuetudinem arcarius ecclesiae Romae efficitur, et per semetipsum causam arcarii disposuit, emittens videlicet praecepta per nomen collatorum manu sua obumbratus, qui infirmitate detentus arcarium juxta consuetudinem instituit. Num 141, lin 1, hujus temporibus indict VIII. Similiter et mortalitas major atque gravissima subsecuta est mense Junio, et Julio, et Augusto, et Sept in urbe Roma, qualis nullis temporibus aliorum potuit fuisse, memoratur, ut etiam parentes cum filiis, atque fratribus, seu sorores, vel nati per lecta [Col. 0814B] ad sepulchra ducerentur. Postmodum vero foras circumquaque suburbana et castra devastare non cessavit. Qui suprascripti missi sedis apostolicae ingredientes regiam urbem die 10 mens Novemb., indict 9, Domino solatiante, atque principe apostolorum, comitante suscepti sunt a principe in oraculo beati Petri apost intra palatium porrigentes ei scripta pontificis. Quae dum suscepisset commonuit eos, atque ad. est, ut non per iram, aut cum furore, sed per pacificam dispositionem dimittentes ph. ass pura sanctarum Scripturarum Patrum fide probata p. syn d. Sat. Dedit quoque eis inducias ad retractandas scriptiones, tribuens eis omnia. lin 15, in domo, quam Placidiam vocant, die 18 m. supr Dominico vero die. lin 18, susciperet communiter. Num 142, lin 1, die 12 mens Novembr in basilica quae et Trullas appell. lin 2, residente Constant A. et cum eo Georgio. lin 5, qui cum proni adorassent, res [Col. 0814C] e. pr. una cum nostris (clericos videlicet, etc hic adduntur quae supra ascripta sunt num 140 lin 13, post vocem monachos; in Regio tamen melius quam in M. legitur, qualis nec temporibus aliorum pontificum fuisse memoratur). Post haec patricii quinque, omnesque incliti cum omni synodico, et ab ejus pietate habita inquisitione cujus partis. Legati sedis apostolorum dix. lin 10, sedis auctoritas exponatur. Quod audientes laeti est. lin 12, nam per veritatem non se superare extimaverunt, nisi per m. lin 13, quae in lib ipsis add. lin 14, voluntatem in Domino Jesu Chr esse dic lin 17, unam voluntatem dicentes. lin 18, alia sane die C. lin ead., praesidens in quaestione de ipsis cod f. lite ita rep falsa ipsa n. Num 143, lin 1, die 22 Novemb. lin 2, missi sedis apost praesentantes locum beatiss Agath P. et praecepit eos synodus residere. Quibus. lin 6, eis, ut j. lin 7, deducerent. ib. et legerentur, verissimi reperti sunt. lin 12, dies 14. lin 15, duas naturas et voluntates [Col. 0814D] et op. in Christo dicentium. Num 144, lin 2, sanctiss papae Agath. lin 3, dictis insertis. ibid subscr 120. Cumque post haec adhortatus esset, nec dic. lin 6, aut oper. lin 8, ad legendum, in quo haeretica dogmata, etc ut in ora. lin 11, ubi subscriptio ejus erat. lin 12, amplecteretur juxta scripta Agathonis papae, vel s. ven p. respondit, quod acc lic in scripto responderet, quae opp er. lin 15, Febr Domin die in or. beati Petri i. p. adstantes Augustus simul et patriarcha, legatos sedis apostolicae susceperunt, relegentes sugg al. pro eorum commendatione, a beatissimo papa suprascripto ( M, subscripto) dir eo Georgius venerabilis patriarcha professus est in scriptis duas nat. lin 21, et vol et oper dicunt. Num 145, lin 1, una cum principe. lin 3, ut se in partem, quam quisque vellet div Georgius pat rec cum suis in partem orthodoxorum, Macarius vero [Col. 0815A] cum suis in partem aliam haeretic. lin 6, q. fec porrexerunt princ et r. est et commonitus est M. q. s. u. c. resp se in eadem perfidia lin 10, Basil Cret ep. or. ejus abstulit, et anath foris synodum proi sim. lin 13, eicientes, sic constanter legitur, ut in aliis libris veteribus. lin 14, mirarentur. Ac per hoc significatum est, quod s. h. depulsae f. lin 16, monasterii Baias. lin 18, ex presbyteris, Leontio, ex diaconis, Pol ep. et Anastasio ex presbyteris trusi in exsilium in R. lin 21, de scripturis ecclesiarum, vel de picturis, aut de foribus, ubi esse poterant nomina patriarcharum, id est, Macarii, Cyri, Sergii, Pyrrhi, Pauli, necnon et Petri per quos error iste usque nunc pullulaverat. lin 23, gratia Dei o. lin 25, quod in regia urbe erat. lin ead. Dominico die Paschae in ecclesia sanctae Soph publ miss c. pr. et p. Latine cel et om. un. lin ult acclam. (Hujus venerabilis papae temporibus, indict 7, luna eclipsim pertulit mense Junii die 18. Similiter mortalitas maxima atque gravissima subsecuta est mens Julii, Aug [Col. 0815B] Sept in urbe Roma, qualis nec temporibus aliorum pontificum fuisse memoratur, ut etiam parentes cum filiis, atque fratres seu sorores bini per lecta ad sepulcra deducerentur. Pari etiam modo foras circa quaeque suburbana et castra eadem mortalitas diffusa est. Hic quoque papa clerum diversis honoribus, super quod competebat, ampliavit. Verumtamen ultra consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae effectus est, et per semetipsum causam arcariae disposuit, emittens videlicet de suscepta per numenculatorem ( leg nomenculatorem) manu sua perumbratas. Qui in infirmitate detentus arcarium juxta consuetudinem instituit. Hic dimisit omni clero.) Inclusa exstant totidem fere verbis num 140 et 141. Num 146, lin 7, solidos duo milia clx. lin 9, loca 18, lin 11, mens 5. [Col. 0815C] Num 140, lin 1. Siculus, sedit ann 2, m. 6, d. 4. lin 5, Princ Her et Tib lin 10, episcopos. lin 11, Jo. d. const subdiaconum. Th. pr. lin 13, clerum vid divisit ord. [Col. 0816A] Num 141, lin 1, die 18. lin 13, comprobatam f. Num 142, lin 2, in palatio s. r. lin 6, post haec patricii, omnesque i. lin 12, superare existimaverunt, nisi per m. Num 143, lin 1, die 10 mens Nov. lin 12, die 14. Num 144, lin 4, 120. lin 7, audebat. lin 8, ad legendum, in quo, ut in ora. lin 13, juxta scripta Ag. lin 14, in scripto. lin 16, synclyto. Num 145, lin 9, orarium abstuli i. et exil. lin 13, expulerunt, lin 16, in locum vero ord e. Theophanius a. lin 19, Epiph et Anastasio ex p. et i. lin 20, deinde abstollentes de d. lin 22, necnon et Petri. lin 26, die octava Pasc. lin 27, patriarcha. Hic suscepit div. Num 146, lin 5, ut cum eorum scientia et jussu, lin 8, 60. lin 9, nu. 8. Num 140, lin 2, Hilarus. lin 15 et 16, de susceptu per numenclatorem manus suas. [Col. 0816B] Num 141, lin 5, per lecta. lin 11, adortans ut. lin 12, pura script. lin 14, scripta tribuens eis. lin 15, expensa. lin ead, placidias. lin 16 processionem. Num 142, lin 2, intra palatio s. r. c. residente cum eo, et Georgio patr Constant Mac. lin 5, residere praec v. c. n. p. h. patriciis ypati omnique sincletu introivit. lin 15, epistola. lin 18, princeps in secr Num 143, lin 5, Philace apostolicae Constit. lin 8, operationes hab. lin 10, interdicens. lin 11, suscepisset. lin 15, Dionisii, Augustini. lin 16 dicentes. Num 144, lin 3, synodica et ep. lin 5, Macharus. lin 9, unum, lin 10, adfirmantem. lin 11, subscriptio ejus erat. lin 12, si ea fide, quae docet. lin 14, qui respondens ut acc l. i. s. q. o. erat. lin 20, operationes credere p. s. s. a. anath. Num 145, lin 3, qua vell. lin 6, porrecta principi. lin 8, perfid quae. lin 9, orar abstolli jusserunt et ex. lin 13 et 14, nigrissimae. lin 19, Polucronio, Epiphano [Col. 0816C] e. e. inclausis. lin 20, abstollentes. lin 22, ubi. lin 27, et omnes. lin 28, id est Latinae. Num 146, lin 4, decretus generalis. lin 6, debeat prov.
[Col. 0815C] Num. 140, linea 14.— Hic ultra consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae effectus est, et per semetipsum causam arcariae disposuit, emittens videlicet de suscepta, per nomenclatorem manu sua obumbrata: qui infirmitate detentus arcarium juxta consuetudinem instituit. Theodorus arch. Ravennas praeter consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae factus est. Arcarius Ecclesiae Romanae est praefectus aerarii Ecclesiae Romanae. Arcarii sunt praepositi arcae seu aerario principis. L. ult. c. «De suscept. praeposit. et Arcariis.» De quib. Sidon. libro VII, cap. [Col. 0815D] 7: «Arcariis pondera, mensuras allectis.» Hieronym. in epist. ad Roman. in illa verba, Salutat vos Erastas, arcarius civitatis: «Hic Arcarium ex arcario dicit.» Ravennas dicitur functus officio arcarii per se emittens per nomenclatorem desuscepta seu suscepta. Suscepta vel desuscepta sunt securitates susceptae pecuniae vel annonae fiscalis, quae dantur solventibus a susceptoribus, de quibus est tit. 6, lib. X, id est, praepositis suscipiendis annonis vel tributis. Gregor. libro VIII, epist. 10: «Post subditam desuscepto paginam.» Idem epist. 44 ejusd. libr.: «De caeteris vero rebus, quae apud nos sunt, pro memoria futuri temporis ex eisdem susceptum emittite.» Ait, per nomenclatorem. Inter officia Ecclesiae Romanae fuit nomenclator. Ordo Roman. «Post equum vero hi sunt qui equitant, vicedominus vestiarius, nomenclator atque sacellarius.» Annal. Franc. ad ann. 802: «Hujus factionis fuere principes Pascalis nomenclator et Campulus sacellarius,» Anastas. in [Col. 0816C] Constantino: «Cosmus sacellarius, Sisinnius nomenclator.» Archiepiscopus Ravennas pontificiae dignitatis aemulus, suum habuit nomenclatorem, ut patet ex hoc loco: «Etiam in officio magistratuum fuit nomenclator.» Symmach. libr. X, epist. 43: «Is cum a me insequente tuitionis auxilium poposcisset, et unius nomenclatoris ut in urbe pacata, adminiculo fretus incederet.» Num. 141, linea 17.— Ut etiam de palatio caballos stratos dirigeret. Legatis pontificiis caballi strati diriguntur, honoris causa. Caballus pro equo: hinc caballarii equites. Otho Frisingens de gest Frideric I, lib II cap 24: «Sed de caballariis nobilitatis tuae.» [Col. 0816D] Caballicata equitatus. Luitprand libr. III cap. ult. «Cumque eodem pervenisset, et caballicatas, ut vulgo aiunt, circum circa dirigeret.» Et caballicare idem est quod equitare. Idem lib. II, cap. 4: «Ex dicto Burkardi comitis, si Italienses omnes uno uti tantum modo calcari, informesque non fecero equas caballicare, non sum Burkardus.» Et Anastas. ipse in Conone: «Sed et pallio ad caballicandum uti licentiam ei concessit.» Pallio ad caballicandum uti a Justiniano permissum Constantino diacono rectori patrimonii Siciliae, id est, equo strato pallio; quod non congruebat clericis, cap. Clerici. de vit. et honest. cleric. Bern. ep. 42. Num. 142, linea 1.— In basilica quae Trullus appellatur intra palatium. Synodus VI celebrata est Constantinopoli in Trullo. Trullus est palatium imperatoris, ut refert auctor hic in Leone II. Synodus habita est in secretario basilicae quae cohaeret Trullensi palatio. Anast. hic: «Alia die catholicae fidei [Col. 0817A] defensor pius princeps in secretario residens,» etc. Et infr. eod: «Sequenti die in eodem secretario residente synodo.» Linea 6.— Post haec Patritii, Ypati, omnesque inclyti introierunt. Ὕπάτοι Graecis sunt consules. Suidas ὑπάτοι οἱ τῶν Ῥωμαίων πολιτείαν διοικοῦντες . Consules qui rempublicam Romanam administrant. Inclyti sunt senatores. Anastas. in Constantino: Cum patriciis et omnibus inclytis. Veteribus inclyti summates. Plaut. in Pseudol.: «Viris cum summis inclitae amicae.» Idem in Persa: «Jovi opulento inclyto, opegnato.» Num. 143, linea 5.— Et vocato Georgio diacono et chartophylace Ecclesiae Constantinopolitanae, praeceptum est ei, ut juxta eorum notitiam codices ex bibliotheca Ecclesiae ad medium deduceret. Chartophylax Ecclesiae Constantinopolitanae erat custos chartarii seu archivi Ecclesiae. De quo Codin. de Offic. magistri ecclesiae cap. 1. Balsamon lib. VII. Jur. GR. de Chartophylac. Idem ad can. 18. Conc. Nicaen. et [Col. 0817B] Meursius in Glossar. in verbo Καρτοφύλαξ . Num. 145, linea 9.— Ea hora sancta synodus una cum principe ejus orarium auferri jusserunt a collo ejus, et exsiliens Basilius episcopus Cretensis Ecclesiae, ejus orarium abstulit, et anathematizantes projecerunt eum foris synodum. Macarius Antiochenus patriarcha ob haeresim depositus in synodo Trullensi, per ademptionem orarii. Eodem modo Constantinus antipapa depositus per demptionem et fractionem orarii. Anastas. in Stephano IV: «Iterum praefatus Constantinus ad medium allatus est, lectisque sacratissimis canonibus, ita depositus est. Accedens enim Maurianus subdiaconus, orarium de ejus collo abstulit, et ante pedes ejus projecit, et compages ipsius abscidit.» Solemnis depositio episcoporum fiebat detractione insignium, quae in ordinatione conferuntur, puta orarii, annuli, baculi: ex conc. Tolet. IV, can. 27. Can. Episcopus II, qu. 3. Benedictus sedis apostolicae invasor a Leone VIII depositus per abscissionem [Col. 0817C] pallii, et fractionem ferulae pastoralis, salvo diaconatu, Regino 2 Chronic.: «Tunc Leo apostolicus coadunata multorum episcoporum synodo, eumdem Benedictum Romanae sedis invasorem judicio omnium ab invaso gradu deposuit, et pontificale pallium quod sibi imposuerat, abscidit; ferulamque pastoralem manu ejus abreptam, coram omnibus in frusta confregit, et ad preces imperatoris diaconatus et tantum gradu uti concessit.» Eodem jure Formosus Portuensis episcopus sedi apostolicae incubator, mortuus e sepulcro detractus a Sergio Romano pontifice, et demptis pontificiis vestibus, tribusque digitis abscissis in Tiberim projectus. Luitprandus, lib. I, cap. 8: «Nam Formoso defuncto, is qui post mortem Formosi papa constitutus est, expellitur, Sergiusque papa per Adelbertum constituitur, quo constituto, ut impius, doctrinarumque sanctarum inscius, Formosum a sepulcro extrahere, atque in sedem Romani pontificatus, sacerdotalibus indumentis [Col. 0817D] indutum collocare praecepit, cui et ait: Cum Portuensis esses episcopus, cur ambitionis spiritu Romanam universalem sedem usurpasti? His expletis, sacratis mox exutum vestimentis, digitisque tribus abscissis, in Tiberim jactare praecepit.» Idem Leo Ostiens. lib. I, cap. 9. Sic depositio magistratuum fit ablatis codicillorum insignibus, L. Judices C. De dignit. Et hoc est quod ait Joannes Chrysostomus in epist. ad Roman., cap 53, reos damnatos priusquam supplicio afficiantur, spoliari ornamentis dignitatis suae, ἀφελόμενοι τῆς τῶν ἀξιωμάτων τιμῆς . Et exauctoratio militum fit detractis insignibus militaribus, L. 2, ff. De his qui not. infam., cap. 2. De poen. in 6, id est cingulo seu baltheo et calcaribus; ut observatum est in degradatione Andreae Hercle militis Anglici ob defectionem ad Scotum, de qua Thomas Walsingan. in Eduardo II ad ann. 1323: «Nempe primo degradatus est amputatis securi ad talos suos calcaribus, et sic vicissim discinctus est baltheo militari, ablatis [Col. 0818A] calceis et chirothecis.» Similiter et restitutio episcoporum fit redditis insignibus pontificiis, d. can. Episcopus. Linea 20.— Deinde abstulerunt de diptychis ecclesiarum nomina patriarcharum, vel de picturis ecclesiae figuras eorum, aut in foribus, ubi esse poterant, auferentes, id est Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrhi, Petri per quos error orthodoxae fidei usque nunc pullulavit. In eadem synodo nomina patriarcharum damnatorum ob haeresim sublata de diptycis ecclesiae, et imagines eorum e foribus vel aliis locis ecclesiae ubi erant, erasae. Sic ubi Joannes Chrysostomus depositus est, nomen ejus demptum e diptycis ecclesiae, sed post mortem ejus ab Attico successore restitutum. (Socrat. lib. VII, cap. 25: Theodorit. lib. V, cap. 35.) Imagines patriarcharum schismaticorum sublatae. Uti et tyrannorum imagines. Ambros. de Interpellat. cap. 9: «Vide quemadmodum in civitatibus bonorum principum imagines perseverent, deleantur imagines tyrannorum.» Idem in Psal. 38: «Hic si quis [Col. 0818B] tyranni imagines habeat, qui jam victus interiit, jure damnetur.» Idem de Offic., lib. I, cap. 49: «Si tyranni aliquis imaginem habeat, nonne obnoxius est damnationi.» Philippici imperatoris haeretici imago a Romanis in Ecclesiam non admissa. Anastas. in Constantino: «Isdem temporibus cum statuisset populus Romanus nequaquam haeretici imperatoris nomen aut chartas vel figuram solidi suscipere, unde nec ejus effigies in ecclesiam producta est, nec suum nomen ad missarum solemnia proferebant.» Num. 146, linea 1.— Hic suscepit divalem jussionem secundum suam postulationem, ut suggessit, per quam relevata est quantitas, quae solita erat dari pro ordinatione pontificis facienda. Romani pontifices coacti sunt, ut et minores episcopi, certam pecuniae quantitatem praestare regibus Gothorum pro confirmatione. Cassiod., lib. VIII, epist. 35. Pulsis Gothis onus semel impositum facile stetit apud imperatores Graecos. Et hoc turpe onus se subiisse dolens tradit [Col. 0818C] Gregor. in IV Psalmo poenitential. et Joannes diaconus in ejus Vit. lib. I, cap. 39. Nec melius actum est cum secutis eum pontificibus, donec hoc onus remissum est Agathoni a Constantino Pogonato, ut refertur hic, unde sumptus est can. Agatho 63, dist.
[Col. 0818C] Num. 140, linea 3.— Theodorus archiepiscopus Ravennae. Celebraturus Agatho episcoporum Occidentalium synodum, misit evocatoriam ad episcopos, et inter alios ad Theodorum Ravennatensem, qui eam ut suscepit, pro hujuscemodi Encyclicarum more, denuntiavit clero suo, a quo, ut ad synodum Romae indictam pergeret, effectum est. Agnellus tametsi schismaticum, quod fovebat, virus passim narrationibus suis inspergat, rem tamen quemadmodum se habuerit, sincere enarrat in Vita Theodori cap. 4, pag. 153: «Igitur post paululum tempus ipse praesul dolorem in pectore servans nocendi suis [Col. 0818D] sacerdotibus, recordatusque malum, quod in eum exercuerant, et quia minime poterat, ut volebat, suos parentes de rebus ditare Ecclesiae, occulta suggestione Romam mittens ad Agathonem papam, quasi pro causa sanctarum Dei Ecclesiarum in fide catholica cum eo tractaturus, illuc eum juberet venire. Qui mox scripsit epistolam, ut Theodorus praesul pro sancta, et intemerata fide catholica Romam properaret. Qui ostensa coram omnibus suis sacerdotibus legens, replicuit, dixitque ad illos: Quid vobis videtur? Ecce apostolicam epistolam vidistis, et quod in ea continetur scitis; quid vobis videtur? Extra vestram non faciam voluntatem. Unum habemus consilium, fratres; una voluntas, unus animus sit: eamus, an cessemus? Illi in simplicitate respondentes, nescientes occultum consilium, dixerunt: Oportet nos omnes pro fide orthodoxa, et sancta Dei Ecclesia mortis subjacere periculo. Cum autem pervenisset Romam, subjugavit se, suamque [Col. 0819A] Ecclesiam sub Romano pontifice. Romanus gavisus pontifex, qui acquisierat quod praedecessores sui perdiderant, gratulanter suscepit eum, et consensit ei quidquid postulavit, et quod petiit, largitus est voluntati ejus.» Vides Agnelli praejudicatam mentem, qui astum et fraudes in Theodoro episcopo fingit, cum tamen jam antea decretum ea de re vulgatum, ut eligendus Ravennatium episcopus Romam pro consecratione pergeret, ipsemet asseverasset. Certe Agathonem in synodo occidentalium reparasse jure Ecclesiae suae, atque ibi aliquam definitionem procurasse, nemo valet ambigere, qui ejus aevi consuetudines norit. Imo evocatio ipsa primatis ad synodum, et totius Ravennatensis cleri consensio satis edocent, jam cassatam, sublatamque contentionem de autocephalico jure, et Agnellum studio partium abreptum culpasse Theodori moderationem. Linea 12.— Theodorum presbyterum Ravennatem. [Col. 0819B] Hic ab Agnello ibid. dicitur Ravennatensium archipresbyter. Interim cum nomine Agathonis, et concilii Occidentalium ad synodum Orientis directus fuerit, manifesto liquet, juribus apostolicae sedis supra Ecclesiam Ravennatensem jam plene satisfactum fuisse. Num. 141, linea 1.— Indictione VIII. Haec quoque verba sumpsit Anastasius ex Paulo diac. lib. VI, c. 5, scribente: «Hujus temporibus per indictionem VIII luna eclipsim passa est. Solis quoque eclipsis eodem pene tempore, hora diei quasi decima, quinto nonas Maias effecta est: mox subsecuta est gravissima pestis tribus mensibus, hoc est Julio, Augusto et Septembrio. Tantaque fuit multitudo morientium, ut etiam parentes cum filiis, atque fratres cum sororibus, bini per feretra positi apud urbem Romam ad sepulcra deducerentur.» Linea 18.— Ea ipsa commonens. In commonitorio dato legatis apostolicae sedis, quos instruxerat codicibus et sinceris testimoniis SS. Patrum, caverat [Col. 0819C] pontifex ut si quando Orientales ad Patrum fidem et sententias in synodo appellarent, ea ad haec authentica exemplaria conferrent, et quae dissona iis deprehendissent, constanter abjicerent. Comperta jam pridem erat Monothelitica vafrities in synodica Petri ad Vitalianum scripta; atque adeo legatorum sedulitas hisce veritatis subsidiis non immerito communita fuit, ut in disputatione cum Monothelitis instituenda praesto haberentur. Nec eventus fefellit pontificem; quippe, ut infra testatur Anastasius, inquisitione de ipsis codicibus facta, ita reperit, falsa noviter addita fuisse. Num 145, lin 26.— Latine celebraret. Ad plenam ostensionem unionis inter Ecclesias Orientis, atque Occidentis, Joannes legatus Portuensis episcopus Latino ritu missarum solemnia celebravit; et quidem in azymo: quod observavit Hilarus monachus in oratione dialectica de Pane mystico Graecorum, et azymo Latinorum. «De sexta synodo, scribit ille, [Col. 0819D] apud Patres legi, postquam Monothelitarum haeresis condemnata fuisset, in octava Paschae Constantinopoli, in templo sanctae Sophiae Deo gratias Latine celebrasse, Graecis omnibus modum Latini sacrificii collaudantibus.» Num. 146, linea 2.— Revelata est quantitas. Servitus haec a regibus Gothorum imposita est electis pontificibus, ut non nisi post certam summam regio aerario persolutam, faciendae ordinationis licentiam obtinere possent. Agit hac de re multis Cassiodorus lib. IX, epist. 11, pag. 589. Imo excusso Gothorum in Italia jugo, eaque Justiniano vindicata, summam pecuniae eamdem Orientis imperatoribus pro consecrationis placito solvere debuerunt pontifices. Hoc, quidquid erat, oneris remisit Constantinus Pogonatus, retento sibi tamen jure subscribendi decreti, quod in pontificia consecratione supererat postulandum. Pariter Ravennatensem Ecclesiam imperiali camerae per archidiaconum certam summam erogasse, prodit [Col. 0820A] Agnellus in Vita Mauri Ravennat. episcopi, dum scribit Benedictum diaconum ex solo patrimonio Ecclesiae Raven. quod in Sicilia erat, excerpserit «praeter quinquaginta millia modiorum tritici sine quibusvis aliis aristis, aut leguminibus, pelles arietum rubricatas, et hyacinthinas, casulas, pluviales sericis exornatos, et caetera indumenta, vasa de aurichalco, et argento solidorum aureorum triginta millia, ex quibus quindecim millia in palatio Constantinopolitano, et sedecim millia in archivo ecclesiae deportavit.»
[Col. 0820A] Num 140, linea 1.— Agatho. Constat ex epistola Constantini imperatoris, quam pridie Augusti, indictione sexta, anno Domini 678, ad Donum pontificem destinarat, Agathonem circa eadem tempora post obitum Doni thronum apostolicum conscendisse, jussuque Occidentalium episcoporum in Italia, Gallia, et Anglia diversa concilia celebrata fuisse, cum intellexissent [Col. 0820B] quae de oecumenico concilio in causa Monothelitarum congregando imperator ad Donum perscripserat. Hujus temporibus praedicatio Evangelii apud Grisones, et Saxones Australes, per Wilfridum Eboracensem episcopum inchoata, opera Willebrordi consummata fuit. Annos duos, menses sex. Tribus annis et mensibus plus minus quinque Agathonem in sede pontificia sedisse, verius constat ex iis quae super notavi ad Vitam Doni pontificis, et ex tabulis ecclesiasticis, quae eumdem indictione decima VI Idus Januarii anno 682 defunctum fuisse anniversaria memoria colunt, et repraesentant. Eumdem mense Decembri indictione decima adhuc superstitem fuisse patet ex epistola Constantini allegato tempore ad Agathonem destinata. Exstat in fine actionis XVIII sexti concilii oecumenici. Linea 5.— Hic suscepit divalem jussionem. Exstat inter praeambulares concilii VI. Linea 9.— Et direxit Abundantium, etc. Nomine [Col. 0820C] sedis apostolicae legabantur Theodorus, et Georgius presbyteri, et Joannes diaconus, qui tres munere legationis apostolicae fungentes, singulis actionibus concilii oecumenici praesederunt, ut apud acta ejusdem concilii aperte constat. Reliqui quos cum legatis sedis apostolicae confuse nominat Anastasius a Romano concilio deputati fuerunt: eo nimirum fine, ut acceptam synodicam imperatori offerrent, quaeve Occidentalium episcoporum de voluntatibus, et operationibus Christi sententia esset, ipsi coram etiam edicerent. Num. 141, linea 8.— Decima mensis Novembris. Aberrat Anastasius; cum enim Constantinus imperator post adventum legatorum in urbem, sacram illam, de qua supra dixi, ad Georgium Constantinopolitanum scripserit IV Idus Septembris, necessum est affirmare, quod vel circa finem Augusti, vel sub initium Septembris utraque legatio in urbem venerit. Adde quod oecumenicum ipsum concilium sub praesidio [Col. 0820D] legatorum sedis apostolicae jam praesentium, septima Novembris inchoatum fuisse legatur. Emendari potest textus, si pro 10 Novembris legatur 10 Septembris. Num. 142, linea 1.— Die vigesima secunda mensis Novembris. Ab hoc loco usque ad finem Vitae Agathonis Anastasius describit actorum synodalium breve compendium, in quo plura inveniuntur, quae in ipsa sexta synodo desiderantur: contra vero desunt complura, quae in exstantibus actis synodalibus scripta reperiuntur. Num. 144, linea 1.— Sequente die, etc. Haec quae sequuntur usque ad illum locum: Macarius vero cum suis, etc. apud acta synodalia desiderantur. Num 145, linea 19 et 20.— In exsilio in Romanam directi sunt civitatem. Errat Anastasius; non enim ad exsulandum, sed ad prosequendum quam interposuerunt appellationem ab imperatore Romam ablegati sunt, ut constat ex epistola Constantini [Col. 0821A] imperatoris ad Leonem papam, quae exstat in fine actionis 18, actorum concilii VI. Accedit quod nullum exstet exemplum quo relegandis haereticis pro loco exsilii urbs Roma unquam decreta fuerit. Num. 146, linea 2.— Per quam revelata est quantitas, quae solita erat dari. Gothorum reges Ariani, et impii per tyrannidem constituerant primum, ne quis ordinaretur Romanus episcopus, qui non ante habito consensu regis, certam pecuniae summam et quantitatem solvisset. Eamdem pensionem imperatores Orientis post exactos Gothorum reges solvi petiverunt, ut constat ex querela sancti Gregorii, hac de re gravissime in Commentariis Psalmi IV poenit. conquerentis, quod nimirum sibi legitime ad pontificatum vocato et electo, muneris sui functionem non prius exsequi licuerit, quam data pecunia illam ab imperatoribus redemisset. Constantinus vero imp. IV, retento adhuc jure confirmationis antiquitus per tyrannidem usurpato, iniquissimam pecuniae exactionem abolevit. Quando autem ab altera [Col. 0821B] tyrannica servitute, qua electos pontifices ab imperatoribus confirmari oportebat, Ecclesia liberata fuerit, dicemus in Vita Benedicti papae II. Lin. ult.— Annum unum, etc. Sententiam Anastasii de interregno sedis pontificiae confirmat canon secundus concilii Toletani XIV, ex quo patet Leonem II, successorem Agathonis, anno quo celebratum est allegatum concilium Toletanum 684 adhuc superstitem fuisse. Quare cum omnium sententia Leo non nisi decem mensibus et septemdecim diebus pontificatum obtinuerit, necessum est affirmare ab obitu Agathonis, usque ad initium ejusdem Leonis tanti temporis interregnum intercurrisse.
[Col. 0821B] NOTAE CHRONOGICAE. Interpontificium a Doni obitu, si mihi excipiantur cod Ambros I et catal Veronen, qui habent menses 3, dies 15, cum Colbert sexto nullos dies memorante, [Col. 0821C] caeteri omnes tum codd., tum catalogi constanter definiunt menses 2, dies 15. Quapropter ab emortuali die 11 Aprilis an. 679, interpontificio enumerato mensium duorum ac dierum quindecim, 26 Junii reperitur littera Dominicalis B indicata, ac proinde Agathonis ordinationi debita. Hinc vero ad ejusdem mortem, seu depositionem ab Anastasio consignatam 10 Januarii die, praeter duos annos solidos, ac menses sex, qui nullo prorsus discrimine ab omnibus tribuuntur sedi Agathonis, non dies 4 aut 3, ut inconstanter plures codd. et catalogi, sed 14 numerantur cum quarto, et sexto catalogis Colbertinis, quorum auctoritate nititur Pagius, necnon cum Corbeiensi altero, et Veronensi nunc primum edito, qui omnes recte habent annos 2, menses 6, dies 14. Ac proinde S. Agatho consecratus an. 679, die 26 Junii sedet usque ad 10 Januar. 682. Chronologi jam partes implevi: at vindicandi nunc restant codd. et catalogi, qui angustos adeo limites [Col. 0821D] pontifici huic circumdant, ut rerum copia ingens, quae illius temporum nobis superest, iisdem contineri non posse viris doctissimis visa sit. Horum praecipui Baronius, Papebrochius, Benedictus Bacchinius, et Antonius Pagius, de anno ac die depositionis consentientes, annuo spatio altius, nempe a 678 primordia pontificatus repetenda esse contendunt. Equidem ut ne eorum opinionibus singillatim confutandis insistam, quod esset ab instituto prorsus recedere, expediam, quam fieri potest brevius, seriem rerum, quae recentiores ab Anastasio dimoverunt, conferendam postea a studioso lectore cum eruditis dissertationibus Papebrochii in Conatu Historico-Chron, Bacchinii in Lib pont Raven Agnelli, et Antonii Pagii in Critica Bar ad annos praesertim 677, 678 et 679, eamque pro viribus explicabo. Omnino duo sunt, quae illas retro abire compulerant: 1. Principium concilii Romani sub Agathone, quod in collectionibus omnibus, post Regiam a Syrmondo [Col. 0822A] curatam, habet: «In nomine Domini Salvatoris nostri Jesu Christi imperantibus dominis nostris piissimis Augustis Constantino Majore imperatore anno vigesimo sexto, post consulatum ejus anno decimo, sed et Heraclio, atque Tiberio nonis [ al., novis] Augustis ejus fratribus vicesimo secundo, indictione septima, mense Octobri, praesidente Agathone sanctissimo, atque ter beatissimo apostolico, universali papa.» 2. Alterum est S. Wilfridi Eboracensis archiepiscopi subscriptio synodica alius concilii Romani, quae legitur in actione 4 concilii generalis VI: «Wilfridus humilis episcopus S. Ecclesiae Eboracenae insulae Britanniae, legatus venerabilis synodi per Britanniam constitutae in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus similiter subscripsi.» Horum nodorum primum breviter hic dissolvam; alterum vero, utpote cum enarrandis rebus conjunctum, postquam omnia explicavero. Laudatum concilii Romani principium quatuor [Col. 0822B] characteres temporum continet inter se pugnantes, qui annos quatuor, aut certe tres, diverso praeseferunt: 677, 678, 679, 680. Post consulatus siquidem decimus Constantini Pogonati, qui tanquam tribunitias potestates eos numerat, ut eruditissime observat Pagius in Ep. hypat. p. III, cap. 4, mense Octobri indicat annum 677, nam coepit ab anno illatae Constanti caedis 668, die quinta decima Jul. juxta Anastasium, et alios tum antiquos, tum recentes auctores, tametsi Pagio lubeat indefinito die post 16 Septembris, et ante diem 7 Novembris, qua in re mihi secum convenit: non enim hac una ope indigeo, ut illi adverser. Indictio septima mense Octobri recurrens anno convenit 678. Annus vicesimus sextus Constantini, qui anno 654, a Constante patre dicebatur Augustus mense Aprili, post diem 26 ejusdem mensis annum indicat 679. Denique annus vicesimus secundus Heraclii et Tiberii, incipiens inter dies 26 Aprilis et 9 Augusti, cum dicti creduntur Caesares [Col. 0822C] anno 659, respondet anno 680. Praetereo incongrua nomina Heraclii et Tiberii, qui appellantur novi Augusti: cum non modo Augusta dignitate nunquam processerint, verum Caesarea ipsa, ut Theophanes observat, exuti fuerint a fratre Pogonato, tametsi id factum sequenti anno, cum Justinianum filium in consortium imperii sibi ascivit. Praeterquam quod novos Constantinos acclamari Augustos ob rerum merita, ex conciliis patet, ut observat Ducangius (Dissert. de num. inf. aevi cap. 29) , novos autem Augustos honoris causa, eosdem dictos non liquet: ac propterea Pagius, recte expunctis hujusmodi titulis, in eorum locum illos revocat, qui in actionibus concilii sexti leguntur. Quae cum ita sint, concilium a posteriori imperita manu hujusmodi rebus inspersum coegisse doctissimos viros, tum ad rejiciendam Anastasii auctoritatem, tum ad emendandos tot antiquos scriptores, non mirari non possum. Eoque id magis, quod id collectionibus conciliorum, post relatum hoc concilium (anno scilicet 680, aut 679) ex [Col. 0822D] cod. ms., aliud statim profertur ex Malmesburio, in quo causa Wilfridi tractatur quae siletur in primo; et vocatur aliud exemplum ejusdem concilii, aut saltem alia actio: utriusque cognitio autem ex dicendis pendet. Venio ad alterum caput, nempe ad subscriptionem Wilfridi, cui praemitto eam partem historiae, quae ad rem attinet, ex Beda et Radmero, collatis cum edito Stephano (ap. Mabillon. saecul. IV Bened.) , unde Pagius derivat sua. S. Wilfridus ob privatas Ermemburgae reginae simultates ab Ecgfrido rege Eboracensi episcopatu privatur, tribus in ejus dioecesi episcopis ordinatis per Theodorum archiepiscopum Cantuariae, dum sanctus Wilfridus abest. Redit vir sanctus, res novas miratur, cum rege nequidquam queritur, appellat Romam. Tunc nonnullos ex astantibus risu suis casibus insultantes suaviter reprehendens: «Et o, inquit, filii! felici prosperitate [Col. 0823A] ducatis tempora longa: sed noveritis, quantocius sors infesta resolvet haec gaudia vestra: nec prius hunc annum transisse videbitis, quam istas, quas super me derisiones habetis, acerbo moerore luatis.» (Ita Eadmer. c p. 4.) Deinde narrat Eswini seu Elfuini adolescentis fratris Ecgfridi caedem in praelio, quod Henschenius ex Chronologia Anglo-Saxonica evenisse ait anno 679, quare Mabillonius recte S. Wilfridi expulsionem ( in annal. Benedict. ) refert ad superiorem annum 678, quod ante cum fecerant Beda (hist. Angl. l. IV, c. 12) et auctor catalogi episcoporum Eboracensium a Simeone Dunelmensi relati, quem edidit Seldenus. Utrumque autem respuit Pagius, Bedam scilicet, quia cum eodem anno 678 copulavit cometam illum, de quo controversia est inter recentiores, aliis 676, aliis 677, aliis demum 678 apparuisse contendentibus, ut dixi in notis Adeodati catalogum vero Simeonis, alia ejusdem catalogi editione ex bibliotheca mss. Labbeiana referentis [Col. 0823B] expulsionem anno 678 refellit. Et quia Eddium aequalem et comitem S. Wilfridi. habet contrarium, nam cum Eadmero concinit, aiens cap. 23: «Hoc anniversario die qui, nunc ridetis, in meam pro invidia condemnationem, tunc in vestra confusione amare flebitis:» anniversarium diem etiam post multos annos intelligi docet sermonum divi Leonis auctoritate. Verum rectae hujusmodi eruditioni non est locus, cum constet ex praedicto chronico, quod praelium inter Ecgfridum et Alredum commissum fuerit anno 679, plurimique auctores tum antiqui, tum recentiores cum praecedenti anno 678 illigantes S. Wilfridi expulsionem, corrigendi veniant, praesertim Eadmerus et Malmesburius facile omnium principes in rebus Anglicis enarrandis, quos ego sequor. At redeo ad S. Wilfridum. Itaque e sua sede expulsus, unde per decennium exsulasse ait laudatus catalogus, conscensa navi, eodem anno in Frisiam appulit, totamque hiemem ibi transegit magno ejus gentis bono, namque Evangelium [Col. 0823C] ei annuntiavit. Adveniente vere, iter prosequitur Romam per Gallias, quo non statim pervenisse Eadmerus docet, invisisse eum tradens amicissimum sibi regem Dagobertum, deinde Campaniae (Rhemensis) ducem Bertherum; non enim credibile est, apud utramque aulam breves eum moras traxisse, ut recte Pagius, qui cum ante Octobris mensis initium ad urbem non pervenisse ait, qua de re mihi secum constat. Romam igitur perveniens, ubi causa ejus probe erat cognita, nam archiepiscopus Theodorus praemiserat cum sua instructione Coenwaldum monachum, plurimos civium habet obvios, «et magno vulgi favore (sunt verba Eadmeri) susceptus, in aulam beati Petri veneranter adductus est. Pontificatum, prosequitur, apostolicae sedis beatae memoriae Agatho tunc regebat vir justus, et simplex, ac in rebus ecclesiasticis non mediocriter solers. In cujus, ac plurimorum episcoporum praesentia cum B. Wilfridi causa esset praesentibus accusatoribus ventilata, [Col. 0823D] universorum judicio absque crimine accusatus fuisse, et episcopatu dignus esse comprobatus est. Quo in tempore cum idem papa Romae synodum congregaret centum viginti quinque episcoporum, adversus eos, qui unam in Domino Salvatore voluntatem atque operationem dogmatizabant, vocari jussit B. Wilfridum, atque inter episcopos considentem dicere fidem suam, simul et provinciae de qua venerat.» Eadem aperte narrat Beda lib. V, cap. 20, et Eddius Stephanus, necnon Malmesburius, apud quem legere est decretum concilii primi conceptis his verbis: «Ut Deo amabilis Wilfridus episcopus episcopatum, quem nuper habuerat, suscipiat, et quos cum consensu concilii ibidem congregandi elegerit sibi adjutores, a sanctissimo archiepiscopo ordinati promoveantur episcopi, expulsis procul eis, qui in ejus absentia in episcopatum enormiter missi sunt, et caetera, quibus interdicunt, hae non suscipientes decreta. His decretis, gloriabundus episcopus etiam jussu papae jussus [Col. 0824A] est residere in numero sanctorum episcoporum 130, qui agitabant consilium contra illos, qui unam operationem,» etc. Ex quibus palam fit, duo celebrata esse concilia duobus diversis annis. Primum scilicet mense Octobri, ut est in ejus principio, caetera mendosissimo, celebrabatur: alterum vero tertio die Paschatis esse habitum docet Eddius cap. 50, adeoque sequenti anno. Quamobrem ex historia rerum, quas hucusque narravimus auctoritate antiquorum mirifice consentientium, contra recentiores qui annuo spatio eas pervertunt, pro certo habemus S. Wilfridum e sua sede pulsum anno 678, adventasse Romam anno sequenti, incerto mense, ibique absolutum fuisse in concilio quinquaginta Patrum, mense Octobri ejusdem anni 679, ac demum interfuisse concilio, feria tertia Paschatis anni 680, nempe 27 Martii, celebrato contra haeresim Monothelitarum ab Agathone pontifice, et centum viginti quinque episcopis. [Col. 0824B] Quae cum ita sint, laudatum concilii principium quare corruptum fuerit non difficile inventu est. In eo siquidem indictio sumitur Romano more a Kalendis Januariis, ita ut septima conveniat toti anno 679, cui annus 26, Constantini tribuitur: Post consulatus autem decimus non juxta novam Pogonati mutationem in fastis, sed juxta veterem consuetudinem sumitur ab anno post consulatum sequente 669. In quarta vero epoche, nempe in annis Tiberii, et Heraclii esse erratum nihil mirum, cum Graeci annum Caesareae dignitatis illis collatae non memorent, quem ex actionibus concilii VI oportet eruere: nisi forte qui concilii acta in codicem retulit, totque additiunculis illa inspersit, ut eruditi agnoscent, etiam in annis Caesarum consignandis, biennio iisdem addito, data opera erravit. Caeterum nihil melius rem comprobat, quam constituta, et acta eorumdem conciliorum, quae diligentius mihi spectanda esse intelligo. In concilio [Col. 0824C] igitur primo Romano mense Octobri an. 679 celebrato decernunt Patres quae spectant ad turbatam Ecclesiae Anglicanae disciplinam, puta ob tres episcopos in S. Wilfridi dioecesi ordinatos eodem ejecto; cumque hujusmodi decretis mittunt Joannem monachum S. Martini archicantorem Ecclesiae S. Petri; cui praeterea tradunt exemplum concilii Lateranensis a S. Martino celebrati adversus Monothelitas. Alia vero in synodo habita ab iisdem Patribus eodem mense, seu potius alia in actione ejusdem synodi S. Wilfridus absolvitur, jubeturque, ut vidimus, cum aliis 125 episcopis, qui de die in diem veniebant Romam ad concilium, in eo sedere, et sententiam ferre cum caeteris. Et sane die 17 mensis Septembris seq anni 680 (Bacchinius ignorans, Bedam uti indictione Caesarea, quae incipit die 24 Septembris, a Pagio perperam discedit) celebratur in Anglia concilium, quod Hedtfeldense a loco dicitur: inque eo suscipitur Martini concilium, fitque professio fidei, [Col. 0824D] et «intererat (Beda, Hist. Angl. lib. IV, cap 18) huic synodo, pariterque catholicae fidei decreta firmabat vir venerabilis Joannes archicantor ecclesiae S. Petri, et abbas monasterii B. Martini, qui nuper venerat a Roma per jussionem papae Agathonis.» Eodemque capite tradit Beda. potissimam causam, cur Joannes in Angliam mitteretur, fuisse, ut ejus insulae fides exploraretur: necnon Joannem postea redeuntem Romam in itinere occubuisse, atque ejus synodi decreta ab alio ad urbem lata esse. De disciplina autem nihil in eo concilio actum: nam regis jussu turbata erat, ac proinde connivere tum oportuit, quae ratio est, cur siletur de S. Wilfrido, cujus innocentia, et sanctimonia quanquam e sede pulsi ob invidiam Ermemburgae reginae, tum archiepiscopo Theodoro, tum caeteris Anglicanis episcopis, tum denique ipsi Ecgfrido notae erant. Ad eumdem Wilfridum quod spectat, Joanne in Angliam proficiscente, hic jussu pontificis moratur [Col. 0825A] Romae, adestque concilio ibidem anno 680, celebrato; in quo praeclarum fidei monumentum pro se, suaque insula, ab eo praestitum Eddius, Beda, Malmesburius, et Eadmerus nobis servarunt, conceptis his verbis: «Wilfridus Dei amabilis episcopus Eboracensis civitatis apostolicam sedem de sua causa appellans, et ab hac potestate de certis incertisque rebus absolutus, et cum aliis centum viginti quinque coepiscopis in synodo judicii sede constitutus [ Eadmer. habet in synodi judiciaria sede ] pro omni aquilonali parte Britanniae, et Hiberniae insulis, quae ab Anglorum, et Brittonum, necnon Schottorum et Pictonum gentibus incoluntur, veram et catholicam fidem confessus est, et conscriptione [ Eadmer., et eum subscriptione] corroboravit.» Qua Romana synodo absoluta, non statim missi legati Constantinopolim, nam professiones fidei transmontanae exspectabantur, et quamvis Anastasius Agathonem quantocius id fecisse doceat: quod et ordinare non distulit: cum tamen didicerim, praesertim [Col. 0825B] ex Martino exsule, Roma Constantinopolim perveniri bimestri, et paucorum dierum ad summum itinere, nonnisi Julio mense ineunte anni 680, video missos esse legatos, qui 10 die Septembris, juxta eruditos recentiores Constantinopolim pervenerunt; quare tribus amplius mensibus, quae ultra montes fierent, exspectatum. Nec nisi solido anno pontificatus Agathonis elapso, missi sunt legati. At demum venerint, necne, legationes synodorum Galliarum legati interfuerunt Romano concilio ut constat ex synodica allata ab Agathonis legatis Constantinopolim duo episcopi, et Taurinus diaconus; atque unus legatus Britannicae synodi, quae nondum celebrabatur, Wilfridus: ii vero, si per privatas epistolas legationis munus susceperunt, a suis synodis legati intelliguntur; sin minus, ab ipso pontifice Galliarum, et Britanniae fidei probe instructo ab iisdem episcopis, legatos renuntiatos esse probabile est. Profecto dubitari non potest, quin legatos suarum [Col. 0825C] synodorum se subscribant, multoque minus dubitari potest, quin nullibi cognitum adhuc esset de recta fide per synodos synodica ipsa teste: «Et maxime quia in medio gentium tam Longobardorum quamque Sclavorum, necnon Francorum Gallorum, et Gothorum, atque Britannorum plurimi confamulorum nostrorum esse noscuntur, qui et de hoc curiose satagere non desistunt, ut cognoscant quid in causa apostolicae fidei peragatur: qui quantum prodesse possunt, dum in consonantia fidei nobiscum tenentur, nobisque concorditer sentiunt: tantum, quod absit, si quid scandali in fidei capitulo patiantur, inveniuntur infesti, atque contrarii.» Praeterea tam Gallorum episcopi, quam Wilfridus in subscriptionibus se appellant legatos synodi per Galliarum provincias, seu per Britanniam, constitutae, quae sane concinunt cum synodica. Jam vero enarratis quae ad rem nostram faciunt reliquum est, ut eadem congruere ostendam sedi Agathonis, [Col. 0825D] quam ab anno 679 inchoandam esse aiebam contra recentiorum opinionem. S. Agatho consecratus pontifex die 26 Junii ann. 679, non multo post suscepit, per Epiphanium gloriosum a secretis, divalem, quam Pogonatus ad Donum ejus praedecessorem dederat mense Augusto superioris anni, cui redditam fuisse non constat; incertum, num mora ab imperatore, an valetudo pontificis, an forte utrumque, octo illam menses retardaverint. Juxta eam divalem S. Agatho, quippe quae agebat de VI generali synodo adversus Monothelitas convocando, per suas litteras episcopos omnes Italiae admonet, ut quantocius Romam veniant; nam definire, iis congregatis, volebat de controverso tunc temporis articulo fidei, suamque definitionem in synodo confirmatam, mittere in Orientem per suos legatos, qui generali concilio ejus nomine praesidentes, eamdem ibi stabiliri curarent. Parent apostolicis jussis episcopi, eorumque pars magna Romae jam degebat mense Octobri, cum Wilfridi causa synodaliter [Col. 0826A] discussa est, praesente etiam Deodato Tullensi episcopo, qui nuper ex Gallia venerat cum Wilfrido. Eodem mense stabilitur, mittendum esse in Britanniam Joannem abbatem, quo agente et praesente Hedtfeldensis synodus sequenti anno 680 in Anglia celebratur. Sed ante hanc synodum Anglicanam, habetur Romae concilium 125 episcoporum die vicesima septima mensis Martii ejusdem anni. Cumque omnia praesto essent, legati adhuc trimestri saltem spatio detenti sunt Romae, in spem transmontani reditus eorum quos miserat exploratum, num ubique omnes Monotheliticam pravitatem detestarentur, ut ita totius patriarchatus Occidentalis confirmatione rectam fidem ab Agathone definitam, Oriens universus, ac generale totius catholici orbis concilium, Romano eodem pontifice per suos legatos praesidente, decerneret. Iis vero haud opportune redeuntibus, legatos tandem cum suis litteris, et synodica Constantinopolim proficisci jubet; cui synodicae ii omnes subscribunt qui concilium celebraverant. Caetera satis [Col. 0826B] liquent. Itaque recte cum Anastasii codicibus tam mss. quam editis, auctoritate insuper catalogorum et auctorum magni nominis apud veteres, opinionem recentiorum everto, mendosissima concilii Romani primi aetate inhaerentem. Idque num recte conatus sim, lectio dissertationum eruditorum eorumdem ostendet, praesertim Pagii, quem videre erit novam viam ingressum quovis passu offendiculis retardari, quae totam antiquitatem reprehendendo ausus est evadere.
[Col. 0826B] Num. 140, lin. 1.— Agatho natione Siculus. Pannonii Amonis filius Aquilani castro vallis Sicilianae in provincia ulterioris Aprutii, monachus ordinis S. Equitii S. R. E. presbyter cardinalis imperatore Constantino quinto Pogonato Augusto, sedit annos duos, menses sex, consecratus VII Idus Junii die Dominico, anno [Col. 0826C] Christi 679, Christianorum octogesimus et duodecimus papa regnicola. Num. 145, linea 1.— Residente synodo. Hoc est sextum generale concilium 289 episcoporum ad Nicaenum, Ephesinum, Chalcedonense, et Constantinopolitana duo, adjectum, quibus summa fidei Christianae fundata est. Prima enim synodus 318 Patrum Nicaeae habita est pontifice Silvestro, ac Constantino Magno principe, contra Arium, qui diversas in Trinitate substantias ponebat. Secunda Constantinopoli 150 Patrum, Damasi papae, et Gratiani principis temporibus, contra Macedonium, et Eudoxium, negantes Deum esse Spiritum sanctum. Tertia in Epheso 200 Patrum; Coelestino pontifice, et Theodosio juniore imperatore contra Nestorium Constantinopolitanum episcopum, qui Virginem hominis tantum genitricem appellavit, quippe aliam personam carnis, aliam faceret divinitatis, et [Col. 0826D] sejunctim alterum esse Filium Dei, alterum hominis praedicaret. Quarta Chalcedone, quae urbs e regione Byzantii est, 630 Patrum, Leone primo pontifice, et Martiano principe, contra Eutychem Constantinopolitanum abbatem, qui asserere non dubitabat Christum post humanae naturae assumptionem, non ex duabus naturis constare, sed sola divina contentum esse. Quinta Constantinopoli contra Theodorum, et haereticos omnes, qui Mariam Virginem solum hominem peperisse dicebant non Deum et hominem: qua in synodo constitutum est, ut beata Virgo Theotocos diceretur, quia verum Deum et hominem peperit. Has secuta est Constantinopolitana tertia contra Monothelitas, sub Agathone, de quo hic Anastasius.
[Col. 0826D] THOMAE ACETI ADNOTATIO. Num 140, linea 1.— Natione Siculus. Apud omnes [Col. 0827A] compertum est Calabriam nomine Siciliae vocatam esse, et reges Calabriae et Siciliae, utriusque Siciliae titulo insigniri; quinimo antiquioribus saeculis Calabriae partem Pharo proximam Siciliae nomine vocatam esse ut constat ex Thucydide lib. III qui Messanam et Rhegium Siciliae urbes ditissimas scribit. Hinc evenit ut aliquos sanctae Romanae Ecclesiae pontifices ad Calabriam pertinentes confusione nominis hallucinati scriptores, nihil distinguentes ex qua Sicilia iidem fuerint. Unus ex pontificibus Calabriae subreptis est Agatho, qui fuit Rheginus. Ut videre est apud Marafictum Chronic. Calab. lib. I.
[Col. 0827A] Num. 140, linea 9.— Et direxit Abundantium Paternensem. Subactis barbaris, qui Romanum populabantur imperium, Constantinus Pogonatus ad pacem firmandam in Ecclesia ob Monothelitarum haeresim jam multos annos discerpta, ad Donum pontificem, quem adhuc putabat superstitem, litteras [Col. 0827B] dedit, ut viros apostolicae se lis auctoritate munitos dirigeret, per quos haeresis profligaretur in cogenda universali synodo Constantinopoli. Dono autem ab humanis amoto, litterae sancto Agathoni redditae sunt, a quo Romae coacto concilio centum viginti quinque episcoporum, delecti fuerunt patrum suffragio Joannes episcopus Portuensis, Abundantius episcopus Paternensis, et Joannes episcopus Rhegitanus sive Rhegiensis, legati Constantinopolim synodi loco profecturi, Monothelismum causa conficiendi. Unde caeteri quos Noster confuse enumerat, Theodorus nempe, et Georgius presbyteri, Joannes diaconus, Constantinus subdiaconus, et monachi, ad legationem a Romana synodo ad imperatorem directam non pertinent; sed ad aliam, quam sanctus Agatho nomine suo Constantinopolim misit. Theodorus vero presbyter Ravennas, cujus etiam meminit Anastasius hoc loco, vices gessit Theodori Ravennatis archiepiscopi; quae omnia patent, tum ex [Col. 0827C] actione prima, tum ex subscriptionibus ejusdem sexti universalis concilii. Duae hae legationes simul profectae sunt, quod intelligimus ex litteris ejusdem Constantini imperatoris ad Georgium Constantinopolitanum episcopum, in quibus leguntur sequentia: «Agatho sanctissimus nuper ordinatus papa in apostolica sede praedictae antiquae Romae, hujusmodi nostros pios suscipiens apices, destinavit in praesenti propriam ejus indutos personam Theodorum, et Georgium Deo amabiles presbyteros, et Joannem Deo amabilem diaconum; ex persona vero totius ejus concilii Joannem, et Abundantium, et Joannem venerabiles episcopos, cum caeteris clericis et monachis.» Caeterum in epistola, quam Agatho per suos legatos ad Constantinum transmisit, quae lecta fuit in sexta synodo actione IV, locus insignis est, qui cum magnopere faciat ad amovendam omnem suspicionem haereseos Monothelitarum ab Honorio pontifice, [Col. 0827D] libenter a me in hanc adnotationem transfertur: «Haec est enim verae fidei regula, inquit sanctissimus pontifex post valide conflixum Monothelitarum errorem, quam et in prosperis et in adversis veraciter tenuit ac defendit haec spiritalis mater vestri tranquillissimi imperii, apostolica Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravata succubuit: sed ut ab exordio fidei Christianae percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus, illibata finetenus permanet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, quam suorum discipulorum Principi in sacris Evangeliis fatus est: Petre, Petre, inquiens, ecce Satan expetivit, ut cribraret vos, sicut qui cribrat triticum; ego autem pro te rogavi, ut non deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Consideret itaque vestra tranquilla clementia, quoniam Dominus et Salvator omnium cujus [Col. 0828A] fides est, qui fidem Petri non defecturam promisit, confirmare eum fratres suos admonuit, quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum: quorum et pusillitas mea licet impar et minima, pro suscepto tamen a divina dignatione ministerio, pedisequa cupit existere.» Qua fronte enim S. Agatho asseruisset, nullum ex Romanis pontificibus ab orthodoxa fide deflexisse, si eamdem haeresim Monothelitarum, quam sua epistola ad imperatorem pontifex damnabat Honorius fovisset, suoque scripto confirmasset? Num. 145, linea 17.— Macarius vero cum suis amatoribus. Refert Anastasius Macarium patriarcham Antiochenum Monothelitarum antesignanum, una cum asseclis, qui tum in vivis degebant, Romam missos fuisse, ut in Urbe exsularent. Quoniam vero ab Orientis imperatoribus nunquam ad aetatem usque Macarii pro loco relegationis Roma decreta fuisse legitur, causa, cur Macarius cum sociis Romam directus [Col. 0828B] fuit, alia profecto ab ea, quam Anastasius describit, est statuenda. Non enim ut exsularent in Urbe, sed ut prosequerentur appellationem, quam Macarius caeterique eadem haeresi infecti interposuerant ad Romanum pontificem, Romam ab imperatore fuerunt ablegati, ut legitur in ejusdem imperatoris sacra ad Leonem secundum, in qua postquam scripsit Macarium et socios Monothelitas per generale concilium pontificali habitu nudatum fuisse, subdit: «Omnes vero scriptis precibus serenitatem nostram communiter precati sunt, ut eos ad vestram beatitudinem mitteremus. Sic igitur fecimus, eosque ad vos misimus vestro paterno judicio omnem ipsorum causam permittentes.» Si quis vero cum doctissimo Baronio suppositionis arguat hanc epistolam Constantini ad Leonem II, is a me quanquam in praesenti non refellitur, non minus tamen certum debet existimare, Macarium, et eos qui circa duas Christi voluntates ad Patrum fide defecerant, Romam missos [Col. 0828C] fuisse, ut apostolicae sedis subderentur judicio. Etenim in epistola ad Romanam synodum data a Constantino per eosdem legatos a synodo Constantinopolim missos, de Macario ejusque sociis idem asseritur sequentibus verbis: «Cujus universalis conventionis communi sententia de sacerdotali dignitate repulsi sunt, et probationi sanctissimi papae traditi sunt.» Narrat deinde Anastasius Cyri patriarchae Alexandrini, Sergii, Pauli, Pyrrhi, et Petri Constantinopolis patriarcharum, qui Monothelismum professi jam supremum obierant diem, damnationem; abrasionis scilicet eorum nominum e diptychis, atque eorum imaginum de picturis ecclesiae. Hoc enim septimo saeculo in solemni Ecclesiarum more positum fuit, nedum orthodoxorum antistitum nomina in diptychis ex veterum consuetudine scribere, sed etiam illorum imagines honoris causa in basilicis, earumque vel porticibus, vel foribus pingere, ut observat [Col. 0828D] Cl. Bacchinius ad Vitam Boni Ravennatis episcopi, hoc septimo saeculo viventis.
[Col. 0828D] Num. 140, linea 9.— Et aixerit Abundantium Paternensem, etc. Non solum Romae concilium celebravit Agatho contra Monothelitas, sed et jussit ut in variis regionibus synodi congregarentur, quibus Monothelitarum haeresis damnanda est, in Italia, Galliis et Anglia, ut ex litteris mox laudatis ejusdem Agathonis ad imperatorem datis constat. Romanam synodum praecesserunt Gallicana et Mediolanensis. In priori electi sunt Felix Arelatensis, Adeodatus, seu Deodatus Tullensis, seu Leucorum, de quo mox locuti sumus, episcopi, et Taurinus diaconus Ecclesiae Telonensis, qui interessent synodo Romanae, in qua fides orthodoxa confirmanda, Monothelitarum haeresis damnanda, et legatio Constantinopolitana ad synodum oecumenicam decernenda [Col. 0829A] erat. Synodo Mediolanensi, eodem circiter quo Gallicana tempore coactae, praefuit sanctus Mansuetus Mediolanensis episcopus, et ex ea idem Mansuetus ad synodum Romanam delegatus est, cum Anastasio episcopo Tucinensi. Haec etiam synodus scripsit epistolam synodalem missam ad imperatorem, quae exstat tom VI Concil pag 601, quaeque, ut ait Paulus diaconus lib VI, cap 4, de Gestis Longobard. in synodo Romana Agathonis non mediocre suffragium tulit. Quod spectat ad concilium Anglicanum, a Theodoro archiepiscopo Cantuariensi indictum, ut quod alibi in Gallia, Italiaque adversus Monothelitas decretum fuerat in Anglia etiam statueretur, pertinet ad annum Christi 680, quo Beda in Recapitulatione haec habet: «Anno 630 facta est synodus in campo Hedtfelda de fide catholica, praesidente archiepiscopo Theodoro, in qua adfuit Joannes abba Romanus.» Verum quidem est Bedam lib IV, cap 17, scribere hoc concilium celebratum sub die XV Kalend. Octobris, [Col. 0829B] indictione octava, quod decepit Baronium, aliosque; quia cum indictio octava incipiat Kalendis Septembris anni 679, crediderunt illud concilium die 17 Septembris ejusdem anni celebratum; sed Beda ibi usurpans indictionem Constantinianam, quae die vigesima quarta Septembris exorditur, confirmat quod scripsit in Recapitulatione, coactum nempe illud esse anno 680, et quidem die 17 Septembris. Ex eo, ut inquit Beda laudatus cap 18, «Exemplum catholicae fidei Anglorum Romam perlatum est, atque ab apostolico papa, omnibusque qui audiere vel legere, gratantissime susceptum.» In Anastasio mendose legitur, legatos Agathonis papae et apostolicae sedis Constantinopolim ingressos esse die X mensis Novembris indictione 9, anno scilicet 680, quo incepta est prima actio die septima mensis Novembris, indictione nona, praesentibus legatis Agathonis papae, quod fieri non potuisset, si legati die tantum decima ejusdem mensis regiam [Col. 0829C] urbem introissent. Apud Anastasium itaque loco 10 mensis Novembris, legendum, 10 mensis Septembris. Postea subdit Anastasius: «Et dans (nempe imperator) inducias ad retractanda scripta, tribuit eis omnia quae ad sustentationem sufficiebant in eorum expensas, in domo quae appellatur Palcidia die 18 mensis suprascripti (scilicet Septembris). Die Dominico advocati sunt in processione ad sanctam Dei Genitricem in Blachernas in tanta honorificentia, ut etiam de palatio, caballos stratos dirigeret cum obsequio pietas imperialis, et sic eos susciperet.» Adventarunt itaque legati die 10 Septembris: die 18 ejusdem mensis imperator tribuit eis omnia quae ad sustentationem sufficiebant. Die vero Dominica adveniente, scilicet vigesima tertia Septembris, advocati sunt in processione. Num 141, linea 6.— Qui suprascripti missi sedis apostolicae, etc. Eodem die quo legati advenerunt ac missi a synodo Occidentali, imperator novam [Col. 0829D] direxit sacram divalem Georgio Constantinopolitano patriarchae, pro disponendis rebus synodi, ac convocandis ad eam subjectis throno Constantinopolitano episcopis, data enim dicitur quarto Idus Septembris. Corrigendum et aliud mendum in Anastasio, qui ait, die vicesima secunda Novembris in basilica susceptos esse missos sedis apostolicae. Cum enim acta synodalia habeant primam actionem praesentibus apostolicis legatis, die septima mensis Novembris inceptam, illud verum esse non potest. Textum vero Anastasii, non ipsa acta, vitiatum esse ex notis temporariis priorum actionem elicit auctor criticae Baronii. Nam secunda actio, inquit, die 10 Novembris; tertia, die 13; quarta, die 15 ejusdem mensis; quinta denique, die septima Decembris celebrata, ut in actis legitur. Quare mendum in Anastasio residet, alioquin omnes illi numeri priorum actionum depravati essent, quod incredibile est, cum sine fundamento asseratur. [Col. 0830A] Adfuere synodo praeter legatos apostolicae sedis et Agathonis, qui ei praefuerunt, ac missos synodi Occidentalis, duo Orientis patriarchae Georgius Constantinopolitanus, Macarius Antiochenus, Petrus Alexandrini patriarchae vicarius: Georgius item presbyter Hierosolymitanae Ecclesiae nomine, et cum his episcopi quamplurimi Orientis, de quorum numero non satis convenit inter scriptores. Photius in libello de synodis centum et septuaginta; Theophanes et Cedrenus ducentos octoginta novem numerant; sed postremae synodali actioni centum tantum sexaginta sex subscripti reperiuntur. Interfuit etiam Constantinus Pogonatus imperator, et aliqui magistratus ab ipso delecti. Unde dicitur concilium celebratum, praesidente piissimo et Christo amabili magno imperatore Constantino; licet enim ei praefuerint apostolici legati, quodam tamen sensu dici potest praefuisse religiosissimum principem, ut defensorem fidei, et ordinis judiciorum custodem, [Col. 0830B] non vero ut judicem controversiarum fidei. Magistratus vero qui passim in synodo nominantur gloriosissimi judices, adfuerunt ut conservatores essent synodi, ac libertatis partium. Num. 142, linea 2.— Residente cum Constantino, etc. Coepta est itaque oecumenica synodus sexta Constantinopoli die septima mensis Novembris, anno sexcentisemo octogesimo, Agathonis papae tertio, Constantini Pogonati imperatoris anno vigesimo septimo, post consulatum ejus decimo tertio, in trullo, seu in palatii vel basilicae secretario, cui Trullo nomen erat. Quid esset et trullus explicat Ducangius in Constantinopoli Christiana paragr. 32, et seq. libri tertii, dum describit aedem S. Sophiae. In eo aedificio habita synodus, quod Anastasius in Agathone basilicam, et in Leone II palatium appellat. Sedebant a sinistris imperatoris Romani pontificis legati, a dextris Macarius Antiochenus et Georgius Constantinopolitanus. In quo sessionis ordine nihil praeter morem ecclesiasticum commissum est: nam [Col. 0830C] et in concilio Nicaeno Eustathius, Antiochenus episcopus primus ad dextram sedebat, Osio, aliisque S. Silvestri legatis sedentibus ad sinistram. Et in concilio Chalcedonensi legati S. Leonis ad laevam sedebant, Dioscorus vero Alexandrinus patriarcha ad dextram, propositis in medio Evangeliis. Nec mirum, cum sinistra in Ecclesia honoratior sit dextera, ut de concilio Nicaeno loquentes observavimus. Loco autem medio synodi ex antiqua consuetudine, sacrosanctis Dei Evangeliis super sedem ornatam positis, Christum ipsum repraesentantibus dato, apostolicae sedis legati aggressi loqui, sui adventus causam edocuerunt; questique sunt, de eo quod quatuor Constantinoplitanae sedis episcopi, nempe Sergius, Pyrrhus, Paulus et Petrus, itemque Cyrus Alexandrinus, atque Theodorus episcopus Pharanitanus novam induxissent haeresim in Ecclesiam de una in Christo voluntate et operatione. Itaque jubente imperatore, causam ab adversa parte reddit [Col. 0830D] apostolicae sedis legatis, coriphaeus ejus sectae Macarius Antiochenus episcopus, et cum eo alii pro sede Constantinopolitana causam agentes, responderunt nullam a se novitatem introductam, sed ea potius prolata esse, quae a sacris synodis et sanctis Patribus essent accepta. Quibus auditis, imperator, cum dixisset non passurum se in synodo residere, nisi quae proposuissent omnia probarent, id Macarius pollicitus est praestare. Itaque tam in hac prima quam in duabus sequentibus actionibus, nihil aliud actum est, nisi quod lecta sunt trium oecumenicarum synodorum acta, videlicet Ephesinae, Chalcedonensis et Quintae. Actione quarta lectae sunt epistolae duae dogmaticae, una Agathonis, altera synodi Occidentalis, ad Constantinum imperatorem, quibus geminae in Christo voluntatis et operationis catholicum dogma ex fidei regulis demonstratur. Actionibus 5 et 6, quarum ultima habita est die 12 Februarii anni sequentis, [Col. 0831A] seu Christi 681, Macarius Antiochenus patriarcha, Monothelita pervicacissimus, urgente imperatore protulit testimonia sanctorum Patrum, quibus una Christi voluntas asseri videbatur. Haec vero testimonia truncata esse a Macario et ejus symmistis, exceperunt sedis apostolicae legati, et quae Patres de voluntate divina manifeste dixerunt, ab iis ad voluntatem Christi per Incarnationem fraudulenter fuisse translata. Actione 7, die decima tertia Februarii habita, legati recitarunt testimonia sanctorum Patrum, qui duas voluntates et operationes praedicabant. Interrogati vero ab imperatore Georgius patriarcha Constantinopolitanus et Macarius Antiochenus, an definitioni Agathonis papae consentirent, petierunt exemplar definitionis, et inducias, ut laudata sanctorum Patrum loca cum codicibus Ecclesiae Constantinopolitanae conferre possent. Actione 8, die septima Martii celebrata, idem Georgius Constantinopolitanus ab imperatore interrogatus, respondit se diligenti codicum collatione [Col. 0831B] facta cum authenticis exemplaribus, cognovisse, recensita in relationibus Agathonis testimonia SS. Patribus consona esse; ideoque se relationes Agathonis papae et Occidentalis synodi amplecti professus est, eamdemque fidem sectari. Egregium orthodoxiae specimen dedit Georgius in eadem sessione, cum Vitaliani pontificis nomen sacris diptychis restitui postulavit, quod malis artibus Macarii Antiocheni fuerat expunctum, quod obtinuit ab imperatore. Ejus fidem festiva acclamatione commendavit synodus: Georgio orthodoxo patriarchae multos annos. Omnes episcopi Constantinopolitanae sedi subditi, cum Georgio se sentire, Agathonis epistolam suscipere, fidem profiteri, haeresim anathematizare, contestati sunt. In eadem octava actione, Macarius Antiochenus cum Stephano abbate pessimo Monothelita, non solum in errore obstinate perstitit, sed etiam procaciter contestatus est, se ab eo non discessurum, nec si [Col. 0831C] membratim praecideretur et abjiceretur in mare: quinimo impudenter nimis jactare non erubuit, se ut haeresim suam stabiliret, Patrum scripta corrupisse. Itaque universa synodus in has voces erupit: «Haereticum se ipsum manifeste demonstravit. Novo Dioscoro anathema. Hujusmodi deponatur. Novum Dioscorum foras mitte. Novo Apollinario malos annos. Merito ab episcopatu alienetur. Nudetur circumposito ei pallio.» Tandemque actione nona, die sequenti, octava nempe Martii habita, sententia depositionis tam in Macarium, quam in dictum Stephanum abbatem prolata est. Episcopis et clericis, qui errorem abjuraverant, servata est dignitas, ea lege ut fidei libellos cum jurejurando synodo offerrent. Porro post synodum imperator Macarium Antiochenum, Stephanum abbatem, Polychronium, de quo infra, Anastasium Monothelitam, aliosque Macarii discipulos Romam in exsilium misit, ut auctor est Anastasius; qua de re vide dicenda in Leone II. [Col. 0831D] Actionibus 10, 11 et 12, eodem mense Martio celebratis, recepti sunt libelli quorumdam palinodiam recantantium: lectaque et approbata est epistola Sophronii olim episcopi Hierosolymitani ad Sergium Constantinopolitanum: atque item lecta, sed damnata Macarii, aliorumque haereticorum scripta. Quaerentibus vero proceribus, seu magistratibus, an Macarius in sedem restituendus esset, si forte revocaret errorem, sancta synodus dixit, nullatenus divinam regulam pati ut in sede doctoris ulterius resideret. Lectae sunt praeterea Sergii Monothelitarum principis ad Cyrum, et ad Honorium, necnon Honorii pontificis Romani epistola prima ad Sergium. Actione 13, die vigesima octava ejusdem mensis Martii habita, lata est sententia in haereticos Monothelitas; nominatimque adversus Sergium, Pyrrhum, Petrum et Paulum episcopos olim Constantinopolitanos; necnon contra Cyrum Alexandrinum et Theodorum [Col. 0832A] episcopum Pharanitanum. Cum iis damnatus est et Honorius papa, non quidem ut haereticus, sed ut haereticorum fautor, ut in ejus pontificatu ostendimus. In hac eadem actione lecta est secunda Honorii papae ad Sergium epistola. Lecta pariter epistola Pyrrhi Constantinopolitani ad Joannem IV pontificem maximum, quae visae sunt in impietatem Monothelitarum concurrare, et ideo igni coram synodo traditae sunt. Relectae pariter epistolae synodales Thomae, Joannis et Constantini olim patriarcharum Constantinopolitanorum, qui Petro Monothelitae successerant, in quibus nihil inventum est orthodoxae fidei contrarium, quare sancta synodus edixit: «Hos sanctae memoriae tres viros, id est Thomam, Joannem et Constantinum unitate manere, atque in sacris diptychis sanctarum ecclesiarum recitari, utpote qui in omnibus immaculati atque irrepraesentabiles inventi essent circa rectam nostram Christianorum fidem.» Actione 14, die secunda mensis Aprilis celebrata, lecti sunt libelli Mennae patriarchae quondam Constantinopolitani [Col. 0832B] ad Vigilium papam, et Vigilii ad Justinianum imperatorem et Theodoram Augustam epistolae: quas apostolicae sedis legati exclamaverunt non esse Vigilii et falsatum esse librum gestorum quintae synodi. Quare cum examinarentur codices ejusdem quintae synodi, in quibus epistolae illae Vigilii exstabant, constitit illas olim desideratas fuisse in antiquis, additosque non ita multo ante fuisse tres quaterniones novos in initio synodi. In septima vero actione, in qua continentur duae illae Vigilii epistolae, mutatum fuisse quintum decimum quaternionem, adjectumque esse quadrifolium non superscriptum ante decimum sextum quaternionem, in quo feruntur duo libelli seu epistolae Vigilii. Quamobrem patres decrevere, chartaceum volumen, quod falsatum erat cassari, in locis, in quibus adjectiones erant factae, et anathema dixerunt libellis qui dicuntur scripti fuisse a Vigilio ad Justinianum et Theodoram. Verum, ut inquit Baluzius in [Col. 0832C] nova Collectione conciliorum tomo I, in praefatione ad acta quintae synodi, haec epistolis illis Vigilii auctoritatem non adjudicant; non enim falsae illae dicuntur; sed falsatae et corruptae ab iis, qui testimoniis illarum abuti volebant ad confirmandam opinionem suam de una in Christo voluntate et operatione. Et haec est ratio cur fuerint falsitatis accusatae, quod scilicet ea pars, in qua de una Christi operatione agebatur, a Monothelitis addita erat. Plura hac de re Baluzius laudatus. Actione 15, habita die vigesima sexta ejusdem mensis Aprilis, Polychronius presbyter et monachus, Macarii Antiocheni et Stephani abbatis discipulus, in confessum vocatus, et interrogatus de fide, non solum se Monothelitam, sed et praestigiatorem prodidit, et publicum impostorem. Is enim chartulam, in qua scripta erat haec propositio: Qui non confitetur unam voluntatem, et unam Deivirilem operationem, non est Christianus, super mortuum poni [Col. 0832D] postulavit, spondens illum se suscitaturum, ut fidei suae veritatem comprobaret, quam coelestibus visionibus jam confirmatam mentiebatur. Cum autem ejusmodi miraculi pollicitatione magnam populi multitudinem post se traxisset Polychronius, coacta est synodus, ne fidei sacramentum levissimi hominis petulantia in discrimen adduceretur, eam indignam licet conditionem subire. Praesentibus itaque patribus necnon imperatore, atque universo populo, appositum est coram Polychronio defuncti recens hominis cadaver. Pluribus horis personam egit perfidi impostoris Polychronius, defuncto in aures insusurrans; suamque tandem impotentiam professus est. Tunc populus exclamavit: Novo Simoni anathema. Polychronio seductori populi anathema. Post haec in locum synodi redactus, cum nollet haeresim abjurare, tanquam seductor populi et manifestus haereticus, omni sacerdotali ordine et officio denudatus est, et anathematis vinculo suppositus. [Col. 0833A] Actione decima sexta, quae habita reperitur die nona Augusti, alius haereticus nomine Constantinus, Ecclesiae Apameensis presbyter, accepta licentia dicendi, ad docendam synodum se venisse professus, temperamentum quoddam proposuit, quo concordari possent Monothelitae, atque catholici; hac nimirum ratione, ut dicerentur in Christo duae operationes, voluntas vero una; ita videlicet, ut Christus assereretur humanam voluntatem deseruisse cum carne et sanguine crucis tempore. Sed explosa a synodo atque damnata ejusmodi assertione tanquam Manichaeorum, ipse Constantinus parem cum ea damnationis sententiam accepit. In eadem actione petens Georgius Constantinopolitanus episcopus, ut si fieri posset, nominatim non anathematizarentur Sergii, Pyrrhi, Pauli et Petri decessorum suorum personae, rejectus est a synodo. Georgius synodo consensit. Secutae sunt acclamationes: Constantino imperatori orthodoxo, pacifico, novo Theodosio, novo Marciano, [Col. 0833B] novo Justiniano, conservatori rectae fidei, multos annos. Agathoni papae Romano multos annos, etc. Adjuncta sunt anathemata in singulos nominatim haereticos et eorum fautores, nempe in Theodorum Pharanitanum, Sergium, Cyrum, Honorium, Pyrrhum, Paulum, Petrum, Macarium, Stephanum, Polychronium, Aspergium, Pergensem Pamphiliorum metropolitam; omnes denique haereticos, et qui haereticis suffragantur. Actionibus 17 et 18, celebratis die undecima, et decima sexta mensis Septembris, edita est, et promulgata fidei definitio, quae omnium patrum subscriptionibus munita est. Post haec imperator sciscitatus est, an cum omnium episcoporum subscriptione promulgata esset? Qui ad unum exclamarunt: «Omnes ita credimus, una fides. Omnes id ipsum sentimus. Omnes consentientes et amplectentes subscripsimus. Orthodoxe omnes credimus. Haec est fides apostolorum, haec est fides Patrum, haec est fides orthodoxorum.» Tunc iteratae sunt acclamationes, [Col. 0833C] et ingeminatum anathema in Theodorum Pharanitam, Sergium et Honorium, Pyrrhum et Paulum, Cyrum et Petrum, Macarium, Stephanum et Polychronium, et omnes qui praedicaverunt, vel praedicant et docent ac docturi sunt unam voluntatem et unam operationem in dispensatione Domini nostri Jesu Christi Dei nostri. Gratias deinde cum egisset imperator sanctae synodo ob exstinctam haeresim, sermo acclamatorius ipsius majestati compositus palam recitatus est; quo ipsum etiam rogabant patres, ut edicto concilium firmaret, quatenus his, quae gesta erant, nullus contradiceret, aut novam quaestionem moliretur. Unanimi etiam consensu scripserunt patres synodicam relationem ad Agathonem pontificem maximum, quam cum actis synodi transmiserunt per legatos, ab eo postulantes ut synodum, ejusque canonicas sanctiones apostolica auctoritate confirmaret, his verbis: «Orthodoxae autem fidei splendidam [Col. 0833D] lucem vobiscum clare praedicavimus: quam ut iterum per honorabilia vestra rescripta confirmetis, vestram oramus paternam sanctitatem.» Sed priusquam sive imperatoris et synodi epistolae, sive ipsa synodus ad Urbem perferrentur, suam jam diem Agatho pontifex obierat: unde de ejus confirmatione loquemur in Leone secundo ejus successore. De haeresi Monothelitarum, vide d. in Honorio papa n. 12 et seq. Nunc, ex criticae Baronianae auctore, ostendendum est, acta sextae synodi, qualia nunc habentur, interpolata non esse, contra quod censuit Baronius, qui videns sanctum Maximum martyrem, aliosque magnae pietatis et auctoritatis viros haereseos labem ab Honorio abstersisse, huncque tamen in actis hujus concilii, anathemate implicatum reperiri, opinatus est ea sincera ad nos non pervenisse, quam opinionem pluribus viris doctis persuasit. Verum, ut inquit idem Criticae auctor, sextae synodi acta quae habentur, [Col. 0834A] sincera esse, nostra aetate non videtur in dubium revocari posse, ut ostendunt Combefisius in historia Monothelitarum dissert. Apologet. pro actis sextae synodi, Lupus in dissert. de sexta synodo generali ad actionem 18, nuperus auctor anonymus historiae Monothelitarum scrutin 6, Natalis Alexander in dissert. 2 saeculi septimi, Garnerius in Appendice ad notas capitis 2 libri diurni Romanorum pontificum, aliique. Ait Baronius nullam fuisse causam ex parte Honorii cur damnaretur, cum duae ejus epistolae nihil contineant, quod catholicum non sit. Verum in ejus pontificatu ostendimus, eum erroris quidem purum fuisse, nihilominus tamen in sexta synodo damnatum, quod peccasset sua illa oeconomia, qua voluit de una vel gemina operatione taceri; cum tamen religionis causa tunc exigeret aperte geminam defendere.
[Col. 0834A] Num. 140, linea 5.— Hic suscepit divalem jussionem, [Col. 0834B] etc. Constantinus Pogonatus, princeps orthodoxus, ac satagens tranquillitatis Ecclesiae Monothelitarum turbis agitatae, optimum eam componendi consilium esse duxit, si generale concilium Constantinopoli haberetur. Quapropter dedit litteras ad Donum, quae postea fuerunt redditae Agathoni ejus successori. In iis imperator Romanum pontificem hortabatur, ut quae illius est paterna sollicitudo, confunderet daemonem divisionis auctorem, qua tunc temporis Ecclesiae vexabatur, deinde aiebat: «Hortamur vestram paternam beatitudinem dirigere viros indutos personam vestrae apostolicae sedis, ejusque concilii, et omnem auctoritatem habentes; quatenus convenientes cum hic posito sanctissimo patriarcha, etc, perscrutentur per gratiam S. Spiritus veritati insistere.» ( Epist Const imp ad Don. ) Pium ejusmodi consilium imperatoris ut pontifex exsequeretur, alia in aliis Occidentis provinciis haberi jussit concilia, unumque Romae congregavit: [Col. 0834C] ex quo elegit legatos S. sedis, et qui vices gererent patriarchatus Occidentis in concilio generali, quod celebrandum erat Constantinopoli. Legatorum munus demandatum fuit duobus presbyteris, et diacono Romanae Ecclesiae: vices autem patriarchatus jussi sunt genere Portuensis, Regiensis, et Paternensis episcopi. ( Epistolae Agath et concil Rom ad Constantin concil VI, act 4, et Constantin ad Georg Constantinop archiep concil VI, p. I.) Binas deinde litteras ad imperatorem dedit, unas nempe ipse tanquam pontifex et successor D. Petri, alteras Ecclesiae Occidentalis nomine quam concilium Romae celebratum repraesentabat. In illo scilicet significabat, quam auctoritatem delegaverat suis: «Ex his, inquiens, duntaxat satisfacere studeant, quid haec spiritualis mater eorum, ac a Deo propagati imperii credat, et praedicet. in qua et ab incunabulis edocti. . . eis duntaxat injunctum est, ut nihil profecto praesumant augere, minuere, vel [Col. 0834D] mutare; sed traditionem hujus apostolicae sedis, ut a praedecessoribus apostolicis pontificibus instituta est, sinceriter enarrare.» ( Agath epist 1 ad Augg. ) Ad controversiam vero de duabus naturis quod attinet, apostolicae sedis traditionem ab evangelica nunquam discrepasse affirmans: «Omnia, prosequitur, duplicia unius ejusdemque Domini Salvatoris nostri Jesu Christi secundum evangelicam traditionem asserimus. . . eumdemque Dominum nostrum Jesum Christum sicut naturas, ita et naturales in se voluntates et operationes habere, divinam scilicet et humanam: divinam quidem voluntatem et operationem habere ex aeterno cum coessentiali Patre communem, humanam temporaliter ex nobis cum nostra natura susceptam. . . . . Quam (apostolicam doctrinam) B. Petrus apostolus tradidit Cujus vera confessio a Patre de coelis est revelata. Cujus annitente praesidio, haec apostolica ejus Ecclesia nunquam [Col. 0835A] a via veritatis in qualibet erroris parte deflexa est . . . . . nec haereticis novitatibus depravata succubuit; sed ut ab exordio fidei Christianae percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus, illibata fide hactenus permanet secundum ipsius Domini pollicitationem, quam discipulorum suorum Principi in sacris Evangeliis fatus est.» (Ibid.) Deinde comprobata S. sedis indefectibilitate iis Jesu Christi verbis: Petre, Petre, ecce Satan expetivit, ut cribraret vos, sicut qui cribrat triticum. Ego autem pro te rogavi, ut nunquam deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos; imperatorem monet ut animadvertat, quod juxta haec Salvatoris promissa D. Petro, hujus successores Romani pontifices, alios semper episcopos in fide catholica confirmaverant, ut omnibus erat notum; quare et ipse suorum praedecessorum exempla cupiebat sequi. Ac propterea veritatem duplicis voluntatis, atque operationis Jesu Christi astruit, auctoritates [Col. 0835B] S. Scripturae, conciliorum, et Patrum afferens, quas fusissime interpretatur; citatque haereticos secus sentire ausos, ac propriae ipsorum doctrinae variationes ostendit. Quae post imperatorem hortatur, ut defendat aequitatem causae suae, atque eos, quos illius tuendae causa S. sedes mittebat. Postremo de Constantinopolitano archiepiscopo ita loquitur: «Si hanc apostolici dogmatis regulam Constantinopolitanae praesul Ecclesiae tenere nobiscum, ac praedicare delegerit, pax multa erit diligentibus nomen Dei, et ullum non remanebit dissensionis scandalum. Sin autem, quod porro longe sit, novitatem nuper ab aliis introductam, amplecti maluerit, et alienis a regula veritatis orthodoxae atque apostolicae nostrae fidei sese irretire doctrinis, quam, utpote animabus noxiam, declinare, indesinenter ab apostolicis meae humilitatis praedecessoribus exhortati, atque commoniti usque hactenus distulerunt, ipse noverit quid de tali contemptu in divino Christi examine satis [Col. 0835C] faciet.» (Ibid.) In secundis autem litteris, patrum concilii nomine scriptis, quae, perinde ac primae doctrinam S. sedis de duabus voluntatibus, operationibusque Jesu Christi inviolabiliter esse servandam testatur, declarant patres, quod ii, qui ab apostolica sede illuc profecti erant, non tanquam de rebus dubiis disceptaturi, sed certa, et immutabilia in concilio prolaturi advenerant. «Personas autem de nostrae humilitatis ordine praevidimus dirigere ad vestrae a Deo protegendae fortitudinis vestigia; quae omnium nostrum, id est universorum per septentrionales, vel occiduas regiones episcoporum suggestionem, in qua et apostolicae nostrae fidei confessionem praelibavimus, offerre debeant: non tamen tanquam de incertis contendere, sed ut certa atque immutabilia compendiosa definitione proferre.» ( Epist synod conc Rom ad Augg. ) Deinde qui catholici, quive haeretici habendi sint declarantes: «Quicunque, aiunt, perinde sacerdotum [Col. 0835D] haec quae in hac nostrae humilitatis confessione continentur nobiscum sinceriter praedicare desiderant, ut nostrae apostolicae fidei concordes, ut spirituales fratres, et coepiscopos nostros suscipimus. Qui vero haec confiteri noluerint, ut infestos catholicae atque apostolicae confessioni, perpetuae condemnationis reos esse censemus: nec aliquando tales in nostrae humilitatis collegio, nisi correctos suscipere patimur.» (Ibid.) Ex allatis testimoniis evidens fit, quod S. sedes definivit, stabilivitque fidei articulum, quod futurum erat objectum decisionis in concilio generali faciendae adversus Monothelitas. Hoc potissimum declarat pontifex significans in litteris ad imperatorem, se demandasse legatis suis, ut adamussim sequerentur traditionem S. sedis, quam sui praedecessores Romani pontifices semper docuerant: «Eis duntaxat injunctum est traditionem hujus apostolicae sedis, ut a praedecessoribus apostolicis pontificibus instituta [Col. 0836A] est, sinceriter enarrare:» mox explicans quaenam ea traditio esset, duas naturales voluntates, etc. «Haec est traditio, quam tenet vestri imperii mater apostolica Christi Ecclesia.» Idem Ecclesia omnis Occidentalis declarat, dum ait, quod ii qui suas vices in concilio gesturi erant, professionem fidei secum ferebant jussi de ea nihil penitus disceptare, sed eadem uti tanquam regula certa et immutabili, ad definiendum: «Nostrae fidei confessionem praelibavimus, ut certa atque immutabilia compendiosa definitione proferre debeant.» Supra autem dixerat, hanc doctrinam ex immensi luminis fonte derivatam, ad Romanam Ecclesiam pervenisse per sanctos apostolos Petrum et Paulum, indeque diffusam per eorum successores Romanos pontifices, servatamque omni tempore incorruptam in provinciis Occidentis et Septentrionis: «Lumen quod ex vero luminis fonte per ministros beatos Petrum et Paulum apostolorum principes, eorumque apostolicos [Col. 0836B] successores gradatim usque ad nostram parvitatem servatum est. . . universorum per septentrionales vel occiduas regiones episcoporum suggestionem offerre debeant.» Num. 142, linea 11.— Suos intromiserunt libros, et tomos diversos, et synodos, quas falsaverant. (Ex ill. Archiep. Caesar. Claud. Sommier Hist. dogm. pont. lib. VIII, cap. 12.) Ex testimoniis litterarum Agathonis et Romanae synodi ad Constantinum Pogonatum aperte dignoscitur quod papae Honorio ne minima quidem nota haeresis Monotheliticae inuri potest. Si enim hic pontifex hujusmodi erroris, ut minimum, fautor fuisset, qua fronte S. Agatho coram universa Ecclesia affirmasset, nullum unquam vestigium erroris vel levissimum esse inventum in apostolica sede: suosque praedecessores juxta Jesu Christi promissum, semper confirmasse fratres in fide D. Petri, nunquam defectura, ut omnibus notum erat: [Col. 0836C] «Haec apostolica Petri Ecclesia nunquam a via veritatis in qualibet erroris parte deflexa est . . . Qui fidem Petri non defecturam promisit, confirmare eum suos fratres admonuit, quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores fecisse semper cunctis est cognitum. » (Epist. Agath. ad Const. conc. VI, act. 4.) Hinc V. C. recte arguit, quod epistola Honorii, super qua tam multa congesserunt Neoterici, fuit responsum alii epistolae Sergii prorsus catholicae, ac proinde ejusdem examen cum observatis P. Desirantii, quod ille affert lib VII Hist dogm pont cap 17, et seqq. infra exhibebo, postquam utramque epistolam tum Sergii tum Honorii, ut sum pollicitus, in medium produxero. 1. In tantum vobis sanctissimis, in omnibus unanimitate spiritus constringimur, ut studeamus omnium [Col. 0836D] consiliorum nostrorum et actionum vos sacratissimos habere praesentes: et nisi plurimum locorum distantia sejungeret, hoc utique quotidie gereremus, vestrae honorandae unanimisque fraternitatis munito, muratoque nosmetipsos circumsepientes consultu: attamen, quoniam nobis etiam sermo, atque absque labore littera quod studemus, impartit, confestim ea pro quibus hoc scribimus, enarramus: 2. Ante aliquod certum tempus, cum adversus Persas a Deo confirmatus dominus noster et magnus imperator promovebat exercitum, propter certamina a Deo sibi creditae Christo amabilis reipublicae, et ad partes Armeniae provinciae pervenisset, unus ex principibus impiae partis Severi exsecrabilis, nomine Paulus, in illis locis apparens, ad ejus pietatem accessit, sermonem pro sua errabunda haeresi proferens, et hoc profecto duntaxat satisfaciendo, in quibus piissima ejus ac regalis magnanimitas [Col. 0837A] (cum caeteris enim donis Dei, etiam divinorum dogmatum locupletari scientia meruit) dum redarguisset atque depompasset pravam ejus impietatem profanis ejus astutiis sanctae nostrae Ecclesiae, ut verus ejus propugnator, recta, atque immaculata e diverso protulit dogmata, inter quae et unius operationis Christi veri Dei nostri mentionem effecit. 3. Post aliquod vero tempus idem a Deo confirmatus imperator, in provincia Lazarum adveniens, recordatus est disputationis, quam (sicut diximus) fecerat ad Paulum illum haereticum, cum praesentia Cyri sanctissimi, tunc quidem ejusdem Christo amabilis Lazarum provinciae metropolitanam sedem tenentis, nunc autem magnam Alexandriam regentis. Praedictus igitur sanctissimus vir, his auditis, ejus serenitati respondit nescire subtiliter, utrum unam, an duas operationes Christi veri Dei nostri astruere necesse sit. Ergo per jussionem ejus pietatis, per litteras proprias interrogavit nos praedictus sanctissimus vir, utrum unam operationem, an duas in [Col. 0837B] Salvatore nostro Christo necesse sit dicere; et, si quosdam noscamus sanctorum ac beatissimorum Patrum unam dicentes operationem? 4. Unde nos quae nostrae erant scientiae per nostra rescripta ei significavimus, dirigentes etiam sermonem acclamatorium Mennae sanctissimi quondam patriarchae hujus a Deo conservandae regiae urbis porrectum ab eo hic praesenti Vigilio sanctae memoriae praedecessori sanctitatis vestrae, habentem et diversa testimonia paterna de una operatione, et una voluntate Salvatoris nostri Christi veri Dei nostri. 5. Nihil tamen proprium penitus in hujusmodi nostris rescriptis promulgavimus, sicut suppetit nosse vos sacratissimos, et unanimes, relegentes eorum quae missa sunt exemplaria. 6. Et silentium quidem ex illo tempore hujusmodi suscepit capitulum. 7. Quia igitur ante parvum tempus, cooperante [Col. 0837C] gratia Dei, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: pio zelo fortissimi ac invictissimi magni imperatoris excitatus, Cyrus Alexandriae magnae civitatis patriarcha, et communis frater noster et consacerdos Dei, amabiliter et modeste adhortatus est eos, qui in magna civitate Alexandrina, quod Eutychetis et Dioscori, Severi quoque et Juliani, Deo odibilium haeresi languerent, ad catholicam Ecclesiam accedere, post multas disputationes et labores, quos cum nimia prudentia et saluberrima dispensatione in hac causa impendit, hoc quod festinabat, per supernam gratiam ordinavit, factaque sunt inter utrasque partes dogmatica quaedam capitula, in quibus omnes, (qui antea quidem in diversas portiones diversi fuerant, proavosque sibi Dioscorum atque Severum haereticos scribentes) coadunati sunt cum sanctissima ac sola catholica Ecclesia, et nunc grex Christi veri Dei nostri, omnis Christo amabilis Alexandriae populus [Col. 0837D] factus est, et pene universa cum eis Aegyptus, et Thebais et Lybia, et caetera Aegyptiacae dispositionis regiones, quam olim considerabant (ut diximus) in innumerabilem copiam haeresum multitudinem discissas, nunc autem beneplacito Dei, et studio praedicti sanctissimi Alexandrinorum antistitis, unum labium facti sunt omnes, una vox, et in unitate spiritus rectae Ecclesiae dogmata confitentur. Ex his autem quae dicta sunt atque stabilita, unum existit Capitulum de una operatione Christi magni Dei et Salvatoris nostri. 8. His itaque provenientibus, Sophronius venerabilis monachus, qui, ut ex auditu didicimus, Hierosolymorum praesul est ordinatus (necdum enim hactenus ejus ex more synodica suscepimus) apud Alexandriam tunc temporis positus cum praefato sanctissimo papa quando (sicut diximus) admirabilem illam circa eos, qui dudum haeretici fuerant, Dei beneplacito unitatem componebat, atque cum [Col. 0838A] eo de eisdem capitulis pertractabat, adversatus est, et contradixit ad unius operationis Capitulum, duas operationes Christi Dei nostri dignum inquiens censeri. 9. Praenominato autem sanctissimo papa, praesertim ei testimonia quorumdam sanctorum Patrum proferente, dispersim in quibusdam opusculis suis unam operationem asserentium ad haec quoque, et ex abundanti inquiente, quod multoties sancti Patres nostri, ut lucrarentur plurimarum animarum salutem, dum talia emergerent capitula, Deo placitis dispensationibus ac placitis usi fuisse videntur, nihil de subtilitate rectorum Ecclesiae dogmatum exagitantes, et dicente, quod oporteat utique etiam in praesenti, dum tantorum millium populorum salus prae manibus ponitur, nihil de hoc per contentionem altercari, idcirco quod (sicut dictum est) etiam a quibusdam sacris Patribus vox hujusmodi dicta est, nihilque de hoc laedatur rectae fidei ratio, memoratus [Col. 0838B] Deo amabilis Sophronius talem dispensationem nullatenus accepto tulit. 10. Quia igitur pro hoc cum litteris ejusdem sanctissimi comministri ad nos conjunxit, de hoc quoque etiam apud nos sermonem movendo insistens, ut de talibus adimeretur capitulis post factam unitionem, vox unius operationis, durum nos hoc arbitrati sumus. Quomodo enim non esset durum et valde onerosum, quando hoc, resolvere evertereque erat futurum quidem omnem illam concordiam atque unitatem, quae bene fuerat effecta, tam apud Alexandrinam magnam civitatem, quam per universas sub provincias, quae nullo tempore usque nunc acquieverant, nomen saltem simplex divini atque laudabilis nostri papae Leonis, aut sanctae et magnae atque universalis Chalcedonensis synodi mentionem facere, non vero praeclara et magna voce in divinis missarum arcanis hoc praedicantes? 11. Multis igitur a nobis de hoc motis sermonibus ad praenominatum venerabilem Sophronium, [Col. 0838C] postremo adhortati eum sumus testimonia nobis proferre sanctorum ac probabilium Patrum, illorum videlicet, quos omnes communiter doctores confitemur, et quorum dogmata et legem sanctae Dei cognoscunt Ecclesiae, duas nominatim et ipsis verbis operationes in Christo dicendas tradentia: ille autem hoc facere penitus non valuit. 12. Nos vero considerantes, incipientem ex hoc inter quosdam hic contentionem exardescere, et scientes quod semper ex hujusmodi decertationibus illae haeresum dissensiones effectae sunt, necessarium judicavimus, omne studium ponere ad sedandum atque amputandum talem superfluum verborum conflictum. 13. Et ad saepedictum sanctissimum Alexandriae patriarcham scripsimus, ut postquam unitatem cum his, qui pridem reparabantur, Deo auxiliante, composuit, de caetero nullum permitteret unam aut duas proferre operationes in Christo Deo nostro, magis [Col. 0838D] autem (sicut sancta et universalia tradiderunt concilia) unum eumdemque Filium unigenitum Dominum nostrum Jesum Christum, verum Deum operatum confiteri, tam divinam quam humanam, et omnem Deo decibilem, et homine dignam operationem, ex uno incarnatoque Deo Verbo indivise procedere, et ad unum eumdemque redigere. 14. Eo quod unius quidem operationis vox, quanquam a quibusdam sanctis Patribus dicta est, tamen peregrina videretur, et perturbare aures quorumdam, suspicantium ad peremptionem hanc proferri inconfuse atque secundum subsistentiam unitarum in Christo Deo nostro duarum naturarum, quod non est unquam nec fuit. Similiter autem et duarum operationum dictio multos scandalizet, utpote a nullo sanctorum et probabilium Ecclesiae institutorum edita. Insuper et consequens ei est praedicare duas voluntates, contrarietates circa invicem habentes; tanquam Deo [Col. 0839A] quidem verbo salutarem volenti adimpleri passionem, humanitate vero ejus obsistente ejus voluntati, et resistente, proinde duo contraria volentes introduci: quod impium est. Impossibile quippe est, in uno eodemque subjacenti duas simul et erga hoc ipsum contrarias subsistere voluntates. Nam salutaris Deum gerentium Patrum doctrina operae pretium instituit, quod nunquam intellectualiter animata Domini caro separatim, et ex appetitu proprio, contrario nutui uniti sibi secundum subsistentiam Dei verbi naturalem motum suum effecit, sed quando, et qualem, et quantam ipse Deus verbum volebat: et (ut plenius dicatur) quemadmodum corpus nostrum regitur, et ordinatur et disponitur ab intellectuali et rationali anima nostra, ita et in Domino Christo tota humana ejus conspersio ab ipsius Verbi deitate semper in omnibus mota, Dei mobilis erat, secundum Nyssenum Gregorium, dicentem contra Eunomium ita: Secundum quod [Col. 0839B] Deus erat Filius, impassibilis utique est et immortalis. Si qua autem passio de eo in Evangelio dicitur, per humanitatem profecto, quae suscipiebat passionem, hujusmodi operatus est. Operatur quippe vere Deitas per corpus, quod circa ipsum est, omnium salutem, ut sit carnis quidem passio, Dei autem operatio. Hanc igitur (ut dictum est contentionem incipientem accendi videntes, necessarium judicavimus, irritas potius sanctorum Patrum voces et synodice definitas semper sequi, et neque quae raro a quibusdam Patribus dicta sunt, et non circa haec intentionem habentibus, quasi planam et inambiguam de eis doctrinam exponerent, ad regulam et legem per omnia dogmaticam reducere, quale est quod de una operatione ab eis dictum est, neque iterum, quae nullatenus dicta sunt a probabilibus Patribus, nunc vero a quibusdam Patribus proferuntur, duas, inquam, operationes tanquam dogma ecclesiasticum proferre. [Col. 0839C] 15. Et ad ultimum stetit ac placuit, quatenus praedictus Sophronius venerabilis, nullum sermonem de caetero de una sive duabus operationibus movere debeat, sed ei sufficiat praefata, cautaque ac trita sanctorum Patrum recta traditio atque doctrina. 16. His itaque contentus saepe nominatus venerabilis vir, et haec custodire certificans, petimus nos etiam, per epistolam de his ei praebere responsum, quatenus hujusmodi epistolam (ut ait) ostendat his, qui forsitan interrogare eum de praedicta quaestione voluerint. Quod alacriter egimus, et ille quidem in his hinc enavigavit. 17. Nuper autem piissimus, et a Deo coronatus dominus noster apud Edessenam demorans civitatem, pios apud nos apices fecit, praecipientes, ut paterna illa testimonia defloremus, quae continentur in libro dogmatico (sicut dictum est) facto a sanctae memoriae Menna ad sanctissimum Vigilium de una operatione, et una voluntate; et haec a Deo instructae [Col. 0839D] ejus serenitati dirigere deberemus, quod et ad effectum perduximus. Nos autem quae dudum mota sunt, memoria retinentes, et tumultum, qui ex hujusmodi motione coepit, scientes, suggessimus ejus piissimae serenitati per mediocrem nostram suggestionem, et scripta ad excellentissimum sacellarium imperialem consequenter hujus capituli omnem subtilitatem, horumque quae a nobis per hoc actitata sunt, et quod non oporteat de hujusmodi inquisitione perscrutari, sed manere in attrita Patrum doctrina, quam omnes consonanter confitentur de hujusmodi quaestione, et confiteri unigenitum Filium Dei, qui veraciter Deus simul et homo est, eumdem operari divina et humana, et ex uno eodemque incarnato Dei Verbo, sicut quo occurrentes jam sumus effati, inseparabiliter atque indivise omnem divinam atque humanam operationem procedere. Hoc namque nos Leo instituit, manifeste perhibens: agit enim utraque forma cum alterius communione, quod proprium [Col. 0840A] habet. In quibus rescriptum piae jussionis ab ejus mansuetissima suscepimus fortitudine, quae a Deo conservandam ejus serenitatem condecent, continentem. 18. His igitur omnibus a principio ita provenientibus, rationabile simul et necessarium judicavimus de his quae partim memorata sunt, cognitionem dare vestrae fraternitati, atque unanimi beatitudini. 16. Per exemplaria quae a nobis directa sunt, et adhortamur vos, sacratissimi, haec omnia legere. (Nota, lector, quod ex Honorii epistola constet, Sergium non misisse exemplaria plura quam unum, proindeque in vera Sergii epistola legi debet hoc modo: Per exemplar quod a nobis ad praedictum Sophronium directum est, et adhortamur vos, sacratissimi, haec omnia legere. ) 20. Et Deo placitam ac plenissimam charitatem quae in vobis, nunc quoque sequentes si quid amplius, [Col. 0840B] minusve inveneritis, hoc per datam vobis a Deo gratiam adimplere, atque per sanctas syllabas vestras una cum vestra optabili sospitate, quaeque super his vobis fuerint placita, significare. 1. Scripta fraternitatis vestrae suscepimus. 2. Per quae inventiones, et novas vocum quaestiones cognovimus introductas per Sophronium quemdam monachum, nunc vero ex auditu episcopum Hierosolymitanae urbis constitutum, adversus fratrem nostrum Cyrum Alexandriae antistitem, unam operationem Domini nostri Jesu Christi conversis ex haeresi praedicantem. 3. Qui denique ad vestram fraternitatem Sophronius veniens, querelamque hujusmodi deponens, multiformiter eruditus, petiit de his, quae a vobis fuerat instructus, paginalibus sibi syllabis reserari. 4. Quarum litterarum ad eumdem Sophronium directarum suscipientes exemplar, et intuentes satis [Col. 0840C] provide circumspecteque fraternitatem vestram scripsisse, laudamus, novitatem vocabuli auferentem, quod posset scandalum simplicibus generare. 5. Nos enim in quo pervenimus, oportet ambulare. Enim vero, duce Deo, pervenimus usque ad mensuram rectae fidei, quam apostoli veritatis Scripturarum sanctarum funiculo extenderunt, confitentes Dominum Jesum Christum, mediatorem Dei et hominum, operatum divina media humanitate verbo Dei naturaliter unita, eumdemque operatum humana ineffabiliter atque singulariter assumpta carne discrete, et inconfuse atque inconvertibiliter plena divinitate: et qui coruscavit in carne plena divinis miraculis, ipse est, et carneus effectus plene Deus et homo: passiones et opprobria patitur unus mediator Dei et hominum in utriusque naturis Verbum caro factum et habitavit in nobis, ipse Filius hominis de coelo descendens, unus atque idem (sicut scriptum est crucifixus Dominus majestatis, dum constat [Col. 0840D] divinitatem nullas posse perpeti humanas passiones, et non de coelo, sed de sancta est assumpta caro Dei genitrice. Nam per se veritas in Evangelio ita inquit: Nullus ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis qui est in coelo: profecto nos instruens, quod divinitati unita est caro ineffabiliter atque singulariter, ut discrete atque inconfuse, sic indivise videretur conjungi, ut nimirum stupenda mente mirabiliter manentibus, utrarumque naturarum differentiis cognoscatur uniri. 6. Cui Apostolus concinens, ad Corinthios ait: Sapientiam loquimur in perfectos: sapientiam vero non hujus saeculi, neque principum hujus saeculi, qui destruuntur; sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam, quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram, quam nemo principum hujus saeculi cognovit. Si enim cognovissent, nunquam Dominum majestatis crucifixissent. Dum profecto divinitas nec crucifigi potuit, nec passiones humanas experiri, [Col. 0841A] vel perpeti, sed propter ineffabilem conjunctionem humanae divinaeque naturae, idcirco Deus dicitur pati, et humanitas ex coelo cum divinitate descendisse. 7. Unde et unam voluntatem fatemur Domini nostri Jesu Christi, quia profecto, a divinitate assumpta est nostra natura, non culpa; illa profecto, quae ante peccatum creata est, non quae post praevaricationem vitiata. Christus enim Dominus in similitudinem carnis peccati veniens, peccatum mundi abstulit, et de plenitudine ejus omnes accipimus: et formam servi suscipiens, habitu inventus est ut homo, quia sine peccato conceptus de Spiritu sancto, etiam absque peccato est partus de sancta et immaculata Virgine Dei genitrice, nullum experiens contagium vitiatae naturae. 8. Carnis enim vocabulum duobus modis in sacris eloquiis boni malique cognovimus nominari, sicut scriptum est: Non permanebit spiritus meus in hominibus [Col. 0841B] istis, quia caro sunt. Et Apostolus: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt; et rursum: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati; et: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me trahentem in legem peccati, quae est in membris. Et alia multa hujusmodi in malo absolute solent intelligi. In bono autem ita, Isaia propheta dicente: Veniet omnis caro in Jerusalem, et adorabit in conspectu meo. Et Job: In carne mea videbo Deum. Et alias: Videbit omnis caro salutare Dei. Et alia diversa. 9. Non itaque assumpta (sicut praefati sumus) a Salvatore vitiata natura, quae repugnat legi mentis ejus; sed venit quaerere et salvare quod perierat, id est vitiatam humani generis naturam. Nam lex alia in membris aut voluntas diversa non fuit, vel contraria Salvatori, quia super legem natus est humanae conditionis. 10. Et siquidem scriptum est: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me, Patris; et: [Col. 0841C] Non quod ego volo, sed quod tu vis, Pater; et alia hujusmodi; non sunt haec diversae voluntatis, sed dispensationis humanitatis assumptae. Ista enim propter nos dicta sunt, quibus dedit exemplum, ut assequamur vestigia ejus, pius Magister discipulos imbuens, ut non suam unusquisque nostrum, sed potius Domini in omnibus praeferat voluntatem. 11. Via igitur regia incedentes, et dextrorsum vel sinistrorsum venatorum laqueos circumpositos evitantes, ne ad lapidem pedem nostrum maxime offendamus, Idumaeis, id est terrenis, atque haereticis propria relinquentes, nec vestigio quidem pedis sensus nostri terram, id est, pravam eorum doctrinam, omnimodo atterentes, ad id quo tendimus, hoc est, ad fines patrios pervenire possimus, ducum nostrorum semita gradientes: et si forte quidam balbutientes (ut ita dicam) nisi sunt proferentes exponere, formantes se in specimen nutritorum, ut possint [Col. 0841D] mentes imbuere auditorum; non oportet ad dogmata haec ecclesiastica retorquere, quae neque synodales apices super hoc examinantes, neque auctoritates canonicae visae sunt explanasse, ut unam vel duas energias aliquis praesumat Christi Dei praedicare, quas neque evangelicae vel apostolicae litterae; neque synodalis examinatio super his habita, visae sunt terminasse; nisi fortassis (sicut praefati sumus) quidam aliqua balbutiendo docuerunt, condescendentes ad informandas mentes, atque intelligentias parvulorum, quae ad ecclesiasticorum dogmata trahi non debent, quae unusquisque in suo sensu abundans, videtur secundum propriam sententiam explicare. 12. Nam quia Dominus Jesus Christus, Filius ac Verbum Dei, per quem facta sunt omnia, ipse sit unus operator divinitatis et humanitatis, plenae sunt sacrae litterae luculentius demonstrantes. 13. Utrum autem propter opera divinitatis atque [Col. 0842A] humanitatis, geminae operationes derivatae debeant dici vel intelligi, ad nos ista pertinere non debent, relinquentes ea grammaticis, qui solent parvulis exquisita derivando nomina vindicare. 14. Nos enim non unam operationem vel duas Dominum Jesum Christum, ejusque sanctum Spiritum, sacris litteris percepimus, sed multiformiter cognovimus operatum. Scriptum est enim: Si quis Spiritum Christi non habet, hic ejus non est; et alibi: Nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. 15. Si enim divisiones operationum sunt multae et has omnes Deus in membris omnibus pleni corporis operatur, quanto magis capiti nostro Christo Domino haec plenissime possunt coaptari? ut caput et corpus unum sit perfectum; ut perfecte occurrat (sicut [Col. 0842B] scriptum est) in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi? Si enim in aliis, id est membris suis, Spiritus Christi multiformiter operatur, in quo vivunt, moventur et sunt, quanto magis per semetipsum Mediatorem Dei et hominum, plene ac perfecte, multisque modis et ineffabilibus confiteri nos communione utriusque naturae condecet operatum? 16. Et nos quidem secundum sanctiones divinorum eloquiorum oporteat sapere vel sperare, illa videlicet refutantes, quae quidem novae voces noscuntur sanctis Dei Ecclesiis scandala generare, ne aut duarum operationum vocabulo offensi, sectantes Nestorianos, nos vesana sapere arbitrentur: aut certe si rursus unam operationem Domini nostri Jesu Christi fatendam esse censuerimus, stultam Eutychianistarum attonitis auribus dementiam fateri putemur, praecaventes, ne quorum inania arma combusta sunt, eorum cineres et redivivos ignes flammivomarum denuo renovent quaestionum, simpliciter atque veraciter confitentes Dominum Jesum Christum unum operatorem [Col. 0842C] divinae atque humanae naturae; electius arbitrantes, ut vani naturarum ponderatores, otiose negotiantes, et turgidi adversus nos insonent vocibus ranarum philosophi; quam ut simplices, et humiles spiritu populi Christiani, possint remanere jejuni. Nullus enim decipiat per philosophiam et inanem fallaciam discipulos piscatorum. Eorum enim doctrinam sequentes, omnia argumenta scopulosa, disputationes callidae atque fluctivagae intra eorum retia sunt collisa. 17. Haec nobiscum fraternitas vestra praedicet, sicut et nos ea vobiscum unanimiter praedicamus; hortantes vos, ut unius vel geminae novae vocis inductum operationis vocabulum aufugientes, unum nobiscum Dominum Jesum Christum Filium Dei vivi, Deum verissimum, in duabus naturis operatum divinitus atque humanitus, fide orthodoxa, et unitate catholica praedicetis. Et superscriptio: Deus te incolumem custodiat, dilectissime atque sanctissime frater. Epistola Sergii quam attuli, semper tanquam legitimus hujus patriarchae fetus habita est, donec R. P. Desirantius, celebris nostra aetate theologus, doctor et professor universitatis Lovaniensis a sanctae memoriae Clemente XI, aequo ejusdem virtutum aestimatore jussus est falsitates omnes illius detegere. Vir enim doctissimus, diligenter expendens ipsam epistolam Sergii, et Honorii responsum, necnon acta VI concilii utramque epistolam condemnantia una cum earum auctoribus; tandem agnovit, quod in concilio producta fuit Honorii epistola Latina authentica cum Graeca versione; Sergii vero nec autographa, nec authentice exscripta fuit exhibita; at duntaxat excerptum ab exemplari in regestis patriarchatus Constantinopolitani reperto: quae profecto a pseudopatriarcha [Col. 0843A] Paulo, Sergii post Pyrrhum successore, depravata et corrupta fuerant. Observat pariter ex responsi charactere, quod haec Sergii epistola fuerit catholica. et quod haereticae additionnes eidem insertae causa fuerint, cur sententia Honoriana perverteretur, quae, cum sit per se bona et legitima, fit mala atque damnabilis relative ad hanc Sergii epistolam, cujus responsio est semper credita propter futiles rumores, ac testimonia nullo haerentia fundamento. Docet, quod hujus depravationis causa Macarii pseudopatriarchae Antiocheni fraudi est ascribenda; quippe qui cum chartis imperatori transmissis ut in concilio VI producerentur, Sergii epistolam admiscuerat, cui titulus: Exemplar litterarum Sergii Constantinopolitani ad Honorium Romanum pontificem, quibuscum Honorii epistolam conjunxerat ita inscriptam: Excerptum epistolae Honorii Romani pontificis ad eumdem Sergium. Quae exemplaria, quia eorum [Col. 0843B] neutrum erat authenticum, cum autographis conferri a concilio jussa sunt; quod perperam factum. Etenim Honorii exemplar adamussim Latino autographo respondere inventum est; at minime observatum, an titulus a Macario appositus, esset legitimus; nempe an Latina haec epistola Honorii vere esset responsio ad Sergii exemplar a Macario exhibitum. Exemplar praetensae epistolae Sergii haud collatum fuit cum legitima epistola Sergii, sed duntaxat cum regestis Constantinopolitani patriarchatus ab archivi praefecto ad concilium allatis, quibus inserta legebatur epistola nomine Sergii olim patriarchae Constantinopolitani ad Honorium olim Romanum pontificem, quicum omnino congruebat exemplar a Macario transmissum. At ea regesta non ab autographis, sed a supposititiis falsisque scriptis desumpta erant, quod ne in dubium quidem venit circa epistolam de qua agitur: quis enim crediderit novissimos patriarchas Monothelitas adulterare hanc epistolam [Col. 0843C] voluisse, ut haereticos illi sensus, quos antea non habebat, injicerent? secus factum esset, ubi eam corrupissent, ut ad meliorem sententiam reducerent, Sergiumque videri catholicum sategissent; nam PP. concilii, quos Sergii nequitia non latebat, eorum fraudem detexissent, expendissentque sublestam regestorum fidem: quam rem fieri non oportuit, dum Sergium erroris convictum, quod quaerebant, invenerunt. Brevissimi spatio temporis successive sederant Constantinopoli tres patriarchae Monothelitae, qui omnes papam Honorium secum consensisse jactaverant, nec tamen ita esse probaverant. Contra Honorii successores secus rem habere demonstraverant, et S. Maximus, cum uno ex iis patriarchis Pyrrho in Africa disputans, ita eum convicerat, ut Romae errorem abjuraverit; tametsi ut haeretici imperatoris Constantis gratia iterum uteretur, rediit ad vomitum. Non latebat Pyrrhum, tum ex habita disputatione [Col. 0843D] cum Maximo, tum aliunde, quidquid catholici pro defensione Honorii sentiebant: quare cum ipse pseudopatriarcha Paulus Honorii epistolam, et archivum Constantinopoleos possiderent, facile adjunxerint id quod libuit, cum praesertim S. Maximum et S. Martinum papam, qui aperire poterant fraudem, in exsilio voluissent occumbere. Concilio ipsi VI in primis undecim sessionibus usque adeo persuasum erat de innocentia Honorii, ut blasphemam declararit propositionem, quae Honorium inter sectarios recensebat, quasi unam in Christo voluntatem cognoverit. In sequenti autem sessione Sergii epistola prolata, quae vere erat haeretica, non fuit ad trutinam revocata, ut pateret illine Honorius responsum dederit. Legantur, quaeso, ac relegantur acta concilii, in quaestionem eam nunquam revocatam invenire est. Laudat eum synodus, ponitque eam existere, at nihil ultra inquirens, pergit ad caetera: tametsi comprobandum id videbatur testibus [Col. 0844A] integrae fidei, qui epistolam patriarchatus regestis insertam affirmarent aut esse autographam, aut exemplar legitimae illius epistolae ad quam Honorius respondit. Qua cautione non erat opus, si Honorius responsioni totam eam epistolam inseruerat, aut saltem summam et substantiam illius, quae vere esse Sergii putabatur: ita enim eadem testis erat et comprobatio facti, quod in quaestionem revocatur. At quoniam id minime est factum, cum quidquid ea continet, catholicum omnino sit, catholicae item epistolae responsio credenda est. Haec summatim Desirantius ad Sergii epistolam; cujus deinde articulos enucleatius expendit, aiens, quod ipsius epistolae controversae prolixitas aperte ostendit, minime esse illam, cui respondit Honorius, qui responsione indicat, quae in Sergii paucorum articulorum epistola continebantur. Primus ejusdem articulus qui est pro exordio, [Col. 0844B] refertur ad Honorii responsionem, ubi pontifex commendat Sergium, quod ad Romanum pontificem in rebus dubiis confugerit. Secundus est suppositus; non enim est credibile, quod Heraclius, qui nonnisi opera Sergii in rebus religionis utebatur, Paulum Monoculum redarguerit, cujus (praeterquam quod praesidio illi erat apud imperatorem) amicitiam fovebat, Monothelismum tuendi gratia. quemadmodum S. Maximus ostendit Pyrrho. «Cum Theodosiopoli ad Paulum Monoculum, et Severi sectatorem scripsit (Sergius) misso etiam ad eum libello Mennae, et Theodori Pharanitani cum sua approbatione.» ( Disp. S. Max. cum Pyr. ) Praeterea hi sectarii controversiae originem ascribebant disputationi Sophronii monachi cum Cyro Alexandrino ann. 633: «Sophronius, qui paulo ante fuit patriarcha Hierosolymitanus fecit, ut hoc vel praeter propositum faceremus (Pyrrhus scilicet, et Sergius) eum tempore inopportuno sermonem de operationibus excitavit.» (Ibid.) Quare non poterant eam [Col. 0844C] ascribere collation Monoculi cum imperatore, quippe quae multos ante annos facta erat, cum imperator in Armenia decertabat cum Persis. Tertius est addititius, namque ex litteris Sergii ad Phasydis tunc episcopum Cyrum, quae in sessione concilii XII lectae sunt, constat, quod Cyrus Heraclii decretum de non agnoscendis duabus in Christo operationibus ad Arcadium Cypri episcopum, approbaverat: ac proinde falso asseritur, quod Cyrus responsum dederit, se nescire, unamne an plures operationes fateretur. Quartus perinde est addititius: papa enim Honorius in responsione, nec Mennae nec Vigilii meminit; quare intellectu facile est, quod Sergius nihil eorum ad Honorium scripserat, quae Sophronii oppositionem praeiverant. Praeterea Sergius adhuc superstes vitiata suae epistolae ad Honorium exemplaria vulgaverat, in quibus tantummodo narrabat, Vigilium papam de Mennae acclamationibus fuisse admonitum. Deinde [Col. 0844D] ejus successor Pyrrhus, antequam Constantinopoli abiret, ad papam Joannem scripsit, quod ejusmodi acclamationes, seu sermo Mennae, exhibitus, ostensusque fuerat Vigilio a Constantino quaestore. «Admiror, quomodo patriarchae cum sitis, audetis mentiri. Qui tibi antecessit in suis ad Honorium litteris scripsit, commonefactum quidem fuisse (Vigilium) de eo libello, non autem oblatum, nec ostensum. Ipse vero in tua ad Joannem papam epistola dixisti oblatum esse et ostensum: lectum etiam per Constantinum quaestorem. Utri igitur credemus? Tibi, an ei cui successisti? uterque enim non potest verum dixisse.» (Ibid.) Novissime vero haec epistola testatur, quod Menna ipse Vigilio eum sermonem obtulit; quam rem Sergius nunquam scripsit. Quintus est suppositus. Qui enim Sergius scribere ausus esset, nihil a se vulgatum, tanquam ex se, circa quaestionem; dum idem de ea scripserat Cyro; commendaverat in sua epistola decretum Heraclii, cujus [Col. 0845A] supra meminimus; testimonia in eadem adduxerat pro una voluntate, unaque operatione, Mennae et S. Cyrillo Alexandrino falso adjudicata? Praeterea in hoc articulo plura memorantur exemplaria ad Honorium transmissa; nec tamen pontifex in responso de alio exemplari loquitur praeterquam de unico litterarum exemplo quod Sergius ad Sophronium scripsisse simulabat. Sextus pariter est suppositus: etenim longe ut silentium fieret de re controversa, Sergius e contrario, antequam Sophronius veniret in scenam, suum ubique venenum effundere conatus erat, ut Ecclesiam inficeret; quemadmodum S. Maximus Pyrrho exprobrat. «Quid, inquiens, igitur, postquam Sergius multis modis morbum suum in commune proposuit, et maximam partem Ecclesiae corrupit, ac vastavit, si B. Sophronius admonuit eum cum humilitate, quae ejus habitum decebat ad vestigia ejus provolutus, Christi Dei passionibus vivificis, quae omnem supplicationem continebant, commemoratis; et obtestans [Col. 0845B] ne vocem haereticorum probe olim a SS. Patribus superioribus exstinctam renovaret; fuitne auctor hujus scandali?» (Ibid.) Quamobrem credibile est, veram epistolam Sergii post exordium, quod in articulo primo continetur, incipere ab articulo septimo. Ipso enim in exordio pollicetur Sergius, se rem narraturum confestim, quod naturaliter cohaeret cum septimo articulo incipiente ab iis verbis: quia igitur ante parvum tempus. Et sane constituens hoc in articulo principium controversiae, quo tempore Cyrus erat patriarcha Alexandrinus, evidenter contradicit affirmatis in articulis praecedentibus, quod nempe controversia inceperit dum Cyrus adhuc erat Lazarum episcopus. Interpolatores autem huic articulo inseruerant, quod inter utramque partem de quibusdam articulis conventum erat, quorum unus erat de unica Jesu Christi operatione. Namque apparet ex Honorii responso, quod Sergius in suis litteris illi significaverat, [Col. 0845C] nullum e SS. Ecclesiae Patribus docuisse unam, aut duas operationes. Ac proinde non potest fieri, ut Cyrus ejusque recens conversi discipuli de eadem re confecerint articulum fidei. Idemque de octavo, et nono litterarum articulis dictum velim; quod nempe ex Honorii responso constet, nihil penitus ei scriptum fuisse a Sergio de laudatis conventionis capitibus, a solummodo quod Cyrus praedicaverat recens conversis in genere unam operationem. Articulus 10 est addititius: nam Honorius in fine epistolae se perinde ac Sergius sentire affirmat. Itane vero respondisset epistolae, in qua significatum ei esset, fore arduum ac onerosum adimere articulum unius operationis, de quo conventum erat in unione recens conversorum cum Cyro: postquam docuerit quod unam operationem credere Eutychianorum in sana sententia erat? Undecimus ad veram epistolam spectat: falso autem docet, quod Sergius hortatus fuerit Sophronium, [Col. 0845D] ut testimonia Patrum adduceret de duabus operationibus, ille vero id praestare nequiverit: namque centum prolatos ab eodem esse, synodica Sophronii ad Sergium ostendit. Et concilium Lateranense a pont. Martino I celebratum testatur, eum adduxisse sexcenta in duobus libris de hac re conscriptis. (Synod. Sophr. ad Serg. ap. conc gen VI, act 11; Libel Steph Doren ap. conc Rom sub Martino I, secret 2.) Idem ferri judicium debet de duodecimo, qui vere ad Sergii epistolam attinet, at est mendax; etenim Sergius sectae ejus princeps, longe ut eam destruere moliretur, vires omnes intendebat ut Cyri doctrinam de una operatione fulciret. Tertius decimus manifeste contradicit decimo. Ibi enim nimis arduum, atque onerosum fore dixerat Cyrum cogere, ut unius operationis vocem adimeret: hic vero legitur, Sergium illi scripsisse, ut eamdem memorari non pateretur. [Col. 0846A] Duo sequentes articuli 14 et 15 sunt verae epistolae; iisque Sergius Honorio persuadere conatur, ut credat, quaestionem esse de re nomine tenus, ut in Oriente jam convenerat inter catholicos. Honorius de facto id credens, grammaticis remittendam ejus decisionem respondet: «Relinquentes ea grammaticis, qui solent parvulis exquisita derivando nomina vindicare.» ( Ep. Honor. ad Serg. ) Sextus decimus est legitimus; at Sergium, ut idem testatur, scripsisse Sophronio epistolam, cujus exemplum transmittit Honorio, falsitatis arguit synodica ejusdem Sophronii data eo anno ad patriarchas; ex ea enim liquet, hunc minime potuisse cum Sergio colludere de hujusmodi quaestione, nec talem epistolam ab eo petere, ut suum hac super se silentium tueretur. Septimus decimus est supposititius. Nam constat ex litteris Honorii, quod Sergii epistola non continebat ullam quaestionem de Heraclii imperatoris quaesitis, ita ut praetensus Mennae sermo reproduci [Col. 0846B] debuerit, aut alius S. Leonis textus ad controversiam spectans. Octavus decimus ad veram epistolam pertinet. Secus est de nono decimo. Quippe Honorius non memorat nisi unum exemplum litterarum: tametsi Pyrrhus et Paulus, cum deliberassent in archivo Constantinopoleos collocare exemplum Sergii epistolae ita fabricatae, ut responsum Honorii eum esse Monothelitam evinceret, omnia hoc in corrupto exemplo memorata ad Honorium transmissa esse simularunt; haud animadvertentes, quod Honorii responsum de unico exemplo loquens, eorum versutias detegebat. Vicesimum, ac postremum articulum convenire epistolae, cui Honorius respondet, negari non potest. Id vero unum fieri velim ab iis, qui epistolam, Sergii nomine publicatam, volunt esse totam ejusdem fetum; ut nempe consentiant de orthodoxia responsi Honorii: ibi enim evidenter agnoscitur [Col. 0846C] fides voluntatum, atque operationum utriusque naturae; et ubi loquitur de una Jesu Christi voluntate, intelligit de humana, a caeterorum hominum voluntate diversa, qui, ut Honorius explicat cum B. Paulo, legem in membris sentiunt pugnantem cum spiritu: «Lex alia in membris, aut voluntas diversa non fuit, vel contraria Salvatori: quia super legem natus est humanae conditionis.» (Ibid) . Caeterum si S. hic pontifex ulla in re culpandus videatur, nimiae ad summum facilitatis culpari potest, dum assensum praebuit Sergii consilio utrinque tacendi pro bono pacis. Non enim Sergius sincere agebat, ut docet historia, necnon ex ejus epistola plena mendaciis deprehenditur. Ad Honorii epistolam quod spectat, ea certe est sententiarum maxime nobilium, et christianarum contextus. Dignumque arbitror excusatione, quod silentium approbaverit; nam considerans disputationis [Col. 0846D] objectum tanquam quaestionem nomine tenus, de qua nec Scriptura, neque Ecclesia videbantur locutae esse, ad grammaticos et sophistas, veluti eorum propriam, remittit; indignam judicans, de qua Ecclesia sententiam ferret. «Non oportet, inquit, ad dogmata haec ecclesiastica retorquere, quae neque synodales apices super hoc examinantes, neque auctoritates canonicae visae sunt explanasse. . . . Ad nos ista pertinere non debent relinquentes ea grammaticis. . . Nos enim non unam operationem vel duas Dominum Jesum Christum ejusque sanctum Spiritum sacris litteris percepimus. . . Simpliciter atque veraciter confitentes Dominum Jesum Christum unum operatorem divinae atque humanae naturae: electius arbitrantes, ut vani naturarum ponderatores, otiose negotiantes, et turgidi adversus nos insonent vocibus ranarum philosophi; quam ut simplices et humiles spiritu populi Christiani possint remanere jejuni.» (Ibid.)
140 Agatho, natione Siculus, ex monachis, sedit annos duos, menses sex, dies tres [Col. 0805] B., tres, m. 8, d. 15. . Tantum benignus et mansuetus fuit, ut etiam omnibus hilaris et jocundus comprobaretur. Hujus temporibus Theodorus archiepiscopus Ravennae semetipsum sedi apostolicae post multorum annorum curricula praesentavit. Hic suscepit divalem jussionem piissimorum principum Constantini Heraclii et Tiberii Augustorum, per Epiphanium gloriosum a secretis, missam praecessori suo Dono papae, invitantem atque adhortantem ut debeat sacerdotes vel missos suos dirigere in regiam urbem pro adunatione facienda sanctarum [Col. 0807] Dei Ecclesiarum, quod et ordinare non distulit [Col. 0807] Vide Baron ad ann Domini 580. . Et direxit [Col. 0807] Direxit itaque. Abundantium Paternensem, Joannem Rhegitanum [Col. 0807] Regianum. , et Joannem Portuensem episcopum [Col. 0807] episcopos. , Theodorum et Georgium presbyteros, Joannem diaconum et Constantinum, Theodorum presbyterum [Col. 0807] subdiaconum. Ravennatem, atque religiosos servos Dei monachos. Clerum videlicet diversis ordinibus, et super quod competebat, eos honoribus ampliavit. Hic ultra consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae efficitur [Col. 0807] effectus est. , et per semetipsum causam arcariae disposuit, emittens videlicet de suscepta per nomenclatorem manu sua obumbratas, qui infirmitate detentus Arcadium juxta consuetudinem instituit.
141 Hujus temporibus indict. VIII luna eclipsim pertulit mens. Jun. die 28. Similiter et mortalitas major atque gravissima subsecuta est mense suprascripto, Julio, Augusto et Septembr. in urbe Roma, qualis nec temporibus aliorum pontificum esse [Col. 0807] fuisse. memoratur. Ut etiam parentes cum filiis, atque fratres atque sorores binatim [Col. 0807] * bini. per lectos ad sepulcra deducerentur. Postmodum vero foras circumquaque suburbana et castra devastare non cessavit [Col. 0807] * Pari etiam modo foras circa quaeque suburbana, et castra eadem mortalitas diffusa est. . Qui suprascripti missi sedis apostolicae, qui directi fuerant, in regiam urbem ingredientes die decima mensis Novembris nona indictione, Domino solante [Col. 0807] C solatiante. , atque principe apostolorum comitante suscepti sunt a principe in oraculo beati Petri apostoli intra palatium, porrigentes ei scripta pontificis. Quae dum suscepisset commonuit eos atque adhortatus est ut non per schisma aut furorem, sed pacifica dispositione remittentes philosophicas assertiones puram sanctarum Scripturarum Patrumque et probatam fidem per synodalia decreta satisfacerent. [Col. 0807] Vide Baron ad ann Domini 680. Et dans inducias ad retractanda scripta, tribuit eis omnia quae ad sustentationem sufficiebant in eorum expensas in domo quae appellatur Placidia, die 18 mensis suprascripti, die Dominico advocati sunt in processione ad sanctam Dei Genitricem in Blachernas in tanta honorificentia, ut etiam de palatio caballos stratos dirigeret cum obsequio pietas imperialis, et sic eos susciperet. Ea ipsa commonens, ut pacifica assertione testimonia venerabilium Patrum proponerent.
142 [Col. 0807] Vide Baron loc supra cit. Die vicesima secunda mensis Novembris, in basilica quae Trullus appellatur, intra palatium sub regali cultu, residente cum Constantino Aug. Georgio patriarcha Constantinopolitano, ac Macario Antiocheno, suscepti sunt missi sedis apostolicae, deinde metropolitae vel episcopi Orientalium partium numero centum quinquaginta. Qui proni adorantes, residere eos praecepit una cum nostris. Post haec patricii, ypati omnesque inclyti [Col. 0807] * patricii quinque, omnesque incliti cum omni sinditico. introierunt, et habita inquisitione ab ejus pietate [Col. 0807] C, parte. , cujus partis deberet ostensio approbari. Legati sedis apostolicae dixerunt: Opportuna veritas et ratio exigit, ut a parte [Col. 0807] * aperte. eorum qui unam voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo asserunt, apostolicae sedis exponere [Col. 0807] * auctoritas exponatur. . Qui audientes laeti effecti paratos se esse dixerunt. Et accepta licentia ea hora suos intromiserunt libros, et tomos diversos, et synodos quas falsaverant. Nam non per veritatem se superare nitebantur [Col. 0807] * extimaverunt. , sed [Col. 0807] * nisi. per mendacia et diversa commenta quae in libris suis ipsi [Col. 0807] * libris ipsis. addiderant, et relegentes per singula, reperti sunt mendaces, unam operationem et voluntatem [Col. 0807] * in Domino Jesu Christo esse. dicentes; et in quinta synodo epistolam Vigilii papae ad Mennam patriarcham, atque libellum ejusdem Mennae in quaternionibus noviter additis, falsaverunt, unam voluntatem et operationem dicentes, quod coram principe et synodo claruit. Alia die catholicae fidei defensor pius princeps in secretario residens [Col. 0807] * praesidens. , inquisitione de ipsis codicibus facta, ita reperit falsa noviter addita fuisse.
[Col. 0809] 43 Die 12 mensis Decembris [Col. 0809] C. Novembr. residente synodo cum ejus pietate suscepti sunt missi sedis apostolicae, et praecepit eos in synodo [Col. 0809] * synodus. residere. Praesentantes locum sanctissimi ac beatissimi Agathonis papae. Quibus dictum est ut omnes libros quos scirent ad causam fidei pertinere, coram synodo adducerent, quod et factum est. Et vocato Georgio diacono et chartophylace Ecclesiae Constantinopolitanae, praeceptum est ei ut juxta eorum notitiam codices ex bibliotheca Ecclesiae ad med um deduceret, et dum adducti essent et relegerentur, utrique similes reperti [Col. 0809] * verissimi reperti. sunt, duas naturas duasque voluntates et operationes in Domino Jesu Christo habentes. Et confusus Macarius coram synodo inventus est mendax. Tunc interdixit pietas Augustalis Georgio patriarchae ut minime in Ecclesia sua susciperet Macarium vel ejus homines, interdicens ei processum. Haec prima ejus ruina fuit, die 13 [Col. 0809] * 14. mensis Februarii, auxiliante beato Petro apostolo, ut veritatis lumen appareret, intromissa sunt coram synodo venerabilium Patrum dicta Joannis Constantinopolitani, Cyrilli, Athanasii, Basilii, Gregorii, Dionysii, Hilarii, Ambrosii, Augustini et Leonis, duas naturales voluntates [Col. 0809] * duas naturas et voluntates. et operationes in Christo, dicentium ad satisfactionem principis vel synodi.
144 Sequenti die in eodem secretario residente synodo una cum principe, synodica sanctissimi Agathonis papae relecta est, et ad singula comprobata Patrum dicta inserta [Col. 0809] * dictis insertis. , in qua synodica episcopi Occidentalis partis subscripserunt numero centum viginti quinque [Col. 0809] C 120. . Cumque post haec adhortatus est, nec dicendus Macarius a sancta synodo, vel a pio principe, omnique senatu, ut profiteretur unam aut duas confiteri voluntates vel operationes, qui nullatenus audivit, sed potius neque unam neque duas in Salvatore dicere voluit. [Col. 0809] Vide Baron ad ann Domini 681. Deinde protulit piissimus et serenissimus princeps tomum ad relegendum, in quem vanum haereticum dogma Macarii erat conscriptum, et ejus manu subscriptum, apertissime unam voluntatem in Domino affirmantis. Sub ipsius scriptione et Theodori expatriarchae, utique juxta eum tenorem ibi subscriptio erat [Col. 0809] * in quo una voluntas, et haeretica dogmata Macarii erant conscripta, et ejus manu subscripta, et apertissime unam voluntatem in Domino affirmantia. Post ipsius subscriptionem, et Theodori. . Et interrogatus Georgius patriarcha, si eam fidem quam docet sedes apostolica, amplectitur [Col. 0809] * amplecteretur juxta scripta. juxta scripturam venerandi Agathonis papae, seu sanctorum ac venerabilium Patrum, qui respondit quod, accepta licentia, in scriptione [Col. 0809] * in scripto. , quae opportuna erant, responderet. Et in his recedentes die 17 mensis Februarii, die Dominico, intra oraculum sancti Petri intra palatium astante [Col. 0809] * astantes Augustus simul et Patriarcha legatos. sincleto [Col. 0809] * syncello. , simulque et patriarcha, legatos sedis apostolicae suscepit [Col. 0809] * susceperunt. , relegens [Col. 0809] * relegentes. suggestionem aliam pro eorum commendatione [Col. 0809] * B. condemnatione. a sanctissimo papa directam. Qui Georgius sanctissimus patriarcha professus est eo die in scriptis duas naturas duasque voluntates et operationes in Domino Jesu Christo se credere et praedicare, sicut sedes apostolica credit, anathematizans eos qui unam naturam, voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo dicunt.
145 Die vicesima quinta mensis Februarii, residente synodo una cum pio principe simulque et legatis sedis apostolicae, Macarium adesse jusserunt. Et data a principe licentia ut se partes, quis in quas vellet [Col. 0809] * in partem quam quis vellet. , divideret, Georgius patriarcha regiae civitatis cum suis in partes orthodoxum stetit; Macarius vero cum suis in parte alia haereticorum. Et deducentes ad medium professionem Georgii patriarchae, quam fecerat, porrecta est [Col. 0809] * et porrexerunt. principi et relecta est. Et commonitus suprascriptus Macarius quid sentiret vel crederet, respondit se in ea [Col. 0809] * in eadem perfidia quam ante proposuerat, perdurare, et nullatenus orthodoxae [Col. 0811] dei acquiescere. Ea hora sancta synodus una cum principe ejus orarium auferri jusserunt a collo ejus, et exsiliens Basilius episcopus Cretensis Ecclesiae, ejus orarium abstulit, et anathematizantes projecerunt eum foris synod. simulque et thronum ejus. Stephanum autem discipulum ejus cervicibus a sancta synodo clerici Romani ejicientes expulerunt. Ea hora tantae telae aranearum nigerrimae in medio populi ceciderunt, ut omnes mirarentur ac dicerent quod sordes haeresum expulsae sunt. Et, Deo auxiliante, unitae sunt sanctae Dei Ecclesiae. In loco vero Macarii ordinatus est Stephanus [Col. 0811] Theophanius. , abbas monasterii quod appellatur Baias insulae Siciliensis, patriarcha Ecclesiae Antiochenae. [Col. 0811] Vide Baron ad ann 681, pag 560. Macarius vero cum suis amatoribus, id est Stephano, Anastasio ex presbyteris, et Leontino ex diacon.; Polychronio, Epiphanio ex presbyteris, et inclusis in exsilio [Col. 0811] * trusi in exsilium. in Romanam directi sunt civitatem. Deinde abstulerunt de diptychis Ecclesiarum nomina patriarcharum, vel de picturis ecclesiae figuras eorum, aut in foribus, ubi esse poterant auferentes, id est Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrhi, Petri, per quos error orthodoxae fidei usque nunc pullulavit [Col. 0811] * pullulaverat. . Tanta autem gratia divina omnipotentis concessa est missis sedis apostolicae, ut ad laetitiam populi, vel sancti concilii, qui in regia urbe erant, Joannes episcopus Portuensis Dominicorum die octavarum Paschae in ecclesia [Col. 0811] * Dominico die Paschae in ecclesia. beatae Sophiae missas publicas latine celebraret coram principe et patriarcha, ut omnes unanimiter in laudes et victorias piissimorum imperatorum eo die Latinis vocibus acclamarent.
146 [Col. 0811] Vide Baron loc supra cit. Hic suscepit divalem jussionem secundum suam postulationem, ut suggessit, per quam revelata est quantitas quae solita erat dari pro ordinatione pontificis facienda. Sic tamen ut, si contigerit post ejus [Col. 0811] * ejus imperatoris. transitum electionem fieri, non debeat ordinari qui electus fuerit, nisi prius decretum generale introducatur in regiam urbem secundum antiquam consuetudinem, et cum eorum conscientia et jussione debeat ordinatio provenire. Hic dimisit [Col. 0811] B. divisit. omni clero rogam unam, et ad luminaria apostolorum et sanctae Mariae ad Praesepe sol. duo mille centum et quadraginta [Col. 0811] C, 60. . Fecit autem ordinationem unam: presbyteros decem, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero decem et octo. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die IV Idus Januarii, et cessavit episcopatus annum unum, menses septem, dies quinque.
[Col. 0849A] Ex codice Farnesiano LXXXII. Num 147, lin 5, operum plerique florentissime ingerat scientiam. Num 148, lin 11, Salvatoris nostri dicantur. Quam et studiosissime in Latino transtulit. Verumtamen suprascriptos defensores malorum haereseum Macharium, Stephanum Polychronium et Anastasium dum nollent a suo, etc. Num 149, lin 11, dedicabit sub die XXII mensis Februarii, ubi et dona optulit. Ujus temporibus die XVI mensis Aprilis, etc. Num 147, Cod. Vallicell. concordat in omnibus cum Reg., Maz. et Thuan., excepta variante lectione ms. libri M., linea 5, cui noster non adhaeret. Num 148, lin 3, cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 7, 15 et 16. lin 4, simulque [Col. 0849B] cum eo legatis sedis apostolicae, et duobus, etc., ut laud. codd. lin 9 ut iidem codd., excepto verbo recedere, pro quo habet redire. lin 18 deest vox videlicet. lin 19, et anathematizantes omnes haereticos, etc., ut iidem codd. Num 149, lin 1 cod. Vallicell. habet, divale jussione. lin 2, Eccl. Ravennatum sub. lin 3, qui electus fuerit. Ibid in civitate Romana veniat ad ordinandum. lin 5, nullam consuetudinem pro usu pallei, aut diversis officiis Eccl. pers. etc. ut Reg., Maz. et Thuan., excipe vocem autocephaliae, cujus loco noster cod. mendose habet autocenariae. lin 8, eligerant lege elegerant amputanda. lin 9, juxta sanctam Vivianam, ubi corpora. lin 10 et 11 concordat cum laudd. codd. Num 150, lin 2, Domini a sero usque ad galli cantum pene tota quasi sanguine obvoluta elaboravit: postea coepit paulatim post galli cantum delimpidari, et in suo reverti respectu. lin 4, die XXVI presbyteros [Col. 0849C] XIIII. lin 6 deest vox numero. lin 7, sub die IIII Kal. Julii, et cessavit episcopatus menses XI, dies XII. Quae sequuntur in hoc numero desunt in codice. Num 147, lin 5, operum AB, plebique florum. Num 149, lin 11, dedicavit AB, sub die 22 in Februar. ubi et dona obtulit; B addit, luna hujus temporibus. Num 150, lin 4, Junii, A, Julii. lin 7, menses 11, A, in 10. Num 147, lin 1, Leo junior, nat. Sic. de p. P. lin 2, decem. Hic fuit vir eloq. lin 3, eruditus, cant. lin 4 (M subtilissimus) lin 5 et eloquentiae majori lect. politus. lin ead. operum eorumque scientiam plebi ferventissime ingerebat. Paupertatis quoque amator [Col. 0850A] et erga inopum provisionem non s. m. p. sed etiam ( M, sed et). Num 148, lin 3, ac cl. lin 5, et duobus patriarchis, id est Constantinopolitano et Antiocheno, atque CL. episcopis, in qua synodo Cyrus S. H. P. lin 7, cum discipulis suis Steph. et Polychronio, et aliis, qui un. u. lin 9, dicebant, vel praedicabant, sunt damnati. Qui vero duas voluntates et operationes in ipso dispensatore nostro Christo Jesu praedicaverunt, aut defensaverunt, benigne suscepti, sicut eadem synodus stud. in lat. tr. decl. Verumtamen de suprascriptis defensoribus majores, scilicet Macarius, Stephanus, Polychronius et Anastasius, dum nollent a suo recedere proposito, Romae per di. m. s. ret. Praedictus vero papa absolvit duos v. lin 15, cum suprascriptis M. lin 16, quia n. lin 18, exponentes per pr. ib. juxta quod s. lin 19, determ. et anathematizantes haereticos, sed et suprascriptorum complices, quos sancta S. v. S. A. anathematizaverat. [Col. 0850B] Num 149, lin 1, divale jussione piissimi et clem. pr. rest. est Eccl. Ravennatum sub. lin 3, el. fuit ( M, fuerit) in civit. Romanam ( M. Ravennam) veniat ad ordinandum. lin 5, nullam consuetudinem pro usu pallei ( sic in utroque ) diversis officiis es. pers. d. sed et ne Mauri quondam episcopi anniversarius aut agenda celebraretur prohibuit, sed et typum autocephaliae, qui sibi. lin 8, elegerant. lin 9, juxta viam Numentanam, ubi corp. s. lin 10, et aliorum. lin 11, Pauli ded. sub die 22 mensis Februarii, ubi et multa dona obtulit. Hujus temporibus. Num 150, lin 2, Domini a sero usque ad galli cantum, et pene tota sanguine obvoluta laboravit; postea coepit paulatim post galli cantum delimpidari, et in suo redire respectu. Hic beatissimus papa ordinatus est a tr. episc. Andr. Ostien. et Jo. Port. et Bellitrensi ( M, Belletr.) eo quod Alban. eccl. episcopum minime haberet. Hic fecit ordinat. 1, per mens. Junii die 26, presbyt. 14. lin 6, loca 23. Qui etiam. lin 7, sub die IV Kal. Julii, etc. episc. mens. 11, [Col. 0850C] di. 21. Num 147, lin 1, Leo junior, nat. Sic. ex pat. P. s. annos 10, d. lin 4, schol. et eloquendi majore l. lin 5, et 6, plebique flor. Num 148, lin 14, viros ad percipiendam communionem. lin 16, deducti sunt c. lin 19, terminavit. Num 149, lin 1, hujus temp. divali i. piissimi pr. lin 3, fuerit. lin 7, scribe, autoc. lin 11, dedicavit sub die 22 mensis Febr. ubi et dona obtulit. Num 150; lin 1, Hujus temp. die 15. lin 4, deest respectum. lin 4 et 5, die 28, pr. 8. Num 147, lin 1, diebus XVII. lin 6, ingerat. Num 148, lin 3, intro. lin 4, trulius. lin 7, cum [Col. 0851A] discipulis suis omnibus Steph. s. c. Polocronio. lin 10, duas volunt. e. o. in ipsius. Num 149, lin 1, per currentes. lin 3, fuerit. lin 6, [Col. 0852A] sed et Mauri. lin 7, autoc. ut sibi licuerant. lin 10, recond. ad nom. lin 11, dedicavit, sub die XXII mens. Febr. ubi et dona optulit.
[Col. 0851A] Num 147, linea 4.— Lingua quoque scholasticus. Scholasticorum appellatione intelliguntur advocati, propter eloquentiae studium, quod in scholis delibatur, L. II, c. De Lucr. Advocat. lib. XII. ab officialibus scholasticis. Syn. Sardic. can. 12: Ἣ σχολαστιχὸς
ἀπὸ τῆς ἀγοράς . Aut scholasticus de foro.» Basil. epist. 241: Ει δη τινα δικὴν γυμνἔζει ὁ σχολάστικος
ὁ δείνά ει δηκαστήρια δημὸσια καὶ νόμους . Augustin contra Julian. lib. 2: «Nunquid scholastici auditoriales, id est, postulantes in auditorio Judicum.» Alias scholasticus accipitur pro diserto. Augustin. de catechiz. Rudib. cap. 9: «Sedulo monendi sunt scholastici, ut humilitate induti Christiana, discant non contemnere, quos cognoverint morum vitia, quam verborum amplius devitare.» [Col. 0851B] Idem in Joan. cap. 7: «Qui enim habent causam, et volunt supplicare imperatori quaerunt aliquem scholasticum juris peritum, a quo sibi preces componebantur,» etc. Idem de Tempore serm. 78: «Et quia imperiti et simplices ad scholasticorum altitudinem non possunt ascendere.» Salvian. de Gubernat. Dei lib. I. in praef: «Non id facere adnisi sunt, ut salubres ac salutiferi, sed ut scholastici ac diserti haberentur.» Num. 149, linea 1.— Hujus temporibus percurrente divali jussione clementissimi principis restituta est Ecclesia Ravennatis sub ordinatione sedis apostolicae, ut defuncto archiepiscopo, qui electus fuit, juxta antiquam consuetudinem in civitatem Romanam veniat ordinandus. Constitutione Constantini Pogonati Ecclesia Ravennatensis restituta est ordinationi sedis apostolicae, ita ut archiepiscopus electus ordinandus esset a Romano pontifice. Jam ante tempore Doni P. Reparatus archiepisc. Ravennas se subjecerat [Col. 0851C] ordinationi sedis apostolicae, ut refert Anastas in Dono: «Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum quae se ab Ecclesia Romana segregaverat causa autocephaliae, denuo se pristinae sedi apostolicae subjugavit.» Sed postea tempore Leonis II, ut res tutior esset, constitutione Constantini Pogonati cautum est, ut archiepiscopus Ravennas electus, ordinationem seu consecrationem peteret a Romano pontifice, quia ex privilegio Constantis Caesaris a tribus episcopis ditionis suae ordinabatur, et pallium petebat a Caesare. (Hieronym. Rubeus Hist Ravennat lib IV.) Linea 4.— Hic fecit constitutum quod archivo Ecclesiae continetur, qui ordinatus fuerit archiepiscopus, nullam consuetudinem pro usu pallii aut diversis officiis Ecclesiae, persolvere debeat. Maurus archiepiscopus Ravennas, concedente Constante Caesare, ita se et successores subduxit a sede apostolica, ut episcopos sibi subjectos ipse ordinaret, et a tribus suae provinciae episcopis ordinaretur, neque confirmationem [Col. 0851D] peteret a Romano pontifice; verum pallium a Caesare acciperet. (Hieron Rubeus Hist Ravenn lib IV.) Archiepiscopo Ravennate redeunte in fidem et obsequium sedis apostolicae, edictum a Leone II est, ut pallium petere ur a Romano pontifice, et ne eo nomine ulla consuetudo, id est, census persolveretur. Pro concessione pallii nihil dari vel accipi debet, can Novit 100, dist. Linea 6.— Sed et ne Mauri quondam episcopi anniversitas, aut agenda celebretur, sed et typum autocephaliae quem sibi elicuerant, ad amputanda scandala sedis apostolicae restituerunt. Leo II vetuit ne dies anniversarius ordinationis Mauri archiepiscopi Ravennatis schismatici, qui valde infensus fuit sedi apostolicae, teste Rubeo loco laudato, celebraretur; et ne agenda, id est missa pro defuncto, fieret. Anniversarius [Col. 0852A] dies ordinationis episcoporum solebat celebrari, can Solemnitates 1 et 2 de Consecr dist. I, Augustin de verb Dom sermon 32: «Dies anniversarius ordinationis domini senis Aurelii crastinus illucescit; rogat et admonet per humilitatem meam, charitatem vestram, ut ad basilicam Fausti devotione venire dignemini.» Episcoporum etiam annua agenda, id est missa pro defunctis solebat celebrari. De episcopis Londinensibus sepultis in ecclesia S. Pauli testatur Beda Hist Anglic lib I, cap 3: «Habet haec in medio pene sui altare in honorem beati Gregorii papae dedicatum, in quo per omne Sabbatum a presbytero loci illius agendae eorum solemniter celebrantur.» Agenda est solemne sacrificium pro defunctis. Petrus Cluniacens lib II, epist 17 de Obitu matris: «Tandem luctuosa oratione finita, agendam [Col. 0852B] incoepi:» Anniversarium sacrificium pro defunctis celebrandi usum commendat Tertullian. de Monogam: «Et offert annuis diebus dormitionis ejus.» Utrumque et anniversarium ordinationis et obitus demptum est Mauro archiepiscopo, quia in schismate vita functus est. Typus, id est forma principalis autocephaliae, per archiepiscopum Ravennatem a principe impetratus, restitutus sedi apostolicae, ne recidivae litis materia esset. Forma autocephaliae, id est, exemptionis. Anast in Dono, loco mox laudato: Αὐτοκέφαλοι sunt qui superiorem non agnoscunt: iidem dicti ακέφαλοι . Hinc acephali dicti clerici, qui nulli parent episcopo. Syn Paris apud Gratian can Nulla, 93 dist: «Tales acephalos, id est sine capite prisca Ecclesia consuetudo nominavit.» Conc Mogunt I, can 22: «De clericis vagis, seu de acephalis, id est his qui sunt sine capite, neque in servitio Domini nostri, neque sub episcopo, neque sub abbate.» Goffrid Vindoc lib II, epist 27: «Acephali [Col. 0852C] non sumus, quia Christum Salvatorem caput habemus, et post ipsum Romanum pontificem.»
[Col. 0852C] Num. 147, linea 1.— Leo. Ex canone secundo concilii Toletani XIV aperte colligitur Leonem creatum esse pontificem anno Domini 683. Sedit menses decem, dies septem et decem. Defunctus IV Kalendas Julii, quo die in ecclesiasticis tabulis inter sanctos annumeratus habetur. Sedit menses decem et dies octo. Baron. ann. 684, num I. Num. 148, linea 6.— Honorius. Actis illis, quae Leoni pontifici oblata fuerunt, nomen Honorii per imposturam Theodori dolose superadditum fuisse sentit Baronius. ( Ex Labbeo. ) Anno Christi 582, ineunte 10 Januarii, indictione 10 obiit, aut saltem sepultus est Agatho papa post sedem annorum trium, mensium sex et dierum viginti quinque, cum jam a die 16 Septembris absolutum fuisset concilium Constantinopolitanum [Col. 0852D] III, sive oecumenicum sextum, labente adhuc apud Latinos indict. 9. Leo II paulo post Agathonis mortem electus est Romanus pontifex. Audita morte Agathonis et electione Leonis, Constantinus imperator die 13 Aprilis (non Decembris ut in vulgata legitur) ad Leonem scribit epistolam, quae exstat Graece et Latine in fine sessionis XVIII.
[Col. 0852D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Cum ex brevioribus interpontificiis jam noverimus, Ravennati exarcho potestatem confirmandi pontificis esse factam ab imperatoribus Orientis; mutationem aliam a Pogonato inductam explorare cogimur duobus diuturnioribus caeteris, quae praecedunt, quaeve sequuntur, interpontificiis, post Agathonem, ejusque successorem Leonem. Quod ut facilius [Col. 0853A] assequamur, memoria repetenda sunt quae de varia pontificiae electionis historia auctores doctissimi tradiderunt. Hanc Mabillonius (Comm. praev. ad Ord. Rom. cap. 17) Panvinii vestigiis insistens, in sex omnino periodos distinguit. 1. A. S. Petro ad Constantinum M., cum cleri, ac fidelium coetus suffragiis sancte fiebat electio, de qua abunde Blanchin. supra ex epist. Cypriani. 2. A Constantino ad Justinianum, cum eligendo pontifice imperatorum Occidentis primum, deinde Gothorum regum auctoritas accedebat, de qua sparsim agitur in notis ad pontifices qui sub contentione eligebantur. 3. Ab Justiniano ad Carolum Magnum; cum, mortuo pontifice, curam apostolicae sedis suscipiebant archipresbyter, archidiaconus, et primicerius notariorum, qui statim nuntiabant exarcho papae mortem. Tum justis defuncto persolutis, ac tridui jejunio exacto, simul conveniebant clerus, optimates, populus, et milites, (nempe stationes militum; nam Romae, praesertim et Ravennae [Col. 0853B] eaedem consistebant, ad tutandam Italiae partem adversus Langobardos) ac pontificem eligebant. Mox petebatur ab aula Constantinopoleos confirmatio, certa pecuniae pensione persoluta, indeque advecta Romam jussione pontifex consecrabatur. 4. A Carolo M. ad Formosi electionem; cum Adrianus concessit Carolo, ut ipse, et successores eligerent, quod tamen minime fecerunt, confirmatione contenti, Orientalium imperatorum exemplo, caeteroqui liberam clero populoque electionem relinquentes. 5. A Formoso ad Ottonem M.; et 6. ab Ottone ad Fridericum Aenobarbum, sive ad Alexandrum III, cujus tempore et cura, electio ad solos cardinales devoluta est; ad tempora Anastasii non pertinent, ac proinde apud Mabillonium, unde haec decerpsi, videri possunt. Ad tertiam igitur electionis periodum, in qua versamur, revertor. Hanc Blanchinus, Mabillonio et Pagio simul collatis, non ad Carolum Magnum cum Mabillonio, sed ad Pippinum pervenisse affirmat cum [Col. 0853C] Pagio: «Regnante, inquit, Pippino Francorum rege, Ecclesiam ab illa servitute liberatam fuisse infra cum eodem auctore (Pagio) videbimus.» Equidem fateor cum Blanchino, sententiam Pagii praeferendam esse; ut palam fiet ex Zachariae interpontificio, liberisque ejus successorum Stephani II et Pauli electionibus; qui quemadmodum tertiae periodi electionum finem afferunt, ita quartum hunc tomum absolvent in quo totam fere illius historiam complexi erimus. Caeterum tertia haec variae electionis periodus duas insignes mutationes passa est, quarum primam indicavi supra in notis ad Pachecum, cum Ravennati exarcho facultas confirmandi pontificem ab imperatore concessa fuit: alteram vero diuturnitas interpontificii, quae jam desueverat, Agathonis mortem excipiens, hoc loco explicandam suadet. Constantinus Pogonatus, quae erat ejus religio, et pietas erga S. sedem a memorata primum pensione eamdem liberam esse voluit, Anastasio teste in Agathone [Col. 0853D] 146: «Hic suscepit divalem jussionem, secundum suam postulationem, ut suggessit, per quam relevata est quantitas quae solita erat dari pro ordinatione pontificis facienda.» Deinde, ut ex eadem sacra constat, facultatem confirmandi pontificis exarcho ademptam, Constantinopolim revocavit. «Sic tamen, ut si contigerit post ejus transitum, electionem fieri, non debeat ordinari qui electus fuerit, nisi prius decretum generale introducatur in regiam urbem, secundum antiquam consuetudinem, et cum eorum [ al., ejus] conscientia et jussione [ al., scientia et jussu] debeat ordinatio provenire.» Novissime autem hac etiam confirmationis necessitate, quinquennio vixdum exacto, clerum, populumque Romanum liberavit. «Hic suscepit (Anastas. in Benned. num. 153.) divales jussiones clementissimi Constantini ad ven. clerum et populum, atque felicissimum exercitum Romanae civitatis, per quas concessit, ut persona, qui electus fuerit ad sedem apostolicam, [Col. 0854A] e vestigio absque tarditate pontifex ordinetur.» Ex quibus videtur posse constitui epocha libertatis ordinationum restitutae an. 584, Benedicto pontifice. At quia exarchos, ut videbimus, adire oportuit, ob contentiones, idcirco cum doctissimis viris Pagio, et Blanchino adhuc septuaginta circiter annos differendam eam arbitror, nempe ad tempora Zachariae pontificis, seu Pippini Francorum regis. Nunc, quoniam vidimus unde orta sit diuturnitas interpontificii post Agathonem, et Leonem II, utrumque singillatim expendi oportet unumquodque suis locis. Post Agathonem vacasse apostolicam sedem annum 1, menses 7, dies 5, perperam codd. et catalogi fere omnes tradunt. Etenim cum iidem omnes codd. et catalogi praeter 1 et 2 Colbert. bidui discrimen habentes, et Corbeien. unius diei, constanter tradant successorem Agathonis Leonem sedisse menses 10, dies 17, ex Anastasio ipso luculenter patet cuinam [Col. 0854B] anno conveniant ii menses; indeque non modo aetas pontificis, verum etiam interpontificii perperam consignati error detegitur. «Hujus temporibus, ait Anastasius, die decima sexta mensis Aprilis, indictione undecima, luna eclypsim pertulit. Post Coenam Domini nocte pene tota in sanguineo vultu elaboravit.» In quibus duo characteres temporum signanter expressi indictio 11, et feria V in Coena Domini concurrens cum die 16 Aprilis, annum indicant 683, cum Pascha erat die 29 praedicti mensis; quo etiam anno Calvisius, laudatam eclypsim expendens: «Coepit, inquit, dimidia decima; finita est fere sesquihora post mediam noctem; duravit enim horis fere quatuor. Latitudo vera 12, 50 semidiam; lunae, 17, 26; summa semidiametror. 62, 53; scrup. residua 50, 3; digiti eclipt. 19, 18; sol in 29 Arietis. Antonius Pagius alium quoque ejusdem anni characterem observat apud Anastasium num. 149, nempe dedicationem ecclesiae B. Pauli juxta S. Bibianam die 22 Febr. qui anno 683, cum Dominica concurrebat, [Col. 0854C] ut D littera Dominicalis ostendit. Quae cum ita sint, interpontificii error est evidens; etenim eclipsis ab Agathonis morte distat unius tantum anni, ac trium mensium spatio, ut ecclesiae B. Pauli dedicationem non memorem bimestri tempore viciniorem. Praeterea mors Leonis in praestantioribus codd. et catalogis, praesertim Veronensi, die 3 Julii consignatur, sex duntaxat dierum discrimine apud alios occurrente qui eam consignant 28 Junii. Quamobrem removeri ea non potest ab eodem anno 683, nisi diutius eum sedisse arbitratu proprio autumare quis velit; nam mensis Aprilis lunari eclipsi celebris, ab Julio sequentis anni sejungitur quatuordecim mensibus. Itaque nihil ex iis movendo, quae tantae antiquitatis auctoritate roborantur, de interpontificio post Agathonem; de ordinatione Leonis II, deque ejusdem sede, et die emortuali, sic stabiliendum videtur. Mortuo Agathone die 10 Januarii 682, cessavit sedes menses 7, dies 6, ut habet catal, praestantissimus [Col. 0854D] Veronen ex quo, perinde ac ex aliis omnibus codd et catalogis expungi debet annus vacationis, manifeste superfluens: quare eodem anno 170 Augusti die Dominica ordinatur Leo II, (exclusis scilicet emortuali et ordinationis) qui sedet menses 10, dies 17, ac mortem occumbit anno sequenti 683, die 3 Julii, unde profecto ordinatio distat mensibus 10, diebus 17, si includantur dies ordinationis, ut ratio exigit, cum ab interpontificio exclusa fuerit; atque emortualis, quae ab interpontificio sequenti removeri debet. Contra hanc rectissimam Leonis chronologiam videntur facere quatuor ejusdem pontificis epistolae unius argumenti Petro Regionario traditae: 1. Ad omnes episcopos Hispaniae; 2. Ad Quiricum; 3. Ad Simplicium comitem; 4. Demum ad regem Ervigium: quas licet Baronius suppositas putet, eruditi tamen recentiores jure vindicant, praesertim Pagius an. 683, num 12, et sequenti. Eas siquidem [Col. 0855A] in Hispaniam hauddum pervenisse constat pridie Nonas Novembres an. 683, cum tertia decima Toletana synodus celebrabatur; tametsi, juxta nostram chronologiam, quintus jam mensis volveretur a Leonis obitu. Verum si attente rem spectemus, omnis difficultas amovetur. Enimvero antequam Leo, quae opportuna erant pararet, magna sui pontificatus pars praeteriit, et nisi multum fallor, nondum profectus erat ab urbe Regionarius, cum pontifex valetudine laborare coepit, moxque est sublatus; aut saltem pontificis morte, audita susceptum iter perficere non potuit. Nec simplici conjectura haereo, haec affirmans; nam Benedictus II vix electus brevem scripsit epistolam, in qua validissima haec argumenta ad meam opinionem probandam leguntur: «Benedictus presbyter, et in Dei nomine electus, etc. Juxta quod tuam strenuitatem apostolicae memoriae dominus Leo papa Hispaniam provinciam ire disposuit ad praecellentissimum, etc., pro apostolicae nostrae fidei [Col. 0855B] firmitate cum summo pietatis studio commissum ministerium perage.» Et infra: «Officium perinde pietatis assumptum vigilantia atque solertia condecorans, festina perficere.» Quam hujus epistolae sententiam non recte examinarunt, qui eam otiosam, ac proinde suppositam putant. Caeterum secunda Leonis epistola, Quirico per errorem inscripta, data est ad Julianum Toletanum archiepiscopum, qui ante triennium, die videlicet 28 Januarii an. 680, successerat Quirico. Quae singularis agendi forma notatu maxime digna est, contra recentiores non paucos, qui Ecclesiae Hispaniensi hoc tempore florentissimae, longe ut eam illustrarint, maximas undequaque tenebras obduxerunt: nam Leo, praeter datam epistolam ad praesules Hispaniarum universos, peculiarem ad Toletanum, tanquam regni primatem, tradidit. Idque obiter dictum velim, nam propediem exibunt in lucem, Deo adjuvante, meae dissertationes de antiquitate Ecclesiae Hispaniensis, in quibus plurima antiquitatis monumenta [Col. 0855C] proferuntur, quae Hispaniarum primatum, ante Saracenorum invasionem evidenter ostendunt, absque pseudochronicorum ope, adversus recentiores doctissimos, qui vicariatum apostolicum cum primatu confundunt.
[Col. 0855C] Num. 147, linea 1.— Leo. Junior dictus ex Cedella territorio Vallis Sicilianae in provincia ulterioris Aprutii, patre Paulo Meneio medico ex canonico regulari S. R. E. presbyter cardinalis XIII papa regnicola, a tribus episcopis, Ostiensi, Portuensi, et Veliterno consecratus, cum ad illam diem ab uno tantum Ostiensi, consecrari moris fuisset.
[Col. 0855C] THOMAE ACETI ADNOTATIO. Num. 147, linea 1.— Natione Siculus. Ex iis, quae in Agathone adnotavimus, satis apertum est Siciliae nomine Calabriam etiam comprehendi. Sed et constans traditio est sanctum Leonem Rhegii natum [Col. 0855D] esse, quidquid dicat Ciaconius, et Scipio Mazzella, qui tametsi ad regnum Neapolitanum pertinere fateantur, natum tamen contendunt in Aprutiis, vocis affinitate decepti, nam pro Aprutiis in Valle Sicula, Brutiis, ubi circa Rhegium locus est, qui etiam Vallis Sicula nominatur, legere debuerunt. Vide Gabrielem Barrium de situ et antiquitate Calabriae quem nostris adnotationibus auctum quantocius, annuente numine, excipies.
[Col. 0855D] Num. 148, linea 1.— Hic suscepit sanctam sextam synodum . . . . in qua et condemnati sunt Cyrus, Sergius, Honorius, et Pyrrhus, Paulus et Petrus. Quinque epistolae nobis supersunt a B. Leone II scriptae, una quidem directa imperatori Constantino-Pogonato, qui ad pontificem mittens exemplar actorum in sexta synodo ab eodem ad probationem synodi requisiverat; et quatuor aliae in Hispaniam [Col. 0856A] missae, prima ad episcopos Hispaniae, altera ad Quiricum episcopum, tertia ad Simplicium comitem, et quarta ad Ervigium regem, quae quidem omnes quatuor sunt similis argumenti, videlicet mitti a pontifice in Hispaniam Petrum notarium regionarium, qui secum deferat definitionem fidei sextae synodi, acclamatorium sermonem synodi ad imperatorem; ejusdemque imperatoris edictum, ut episcopi synodali definitioni subscribant. Cardinalis Baronius has omnes epistolas pro supposititiis habet. Cum enim eminentissimus sacrorum Annalium parens eam viam primus inierit ut quamcunque labem ab Honorii memoria abstergeret, affirmandi interpolata, et foede vitiata acta sextae synodi fraude Theodori patriarchae Constantinopolitani, debuit in vim suae assertionis rejicere epistolas Leonis, in quibus anathema dicebatur Honorio, atque etiam auctorem libri Pontificalis misere lapsum recognoscere in adhibenda fide iisdem actis, ubi dicit, in qua et condemnati sunt Cyrus, Sergius, Honorius et Pyrrhus, [Col. 0856B] Paulus et Petrus. Quibus rationibus fidem convellat Baronius epistolarum Leonis, ne lector cogatur adire Annales, paucis verbis complectar: Illud primum pro certissimo haberi debet Honorii fidem fuisse integram, et inculpatam, nihilque in ejus litteris ad Sergium datis exstare, quod suspicionem ullam conspirationis in haeresim Monothelitarum ingerere possit, ut clare ostenditur a B. martyre Maximo in eo dialogo, quem habuit cum Pyrrho Monothelita. Ubicunque itaque fit mentio damnationis Honorii, cubare mendum dicendum est, sive falsarii malitia, sive exscribentis oscitantia. Litterarum Leonis suppositionem primum indicant falsae temporum consignationes. Sacra imperatoris ad Leonem consignatur hac nota, missa est mense Decembri indictione decima. Si Leo nonnisi indictione undecima anno 683, mense Augusto, ut ex Anastasio habetur, pontifex est renuntiatus, non poterat imperator ad eumdem litteras dare septemdecim mensibus [Col. 0856C] ante ejus electionem. Praeterea scribit imperator se hortatoriam misisse ad Agathonem papam, ut quosdam dirigeret Constantinopolim, qui in concilio, quod proxime celebrandum erat, ejus personam repraesentarent, quando constat ex litteris ejusdem imperatoris ad Georgium episcopum Constantinopolitanum, ex rescriptis Agathonis ad imperatorem, ex actibus synodalibus, et ex Anastasio, Constantinum non direxisse litteras ad Agathonem, sed ad Donum Agathonis praedecessorem. Littera pariter Leonis imperatori reddita simili vitio datae corruptae laborat, nam legitur consignata nonis Maii, indictione decima. Si in contextu litterae affirmat Leo se divales apices imperatoriae Clementiae cum synodalibus gestis accepisse mense Julio per nuper elapsam decimam indictionem, quomodo claudi potest eadem littera nonis Maii, indictione decima, nota scilicet, quae consignet tempus litterae redditae, tribus mensibus antevertens tempus litterae acceptae? [Col. 0856D] Pari ferme anachronismo foedantur litterae Leonis in Hispaniam missae. In illis affirmatur, synodum in causa Monothelitarum habitam absolutam fuisse indictione nona, cum certum sit absolutam fuisse indictione decima, quemadmodum ultima ejus acta ita evidenter declarant, ut nulla super ea re dubitatio esse possit. In epistola ad episcopos Hispaniae dicit Leo se delegisse ex conciliis sanctae sedi subjacentibus archiepiscopos, quos ad imperatorem mitteret, cum in subscriptionibus synodi nullus inveniri possit archiepiscopus, qui Roma missus synodo interfuerit. Sed cum synodus absoluta fuerit ante obitum Agathonis, unde Leo affirmare poterat se ad synodum archiepiscopos destinasse, ab legatis diversos quos Agatho praemiserat? Ad Quiricum infeliciter fingitur data epistola a Leone, quem palam est longe ante Leonem fato functum fuisse, scilicet ante annos septem, subrogato illi Juliano, qui subscriptus legitur [Col. 0857A] concilio Toletano XII, habito anno 682, nomine Quirici Toletani episcopi subsignato tantum concilio Toletano XI, habito anno 675. Neque alius fingi potest Quiricus diversus a Toletano, cum ad primatem, et metropolitanum scribere pontifex debuisset, quando post scriptas litteras generales ad omnes episcopos Hispaniarum, ad aliquem seorsim scribere voluisset. De Simplicio comite nulla est mentio in numerosa illa comitum serie, qui interfuisse XIII concilio Toletano leguntur, omnes numero viginti duo. In littera autem ad Ervigium regem data minime illa duo ferenda sunt: primum imperatorem Constantinum litteras misisse ad Agathonem, quas supra ostensum est missas fuisse ad Donum; deinde litteras illas imperatoris scriptas fuisse indictione nona, cum illae ad Donum datae reperiantur indictione sexta, pridie Idus Augusti. Quibus omnibus addatur in illis litteris clare affirmari in Hispaniam mitti non ipsa acta synodalia, «quae propter linguae diversitatem, in Graeco quippe conscripta sunt, et [Col. 0857B] necdum in Latinum eloquium examinate translata erant,» sed tantum definitionem synodi, edictum imperatoris, et acclamatorium Patrum sermonem ad eumdem, minimam scilicet actorum partem; quando episcopi in synodo Toletana XI, habita anno 684, se accepisse testantur integra gesta synodi cum invitatoriis Leonis papae litteris, «per quae omnis ordo gestorum, gestaque ordinum dilucide, ut acta sunt, nostris sensibus patuerunt.» Haec sunt penes Baronium argumenta suppositionis litterarum Leonis II. His tamen argumentis non acquiescunt, qui memoratas quinque litteras Leonis pro veris habent, et genuinis. Et primum in eo probe conveniunt cum Baronio, quod procul abfuerit Honorius papa ab omni culpa haereseos non solum, sed ab omni suspicione culpae, et optime ejus causam propugnavit Joannes IV, in apologia Honorii ad Constantinum Heraclii filium, et Anastasius Bibliothecarius in praefatione in sua ad Joannem diaconum Collectanea, [Col. 0857C] quae Baronius non vidit e tenebris educta post ejus obitum per Sirmondum, quemadmodum neque videre potuit librum Diurnum pontificalem, quem Garnerius primum vulgavit. Quod Leo reprehendit in Honorio, est inofficiosa illa oeconomia, qua silentium Sergio indulsit, homini dolosissimo, et obtendenti per eam indulgentiam pacem et tranquillitatem Ecclesiarum Orientis; idque in epistola ad episcopos Hispaniae per ea verba clare indicatur: «qui flammam haeretici dogmatis, non ut decuit apostolicam auctoritatem, incipientem exstinxit, sed negligendo confovit.» Quod si notae chronologicae non exacte respondeant temporibus quibus litterae datae fuerunt, id tum vitio vertatur amanuensibus, qui ex apographis plerumque exscripserunt, tum praesertim chronologiae hujus papae, quam vulneratam et claudam auctor Pontificalis nobis transmisit, et cui sanandae medicam manum opportune admovit Philippus Labbeus, in observatione ab eodem edita post [Col. 0857D] Vitam hujus pontificis tom. VII Conciliorum, quae infra integre reddetur. Recepta itaque emendatione Labbei, facile restituuntur loca, quae luxata Baronio visa sunt. Mortuo Agathone anno Christi 682, die 10 Januarii, indictione 10, Leo II statim eligitur. Audita morte Agathonis, et subrogatione Leonis mense Martio, vel Aprili, indictione 10, Constantinus scribit epistolam ad Leonem, quam deferunt simul cum actis sextae synodi legati ab Agathone Constantinopolim missi, qui Romam redeunt mense Julio; eorumque unus est Joannes episcopus Portuensis, qui Leonis consecrationi proximo mense Augusto ejusdem indictionis 10 peractae intervenit. Interim Leo examinari jubet acta synodi; quibus mature perpensis, et diligenter discussis, mense Maio anni subsequentis 683, indictione 11 sacrae imperatoris respondet. Ubi igitur legimus in littera Constantini, missa est mense Decembri indictione decima legatur, mense Aprili indictione [Col. 0858A] decima, et in littera Leonis, ubi legitur nonis Maii indictione decima, legatur nonis Maii indictione undecima. In litteris Leonis in Hispaniam missis nullus error temporum occurrit. Affirmat Leo synodum habitam in causa Monothelitarum absolutam fuisse indictione 9, cum revera actiones omnes, quae ad causae pondus pertinerent circa negotium fidei, absolute fuerint ante initium indictionis 10 solis actionibus 17 et 18, celebratis diebus 11 et 16, Septembris inchoante indictione decima, qui dies referri etiam possunt ad indictionem 9 respectu Occidentalium indictionem 10 a die 24 Septembris numerare incipientium. Dicuntur quidem, in littera ad episcopos Hispaniae, archiepiscopi a pontifice delecti ex provinciis sanctae sedis subjectis; sed librario fortasse imputandum, si loco episcoporum scripserit archiepiscopos; quando etiam archiepiscopi interfuerunt, uti optime notat Pagius in hunc locum Baronii; videlicet adfuit . . . archiepiscopus Corinthi, Basilius Cretae, et Joannes Regiensis [Col. 0858B] archiepiscopus Calabriae; et illos dicere potuit Leo a nobis missos, cum a Romana sede missi fuerint. Littera ad Quiricum data, bona fide supponit illum inter vivos superstitem, cujus mortis nuntius ad Leonem adhuc perlatus non fuerat; neque enim computandum est tempus obitus Quirici a subscriptione ab eodem facta concilio Toletano XI, anno 675, sed a tempore concilii Toletani XII, habiti anno 682, cui, defuncto fortasse paucis ante mensibus Quirico Julianus subrogatus, subscriptus legitur. Nec adeo infelix reputandus est, si quis fuisset fabricator suppositionis epistolarum, ut volens per fraudem fallere, neglexerit legere subscriptiones episcoporum conciliis per ea tempora habitis, et confictas litteras ad eos dirigere, quorum nomina catalogi praeferebant: quod idem dici debet de Simplicio comite. At in littera ad regem Ervigium scribit Leo imperatorem sacras ad Agathonem direxisse indictione 9, cum certum sit directas fuisse ad Donum [Col. 0858C] indictione 6, pridie Idus Augusti. Pagius respondet in notas numerales saepe errores irrepere, nec ideo statim rejiciendos esse codices illis notis signatos; dici autem eas litteras ad Agathonem directas, quia Dono mortuo, illas Agatho accepit, et super illis ad imperatorem respondit. Sed fortasse Constantinus qui ad Donum jampridem scripserat, accepto nuntio ejusdem mortis, potuit super eodem negotio ad Agathonem successorem Doni rescribere. An ideo, quia litterae non exstent, exstitisse negandum erit? Tandem si episcopi Hispaniae in synodo Toletana XIV testantur se accepisse omnia gesta synodi, quae Leo negat in suis litteris a se mitti potuisse, affirmant se accepisse, quae ad substantiam actorum synodi pertinebant, nempe definitionem fidei factam a synodo, quae pars erat potior et capitalis gestorum in sexta synodo. Sed Leo scripsit in Hispaniam anno 683, obiit vero die 18 Junii anno 684, labente indictione 12 . . . Synodus Toletana XIV habita est anno [Col. 0858D] 684. Intra anni spatium potuit absolvi conversio actorum synodi ex Graeco in Latinum sermonem, et in Hispaniam mitti Petro notario, et a Petro notario episcopis Hispaniae opportune communicari, ut definitioni fidei subscriberent. Haec sunt quae a suppositionis nota quinque Leonis litteras vindicare posse videntur; an vindicent prudens lector dijudicet.
[Col. 0858D] OBSERVATIO PHILIPPI LABBEI, S. J. In tota pontificum Romanorum serie, vix quidquam in priscis recentisque memoriae scriptoribus occurrit intricatius initio, gestis, atque obitu Leonis papae II; quare ut mihi lectoribusque meis faciam satis, pauca hic in antecessum ἀκροστιγῶς attingam atque observabo. Anno Christi 682, ineunte die 10 Januarii, indictione 10 obiit, aut saltem sepultus est Agatho papa post sedem annorum trium, mensium sex et dierum viginti quinque, cum jam a die 16 Septembris absolutum [Col. 0859A] fuisset concilium Constantinopolitanum III, sive oecumenicum sextum, labente adhuc apud Latinos indictione 9. Leo II paulo post Agathonis mortem electus est Romanus pontifex. Audita morte Agathonis et electione Leonis, Constantinus imperator die 13 Aprilis (non Decembris, ut in vulgata editione legitur) ad Leonem scribit epistolam, quae exstat Graece et Latine in fine sessionis XVIII. Mense Julio indictione 10 redeunt legati ab Agathone papa anno 680 ad concilium generale missi, ejusque acta cum Constantini epistola referunt. Die 15 Augusti indictione 10 Leo II, accepta confirmatione, ordinatur pontifex tum ab aliis, tum a Joanne Portuensi episcopo, qui unus fuerat ex legatis; ideoque dicendum est sedisse annum unum cum mensibus decem et diebus quatuordecim. Vulgo tamen consecratio ejus die 15 Augusti anni [Col. 0859B] seq. 683 affigitur, vergente ad finem indictione 11. Quod si verum est, fatendum erit Leonem II a Romanis electum, atque interim pontificium munus pro dignitate obeuntem vix ac ne vix tandem post annum ac sex circiter menses consensisse in suam consecrationem, prae summa animi demissione aliasve ob causas. Anno 683, indictione 11, die 16 Aprilis post Coenam Domini, luna tota pene nocte in sanguineo vultu elaboravit, et nonnisi per galli cantum, hoc est paulo post mediam noctem, inchoata jam feria sexta majoris hebdomadae, ex tenebris coepit emergere, teste Anastasio. Haec vero eclipsis contigit tempore hujus papae Leonis, aut duntaxat electi, aut etiam consecrati ex diversa numerandi ratione. Maio mense indictionis (non 10 sed) 11, examinatis per otium actis sextae synodi cum quae, imperatoris epistola mense Julio anni superioris revertentes legati retulerant, Leo aut electus tantum, aut jam ab anno superiori solemni more ordinatus, rescripsit [Col. 0859C] ad imperatorem, quaeque gesta fuerant in sexto oecumenico concilio approbavit. Sunt et qui hujus anni mense Junio Leonem mortuum velint. Sub autumnum anni 683, inchoata jam, ut par est credere, indictione 12, misit Leo acta concilii oecumenici in Hispaniam per Petrum Regionarium S. R. E. notarium cum epistolis quae exstant: sed cum ea jam die 4 Novembris perfecto concilio Toletano XIII, dimissisque in suas civitates Patribus delata fuissent, eorum lectio in anni sequentis Novembrem mensem prorogata est, quo concilium Toletanum XIV celebratum fuit aera 722. Interim die 28 Janii anni 684, indictione labente 12, obiit Leo, eique die 20 Aug. successit Benedictus II, qui ad eumdem Petrum Regionarium et ad Ervigium regem scripsit, obiitque die 7 Maii anni 685, indictione 13. Illi porro chronologi qui mortuum Leonem contendunt anno 683, Benedicti primordia anno 683 consignant ejusdemque aut successoris [Col. 0859D] pontificatum uno anno productiorem fuisse affirmant. Sed non est necesse circumpscriptos a nobis aliisque limites perrumpere. Cum enim Petrus Regionarius a Leone anno 683 missus in Hispaniam, jam absoluto concilio Toletano XIII, ibidem substitisset donec in sequentis concilii Toletani XIV conventu annuo actis synodi oecumenicae Hispani episcopi subscriberent, auditaque morte Leonis segnius forte urgeret Petrus quae fuerant a Leone mandata, Benedictus ejus successor paulo post electionem ordinationemve suam eumdem, data, quae exstat, epistola, hortatus est, ut pro apostolicae fidei firmitate cum summo pietatis studio commissum ministerium perageret. Quod et fecit mense Novembri anni 684, ut ex can. 2 Tol. XIV datur intelligi.
[Col. 0859D] Num. 148. linea 1.— Hic suscepit sanctam sextam synodum. Ex laudatis Anastasii verbis constat legatos Agathonis papae et synodi Occidentalis, qui synodo [Col. 0860A] sextae praefuere Constantinopoli Romam rediisse ante Leonis II ordinationem, contra quod censuit Baronius; cum Joannes episcopus Portuensis, unus ex legatis, unus etiam ex ordinatoribus Leonis II exstiterit. Unde ipsemet Leo in epistola ad Constantinum imperatorem quam scripsit post mensem Augustum anni 682, ait: «Legatos hujus apostolicae sedis una cum personis, quae cum eis profectae fuerant, per nuper elapsam decimam indictionem (quae in cursu fuit usque ad Kalendas Septembris ejusdem anni 682), mense Julio cum divalibus clementiae vestrae apicibus et synodalibus gestis, cum magno jucunditatis gaudio in Domino exsultantes suscepimus.» Legati itaque pontificii biemarunt Constantinopoli, sollicitantes pro felici statu Ecclesiae Romanae, aut ob alias causas nobis ignotas; sed cum accepissent Agathonis mortem et Leonis II electionem, quam ipsemet Leo imperatori per litteras significavit, profecti sunt Constantinopoli, deferentes acta synodalia et epistolam [Col. 0860B] imperatoris ad Leonem, et mense Julio indictionis 10, ideoque anno 682 Romam pervenere, ubi Joannes Portuensis cum duobus aliis episcopis eumdem Leonem, die 17 mensis Augusti pontificem consecravit. Unde in titulo epistolae imperatoris ad Leonem, quam Baronius anno 683 refert, corrigendum est illud quod dicitur missa ad Leonem, mensis Decembris decimo tertio, indictione decima, tunc enim Agatho nondum mortuus erat, legendumque, vel mensis Maii, vel mensis Junii decimo tertio, etc. Pontifex, acceptis synodalibus gestis et imperatoris epistola, ad ipsum direxit epistolam synodi sextae confirmatricem, quae dicitur data Nonis Maii, indictione 10, sed haec temporis obsignatio desideratur in textu Graeco, ideoque addititia est, et floccifacienda: ex laudatis quippe Leonis verbis constat eam scriptam esse post indictionem decimam, ideoque post mensem Augustum. Sextam autem synodum his verbis confirmavit Leo pontifex: «Sancta igitur universalis et magna sexta synodus, quam [Col. 0860C] nutu Dei vestra clementia et sedulo convocavit, et cui pro Dei ministerio praefuit, apostolicam in omnibus regulam, et probabilem Patrum doctrinam secuta est. Et quia definitionem rectae fidei praedicavit, quam et apostolica sedes beati Petri apostoli (cujus licet impares ministerio fungimur) veneranter suscepit; idcirco et nos, et per nostrum officium haec veneranda sedes apostolica, concorditer ac unanimiter his quae definita sunt ab ea consentit, et beati Petri auctoritate confirmat, sicut supra solidam petram, qui Christus est, ab ipso Domino adeptis firmitatem propterea sicut suscepimus atque firmiter praedicamus sancta quinque universalia concilia, Nicaenum, Constantinopolitanum, Ephesinum I, Chalcedonense et Constantinopolitanum, quae et omnis Christi Ecclesia approbat et sequitur: ita et quod nuper in regia urbe, pio vestrae serenitatis annisu, celebratum est, sanctum sextum concilium, ut eorum pedisequum, et ea interpretans, pari veneratione [Col. 0860D] atque censura suscipimus, et hoc cum eis digne connumerari, tanquam una et aequali Dei gratia congregatum decernimus: et qui in eo fideliter convenerunt, Christi Ecclesiae sacerdotes, inter sanctos Ecclesiae Patres atque doctores ascribendos aeque censemus.» Post haec sanctus Leo acta synodalia in Hispaniam misit, ut episcoporum Hispaniae assensu rata essent. Qua de re scripsit ad Ervigium Hispaniarum regem, ad episcopos ejusdem regni, ad Quiricum episcopum, et ad Simplicium comitem, omnes epistolas ejusdem argumenti, nimirum quod absoluta oecumenica synodo, ipse in Hispaniam mittat per Petrum notarium regionarium ejusdem fidei definitionem, acclamatorium insuper sermonem synodi ad imperatorem, necnon ejusdem imperatoris edictum: quo ipsorum omnium episcoporum subscriptionibus munirentur, quae in oecumenico concilio statuta fuissent. Eas epistolas Baronius supposititias credidit, [Col. 0861A] quod eae damnatum a synodo sexta, ac ipso Leone Honorium papam testentur. Verum sanctus Leo non haereseos, sed tantum negligentiae et culpabilis conniventiae Honorium perstringit. In epistola enim ad episcopos Hispaniae ait: «Aeterna damnatione multati sunt Theodorus, Cyrus cum Honorio, qui flammam haeretici dogmatis, non ut decuit apostolicam auctoritatem, incipientem exstinxit, sed negligendo confovit.» In epistola vero ad Ervigium regem eadem inculcans: «De catholicae, inquit, Ecclesiae adunatione privati sunt Theodorus Pharanitanus, etc., et una cum eis Honorius Romanus, qui immaculatam traditionis regulam, quam a praedecessoribus suis accepit, maculari consensit.» Alia suppositionis argumenta et ad ea responsiones legi possunt in critica Baroniana. De concilio Toletano, in quo acta synodi sextae recepta sunt, in Benedicto II Leonis successore, agemus. Linea 7.— Necnon et Macarius cum discipulo suo [Col. 0861B] Stephano. Agathone papa sedente, Macarium Antiochenum episcopum, Stephanum abbatem, aliosque Monothelitas in synodo sexta damnatos et depositos, Romam in exsilium missos esse ex Anastasio ibidem diximus. Baronius laudatam num. 3 imperatoris ad Leonem II papam epistolam suppositionis arguit, quod in consignatione temporis error insit; sed, ut diximus, error ille librariis attribuendus. Deinde ait in ea Constantinum asserere missas fuisse litteras pro cogenda synodo universali ad Agathonem papam, quas liquet missas esse Dono decessori e us. Quae ratio nihil urget; loquitur enim imperator compendio historico, quia nempe Agatho litteras quas imperator Dono miserat, ipsemet post mortem Doni accepit, iisque fecit satis. Nam inde haud absone Constantinus scribit ad Leonem II misisse se litteras ad Agathonem. Sed ponamus eam epistolam suppositionem esse, qua ratione Baronius anno 681, ex ea mendacii arguit Anastasium Bibliothecarium, scribentem Macarium [Col. 0861C] Antiochenum episcopum a sexta synodo depositum, cum suis sequacibus Romam in exsilium ab imperatore directum esse, maxime cum ipsemet Baronius anno 685 referat, in actione prima concilii Nicaeni II, Petrum presbyterum et apostolicae sedis Adriani papae vicarium dixisse: «Romae quidem extorris erat Macarius a sancta synodo sexta damnatus,» et caetera a nobis in Benedicto II num. 9 recitata. Nec est quod dicat nullum exemplum exstare, ut exsilio damnatis pro exsilii loco decreta fuerit Romana urbs; cum Callinicus patriarcha Constantinopolitanus, ipso fatente Baronio ad annum 703, num. 2, a Justiniano imperatore oculis orbatus fuerit, et Romam in exsilium missus, quod confirmatur ex Vita ejusdem Callinici Graece scripta, quam Lambecius tomo VIII bibliothecae Caesareae, pag. 210, ait in ea bibliotheca asservari, ejusque titulum esse: «Commemoratio Callinici patriarchae Constantinopolitani qui effossis oculis Romam missus est in [Col. 0861D] exsilium, ubi in aliquo muro inclusus, misere obiit.» Denique quod ex ea epistola deducit Baronius, ideo Macarium et sectatores Romam missos, quia ad sedem apostolicam appellaverant, est omnino incredibile, cum sexta synodus quae eum sede dejecerat, in ultima sessione professa sit, se in definitione catholicae dogmatis sequi Agathonis epistolam et synodales litteras Romani concilii; ideoque Macarium ad apostolicam sedem appellasse nulla verisimilitudine dici potest. Illud ergo tantum ex dicta epistola deduci mihi posse videtur, Macarium videntem imperatorem decrevisse ipsum in exsilium mittere, petiisse Romam mitti, quod non displicuit imperatori, qui pontificis Romani arbitrio ipsum reliquit in sedem restituere, si resipisceret: «Ipsi autem, inquit, scriptis precibus serenitatem nostram omnes communiter deprecati sunt, ut se ad vestram beatitudinem mitteremus. Sic igitur fecimus, eosque ad vos misimus, vestro paterno judicio omnem ipsorum [Col. 0862A] causam permittentes.» Et in epistola ejusdem imperatoris ad Romanam synodum, quae reperitur in fine ultimae actionis sextae synodi: «Universalis contentionis communi sententia, de sacerdotali dignitate repulsi sunt (Macarius et sectatores) et probationi sanctissimi papae traditi sunt.» Unde postea Benedictus II Macarium in sedem restituere volebat, ut in ejus pontificatu dicemus. Num. 149, linea 2.— Restituta est Ecclesia Ravennatis, etc. Obtinuit Leo ab imperatore Constantino divales jussiones quibus Ravennatensis Ecclesia restituta est sub ordinatione sedis apostolicae; jussit enim imperator, ut Ravennatensi archiepiscopo defuncto, qui in ejus locum eligeretur, juxta antiquam consuetudinem Romam veniret ordinandus. Ita Anastasius, qui addit Leonem fecisse constitutum, ut archiepiscopi nihil pro usu pallii aut diversis officiis Ecclesiae solvere deberent, quod olim S. Gregorium statuisse in synodo Romana II, in ejus pontificatu [Col. 0862B] diximus. Vetuit insuper, ne Mauri quondam Ravennatensis episcopi in schismate contra Romanam Ecclesiam defuncti, de quo in Vitaliano papa locuti sumus, anniversaria aut agenda celebraretur. Num. 150, linea 1.— Hujus temporibus, etc. Haec eclipsis, juxta Calvisium in opere chronologico, contigit die 16 Aprilis, quae anno 683 coincidebat cum coena Domini, quia Pascha eo anno celebratum est die 19 Aprilis; quare cum acciderit ex Anastasio temporibus Leonis II, necessario sequitur hunc jam pontificem fuisse die 17 Aprilis anni 683, ideoque et interpontificium fuisse tantum mensium septem, ut post Martinum Polonum in libello de Mirabilibus Romae, scripsit Onuphrius Panvinius in chronico ecclesiastico, et consequenter sanctum Leonem ordinatum fuisse die decima septima mensis Augusti ejusdem anni 682, postquam sedes menses septem, dies septem vacasset; quod in ejus morte certius constabit. Erat Leo Pauli filius, natione Siculus. Linea 4.— Hic fecit ordinationem unam, etc. Hic [Col. 0862C] locus virorum eruditorum ingenia valde torsit, qui respicientes ad Sabbatum quatuor Temporum proximum post Pentecosten, quod non potest convenire cum die 27 Junii quocunque anno ponatur pontificatus Leonis; alii legerunt 27 Maii, sed illi decepti sunt, illud enim Sabbatum non reperitur etiam mense Maio; alii legerunt quidem mensem Junium, sed loco die 27 posuerunt die 4, quo anno 684 Sabbatum quatuor Temporum post Pentecosten incidit. Sed praeterquam quod probavimus Leonem obiisse anno 683, criticae Baronii auctor rectius, meo quidem judicio, scribit Anastasii textum non esse sollicitandum, ac Leonem eam ordinationem peregisse die 27 Junii in Sabbato, licet non esset quatuor Temporum, quia sicuti pontifici Romano ob principem dignitatem id privilegii concessum est, ut solus absque aliis episcopis consecraret episcopos; ita et propter eamdem rationem, ut singulis Sabbatis diaconos, presbyteros et episcopos ordinaret. Pontifices enim [Col. 0862D] Romanos, in conferendis ordinibus, regulis communibus astrictos non fuisse ostendit Alexander III, dum Batoniensi episcopo scribens, ait: «Subdiaconos nulli nisi Romano pontifici licet diebus Dominicis ordinare;» quod confirmat in litteris ad Herefordensem episcopum: «Ad subdiaconatum nisi in quatuor Temporibus, aut in Sabbato sancto, vel in Sabbato ante Dominicam de Passione, nulli episcoporum, praeterquam Romano pontifici, licet aliquos ordinare.» Caeterum, prosequitur idem auctor, existimandum non est Leonem II unica ordinatione fecisse presbyteros 9, diaconos 3, episcopos 23; Anastasius enim significat eum, durante suo pontificatu, fecisse ordinationem generalem, et quandiu in pontificatu vixit, presbyteros 9, diaconos 3 et episcopos 25, sed diversis diebus ordinasse. Hanc esse genuinam Anastasii mentem, tam in hoc quam in caeteris pontificibus, ipsemet innuit. Nam in Joanne VI ait: «Hic fecit ordinationem presbyterorum, seu diaconorum unam, [Col. 0863A] id est presbyteros novem, diaconos duos. Fecit autem et per diversa loca episcopos quindecim;» ubi vox ordinatio, ad presbyteros tantum et diaconos, non vero ad episcopos referri potest. Idem confirmat Anastasius in Vita Sergii Primi: «Hic ordinavit per diversas provincias episcopos nonaginta septem. Fecit autem et ordinationes duas per mensem Martii, presbyteros decem et octo, diaconos quatuor;» ubi vox ordinatio, et mensis Martius ad presbyteros et diaconos tantum, non vero ad episcopos refertur. Hinc in Vitis pontificum, in quibus nulla mentio ordinationis presbyterorum, et diaconorum, nunquam legitur, fecit ordinationem, etc., per mensem, etc., in Quadragesima, etc., quia scilicet tempus et mensis respiciebant tantum ordinationes generales, in quibus presbyteri et diaconi consecrabantur. In Vita Joannis Primi habetur tantum: «Hic ordinavit episcopus per diversa loca numero 13.» In Vita Sabiniani: «Hic Ecclesiam de clero implevit: hic episcopos fecit per diversa loca numero sex et viginti.» [Col. 0863B] Idem habetur in Vita Eugenii I, Benedicti Secundi, Joannis V et Cononis. Verum est in Vita Anteri legi: «Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, episcopum unum.» Sed praeterquam quod Anterus ibi praeponitur Pontiano, locus ille corruptus est; legendumque cum uno ms. Freheriano: «Hic fecit unum episcopum in civitate Fundis Campaniae, per mensem Decembrem.» Ad haec pontifices Romani ordinare tenebantur omnes suburbicariarum provinciarum episcopos a clero et populo canonice electos, absque eo quod eorum consecrationes diu differri possent, ne Ecclesiae pastoribus viduatae remanerent. Quod si episcopi a pontificibus Romanis, nonnisi diebus ordinationum generalium, quibus presbyteri ordinabantur, consecrati fuissent, quale esset nostrum judicium de Gregorio, qui intra annos sexdecim, quibus sedit, semel episcopos consecrasset, et quidem 150 uno eodemque die? Quale de Adriano Primo, qui intra [Col. 0863C] annos 24, quibus Ecclesiam Romanam rexit, bis tantum episcopos ordinasset, et intra duos dies 185. Haec omnia profecto absurda. Quare omnino dicendum pontifices Romanos, non solum Dominicis, et Sabbatis quatuor Temporum, sed etiam omnibus aliis diebus Dominicis, ubi opus erat, episcopos consecrasse, neque eos sese astrictos credidisse communi legi, quae sacras ordinationes Sabbatis quatuor Temporum affigit. Ita recte annotator Baronii. Ad ea objici forsan posset praedictis in litteris Alexandri III ad Batoniensem et Herefordensem episcopos, agi tantum de subdiaconis, quorum ordo nondum inter sacros accensebatur, ideoque potuisse quidem pontifices Romanos quoslibet. Sabbato aut Dominica minores ordines conferre, sed non majores. Id enim ex eo refellitur, quod cum subdiaconatus inter majores ordines relatus est, et nonnulli adhuc episcopi diebus quibusve Dominicis, illum indifferenter conferrent, concilium Dalmaticum anno differenter conferrent, concilium Dalmaticum anno [Col. 0863D] 1191 celebratum canone 2 ita statuit: «Prohibemus etiam ne aliquis episcopus nisi in quatuor Temporibus, juxta sanctorum Patrum constitutionem, aliquem ad sacros ordines promovere praesumat. Solus enim Romanus pontifex Dominicis diebus subdiaconos ordinare potest.» Ex quo et sequitur tunc subdiaconatum fuisse numeratum inter ordines sacros. Licet autem concilium de solis subdiaconis loquatur, non inde tamen, Romanae sedis privilegium de diaconis et presbyteris quocunque Sabbato aut Dominica ordinandis, destruitur; cum exempla nobis ante illud suppetant, quibus evincitur Romanos pontifices etiam diaconos et episcopos ordinasse extra quatuor Tempora. De episcopis jam supra dictum est in Simplicio papa, ubi numero ultimo observavimus Agapetum papam, Mennam Constantinopolitanum patriarcham ordinasse die 13 Martii anni 536, feria quinta. De diaconis et consequenter de presbyteris exemplum habemus in Gelasio [Col. 0864A] II, qui die Dominica post Sabbatum quatuor Temporum Martii, decima nempe die ejusdem mensis anno 1118 consecratus pontifex Rom. eodem suae consecrationis die: «Petrum Rufum diaconem cardinalem,» inquit Pandulphus in ejus Vita a Papebrochio in Conatu Chronico-historico relata, «Baronem subdiaconum, et me Pandulphum ostiarium, qui haec scripsi, in lectorem et exorcistam promovit, et plures alios in minoribus gradibus ordinavit.» Unde Innocentius III apud Edmundum Martene de Antiquis Ecclesiae Ritibus tom. II, pag. 283, scribit: «Solus pontifex Romanus, qui ante hymnum evangelicum consecratur, et postmodum ipse Missarum solemnia incipit, et perficit consecratus, in die consecrationis suae valet ordines celebrare.» Ex quibus habemus diaconos et presbyteros consecrandi quocunque Sabbato, vel die Dominica, imo et in die consecrationis suae, licet non esset Dominicalis, potestatem Romano pontifici, et quidem soli reservatam fuisse. Ideo porro concilium Dalmaticum de solis subdiaconis [Col. 0864B] loquitur, quia tunc de illis solis agebatur; ut enim dixi, plures episcopi sibi licitum esse arbitrabantur qualibet die Dominica subdiaconatum conferre, ut licitum fuerat, antequam hic ordo inter majores recenseretur; quod concilium prohibet hanc potestatem soli Romano pontifici reservatam declarans. Linea. 8— Ordinatus est a tribus episcopis. Leonem II a tribus episcopis, ordinatum esse scribit idem Anastasius: «Qui suprascriptus, inquit, sanctissimus vir, ordinatus est a tribus episcopis, id est, Andrea Ostiensi, Joanne Portuensi, et Placentino Veliternensi, pro eo quod Albanensis Ecclesia episcopum minime habuit.» Ex quo corruit Sigonii opinio, qui in Historia de Regno Italiae ad annum 682 ait, ante Leonem II soli episcopo Ostiensi tributum fuisse, ut seclusis aliis episcopis pontificem Romanum consecraret. Nam cum Anastasius rationem reddat, quod pro Albanensi episcopo, cujus sedes vacabat, suffectus sit Veliternensis, id argumento est morem antea [Col. 0864C] fuisse, ut cum Ostiensi et Portuensi episcopis, Albanensis etiam ordinationi Romani pontificis ministraret. Id confirmat Mabillonius, scilicet Romanos pontifices a tribus episcopis ordinari solitos, in Commentario praevio ad Ordinem Romanum, ex altero ex duobus libellis de Ordinatione a se publicatis: in eo enim, uti in Ordine Romano, trium episcoporum mentio in pontificis ordinatione habetur; qui libellus haud dubie scriptus est ante pontificatum Leonis II. Certe etiam ante concilium Nicaenum, ordinationes episcoporum a tribus episcopis Romae factas fuisse colligitur ex facto Novati, qui accitos Romam tres episcopos temulentos, hora decima inclusos, adumbrata quadam et inani manuum impositione, episcopatum sibi tradere coegit, scribente Cornelio papa in epistola ad Fabianum Antiochenum, apud Eusebium lib. VI, cap. 43, unico contentus quidem futurus, si unus ad consecrandum Romanum antistitem tum suffecisset. Ita Mabillonius laudatus. Quod etiam [Col. 0864D] postea ita peractum esse constat ex Anastasio, qui in Pelagio primo scribit in tota Italia tertium inveniri non potuisse episcopum, a quo consecraretur, ideoque a Perusino et Ferentino episcopis, ac Andrea presbytero Ostiensi consecratum fuisse, ex eo enim constat ordinationem Romani pontificis a tribus episcopis fieri solitam semper fuisse. Vide dicta in Marco.
[Col. 0864D] Num. 148, linea 1.— Hic suscepit sanctam sextam synodum. Mortuo Agathoni paulo post sexti generalis concilii celebrationem, successit Leo II. Hic divalem imperatoris accepit, in qua memoratur ratio susceptae epistolae Agathonis in concilio: «Velut ipsum principem, inquit imperator, apostolici chori, primaeque cathedrae antistitem Petrum contuiti sumus, mentium nostrarum oculis totius dispensationis mysterium divinitus eloquentem, verbaque haec per eas litteras Christo facientem:» Tu es Christus Filius [Col. 0865A] Dei vivi. «Nam ipsum totum Christum nobis sacrae ejus (Agathonis) litterae disserendo exprimebant; quas omnes libentibus animis sincereque accepimus, et veluti Petrum ipsum ulnis animi suscepimus.» ( Epist. Const. Pog. ad Leon. pap ) In eadem divali loquitur imperator de refractariis per haec verba: «Renuit Macarius sacratissimis Agathonis litteris assentiri, veluti in ipsum coriphaeum, ac principem Petrum insaniens . . . Omnes (Macarius et ejus haereseos socii) scriptis precibus, serenitatem nostram communiter precati sunt, ut eos ad vestram beatitudinem mitteremus. Sic igitur fecimus, eosque ad vos misimus, vestro paterno judicio omnem ipsorum causam permittentes.» (Ibid.) Dedit etiam litteras imperator ad Occidentis episcopos, iis significans, quod tam ipsos, quam summum pontificem synodus tanquam praesentes consideravit: «Interfuistis, ait, namque et vos cum universali principe pastorum simul cum ipso divinitus loquentes, tam in spiritu quamque littera. Suscepimus [Col. 0865B] enim non tantum ex beatitudine ejus, verum etiam a sanctitudine vestra directas nobis litteras, quae prolatae lectae sunt, et veritatis verum stylum declaraverunt, orthodoxamque fidem depinxerunt . . . tanquam ipsius divini Petri vocem Agathonis relationem supermirati sumus.» ( Idem ad synod. ap. sedis. ) Leo autem imperatori rescribens: «Regi, inquit, regum, in cujus potestate sunt regna mundi, pusilli cum magnis gratias agimus, qui ita in vobis terrenum contulit regnum, ut coelestia vos magis ambire concederet. Plus est enim, quod in Deo defixa mente confiditis, quam quod de collato vobis divinitus honore regnatis. Illud enim vobis, hoc proficit omnino subjectis . . . . . Legatos hujus apostolicae sedis matris vestrae Romanae Ecclesiae, cum divalibus clementiae vestrae apicibus, et synodalibus gestis cum magno jucunditatis gaudio in Domino exsultantes suscepimus . . . . . Cognovimus enim, quod sancta et universalis et magna synodus eadem quae et universum [Col. 0865C] concilium assidens huic S. sedi apostolicae, cujus ministerio fungimur, senserit, atque decreverit . . . . . atque concorditer nobiscum confessa est . . . Synodali igitur sententia, et imperialis edicti censura, tanquam ancipiti spiritus gladio cum priscis haeresibus etiam novae pravitatis error punctus est . . . . . Sancta igitur et universalis et magna sexta synodus, quia definitionem rectae fidei plenissime praedicavit, quam et apostolica sedes B. Petri veneranter suscepit, idcirco et nos, et per nostrum officium haec veneranda sedes apostolica concorditer, et unanimiter suis, quae definita sunt ab ea, consentit, et B. Petri auctoritate confirmat, sicut supra solidam petram, qui Christus est, ab ipso Domino adeptis firmitatem.» (Leo II, ad Const. imp.)
[Col. 0865C] Num. 149, linea 2.— Restituta est Ecclesia Ravennatis. Usurpaverat Constans jura quaedam investiturae: [Col. 0865D] quippe autocephaliam ita Ecclesiae Ravennatensi concesserat, ut pallium tamen ab imperiali curia postulare deberet, ut in superioribus est annotatum. Itaque licet ipso facto vulgatum hac de re privilegium antiquatum fuisset, voluit nihilosecius Leo ut Constantis privilegium novo imperiali rescripto aboleretur: quod factum esse prodit hoc loco Anastasius. Eadem habet Agnellus in Vita Theodori Raven., pag. 153: «Mortuo itaque Agathone papa, cum successore Leone omnia placita adimplevit, statutaque inter se fuerunt, ut qualem electum hic ex Ravenna sacerdotes Romam deportassent, ipsum consecrasset: non amplius in tempore consecrationis Romae maneret, nisi octo diebus ultra jam illuc non veniret. Nisi in die Natalis apostolorum legatum ex sacerdotibus mitteret, et Ravennatensis pontifex esset quietus; et alia multa capitula, quae non possumus exarare, confirmata per manum Leonis cum presbyteris.» [Col. 0866A] Linea 6.— Persolvere debeat. Episcopum Ravennatensem in sua consecratione certam aliquam summam apostolicae sedi persolvere debuisse inde constare videtur, quod ab eo onere Ravennatenses imperator absolverit. Linea 7.— Episcopi anniversitas. Mauri in schismate defuncti anniversarium diem celebrabat Ravennatensis clerus. Id aegre tulit Leo II, et aboleri jussit. Quod certe unum fuisse reor ex iis capitulis conventionum initarum Leonem inter et Theodorum, meminitque Agnellus, qui in Vita Mauri ejus contumaciam enarrat. Videsis eumdem cap. 3, pag. 144. Num. 150, linea 4.— Ordinationem unam per mensem Junii. Vetus sive lex sive consuetudo vigebat, ut ordinationes plerumque fierent in Decembris jejunio, velut ex plurimis S. Leonis Magni sermonibus eo tempore recitatis, constat. Sed ab ea lege sedes apostolica exempta dicitur. Hinc Leo ordinationes fecit in jejunio, in quo quatuor Tempora IV Kal. Jul. celebrabantur. Quapropter in concilio Dalmatico [Col. 0866B] can. 2, cautum est: «Prohibemus etiam, ne aliquis episcopus, nisi in quatuor Temporibus, juxta sanctorum Patrum constitutionem, aliquos ad sacros ordines promovere praesumat: solus enim Romanus pontifex Dominicis diebus subdiaconos ordinare potest.» Et Pandulphus in Vita Gelasii II, quae, etc. apud Papebrochium in Conatu chronico historico, ait ad diem Dominicam 10 Martii ann. 1118: «Promovit Rufum diaconum cardinalem, Baronem subdiaconum, et me Pandulphum ostiarium, qui haec scripsi, in lectorem et exorcistam promovit, et plures alios in ordinibus ordinavit.»
[Col. 0866B] Num. 149, linea 1.— Hujus temporibus percurrente divali jussione. Etsi Reparatus Ravennas antistes Mauri schismatici immediatus successor, sub vitae finem denuo se apostolicae sedi, ut dixi in Dono, subjecit; omnis tamen autocephaliae praetextus cessavit [Col. 0866C] solummodo sub sancto Leone II, cum ejus typus sive praeceptum, ad amputanda scandala de medio fuit sublatum. Hic typus duo praesertim complectebatur: consecrationem videlicet archiepiscopi peragendam a tribus suffraganeis Ravennatis Ecclesiae, et usum pallii non a pontifice, sed ab imperatore recipiendi. Theodorus enim, qui Reparato fuit suffectus, in ecclesia apostolorum Ravennae a suis episcopis (si qua fides Agnello scriptori schismati Ravennatum cum primis faventi) fuit consecratus. At idem Theodorus, cujus memoriam Agnellus diris prosequitur, et Rubeus summa pietatis laude merito cumulat, sancti Agathonis temporibus semetipsum sedi Romanae post multorum annorum curricula, ut refert Noster in Agathone, praesentavit. Id autem reor accidisse occasione concilii centum viginti quinque episcoporum ab Agathone contra Monothelitas Romae coacti, tum quia constat Theodorum interfuisse huic synodo et subscripsisse, tum quia narrat [Col. 0866D] idem Agnellus in Vita Theodori capite 4 Agathonem papam jussisse per epistolam Theodorum Romam venire pro sancta et intemerata fide catholica. Agatho tamen morte praeventus schismati Ravennatum antistitum finem haud imposuit, reliquitque hoc negotium perficiendum sancto Leoni II, qui quatuor hisce conditionibus a Nostro recensitis illud absolvit. Prima, ut electus archiepiscopus Romam ordinationis causa se conferret. Altera, ut nulla consuetudine pro usu pallii quidquam persolveret. Tertia ut pro anima Mauri, qui in schismate diem suum obierat, ab agenda abstineret. Quarta demum, ut typum autocephaliae restitueret. Videtur per haec verba: percurrente divali jussione, Anastasius innuere, decreto imperatoris Constantini restitutam fuisse Ravennatem Ecclesiam obedientiae seu patriarchico juri sedis Romanae; sed longe verius est, sancti Leonis constituto hoc schisma restinctum fuisse, atque ab eodem impositas conditiones [Col. 0867A] servandas inter Romanum pontificem, et Ravennatem antistitem. Agnellus enim nullum verbum habet de imperatoris jussione; imo asserit loco laudato, Theodorum simulato animo, et secreta foventem consilia cum Romano pontifice, a Ravennati clero Romam discessisse: et praeterea imperator ubi [Col. 0868A] certior factus fuit de pontificio decreto id sibi vehementer placuisse abunde testatus est in suis litteris, quas appellabant divales, ut bene Rubeus mox citatus observat in Hist. Ravenn. ad annum 693, quem vide. Vide etiam eruditissimum Bacchinium in Agnelli Pontificali, pag. 149, edit. Mediolanensis.
147 Leo, natione Siculus, ex patre Paulo, sedit menses decem, dies septem [Col. 0847] B, octo. et decem. Vir eloquentissimus et in divinis Scripturis sufficienter instructus, Graeca Latinaque lingua eruditus, cantilena ac psalmodia praecipuus, et in earum sensibus subtilissima exercitatione limatus, lingua quoque scholasticus eloquendi majori lectione polita [Col. 0847] * politus. , exhortator omnium bonorum operum, plerisque florentissimam ingerens scientiam [Col. 0847] * eorumque scientiam plebi ferventissime ingerebat. , paupertatis amator, et erga inopem provisor [Col. 0847] * inopum provisionem. , non solum mentis pietate, sed et studii sui labore sollicitus.
148 [Col. 0847] Vide Baron. ad ann. Domini 633, tom. VIII, pag. 316, pro Honorii papae defensione. Hic suscepit sanctam sextam synodum, quae per Dei providentiam nuper in regia urbe celebrata est, Graeco eloquio conscriptam, exsequente ac residente piissimo et clementissimo magno principe Constantino intra regale palatium ejus quod appellatur Trullus, simulque cum eo legati sedis apostolicae et duo patriarchae, id ost Constantinopolitanus et Antiochenus, atque centum quinquaginta episcopi; in qua et condemnati sunt Cyrus, Sergius, Honorius et Pyrrhus, Paulus et Petrus, necnon et Macarius cum discipulo suo Stephano, sed et Polychronius, novus Simon, qui unam voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo dixerunt vel praedicaverunt, aut qui denuo praedicaturi fuerint aut defensaverint. Sed ut et nunc duae voluntates et operationes ipsius dispensatoris Christi et Salvatoris Dei nostri dicantur, sicut eadem synodus studiosissime in Latinum translata declarat. Verumtamen suprascripti defensores malorum haereseos, dum nollent a suo recedere proposito, per [Col. 0847] * de suprascriptis defensoribus majores scilicet Macarius, Stephanus, Polychronius et Anastasius, dum nollent a suo recedere proposito Romae per. diversa monasteria sunt retrusi. Qui praedictus sanctissimus vir [Col. 0847] * Leo. absolvit duos viros in percipienda communione, qui de regia urbe cum suprascripto Macario et caeteris in Romanam directi sunt civitatem, qui [Col. 0847] * quia. necdum a synodo anathematizati erant [Col. 0847] Vide Baron. ad ann. Domini 683. , id est Anastasium presbyterum, et Leontium diaconum Ecclesiae Constantinopolitanae in die sancto Theophaniae, exponentes videlicet per propria scripta fidem suam, juxta quod et sancta synodus determinavit, anathematizantes videlicet omnes haereticos [Col. 0847] * duos haer. , sed et suprascriptos viros complices, quos sancta synodus vel sedes apostolica anathematizavit.
149 Hujus temporibus percurrente divali jussione clementissimi principis, restituta est Ecclesia Ravennatis [Col. 0847] * Ravennatum. sub ordinatione sedis apostolicae, ut defuncto archiepiscopo, qui electus fuit juxta antiquam consuetudinem in civitatem Romanam veniat ordinandus [Col. 0847] * ad ordinandum. . Hic fecit constitutum, quod archivo Ecclesiae continetur, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversis officiis Ecclesiae persolvere debeat, sed et ne Mauri quondam episcopi anniversitas aut agenda celebretur [Col. 0847] * sed et ne Mauri quondam episcopi anniversarius, aut agenda celebraretur, prohibuit. ; sed et typum autocephaliae, quem sibi elicuerant, ad amputanda scandala sedis apostolicae restituerunt. Hic fecit ecclesiam in urbe Roma juxta sanctam Bibianam, ubi et corpora sanctorum Simplicii, Faustini et Beatricis, atque aliorum martyrum recondidit, et ad nomen beati Pauli apostoli dedicavit Hujus almi pontificis jussu ecclesia juxta Velum Aureum in honorem beati Sebastiani aedificata est, necnon in honorem martyris Georgii.
[Col. 0849] 15 Hujus temporibus die decima sexta mensis Aprilis, indictione undecima, luna eclipsim pertulit. Post Coenam Domini nocte pene tota in sanguineo vultu elaboravit, et nisi post galli cantum coepit paulatim delimpidare et in suum reverti respectum [Col. 0849] C statum. . Hic fecit ordinationem unam per mensem Junii [Col. 0849] * Maium. die vicesima septima: presbyteros novem, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero viginti tres. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die quinto Nonas Julias [Col. 0849] B, IV Kal. Julias. . Et cessavit episcopatus menses XI, dies XXII. Qui suprascriptus sanctissimus vir ordinatus est a tribus episcopis, id est Andrea Hostiensi, Joanne Portuensi et Placentino Veliterniensi, pro eo quod Albanensis Ecclesia episcopum minime habuit.
[Col. 0867B] Ex codice Vallicellano. Num. 151. Lin 1 cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 3. lin 2 deest vox sua. lin 5, red. nomine pariter et op. ut dignus ad pontificii regimen perveniret. Fuit autem paupertatis amator h. m. pius, etc. ut laudd codd. [Col. 0868B] Num. 152. Lin. 3 cod. Vallicel. cum clavis in fistellis, et in circuitum perlargium ( lege palergium) chrysoclavum pret. similiter in eccl B. M. lin. 5, et gamulas et clavos III auraclavos, et in circuitum palerzium de olosyrico. lin. 7, ornatum de olosyrico. Fecit quoque [Col. 0869A] et calices aur. minis. II, pens. singuli libram I. Hic, etc., ut Reg., Maz. et Thuan. Num. 153. Lin. 3, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan., et ita lin. 5, 7, 8, 14, item 16 et 17. lin. 6, clem. principis Constantini simul et jussionem ejus, etc. laudd. codd. lin. 9, ut Maz. et Th. lin. II, eructuavit per, etc., ut Reg., Maz., et Thuan. Excipe tamen vocem diversis, quae deest in Vallicel. Num. 153. Lin. 10, post hec Mons Bebeus qui est in Campania. Num. 151, lin 5, A, redudavit, etc. lin 6, A, mansuetus omnibus compatientibus in presb. manu largissimus. Num. 152, lin 3, A, clavis in festellis, B, fistellis. lin 5, B, coopertorium purpureum. A, porphyrium, A, et gamulas quatuor, B, cum cruce, et gamulis, et clausis. [Col. 0869B] Num. 153, lin 3, B, quibus concessit civitatis, ut qui electus fuerit. lin 7, A, per dies de Nativitate Domini usque ad Theophaniam coelo sereno. lin 9, B, item prope exitum mensis Febr. post nativit. S. Valentini ab occasu exiit stella. lin 11, A, Bobeus mons. lin 12, B, qui sanctissimus vircler. lin 13, quo e vestigio infirmitate detento. Num 151, lin 1, Benedictus jun. n. R. lin 3, sic se. ead., a pueritia, usque ad dignit. presbyt. exhibuit. lin 5, red. nomine pariter et op. ut dignus ad pontificii regnum perv. Fuit autem pauper, amator, h. m. pius, benignus, patiens, et omnibus compassionem habens, atque manum largissimam. Hic. Num. 152, lin 3, cum clavis in fiscellis ( M, et fistellis) et in circ. per largum ch. p. sim. in eccl. B. M. lin 5, et gamulas ( M ganulas) et clavos 4 auroclavos, [Col. 0870A] et in circ. palergium de holos. lin 7, aliud coop. ornatum de holoserico. Fecit quoque et cal. aur. m. 2, pensantem quemlibet libram unam ( M, pens. sing. lib. I). Hic suscepit divalem jussionem clem. principis Constantini ad V. Num 153, lin 3, per quam c. ut persona, quae electa fuerit in sed. apost. lin 5, Heraclii. lin 6, jussu ejus, per q. significavit eosd. cap. se dir. lin 7, stella juxta Vergilias noctu coelo sereno inter Domini natale, et Th. lin 9, veluti cum luna sub nube est constituta. It. lin ead., Val. die media ab occ. exiit stella, quae cum magno fulgore in partes o. d. ( R, in partem). lin 11, er. per dies aliquot, et omnia virentia circ. prae. p. c. ipsius ext. s. Hic clerum diversi ordinis in die s. Paschae diversis honoribus ampl. lin 14, est, et dimisit, ibid. diaconis. lin 16, loca 22. lin 17, sub die id. Maii, et cess. episc. mensib. 2, dieb. 15. [Col. 0870B] Num. 151, lin 1, Benedictus junior. lin 6, mans. et omnibus cum patientia habens, atque manus largissimas. Num 152, lin 3, in fistellis. lin 5, et gemm. et clavos quatuor auroclavos. lin 7, ornatum de holoserica f. a. et cal. Num 153, lin 5, Heraclii. lin 7, stella nocte per dies veluti luna sub nube, inter Natale Domini et Teoph. Item prope exitu mensis Febr. in die ab occ. lin 10, Post hoc. lin 12, sunt, qui sanctissimus vir clerum v. lin 13, Qui e v. infirmitate detentus post d. lin 16 n. 16. Num 151, lin 1, mensibus. Num 152, lin 2, Lucina. lin 5, porfiricum. lin ead., gammulis. lin 7, deolosiricum. Num 153, lin 3, fuerit in sed. lin 7, per dies coelum serenum.
[Col. 0869B] Num. 151, lin 3.— Et cantilena. Una cum monachismo variae melodiae rationes invectae fuere. Unde in utraque Ecclesia primum clericorum et monachorum tyrocinium fuit studium Psalterii memoriter addiscendi, et cantandi. Quocirca in Leone II scripserat [Col. 0869C] Noster: «In cantilena, et psalmodia praecipuus et in earum sensibus subtilissima exercitatione limatus.» Et Cyrillus Scythopolitanus apud Cotelerium (Monument. Eccles. Graec. tom. III, pag. 258) , primam monachorum eruditionem eam fuisse scribit, donec Psalterium, et psallendi regulam didicissent. Quod alibi non semel repetit. Anastasius idipsum in seqq. pontificum Gestis observat: atque imprimis in Sergio II, pag. 343: «Tunc praesul eum scholae cantorum ad erudiendum communibus tradidit litteris, et ut mellifluis instrueretur cantilenae melodiis.» Num 153, lin 4.— Absque tarditate. Nova quoad pontificiam consecrationem prodiit constitutio, ut nempe electus placitum imperiale haudquaquam exspectaret, sed seq. Dominica die consecraretur. Et Benedictus quidem veniam illam imperialem praestolatus fuerat, ut apparet ex epistola, quam Petro notario dedit ante suam consecrationem, dum ille in Hispaniis tunc versabatur. Hanc enim habet epigraphen: [Col. 0869D] «Benedictus presbyter et in Dei nomine electus sanctae sedis apostolicae. Petro notario regionario.» Similiter Joannes IV eodem electionis tempore scripserat ad Scotiae episcopos: «Hilarius archipresbyter et servans locum apostolicae sedis. Joannes diaconus, et in nomine Dei electus. Item primicerius et servans locum sanctae sedis apostolicae: et Joannes servus Dei consiliarius ejusdem sanctae sedis.» Sic nempe cum Electo regebant Ecclesiam, ut sup. ex Martino I advertimus. Electi igitur titulo duntaxat cohonestabantur, nec pontificis assumebant nomen, [Col. 0870B] nisi post consecrationem. Quocirca dixerat sup. Anastasius in Vita Severini: «Devastatum est episcopium Lateranense ab Isacio exarcha, cum adhuc electus esset dominus Severinus.» Et Paulus I in sua prima epist.: «Paulus diaconus, et in Dei nomine electus S. sedis apostolicae.» Urgente tamen [Col. 0870C] necessitate aliquando exspectata non fuit jussio principum, sed continuo electus est consecratus. Anastasius in Pelagio II: «Hic ordinatur absque jussione principis, eo quod Langobardi obsiderent civitatem Romanam.» Sed quanquam id privilegii loco ab imperatoribus pontifices habere viderentur, exarchorum tamen impotentia, et avaritia effectum est, ut reipsa hoc gravamen minime evaderent, quemadmodum ex gestis seqq. pontificum apparet. Interim ex hac imperiali concessione manavit, ut Benedicti successor absque tarditate consecraretur: quippe scribit Noster in illius Vita: «Hic post multorum pontificum tempora, vel annorum juxta priscam consuetudinem a generalitate in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, electus est, atque exinde in episcopio introductus.»
[Col. 0870D] Num 151, lin 1.— Benedictus. Anno 684, die vigesima Augusti, Benedictus creatur pontifex, postquam sedes pontificia uno mense et 22 diebus vacasset. Linea eadem.— Sedit menses decem. Octo mensibus et 17 diebus Benedictum sedisse, colligitur ex ejus obitu, qui sacra anniversaria memoria 7 Maii in Ecclesia recolitur. Num 153, lin 1.— Hic suscepit divales jussiones. Romanam Ecclesiam in pristinam libertatem restituit imperator Constantinus, concedens ei ut libere pontificem consecraret, nullamque imperatoris confirmationem, [Col. 0871A] quam exemplo Gothicorum regum nonnulli Orientalium imperatorum sibi vindicaverant, deinceps exspectet. Linea 5.— Suscepit mallones capillorum. Per mallones intelligit cirros capillorum. Μαλλὸς enim Graece idem quod Latine vellus. Unde manifeste cognoscitur quod imperator Constantinus filiorum suorum capillos pontifici offerens, voluerit ab iis Romanum pontificem velut parentem honorari, diligi, et observari, eosque ejusdem monitis impensius parere et obtemperare. Vide Baron. ann. 684.
[Col. 0871A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Cum de interpontificio post Leonem abunde dixerim in superiori nota, id unum videor mihi reliquum fecisse, ut tempora apud codd. et catalogos occurrentia expendam. Post Leonis igitur mortem die tertia mensis Julii consignatam, vacavit apostolica [Col. 0871B] sedes menses undecim, dies 22. Ita omnes codd. tum vulgati tum mss. tametsi uno minus die habeant Regius, Mazarin., Thuanus I, necnon Ambrosiani duo primus, et tertius cum duobus catalogis Colbertinis primo pariter, et tertio, omnibus caeteroqui Colbertinis iisdem discrepantibus aut in dierum, aut etiam in mensium numero definiendo. Ea propter codicibus inhaerendum esse video, quibuscum prae aliis consentit Catalogus praestantissimus Veronensis saepe in rebus dubiis a me adhibitus, qui nunc primum opusculorum locum obtinet in hujus IV tom. Prolegomenis cl. V. P. Josephi Blanchini, cujus singulari beneficio, usus eodem sum ms. ad has chronologicas notas conficiendas. Itaque ab emortuali die Leonis II, 3 Jul. 683, mensibus undecim, 22 diebus enumeratis, emortuali eadem, ut supra dicebam, exclusa, occurrit dies Dominica lit. Dom. B. indicata 26 Junii sequentis anni 684, Benedicti ordinationi conveniens. Indeque desumenda esse hujus pontificis primordia, longa [Col. 0871C] successorum series, qui suas aetates characteribus ut plurimum certis temporum confirmant, aperte ostendit; longe ut ab ejusdem principio recte constituto, et Leonis II, et successorum aetas comprobetur, ut videtur Pagio, quicum deinceps sentiam, cum recte constituat pontificum sedes; licet quandoque ordinationes a suis diebus removeat, ut videbimus. Sedit autem Benedictus menses 10, dies 12, ut omnes codd. et catalogi, praeter Corbeiensem, qui adjicit diem unum, ac Lucensem de hoc pontifice silentem. Itaque recte Anastasius ejus mortem refert ad VIII Idus Maii (numerus VIII, incuria exscribentis, non legitur in codd. Reg., Maz., Thu., neque in 1 et 2 Ambrosianis) sive die 8 Maii, anni nempe 685, ad quem referri oportet characteres temporum ab Anastasio et Paulo Diac. (Hist. Lang. lib. VI, cap. 6) indicatos, quos perperam Clavisius divinat ad superiorem annum pertinere. Et sane legitur in Anastasio, hunc pontificem sedisse menses 10, d. 12, atq. 8 [Col. 0871D] mensis Maii esse mortuum: ejusque temporibus inter 25 Decembris et 6 Januarii apparuisse stellam obumbratam; mense Februario aliam stellam ab occasu in Orientem declinasse; ac demum mense Martio Vesuvium eructasse: cum igitur Calvisius mortem Benedicti ad annum referat 685 cum Anastasio, ejusque principium recte ab anno superiori desumat, ab audacissimo scriptore quaero primum, qui numerentur memorati tres menses intra denarium numerum anno 684? deinde rursus quaero, utrum evidentius pateat, meras tenebras esse in historia pontificum (Calvis., an 683) an meras tenebras esse in mente Calvisii? Caeterum quia Paulus Diaconus, ut dixi, hos characteres memorat, idem mihi praebet occasionem valde opportunam, ut Anastasium, quem vulgo appellant, cum melius vocari posset liber Pontificalis a coaevis auctoribus multis conscriptus, affirmem parum tuto credi ab aliquibus expilatorem Diaconi, qui [Col. 0872A] octavo saeculo declinante, Langobardorum res gestas mandabat litteris. Enimvero Paulus Diaconus, post relatos eos characteres cap. 6, narrat sequenti capite Saracenorum descensum in Africam; ac postremo cap. 2 mortem Constantini: in quibus evidenter eum labi ostendit Pagius auctoritate scriptorum Arabicorum Elmacini et Noweirii, Africanam invasionem spectare docens ad annum 691, cum Constantinus anno 685 occubuerit, ut neminem fugit, sex videlicet ante annos. Hinc est quod etiam vir cl. Franciscus Bencini, parum feliciter Anastasium emendat ex Pauli Historia, ubi aeris intemperiem ab Adeodato ad Vitalianum retrahit (supra pag. 68 et 69) quomodo enim conciliantur verba Anastasii: «Et nisi per Litanias, quae quotidie fiebant, Dominus esset propitiatus, non potuissent homines triturare vel in horreis frumenta recondere;» quomodo, inquam, haec verba aperte indicantia tempus messis, adeoque recte narrata ab Anastasio post mortem Adeodati, quae contigit mense Junio, conciliantur cum morte Vitaliani, [Col. 0872B] quae spectat ad finem mensis Januarii?
[Col. 0872B] Num 151, lin 1.— Benedictus. Junior dictus, Joannis filius, Romanus ex canonico regulari Lateranensi S. R. E. presbyter cardinalis, sedit menses 10, dies 21, consecratus XIII Kal. Augusti die Dominico, anno Christi 684. Num 153 lin 1.— Hic suscepit divales jussiones Clementissimi Constantini. Hujus sanctissimi Benedicti pontificis fama permotus Constantinus V, non cessabat dies noctesque cogitare de dignitate, auctoritateque Ecclesiae Romanae restituenda. Itaque sequenti anno 684, quo, Leone mortuo, Benedictus II pontifex est suffectus, hoc deesse illius cumulandae amplitudini arbitratus, antiquam ei comitiorum in legendo pontifice libertatem restituit. Quippe epistola ad clerum, populum, exercitumque Romanum missa, permisit ut electus in pontificem justis comitiis, non [Col. 0872C] exspectata imperatoris, aut exarchi usurpata confirmatione, consecrari posset. S. Gregorius papa ejusmodi temeritatem acerbissime deplorat, dicitque Ecclesiam Dei captivam a terreno principe, lucri cupiditate, detineri: invehiturque in imperatorem, talia illicite usurpantem in explanatione Psalm. 5 Poenitentialis, versu Tota die exprobrabant mihi inimici mei. Id primus excogitavit Odoacer Herulus Arianus, rex Italiae, cujus conatibus Gelasius papa I restitit. Gothis pulsis, imperatores Orientales jus male usurpatum sibi injustissime vindicarunt.
[Col. 0872C] Num 151, lin 1.— Benedictus, etc. Ex Benedicti papae epistola ad Petrum Regionarium intelligimus, vel in ejus electione, vel paulo antea desiisse morem illum, quem in Gregorio, in Joanne IV et in S. Martino observavimus, vacante nempe sede apostolica, vel absente pontifice, Ecclesiae regimen fuisse penes [Col. 0872D] archipresbyterum, archidiaconum, et primicerium notariorum. Cum enim tunc, soli illi tres in inscriptionibus epistolarum nominarentur, et adderetur nomen pontificis electi, si unus ex illis tribus eligeretur, in hac epistola solus Benedictus electus nominatur, quod certe clare manifestat regimen Ecclesiae non penes alios, sed penes ipsum solum resedisse, licet nondum esset ordinatus, et consequenter morem illum, vel in ejus electione, vel paulo antea desiisse. Benedictum in favorem S. Wilfridi Eboracensis episcopi decretum edidisse, tum cum adhuc esset Romanus pontifex electus asserit Joannes VI in decreto absolutionis ejus, de quo in ejus pontificatu num. 7 et Wilfridus ipse coram synodo Romae coacta apud Eddium ibidem laudatum cap. XLXIII: «Ut omnia, inquit, rectitudinis, pietatisque quae a beatissimis antecessoribus vestris Dominis apostolicis, sancto Agathone, et Electo Benedicto, et Beato Seregio unanimiter erga meam parvitatem decreta sunt, [Col. 0873A] vos largiflua pietatis benevolentia confirmare dignemini.» Num 153, lin 1.— Hic suscepit divales jussiones, etc. Diximus in Agathone Constantinum imperatorem potestatem confirmandi electos Romanos pontifices exarchis Ravennatensibus abstulisse et ad se retraxisse. Sed eam subjectionem sub Benedicto papa penitus dimisit idem Constantinus, teste Anastasio in Benedicto, ubi ait: Hic suscepit, etc. Justinianus tamen II, Constantini Pogonati filius ac successor, videtur nullam habuisse rationem hujus jussionis, cum sub Conone papa necessaria iterum fuerit exarchi confirmatio, ut ibidem videbitur. Linea 5.— Suscepit mallones capillorum. Idem Constantinus imp. filios suos Justinianum et Heraclium Benedicto II in filios dedit, quod his verbis denotat Anastasius. Ea enim hoc tempore vigebat consuetudo, ut per hujusmodi exhibitionem capillorum, quis alicui offeratur in filium; quod discimus ex Paulo Diacono lib. VI de Gestis Longobard, cap. [Col. 0873B] 53, ubi ait: «Carolus princeps Francorum Pipinum filium suum ad Luitprandum (Longobardorum regem) direxit, ut ejus juxta morem capillum susciperet. Qui ejus caesariem incidens, ei pater effectus est, multisque eum ditatum regiis muneribus genitori remisit.» Sic igitur pius imperator voluit, ut filii sui scirent se Romanum pontificem peculiarem habere patrem, cujus monitis impensius parere deberent, eumdemque ut patrem diligere ac revereri. Porro per mallones intelliguntur cirri, cincinni, seu implexi crines; mallo enim est lana, vellus, seu coma demissa, ut videre est in Glossario mediae et infimae Latinitatis, in voce mallones. Observat autem Mabillonius in praefatione ad primam partem saeculi III Benedictini, num. 17, laicorum tonsuram penes Europaeos, aliam puerorum fuisse, aliam adultorum. Pueri capillum intonsum aliquandiu gerebant; postea cincinnos a capite eorum demetebat episcopus, aut certe is Pater spiritualis ob hoc dicebatur, [Col. 0873C] ut constat ex mox laudatis Anastasii et Pauli Diaconi verbis. Ab eo tempore videntur reges Francorum capillos in orbem compositos gestasse: «Nam antea, ut habet Agathias, qui saeculo sexto vixit, solemne erat Francorum regibus intonsam habere comam a pueris, involitantibus utrinque in humeros capillorum cirris, anterioribus capillis a fronte discriminatis.» Quippe in cereis regum Carlovingorum iconibus, capilli in orbem aequati ad humeros usque apparent. Ritus ille tondendi pueros profectus videtur a paganis, qui plerique primum puerorum capillum alicui deorum suorum decisum offerebant. An mos iste a pueris ab initio Christianae religionis frequentatus sit, incertum: cum nulla fere istius rei exempla legantur ante saeculum octavum, quo id ex more factum dicitur. Exstant in Ordine Romano plures orationes ad capillaturam incidendam, et ad puerum tonsurandum, aliae ab eis, quae ad clericum faciendum assignantur. Priores videntur usurpatae [Col. 0873D] fuisse in solemni isto ritu, quo pueri primum tondebantur extra ordinem clericorum, qui a pueris illis corona secernebantur. Haec Mabillonius laudatus.
[Col. 0873D] Num 151, lin 1.— Benedictus, etc. Vixdum electus Leonis II successor in cathedra D. Petri, minime exspectata consecratione, quae tum temporis non fiebat, nisi post allatam Cpoli jussionem, seu approbationem, ipse per se moderari coepit Ecclesiam, cujus regimen ante eum committebatur archipresbytero, archidiacono et primicerio notariorum, sede vacante, aut peregre degente pontifice. Idem hoc quoque honore dignus fuit, ut sedem apostolicam a confirmationis imperatoriae servitute liberam cerneret, quemadmodum docet Anastasius. Num 152, lin 3.— Fecit coopertorium super altare cum clavis et fastellis, et in circuitu palergium chrysoclavum. Palergium est Phrygium opus quod erat antiquum, [Col. 0874A] a Graeco παλαί et ἔργον. Anastas. infra eod. Et in circuitu palergium de holoserico: Fastellis, male pro hastillis. Hastillae erant radioli aurei vel argentei. Anastas. in Leone III: «Sed et super altare majus fecit tetra vela holoserica alithina quatuor cum astillis et rosis chrysoclabis.» Leo Ostiens. Chron. Cass. lib. II, cap. 103: Cum astili onichino. Bulenger. de Rom. Pontific lib. I, cap. 45. Alibi hastilia sunt vitium adminicula. Plin. lib. XVII, cap. 23: Gracilitate singularum vitium firmata circumligatis hastilibus, vulgo échalas. Num 153, lin 1.— Hic suscepit divales jussiones clementissimi Constantini Magni principis ad venerabilem clerum et populum, atque felicissimum exercitum Romanae civitatis, per quas concessit ut persona, qui electus fuerit ad sedem apostolicam, e vestigio absque tarditate pontifex ordinetur. Ex constitutione Constantini Pogonati concessum, ut libera sit electio Rom. pontificis, et electus mox ordinetur, non exspectato assensu imperatoris. Ex antiqua consuetudine Rom. [Col. 0874B] pontifex non solebat ordinari, nisi prius obtento assensu imperatoris CP. Tempore Agathonis remissum est quidem vectigal quod solebat praestari pro ordinatione pontificis; sed mansit onus exspectandi assensum principis, can. Agatho, 63. dist., donec hoc onus remissum est hac constitutione. Linea 4.— Hic una cum clero et exercitu suscepit mallones capillorum Domini Justiniani et Heraclii filiorum clementissimi principis, simul et jussionem per quam significat eosdem capillos direxisse. Constantinus Pogonatus obtulit Benedicto P. mallonem capillorum filiorum, ut eis esset per adoptionem pater spiritualis. Ex more Longobardorum adoptio fiebat per tonsuram capillorum. Aymoin. monach. lib. IV, cap. 57: «Pepigerat autem foedus Carolus Martellus princeps cum Luitprando Longobardorum rege, eique filium suum Pipinum misit, ut more fidelium Christianorum ejus capillum primus attonderet, ut pater ille spiritualis existeret.» Idem Paulus Diacon. de Gest. [Col. 0874C] Longobard. lib. VI, cap. 13: Mallones capillorum sunt circi capillorum, a Graeco μαλλὸς, quod Latine sonat vellus. Nostris, tresses de cheveux. Cincinnorum fimbrias dixit M. Tull. in Pisonem: «Erant illi compti capilli, et madentes cincinnorum fimbriae.» Linea 14.— Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconiae et mansionariis auri libras triginta. Similiter Anastas. in Joanne V: «Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconis et mansionariis solidos mille et nongentos.» Idem in Gregorio II: «Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconis et mansionariis, solidos duo millia.» Romani pontifices ecclesiis et monasteriis et diaconiis et mansionariis nummos erogare solebant. Diaconiae sunt stationes, seu loci pii a pontificibus constituti, in quibus annonae distribuebantur egentibus. Plures fuisse in urbe locupletes, testis est Anastas. in Adriano: «Constituit diaconias tres foras portam beatorum apostolorum Principis.» Idem in Gregorio III: «Item diaconiam [Col. 0874D] SS. Sergii et Bacchi, et concedens omnia, quae in usum diaconiae existunt, et statuit perpetuo tempore pro sustentatione pauperum in diaconiae ministerio deservire.» De quibus plura dixi in Gregorium lib. IV, epist. 24. Mansionarii sunt aeditui, seu custodes sacrarum aedium, de quibus fuse in eumdem Gregor. lib. III, epist. 51. Ideo a Romanis pontificibus his erogari solebant pecuniae ad tutelam et refectionem sacrarum aedium.
[Col. 0874D] Num 153, linea 1.— Hic suscepit divales jussiones. Per obitum Simplicii vacante Romana sede, anno 487, Odoacer Herulorum et Italiae rex suasu et monitu, ut falso aiebat, ejusdem Simplicii legem tulit per Basilium praefectum praetorio, ne sine consultatione et consensu regis Italiae electio summi pontificis fieret. Quanquam vero haec constitutio laici principis, plane repugnans sacris canonibus ab Ecclesia fuit [Col. 0875A] damnata anno 502 in synodo Romana quarta sub Symmacho, in qua lex regis Odoacris ecclesiasticam libertatem pessumdans in electione pontificis, est abrogata: hoc jus tamen tyrannicum confirmandae pontificiae electionis Ariani Gothorum reges usurpaverunt, cogentes insuper persolvi confirmationis causa quamdam pecuniae pensitationem a recens electo pontifice. Exactis per Narsetem patricium ab Italia Gothis, hoc iniquissimum jus Justinianus caeterique Orientis imperatores sibi vindicavere ad Constantinum Pogonatum usque: nec ante ad beati Petri confessionem electus papa consecrabatur, quam ejus electio ab imperatore approbata esset; interim, ut supra dixi in Severino, archipresbytero, archidiacono, et primicerio notariorum, Romanam Ecclesiam administrantibus. At Constantinus sedente sancto Agathone pecuniae quantitatem, ut in Agathone scribit Anastasius, relevavit, quae dabatur de more pro ordinatione pontificis, reservata tamen sibi gratuita confirmatione, [Col. 0875B] quam ante mortem penitus dimisit, Romanam Ecclesiam in pristinam libertatem restituens sub Benedicto II, «qui jussiones a Constantino suscepit, per quas concessit, ut persona, qui electus fuerit ad sedem apostolicam, e vestigio absque tarditate pontifex ordinaretur.» Quare ob restitutam comitiorum libertatem observat in Joanne V successore Anastasius: «Hic post multorum pontificum tempora, vel annorum, juxta priscam consuetudinem a generalitate in Ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, electus est, atque exinde in episcopium introductus.» Linea 5.— Suscepit mallones capillorum. Hoc est suscepit cirros capillorum Justiniani et Heraclii filiorum Constantini Pogonati ad se missos: μαλλοί enim Graece sunt Latine cirri, cincinni, aut crines implexi; nam μαλλὸς est lana, vellus, vel coma demissa. Constantinus igitur Pogonatus ad Benedictum secundum filiorum cirros direxit, quos pontifex [Col. 0876A] una cum clero solemni pompa suscepit. Ex more namque illius aetatis pater filiorum cirros mittendo ad pontificem, eos pontifici offerebat in filios, et pontifex cirros accipiens, illorum patris nomen consequebatur. Pronum est hunc morem intelligere ex Paulo Diacono libro VI, capite 53, ubi de Carolo Francorum principe habet sequentia: «Carolus princeps Francorum Pipinum filium suum ad Luitprandum direxit, ut ejus, juxta morem, capillum susciperet; qui ejus caesariem incidens, ei pater effectus est, multisque eum ditatum regiis muneribus genitori remisit.» Aliquando etiam capillorum oblatio, religiosae servitutis, quam quis inibat, symbolum fuit. Anastasius Bibliothecarius in praefatione ad VIII concilium, de Bulgariae rege, qui coram pontificiis legatis Paulo Populoniensi, et Formoso Portuensi, se servum professus fuit beati Petri, et ejus successoris Romani pontificis, habet sequentia: «Intantum autem pietas creverat principis, et abundabat circa beatum Petrum venerationis affectu, ut quodam die [Col. 0876B] manu propria capillos suos apprehenderit, et contemplantibus cunctis se Romanis missis tradiderit dicens: Omnes principes et cuncti principes Wulgarorum terrae cognoscant ab hodierno die me servum fore post Deum beati Petri, et ejus vicarii.» Leguntur etiam capilli detonsi ab episcopis, et super altare positi ad donationes confirmandas factas ecclesiis, ut exempli loco esse potest charta Willelmi comitis de Warenna, in qua dicit comes: «Et inde Saisivi eam (scilicet investivi eam Ecclesiam), per capillos capitis mei, et fratris mei Radulfi de Warenna, quos abscidit cum cultello de capitibus nostris ante altare Henricus episcopus Wintoniensis.» In antiquis libris Ritualibus inveniuntur preces ad capillaturam incidendam ab illis diversae, quae pro initiando aliquo clericali tonsura in eisdem libris assignantur. Vide Ordinem Romanum et Sacramentarium S. Gregorii Magni cum notis eruditissimi Patris Menardi.
151 Benedictus, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit menses decem [Col. 0867] * B, 8, dies 17. , dies duodecim. Hic ab ineunte aetate sua Ecclesiae militavit, atque se sic in divinis Scripturis et cantilena a puerili aetate et in presbyterii dignitate exhibuit, ut decet virum suo nomine dignum, in quo vere supernae benedictionis gratia redundavit, et nomine pariter et operibus, ut dignus ad pontificii regimen perveniret. Paupertatis amator, humilis, mansuetus, patientiam habens, atque manu largissima [Col. 0867] B, largissimus. .
152 Hic ecclesiam beati Petri apostoli, sed et beati Laurentii martyris, quae appellatur Lucinae, restauravit. Itemque in ecclesia beati Valentini via Flaminia fecit coopertorium super altare cum clavis et fastellis [Col. 0867] * fistellis. , et in circuitu palergium [Col. 0867] * per largum. chrysoclavum pretiosissimum. Similiter et in ecclesia beatae Mariae ad Martyres aliud coopertorium porphyreticum cum cruce et gemmulis quatuor chrysoclavos, et in circuitu palergium de holoserico pulcherrimum, necnon et in titulo suprascripto Lucinae alium coopertorium ornatum holosericum. Fecit autem calices aureos ministeriales duos, pens. singul. libras singulas.
153 Hic suscepit divales jussiones clementissimi Constantini magni principis ad venerabilem clerum, et populum, atque felicissimum exercitum Romanae civitatis, per quas concessit, ut * persona, qui electus fuerit ad sedem apostolicam, e vestigio absque tarditate pontifex ordinetur. Hic una cum clero et exercitu suscepit mallones [Col. 0867] mallones, id est cirros. Vide Baron. ann. 684 in fine. capillorum domni Justiniani et Heraclei, filiorum clementissimi principis, simul et jussionem per quam significat eosdem capillos direxisse. Hujus temporibus apparuit stella noctu juxta vigilias [Col. 0867] forte Vergilias. per diem coelo sereno inter Nativitatem Domini et Theophaniam omnimodo obumbrata, veluti luna sub nube. Itemque mense Februario, post natale sancti Valentini in die ab occasu exiit stella meridie, et in partes orientis declinavit. Post haec mons Bebius [Col. 0867] forte Vesuvius. , qui est in Campania, mense Martio eructavit per diem, et omnia loca circumquaque prae pulvere cineris illius exterminata sunt. Clerum videlicet diversis ordinibus in die sancto Paschae honoribus ampliavit. Qui e vestigio in infirmitatem incidit, et post dies aliquot defunctus est. Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconiae et mansionariis auri libras triginta. Fecit autem episcopos per diversa loca numero duodecim. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die VIII Idus Maii, et cessavit episcopatus menses duos, dies quindecim.
[Col. 0877A] Ex codice Vallicellano. Num. 154, lin. 1, cod. Vallicel concordat cum Reg., Maz, et Thuan. et ita lin 5, 7, 9, et 14. lin 2, dies 9, fuit, etc., ut laudd. codd. lin 9, gaudium Romanae Ecclesiae secum detulit. Idem ipsam. lin 11, confirmantes eamdem synodum: nec non et alias divales jussiones detulit revelantes annona capita. lin 12, Calabriae non parva, sed et coemptum [ cod., ceptum] frumenti similiter. lin 14, ut Reg. et Thuan. lin, 15, sicut. Num 155, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 2, 4, 12 et 15. lin 4, Romano imperio, atque restituta. lin 6, sine auct. Romani pontificis. lin 7, ut laudd codd exceptis his, nempe ad tempus ejus Ecclesiae . . . per praecepta Romanorum pontificum ab eadem ordinatione suspensi essent. lin 12, redintegravit atque firmavit; cujus rei cyrographum in archivo Ecclesiae Romanae retinetur. Hic sanctus vir. lin. 16, et nongentos. Num. 154, lin 5, AB, in episcopium. lin 10, B, et edictum. lin 12, relevans annonae, AB. lin. ead et 13, AB, non parva, AB, coemptum frumenti. lin 14, A, exugebat. B, urgebat. Num 155, lin 3, A, constituit per decennium. lin 7, B, eo quod. lin 13, AB, chirographum archivo ecclesiae retinetur, AB. lin 15, monasteriis, diaconiae. lin ead A, solidos CCD CCCC. lin 18, mensem unum. Num. 154, lin 1, de prov. Antiochiae ex parte Quiriaco. lin 2, di. 9. ( M, d. 10.) Fuit autem vir valde strenuus. lin 5, in episcopium ductus H. lin 7, praesentans. [Col. 0878A] lin 8, quae pro eo. pr. ( M, ut ed.) lin 9, autem synodo ex ibid. gaud. Romanae Eccl. detulit. Ibidem ( M, idem) ips. s. s. synod. et edict. cl. pr. confirmantes eamdem synod. necnon et al. div. jussu, detulit rel. annona c. p. lin 12, Calabriae non parva, sed et coemptionem frumenti similiter. lin 14, poterat pers. lin 15, Ostiense, Portuense, et Bellitrense ( M, Velletrense). Num 155, lin 1, patre suo Constantino in. lin 2, Deo auxil. lin 4, provincia Africae. lin 6, Curr. ( M, Turr.) lin ead auct. Romani pontif. lin 7, pro eo q. a. ordinatio sedis apostolicae ad tempus ejus ( M, hujus) ecclesiae concessa fuerat: ipse vero eamdem ordinationem ejusdem ecclesiae postmodum protervia faciente retinere temptabat: cum jam antecessores ejus archiepiscopi per praecepta pontificum Romanorum suspensi essent juxta terminationem s. mem. M. P. Hic venerabilis papa Joannes facto concilio sac. lin 12, sub dictione S. apost. lin ead., firmavit. Cujus rei cyrographum in archivio Ecclesiae Romanae [Col. 0878B] retinetur. Hic sanctus vir diuturna i. lin 15. Hic moriens dim. o. c. m. diaconis. lin 17, hic sedit mens. 11, di. 3. Num. 154, lin 5, E. ductus. Hic cum. lin 13, sed et coempta frumenta s Num 155, lin 8, et postmodum. lin 13, 12, quorum chirographum arch. eccles. retinetur. lin 14, inf. tentus. lin 15, solidos D C Num 154, lin 7, alios sacerdotes. lin 11, confirmantem. lin 12, parva. lin 15, Ostiense, Portuense, Veliternense. Num 155, lin 13, ecclesiae renitetur.
[Col. 0877C] Num. 154, linea 3.— Hic post multorum pontificum tempora vel annorum juxta priscam consuetudinem a generalitate in ecclesia Salvatoris, quae appellabatur Constantiniana, electus est, atque exinde in episcopio introductus. Ex antiqua consuetudine electio Romani pontificis solebat fieri in ecclesia Salvatoris, quae est basilica Lateranensis; et palatium Lateranense, quod est junctum basilicae, erat sedes pontificum. Anastas. ipse in Conone: «Clerus quidem adunatus ante fores basilicae Constantinianae [Col. 0878C] sustinebat,» etc. Idem in Stephano III: «Quem omnes sincera mente cum laudis praeconiis in basilicam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, deportaverunt; et exinde intus venerunt, in patriarchium juxta morem intromiserunt.» Hinc rejecta est electio Ursicini facta in schismate contra Damasum, quod facta esset ἐν ἁποκρύφῳ τόπῳ in basilica scilicet Scicinini (Socrat. lib. IV, cap. 24; Ammian., lib. XXVII) , id est, in loco insolito. Linea 11.— Necnon et alias divales jussiones relevantes annonae capita patrimoniorum Siciliae et Calabriae non pauca. Ecclesia Romana habebat amplissimum [Col. 0879A] patrimonium in Calabria et Sicilia, quod praestabat onus capitationis, sicut caetera praedia utriusque provinciae. Leo imperator Siciliae et Calabriae imposuit tributum in capita, φόλους κεφαλικοὺς. Cedreno in Leone. Sed hoc onus remissum est constitutione Constantini Pogonati. Annonae capita dixit pro capitatione, quia imponitur in singula capita, ut capita dicuntur pabula jumentorum, quia praestantur militibus justis capitibus, id est, pro modo capitum, L. provincialium, c. de erog. milit. ann., lib. XII. Ammian lib. XXII. «Pabula jumentorum vulgo dictitant capita.» Tempore Cononis a Justiniano II defensoribus patrimonii Ecclesiae Romanae, quod erat in Brutiis et Lucania, remissa sunt etiam annua annonae capita quae praestabantur. Anastas. in Conone: «Hujus temporibus pietas imperialis relevavit per sacram jussionem suam ducenta annonae capita, quae patrimonii custodes Brutiis et Lucaniae annua persolvebant.» Num 155, linea 5.— Propter transgressionem ordinationis [Col. 0879B] Ecclesiae Turritanae, quam sine auctoritate pontificis fecerat Cironatus archiepiscopus Caralitanus. Sardinia insula fuit proprietatis Ecclesiae Romanae ex donatione Constantini. (Anastas in Sylvestro. ) Hinc Rom pontifex sibi vindicavit ex consuetudine ordinationem episcoporum Sardiniae, neglecto Caralitano archiepiscopo, qui est metropolitanus: sed quia Caralitanus jure metropolitico intendebat se habere jus ordinandi episcopos totius insulae, ab hoc jure suspensus est, id est interdictus constitutione Martini, et quia episcopus Turritanus ordinatus fuerat a Caralitano metropolita sine consensu Rom. pontificis, ejus ordinatio irrita dicta est.
[Col. 0879B] Num. 154, linea 5.— Hic dum esset diaconus. Scilicet Dominici cursoris officio ad promulgandam Agathonis dogmaticam functus est. Ipse etiam una cum actis synodi VI plurima privilegia apostolicae [Col. 0879C] sedi concessa detulit Romam. Id enim promovere et praestare ad diaconum Dominicum cursorem pertinuisse, qui Romae publicarum chartarum custodiam simul habebat, multis docuimus in Prolegomenis, de litteris encyclicis. Num 155, linea 3.— Pacem constituit. Justinianus Junior imperator pacem cum Saracenis iniit, quae Orientali imperio omnino fuit exitialis: ut propterea uterque Justinianus, Senior et Junior, improvida oeconomia vires imperii magnopere attenuarint: Ille enim viam aperuit Barbaris septentrionalibus ad regna Occidentis invadenda: Junior autem una cum pace hic ab Anastasio memorata, jecit Saracenicae potentiae fundamenta. Inter alia quae diutius conservandae monarchiae prosunt, id Augustum commonuerat Moecenas, ut imperii limites accuratius, diligentiusque custodiret, et limitaneos milites honoribus, muneribus, stipendiisque foveret, cum iis salus imperii concredita videretur. Militiam hanc [Col. 0879D] imminuit Justinianus Senior, atque septentrionalibus populis aditum usurpandis Europae regnis aperuit. Quod scite advertit in Arcana Historia Procopius, qui post enarratam hujus militiae dimissionem, subjungit. «Ita miles multifariam debilitatus, ac destitutus necessariis, animo sic abhorruit a militia, ut Romanorum ac Italiae res omnino dilaberentur.» Et mox: «Illud hic addere licet, quoniam de militibus locus admonuit, quod olim Romani imperatores passim in extremis oris frequentes militum manipulos constituerunt, qui limites imperii Romani praecipue per Orientis provincias tuerentur, indeque Persarum atque Saracenorum incursionem, vimque arcerent, quos et limitaneos appellavere.» Haud aliter Justinianus Junior hac socordia laboravit, scribente auctore Miscellae, pag 139: «Justinianus autem cum esset Junior, quasi annorum sedecim, et sua quaeque inconsulte disponeret.» Itaque cum Mavias imperii provincias invaderet, et impune depopularetur, [Col. 0880A] qui e Libano erant, Mardianitae dicti, salubri consilio in agmen adacti impetum Saracenorum fregerunt. Theophanes in Chronico cum Maviae fortunam, victoriasque enarrasset, ita ad rem prosequitur: «Mardaitae Libanum aggressi tenuerunt quidquid a Mauro monte est usque ad sanctam Urbem, et Libani cacumina quoque occupavere: multique tum servi, et captivi, quam indigne ad eos se adjunxerunt; ita ut intra breve admodum temporis spatium, ad multa millia excreverint. Quo audito, Mavias ejusque consiliarii valde extimuere, adeo ut imperium Romanum sub Dei tutela existere reputantes, legatos de pace habenda ad imperatorem Constantinum (Pogonatum) sumpserint.» Anno itaque 585, Joannis pont. V, postremo pacem Justiniano ea conditione offert Abimelech; ut Mardianitarum agmen dissolveret. Sic ad eumdem annum Theophanes: «Hoc anno Abimelech firmandae pacis ergo ad Justinianum legatos mittit. His conditionibus pax inita. Ut imperator Mardaitarum agmen e [Col. 0880B] Libano prorumpens comprimeret et impediret eorum excursiones. Abimelech vero in singulos dies mille nummos aureos, et equum, et servum imperatori penderet. . . et uterque princeps ista et aequali portione Cypri, Armeniae, et Iberiae vectigalia inter se dividerent. . . et misso edicto Mardaitas ad duodecim millia imperator Romanam potentiam mutilaturus e loco proprio sustulit.» Quae vero mala illico sint consecuta, ad hunc modum enumerat: «Quas enim civitates in montium cacuminibus sitae incoluntur ab Arabibus, a Mesopotamiae termino ad quartam usque Armeniam, cunctae ob Mardaitarum, qui deinceps regressi sunt, excursiones monumentis infirmae, et habitatoribus vacuae exstiterunt. Generum sane omnium calamitates, et adversa quaevis in Romanam ditionem ab ea die in hanc usque horam Arabum opera inundarunt.» Iis gemina habet Miscellae auctor.
[Col. 0880C] Num. 154, linea 1.— Joannes. Ex sententia Anastasii in locum Benedicti, die 22 Aprilis anno Domini 685, subrogatus est Joannes hujus nominis V, qui primus inexspectata Constantinopoli imperatoris auctoritate in Romanum pontificem consecratus est, sanctaeque sextae synodo legationis apostolicae munere condecoratus interfuit.
[Col. 0880C] NOTAE CHRONOLOGICAE. De interpontificio post Benedictum mensium 2, dier. 15, necnon de tempore, quo Joannes sedit, nempe an. 1, d. 9, tantus est catalogorum, codd., et auctorum consensus, ut nihil certius excogitari posse videatur. Praeterea suppetit argumentum evidens aetatis hujus pontificis ex ipso Anastasio, quod praedecessorum ejus chronologiam magis magisque confirmat. Ait siquidem: «Hujus temporibus regnavit [Col. 0880D] domnus Justinianus Augustus, defuncto patre initio mensis Septembris, ind. XIV.» Cum vero indictio XIV Septembrem notet anni 685, nec toto sedis tempore Joannes numeret, nisi unum Septembrem, dubitari non potest quin praedicto anno 685, hic pontifex jam sederet. Quare numerato interpontificio duorum mensium ac dierum 15, a die octava Maii ejusdem anni, emortuali Benedicti, occurrit Dominica 23 Julii, quae ordinationi Joannis debet tribui. Hinc rursus anno solido, et diebus novem ejus sedis enumeratis, incidimus in diem 2 Augusti anni sequentis 686, quam Anastasius illigat cum ejus morte. Caeterum cur breviora post Benedictum interpontificia coeperint, satis explicavi in notis ad Leonem II. Joannem vero omnium primum esse usum beneficio relaxatae confirmationis electi a Pogonato, aperte constat ex Anastasio aiente: «Hic post multorum pontificum tempora, vel annorum, juxta priscam [Col. 0881A] consuetudinem a generalitate in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, electus est atque exinde in episcopio introductus.» Quapropter fateor, me Pagii mentem non potuisse assequi, conjicientis ex interpontificiis plerumque duorum mensium (an. 681, n. 15) , quod Justinianus nullam rationem habuerit hujus privilegii concessi Benedicto, at potius privilegium servarit concessum Agathoni; si enim ita fieret, Cpoli petenda erat confirmatio, nec satis erat tempus interpontificii ad ultro citroque mittendas epistolas: praeterquam quod interpontificium Joannis, quem liquet ejusmodi privilegio esse usum, pleraque sequentia excedit dierum numero. Itaque praestabat, ut arbitror, in re parum explorata, conjecturis parcere. Quae autem fuerint causae, cur exarchi auctoritas, usque ad Pipini tempora, non sit neglecta, opportunius in notis ad Cononem Joannis successorem explicabo.
[Col. 0881B] Num. 154, linea 1.— Joannes. Ciriaci filius, Antiochenus, Syrus, S. R. E. archidiaconus cardinalis impp. Flaviis Heracliis Constantino V et Justiniano II juniore Pogonato Augustis, creatus VIII Kal. Augusti et consecratus III Kal. ejusdem mensis, eo anno quo imperator Constantinus V Pogonatus 17 imperii sui anno moritur.
[Col. 0881B] Num. 154, linea 14.— Hic consecratus est a tribus episcopis. Ante sanctum Leonem II a solo episcopo Ostiensi Romanum pontificem consecratum fuisse scribit Sigonius de Regno Italiae, ad annum 682, cujus opinionem clariss. Mabillonius in Commentario praevio ad Ordinem Romanum, cap. 18, rejicit testimonio alterius libelli de Ordinatione, a se publicati, in quo, uti in Ordine Romano, trium episcoporum in pontificis ordinatione fit mentio. Et accedit, libelli verba sunt, unus episcopus, et dat orationem super [Col. 0881C] eum, et recedit: et alter similiter. Accedit tertius, et consecrat illum. Atqui hic libellus scriptus est [Col. 0882A] procul dubio ante pontificatum Leonis secundi, cujus ordinatio si attente, prout in Gestis pontificum scripta est, consideretur; inde etiam non infirmum contra Sigonii sententiam elicietur argumentum. «Qui suprascriptus sanctissimus vir, inquit auctor libri Pontificalis in S. Leone II, ordinatus est a tribus episcopis, id est Andrea Ostiensi, Joanne Portuensi, et Placentino Veliterniensi, pro eo quod Albanensis Ecclesia episcopum minime habuit.» Ubi cum rationem reddat auctor, cur Albano episcopo Veliternus suffectus sit, quod scilicet Albani sedes vacabat; id argumento est moris antea fuisse, ut cum Ostiensi et Portuensi episcopis Albanus etiam ministraret ordinationi Romani pontificis. Certe ordinationes episcoporum a tribus episcopis etiam ante Nicaenum concilium, Romae peractas fuisse, colligimus ex facto Novati, qui accitos Romam tres episcopos temulentos, hora decima inclusos, adumbrata quadam et inani manuum impositione, episcopatum [Col. 0882B] sibi tradere coegit, scribente Cornelio papa in epistola ad Fabianum Antiochenum apud Eusebium libro VI, capite 43, unico contentus quidem futurus, si unus ad consecrandum Romanum antistitem tunc suffecisset. Haec ex Mabillonio loco laudato, ubi etiam plura habet de ordinatione pontificis. Legi etiam potest Pagius ad eumdem annum 682, qui numero 6 errorem Sigonianum emendat.
[Col. 0882B] Num. 154, linea 14.— Hic pontifex consecratus, etc. Ex quo inferendum est sedem Albanensem adhuc vacasse tempore ordinationis Joannis V, sicut vacabat tempore Leonis II, ut elicitur ex Anastasio, qui dicit ideo episcopum Veliternensem fuisse unum ex ordinatoribus Leonis II, quia tunc Albanensis sedes vacua erat. Joannes V ante pontificatum erat diaconus Ecclesiae Romanae, fuitque unus ex legatis Agathonis papae ad sextam synodum generalem, cui [Col. 0882C] cum aliis praefuit.
154 Joannes, natione Syrus, ex provincia Antiochia, ex patre Cyriaco, sedit annum unum, dies novem [Col. 0875] B undecim. . Vir valde strenuus, atque scientia praeditus, et omnimodo moderatus. Hic post multorum pontificum tempora, vel annorum, juxta priscam consuetudinem a generalitate in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, electus est, atque exinde in episcopio [Col. 0875] B, episcopium. introductus. Hic, dum esset diaconus, missus est a sanctae memoriae Agathone papa in regiam urbem cum aliis sacerdotibus, repraesentans locum apostolicae sedis in sancta sexta synodo, quae per Dei providentiam ibidem congregata vel celebrata est. Expleta autem, exinde a clementissimo principe relaxatus, magnum gaudium Ecclesiae secum detulit, id est ipsam sanctam sextam synodum vel edictum clementissimi principis confirmans eamdem synodum. Necnon et alias divales jussiones relevantes annonae capita patrimoniorum Siciliae et Calabriae non pauca, sed et ceptum [Col. 0875] B, praeceptum frumentum. frumenti similiter, vel alia diversa, quae Ecclesia Romana annue minime exurgebat [Col. 0875] poterat. persolvere. Hic consecratus est a tribus episcopis, Ostiensi, Portuensi, Veliternensi, sicuti praedecessor ejus Leo papa.
155 Hujus temporibus regnavit domnus Justinianus Augustus, defuncto patre initio mensis Septembris, indict. XIV. Qui clementissimus princeps Domino auxiliante pacem constituit cum nec dicenda gente Saracenorum decennio terra [Col. 0877] marique. Sed et provincia Africa subjugata est Romano imperio atque restaurata. Hic post multorum annorum curricula, propter transgressionem ordinationis Ecclesiae Turritanae [Col. 0877] B, in Sardinia. , quam sine auctoritate pontificis fecerat Citonatus archiepiscopus Caralitanus, pro eo quod antiquitus ordinatio fuit sedis apostolicae, et ad tempus concessa fuerat ipsa [Col. 0877] B, ipsius. ordinatio eidem Ecclesiae. Postmodum protervia faciente archiepiscoporum per praecepta pontificum ab eadem ordinatione suspensi sunt, juxta determinationem sanctae memoriae Martini papae. Et facto concilio sacerdotum, novellum episcopum, qui ab eodem archiepiscopo ordinatus fuerat sub ditione sedis apostolicae reintegravit atque firmavit, quorum chirographus archivo Ecclesiae detentus est [Col. 0877] retinetur. . Qui sanctissimus vir diutina infirmitate detentus est, ut etiam vix ordinationem sacerdotum explere potuisset. Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconibus et mansionariis solidos mille et noningentos. Fecit autem episcopos per diversa loca numero XIII. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum. sub die 2 mensis Augusti, et cessavit episcopatus menses duos, dies octodecim.
[Col. 0883A] Ex codice Farnesiano. Num. 156, lin 2, 3, sed mens XI, in cujus. Num. 157, lin. 8, sed et manipulum ad cavallicandum, uti licentiam, etc. lin. 12, demisit omni clero monasteriis, diaconie, et mansionariis benedictionem in auro. lin. 18, ad disponendam civitatem. Num 156, lin 3, cod Vallicell. devenit: Hic sedit menses undecim. In cujus electione. lin 5, exercitus autem omnis in Theod presbyt. lin 7 concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 8, 11, 21, 22, 23, 24 et [Col. 0883B] 26. lin 9, in basilica beati Stephani protom. simil. fuerat adunatus. lin 12, responsis irent d. et r. et nihil prof ad concordiam. lin 13, et clerus unanimiter in episcopio Lateranensi. lin 14, suprafati viri, in quo vere erat etc ut laudd codd linea praecedente. [Col. 0884A] lin 18, ad ejus salvationem venientes. Ibid ut laudd codd. lin 21, atque ejus decreto. lin 23, ubi mos erat. Lege, uti mos erat. lin 24, domni Justiniani. Num. 157, lin. 1, cod. Vallicel. Hujus quoque temporibus. lin. 2, custodes patrimonii Bructiae, etc., ut Reg., Maz. et Thuan., cum quibus concordat etiam. lin. 3, 11, 14 et 15. Item lin. 16 et 19, lin. 4, detinebantur. Hic papa ultra cons. lin. 5, in antipatia, lege in antipathia. lin. 8, sed et mappularum uti ad caballicandum ei licen. conc., etc., ut laudd. codd. lin. 10, pro eo, qui, mendose. lin. 12, sacerdotum expl. potuis. Hic moriens divisit o. cl. etc., ut laudd. [Col. 0884B] codd., excepta voce sicut cujus loco habet sicuti, lin. 17, elig. qui statim mandavit suis judicibus, quos Romae ordinaverat et direxerat ad dispensandam. Num 156, lin 2, in eadem ecclesia militans. lin 5, [Col. 0885A] A, insequentem, lin 11, A, sed dum missi ab utrisque partibus ad respondendum irent, B, et dum ab utrisque partibus responsa irent. lin 16, A, nunquam in causas actusque saeculares. lin 18, AB, ejus laudem. Num. 157, lin 2, B, quae patrimonia Brutius, et Cucania. lin 5, B, in antipathia. lin 6, A, diaconum hominem perperum, B. lin 8, AB, sed et mappulo. lin 9, B, temporis transitus pontificis. lin 12, B, ordinationes sacerdotum. lin 13, B, monasteriis, diaconiis, mansionariis. lin 14, AB, constrictum cupiditate ductus scripsit Ravennam Joanni glorioso novo et exarcho, promittens donationes, ut persona ejus ad pontificatum eligeretur. lin 18, AB, direxit ad disponendam civitatem. lin 21, B, die 22. Num 156, lin 4 et 5, in presbyterum Petrum int. ex autem omnis in Th. p. lin 7, eo quod m. f. lin 8, [Col. 0885B] bas. qui eas clausas observarent, et m. q. lin 9, sim. fuerat adunatus. lin 11, pers. et dum missis ab utrisque partibus. lin 12, responsis irent d. et r. et nihil proficerent ad custodiam, et conc. cons. lin 13, ingr. in episcopio Lateranense, elegerunt et denominaverunt t. p. praefati viri, in quo vere erat asp. a ven. can. quieti mores, rel. vita, sermo verus, provecta aetas, simpl. an. qui se n. al. causis, actisque saecularibus commiscuerat. lin 18, laudem. lin 21, in personam praedicti venerabilis viri. lin 22, ex clericis. lin 23, dir. Hic papa effectus suscepit. di. lin 24, significabat rep. se acta. lin 26, quamque synodum promittebat ejus p. Num. 157, lin 1. Hujus quoque temp. lin 2. ducenta patrimonia ( in ora R. al. annonae capita) quae custodes patrimonii Bructiae et Lucaniae ann. persolvebant. [Col. 0886A] lin 3, ut restituerentur familiae sup. lin 4. Hic papa ultra c. lin 5, in antipacia. lin 7, perferum, et t. sed et in appularum uti ad caball. ei. lic. c. sed non multo tempore post transitum pontificis, seditio s. e. o. e. civibus. lin 11, directus fuisse. Hic venerabilis vir d. i. d. est. lin 12, sacerdotum exp. pot. Hic moriens dim. o. cl. monasteriis, diaconis et mansionariis bened. in auro, sicut p. lin. 14 et 15, const. cup. d. p. l. quod nec dum erat persolutum. lin 16, ex. promittens ei d. lin 17, elig. Qui statim mandavit suis judicibus, q. R. ornidaverat, et dir. ad dispensandum civ. lin 19, hic fecit episcop. lin 21, dies 24 ( M, 23) Num. 156, lin 3, sedit mens. 11, In cujus. lin 5, insequentem. lin 8, observ. exercitus. lin 11, et dum missi ab utrisque partibus. lin 12, irent, et nihil p. lin 17, actisque. lin 18, laudem. lin 24, Domini. [Col. 0886B] Num. 157, lin 2 et 3, persolvebant. lin 5, antipathia. lin 7, perferum. lin 9, temp. transitum pontificis, sed. lin 10, judicum inveniebatur sententiae imperiales discutiendum dixerit. Qui s. lin 12, ord. sacerdotum exp. lin ead., hic dim. o. c. mon. diaconis, et mansionariis ben. lin 16, prom. dationes. lin 18, ad disponendam c. lin 20 et 21 sub die 22. Num 156, lin 10, illic clero. lin ead, exercitu adquiesc. lin 11, missi. lin 12, proficeret. Num 157, lin 2, patrimoniis briezius. lin 7, tergiversatur. lin 9, a civibus et patrimonialibus cum judice provinciae sub arta custodia retruserunt. lin 12, clero monasteriis. lin 15, ductus est p. l. unde nec dum. lin 16, promittens dationem.
[Col. 0885C] Num 156, linea 3.— In cujus electione. Post eas, de quibus diximus, Constantini Pogonati concessiones Romanis factas, pontifices in proxima Dominica sequente electionem consecrabantur, qui de iis subinde Ravennatensem exarchum per legatos certiorem faciebat. Quamobrem in creatione pontificum ordo istiusmodi observatus fuit. Tribus elapsis diebus ab obitu pontificis: «Concilio ducti sacerdotes, et clerus, unanimiter ingredientes in episcopium Lateranense elegerunt.» Electio proceribus militiaeque denuntiabatur, qui acclamationibus et laudibus electum excipiebant. Iisdem proponebatur decretum electionis a clero subscriptum, et pariter ipsi subscribebant: «Videns autem exercitus unanimitatem cleri, populique in decreto ejus subscribentium . . . ni ejus decreto devota mente subscripserunt.» Scilicet Italica militia ad obsequium pontificis prona semper et assidua erat, nec tamen imperatori rebellis, nisi [Col. 0885D] fidei aut pontificis laesio occurreret, pro quibus invicta constantia nunquam non depugnavit. «Et vestigio autem omnes judices una cum primatibus exercitus pariter ad ejus salutationem venientes, in ejus laude omnes simul acclamaverunt.» Posthaec dirigebantur ad exarchum legati: «Et missos pariter una cum clericis, et ex populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt.» Linea 24.— Reperisse Acta sanctae sextae synodi. Audiverant sive Joannes pontifex, sive Conon, ob inconsultum agendi modum imperatoris Justiniani, insolescere adversus Acta synodi VI Monothelitas. Quapropter salutaribus epistolis, necnon comminatoriis apud Justinianum egerunt, ut decreta synodalia vim plane suam obtinerent. Imperator hisce monitis excitatus, autographum synodi codicem perquirit, invenitque, et datis ad Cononem litteris, ejus professus est observantiam. Atque hac occasione [Col. 0886C] electum reor Agathonem diaconum, velut ipsemet in peroratione ad synodum VI affirmat, se in palati imperiali plura exemplaria ejusdem synodi quam accuratissime confecisse et descripsisse. Interim ea professione exigenda plurima passum fuisse Cononem, indicat Nicolaus I in epist 8 ad imperatorem Michaelem: «Antecessores per tot annorum curricula diversarum haereseon morbis languentes, medicinale remedium non quaesierunt: potius medicinam sponte sibi porrectam, quasi desperati, vel quasi cor impoenitens gerentes ab ipsis faucibus projecerunt, dum tantae salutis oblatae ministros duplici modo interemerant: quoniam aut participes illos sui erroris effectos spiritaliter occiderunt: sicut tempore Reveren. memoriae Cononis papae contigit, qui post VI synodum exstitit.» Epistola quidem Justiniani ad Joannem pontificem inscripta est, vel quia Joannes imperatorem de novis hisce reprimendis Monothelitarum conatibus primum commonuerat, vel quia ob vitium amanuensium nomen Cononis [Col. 0886D] immutatum; vel denique, quia Anastasius, prout ei familiare fuit, Cononi adtexuit quae ad Joannem erant referenda. Porro Cononem pont. vel a Justiniano, vel ab exarchis propter Monothelitas durius fuisse habitum, praeter adducta Nicolai verba, probat persecutio Felicis Ravennatensis a Justiniano mota, de qua in illius Vita Agnellus. Factio enim Monothelitarum, imperante Justiniano, intantum viguit, ut orthodoxos Occidentales saeviter exagitaret. Num. 157, linea 16.— Joanni novo exarcho. Hujus mentio occurrit in Vita Felicis Ravennatensis apud Agnellum, idemque miris vexationibus Ravennatenses arctavit.
[Col. 0886D] Num. 156, linea 1.— Conon. Cum Justinianus imperator sedi apostolicae in eligendo pontifice libertatem solitam restitutam esse doleret, mandavit ut non [Col. 0887A] crearetur pontifex sine consensu exarchi. Ex quo illud in primis obortum est malum, ut ambientes pontificatum, per exarchum muneribus, vel aliis officiis corruptum illum assequi conarentur. Quare dum hac occasione inter Theodorum et Petrum schisma conflatum esset, universi cleri consensu, quantumvis reluctarentur militares copiae, Conon electus fuit, anno Domini 686, die 20 Octobris. Sanctus Kilianus ab hoc pontifice ordinatus, Franconiam Orientalem ad Christi fidem perduxit. Lineae 23 et 24.— Hic suscepit divalem. Constat ex epistola Nicolai I ad Michaelem imperatorem, Justinianum imperatorem Juniorem non sane fidei exstitisse, ipsique Cononi adversatum esse, cum legatos ejus Constantino olim missos praevaricari coegisset. Verba Nicolai haec sunt: «Tantae salutis oblatos ministros duplici modo interemistis, quoniam aut participes illos sui erroris effectos spiritualiter occiderunt, sicut tempore reverendae memoriae Cononis [Col. 0887B] contigit.» Hac de causa imperatorem Justinianum numen divinum iratum sensisse omniaque in deteriore labi coepisse, ex iis quae infra dicemus, satis est apertum. Hoc tempore ingentem famem vexasse Syros, pacemque cum Bulgaris sancitam iterum ruptam fuisse docet Theophanes.
[Col. 0887B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Romanorum pontificum electiones ab imperatoribus confirmari coeptae necessitate id suadente, ad frenandam privatam ambitionem, ac multitudinis contentiones cohibendas, felici adeo exitu processerunt; ut centum quinquaginta amplius annis nullum schisma Ecclesiae tranquillitatem perturbaverit. Enimvero ab anno 530, cum Justinianus quartam tribunitiam potestatem numerans, electionem Pelagii confirmavit, breveque paucorum dierum schisma Dioscori exstinxit, usque ad 686 emortualem Joannis [Col. 0887C] non alio Ecclesia schismate laboravit, praeter Silverii et Vigilii, quorum alter alteri postea succedens, sanctissimeque Ecclesiam regens, notam schismatis penitus detersit. At vixdum Constantini Pogonati pietas anno, ut dixi, 684 vel insequenti pristinam clero, populo, et militiae libertatem restituit, ventum iterum ad contentiones, privataque ambitio tumultuosas electiones revocavit. Itaque Joanne post annuum pontificatum exstincto, qui unus Pogonati beneficio usus est, electores in duas partes divisi, alii Petrum archipresbyterum, alii presbyterum Theodorum ad Petri sedem elevabant; nec finem habebat disceptatio, nisi tertius eligebatur Conon, cujus electioni factae primum a clero et sacerdotibus, mox populus ac milites consenserunt. Primo autem hoc schismate vix sublato, aliud vehementius privata unius ambitio excitavit. Valetudine adversa laborans Conon clero et monasteriis quidquid auri habebat, legavit: quo legato haud dum persoluto, [Col. 0887D] nam pontifex adhuc erat in vivis, archidiaconus paschalis clanculum dat litteras ad Joannem Platyn exarchum, qui Ravennam nuper venerat, legatamque auri vim se illi daturum promittit, si suam operam impendat, ut ipse pontifex fiat. Promissa exarcho non displicent; cumque offerretur occasio suos judices mittendi Romam, iisdem demandat, ut mortuo Conone, paschalem evehi curent ad Petri sedem. Veniunt illi ad Urbem, ac negotii sibi demandati bene gerentes, multos ad suas partes trahunt: at ne audax Paschalis ambitioni et avaritiae supremam Ecclesiae dignitatem referret acceptam, cum denato Conone, agi coeptum de successore eligendo, divisio populi emersit, parsque Theodorum archipresbyterum, pars archidiaconum Paschalem elegerunt: quapropter ad sedandum schisma, tertium eligi oportuit Sergium, qui Cononi successit. Ex enarrata historia duae res innotescunt ad pontificum [Col. 0888A] electionem illustrandam accommodatissimae. Prima scilicet: nullam his temporibus auctoritatem fuisse exarchis Ravennatibus confirmandi, ut ante Joannem V mos erat, pontifices. Altera vero, mitti consuevisse per eadem tempora ad exarchum legatos cum decreto electionis, ut ante Pogonati privilegium fieri consueverat. Utramque earum expendam breviter, moxque ad rationem temporum, juxta meum institutum accedam. Incipio igitur ab auctoritate exarchi. Neminem latet, quam sancte imperatores Orientis creationis pontificum satagebant; non enim, ut Gothi reges Ariani, cum dominabantur Italiae, ausi sunt electionibus immisceri, at easdem a clero populoque fieri permittentes, confirmare electos, antequam ordinarentur, contenti erant. Ejusmodi autem confirmatio per sacram, seu divalem jussionem significata, tam necessaria credebatur quandiu viguit, ut praeter eam consecratum pontificem non legamus ullum, nisi [Col. 0888B] Pelagium II, quia malis innumeris vexabatur Italia; et S. Gregorius, qui Pelagio successit, aperte ostendit, ad arbitrium imperatorum fieri consecrationem electi, accedente eorum assensu; vel minime accedente, ad aliam electionem aeque liberam deveniri, dum pontificias infulas declinare cupiens, latenter litteras destinavit (ad imp. Mauritium) adjurans et multa prece deposcens ne unquam assensum populis praeberet. Hujusmodi vero auctoritatem exarchis primum delegatam, deinde a Pogonato ereptam, ut supra vidimus, quidquid aliis secus videatur, post Constantinum nunquam adepti iidem sunt. Quod unum poterant, et Gothi Ariani olim, necnon sequiori aevo minus religiosi aliquot principes usurparunt, illud quidem erat electores clerum populumque vi et armis terrere, ut pontificem eligerent, quem privatae aliquae causae tuebantur. Idque ab exarcho Joanne factum esse, ut Paschalis contra Sergium eligeretur, docet Anastasius (num 159) : «Qui etiam Paschalis clanculo non cessavit Ravennam suos mittere [Col. 0888C] missos, promissaque pecunia, vel aliis diversis donis, Joannem patricium et exarchum, cognomento Platyn, cum suis judicibus, nemine sciente, Romam venire persuadere. «Deinde eum venisse tradens clam omnibus: «Qui dum venisset, prosequitur, et omnes in personam Sergii sanctissimi invenisset consensisse, illi quidem suffragari non valuit.» Non igitur, ut ante Pogonatum, confirmationis lege clerus, et populus prohibebantur ordinare quem elegerant; at semel facta electio unanimi consensu spem omnem adimebat contra nitentibus ordinationem nullius confirmationis egentem impediendi. Quod dixi alterum, mitti videlicet consuevisse ad Ravennatem exarchum missos seu legatos post electionem pontificis, ut ante ablatam confirmandi facultatem moris erat, ex eodem Anastasio constat (num. 136) haec habente: «missos pariter una cum clericis et ex populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt.» Nempe [Col. 0888D] milites. Ex quibus liquet clerum, populum et exercitum misisse Ravennam suos legatos juxta priscam consuetudinem, ut in Diurno pontificum luculenter docemur ( de Elect. pont. ad exarch. ) «Cujus et decretum solemniter facientes, et desideria cordium circa ejus electionem manuum subscriptionibus confirmantes, per harum latores ill. sanctissimum episcopum, ill. venerabilem presbyterum, ill. notarium regionarium, ill. adaeque subdiaconum regionarium, ill. et ill. viros honestos cives; et de florentissimo atque felicissimo Romano exercitu, ill. eminentissimum consulem, seu ill. et ill. viros magnificos tribunos militiae, confamulos nostros.» Quae cum ita sint, dum aiebam cum Pagio et Blanchino, quod usque ad Pippinum consuetudo mittendi Ravennam legatos viguit, id non affirmabam sentiens cum eodem Pagio missos esse petitum confirmationem, qua sevitute Ecclesiam liberaverat Pogonatus: mitti siquidem coepisse probabili admodum conjectura videntur, [Col. 0889A] ob duplicem electionem rejectam tam in Cononis quam in Sergii creatione, ut decreto electionis subscribente exarcho, qui vices imperatoris Orientis gerebat in Occidentis imperio, generali omnium consensu ab omnibus agnosceretur omnium Pater et Pastor, ac proinde schisma penitus aboleretur. Quanquam autem in Sergii successorum electione iretur necne Ravennam, nulla antiquorum auctoritate comprobatur; credibile tamen est quoad exarchatus defecit, esse itum, idque non quia clerus populusque ulla lege aut necessitate cogerentur, sed duntaxat obsequii causa, quo servitutis genere, si modo servitus, admodum miti ac suavi et ultro quaesito, ut schismata vitarentur, Pippinus apostolicam sedem liberavit, ut suo loco dicendum erit. Paucis his de electione post Pogonatum delibatis adversus conjecturam Petri Marca lib. VIII, cap. 9, n. 10, de Concord., ab Antonio Pagio ipsa ejus verba exprimente, adopt tam an. 686, n. 8, venio ad [Col. 0889B] chronologiam Cononis. Codex Anastasii vulgatus interpontificium post Joannem numerat mens. 2, d. 18, cumque eo consentiunt alii codd. et catalogi, praeter Lucensem, ex quo uno minus mense dieque uno amplius vacavit sedes. Hic vero antequam progredior, levitatem conjecturae mox laudatae perstringam necesse est. Eam siquidem Pagius ex interpontificiis deducit, ut videre est an. 681, n. 5, et 686, n. 8; quae diuturniora fuisse autumat ante Zachariam quam vere fuerint: demptis enim primis tribus post Benedictum, Joannem et Cononem, quae trimestri fere spatio producta leguntur, necnon singulari post Benedictum, Joannem et Cononem, quae trimestri fere spatio producta leguntur, necnon singulari post Joannem VII, quod trium seu etiam quatuor mensium in codd. occurrit, quae sunt reliqua omnino sex, pars mensem cum paucis diebus explet, pars bimestre spatium non attingit; quare, ut verum fatear, non intelligo cur interpontificium duorum mensium ac dierum quindecim post Benedictum Pagio suspiciosum non fecerit; num Ravenna exspectari oportuit confirmationem electionis Joannis V, cum [Col. 0889C] valde minoribus ex interpontificiis confirmationis ejusmodi exspectationem evincat. Cumque de his supra disseruerim, persequor caetera de Conone. Duobus igitur mensibus ac diebus octodecim ab emortuali Joannis, 2 Augusti 786, enumeratis, si emortualem ipsam, utpote ad sedem Joannis pertinentem, excludas, 21 Octobris ejusdem anni habebis obviam, quae cum sit Dominica, Cononis ordinationi debita est. Hinc autem sedit undecim tantum menses, ut recte omnes catalogi, praesertim Corbeiensis, qui per haec tempora scribebantur, et codd. Farnesianus, Ambrosianus 1, Thuanus 2 et Vallicell.; quare vulgato habenti praeter eos menses dies 23, aliisque tridui alios cod. superantibus nullam fidem haberi oportet, ut evidens fit ab emortuali die Cononis in catalogis Veron. et Lucensi, et in codd. fere omnibus 21 Septembris an. 687 consignata, qui enim habent die 22, depositionem potius quam mortem spectant. Itaque Conon ordinatus die 21 Octob. an 686, postquam [Col. 0889D] sedit menses undecim, sequenti anno moritur 21 Septembris.
[Col. 0889D] Num. 156, linea 1.— Conon. Thrax, Benedicti filius, patria Tomitanus, S. R. E. presbyter cardinalis, Petro et Theodoro, per schisma electis, pulsis, sedit menses undecim, creatus et consecratus XII Kal. Novembris, die Dominico, anno Christi 686. Num. 157, linea 2.— Ducenta annonae capita. Anno 687, cognita imperator Cononis consecratione, alteram ad eum scripsit, qua ducenta loca relevare significavit, quae custodes patrimonii Brutiae et Lucaniae quotannis pendebant, et ut restituerentur familiae ejus Patrimonii et Siciliae, quae pignoris nomine a militia tenebantur. Conon vero rectorem Patrimonii et Siciliae Constantinum, Ecclesiae Syracusanae diaconum fecit, atque multa ei praeter consuetudinem indulsit.
[Col. 0890A] Num. 156, lin. 22 et 23. Ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt. Restitutam Romanae Ecclesiae a Constantino Pogonato veterem comitiorum libertatem in eligendo pontifice, aegre ferens Justinianus II, avum potius Constantem in hac re quam Constantinum patrem imitatus, praecepit ne sine exarchi consensu pontifex crearetur, atque novum malorum fontem aperuit in clero, cum pontificiam ambientes dignitatem, per exarchum vel muneribus delinitum, vel officiis corruptum, consequi illam niterentur. Hinc nova dissidia et contentiones in sublegendo pontifice exortae sunt. Etenim Joanne V vita functo, schisma inter Theodorum presbyterum, cui exercitus, et Petrum archipresbyterum, cui clerus favebat, per aliquot dies exarsit, quod tandem, omnium votis Conone electo, restinctum est, missique de ejus electione nuntii Ravennam ad Theodorum exarchum. Hunc autem Theodorum [Col. 0890B] alium fuisse a Theodoro Calliopa, qui bis exarchatum administravit, erudite observat Bacchinius ad Vitam Theodori Ravennatis episcopi; cum subdolo atque impio ingenio Calliopa fuerit, ut sacrilege patrata in sanctum Martinum papam testantur; hic vero fuit animo miti et erga sacras aedes religioso, quippe qui sanctae Mariae ad Blachernas (templum erat extra Ravennae pomoerium) quotidie adibat pietatis causa, quo loci etiam cum Agatha conjuge humari voluit.
[Col. 0890B] Num. 156. linea 3.— In cujus electione non minima contentio facta est. Joanne V papa mortuo, civitas in duas partes scissa est; clerus enim Petro archipresbytero suffragabatur, judices vero et exercitus Theodoro presbytero favebant. Tandem clerus communi consilio in electionem tertii conspiravit, scilicet Cononis, genere Thracis, qui educatus apud Siciliam, et postmodum Romam veniens ad presbyterii [Col. 0890C] honorem devenerat. Hunc veneranda canities, simplex animus, quieti mores, religiosa vita, sacra eruditio, hoc praestabant loco dignissimum, ut scribit Anastasius, qui subdit: «Post aliquos dies et ipsi flexi sunt (judices scilicet et primatus excercitus) et consenserunt in persona praedicti sanctissimi viri (nempe Cononis) atque in ejus decreta devota mente subscripserunt, et missos pariter una cum clericis et ex populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt.» Ex his patet verum esse, quod in Benedicto II observavimus, Justinianum imperatorem, Constantini Pogonati filium et successorem, juxta morem antea usitatum statuisse ut consecratio Romani pontificis absque confirmatione exarchi Ravennatensis non perageretur. Remanserunt itaque Romani liberati ab onere mittendi decreti electionis Constantinopolim, sed obnoxii remanserunt exarchorum examini, donec ipsi saeculo sequenti defecere, ut notat Marca lib. VIII, de [Col. 0890D] Concordia, cap. 9, n. 10. Conon itaque pontifex consecratus est die vicesima prima mensis Octobris anni sexcentesimi octogesimi sexti, in quam Dominica incidebat. Verum quidem est in Anastasio legi cessasse epicopatum post Joannis V mortem, menses duos, dies octodecim; sed vel Anastasius hac in parte corruptus, et legendum dies XIX, vel tam diem mortis quam diem sepulturae exclusit ab interpontificio, quod necessario dicendum est ut Cononis ordinatio dicatur facta in die Dominica. Sed quidquid sit, in ejus morte constabit vel in tempus sedis Joannis V, vel in tempus interpontificii post ejus mortem, unius saltem diei errorem irrepsisse, quod chronologiae nostrae non officit, dummodo Cononis ordinatio diei Dominicae affigatur. Ritum in creatione Cononis servatum, antequam consecraretur, habemus ex citatis Anastasii verbis, ante quae jam dixerat: Cononem sacerdotes et clerus [Col. 0891A] unanimiter apud Lateranum elegerunt. Mox omnes indices una cum primatibus exercitus ad ejus salutationem venientes, in ejus laudes acclamaverunt. Videns exercitus unanimitatem cleri et populi, electioni factae consenserunt, atque in ejus decreto cum eisdem subscripserunt. Demum iidem, una cum clero et populo, missos suos ad exarchum, ut mos erat, direxerunt. Electio itaque primo fiebat per clerum, deinde salutatio et acclamatio per judices et primates. Sequebatur consensus exercitus; omnium denique subscriptio in decreto, quod ad exarchum et aliquando etiam ad imperatorem, mittebatur. Ex quibus et aliis quae idem auctor narrat in Valentino papa, Mabillonius in Commentario ad Ordinem Romanum, § 18, explicat ritum ante saeculum XI in consecratione Romani pontificis servari solitum. Electioni enim pontificis succedebat ejusdem institutio duabus rebus peracta, ordinatione scilicet ac inthronizatione. Ordinatio in Vaticana sancti Petri basilica, inthronizatio in Lateranensi fieri consueverat. In his non [Col. 0891B] constans ordo: nam etsi inthronizationem consecratio praecedere solebat, nonnunquam tamen inthronizatio praemittebatur, ut in Conone factum vidimus, idemque in Valentini electione contigisse infra narrabimus. Linea 23.— Hic suscepit divalem, etc. «Haec cum dicat Anastasius, inquit Baronius ad annum 686, ex litteris tamen Nicolai pontificis ad Michaelem imperatorem constat haud sanae fidei exstitisse, sed et adversatum fuisse eumdem imperatorem Justinianum ipsi Cononi, cum legatos ejus Constantinopolim missos praevaricari coegisset; sed Nicolai verba accipe dum invehitur in improbos imperatores de Ecclesia Romana male merentes: Tantae, inquit, salutis oblatae ministros duplici modo interemistis, quoniam aut participes illi sui erroris effectos spiritualiter occiderunt, sicut tempore reverendae memoriae Cononis contigit, etc. Arguunt quidem ista diversae fidei esse coepisse Justinianum a Romano pontifice, ob idque constat sensisse numen iratum,» [Col. 0891C] etc. Ita Baronius. Sed cum de illo facinore neque Anastasius, neque alii historici mentionem faciant; et parte alia nullus litteris mandarit Justinianum sensisse numen iratum, et e solio dejectum quia a [Col. 0892A] fide defecerat; imo Agatho diaconus Ecclesiae Cpolitanae in peroratione cujus titulus est: Peroratio scribae Actorum sextae synodi: ubi etiam traduntur quae tyrannus et insipiens Bardanes adversus eamdem sanctam et aecumenicam sextam synodum temere molitus est; cum, inquam, Agatho dicat mala illa contigisse ob pessimam a principio, sanguinariamque ejus (Justiniani) voluntatem, in supradicta Nicolai papae epistola 8, ubi legitur reverendae memoriae Cononis, legendum videtur, reverendae memoriae Constantini, sub cujus, non sub Cononis pontificatu, Bardanes tyrannus, qui sub Philippici nomine imperium invaserat, orthodoxis qui libello quem pro abroganda sexta synodo dictaverat, subscribere noluerunt, persecutionem intulit, ut ibidem dicemus. Quo pacto non Cononis, sed Constantini papae legati praevaricari coacti sunt a Philippico, non a Justiniano, qui, teste Anastasio, Cononi permisit illibatam et inconcussam perenniter custodire sextam synodum, quam Constantinus pater coegerat. Vide [Col. 0892B] dicta in Constantino papa.
[Col. 0892B] Num. 157, linea 3.— Ut restituatur familia suprascripti patrimonii, quae in pignore a militia detinebatur. Familia patrimonii ecclesiastici est grex servorum, qui addicti erant agri colendi causa. Servi Ecclesiae, imo et liberti, id est servi manumissi dicuntur de familia Ecclesiae, can. 8, 12, qu. 2, ut liberti privatorum dicuntur de familia patroni, l. Cum pater, § Fidei, de Legat. 2. Linea 4.— Hic ultra consuetudinem absque consensu cleri in antipatia ecclesiasticorum Constantinum diaconum Ecclesiae Syracusanae rectorem in patrimonio Siciliae constituit. Ex consuetudine subdiaconi Ecclesiae Romanae mittebantur a pontifice, non sine consensu cleri, ad regimen patrimonii Ecclesiae Romanae in Sicilia, can. Pervenit, 11, qu. 1, can. Valde necessarium, 94 dist. Hinc notatur Conon quod praeter [Col. 0892C] consuetudinem, sine consensu cleri, patrimonio Ecclesiae Romanae in Sicilia rectorem imposuerit diaconum Ecclesiae Syracusanae.
156 Conon oriundus ex patre Tracesio [Col. 0881] patria Thrax B. , educatus apud Siciliam, postmodum Romam veniens eidem Ecclesiae militans ad presbyterii honorem devenit. Sedit menses undecim, dies viginti tres. In cujus electione dum ad episcopatum quaereretur, non minima contentio facta est, eo quod clerus in Petrum archipresbyterum intendebat. Exercitus autem insequente ejus Theodorum [Col. 0881] omnis in Theodorum. presbyterum. Et clerus quidem adunatus ante fores basilicae Constantinianae sustinebat, eo quod qui missi fuerant de exercitu ad custodiendas regias basilicae, clausas [Col. 0881] valvas, obs. observabant, et minime quemquam ingredi permittebant. Exercitus autem omnis in basilica sancti Stephani protomartyris similiter fuerant adunati [Col. 0881] fuerat adunatus. , et neque illi clero consentiebant, neque clerus exercitui acquiescebat pro suprascriptis presbyterorum personis. Sed dum misso ab utrisque partibus responso [Col. 0881] missis ab utrisque partibus responsis. B, responsa. irent diutius et redirent, et nihil proficerent ad concordiam, concilio ducti sacerdotes et clerus unanimiter ingredientes in episcopium Lateranense elegerunt et denominaverunt [Col. 0881] B, demonstraverunt. tertiam personam suprafati pontificis [Col. 0881] B, Cononis. , in quo vere aspectus angelicus, veneranda canities, sermo verus, provecta aetas, [Col. 0883] simplex animus, quieti mores, religiosa vita, qui se nunquam aliquando in causis actibusque [Col. 0883] actisque. saecularibus commiserat [Col. 0883] commiscuerat. . E vestigio autem omnes judices una cum primatibus exercitus pariter ad ejus salutationem venientes, in ejus laude [Col. 0883] laudem. omnes simul acclamaverunt. Videns autem exercitus unanimitatem cleri populique in decreto ejus subscribentium, post aliquot dies et ipsi flexi sunt, et consenserunt in persona praedicti sanctissimi viri, atque in ejus decreto devota mente subscripserunt, et missos pariter una cum clericis et ex populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt. [Col. 0883] Vide Baron ad ann. Domini 686. Hic suscepit divalem jussionem domini Justiniani principis, per quam significat [Col. 0883] significabat. reperisse acta sanctae sextae synodi, et apud se habere, quam piae memoriae domnus Constantinus genitor ejus Deo auxiliante fecerat. Quam synodum promisit ejus pietas illibatam et inconcussam perenniter custodire atque conservare.
157 Hujus temporibus pietas imperialis relevavit per sacram jussionem suam ducenta annonae capita, quae patrimonii custodes Brutiis et Lucaniae annue persolvebat. Itemque et aliam jussionem direxit, ut restituatur familia [Col. 0883] ut restitueretur familiae. suprascripti patrimonii et Siciliae, quae in pignore a militia detinebatur. Hic ultra consuetudinem absque consensu cleri, ex immissione malorum hominum, in Antiochia [Col. 0883] antipatia. ecclesiasticorum Constantinum diaconum Ecclesiae Syracusanae rectorem in patrimonio Siciliae constituit, hominem perperam [Col. 0883] for. perversum. et tergiversutum, sed et pallio ad caballicandum uti licentiam ei concessit. Et non post multum temporis seditio super eum orta est a civibus, ob patrimonii lites, qui a judice provinciae sub arcta custodia retrusus est, pro eo quod in dissensionem judicum inveniretur direxisse [Col. 0883] directus fuisse. . Qui sanctissimus vir diutina infirmitate detentus, ut etiam vix ordinationes [Col. 0883] sacerdotum. sacras explere potuisset, obiit. Hic dimisit omni clero et monasteriis benedictionem in auro, sicuti praedecessor ejus Benedictus papa. Cujus archidiaconus videns eumdem pontificem infirmitate constrictum, atque cupiditate ductus praedicti legati [Col. 0883] B add. relicti clero et monasteriis ab ipso pontifice. , cum necdum esset persolutum, scripsit Ravennam Joanni glorioso novo exarcho, atque promittens [Col. 0883] B, promisit. ejus dationem, ut persona ejus ad pontificatum eligeretur. Quod et [Col. 0883] * Qui statim. demandavit suis judicibus, quos Romae ordinavit, et direxit ad dispensandam civitatem, ut post mortem pontificis ejusdem archidiaconi persona eligeretur. Fecit autem episcopos per diversa loca num. XVI. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die 21 mensis Septembris [Col. 0883] B, 22 Octobr. , et cessavit episcopatus menses duos, dies viginti tres [Col. 0883] B, 13. .
[Col. 0899A] Ex codice Farnesiano LXXXVI. Num. 158, lin. 4 et 5, priori cantorum pro doctrina est traditus, et acolotus. Num. 159, lin. 24, pro aliquas incantationes et luculos, quos colebat, vel sortes. Num 160, lin 6, vel ceteris preconsulibus. lin 8, quod scevro carnali vocatur. Num 162, lin 7, et ineffabilem portionem salutaris ligni Dominice crucis interius repositam invenit. Num 163, lin 2, hic tegnum et cubicula. lin 10, habentem in gyro gemmas ex albis. lin 12, hic tegnum et cubicula. lin 19, hic ciburium basilice sancte Susanne quod ante ligneum. Num 164, lin 19, diaconos IV; sedit annos XIII, menses VIII, dies XXIII. lin 20 et cessavit episcopatus dies L. [Col. 0899B] Num. 158, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita. lin. 4, 6, 19, 21 et 25. lin. 10, ut laudd. codd., exceptis his et una quidem pars, quibus adhaeret vulg. lin. 15, unus alii locum non cederet. lin. 17, vel cleri seditiosi pars plurima. lin. 20, de persona nominati. Num. 159, lin. 2, cod. Vallicel. denominatum venerabilem presbyterum etc. ut reg. Maz. et Thuan. Excipe tamen haec, nempe, volens nolens suum dominum et electum ingressus salutaret, quibus concordat cum textu vulgato. lin. 6, promissa pecunia, vel aliis diversis donis Joanni Patritio et Exarcho, cognomento Platui [ lege si placet, ut in edit.] cum suis judivibus et ut laudd. codd. hic. lin. 8, sic abdicte, mendose. lin. 8, ut laudd. codd. cum quibus concordat etiam. lin. 10, 11, 13, 14, 19. ibid., item lin. 22, lin. 11, illi quidem refragari non valuit Ecclesia. Quia beati apostoli Ecclesiae idem exarchus. lin. 16, et ubi ad compunctionem. lin. 17, cantharas [ lege [Col. 0899C] canthara]. lin. 20, et licet, ut praelatum est. Ibid., idem mis., etc., ut laudd. codd. lin. 23, tempus, Dei beatique apostolorum principis Petri interveniente judicio, et ab officio archidiaconatus privatus est propter aliquas incantationes et luculos quos, etc., ut laudd. codd. Num 160, lin 3, cod Vallicel., et ipse papa subscribere, ut Reg, Maz et Thuan cum quibus concordat etiam lin 7 et 8. Item lin. 10, 12 et 16. lin 5, in sex tomis conscripta. lin 5, 6, id est Constantinopolitano Alexandrino et Antiocheno, etc. ut laudd codd. lin 12, atque abjecit. lin 13, Const tunc imperator Sergium magistrianum in despectum, etc. ut laudd cod. Num. 161, lin. 1, cod. Vallicel., mendose, Zacharium immanem suum prothosparium [ lege protospatarium] imperator cum jussione. lin. 3, beatoque Petro apostolorum principe suffragante, suamque ( naviculam ) ( τό naviculam est varians lectio in textum illata ) immaculatam servante Ecclesiam. lin 5 concordat cum Reg., Maz. et Thuan., et ita lin. 9, 12, 15, [Col. 0899D] 17, 21, 25 et 27. lin. 7, Zacharius spatarius. lin. 10, deprecans miserabiliter ut sui misereretur. lin. 17, abscondit ut mente excederet. lin. 19, foris basilicam quae dicitur Domni Th. etc., ut laudd. codd. lin. 23, quamque beatissimi pontificis a Pat. cust. non recederent. Num 162, lin 3, codd Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thu et ita lin 8, 10 et 11. lin 4, plumatium ex olosirico. lin 5, quod stauracyn. lin 6, adornatam. lin 7, magnitudinis, ineffabilem. lin 12, majorem cum columpnis et cooperculo, quem suspendit ante eandem imaginem, in quo incensum. lin 15 et [Col. 0900A] 17, ut laudd codd. lin 16, pens. libras CXX etc. ut iidem Codd. Num. 163. Lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 3. ibid et lin 6, 7, 9, 16, 18 et 19, 20 et 21. lin 10, fecit etiam patenam etc. ut laudd codd, exceptis his: pens libr XX, quorum loco Thuan, Reg et Maz habent pens libr XII. lin 14, et quas in ead Basil vet invenit, reparavit. lin 15, imagines, etc. ut laudd codd. lin 17, in basilica Cosmae et Damiani. At in margine notatur, ut in textu. lin 22, fuerat distecta coop et ren. Sed et basilicam S. Aureae in hortis. lin 23, fuerat distecta vel diruta. lin 24, oratorium etiam sancti. lin ead, via Lavicana a solo ref in basilicam quoque, quae appellatur titulus Lucinae fecit arcus argenteos IV, etc. ut laudd codd. Num 164, lin 1, codd Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thuan. lin 2, constituit autem ut in diebus Purificationis Domini, et sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae. Et nota quod hic scripta leguntur sec curis in margine haec verba a recentiori [Col. 0900B] manu, hic locus paulo aliter legitur apud Alcuinum lib de Eccl offi f. 41, col 1, de Purific S. Mariae. lin 4, quam Graeci Ypopanti appellant, mendose. lin 5, letania exeat a sancto Andriano. lin 6, occurrat; hic ordinavit Damianum arch S. Eccl Raven. Hic ordinavit. Berfluardum Brit archiep atque Clementem in gente Frisonum. Hic ordinavit per diversas prov. lin 7, XCVII: hujus temporibus Aquileien Eccl archiep. ut lin 7. lin 8, et congr est sancti lege sanctum quintum. lin 9, ut laudd codd Reg, Maz et Thuan. et ita lin 10, ibid. idemque venerabile concilium satisfacti susceperunt. lin 13, reversi sunt, fecit autem ordinationes 11 per mensem Martium. lin 19, ut laudd codd. lin 20, et cessavit episcopatus dies I, mens XX. Et notatur in margine: hic eligitur papam Leonem per patricium. Num 158, lin 4 et 5, AB, priori cantorum, lin 6, [Col. 0900C] AB, Susannus, qui. lin 15, AB, unus alii. Num 159, lin 8, A, persuadendo vocabat, B, venire persuaderent. lin 20, AB, Christi idem. lin 24, A, lucalis, B, localis. Num 160, lin 3 et 4, AB, pro eis. lin 6, A B, praesulibus. lin 8, A, missos in lucello, B, missa in lucello. lin 14, AB, praenominati pontificis. Num 161, lin 6, sedis in regiam ducere jussit urbem. linea 5, permittebat, B, permiserunt. linea 7, B, protospatarius. lin 20, a sede apostolica. Num 162, lin 7, AB, interius repositam portionem. lin 15 A, appallariam. lin 17, A, fara. lin ead. B, lib. 170. Num 163, lin 1, A, tetrabila, B, tetravela. lin 6, AB, vel regias argenteas. lin 10, AB, habentem in gyro. lin 12, B, hic tignum. lin 16, B, renovavit. lin 17, A, ciborium, B, tegurium. lin 19, B, tegurium basilicae. lin 20, A, cubilia aurea. Num 164, lin 16, Bertoaldum. lin 20 A, episcopatus [Col. 0900D] dies 50. Num 158, lin 1, reg ex patre Tib ortus in B. lin 4, priori cant. lin 6, qui ad duas. lin 10, populus Romanae urbis in d. p. d. est: et una quidem ( M, et v. q. pars). lin 15, alii. l. n c sed utrique unanimiter p. lin 17, vel cleri seditiosi pars pl. ibid et civium mult. lin 19, intentio. lin 20, in persona. lin 21, Chr martyris, quod est intra suprascr p. i. et ex. eum in Later episc cl. acclamationibus d. lin 25, virum presbyterum el. quia val. [Col. 0901A] Num 159, lin 2, den venerabilem patrem ( M, v. presbyterum) sal et osc. Paschalis vero nullo modo prae cordis duritia quiescebat, donec coactus, et conf u. n. suum electum salut et dom. lin 6, donis, Joanni patricio exarcho cogn. Platium cum suis judicibus, donec persuaderet eum Romam venire nemine sc. lin 8, ut nec signa, vel banda. lin 10, nisi in p. lin 11, in p. venerabilis Sergii inv. lin 13, miseriam, dispendium, et d. i. eo quod. lin 14, promissae fuerant auri librae, quas aperte ab ecclesia expetebat, Sergio venerabili electo proc quod neque eas pr. d. n. possibilitas dandi ei suppetebat. lin 17, canthara. lin 18, 19, sed neque in hoc ib. donec, ut dictum est, acciperet auri libras. lin 20, idem mis P. disp et damnum inflixerit. lin 22, in sedem. lin 23, tempus Dei, et B. apost. principis interveniente judicio, et ab officio archidiaconatus privatus est propter aliquas incantationes, et loculos, quos colebat, vel sortes, quas cum aliis respectatoribus suis t. et in monasterium retrusus. Post quinquennium autem [Col. 0901B] prae cordis d. Num 160, lin 1, Justin. A, c. in regiam urbem f. i. lin 3, et ipse papa s. ib. acquievit pro eo q. lin 5, diffinita, et in sext. conscripta at. P. id est. Constantinop. M. et Ant vel caeteris praesulibus, qui eo t. lin 7 et 8, confirmata. Haec itaque missa in locello, quod schevro carnali vocitatur, in hanc Romanam urbem. lin 10, directa sunt, sed venerabilis pontifex, ut d. est. lin 12, lectioni p. l. 4, abjecit. lin 13, cons. Tunc imp s. m. in despectura pr. P. Romam misit, qui Joan. lin 16, in reg urb abst. Num 161, lin 1, prot Imp c. i. lin 3, Petro apost pr. ib. immaculatam s. lin 5, ut non permitterent P. Ap. s. lin 9, a pont postul. Ipse vero ad pedes pontif. lin 10, ut sui mis. lin 12, turba non modica. lin ead, venit ad pont videre exaestuans Zach, quem fama v. p. n. s. et in navigio m. f. audierant. lin 15, clausae, et eas. lin 17, sub lecto. lin 19, basil quae dicitur domini Th. p. ap. i. sedens in sede sub Ap. [Col. 0901C] lin 21, occurrerant. lin 23, pont a pat cust non recederent. lin 25, f. expulissent. Eo quoque tempore, et is, qui illum m. est Domino retribuente regno pr. lin 27, est servata. Num 162, lin 2, et nigr. lin 3, Domino ei r. lin 6, ornatam. lin 7, magn inest. lin 8, Dom c. interius repositam i. quae ex illo die ( M, ex d. illo). lin 10, adoratur ac osculatur. lin 11, imag auream beati Petri apost quae est in partem mul. Fecit quoque thim. lin 12, ante eamdem imaginem, in quo incensum. lin 15, posuit etiam in absidam. lin ead, appellatam arg pensantem libras 120; fecit quoque in sup bas far. lin 17, pens lib 170. Num 163, lin 1, fecit in c. al. bas sup trabes 8, quatuor ex eis albos et 4 coccineos, tegnum etiam, et cubicula. lin 3, quae, et per l. ib. dissipata, st. renovavit, et rep mus quod ( M, Musinum quoque q.) lin 5, disrutum [ forte disruptum]. lin 6, tam quae s. s. s. quamque super regias arg majores ren. lin 7, [Col. 0901D] quod in abditis inferioribus. lin 9, ut sibi rev f. lin 10, orn. Fecit autem p. a. m. habentem in giro gemmas albas, et in medio crucem cum jacintis et smaragdis p. lin 12, hic tegnum, et cub. lin ead, Petri ( M, Pauli). lin 14, et quas in eadem eccl v. lin 15, ren. imagines quoque ap. vetustissimas q. lin 16, mut. Fecit etiam ambonem, et ciborium. lin 18 et 19, mun ciborium quoque s. Sus quod antea l. lin 20, diversaque cimilia. lin 21, illic donavit, bas quoque s. Euph. lin 22, distecta. lin ead, renov. oratorium etiam s. Andreae, quod pon via Laur a. s. ref. sed et bas s. Aureae in hortis q. s. f. distecta, vel diruta, coop s. st. renov. In bas quoque s. Laur m. q. ap. tit luc fecit arc argent 4, fecit et coopertoria, vel vasa aur et arg plurima per d. etc. ut num seq. lin 14, post verbum Christi. Num 164, lin 1, hic constituit ut tempore c. etc ut ibid. lin 3, ut in dieb. Purificationis ( sic emendatum, [Col. 0902A] cum antea legeretur, Annunciationis), Domini Dormitionis, et nat s. D. ( M, Annuntiationis, Dormitionis, et Nativitatis D. s. Dei Gen.) lin 4, Hypopanti [ lege Hypapanti vel Hypapante]. lin 5, letania. lin 6, occurrat. Hic ord Dam arch s. eccl Ravenn. Hic ordin Berfluandum ( M, Berfluardum) Brit arch atque Clementem, Ingentem, Frisonum. Hic. ordin. per. di. pr. lin 17, septem. Hujus temporibus Aquileiensis eccl arch ut l. 7. lin 8, est sanctum q. lin 9, sed ejusd. lin 10, papae spiritalibus monitis. lin 11, conc satisfacti susc. lin 13, reversi sunt. Fecit autem Romae ordinationes 2. lin 19, quatuor, episc ut supra. Sepultus est autem in bas b. Petri apost b. id. s. indict. 14. lin 20, mens 1, dieb 20. Num 158, lin 6, qui. lin 9, solet. lin 10, pop Rom v. lin 11, alia vero P. lin 14, basilica. lin 15, loco. lin 17, vel cl. seditione. lin 19, intentio, Deo adjuvante. lin 22, intra pal int et exinde eum ad Later [Col. 0902B] episc cum laud clamationibus d. Num 159, lin 1, quo ingressu, lin 3, Paschalis vero n. m. per cordis duritiam sinebat, d. lin 10, ad propinqua Rom civ. lin 14, centum auri libras a. p. lin 20, auri libras acc. ibid idem mis. lin 22, presbyter el. lin 23, temporis, et ab off ar. propter aliquas incantationes, et luculos q. c. vel sortes q. lin 26, post q. per cordis dur. Num. 160, lin 2, convenerunt, et d. subscripserunt. lin 3, acquievit pro. lin 5, conscripta a t. p. id est, Constant Alex et Antioch v. c. praesulibus. lin 8, in locello, quod scebro carnali voc in hac Romana urbe ad c. lin 12, lectioni p. lin ead. abjecit. Num 161, lin 4, immaculate s. lin 8, tenere P. lin 12, cum a tubis in Lat. lin 14, quamque sup. e. c. et has in t. n. citius ap. lin 17, sub lecto. lin 18, confortabat, d. nullo m. timere es. v. idem et b. P. f. B. quae dicitur Domini T. p. ap. jan et sedens in [Col. 0902C] sede sub Ap. lin 21. occurrerant. Num 162, lin 2, jacentem invenit. lin 5, stauracin. lin 8, crucis interius repositam in. lin 11, imag auream. lin 15, appellaream. lin 16, arg 7. lin 17, pens. lib. 170, ib. ad ing. in confessionem. Num 163, lin 5, disruptum. lin 10, habentem in giro gemmas ex his. lin 14, adduci, et in eadem bas. quia ver. in. lin 16, immutavit, lin 17 ciborium. lin 21, illic c. lin 22, fuerat distecta, vel disrupta coop. lin 23, hostis q. s. f. distecta vel disr. Num 164, lin 4, ypopanti g. a. let. lin 10, spiritalibus monitis. lin 11, satisfacti s. lin 15, Ravennatis. Hic ordin. Beroaldum archiep atque Clementem in gentem Frisonorum. lin 19, sepultus est in basilica beati Petri apost. lin 20, ind 14. Num 158, lin 2, annis. lin 3, clerum romanum lin 6, Susannae quae. lin 14, basilica. lin 19, intentio [Col. 0902D] lin 23, Lateranensi episcopio. Num 159, lin 3, modo prae cord. lin 7 et 8, neminem se scientem r. v. persuaderet. lin 16, possibilitas suppetat. lin 20, auri librarum. lin 26, monasterio. Num 160, lin 5, conscripta. lin 7, subscripta manuque. lin 8, in hac Romana urbe. lin 12, atque abjecit. lin 16, sedis in regiam. Num 161, lin 6, apostolicae sedis. lin 10, nec permittere. lin 13, navigio. lin 17, se abscondit. lin 26, ipso ut temp. Num 162, lin 4, olosyrico. lin 12, aureum majorem. lin 17, quae sunt. Num 163, lin 6, quae super sedem, vel regias argas majores. lin 16, ammonem. lin 20, div quaeque. Num 164, lin 4, ippopantia g. a. litania. lin 10 papae spiritualibus monit. lin 11, conc satisf. lin 15 diamianum. lin 16, berethyaldum.
[Col. 0903A] Num. 158, linea 7.— Hic tempore presbyteratus sui impigre per coemetria diversa missarum solemnia celebrabat. In coemeteriis erant oratoria, seu altaria, in quibus fiebant stationes et conventus Christianorum orationis causa, et missae celebrabantur. Anastas. in Gregor. III: Item in coemeterio sanctae Petronillae stationem annuam dari instituit. Hinc tempore Decii vetitum Christianis ne in coemeteria pedem inferrent. Pontius diaconus in Vit. Cypriani, apud Surium, Sept. 14: Praeceperunt etiam ne in aliquibus locis conciliabula fiant, nec coemeteria ingrediantur. Populum Alexandrinum ne communicaret cum Georgio pseudoepiscopo orationis causa in coemeterium secessisse narrat Socrates, lib. II, cap. 23: Τῇ ἑβδομαδι
μετὰ τῆν ἁγίαν Πεντηκοστὴν ὁ λαὸς νησθεύσας ὑζῆλθε
παρα τό κοιμητηρίον εὔξασθοι· Hebdomade enim quae est post sanctam Pentecosten, populus cum jejunasset, orationis causa, regressus est ad coemeterium. Idem [Col. 0903B] Theodorit., lib. II, cap. 14. Num. 159, lin. 2.— Et ingressus denominatum sanctissimum electum salutavit ac osculatus est. Theodoro et Paschali in concursu electis, Sergius schismatis solvendi causa electus, Theodorus unus e duobus in schismate electis, ad Sergium accessit per adorationem et osculum. Cardinales et episcopi admittuntur quasi fratres ad osculum. Summi pontificis, imo et ipsi abbates exempti (Cap. Cum olim de privileg. ) episcopi etiam propter reverentiam ordinis admittuntur ad osculum principis. Ambros., epist. 27 de legatione ad Maximum Tyrannum Treviris sedentem: «Ubi sedit in consistorio, ingressus sum, assurrexit ut osculum daret.» Hilar. Pietav., contra Constantium: «Osculo sacerdotes excipis, quo et Christus proditus est.» Laici in ordinatione Rom. pontificis osculantur pedes. Anastas., in Valentino: «Ac deinde condignis gloriae laudibus, et honoris amplitudine ad Lateranense patriarchium ab ipsis [Col. 0903C] deductus, et in pontificali est positus throno, cujus ovanter ab omni Romanorum senatu pedibus osculatis,» etc. Etiam cardinales in ordinatione pontificis demittunt se ad osculum pedum. Radevic., de Gest. Frideric., lib. II, cap. 66: «Deinde sicut mos est, domini cardinales et clerus Romanus, totus qui praesens erat, et qui postea confluxerat, populique Romani pars maxima, pedes ejus osculati sunt.» Et Petrus Damiani, cardinalis et Ostiensis episcopus, consultus de Cadalono antipapa, et Alexandro II, uter verus pontifex judicandus esset, lib. III, epist. 4: «Manus do, inquit, plantas osculor, et non modo ipsum apostolicum, sed etiam apostolum, si jubetis, appello.» Etiam ipsi imperatores osculantur pedes pontificis. Constantini pontificis pedes osculatus est Justinianus II, de quo Anastas. in Constantino: «In die autem qua se invicem viderunt, Augustus Christianissimus cum regno in capite sese prostravit, pedes osculans pontificis.» Siginolfus [Col. 0903D] princeps Beneventanorum a Sergio II benedictionem suscepit, prius osculatus pedes pontificis. Anastas., in Sergio II: «Quem praesul cum suscepisset, solo prostratus, pretiosos ipsius pedes humiliter osculatus est, et ab eo benedictione suscepta, ab ejus conspectu egressus est.» Denique in electione Rom. pontificis mos antiquus fuit osculandi pedes electi. Idem in Leone IV: «Qui morem conservantes antiquum, omnes osculati sunt pedes.» Idem in Benedicto III: «Et procedentes vestigia ipsius osculari coeperunt.» Lin. 23.— Praedictus vero Paschalis, non post multum tempus, et ab officio archidiaconatus, pro aliquibus incantationibus et lucis quos colebat, vel sortibus quas cum aliis respectoribus tractabat, Dei beatique apostolorum Principis Petri interveniente judicio, privatus est. Paschalis archidiaconus Ecclesiae [Col. 0904A] Romanae depositus ob aliquas incantationes, et cultum lucorum quos colebat cum aliis respectoribus, id est cultoribus. Erant qui ad arbores vel fontes vota et preces faciebant. Syn. Antiss., can. 3: Non licet inter sentes aut arbores sacrivos vel ad fontes vota exsolvere. Respectare, verbum frequentativum, idem quod colere, cum reverentia respicere. Velleius Patercul., lib. II: Impetratoque ut manum contingeret, reversus in naviculam, sine fine respectans Caesarem, ripae suorum appulsus est. Inde respectores. Num. 160, linea 8.— Missus in lucellum, quod scebrum carnale vocitatur, in hanc Romanam urbem ad confirmandum. Scebrum est horreum; inde emendandus Ingulphus, in Chronic. Croyland.: Caepit, largiente Domino, bonis omnibus abundare, ut tam in thesauris ac scauris, quam in terris ac tenementis, ei pro primis amissis duplicia postmodum redderentur. Pro scauris, lege scebris, vel scearis. Linea 13.— Imperator Sergium magistrianum in spretum praenominati pontificis Romam mittens. Magistriani [Col. 0904B] sunt agentes in rebus, sic dicti, quia inter officia palatina militabant sub dispositione magistri officiorum. Ambros., de Offic., lib. II, cap. 27: Legebatur rescripti forma directio magistri officiorum statuta, agens in rebus imminebat. Num. 162, linea 3.— Oratione itaque facta, sigillum expressum abstulit, locellum aperuit, in quo interius plumatium ex holoserico superpositum, quod stauracis dicitur, invenit. Capsa argentea, in qua erat portio ligni crucis Dominicae, sigillo erat obsignata. Thecae reliquiarum solebant sigillo obsignari. Gregor Turon de Mirac martyr, lib I, cap. 33: Vemens vero abbas, ablato ab armario sigillo, capsam reperit obseratam. Ligno crucis superpositum erat plumacium ex holoserico. Plumatium erat velum e panno serico, in modum plumarum avium contexto. Ambros, epist 27: Cum de eo convenirem comites ejus, ne sine veste, sine plumatio paterentur extrudi senem. Et hoc est quod vocabant opus plumarium [Col. 0904C] seu plumatile. Plautus, in Epidico: Cumatile aut plumatile. Plumatum. Petron, in Satyric: Plumato amictus aureo Babilonico. Greg Turon, de Mirac martyr, lib I, cap. 97: Exstat mensa niveis velata mantilibus, opere plumario exornata. Inde plumarii sunt artifices, qui id genus vestis contexunt, L. 2, Cod de excus artific, lib X. Jul firmic, Mathes lib III, cap 10: Linteones aut plumarii. Idem, cap 13 ejusd libri: Facient linteones, aut tunicarum textores plumarios. Et hoc genus vestis pretiosissimum fuit. Vopiscus, in Carino: Quid lineas petitas Aegypto loquar, quid Tyro et Sidone tenuitate perlucidas, micantes purpura, plumandi difficultate pernobiles. Nec modo vestes, imo et loricae solebant contexti squammis seu laminis ferreis in modum plumarum. Virgil, XI Aeneid:
Linea 6.— De qua tractis quatuor petalis, in quibus gemmae clausae erant. Petalum, a Graeco πέταλον, est corona aurea quam gestabant sacerdotes, vel qui erant e genere sacerdotum, ut Joannes apostolus et Jacobus frater Domini. De Joanne Euseb, lib III, cap 25: Ὡς ἐγενήθη ἱερεὺς, τὸ πέταλον πεφορηκῶς. Cum esset sacerdos, petalum gestavit. De Jacobo Epiphan, in Panar, haeres 29: Ἀλλὰ καὶ το πέταλον ἐστι τῆς κεφαλῆς ἐξῆν αὐτῷ φέρειν.
Linea 7.— Et ineffabilem portionem salutaris ligni [Col. 0905A] Dominicae crucis invenit, quae etiam ex illo pro salute humani generis ab omni populo Christiano die exaltationis sanctae crucis in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, osculatur ac adoratur. In die Exaltationis crucis Dominicae solemnis instituta est adoratio crucis per osculum in basilica Lateranensi. Pagani etiam solebant osculari signa deorum; inde signa deorum videbantur trita osculis. Lucret., lib I:
Num 163, linea 18.— Trullum vero ejusdem ecclesiae fusis chartis plumbeis cooperuit, atque munivit. Trulla vas vinarium concavum. M. Tull., Verr 6: Erat etiam vas vinarium, ex una gemma pergrandi. Apitius, de Re culin., lib IV: Quotquot lagana posueris, tot etiam trullas impleto, desuper adjicies vinum. Hinc detrullare eidem paulo ante, pro e trulla diffundere. [Col. 0905B] Et in patella alternis detrullare convenit. Trulla excavata cum manubrio aureo. Hinc trullus dici potuit fornix seu camera ecclesiae, quia erat in modum trullae, et inde trullus nomen palatii imperatoris Constantinopoli. Tectum ecclesiae e chartis, id est, tabulis plumbeis. Anastas. in Gregor III: Item in basilica sanctae Dei Genitricis, quae ad Martyres dicitur, tectum vetusta incuria demolitum, purgari fecit ad purum, et cum calce abundantissima seu chartis plumbeis a novo restauravit.
Linea 22.— Basilicam sanctae Aureae in ostiis. Haec est basilica sanctae Aureae virginis et martyris in ostiis Tiberis. Martyrol R., 24 August: Apud ostia Tiberina sanctae Aureae virginis et martyris. Hinc emendandus locus mendosus Anastas in Leone III: Sarta tecta vero ecclesiae beatae Aureae sitae in ostia, omnia noviter reparavit. Lege Aureae. Hanc emendationem tuetur Leo IV, in can. Igitur 23, q. 8: Summus autem praesul missam in ecclesia beatae Aureae [Col. 0905C] celebravit. Aureae nomen tributum Petronillae Petri apostoli filiae. Ejus monumento inscriptum, Aureae Petronillae, refert Sigebert. in Chronic., ad ann 758.
Num 164, linea 1.— Hic statuit ut tempore confractionis Dominici corporis, AGNUS DEI, QUI TOLLIS PECCATA MUNDI, MISERERE NOBIS, a clero et populo decantaretur. Sergius pontifex ab Anastasio dicitur auctor hujus instituti, ut Agnus Dei decantetur in celebratione missae. Hujus instituti meminit Alcuinus, de divin Offic cap 40. Alii tamen volunt hoc institutum in concil Nicaeno, quod probant ex ipso conc Nicaen Arabico. Anno 1183 Mariam Virginem fabro lignario apparuisse, eique tradidisse sigillum imagine sua et Christi nati insculptum hac inscriptione circumsignatum: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, dona nobis pacem, tradit Robert. abbas Montensis, in supplem Sigebert.
Linea 2.— Constituit autem ut diebus Annuntiationis Domini Nativitatis et Dormitionis sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, ac sancti Simeonis, [Col. 0905D] quod Hypapantem Graeci appellant, litania exeat, et ad sanctam Mariam populus occurrat. Hypante seu Hypapante Graecis est festum occursus, quod apud Latinos festum Purificationis dicitur ab occursu Simeonis. Paul Diac, lib XVI, in Justiniano: «Et eodem anno Hypapante Domini sumpsit initium, ut celebraretur apud Byzantium secunda die Februarii mensis,» Siffrid Presb Misnens, Epitom lib II, ad ann 551: «Sub Pelagio papa et Justiniano imperatore sumpsit initium apud Constantinopolim, ut Ὑπαντὴ Domini, id est, Purificatio beatae Mariae Virginis solemniter celebraretur.» Idem Anastas in Hist.: «Anno decimo quinto imperii Justiniani Hypapante Domini sumpsit initium, ut celebraretur apud Bizantium die secunda Februarii mensis.»
[Col. 0905D] Num. 158, lin. 11.— Paschalem archidiaconum. [Col. 0906A] Quod in superioribus circa Bonifacii III constitutum adnotavimus, qui in synodo LXXII episcoporum definierat ut nullus, pontifice vivente aut episcopo civitatis suae, praesumat loqui de successore, aut partes sibi facere, nisi tertio die depositionis ejus, id luculentius apparet in electione Sergii, ubi ratio et necessitas editi constituti ad praecavenda mala quae ex ambitu candidatorum oriebantur aperte deprehenditur. Conon, Anastasio teste in ejus Vita, pro roga, seu presbyterio, ut vocabant, clericis largiendo, certam auri summam legaverat, ejusque distributioni plerumque archidiaconus praeerat. Paschalis igitur archidiaconus, Conone aegrotante, aurum illud haudquaquam distribuit, sed Joanni exarcho promisit, modo eum in electione adjuvaret. Hinc ortum schisma inter Paschalem archidiaconum et Theodorum archipresbyterum. De archidiaconi auctoritate in clero regundo, videndus Agnellus in Vita Theodori Ravennatensis. Narrat enim de summa frumenti charitate agens: «Cum autem sacerdotes non invenirent [Col. 0906B] unde emerent, ierunt ad illum supplicantes, ut auxilium tribueret illis. Ille autem accersitum archidiaconum, nomine Theodorum . . . . dixit ad eos: Dicite sacerdotibus Ecclesiae, et clero universo, quare vos inopia, famis consumit? Si dimittitis omnem quartam Ecclesiae, et tantum per anni circulum pro quarta donum accipiatis, secundum providentiam pontificis, modo relevabo inopiam vestram. Qui diu castigati, gravescente fame, consenserunt, et ab illo tempore quarta a clericis illius Ecclesiae sublata est usque in praesentem diem. Consuetudinem vero Ecclesiae, quae in singulis voluminibus per unumquodque officium erat scripta, abstulit, et igne consumit.» Quae scilicet omnia erant ab archidiacono Ravennatensi custodita. Num. 159, linea 18.— Pignori tradi. Episcopi in publicis Ecclesiae necessitatibus sacra vasa pignori dabant, ipsasque etiam personas quae servitio Ecclesiae addictae erant. Sic Conon, cum ii qui in Sicilia [Col. 0906C] ad curandum sancti Petri patrimonium morabantur loco pignoris essent apud militiam, redimere eos curavit. Unde in ejus Vita Anastasius: «Aliam jussionem direxit, ut restitueretur familia suprascripti patrimonii, et Siciliae, quae in pignore a militia detinebatur.» Pariter cum Agapetus pontifex, ad iter Cplim pro Ecclesiae necessitatibus suscipiendum, pignorasset sacra vasa regiis arcariis, re cognita, Senator jussit restitui, ut legitur apud Cassiodorum, lib. XII, epist. 20, pag. 774: «Quapropter nostra praeceptione commoniti, et regia jussione securi, sanctorum vasa cum obligatione chirographi auctoribus sancti Petri apostoli sine aliqua dilatione refundite, ut lucrose reddita, celeriter impetrata videantur, optata referantur manibus Levitarum ministeria, toto orbe narranda; donetur quod proprium fuit, quoniam juste per largitatem recepit.» Pignora personarum sustulit Jacobus II, rex Aragoniae, ann. 1269: «Nolumus quod persona alicujus pignoretur, [Col. 0906D] vel ratione alicujus pignoris capiatur, aut detineatur pro debito alieno in terra nostra . . . quoniam cum vicinus pro vicino pignoratur, sufficit quod res et non persona pignoretur.» Num. 160, linea 14.— Magistrianum. Cum imperialia jussa majore celeritate exsequenda erant, magistriani mittebantur. Qua ratione multo pridem Leo imperator ad comprimendos tumultus quos in Aegypto Timotheus Aelurus Eutychianista excitaverat, misit magistrianos per orbem ad episcopos, ut per encyclicas quid de seditiosis haereticis decernendum esset, una omnes fide et mente rescriberent. Linea 15.— Bonifacium consiliarium. Apud Romanum clerum et pontificem dignitas consiliarii sedis apostolicae erat inter spectabiliores. Qui enim hoc munere fungebatur in gravioribus publicisque controversiis velut assessor pontifici et clero astabat; et si quando vacaret sedes, una cum aliis regebat Ecclesiam. De illius officio loquitur Gregorius M., [Col. 0907A] lib. II, epist. 54. Quippe in controversia privilegiorum Ecclesiae Ravennatensis potior disquisitio sedis apostolicae consiliario demandata est. Imo cum Copronymus, in epist. ad Carolum M., conquereretur de Christophoro, apostolicae sedis consiliario, Paulus I, pontifex, pro eo scripsit apologeticam epistolam ad Carolum, quae, etc., in Codice Carolino, tomo III Script. rerum Franc. Duchesnii, atque inter alia inquit: «Nam illud in ipsis suis apicibus asserunt, quod dilectus filius noster Christophorus primicerius et consiliarius, sine nostra auctoritate, nobis quasi ignorantibus, suggestiones illas, quas saepius ei direximus fecisset, et alias pro aliis ejus et vestris missis relegisset; et in hoc testem et judicem proferimus Deum, quod ita nequaquam sit; nihil enim ipse consiliarius extra nostram voluntatem aliquando egit vel agere praesumpsit, quoniam nostri praedecessoris et germani domni Stephani papae simul et noster sincerus atque probatissimus fidelis exstitit, et in omnibus existit, et satisfacti sumus de ejus [Col. 0907B] immaculata fide et firma cordis constantia.» Ex his liquet consiliarium in fidei disciplinaeque concertationibus doctrina sua et voto pontificibus adfuisse. Quapropter hic Bonifacius delectus est ad convincendum Macarium Antiochenum, quem exsilio multaverat synodus VI, ut legitimus act. 1 synodi VII, pag. 63: «Etenim Romae in exsilio erat Macarius haereticus a sexta synodo missus; et quadraginta dies dedit ei spatium sanctae mem. Pater noster papa Benedictus, et per singulos dies mittebat ad eum Bonifacium consiliarium, et commonitoriis verbis docebat eum divina Scriptura; et nunquam voluit corrigi. Hoc autem faciebat ut persuaderet et corrigeret eum.» Imperator itaque Justinianus, animadvertens a Sergio denegatam confirmationem Trullanorum canonum, suggestione, ut videbatur, Bonifacii consiliarii, utrumque Cplim adduci voluit, facti rationem edituros. Num. 161, linea 4.— Cor Ravennatis militiae. Cum [Col. 0907C] Zacharias imperialis protospatarius Sergium pontificem comprehendere anniteretur, ut captivum ad imperatorem mitteret, stetit ad pontificis defensionem militia Italica, nec a Sergio discessit, nisi postquam iniquus imperialis exsecutor abiisset. Ea vero in iis potissimum urbibus degebat quae sub episcopi Ravennatensis dominatione erant; et quas recenset Agnellus in suo pontificali, part. II, praesertim cum variae subinde concertationes inter pontifices et episcopos Ravennatium exarserint. Num. 163, linea 15.— Imaginem apostolorum vetustissimam. Apparet hinc antiquus sacrarum imaginum usus, earumque in ecclesiis collocatio. Qua de re consulendus Ciampinus in opere de Musivis. Num 164, linea 7.— Aquilegiensis . . . synodus. Anastasius haec ut alia nonnulla descripsit ex Beda, qui in lib de Sex Aetat. ait: «Synodus Aquileiae facta ob imperitiam fidei quintum universale concilium suscipere diffidit, donec, salutaribus beati papae [Col. 0907D] Sergii monitis instructa, et ipsa huic cum caeteris Christi Ecclesiis adnuere consentit.» Paulus quoque Diaconus, lib VI, c. 14, cum enarrasset, imperium anno 98 a Tiberio fuisse invasum, scribit: Hoc tempore synodus Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, etc. Quae sequuntur gemina iis sunt quae ex Beda retulimus.
[Col. 0907D] Num. 158, lin. 1.— Sergius. Ab hoc pontifice, teste Molano, in indice sanctorum Belgii, consecratus est sanctus Hubertus, Leodiensis episcopus, dignissimus sancti Lamberti martyris successor, nobilis genere, qui ut subditos sibi in catholicae fidei observantia et sanctae Romanae Ecclesiae obedientia, a quo sanctum Evangelium accepissent, cultu perpetuo firmiter contineret, et posteros eodem vinculo obligaret, tradidit iis publicum sigillum sancti Lamberti martyris [Col. 0908A] imagine sculptum, atque hujusmodi inscriptione notatum: Sancta Legia Romaniae Ecclesiae Filia. Num. 160, linea 1.— Concilium. Quinisextum Constantinopolitanum. Linea 2.— Legati sedis apostolicae. Intellige episcopos Graeciae illos qui in Oriente Romani pontificis vicarii constituti fuerunt. Num. 161, linea 25.— Nam et is qui illum miserat, etc. Leontius praefectus, accepto a Graecis imperio Justinianum naso truncatum Chersonesum in exsilium relegavit anno Christi 694, qui erat 10 imperii Justiniani. Rei gestae circumstantias describunt Cedrenus, Theophanes et Zonaras, aliive annalium Graecorum scriptores. Justo Dei judicio hanc poenam merito sustinuit impius Justinianus, qui, cum suasu Callinici patriarchae novos canones sancivisset, iisque Orientalem Ecclesiam penitus deformasset, summo studio elaboravit ut vel Romana Ecclesia eadem turpitudine afficeretur, vel saltem ipse summus pontifex, si resisteret mandato imperatoris, per [Col. 0908B] vim Roma in urbem regiam abduceretur. Num 164, linea 7.— Hujus temporibus Aquilegiensis, etc. Eadem scribit Paulus Diaconus, lib V, cap 14.
[Col. 0908B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Conone post undecim mensium pontificatum obeunte supremum diem, 21 Septembris an. 687, interpontificium duorum mensium ac dierum XXIII, successoris ordinationem praecurrit, quemadmodum docent omnes codd., praeter Mazarinum, qui diem addit, cui astipulantur catalogi tertius et quintus Colbertini, ac Veronensis, omnibus tamen mirum in modum consentientibus, nam, exclusa emortuali die, sunt XXIII, eademque inclusa, XXIV dies, praeter menses duos, interpontificii. Itaque Sergius, Cononis successor, delusa competitoris archidiaconi ambitione, cum scelere conjuncta, [Col. 0908C] de qua loquebar in Conone, ordinatus est pontifex die 15 Decembris praedicti anni 687, ut F. lit. Dom. ostendit, sedemque apostolicam diutius quam sui praedecessores administrans, clausit saeculum septimum, et octavi jam sese volventis anno primo VI Idus Septembris, seu die 8 ejusdem mensis occubuit mortem, indictione quinta decima, ut recte habent codd. vulgatus, Freherianus, et Cavensis, quae indictio respondet anno 701 emortuali Sergii. Reliqui sane codd. quibus utor habent indict. 14, quae indicat Septembrem anni superioris 700. Cum vero omnes iidem codd. cum aliis consentiant in Sergii pontificatus duratione notanda annor. XIII, mens. VIII, d. XXIII, liquido constat mendosos esse eos codd. qui habent ind. 14, tum ex aetatibus praedecessorum recte constitutis: tum ex monumento quod Ant. Pagius Bedae acceptum refert, confirmante initium pontificatus Sergii (Pag. 689, n. 5) . Est id epitaphium Cedwallae regis ita desinens: sub die [Col. 0908D] XII Kalend. Maiar., indict. 2, pontificante apostolico viro domino Sergio papa anno secundo. Quod si mense Aprili anni 689 Sergius agebat annum secundum, non est dubium quin recte ab anno 687 ejus sedis initium deducatur, nempe a supremo anni mense Decembri, ut supra monui. Huc accedit quod nulla prorsus aut codd. aut catalogorum auctoritate Sergii obitus potest retrahi anno solido. Nam catalogus Bergomas, qui unus opinionem hanc fulcit, pro annis XIII habens XII, cum consentiat cum aliis in successorum aetatibus definiendis, quae certis inhaerent characteribus temporum, ut ostendam, longe ut aliis adjumentum afferat, sibi detrimentum importat, detegens novum mendum quo ipse laborat. Leviori scatent vitio Colbertini primus, secundus, tertius; necnon Palatino-Vaticanus, Lucensis, Farfensis, qui mensem detrahunt. Veronensis quoque hinc minus diligens esse coepit non amplius memorans dies pontificum emortuales: in Sergio [Col. 0909A] autem non modo parum diligens, sed aperte mendosus, solido anno auget ejus sedem contra omnium fidem. De unius diei additione apud omnes Colbertinos, praeter secundum, et quintum, et apud alios passim catalogos, occurrente, eadem repeto quae de interpontificio dixi, includendo nempe vel excludendo emortualem, omne discrimen amoveri. A primo igitur ad ultimum concludens aio quod Sergius, ordinatus die 15 Decemb. 687, sedit an. XIII, m. VIII, d. XXIII, ac vitam cum morte commutavit die 8 Septemb. 701.
[Col. 0909A] Num. 158, lin. 1.— Sergius. Tiberii mercatoris filius, patria Antiochenus, Adeodati pontificis tempore Romam veniens in clerum Romanum asciscitur, canonicus mox regularis, deinde presbyter cardinalis tit. sanctae Susannae ad duas domos a Leone II papa factus, tantum sibi nominis comparavit, ut mortuo Conone in locum ejus fuerit suffectus, [Col. 0909B] XII Kal. et consecratus VIII Kal. Januarii, die Natalis Domini, ineunte anno 687.
[Col. 0909B] Num. 158, lin. 18.— Ad sacrum palatium perrexerunt. Sacrum palatium, ad quod e Laterano major pars cleri et primates exercitus perrexerunt, ut de restinguendo schismate inter Theodorum archipresbyterum et Paschalem archidiaconum consilium inirent, situm erat non in Palatino, ubi olim Caesarum aedes fuere, sed haud procul a titulo sancti Sixti in eo loco ubi via Appia a Latina divertit. Peramplae etenim aedes illic conspiciebantur dictae sacrum Palatium, erantque usui sive pontificis, sive imperatoris, si quando Romae adesse contingeret. Intra sacrum palatium oratorium vel ecclesia sancti Caesarii constructa erat, quam sub nomine tituli sancti Caesarii in palatio nobilitatam fuisse, tum complura vetusta monimenta testantur, tum acta [Col. 0909C] sacrae synodi Tridentinae, quibus subscriptus legitur Christophorus cardinalis Madrucius presbyter sancti Caesarii in Palatio. At e numero titulorum expunxit ecclesiam hanc Sixtus V, quod, nimia vetustate collapsa, penitusque inaccessa sua aetate eadem erat. In veterem tamen formam haud multo post, sedente Clemente VIII, fuit excitata, qui insuper, ut pristinam dignatatem ecclesiae illi sartam tectam posteritati retineret, eamdem denuo in numero titulorum descripsit. Haec animadverto ex eruditissimo Baronio (ad annum 603, num. 2) . Num 160, lin 1.— Justinianus imperator concilium in regia urbe jussit fieri. Ad supplendam quintam et sextam synodos, a quibus nulli canones ad disciplinam spectantes editi erant, habitum fuisse hoc conciliabulum in eodem Trullo CP. Ecclesiae, ubi ante annos decem sexta synodus oecumenica coacta fuit, episcopi pseudosynodi in praefatione ad Justinianum Juniorem testantur. Quamobrem a Theodoro Balsamone schismaticorum patrono συνόδος πεντεκτη, id est synodus [Col. 0909D] quinisexta nominatur. Ad hanc legatos apostolicae sedis convenisse, deceptosque eidem subscripsisse, inquit noster, quod non ita debet intelligi ut Sergius legatos suam exprimentes personam ad hunc conventum miserit, quem damnavit, sed sensus est interfuisse responsalem apostolicae sedis, qui jam inde a Justiniani primi aetate CP. degebat, fideique negotia, et disciplinae procurabat, nullamque injussus attingere poterat jurisdictionem. Basilius archiepiscopus Gortinae in Creta tum solus eam obibat legationem, nomineque Romanae Ecclesiae se subscripsit conciliabulo. Praeter hunc Balsamo, ut erraticae synodo [hoc enim nomine eam veteres appellavere] oecumenicae auctoritatem obtineat, eidem contendit subscripsisse, cum quemdam Ravennatem antistitem synodi Romanae vicem gerentem, tum episcopos Thessalonicae, Sardiniae, Heracleae, et Corinthi, qui tunc erant legati pontificis, ut in antiquis monocanonis [Col. 0910A] scriptum reperitur. Verum, ut taceam de pontificia legatione, qua episcopus Heracleae nunquam ornatus fuit, acta ipsa Trullani conventus, quae hodie exstant, Balsamonis manifestant mendacium; Corinthius enim episcopus ordinarius apostolicae sedis legatus, necnon Ravennae, Heracleae et Sardiniae episcopi ab illo abfuere, charta pura eisdem relicta, ut solutam synodum eorum subsignarent nominibus: Τόπος τοῦ Ἡρακλείας, τοῦ Σαρδινίας, τοῦ Ῥαβέννης, τοῦ
Κορίνθου. In superiore etiam loco Sergio pontifici, utpote capiti sacerdotum omnium chartam puram pseudosynodus reliquit: Τόπος τοῦ ἁγιωτατοῦ πάπα
Ῥώμης ; sed eamdem Sergius rejecit; nam ex duobus supra centum canonibus, quos complectitur, licet aliqui valde laudandi sunt, aliqui tamen improbandi sunt plurimum. Canone 3, nec singulos scribendo minime prosequor, octoginta quinque apostolorum canones decernuntur recipiendi, quos omnes inter apocrypha solemni in toto orbe decreto Gelasius conjecerat. Canone 13, lex ecclesiastici [Col. 0910B] caelibatus concutitur, et castissima Romanae Ecclesiae disciplina reprehenditur, qua sacrorum administri ab usu prohibentur conjugii. Canone 55 damnatur jejunium sabbati in Romana Ecclesia moris antiquitate celeberrimum. Canone 67 abstinentia a sanguine et suffocato praecipitur, clericis quidem sub poena depositionis, laicis vero sub poena excommunicationis, perinde quasi lacte semper nosmetipsos deberemus nutrire, quod infantes lac primum coepimus sugere. Verum de hac synodo plura qui cupit, consulat Annalium ecclesiasticorum parentem ( ad annum Christi 692). Linea 4.— Quae et quasi synodaliter definita. Hic locus etiam addi potest probationibus quas eruditissimus praesul Ciampinus adduxit ( in Examine Libri Pontificalis, 6) ut evinceret Anastasium Bibliothecarium auctorem non esse omnium Vitarum pontificum quae in eodem Pontificali sunt scriptae, quanquam sub ejus nomine typis vulgatae sunt. [Col. 0910C] Auctor enim hujus Vitae Sergii I scribit in hoc numero pugnantia adversa fronte cum iis quae Anastasius refert in praefationibus synodorum tum septimae ad Joannem VIII, tum octavae ad Adrianum II. Satius erit Anastasiana verba huic loco subjicere, ut quisque unico obtutu deprehendat an ab eodem calamo potuerint proficisci, tum ea quae de duobus supra centum canonibus synodi erraticae hic leguntur, tum ea quae de eisdem in utraque praefatione enuntiantur. In prima haec habet Anastasius: Regulas quas Graeci a VI synodo perhibent editas, ita in hac synodo principalis sedes admittit, ut nullatenus ex his illae recipiantur, quae prioribus canonibus, vel decretis sanctorum hujus sedis pontificum, aut certe bonis moribus, inveniuntur adversae, quamvis omnes hactenus ex toto maneant apud Latinos incognitae, quia nec interpretatae. Sed nec in caeterarum patriarchalium sedium, licet Graeca utantur lingua, reperiuntur archivis, nimirum quia nulla earum, cum ederentur, aut promulgans, aut consentiens, aut [Col. 0910D] saltem praesens inventa est. Quanquam easdem Patres illas Graeci promulgare perhibeant, qui in sexta synodo sunt inventi. Sed hoc nullis probare certis possunt indiciis. In altera vero praefatione: Graeci, inquit, et alia ostendunt regularum numerosa et praesumptuosa satis capitula, priscae traditioni pene omnia valde contraria, quae a VI synodo perhibent promulgata, cum VI synodus nullam pertulerit praeter fidei regulam. Sed quas ejus asseverant regulas, longe post VI synodum apud ipsos constat penes se privatimque depromptas. Num 163, linea 7.— Hic corpus beati Leonis probatissimi Patris, atque pontificis. Corpus sancti Leonis Magni dicitur primum fuisse, quod ex confessoribus pontificibus in Vaticanam basilicam honoris causa illatum sit, depositumque in basilicae ejusdem vestibulo. Post sanctum Leonem ita multi pontifices ibidem tumulati sunt, ut ejus sepulcrum aliorum [Col. 0911A] sepulcris obrutum delitesceret; cum a Sergio I papa divinitus admonito, corpus sancti pontificis e loco obscuriore in decentiorem translatum est, videlicet in oratorium ad dexteram majoris absidis prope sancti Petri aram, ut auctor Romae subterraneae testatur. Haec fuit prima translatio corporis sancti Leonis (aliae enim factae sunt sequentibus saeculis) ab Anastasio narrata, quam confirmat vetustum epitaphium, quod inter alia in basilica sancti Petri repertum cl. Mabillonius ( in Analectis, tomo III) fecit publici juris, et est sequens ad Oxoniensem Codicem emendatum:
Num 164, linea 4.— Quod Hypapantem appellant. Ἀπὸ τῆς ὑπαντῆς, sive ὑπαπαντῆς, aut ὑπαπαντήσεος, hoc est ab occursu, vel obviatione, a sene Simeone et Anna vidua tum Domino facta, cum a parentibus Maria et Joseph in templum puer Jesus fuit delatus, festum purificationis beatae Mariae Virginis, Hypante vel Hypapante a Graecis nominatur. Ab aliquibus dicitur Hypante Domini, ab aliis Hypante Simeonis et Annae, a Theophilacto autem Simocatta (libro VIII Hist, cap. 4) appellatur numero rotundo Τεσσαρακοστὴ ἡμέρα τῆς γενεθλιακῆς παυηγύρεος τοῦ μεγαλοῦ Θεοῦ Ἰησοῦ, id est, quadragesima dies celebritatis natalium magni Dei Jesus. Ex praecepto enim veteris Legis mulier quae masculum erat enixa, elapsis quadraginta diebus, purificabatur in tabernaculo, et post templum a Salomone excitatum, in templo, victimis a lege praescriptis. [Col. 0911D] Quare beatissima Virgo, quae de Spiritu sancto concepit, a salutifero partu quadraginta diebus expletis, voluit caeteris puerperis se conformare, quanquam purissima Θεοτόκος nulla prorsus purificatione indigeret, ut ostendi in notis ad Sigonianam Hebraeorum Remp., quae exstant tomo IV Collect. Mediolan. (Pag. 224, annot. 58, 59.) Festum Hypante prius institutum fuisse apud Graecos, quam apud Latinos, inter Rerum ecclesiasticarum scriptores satis convenit. Cedrenus, ad annum nonum Justini Magni, refert illius institutionem, cum Antiochia corruit ingenti terraemotu quassata. Anastasius Bibliothecarius ( In Hist. eccles. ) secutus Theophanem, illam temporibus Justiniani consignat: Anno, inquit, Justiniani 15, mense Octobrio, facta Byzantii mortalitas; et eodem anno Hypapante sumpsit initiam, ut celebraretur apud Byzantium 2 die Februarii. Eadem habet Landulphus sagax ( In Vita Justiniani ), Sigebertus, in Chronico ( Ad annum 542), et Martyrologium [Col. 0912A] Usuardi, in quo secunda die Februarii ita legitur: Hypante Domini, et Purificatio beatae Virginis, quod festum tempore Justiniani imperatoris apud Byzantium seu Constantinopolim sumpsit exordium. Qui majorem huic festo antiquitatem assignant, ejus volunt meminisse sanctum Methodium episcopum primo Olympi et Patarae maritimarum Lyciae urbium, tum Tyri in Phoenicia, qui ineunte quarto saeculo Martyrii coronam est adeptus. Pater Combefisius, in Amphilochio, iterum typis commisit homiliam hoc festo habitam a sancto Methodio, cui sequens praefixus est titulus: Μετοδίου ἐπισκόπου Πατάρων, καὶ μαρτύρος, εἶς τὸν Σιμεῶνα, καὶ εἶς τὴν Ἀννὴν τῇ ἡμέρᾳ τῇ Ὑπαπαντῆσεος, καὶ τὴν ἁγίαν Θεοτόκον. Addunt praeterea tum sanctum Cyrillum episcopum Hierosolymitanum, scriptorem itidem quarti saeculi, magnumque rituum Ecclesiae mystam, qui de caeremonia etiam cereorum adhibita hoc festo verba fecit, tum nonnullos alios ex Orientalibus Patribus, qui ante Justinianum in humanis degebant, quorum catalogum videre poteris [Col. 0912B] apud Bollandianos, tomo primo mensis Februarii. Quamobrem auctores hujus sententiae asserunt, Justinianum instituisse Constantinopoli, cum assiduis funeribus urbs exhauriretur, novum hoc festum, quod aliae Ecclesiae, et praesertim Hierosolymitana, antiquum habebant; vel quod sanctum erat, nova sanctione instaurasse; eo modo quo Sixtus V antiquum festum Praesentationis Mariae, multis Graecorum Patrum orationibus celebre, neque ignotum Latinis, nova constitutione non tam instituit novum, quam vetus restituit, dum celebrius deinceps in Ecclesia voluit haberi.
In hoc festo processiones fiunt ex antiquo more ardentibus cereis, quorum usum profluxisse a deletis sacris Februi, id est Plutonis, superstitione scilicet in veram religionem mutata, scribunt sanctus Ildefonsus, qui floruit anno 644 ( Serm. de Purificat. ), et sanctus Eligius episcopus Noviomensis, in Gallia, qui obiit anno 665 ( Homil. 2 in Purificat. ). Pro impetranda [Col. 0912C] siquidem mortuorum quiete Romani diebus Februarii, circa sepulcra piaculis et sacrificiis manes placabant, cereis et facibus accensis, ut Macrobius testis est (Id. Saturn., cap. 13) . Censet card. Baronius ( In notis ad Martyrologium ) caeremoniae luminarium viam aperuisse Gelasium, cum sustulit Lupercalia, quae Februario mense Romae agebantur, cujus conjectura parum soliditatis videtur habere, cum in apologia Gelasii adversus Andromachum senatorem, in qua pluribus ludos Lupercorum non minus superstitiosos quam lascivos convellit, nullum verbum de ritu luminarium occurrat. Auctorem hujus processionis Sergium papam exstitisse tradit auctor libri Pontificalis hoc loco, cui Ordo Romanus consentit. Verum cum ante Sergium mos gestandi lumina die Purificationis obtinuerit tum in Hispania, tum in Gallia, ut patet ex laudatis homiliis sanctorum Ildefonsi, et Eligii, qui Sergii pontificatum antecessere, sequitur Sergium hanc consuetudinem in [Col. 0912D] Romanam Ecclesiam primum aut invexisse, aut fortasse verius, locum determinasse processioni hujus diei ab ecclesia Sancti Adriani ad Sanctam Mariam Majorem, in qua processione clerum et plebem universam gestasse cereos ardentes a pontifice datos refert Beda (De Ratione temp., cap. 10) .
Linea 7.— Aquileiensis Ecclesiae archiepiscopus, et synodus quae ab eo congregata est. Aquileiensis Ecclesia cum Venetiarum atque Istriae episcopis diu contra universalem synodum quintam depugnavit, tria, ut aiunt, capitula a Chalcedonensibus Patribus non proscripta, a quoquam negans posse proscribi. Paulinus Aquileiensis cathedrae invasor, et turbarum incentor, Aquileiae cum suis schismaticis episcopis contra synodum Quintam, in qua adversus tria capitula pronuntiatum erat anathema, conciliabulum habuit circa annum 557, sedente in Romana sede Vigilio. Sergio etiam Romae sedente, aliam de eadem causa pseudosynodum habitam fuisse, hoc est [Col. 0913A] circa annum 698, Noster hoc loco testatur, a quo Sergio tandem Aquileienses instructi, venerabilem quintam synodum suscepere ad unitatem Ecclesiae catholicae, ejurato schismate, redeuntes. Cardinalis Norisius, in dissert. de V synodo (Cap. 6, parag. p.) , putat novum conciliabulum sub Sergio minime coactum fuisse, contra quam narratur ab Anastasio; Bedam vero cum nostro consentientem; nam in Chronico de sex aetatibus, Tiberio Absimaro imperante anno 7, quo tempore Sergius Romanam regebat Ecclesiam: Synodus, inquit, Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, quintum universale concilium suscipere diffidit, donec, salutaribus beati Sergii papae monitis instructa, et ipsa huic cum caeteris Christi Ecclesiis annuere consentit; ita interpretatur, ut concilium a Paulino contra V synodum habitum Beda significet, cujus error et pravum de synodo V judicium diu invaluit, donec Sergii monitis Aquileienses instructi, eam, errore deposito, cum caeteris Ecclesiis susceperunt. Id autem eruditissimus cardinalis ex eo [Col. 0913B] probat, quod synodo Lateranensi habitae anno 649 subscriptus legitur Maximus Aquileiensis episcopus; et sub sancto Agathone papa, qui Sergii pontificatum quinquennio solum praecessit, adfuere in Romana synodo cum Agathone Aquileiensi metropolita caeteri suffraganei litteras subscribentes, ex quibus colligitur synodum quintam eos suscepisse.
Sed duo sunt quorum causa doctissimo Norisio non assentio, credoque duas pseudosynodos Aquileiae coactas fuisse, unam anno 557 a Paulino; alteram anno 698 a Petro, qui Aquileiensem sedem tum obtinebat. Primum est, synodum a Paulino congregatam fuisse, ut dijudicaret de generali synodo V, quam rejecit, ut labefactantem concilium Chalcedonense damnatione trium capitulorum, quod constat ex iis fragmentis epistolarum Pelagii I quae e tenebris primum eruit Lucas Holstenius. In tertio siquidem legitur: Nec licuit aliquando, nec licebit, particularem synodum ad dijudicandum generalem synodum [Col. 0913C] congregari. Synodus vero a Beda memorata ob imperitiam fidei diffidebat duntaxat quintam synodum generalem recipere. Aliud siquidem est universale concilium rejicere, aliud ob imperitiam illud non suscipere. Primum est per contumaciam universale concilium contemnere, alterum ob ignorantiam de illo suscipiendo diffidere. Secundum est perspicuum testimonium Pauli scriptoris Aquileiensis provinciae, et diaconi Aquileiensis Ecclesiae, octavo saeculo vita functi, qui si in hac synodo indicanda Beda hallucinatus fuisset, emendasset illum sine dubio, non illius verba exscripsisset. Paulus igitur (lib. VI Hist. Langob., cap. 14) asserit synodum sedente Sergio Aquileiae coactam fuisse; postquam enim Tiberium Absimarum invasisse narravit imperium: Hoc tempore, subdit, synodus Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, quintum universale concilium suscipere diffidit, donec beati Sergii papae monitis instructa, et ipsa cum caeteris Christi Ecclesiis annuere consentit.
[Col. 0913D] Haec jam animadverteram de altera pseudosynodo Aquileiensi contra quintum universale concilium, cum ad manus venit eruditissima dissertatio de schismate Ecclesiae Aquileiensis cl. Patris Bernardi Mariae de Rubeis, in qua (cap. 5, 19) ostendit synodum diversam ab illa Paulini Bedam significare. Ad oppositam vero rationem desumptam tum ex subscriptione Maximi Aquileiensis synodo Lateranensi, tum ex synodica Romanae synodi sub sancto Agathone, cui subscripsit Agatho Aquileiensis cum suis suffraganeis, respondet idem doctissimus scriptor Maximum et Agathonem non ad Aquileiensem Ecclesiam, sed ad Gradensem spectare. Neque vero mirandum est eos se subscripsisse Aquileienses; nam erant catholici metropolitae ejus Ecclesiae, in insula tamen Grado ordinati. Nondum enim metropolis Aquileiae in duas dissecta fuerat, quod postea Gregorii II auctoritate factum fuit. Una metropolis erat, inquit laudatus auctor, quae schismate lacerabatur; unum [Col. 0914A] corpus cum duplici capite, altero schismatico, altero catholico; ac alteri sana membra adhaerebant, alteri morbosa. Catholicus metropolita dicebatur Gradensis, quod in insula Grado eligeretur; schismaticus appellatus est Aquileiensis, quod Joannes, catholico Candiano oppositus, in vetere fuerit ordinatus Aquileia. Uterque se gerebat pro Aquileiensi, ac sibi jura in totam metropolim vindicabat. Favore Langobardorum fruebatur schismaticus; catholico favebant Romani pontifices, exarchi, et Christianissima Venetorum respublica. Sed de historia hujus schismatis plura qui desiderat legat eamdem dissertationem, a qua schismati Aquileiensi multum lucis affunditur.
[Col. 0914A] Num. 159, linea 22.— Pontifex ordinatus est. Paschalis, Ecclesiae Romanae diaconus, quo facilius post Cononis mortem pontificatum adipisceretur, litteras ad Joannem novum exarchum Ravennatensem [Col. 0914B] misit, eique eam auri quantitatem, quam Benedictus papa reliquerat, quamque tum clero, tum monasteriis Conon distribui jusserat, obtulit, si ejus opera ad pontificatum eligeretur. Post septem dies a defuncto beatae memoriae Conone, ut fieri mos erat, de successoris electione agi coeptum. Populo duas in factiones diviso, schisma factum est. Pars una Theodoro archipresbytero, Paschali archidiacono favebat altera. Una elegit Theodorum, altera Paschalem. Theodorus cum populo qui ei favebat interiorem partem patriarchii tenuit, Paschalis exteriorem partem ab oratorio sancti Silvestri et basilica domus Juliae, quae super campum respicit, occupavit. Cumque unus alteri locum cedere nollet, primates judicum et exercitus Romanae militiae, et cleri plurima pars, et praesertim sacerdotum, ad sacrum palatium perrexere, et diu quid agendum esset pertractantes, Deo annuente, summo consensu tertium elegerunt, Sergium scilicet S. R. E. presbyterum, [Col. 0914C] natione Syrum, patria Antiochenum, Tiberii filium, Panormi in Sicilia educatum, quem Adeodatus pontifex in Romanum clerum adoptaverat, et Leo II presbyterum ordinarat. Eum itaque de medio populi tollentes in oraculum B. Caesarii martyris Christi, quod est intra palatium, introduxerunt, et exinde in Lateranense episcopium cum laudum acclamatione deduxerunt. Sergio legitimo pontifici sponte cessit Theodorus: Paschalis, in schismate pertinax, coactus ipsum salutavit, sed suae factionis hominibus Ravennam missis, dictum Joannem cognomento Platyn exarchum Romam advocavit, qui ipsi pontificium nomen ac dignitatem assereret: exarchus, cum Sergium legitimis suffragiis ex communi consensu vidisset in sede sancti Petri collocatum, Paschali suffragari non valuit, sed a Sergio exegit centum auri libras, quas ipsi promiserat Paschalis. Quas cum se nec promisisse contestaretur Sergius, nec illis solvendis Ecclesiam [Col. 0914D] satis esse, et ad flectendum exarchum cantharos et coronas, quae ante sacrum altare, et confessionem beati Petri ex antiquo pendebant, deponi jussisset, et in pignus tradi, nihilo magis commotus est homo pecuniae avidus, nec Ecclesiae molestus esse desiit, donec centum auri libras accepisset. Non multo post magiae convictus Paschalis, pontificis sententia ab archidiaconatus officio dejectus est, et in monasterium detrusus, ubi post quinquennium impoenitens obiit. Haec constant ex Anastasio. Num 160, linea 1.— Concilium in regia urbe jussit fieri. Cum in synodis generalibus quinta et sexta nulli canones editi essent, ad disciplinae restaurationem et reformationem morum, Justinianus imperator Trullanam synodum congregavit, ad supplendas quintam et sextam synodos. Hanc synodi causam indicant qui ad illam convenere episcopi, in sua ad imperatorem allocutione: Quoniam autem, inquiunt, [Col. 0915A] sanctae et universales duae synodi (V nimirum et VI) sacros canones nequaquam conscripserunt, sicut reliquae quatuor universales synodi. . . . propterea ergo tuae pietatis jussu in hac Dei observatrice et imperante urbe congressi, sacros canones scripsimus. Hinc Quinisexta haec synodus appellata, quod velut ad supplementum utriusque facta sit; quam et erraticam alii appellavere. Trullana etiam dicta, quia habita in Trullo magni palatii, ut habet Balsamon. De Trullo vide dicta in Agathone. Verum unde habuere Graeci non posse celebrari synodum oecumenicam absque canonum editione; cum eae, ut Leo papa docet, ad exstinguendam haeresim, et fidem catholicam confirmandam celebrentur? Tres sunt, de anno celebrationis hujus synodi opiniones. Aliqui cum Tarasio episcopo, Constantinopoli tempore septimae synodi generalis sedente, volunt eam celebratam quatuor aut quinque annis post [Col. 0915B] sextam synodum oecumenicam, ideoque anno sexcentesimo octogesimo sexto. Sed haec opinio sustineri non potest: in canone enim tertio dicitur eam celebratam currente indictione quinta; anno autem 686 currebat indictio decima quarta. Praeterea ex dicendis manifestum fiet ejus epocham figendam esse sub pontificatu Sergii, qui mense tantum Decembri anni 687 ordinatus est pontifex. Tandem deceptum esse Tarasium, patet ex eo quod etiam asserat, qui subscripsere sub Constantino Pogonato sextae synodo, eosdem et sub Justiniano praesenti synodo subscripsisse. Huic enim subscripsit Paulus episcopus Constantinopolitanus, sextae synodo Georgius. Huic Petrus episcopus Alexandrinus, sextae idem Petrus adhuc presbyter Alexandrini patriarchae vicarius. Huic Anastasius episcopus Hierosolymitanus, sextae Georgius presbyter Hierosolymitanae Ecclesiae nomini. Tandem, ut de aliis taceam, huic synodo subscripsit Georgius episcopus Antiochiae, sextae adfuit Macarius ejusdem Ecclesiae patriarcha, et depositionis [Col. 0915C] sententiam tulit. Secunda opinio est Theophanis scribentis hanc synodum habitam anno Incarnationis secundum Alexandrinos 699, qui inchoatur Kalendis Septembris anni aerae nostrae septingentesimi sexti, a quibus ideo et infra synodum inchoatum existimat, unde addit a sexta synodo ad Trullanam fluxisse annos viginti septem, et eos nugari «qui scriptis suis celebratos sexti concilii capitulares typos, exactis postmodum annis quatuor, editos affirmant;» ubi Tarasium indicat, ejusque opinionem suggillat. Sed ea quam proponit longe improbabilior est, cum Paulus episcopus Constantinopolitanus, qui huic synodo praefuit anno sexcentesimo nonagesimo tertio obierit, et Callinico vacuam sedem reliquerit, ipso etiam Theophane teste. Secundo auctor libelli synodici, postquam locutus est de synodo Trullana, ait: «Cum autem Leontius imperium invasisset, et Justinianum abscissis naribus Chersonem relegasset, Artemius, [Col. 0915D] qui et Anastasius dicitur, Leontio successit,» quare non anno Christi 707, sed ante annum 695, quo Justinianus depositus est a Leontio, Trullana synodus congregata. Tertius Anastasius disertis verbis asserit hanc synodum coactam, Sergio primo Ecclesiam Romanam administrante, eique tuto fides adhiberi debet; in Vita enim ejus ita accurate narrat quae Justiniano Augusto primum imperante Romae gesta sunt, quo Quinisextae synodi decretis Sergius subscribere compelleretur, ut eum de hujus synodi tempore probe edoctum fuisse certum videatur, cum insuper Beda, qui hac aetate vivebat, lib. de Sex aetatibus, et Paulus Diaconus, qui saeculo sequenti floruit, lib. VI de Gestis Longobard., cap. 11, auctores Theophane antiquiores, eidem Anastasio suffragentur. Cum itaque in laudato tertio synodi Trullanae canone dicatur eam celebratam praeterito anno sexies millesimo centisimo nono, et utriusque opinionis [Col. 0916A] defensores fateantur hunc locum corruptum esse, et ex Theophane ad annum Incarnationis secundum Alexandrinos 677 corrigendum, legendumque anno sexies millesimo centesimo nonagesimo nono, ille autem annus mundi, secundum aeram Constantinopolitanam, desinat cum mense Augusto anni sexcentesimi nonagesimi primi, eo pariter anno congregata est synodus Trullana; Kalendis enim Septembris illius anni inchoatus est annus 6200, et indictio quinta, quibus obtinentibus, synodus habita est, et laudatus canon ante initium mensis Februarii anni 692 conditus est. Plura hac de re auctor Criticae Baronii, qui in dissertatione de Periodo Graeco-Romana tomo primo praefixa, aeram illam mundi Constantinopolitanam, aliasque aeras Graecorum tam mundi quam Incarnationis fuse explicat. Matthaeus Blastares, in prooemio sui Nomocanonis de synodo Trullana, scribit: «Principes ejus synodi celebrabantur Paulus Constinopolitanus, Paulus [Col. 0916B] (legendum Petrus) Alexandriae, Georgius Antiochiae, Anastasius Hierosolymorum, Joannes Novae Justinianopoleos, Basilius Gortinae metropoleos Cretes insulae ac totius synodi sanctae Romanae Ecclesiae vices gerens. Ita namque post imperatoris subscriptionem patriarcharum et metropolitarum singuli proprium nomen ac dignitatem veteribus in libris signaverunt.» Anastasius tamen Bibliothecarius, in synodi VII ad Joannem VIII papam praefatione, asserit patriarchas nequidem per legatos ei adfuisse. Auctor libelli synodici episcopos CCXL, Balsamon et Zonaras CCXVII, huic synodo interfuisse scribunt; in hodiernis tamen exemplaribus subscripti tantum reperiuntur CCXI, inter quos exstitere quos probitas, doctrina et sanctitas commendabiles reddebat. Baronius et Binius, imo et nuperus auctor anonymus Delectus actorum Ecclesiae universalis seu Novae summae conciliorum, scribunt Callinicum, Pauli Constantinopolitani patriarchae successorem, hujus synodi auctorem et praesidem fuisse; sed illud [Col. 0916C] dicitur contra manifestam subscriptionum fidem, contra Balsamonis citati testimonium, contra Nicephorum, in Chronico, et Theophanem, qui Pauli mortem cum anno 693 et Callinici initium conjungunt. Eam tamen Baronii sententiam secutus est Lupus, in dissert. de synodi Trullanae causa et tempore, ubi addit: «Ejus (nempe Callinici) ut viri infamis, nomen existimem erasum a posterioribus synodi patronis, ac intrusum nomen Pauli.» At Callinicum nullus antiquorum alicujus criminis reum facit, et gratis dicitur nomen Pauli in locum nominis Callinici subrogatum fuisse. De Callinico infra sermo erit. Apostolicam legationem huic synodo adfuisse, diserte testatur Anastasius in Vita Sergii papae, in qua scribit: «Hujus pontificis temporibus Justinianus imperator concilium in Regia urbe fieri jussit, quo et legati sedis apostolicae convenerant, et decepti subscripserant.» Hanc legationem varie explicant [Col. 0916D] recentes Historici, inter quos Marca, lib V de Concordia, cap. 18, rem exactius exposuisse videtur. Observat enim Romanos pontifices solitos fuisse legatos ad imperatores Christianos mittere, pro negotiis Ecclesiae universalis procurandis. Hi legati, qui apocrisiarii et responsales dicebantur, assidui erant in comitatu principis, et proprias Ecclesiae Romanae causas apud eum prosequebantur, ac pro negotiis fidei et disciplinae excusabant; jurisdictionis tamen nullam partem attingebant, nisi ex delegatione speciali. Quae cautio non inutilis erat ad vitandas patriarcharum Cpolitanorum machinationes; qui suae sedis amplificationi semper intenti, terrore et minis principis, assensum legati ad res novas constituendas extorquere potuissent, ut saltem non incolorata videri posset immutatio, quae apostolicae sedis auctoritate aliqua muniretur. Attamen prudentia sua obtinere pontifices Romani non potuerunt quin in eos laqueos inciderent, a quibus tam [Col. 0917A] studiose sibi cavebant. Etenim in hac synodo Trullana, ut color aliquis novis decretis quae in ea condita sunt quaesitus videretur, illa oecumenicae titulum assumpsit ob Romanae sedis auctoritatem adhibitam. Legati enim, seu apocrisarii vel responsales apostolicae sedis, qui munere suggestionis apud principem Justinianum fungebantur, huic synodo interfuere. Certe Sergius papa legatos mandatis suis instructos ad eum conventum non miserat, eum quippe damnavit ut illicitum, ut mox videbitur. Basilius episcopus Gortinae provinciae Cretae metropolitanus, eam legationem tunc solus obibat, unde in calce canonum synodi se inscribit legatum totius synodi Ecclesiae Romanae, exemplo trium legatorum Agathonis et synodi Occidentalis, qui in sexta synodo hoc nomen assumpserunt. Centum et duo canones in hac synodo editi sunt, ut testantur sanctus Tarasius, septima synodus in refutatione conventus iconoclastici, Photius in Nomocanone, [Col. 0917B] et auctor libelli synodici. Ex illis plures sunt optimi, et qui antiquam Ecclesiae disciplinam ut plurimum redolent. Unde cum plurimi sint laudati jureque laudandi, non sunt omnes ab Ecclesia Romana rejecti, sed tantum quinque, nempe canon 2, quo octoginta quinque apostolorum canones et constitutiones decernuntur admittendae, sicuti et canon 13, quo lex ecclesiastici caelibatus concutitur, et castissima Romanae Ecclesiae reprehenditur disciplina, qua sacris ministris usus conjugii interdicitur. Quin etiam eos qui presbyteris, diaconis, subdiaconis conjunctionem et consuetudinem cum legitima uxore prohibuerint anathemate ferit iste canon. Non est etiam approbatus canon 55, quo jejunium Sabbati in Ecclesia Romana celeberrimum damnatur. Nec etiam canon 67, abstinentiam a sanguine et suffocato clericis sub depositionis poena, laicis sub poena excommunicationis, prohibens, eamque abstinentiam velut ex divinae Scripturae mandato etiamnum obligante [Col. 0917C] imponens. Nec omni ex parte approbatus est canon 82, quo prohibetur ne Christus Salvator depingatur in imagine agni, sicut ostensus est Patribus in figura, sed in imagine hominis, qua demum omnes sunt adimpletae figurae. Alii canones, quos jure laudandos diximus, ut ex eorum lectione et examine cuilibet patebit, non sunt ab Ecclesia Romana rejecti. Ut enim hic de primo et ultimo tantum loquar, primus fidem a sex conciliis oecumenicis confirmatam et ab apostolicis traditam inviolabiliter servandam esse docet. Ultimus vero praestantissimas pro excipienda confessione leges et praecepta continet, et quam prudenter erga poenitentes sacerdos se gerere debeat. Ipsum nempe considerare debere peccati qualitatem, peccatoris pro conversione aestuans desiderium, et morbo convenientem medicinam. Debere examinare an malum oriatur ex habitu, an ex infirmitate, an ex prava affectione. Denique pastoralis ipsius esse officii errantem [Col. 0917D] ovem reducere, ideoque neque per desperationis praecipitia impellat peccatorem, nec ad vitae dissolutionem et contemptum frena relaxet. De omnibus Trullanae synodi canonibus tam approbatis quam reprobatis legendus Lupus, in notis et scholiis ad canones concilii Trullani. Num. 161, linea 1.— Deinde Zachariam, etc. Omnia in synodo acta in Romanam urbem ad confirmandum vel in superiori loco subscribendum Sergio pontifici, utpote capiti sacerdotum omnium. Justinianum imperatorem direxisse scribit Anastasius; cum enim Justinianus gesta hujus synodi sex tomis comprehensa ab episcopis subscripta, et imperiali manu confirmata, ad Sergium papam misit, charta pura in codice concilii relicta est ante caeteros patriarchas, post Justinianum imp. ut eam subscriptione sua repleret. Eodem plane modo charta pura relicta est episcopis absentibus Thessalonicensi, Ravennae, Sardiniae, et Heracleae, ut saltem post solutam synodum [Col. 0918A] actis subscriberent; quod iisdem verbis in codice adnotatum est: Locus Thessalonicensis, locus Ravennatis, et caeterorum. Sed Sergius acta confirmare recusavit: Compellebatur autem et ipse, inquit Anastasius, subscribere, sed nullatenus acquievit. Pro eo quod quaedam capitula extra ritum ecclesiasticum fuerant in eo annexa, quae et quasi synodaliter definita, et in sex tomis descripta, etc. Qui beatissimus pontifex penitus eidem Justiniano Augusto non acquievit, nec eosdem tomos suscipere aut lectioni pandere passus est. Porro eos ut invalidos respuit atque rejecit, eligens magis mori, quam novitatum erroribus consentire. De iis canonibus in Joanne VII rursus sermo redibit. Cum itaque Sergius, Justiniani imp. precibus haudquaquam fractus, Quinisextae synodi canones rejecisset, imperator Zachariam protospatarium suum Romam misit, qui pontificem Constantinopolim deportaret. Sed militia Ravennae, vicinarumque partium, jussa principis nefanda contemnens, non permisit [Col. 0918B] ea exsecutioni mandari. Quare cum omni ex parte multitudo militiae conveniret, Zacharias protospatarius, in timorem propriae salutis adductus, ad pontificem protinus se recepit, atque ad pedes prostratus veniam supplex oravit, et ne furori militum se dederet obsecravit. Pontifex bonum ipsi animum habere jussit, inde ad placandum profectus exercitum, pro basilica Theodori pontificis, patefactis valvis assedit, ac militibus et populo sedatis, quod pro salute sua tanta alacritate arma sumpsissent gratias egit. Nec tamen ante milites urbe excedere voluerunt, quam onustum contumeliis et metu perterritum inde Zachariam exegissent. Haec constant ex Anastasio in Vita Sergii, Beda, lib. de Sex aetatibus, et ex Paulo Diacono, lib. VI de Gestis Longobard., cap. 11. Num 162, linea 11. Hic fecit thymiamaterium. Usum porro eorum vel similium vasorum, in quibus thura et varii odores incenduntur in solemni oblatione, [Col. 0918C] ex apostolica traditione et Mosaicae legis exemplo profluxisse ostendit cardinalis Bona, lib I Rer. liturgic, cap 25, num 9; solemne enim fuit omni nationi quantumvis barbarae, et verae religionis experti, ut nullum sacrificium rite peragi posse crediderint sine incenso, vel aliquo saltem odorifero suffimento. Magi thure Christum Deum venerati et professi sunt; simili modo poetae a Divinitatis protestatione thuris oblationem inseparabilem esse putabant. Ovidius ait:
Quibus ornamentis basilicas sanctorum Petri et Pauli, aliasque urbis exornaverit, narrat Anastasius, qui et scribit ipsum constituisse ut litaniae a sancto Adriano quotannis dicerentur diebus Annuntiationis Domini, Nativitatis et Dormitionis sanctae Dei Genitricis, semperque Virginis Mariae, ac sancti Simeonis, quam Hypapantem Graeci, Latini Purificationem appellant. Quod idem habet Albinus Flaccus, lib de divin Offic, Dominicae crucis partem in capsula argentea, reconditiori loco absconditam, honestiori ac celebriori loco reposuit. Ordinavit per diversas provincias episcopos nonaginta septem. Fecit autem ordinationes duas per mensem Martium, ordinavitque presbyteros decem et octo, diaconos quatuor. Ex his Anastasii verbis refellitur eorum opinio qui asserunt festum Dormitionis, seu Assumptionis beatae Mariae Virginis saeculo tantum octavo celebrari [Col. 0919A] coepisse; ut enim observat Franciscus Maria Florentinius, in notis ad Martyrologium Hieronymianum, ad diem 18 mensis Januarii, ante Mauricii imperatoris tempora, ideoque ante sexti saeculi finem Assumptionis festum celebrabatur, et quidem die decima octava Januarii. Id autem probat tum ex eodem Martyrologio sancto Hieronymo attributo, et a se edito, tum ex aliis quae laudat. Fuse enim de ejus festi institutione disserit, autumatque illud a mensis Januarii die decimo octavo ad decimum quintum mensis Augusti, a Mauricio imperatore translatum fuisse. His addit Joannes Mabillonius, in Liturgiae Gallicanae lib II, pag. 118, duo Kalendaria, Corbeiense nempe, quod vix amplius uno post Mauricium saeculo exaratum dicit, in quo ad XV Kalendas Februarii legitur depositio sanctae Mariae Virginis, et ex alio perantiquo Floriacensi, in quo, eodem die, ea depositio annotatur. Festum autem illud a Mauricio imperatore ad diem XV Augusti translatum [Col. 0919B] esse probat Florentinius laudatus ex Nicephori Callisti lib XVII, cap 28, ubi scribit. Idem imperator (nempe Justinianus) tum primum Servatoris exceptionem (id est occursum seu Hypapantem, quam Purificationem Virginis dicimus) toto orbe terrarum festo die honorare instituit, sicut Justinus de sancta Christi Nativitate fecit. Atque non ita longo post tempore Mauricius sacrosanctae Dei Genitricis Dormitionem quindecimo Augusti mensis die celebrari praecepit. Quibus ex verbis refert Florentinius, quod cum Nicephorus, in Justiniani et Justini sanctionibus, nihil de constituto die addiderit, de festo vero Dormitionis in Mauricii constitutione diem 15 Augusti praecise signaverit, eum non obscure indicare festum hoc in illum diem Augusti mensis translatum potius fuisse quam recenter institutum. Sed si vera scribit Nicephorus de Mauricio, mihi tamen videtur falli in eo quod ait, Justinum imp. constituisse ut festum Natalis Christi per totum orbem terrarum celebraretur, in Julio enim papa ostendimus longe [Col. 0919C] ante Justinum festum Natalis Christi, tum in Occidente, tum in Oriente, vel die 25 Decembris, vel die sexta Januarii solemne fuisse, et Justinianum anno 551, non Justinum, lata lege statuisse ut die 25 Decembris coleretur; quod idem antea praeceperat de festo Purificationis, quod diei secundae Februarii affixit, ut constat ex his Theophanis, lib XVI Hist, et Landulphi Sagacis, in Vita Justiniani, verbis: Anno quinto decimo imperii Justiniani, mense Octobri, facta est mortalitas Byzantii, et eodem anno Hypapante sumpsit initium, ut celebraretur apud Byzantium die secunda Februarii. De Justini constitutione nihil alibi scriptum inveni, quae si vera sit, dici posset eam a Justiniano imperatore innovatam fuisse, eo quod non observaretur. De festo Purificationis, lege Criticam Baronii, ad annum 542, de utroque vero festo lege eumdem Mabillonium laudatum et Edmundum Martene, tom IV de Antiqua Ecclesiae disciplina in divinis celebrandis officiis. De [Col. 0919D] festo tandem Nativitatis beatae Mariae lege dicenda in Innocentio IV.
Num. 164, linea 1.— Hic statuit, etc. Sergius papa statuit ut tempore confractionis Dominici corporis, AGNUS DEI, QUI TOLLIS PECCATA MUNDI, MISERERE NOBIS, a clero et populo decantetur, inquit auctor Libri Pontificalis. Et Sergius quidem instituit ter dici miserere nobis; sed multis postea ingruentibus Ecclesiae adversitatibus, ut ait Innocentius III, lib. VI de Mysteriis missae, cap. 6, sive ad tollendum schisma, ut alii scribunt, statutum fuit in tertio diceretur dona nobis pacem: qui ritus ubique receptus est, excepta basilica Lateranensi, in qua adhuc servatur mos antiquus dicendi ter miserere nobis, quia, ut observat Joannes Diaconus, in libro de Ecclesia Lateranensi, cap. 6, haec coelestis Ecclesiae typum gerit: In ea, inquit, non cantatur ad missas AGNUS DEI, QUI TOLLIS PECCATA MUNDI, DONA NOBIS PACEM, quoniam ibi summa pax justorum ipse Christus erit. A [Col. 0920A] quo pontifice facta sit haec mutatio, cantandi dona nobis pacem, cardinalis Bona, lib. II Rer. Liturgic., cap. 16, num. 5, nusquam se legisse fatetur. At si verax est, inquit Bona, Robertus abbas Montensis, in supplemento Chronici Sigeberti, hanc pacis postulationem attulit e coelo beata Virgo. Apparuit enim, ut Robertus refert, anno 1183, cuidam fabro lignario opus facienti in silva, deditque illum sigillum cum imagine sua et Filii cum hac inscriptione; Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, dona nobis pacem; jussitque ut ferret ad episcopum, atque ei diceret ut qui vellent pacem Ecclesiae, facerent hujusmodi sigilla, et portarent in signum pacis.
Linea 7.— Hujus temporibus Aquilegiensis Ecclesia. Anno circiter sexcentesimo nonagesimo octavo, Tiberio Apsimaro imperante, et Sergio papa Romae sedente, finem accepit schisma Ecclesiae Aquileiensis de tribus capitulis. Paulus enim Diaconus, lib. de Gestis Longobard., cap. 14, postquam Tiberium [Col. 0920B] imperium invasisse narravit, quod contigit anno 698, scribit: Hoc tempore synodus Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, quintum universale concilium suscipere diffidit, donec salutaribus beati papae Sergii monitis instructa, et ipsa cum caeteris Christi Ecclesiis annuere consentit. Eadem fere verba habet in Sergio auctor libri Pontificalis, errore vulgari Anastasio attributi, qui hoc ipso tempore vivebat. Paulus vero Diaconus non multo post hoc tempus vixit. Cardinalis quidem Norisius, in dissert. de quinta synodo, cap. 9, § 1, contendit ex loco Bedae, in lib. de Sex aetatibus, synodum illam Aquileiensem esse synodum a Paulino Aquileiensi patriarcha contra quintam synodum saeculo superiori coactam: Synodus, inquit Beda, Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, quintum universale concilium suscipere diffidit, donec salutaribus beati papae Sergii monitis instructa et ipsa huic cum caeteris Christi Ecclesiis adnuere consensit, quo ex adverbi, donec, cardinalis doctissimus non obscure colligi ait Bedam loqui de concilio ante Sergium [Col. 0920C] congregato. Sed praeterquam quod verosimile non est Paulum Diaconum in Bedae sensum non penetrasse, etiamsi hoc concederetur, non tamen inde sequeretur schisma Aquileiensis Ecclesiae ante Sergium penitus exstinctum esse, cum ibidem Beda asserat illam Ecclesiam salutaribus beati papae Sergii monitis instructam quinto concilio cum caeteris Christi Ecclesiis adnuere consensisse. Ad rationes ejusdem cardinalis respondimus in pontificatu sancti Gregorii.
Acta sancti Aldhelmi abbatis Malmesburiensis in Anglia, quae exstant apud Surium, ad diem 25 Maii produnt Sergium papam calumniam passum, quasi stupri reus esset, quod nempe pater esset pueri recens nati, quem cum Adhelmus Romae existens baptizaret, coram astantibus ei praecepit edicere, si pater ejus esset is qui vulgo dicebatur. Puerum vero respondisse, non se esse genitum illius opere quem vanus in hoc referebat populus, sicque pontificem ab [Col. 0920D] infamia liberatum. Sed haec narratio jure merito a Baronio in dubium vocatur, revera enim non habetur in sancti Aldhelmi Vita, a Willelmo Malmesburiensi elucubrata, licet legatur in alia Vita sancti Aldhelmi, scripta ab auctore anonymo monacho Malmesburiensi, qui paulo ante Wilhelmum Malmesburiensem vixit, ut ostendit. Henschenius, qui eam publicavit, ad diem 25 Maii. Aldhelmi Vitam a Willelmo Malmesburiensi scriptam recitat Mabillonius parte I saec. IV Benedictini.
[Col. 0920D] Num 160, linea 1.— Hujus itaque temporibus Justinianus imperator concilium in regia urbe jussit fieri, in quo et legati sedis apostolicae convenerant. Horum quidem legatorum subscriptiones non apparent, nisi forte hujusmodi credenda est subscriptio Basilii Gortynae episcopi Cretae metropolis, qui ita subscribit: Basilius episcopus Gortyniorum [Col. 0921A] metropolis Christo amabilis Cretae insulae, et locum tenens totius synodi sanctae Ecclesiae Romanae definiens subscripsi. (Concil. Quinisext. ) Quapropter dici oportet cum Petro Marca Anastasium legatorum nomine, intelligere apocrisiarium, aut administrum, qui jussu pontificis apud aulam Constantinopoleos morari consueverat, gesturus negotia sanctae sedis, et si quae alia evenirent; jurisdictionis tamen expertem, ita ut de rebus definire, praesertim momenti, absque speciali mandato non posset; solo quippe jure pollebat eas referendi, summique jussa pontificis exspectandi. Imperator Justinianus II subscripsit primus concilii decretis; in summa autem parte catalogi omnium Patrum locus subscriptioni Sergii debitus fuit relictus, his verbis notatis: Locus sanctissimi papae Romani. Caetera satis perspicue Anastasius tum hac, tum seq. sectione. Num. 160, linea 12.— Porro eos ut invalidos respuit. Quod praecipue movit pontificem ad id concilium rejiciendum, fuit episcoporum Orientis temeritas, [Col. 0921B] qui adversus caelibatum presbyterorum et diaconorum, eum evertendi animo, ita definiunt: «Quoniam Romanae Ecclesiae pro canone traditum esse cognovimus ut promovendi ad diaconatum, vel presbyteratum, profiteantur se non amplius suis uxoribus conjungendos, nos, antiquum canonem apostolicae perfectionis, ordinisque servantes, hominum qui sunt in sacris legitima conjugia deinceps quoque firma et stabilia esse volumus, nequaquam eorum cum uxoribus [Col. 0922A] conjunctionem dissolventes, vel eos mutua tempore convenienti consuetudine privantes. Quamobrem si quis dignus inventus fuerit, qui hypodiaconus, vel diaconus, vel presbyter ordinetur, is ad talem gradum assumi nequaquam prohibeatur si cum legitima uxore cohabitet. Sed neque ordinationis tempore ab eo postuletur ut profiteatur se a legitima cum uxore consuetudine abstenturum . . . si quis ergo fuerit ausus, praeter apostolicos canones incitatus, aliquem eorum qui sunt in sacris, presbyterorum inquimus, vel diaconorum, vel hypodiaconorum, conjunctione cum legitima uxore et consuetudine privare, deponatur. Similiter et si quis presbyter, vel diaconus, suam uxorem pietatis praetextu ejecerit, segregetur; et si perseveret, deponatur» (can. 13) . Praeterea hoc concilium canones habebat alios mimine recipiendos, ut qui admitti jubet quinque et octoginta canones apostolorum nomen praeferentes qui prohibet jejunium Sabbatorum Quadragesimae [Col. 0922B] fieri, vel in Romana Ecclesia, qui ab suffocato et sanguine abstineri jubet clericos, depositionis poena proposita, laicos autem sub poena excommunicationis, ac demum qui vetat depingi Dominum nostrum Jesum Christum sub figura agni a praecursore Joanne indicati, cum Salvator repraesentari tantum debeat humana imagine, per quam omnes caeteras complevit (can. 2, 55, 67, 82) .
158 Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis, ortus ex patre Tiberio in Panormo Siciliae, sedit annos tredecim, menses octo, dies viginti tres [Col. 0891] B, 14. . Hic veniens Romam sub sanctae memoriae Adeodato pontifice, inter clerum Romanae Ecclesiae connumeratus est. Et quia studiosus erat et capax in officio cantilenae priorum [Col. 0891] B, piorum. cantorum pro doctrina est traditus, et acolythus factus per ordinem ascendens a sanctae memoriae Leone pontifice in titulo sanctae Susannae, quod [Col. 0891] qui. ad Duas Domos vocatur, presbyter ordinatus est. Hic tempore presbyteratus sui impigre per coemeteria diversa missarum solemnia celebrabat. Post septennium vero defuncto beatae memoriae Conone apostolicae sedis praesule, ut fieri assolet, Romanus populus Urbis in duas partes divisus est, et una quidem pars elegit Theodorum archipresbyterum, alia vero pars Paschalem archidiaconum. Et quidem Theodorus archipresbyter cum populo, qui ei favebat, praeveniens, interiorem partem patriarchii tenuit. Paschalis vero exteriorem partem ab oratorio sancti Silvestri, et basilicam [Col. 0891] B, basilica. domus Juliae, quae super campum respicit, occupavit. [Col. 0893] Cumque unus alio [Col. 0893] alii. locum non cederet, sed utrique immaniter [Col. 0893] unanimiter. perdurarent, ut unus alium superaret, inito consilio primates judicum et exercitus Romanae militiae, vel cleri [Col. 0893] cleri seditiosi. plurima pars, et praesertim sacerdotum atque civium multitudo ad sacrum palatium perrexerunt, et diu pertractantes quid fieri deberet qualiterve duorum altercantium electorum sopiretur contentio [Col. 0893] intentio. . Deo annuente in personam denominati Sergii venerabilis tunc presbyteri concordantes se contulerunt, eumque de medio populi tollentes in oraculum beati Caesarii martyris Christi, quod est intra sacrosanctum suprascriptum palatium introduxerunt, et exinde in Lateranense episcopium cum laudum declamationibus [Col. 0893] acclamationibus. deduxerunt. Et quamvis fores patriarchii intrinsecus essent munitae et clausae, tamen pars quae praedictum venerabilem virum elegerat, quia et validior erat, praevaluit et ingressa est.
159 Quo ingresso unus e duobus electis, id est Theodorus archipresbyter, illico quievit ac se humiliavit. Et ingressus denominatum sanctissimum electum salutavit ac osculatus est. Paschalem vero nullo modo cordis duritia id facere sinebat, donec coactus et confusus, volens nolens, suum dominum et electum ingressus salutaret. Qui etiam Paschalis clanculo non cessavit Ravennam suos mittere missos, promissaque pecunia vel aliis diversis donis, Joannem patricium et exarchum, cognomento Platyn, cum suis judicibus, nemine sciente, Romam venire persuadere. Qui sic abdite venit, ut nec signa, nec banda cum militia Romani exercitus occurrissent ei juxta consuetudinem in competenti loco, nisi a [Col. 0893] in. propinquo Romanae civitatis. Qui dum venisset et omnes in personam Sergii sanctissimi invenisset consensisse, illi quidem suffragari non voluit. Ecclesiae tamen beati Petri apostoli idem exarchus per ejusdem Paschalis miseriam, stipendium et damnum intulit, quod [Col. 0893] eo quod. ab eodem Paschali suprascripto exarcho promissum fuerat, id est centum auri librarum a parte Ecclesiae expetente, Sergio sanctissimo electo proclamante quod neque promisisset dare, neque possibilitas dandi suppetat, et ut ad compunctionem animos videntium commoveret, cantharos et coronas, quae ante sacrum altare et confessionem beati Petri apostoli ex antiquo pendebant, deponi fecit et pignori tradi. Sed nec in hoc flexa est ejusdem exarchi duritia, donec centum, ut dictum est, librarum [Col. 0893] B, libras. auri accepit. Et licet, ut praefatum [Col. 0893] B, praedictum. est, Ecclesiae Christi, ideo [Col. 0893] idem. miserrimus Paschalis dispendium et damnum infixit [Col. 0893] inflixerit. , tamen Christo favente Sergius presbyter et electus in sede beati Petri apostoli pontifex ordinatus est. Praedictus vero Paschalis non post multum tempus, et ab officio archidiaconatus pro aliquibus incantationibus et lucis [Col. 0893] luculis. quos colebat, vel sortibus quas cum aliis respectoribus [Col. 0893] respectatoribus; B, inspectoribus tractabat, Dei beatique apostolorum Principis Petri interveniente judicio, privatus est et in monasterium retrusus, post quinquennium prae cordis duritia impoenitens defunctus est.
160 [Col. 0893] Vide Baron ad ann 692, pag 611. Hujus itaque temporibus Justinianus imperator concilium in regia urbe jussit fieri, in quo et legati sedis apostolicae convenerant, et decepti subscripserant. Compellebatur autem et ipse [Col. 0893] ipse papa; B, ipse Sergius. subscribere, sed nullatenus acquievit, pro eo quod quaedam capitula extra ritum ecclesiasticum fuerant in eo annexa. Quae et quasi synodaliter definita et in sex tomis descripta a tribus patriarchis, id est Alexandrino, Constantinopolitano et Antiocheno, vel caeteris consulibus [Col. 0893] B praesulibus. , qui in tempore [Col. 0893] eo tempore. illic convenerant, subscripta erant, manuque imperiali confirmata, missis in Lucellum, quod scebrum [Col. 0893] B, chartale, locus depravatus. carnale vocitatur in hanc urbem ad [Col. 0895] confirmandum, vel in superiori loco subscribendum Sergio pontifici, utpote capiti omnium sacerdotum, direxit. Qui beatissimus pontifex, ut dictum est, penitus eidem Justiniano Augusto non acquievit, nec eosdem tomos suscipere aut lectione [Col. 0895] lectioni. pandere passus est. Porro eos ut invalidos respuit atque objecit, eligens ante mori quam novitatum erroribus consentire. Qui imperator Sergium magistrianum in spretum praenominati pontificis Romam mittens, Joannem Deo amabilem Portuensem episcopum, seu Bonifacium consiliarium apostolicae sedis secum in regiam abstulit urbem.
161 Deinde Zachariam immanem suum protospatharium cum jussione direxit, ut praedictum pontificem similiter in regiam deportaret urbem. Sed misericordia Dei praeveniente, beatoque Petro apostolo et apostolorum Principe suffragante, suamque Ecclesiam immutilatam servante, excitatum est cor Ravennatis militiae, ducatus etiam Pentapolitani et circumquaque partium, non permittere [Col. 0895] ut non permitterent. pontificem sedis apostolicae in regiam ascendere urbem. Cumque ex omni parte multitudo militiae conveniret, Zacharias spatharius [Col. 0895] B, protospatarius. , perterritus et trepidans ne a turba militiae occideretur, portas quidem civitatis claudi et teneri pontificem [Col. 0895] a pontifice. postulabat. Ipse vero in cubiculo pontificis [Col. 0895] ad pedes pontificis. , tremebundus refugit, deprecans lacrymabiliter ut sui pontifex misereretur, nec permitteret quemquam ejus animae infestari. Exercitus autem Ravennatis, ingressus per portam beati Petri apostoli, cum armis et turba [Col. 0895] * turba non modica. in Lateranense episcopium venit, pontificem videre aestuans, quem, fama vulgante, per noctem sublatum et in navigium missum fuisse cognoverant [Col. 0895] * audierant. . Dumque fores patriarchii, tam inferiores quam superiores, essent clausae, has in terram, nisi velocius aperirentur, mittere minarentur [Col. 0895] B, minabantur. , prae nimia timoris angustia et vitae desperatione Zacharias spatharius sub lectum [Col. 0895] lecto. pontificis ingressus sese abscondit, ita ut mente excideret et perderet sensum. Quem beatissimus papa confortavit, dicens ut nullo modo timeret. Egressus vero idem beatissimus pontifex foris basilicam domni Theodori papae apertis januis in sedem [Col. 0895] sedens in sede. , quae vulgo appellatur sub Apostolis, generalitatem militiae et populi, qui pro eo occurrebant, honorifice suscepit; datoque apto et suavi responso, eorum corda linivit. Quanquam illi, zolo ducti pro amore et reverentia tam Ecclesiae Dei quamque sanctissimi pontificis, jam a patriarchii custodia non recesserunt [Col. 0895] recederent. , quousque denominatum spatharium cum injuriis et contumeliis a civitate Romana foris depellerent [Col. 0895] expulissent. . Nam et is qui illum miserat, ipso etiam tempore est, Domino retribuente, regno privatus. Sicque Ecclesia Dei imperturbata cum suo praesule, Christo favente, servata est.
162 Hic beatissimus vir in sacrario beati Petri apostoli capsam argenteam, in angulo obscurissimo jacentem, et ex nigredine transactae annositatis, nec si esset argentea, apparentem, Deo ei revelante, reperit. Oratione itaque facta sigillum expressum abstulit, locellum aperuit, in quo interius plumaceum ex holoserico superpositum, quod stauracis dicitur, invenit. Eoque ablato inferius crucem diversis ac pretiosis lapidibus perornatam inspexit, de qua tractis quatuor petalis, in quibus gemmae clausae erant mirae magnitudinis, et ineffabilem portionem salutaris ligni Dominicae crucis invenit. Quae etiam ex die illo pro salute humani generis ab omni populo Christiano die Exaltationis sanctae crucis in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, osculatur ac adoratur. Hic fecit imaginem beati Petri apostoli, quae est in parte mulierum. Hic fecit thymiamaterium aureum majus cum columnis et cooperculo, quod suspendit ante imagines tres aureas beati Petri apostoli, in quo incensum et odor suavitatis festis diebus, dum missarum solemnia celebrantur, omnipotenti Deo opulentius mittitur. Hic posuit in absida basilicae suprascriptae super sedem apallaream [Col. 0895] appellariam. [Col. 0897] argenteam, pens. sing. libras centum viginti. Hic fecit in basilica suprascripta faros argenteos sex, pens. sing. libr. triginta, qui sunt super trabes ad ingressum confessionis.
163 Hic fecit in circuitu altaris basilicae suprascriptae tetravila [Col. 0897] trabes. octo, quatuor ex albis [Col. 0897] ex eis albos. , et quatuor ex coccino [Col. 0897] quatuor coccineos. . Hic tectum et cubicula, quae circumquaque ejusdem basilicae sunt, quae per longa tempora stillicidiis et ruderibus fuerant disrupta [Col. 0897] * dissipata. , studiosius innovavit ac reparavit. Hic musivum, quod ex parte in fronte atrii ejusdem basilicae fuerat dirutum, innovavit. Similiter et specula ejusdem ecclesiae, quae super sedem sunt, vel regios arcus majores sunt, renovavit. Hic corpus beati Leonis probatissimi Patris atque pontificis, quod in abdito inferioris [Col. 0897] * abditis inferioribus. secretarii praedictae basilicae positum fuerat, facta diligentius tumba in denominata basilica publico loco, ut sibi fuerat revelatum, reposuit, ac locum ipsum ornavit. Hic fecit patenam auream majorem habentem gemmas ex albis [Col. 0897] * albas. , et in medio, ex hyacinto et smaragdo, crucem pensantem libras viginti. Hic tectum et cubicula universa in circuitu basilicae beati Pauli apostoli, quae longa per tempora vetustate confecta fuerant, studiosius innovavit ac reparavit. Similiter et trabes fecit de Calabria adduci, et quae in eadem basilica vetustissimas invenit, renovavit. Hic imaginem apostolorum vetustissimam, quae erat super fores ejusdem basilicae, mutavit. Hic fecit ambonem et cyburium [Col. 0897] * cyborium. in basilica sanctorum Cosmae et Damiani, ubi et multa dona obtulit. Trullum vero ejusdem ecclesiae fusis chartis plumbeis cooperuit atque munivit. Hic cyborium basilicae sanctae Susannae, quod ante ligneum fuerat, ex marmore fecit; diversa quoque cymilia aurea et argentea, vel immobilia loca illuc [Col. 0897] * illic. condonavit. Hic basilicam sanctae Euphemiae, quae per multa tempora fuerat detecta, cooperuit ac renovavit. Hic basilicam sanctae Aureae in Ostiis [Col. 0897] * B, Ostiis, Tiberinis. , quae similiter fuerat detecta vel dirupta, cooperuit, suoque studio renovavit. Hic oratorium sancti Andreae apostoli, quod ponitur Lavicana [Col. 0897] * via Lavicana. a solo refecit.
164 Hic statuit ut tempore confractionis Dominici corporis Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis, a clero et populo decantetur. Constituit autem ut diebus Annuntiationis Domini, Nativitatis, et Dormitionis sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, ac sancti Simeonis, quod Hypapantem Graeci appellant, litania exeat a sancto Adriano, et ad sanctam Mariam populus occurrat. [Col. 0897] Vide Baron ad ann 632 in fin. Hic fecit in basilica sancti Laurentii martyris, quae appellatur titulus Lucinae, arcus argenteos quatuor. Hujus temporibus Aquilegiensis Ecclesiae archiepiscopus, et synodus quae sub eo congregata est, qui sanctum quintum universale concilium utpote errantes suscipere diffidebant, ejusdem beatissimi papae monitis atque doctrinis instructi, conversi sunt, iidemque venerabile concilium cum satisfactione [Col. 0897] * satisfacti. susceperunt. Et qui prius sub erroris vitio tenebantur, doctrina apostolicae sedis illuminati, cum pace consonantes veritati, ad propria relaxati sunt [Col. 0897] * reversi sunt. . Hic fecit coopertoria vel vasa aurea et argentea plura per diversas ecclesias ad usum et ornatum ecclesiarum Christi. Hic ordinavit Damianum archiepiscopum sanctae Ecclesiae Ravennatis, atque Clementem Frisonorum [Col. 0897] Frisonum. . Hic ordinavit Berechyaldum [Col. 0897] B, Berectualdum. Britanniae archiepiscopum. Hic ordinavit per diversas provincias episcopos nonaginta septem Fecit autem et ordinationes duas per mensem Martii: presbyteros decem et octo diaconos quatuor. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum VI [Col. 0897] B, quinto. Idus Septembris, [Col. 0899] indictione XV, Tiberio Augusto; et cessavit episcopatus mensem unum, dies viginti.
[Col. 0923A] Ex codice Farnesiano. Num 166, lin 12, qui etiam sepultus est ad peatum Petrum apostolum sub die. . . . indict III, Tiberio Aug regnante, et cessabit episcopatus mens 1, Num 165, lin 1 cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin 2. Hujus temp. ven Theophilactus. lin cujus adventum agnoscens. lin 6, pro cujus persona pontifex ne affligeretur in medium dedit portatis clavis ( sec. curis clavibus) sacerdotalibus apud fossatum, in quo in unum conv. missi; et lin 10 et 11 concordat cum laudd. codd. Reg., Maz. et Thuan. d. XVIII. Num 166, lin 1, cod Vallicell concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 2, lin 6, lin ead., lin 10. lin 4, nullusque esset qui ei possit resistere. lin 7, in basil B. Andreae, quae ponitur. lin 8, Ammonem noviter super altare quoque ecclesiae sancti Marci fecit [Col. 0923B] coopertorium; in basilica etiam B. Pauli apostoli. lin 12, quindecim; et cessavit episcopatus. Num 165, lin 1, sedit annos tresdecim, menses 8, dies 24. lin 4, B, cognoscens. lin 11, A, justa suis operis poena. Num 166, lin 1, bene ventum. Num 165, lin 1, Jo. nat Gr. ib. dies 13. Hujus temporibus ven Theophilatus. lin 5, apud civit hanc Rom. lin 6, pro cujus persona P. ne aff. sese in medium dedit, p. cl. s. lin 10, exarcho, ut a propr. s. eos denudaret, trib. lin 11, op. mercedem digna poena multati ( M, mulctati) sunt. Num 166, lin 1, deinde vero dum Gisulphus d. g. Long et Beneventi. lin 2, virt Camp venir. lin 3, Hortas dicitur, lin 4, nullusque esset qui. lin 6, de ejus man. lin ead cum suo exercitu ad. p. r. f. Hic papa. lin 7, Andreae, quae pon. lin 8, noviter super altare quoque s. Marci fecit coopert. In bas. etiam s. Pauli apost. lin 10, laevaque fecit vela alba. Hic fecit ordinationem unam, presb novem, diac 2. Fecit autem episc per div loca 15. lin 13, apost indict 3. Tiberio Aug regnante, et cess. episcopatus mense uno, d. 18. [Col. 0924B] Num 165, lin 1, Joan nat Gr. lin 2, duodecimo. Hujus temp. lin 4, militiae. lin 10, ut pr. subst. Num 166, lin 1, Gisulphus. lin 2, praedationes. lin 6, et illum sua hoste. Num 165, lin 5, vollens pr. Num 166, lin 3, cepiss et usque in loco.
[Col. 0923B] Num. 165, linea 7.— Sacerdotes apud fossatum, in quo in unum convenerant, in unum misit. Joannes pontifex misit sacerdotes ad compescendum tumultum militum qui erant apud fossatum, id est in castris juxta urbem. Fossata sunt castra militum, quia vallo seu fossa munita erant. Anastas., infr., eod.: Et usque in loco qui Horrea dicitur, fossatum fecisset. Idem, in Stephano III: Ipsi vero Franci introeuntes [Col. 0923C] clusas, cunctum fossatum Longobardorum post peractam caedam abstulerunt. Idem, in Gregorio IV, de munitione Ostiae: Et a foris non longe ab eisdem muris ipsam civitatem altiori fossato praecinxit. Inde munitiones in limite dispositae castra dicta, quia e castris initium coepere. Annal. Franc., ad ann. 801: Alter Sarracenus de Africa legatus amirali Abraham qui in confinio Africae, in fossato praesidebat. Etiam praetoriae cohortes juxta muros urbis castra posuere. Tacit. VI Annal., de Sejano praefecto praetorio: Vim praefecturae modicam antea intendit, dispersas per urbem cohortes una in castra conducendo. Hinc praetoriani milites, licet in urbe militent, pro absentibus reipublicae causa habentur; l. Limites, l. Qui mittuntur, ff. Ex quibus caus. major. Num 166, linea 6.— Et illum cum suo hoste ad propria repedare fecit. Hostis est exercitus, sic dictus, quia in hostem instruitur. Aimoin. continuator., lib V, cap 22: «Saraceni de Baira egredientes, et hostem Ludovici post tergum sequentes.» Idem, [Col. 0923D] cap 28 ejusd lib: «Inde hostem quam maximam potuit, cum Carlomanno direxit.» Villelm. Tyrius, lib IX, cap 3: «Ut interim cum suis hostibus in regno moram facere posset, allegabat.» Ivo Carnot., epist 28: «Et excommunicatos in hostem mittere non debeo.» Paul. Varnefrid., de Gest. Longobard., lib II, cap 32: «His diebus multi nobilium Romanorum, ob cupiditatem interfecti sunt, reliqui vero per hostes divisi, ut tertiam partem suarum frugum Langobardis persolverent, tributarii efficiuntur.»
[Col. 0923D] Num. 165, linea 4.— Militia totius Italiae. Theophylactus, Italiae exarchus, pontifici infensus, irruere in ejus personam tentavit; sed nequidquam, resistente militia Italica, cujus zelus et constantia in [Col. 0924B] fide ac pontificibus defendendis saepius emicuit. Ea autem coalescebat ex Ravennatensibus, Pentapolitanis, et Venetis, qui ab eo tempore salubre consilium inierant pro Italia in libertatem a jugo Langobardorum atque exarchorum tyrannide vendicanda. Hos enim in subsidium ab Aistulpho quandoque accersitos fuisse, prodit Agnellus. Num. 166, linea 1.— Gisolphus. Ex Paulo. lib. VII, c. 27, haec descripsit Anastasius. Scribit enim [Col. 0924C] ille: «Hac denique aetate, Gisulphus Beneventanorum ductor, Suram Romanorum civitatem, Hispinos atque Arcom, pari modo, oppida, cepit. Qui Gisulphus tempore Joannis papae cum omni sua virtute Campaniam venit, incendia, et depraedationes faciens, multos captivorum cepit, et usque in locum, qui Horra dicitur, castrametatus est, nullusque ei resistere potuit. Ad hunc pontifex, missis sacerdotibus cum apostolicis donariis, universos captivos de eorum manibus redemit, ipsumque ducem cum suo exercitu ad propria repedare fecit.» Linea 10.— Vela alba. Inter ecclesiarum ornamenta varii coloris, et non exigui pretii, erant vela quae ad altaria praesertim contegenda, ad martyrum tumbas, majoris conciliandae venerationis ergo, appendebantur. Ipsa olim tribunalia judicum atque imperatorum velis obtecta legimus. De camera imperatoris Orientis Cyrillus Scythopolitanus, apud Cotelerium, tom. III Monument., referens sanctum Sabam convenisse imperatorem, et ad eum introductum, [Col. 0924D] ait, pag. 299: «Porro cum esset intra velum, cernit imperator angelicam quamdam formam praeeuntem.» Velorum in sacris usus erat apud gentes frequentissimus, quippe sacrificiorum tempore, et solemnibus festis ab altaribus et simulacris vela deducebantur. Hinc Apuleius narrat quemadmodum, Isidii vota persoluturus, ingressus templum: «et dum, velis candentibus redactis in diversum, deae venerabilem conspectum apprecamur.» Lib. XI Metamorph., p. 383. Pariter sacratus initiatione Isiaca, obiturus frequenti populo sacerdotalia munera, stetit intra velum, ut ait pag. 398: «Sic adinstar solis exornato, et invicem simulacri constituto, repente velis reductis, aspectum populi inerrabam. Et hinc festivissimum celebravi natalem, et suaves epulas, et fausta convivia.» Fuerunt et apud Hebraeos pretiosissima [Col. 0925A] vela, quibus tabernaculum cooperiebatur, et januae Sancta sanctorum quae gazophylacio ad trabem argenteum appensa custodiebantur. Agit de iis Josephus, lib. XIV Antiquit., c. 13: «Tradidit vero ei hanc trabem custos pecuniarum Eleazarus nomine sacerdos, non malevolo animo, cum justus et bonus erat, sed dum commissa fuisset ei custodia velorum templi, quae mira pulchritudine et constructione pretiosissima resplendebant in hac urbe pendentia.» Eadem vela in basilicis atque aedibus Christianorum passim fuerunt adhibita, cum ornamentis et figuris quae varias aut sanctorum imagines aut historias repraesentarent, quod frequentissime in hisce gestis pontificalibus adnotatum videmus. Altare quod plerumque columnas quatuor et ciborium habebat, velis inter ipsas columnas appensis ornatum fuisse, iisque albis, et pretiosae texturae accessione decoratis, saepius hic et aliis in locis refert Anastasius. Ipsa ornamenta sepulcrorum, in quibus martyres aliive sancti quiescerent, vela erant usitatissima, ad locum [Col. 0925B] venerationis gratia obumbrandum. De sancti Martini loculo scribit Gregorius Turonensis, lib. IV, c. 1: «Accessi haud temerarius ad locum sepulcri, projectusque solo orationem fudi, atque secretius a pendentibus velis, uno sub vestimentis injecto filo, crucis ob hoc signaculum depinxi.» Et cap. 2: «Accessi iterum quaerere sanitatem ad tumulum tactusque a dependentibus velis, protinus stetit venae pulsus.» Idcirco vela quae a fidelibus appendenda ad altare mittebantur, solemni ritu festoque excepta sunt, ut docet sanctus Gregorius M., lib. IX, epist. 38, pag. 342, ubi de velis oblatis et susceptione eorumdem agit: «Ea autem (vela) ex purissimo sincerissimoque corde beato Petro apostolorum Principi transmisisti, praesente omni clero suscepta, atque illic suspensa sunt. Filius enim meus vir venerandus domnus Symmachus, qui aegrotum me ex podagrae dolore. . . scripta vestra mihi dare distulit, et post multum temporis quam vela suscepta sunt dedit. Postmodum [Col. 0925C] vero in scriptis Excellentiae vestrae invenimus ut cum litania ad beati Petri ecclesiam portari debuissent.» De usu autem velorum subjungit mox Gregorius: «In cujus etiam pietate confido, quia cujus corpus cooperuistis in terra, ejus vos intercessio ab omnibus peccatis protegat in coelo.» Et multo pridem de horum varietate, opere et pretio, dixerat Tertullianus in lib. de Habitu mulierum: «Sed et parietes Tyriis et hiacynthinis, vel illis regiis velis, quae ars operosa resoluta transfiguratis pro pictura abutuntur.» De velis albis Christiano IV saeculo ad martyrum sepulcra adhibitis, ita loquitur Paulinus, in Natali 3:
[Col. 0925D] Num. 165, linea 1.— Joannes. Anno Domini 701, Octobris 28, post interregnum unius mensis, et 20 dierum, Joannes hujus nominis sextus pontifex creatur. Linea 2.— Fuit autem temporibus Tiberii. Quem Justinianus ab exsilio reversus, et per aquaeductum clam urbem ingressus post multa ludibria eidem illata vita simul et imperio spoliavit; idque justo Dei judicio accidisse videtur, ut qui in Romanum pontificem per Theophylactum cubicularium, et exarchum suum, ut describit Anastasius supra, insurrexerat, a Justiniano, ob Sergii pontificis persecutionem, naribus obtruncato, eademque de causa [Col. 0926A] imperiali dignitate spoliato, eadem vitae et imperii spoliationem sustineret. Eodem Dei judicio factum esse apparet, ut Callinicus patriarcha Constantinopolitanus, qui numero episcoporum multum pollens supradicti conciliabuli canonibus orientalem Ecclesiam foedavit, et in Romanam insurrexit, ab eodem imperatore vinctus, oculisque orbatus, in exsilium missus fuerat Romam; ut qui adeo superbe in Romanum pontificem caput extulerat, ab eodem vitae stipem humiliatus acciperet. Haec ex Theophanis et Cedreni Annalibus. Linea 7.— Apud fossatum. Id est castra militum. Baron, ann. 702, n. 2. Num. 166, linea 1.— Gisolphus. Eadem Paulus Diaconus, lib. VI, cap. 26 novae editionis.
[Col. 0926A] NOTAE CHRONOLOGICAE Qui a Sergio ad Gregorium III gesta pontificum collegit, praeterquam quod litterarum expers erat, [Col. 0926B] ut novit Ciampinus (Exam. Lib. Pont., sect. 3) , rationem temporum usque adeo neglexit, ut diu multumque chronologos recentiores vexaverit. Praeterea codd, et catalogor, qua silentium, qua discrepantia, alios in aliam sententiam pertraxerunt. Duo praesertim pontifices, Joannes VI et Sisinnius, juxta chronologiam libri Pontificalis ordinati videntur extra diem Dominicam; et ita esse factum docuit Antonius Pagius, quem alibi hac in re deceptum vidimus, ac proinde non erit insolens novos ejus lapsus detegere. De utroque autem pontifice cum suo loco dicendum sit, hic de Joanne loquar, dicturus postmodo de Sisinnio in notis ad eum spectantibus. Audienda igitur est in primis doctrina Pagii de pontificiis ordinationibus. Has fieri coeptas docet, post devictum a Constantino Maxentium, pacemque Ecclesiae redditam ( ad an. 68, num. 20) aut Dominicis, aut solemnioribus diebus. Hinc est quod saepe Baronium secus sentientem [Col. 0926C] reprehendit, incipiens ab ipsa ordinatione Silvestri, nempe ab ipso anno pacis redditae 314, quam retrahit ad supremum Januarii diem ex Kalendis Februariis, quibuscum Baronius eam illigaverat. Cujus doctrinae partem primam, nempe pontifices ordinatos esse diebus Dominicis, eruditi alii ante Pagium tradiderunt, et post eum multi secuti sunt. Prae aliis Blanchinus, cujus ego vestigiis insisto, non modo pontifices Romanos, verum etiam episcopos alios diebus Dominicis ordinatos esse contendit ( Supra, in notis ad S. Linum ). Idque monumentis comprobari affirmans, ex Libro ipso Pontificali exemplum affert, nempe Interamnensis episcopi a Zacharia ordinati die Dominica. Quin etiam, quod Blanchini opinionem magis astruit, animadversione dignum est, quod Liber idem Pontificalis Zachariae itinerarium enarrans, sect. 209, et seqq., dies singulos numerando recenset; at veniens ab diem Dominicam, non secus atque per ordinationem [Col. 0926D] episcopi dies agnosceretur, eam nequaquam nominat; deinde ad alias res transiens, prosequitur: Eodem die Dominico, etc. At ordinarentur necne caeteri omnes episcopi diebus Dominicis, nec hujus loci, nec mei instituti est indagare; ad pontificias igitur ordinationes revertor. Inter solemniores dies a Pagio memoratos, quibus fieri autumat consecrationes pontificum, haud dubie recensentur Nativitas Domini, Annuntiatio Dominicae Incarnationis, et nativitas praecursoris Christi; iis tamen diebus, quos prae aliis nomino, quia pontifices quarti hujus tomi [Col. 0926D] Apud nos secundi. EDIT. PATROL. spectandos propono, Dominicas praelatas esse, aut praeveniendo ordinationem, si praecedebant, aut praetereundo, si sequebantur, palam faciunt Bonifacius V. Joannes IV et Stephanus III. Bonifacius siquidem V, qui absque jussione principis, ob causas memoratas [Col. 0927A] pag. 26, an. 619. ordinabatur, die 24 Decembris, id est pridie Nativitatis Dominicae, sic volente recepto tam more, ordinatus est. Pari modo Joannes IV, anno 640, bidui ante eamdem solemnitatem fuit consecratus, nempe 23 Decembris cum die Dominica concurrente. Quod si laudati duo pontifices palam faciunt ne solemnitatem quidem Nativitatis Dominicae ordinationibus celebrandis aptam censeri, ac proinde ordinatos sese esse ante eam solemnitatem die ordinationi debito Stephanus III ostendit solemniori aliqua die occurrente praetereundum fuisse, ut adveniens Dominica exspectaretur. Etenim anno 752, Zacharia denato die 15 Martii, creatoque pontifice quodam Stephano, qui ante ordinationem occubuit die quarto ab electione, statim eligitur alter Stephanus, et quanquam adesset annuntiatio Dominicae Incarnationis cum Sabbato concurrens, quae ordinationem praevertisset (non enim eam amplius morabatur jussio principis), tamen ad sequentem diem 26 ordinatio dilata est, ut debita die perageretur. [Col. 0927B] Ab aliis exemplis temperandum jam dixi, quorum nonnulla in quinto volumine nobis suppetent. Haec cum ita sint, id firmum ratumque haberi velim, quod Romani pontifices post pacem Ecclesiae redditam diebus duntaxat Dominicis ordinari consueverunt. Id siquidem docet Ordo Romanus apud Mabillon. XII, antiquissimus, eodem Mabillonio teste, ac proinde a Felice Contelorio abjudicatus Cencio, qui merus scriptor antiqui Ritualis putandus est. Verba autem Ordinis, num. 81, hujusmodi sunt: Post haec autem in proxima die Dominica electus cum omnibus ordinibus sacri palatii et nobilibus Romanis vadit ad ecclesiam beati Petri, ubi ad altare majus, prout in Ordine continetur, ab episcopo Ostiensi specialiter et aliis episcopis de curia consecratur. Quamobrem corruit sententia Pagii, qui Joannem VI esse ordinatum contendit die 28 Octobris, natali beatorum apostolorum Simonis Chananaei et Thadaei sacra, [Col. 0927C] quae anno 701 in feriam sextam incidebat; ordinatumque eumdem esse proxime sequenti Dominica, 30 die praedicti mensis, ex interpontificio post ejus mortem luce clarius constat, ut infra ostendam. Interea vacationem sedis post Sergium expendo. Post Sergii mortem, unanimi consensu omnes codd. et catalogi vacasse sedem affirmant dies L, seu mensem unum, dies XX, ut habet eorum pars, nullo alio prorsus discrimine occurrente. Itaque si ab emortuali die Sergii, 8 Septembris apud Anastasium definita, L dies numerentur, ad diem Octobris 29 vix ventum erit; ac proinde vel Anastasius posuit diem sepulturae pro emortuali, ut putant Baronius, et Aringhius, qui legunt V Idus, seu die 9 Septembris; sive, quod mihi est probabilius, nec cum Martyrologiis pugnat, nocte diem nonam praecedente Sergius occubuit, ita ut dubium remanserit XXIII an XXIV dies praeter annos et menses darentur illius sedi; nihil vero dubitatum fuerit de die nona Septembris [Col. 0927D] depositioni assignanda; hoc enim pacto L illi dies recte implent interpontificium, et ad diem Dominicam 30 Octobris, qua haud dubie Joannes est consecratus, pervenitur, exclusis de more extremis. Sedit autem Joannes annos III, menses II, dies XII sive XIII, ut habent catalogus Bergomas, et primus ac tertius codd. Ambrosiani, caetera mirum in modum consentientibus universis; atque idcirco mortem ejus illigo cum die 11 Januarii anni 705, ad quem ducor per rectam sedis enumerationem, silentibus praeter morem codicibus plerisque annum, omnibus diem. Farnesianus, Regius, Mazarinus, Thuanus alter, et tres Ambrosiani praeseferunt indict. 3, Tiberio Augusto regnante, quae certo certius annum indicant 705. Dies vero emortualis mihi est undecima, quemadmodum Pagio est nona ob bidui discrepantiam in collocanda ordinatione; uter nostrum diligentius ac rectius, in sequenti nota planum fiet.
[Col. 0928A] Num. 165, linea 1.— Joannes VI Graecus patria et genere fuit, Paterni, alias Petronii filius, imperatore Tiberio Absimaro Augusto, sedit in pontificatu annos tres, menses duos, dies duodecim, creatus IV Kal., consecratus III Kal. Novembris. Obiit Romae VII Idus Januar. anno 705. Vacat sedes mensem unum, dies decem et octo. Martyrio (ut quidam volunt) affectus; sed a quo martyrium passus sit, non constat, quemadmodum nec liquet sepultum fuisse ad catacumbas sancti Sebastiani, via Appia, quod quidam affirmant.
[Col. 0928A] Num 165, linea 2.— Venit Theophylactus cubicularius, etc. Primordia sui pontificatus illustravit Joannes VI, duo benigne ac generose gerens, quae magnam ei aestimationem et gloriam pepererunt. Quod scilicet primum gessit, id fuit, tueri Theophylactum [Col. 0928B] exarchum, qui a Tiberio imperatore jussus Romam venerat, incertum qua de causa, cum historia sileat; verum, quod facile conjici potest, non venerat ut sanctae sedis aut pontificis commodis inserviret. Etenim ubi Italiae exercitus id agnoverunt, eo statim advolarunt, multumque intulissent laboris exarcho, nisi pontifex intercedens, tumultum composuisset. Quod vero alterum gessit, in sequenti numero narrat Anastasius. Num 166, linea 1.— Dum Gisolphus dux gentis Longobard., etc. Dux. Langobardorum Gisulphus per Campaniam excurrens, eam nullo resistente penitus devastabat. Quare pontifex, missis ad eum episcopis cum donis, captivos omnes ex ejus manibus liberavit, coegitque illum cum suis copiis ad sua reverti.
[Col. 0928B] Num 166, linea 1.— Deinde vero dum Gisulphus. Gisulphum Beneventanorum ducem ingressum valido [Col. 0928C] cum exercitu fines Campaniae, Romanorum dictionem praedabundum incursasse, abegisseque ingentem hominum praedam, quam multis donariis Joannes papa VI redemit, narrat etiam Paulus Diaconus (lib VI, cap 127) : «Hac denique aetate, inquit, Gisulphus Beneventanorum ductor Soram Romanorum civitatem, Arpinum atque Arcanum, pari modo, oppida cepit. Qui Gisulphus tempore Joannis papae cum omni sua virtute Campaniam venit, incendia et depraedationes faciens, multos captivorum fecit, et usque in locum qui Horrea dicitur, castrametatus est, nullusque ei resistere potuit. Ad hunc pontifex, missis sacerdotibus cum apostolicis donariis, universos captivos de eorum manibus redemit, ipsumque ducem cum suo exercitu ad propria repedare fecit.» Camillus Peregrinus, in Historia principum Longobardorum recusa tomo II Rerum Italicarum, suggillat (pagina 324) Paulum Diaconum, et Anastasium, quod hanc irruptionem Gisulphi narrant sub [Col. 0928D] Joanne VI, quam ipse sub Joanne V vult accidisse. Verum tum Paulo, tum Anastasio stat sua fides, ut dilucide probat cl. Joseph Antonius Saxi, in notis ad Sigonium, de Regno Italiae, in quibus ( ad annum 695, 704), discussa chronologia ducum Beneventanorum, vastationem a Gisulpho factam spectare ostendit ad tempora Joannis VI, licet incertum esse fateatur an eadem acciderit anno 702, ut scribit Baronius, an 704 ut enarrat Sigonius, cum documenta non suppetant, utque potior sententia habenda sit decernatur.
[Col. 0928D] Num 166, lin. 1.— Deinde vero dum Gisolphus. Anno septingentesimo secunde Gisulphus Beneven tanus dux Romanorum ditiones praedabundus incursavit, multamque inde praedam colligens, domum reversus est. Antequam reverteretur, cum captivos plurimos cepisset, Joannes pontifex charitatem apostolicam [Col. 0929A] commendavit, missis enim ad eum in castris degentem sacerdotibus cum apostolicis donariis, universos captivos de ejus manibus redemit, et illum [Col. 0930A] cum suo exercitu ad propria repedare fecit, ut tradunt Anastasius in ejus Vita, et Paulus Diaconus, lib VI de Gestis Longobard., cap 27.
165 Joannes VI, natione Graecus, sedit annos tres, menses duos, dies duodecim. Fuit autem temporibus Tiberii Augusti. Hujus temporibus venit Theophylactus, cubicularius patricius et exarchus Italiae, de parte Siciliae in urbem Romam. Cujus adventum cognoscentes [Col. 0921] cognoscens. militia totius Italiae tumultuose convenit apud hanc Romanam civitatem, volens praefatum exarchum tribulare. Pro cujus [Col. 0921] pro cujus persona. pontifex, ne affligeretur, persona, sese medium [Col. 0921] in medium fossatum, id est, castra militum. dedit, portas civitatis clausit, sacerdotes apud fossatum, in quo in unum convenerant, misit, et monitis salutaribus tumultuosam eorum seditionem sedavit. Dum vero infames quaedam personae capitulare adversus quosdam Romanae urbis habitatores fecissent, et praenominato exarcho, ut a propriis substantiis denudarentur, tribuissent, hi juxta sui operis poenam [Col. 0921] * mercedem digna poena. multati sunt.
166 [Col. 0921] Vide Baron ad ann 702. Deinde vero dum Gisolphus [Col. 0921] Gisulphus B. dux gentis Longobardorum Beneventi, cum omni sua virtute in Campaniam veniret, incendia et depraedationes multas exerceret, captivosque non paucos cepisset, et usque in locum qui Horrea dicitur, fossatum fieret [Col. 0921] * fecisset, B, castra posuisset. , nullusque exstitisset qui ei potuisset resistere, denominatus pontifex missis sacerdotibus cum apostolicis donariis, universos captivos de eorum manibus redemit, et illum cum suo hoste [Col. 0921] B. stolo, id est exercitu. ad propria repedare fecit. Hic fecit in basilica beati Andreae apostoli, quae ponitur infra ecclesiam beati Petri Principis apostolorum, ambonem noviter. Hic super altare ecclesiae sancti Marci coopertorium fecit, et in basilica beati Pauli apostoli inter columnas altaris dextera laevaque vela alba. Hic fecit ordinationem presbyterorum, seu diaconorum unam, id est, presbyteros novem, diaconos duos. Fecit autem et per diversa loca episcopos quindecim. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum; et cessavit episcopatus mensem unum, dies octodecim.
[Col. 0929B] Ex Codice Farnesiano. Num. 168, lin. 2, qui longa per tempora a jura Ecclesia privatum fuerat, ac ab eadem gente detinebatur in l. a. e. jure. proprio. lin. 4, Justinianus imp. a partibus Chazariae per loca Vulgariae cum terbela [Col. 0930B] u . . . usque ad regiam. lin. 15, atque adversa renovando cassaret. Num. 167, lin. 1 Joannes nat., etc., ut Reg., Maz. et Thuan., cum quibus concordat etiam lin. 4 et 6. lin. 2, dies 17; hic vir eruditissimus, et fac. eloquen. [Col. 0931A] lin. 7, distecta atque diruta fuerat. lin. 8, Marcellani et Marci. lin. 9, fecit quoque imagines. lin. 10, basilicam etiam sanctae Dei Gen. quae ant. vocatur decoravit. lin. 12, construere voluit, illicque pontificatus tempus et vitam finivit, etc., ut laudd. codd. Num. 168, lin. 1, cod. Vallicel., Longobardorum. lin. 2, a jure Romanae Ecclesiae privatae erant, ac ab ead. gen. Langobardorum detinebatur, juri, etc., ut Reg., Maz. et Thuan., cum quibus concordat etiam lin. 6 et 9. lin. 5, Vulgariae auxilio Trebelli Vulgar. Reg. ad regiam. lin. 8, medio arco. lin. 14, concil. congregavit. lin. 15, jussa essent super his stabiliret, et quae adversa renuendo quassaret. lin. 17, remisit ad principem, postque. lin. ead, duravit; hic fecit ordinationem I, presbyteros X, dicanos II, episcopos per diversa loca XVIIII, et cessavit episcopatus menses III. Num. 167, lin. 2, A, indictione 3, Tiberio Augusto regnante. lin. 8, AB, Marcelliani. lin. 12, [Col. 0931B] valuit, B, voluit. Num 168, lin 2, scutiarum. lin 8, in medio circo. lin 13, B, sacram epistolam. lin 15, A cassaret, B, cessaret. lin 18, AB, episcopos 19. lin 21, B, menses 4. Num 167, lin 1, Joannes nat Gr. ex patre Plat ib. mens 6. lin 2, dudum imperatoribus. Hic fuit vir erudit. lin 4, Genitr Mariae intro in ecclesia beati Petri apost. lin 6, restauravit quoque. lin 7, distecta. lin 8, pontificis sancti. Fecit quoque imag. lin 10, basilicam s. D. gr. lin 12, construere voluit, illicque pontificatus sui tempus et vitam finivit. Fecit vero et cali. aur. unum praecipuum, pens: lib. [Col. 0932A] Num 168, lin 2, cocciarum ib. a jure Romanae Ecclesiae privatae, erant. lin 3, gente Longobardorum detinebantur, juri proprio beati Petri apostol principis ref et hanc donationem aureis litteris exaratam Romam direxit. Hujus quoque temporibus Justinianus imperator, qui amisso imperio exulabat in Ponto, a partibus Gazariae. lin 5, Terebelli B. R. ad regiam. lin 6, de quo ejectus f. lin 8, medio circo. lin 9, ejectus. lin 15, jussa essent, super his stab et quae diversa ( M, adversa) renuendo cassaret. lin 17, misit ( M, remisit) ibid. Hic fecit ordinationem unam, presbyteros 10, diac 2, episc per div loca 19. lin 19, ante altare s. Dei Genitr. lin 20, const die 15. ib. Justiniano imperatore. Num 167, lin 1, Joan. nat Graec de patr. lin 2, dies 17, vir erudit. lin 7, quae per longa temp distecta, atque disrupta. f. lin 12, construere m. illicque [Col. 0932B] pontifici ad tempus vitam finivit. Hic fecit cal praecip. Num 168, lin 1, Aribertus. lin 5, Gazariae p. I. B. cum Terebellio usque. lin 7, Leonem, et Tib. lin 8, circus. lin 12, metropolitas. lin 14, ac adoravit. lin 15, ren. censeret. Num 167, lin 8, Marcelliani, et M. Damassique. lin 11, ammonem. Num 168, lin 5, vulgariae cum ter veli, usque ad. lin 8, cicculis. lin 9, dejectus. Ilico palat. lin 10, Promis namque. lin 12, inerant duos. lin ult., mensibus tribus.
[Col. 0931C] Num. 167, linea 9.— Fecit vero et imagines per diversas ecclesias, quas quicunque nosse desiderat in eis ejus vultum depictum reperiet. Statuae et imagines imperatorum adorabantur, et passim ponebantur in templis et foro. Ambros., Hexamer. lib. VI, c. 9: «Sola aere fusa principum capita, et ducti vultus de aere, vel marmore, ab hominibus adorantur.» Idem, de Interpell., cap. 9: «Vide quemadmodum in civitatibus bonorum principum imagines perseverent, deleantur imagines tyrannorum.» Corippus, de laudib. Justin., lib. III:
Num. 168, linea 1.— Hujus temporibus Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quae longa per tempora a jure Ecclesiae privata fuerat, ac ab eadem gente destruebatur, in libris [Col. 0931D] aureis exaratam jure proprio beati apostolorum principis Petri reformavit. Donatio regia in ecclesiam aureis litteris scripta memoratur. Diplomata imperatorum aurea bulla obsignata tradit Pachymetes in Paleologo, lib. V, cap. 20: Ὁ βασιλεύς αὐτίκα προστάττει, καὶ λόγος ἐκτίσθεται χρυκοβούλλειος. Jussu imperatoris evulgatum statim diploma est, aurea munitum bulla. Idem in Andronic., lib. I, cap. 2: Αἱ γάρ διὰ χρυσοβουλλείων λόγων πίστεις : Nam fides data diplomatibus aurea bulla munitis.
Linea 7.— Leonem etiam et Tiberium, qui locum ejus usurpaverant, cepit, et in medio circo coram omni populo jugulari fecit. Leo et Tiberius invasores imperii in circo stante populo trucidati. In circo conciones et concilia habebantur. Livius, libr. IX: Concilium populorum omnium habentibus Anagnimis in circo, quem maritimum vocant. Ammian., lib. XXVIII, de Populo Romano: Eisque templum et habitaculum et concio et spes omnis, quia largitiones populares fiebant in circo et theatro (J. Chrysostom., de divers. [Col. 0932B] utriusque Testam. loc., serm. de Circo ). Qua de causa imperatores imperium ineuntes procedebant in circum [Col. 0932C] largitionis causa (Gregor. Tur., lib. V, cap. 30, et lib. VI, cap. 30) .
[Col. 0932C] Num. 167, linea 10.— In ejus vultum depictum. Pontifex cum varias imagines in ecclesiis musivo opere depingi juberet, ut suamet imago adderetur curavit. Quod in opere de musivis observat Ciampinus, et non semel prodit Agnellus, dum recenset id genus imagines ab archiepiscopis Ravennatensibus ordinatas. Qui autem viventes depingebantur, adinstar orantis figurari consueverunt. Num. 168, linea 1.— Aripertus. Haec Anastasius ex Paulo Diac., lib. VI. c. 2, 28, descripsit: «Hoc tempore Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quae quondam ad jus pertinuerant apostolicae sedis, sed a Langobardis multo tempore fuerant ablatae, restituit, et hanc donationem aureis exaratam litteris, Romam dixerit.» Ad Joannis pontificatum, atque ad hunc annum quo [Col. 0932D] ea donatio contigit, Hermannus Contractus, in suo Chronico, quod edidit Canisius, haec annotavit: «Anno 707. Hoc tempore Aribertus rex Langobardorum possessionem Alpium Cottiarum, dudum a Langobardis captam atque detentam, per privilegium aureis litteris scriptum sancto Petro, Joannique papae tradidit.» Linea 4.— Justinianus. Et haec sumpta sunt ex Paulo, c. 31: «At vero Justinianus, qui, amisso principatu, in Ponto exsulabat, auxilio Trebellii Bulgarorum regis, regnum rursus recipiens, eos qui se expulerant patricios occidit. Leonem quoque, et Tiberium, qui locum ejus usurpaverant, cepit, et in medio Circi coram omni populo jugulari fecit. Gallicinum vero patriarcham Constantinopolitanum, erutis oculis, Romam misit; Cyrumque abbatem, qui eum in Ponto exsulem aluerat, episcopum in loco Gallicini constituit.» De exercitu a Justiniano Constantinopoli ad imperium restituto, saevitie et feritate, consulendus auctor Miscellae, pag. 142; de iis vero [Col. 0933A] quae in Ravennatenses deprehensos conjurationis fautores molitus est imperator, agit prolixe Agnellus, in Vita Felicis Ravennatensis, cap. 2, pag. 160. Num. 167, linea 1.— Joannes VII pontificatum adeptus est anno Christi 705, prima die Martii, cui recens electo hoc prope miraculose contigit, ut homo Graecus opera Graecorum e numero cardinalium aliorum in sede apostolica collocatus, apostolicum spiritum haereditavit, atque imperatori haeretico, conciliabuli Constantinopolitani, de quo supra, confirmationem petenti, nequaquam acquieverit. Num. 168, linea 10.— Tomos. Intellige canones conciliabuli illius Constantinopolitani, de quo super sub Sergio.
[Col. 0933A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis apostolicae vacationem post mortem Joannis VI, usque ad alterius Joannis ordinationem, catalogi et codd. magno consensu definiunt unius [Col. 0933B] mensis, ac dierum octodecim, praeter catalogum Veronensem uno minus die numerantem, quod procedit exclusis extremis, et Colbertinum tertium aperte mendosum, nam dies numerat omnino triginta. Recte igitur per nos constituta die emortuali praedecessoris 11 Januarii, dies ordinationis Joannis VII per se patet; quippe ab 11 Januar. 705 per mensem unum diesque octodecim interpontificii descendendo, Kalendae Martiae offenduntur, quae eodem anno 705 cum Dominica concurrebant, ut lit. dom. D fidem facit. Easdem Kalendas Martias et Pagius tribuere ordinationi Joannis est compulsus, quia nullum festum diem habuit obvium quod suam Chronologiam aequaret. Quid vero? Quemadmodum is bidui retraxit ordinationem praedecessoris, ejusque depositionem, ita bidui nunc distat ab iisdem Kalendis Martiis. Illud vero ut recuperet arte utitur plane singulari, quam ipsius verbis proponendam arbitror, ut legenti sit patentior: Verum, inquit de interpontificio, loco [Col. 0933C] dies XVIII, legendum dies XIX, excluso etiam die emortuali tam a sede Joannis VI, quam ab interpontificio, isque error, ut videtur, tribuendus Anastasio. Duo hic peccat vir eruditissimus, idque eo quod removit ordinationem a die Dominica; arguit nempe erroris totam catalogorum et codicum seriem, eque suis thecis unam eruit diem, ut hiatum, si fieri possit, compleat; cumque adhuc desit dies una, emortualem Joannis VI perire jubet; quam profecto si perire jusserat post Sergium, consensui codicum et catalogorum eum adversari non oportebat, nam a die 9 Septembris L diebus numerans, in interpontificii extrema 29 Octobris, quae Joannis VI ordinationem praecessit, desinebat; ita tamen ut emortualem ipsam, seu depositionis diem ab interpontificio excluderet, cumque Sergii sede conjungeret. Quod si tantus codd. omnium consensus Pagium compulit ad diem ordinationis recte stabiliendum Kalendis Martiis, pari eorumdem constantia in emortuali die definienda 18 Octobris, hinc Joannis exitum [Col. 0933D] removeri non posse evincitur, quidquid mira de sedis duratione dissensio secus suadeat. Et sane omnes quos vidi codd. et catalogi tribuunt Joanni VII pontificatus annos II; ad menses autem et dies quod attinet, inter se valde discrepant. Catalogi siquidem Veronensis et Colbertinus sextus habent menses VIII; Bergomas, Lucensis, Farfensis, tres Colbertini, quartus, quintus et septimus, una cum codd. vulgato, ambobus Freherianis, Thuano altero, Cavensi, et Farnesiano, menses VII; Palatino Vaticanus, duo Colbertini secundus, et tertius, cum codd. Reg., Mazarino, Thuano primo, Ambrosiano item primo, quibus suffragatur Luitprandus, menses VI. Ex his vero tam variis opinionibus potior haud dubie est quae Joanni tribuit menses VII. Pariterque inter alias aliorum sententias de dierum numero, ea eligenda fuit quae septemdecim numerat. Etenim Joannes VII anno 705, Kalendis Martiis, ordinatus, postquam sedit [Col. 0934A] annos II, menses VII, dies XVII, XV Kal. Novembris, seu 18 Octobris, sepultus est ad beatum Petrum apostolum, indictione 6, seu anno 707, ut tradit Anastasius.
[Col. 0934A] Num. 167, linea 1.— Joannes VII Platone Janidega patre natus, Rossani Magnae Graeciae, et Calabria dictae, ortus, XIV papa regnicola, diaconus cardinalis sanctae Mariae Novae, sedit annos II, menses VII, dies XII, creatus et consecratus die Dominico Kal. Martii.
[Col. 0934A] Num. 168, linea 1.— Hujus temporibus Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii Alpium Gutiarum, quae longa per tempora a jure Ecclesiae privata fuerat, ac ab eadem gente deti nebatur, in litteris aureis exaratam jure proprio beati apostolorum principis Petri reformavit. Hunc locum auctoris Libri Pontificalis, seu potius Pauli [Col. 0934B] Diaconi, ex quo in Librum Pontificalem facile transcripsit Anastasius, aut si qui alius ejusdem auctor, vel interpolator, illustre documentum repraesentare antiquissimae possessionis ditionis temporalis in favorem sanctae Romanae sedis, qui non sit illi plus aequo infensus, mecum agnoscere haud gravabitur. Haec Alpium Cottiarum sive donatio, sive restitutio, narratur facta anno 704, sub pontificatu Joannis VII, non longe ab aetate Pauli Diaconi rem narrantis, qui florebat ad annum 770, quique nedum litteris consignatam affirmat, sed litteris aureis, quam ipse potuit suis oculis usurpare. Non haec fuit donatio massae alicujus, aut fundi, aut horti, aut oliveti, cujusmodi infinitas nobis exhibent marmora, et tituli ecclesiarum, ut optime adnotavit in praefatione ad Anastasium (Tom. I, num. 43 et seqq.) illustrissimus praesul, et rerum ecclesiasticarum expertissimus Franciscus Blanchinus, cujus jacturam chartae hae, quas ad finem usque notis suis illustrare [Col. 0934C] non potuit, magno legentium damno, intelligunt et lacrymantur; sed donatio ingentis tractus terrarum a Gallicis finibus per Allobrogos, et Segusium, Bobium usque excurrentis, in Romanam provinciam olim a Nerone redacti, ut affirmat Suetonius in Vita Neronis. Item Alpium (regnum defuncto Cottio in provinciae formam redegit. Notabile etiam est non appellari has terras vocabulo simplici Alpium, sed patrimonii Alpium, cujus nominis promiscua est usurpatio in veteribus tabulis ad significanda cum bona fidelium pietate beato Petro dicata, tum bona regalibus juribus astricta. Praeclarum hoc monumentum Jurium Romanae Ecclesiae mire illustrant, et confirmant Anastasiana regesta, vertente hoc saeculo, donationum, restitutionum, recuperationum terrarum, et patrimoniorum a regibus Longobardis, et Francicis sanctae Romanae Ecclesiae factarum. Juvat hic unam aut alteram in antecessum referre in argumenti confirmationem. Ad annum 714, legimus in Vita Gregorii II, penes Anastasium, qui fortasse ex [Col. 0934D] Paulo Diacono pariter exscripsit, illegitimam usurpationem earumdem Alpium Cottiarum, et paulo post subsecutam justam restitutionem factam a Luitprando. «Eo tempore, inquit Anastasius, Luitprandus rex donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quam Aripertus rex fecerat, hicque repetierat, admonitione tanti viri (Gregorii II) vel increpatione redditam confirmavit.» Et hic vides repetitam eamdem vocem patrimonii, quod non casu factum, sed prudenti consilio, ad declarandum bonorum translationem a regalibus juribus ad jura sanctae sedis facile intelligi potest. Anno 715, Longobardi dolo potiuntur castro Cumano, utique ad Romanae Ecclesiae ditionem pertinente. Pontifex repetit sibi injuste ereptam possessionem, quam obtinere precibus frustra nisus, socialibus armis Neapolitani principis usus, numerata eidem pecunia redemit: «Cumanum etiam castrum, [Col. 0935A] inquit Anastasius in Vita Gregorii II, ipso fuerat tempore a Longobardis pacis dolo pervasum. Quo audito, omnes sunt redditi tristes. Adhortans etiam sanctissimus pontifex, et commonens Longobardos, ut redderent, qui si non acquiescerent, in iram se divinam incidere pro dolo quem fecerant suis scriptis detestabatur, nam et munera eis dare ut restituerent voluit multa. Sed illi turgida mente, neque monitis audire, nec reddere sunt passi. Unde nimis idem sanctus indoluit pontifex, seseque spei contulit divinae, atque in munitione ducis Neapolitani et populi vocans, ducatum ei qualiter agerent quotidie scribendo praesentabat. Cujus mandato obedientes, concilio inito, moenia ipsius castri virtute sub nocturno ingressi sunt silentio. Joannes scilicet dux cum Theodimo subdiacono, et rectore, atque exercitu, et Longobardos pene trecentos cum eorum castaldione interfecerunt, vivos etiam amplius quingentos comprehendentes captos Neapolim duxerunt. Sic castrum recipere potuerunt. Pro cujus redemptione septuaginta [Col. 0935B] auri libras ipse sanctissimus papa, sicut promiserat antea, dedit.» Ex hoc testimonio, quod volui integrum proferre, clare deducitur per ea tempora Romanam Ecclesiam possedisse jure incontroverso terras, et castra, ad quae retinenda, aut amissa recuperanda, nullam non operam impenderunt sancti pontifices, precibus modo usi, et minis, modo etiam armis, et pecunia: «Vidisti, lector (ita commentarium instruit Baronius super recitato textu Anastasii), sanctum pontificem aeque ac Gregorium primum in numerum sanctorum receptum bona ecclesiastica ab hostibus invasa minime contempsisse, vel recuperare desiisse, quantumlibet impossibilis propemodum videretur ejus expugnatio loci, sed quod minus posset suis, id alienis armis recipere procurasse, omnique studio praesto fuisse consilio, ope, pecunia adjuvisse, subdiaconi etiam Ecclesiae Romanae opera usum esse. Sed observa ordinem quo processit, nimirum ut primum paternis monitionibus [Col. 0935C] rem ageret; deinde ut contemptores ecclesiasticis censuris exterreret; demum vero ut in eos haec omnia contemnentes ageret armis, eisque castrum expugnandum curaret. Sic Deus rem tantam aggredi voluit pontificem et doctrina, et sanctitate insignem, ejusque exemplo sanciri disciplinam, qua successores eruditi ablata bona ecclesiastica ab iniquis possessoribus vindicarent, etiamsi opus sit armis, si caetera remedia contemnantur.» Sed de hac re fusius, et opportunius cum de Adriano I sermo occurret.
[Col. 0935C] Num. 168, linea 15.— Sed Joannes humana fragilitate timidus. Justinianus junior, per Trebellium Bulgarorum regem in imperium restitutus, jussit Tiberium Absimarum capite plecti, rebusque suis nece multorum in tuto positis, ad Joannem VII duos metropolitanos legavit, ut supremo judicio apostolicae sedis canones synodi erraticae subjicerentur. Postulabat ut quaecunque in iis pontifici visa essent laudanda, [Col. 0935D] ipse stabiliret, et quae emendanda corrigeret. Sed quamvis aequa videbatur haec imperatoris petitio; pontifex tamen ad majestatem cathedrae Petri ratus spectare illa non approbari, quae a conciliabulo essent decreta, eosdem synodi canones, nec ex parte quidem confirmatos, per dictos metropolitanos ad imperatorem remisit. Haec autem est causa cur noster hoc loco humanae fragilitatis suggillat Joannem, quod ne rem ingratam faceret imperatori, triticum a palea timuit segregare.
[Col. 0935D] Num. 168, linea 1.— Hujus temporibus Aripertus. Joanne septimo sedente, Aribertus, seu Aripertus, hujus nominis II, rex Longobardorum, donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quae ad jus Romanae Ecclesiae pertinuerant, sed a Longobardis multo tempore fuerant ablatae, restituit, et hanc donationem [Col. 0936A] aureis exaratam litteris Romam dixerit, ut testis est Paulus Diaconus, lib. VI de Gestis Longobard., cap. 28, qui et cap. 43 ejusdem libri scribit Luitprandum, Ansprandi filium et successorem, restitutionem illam Romanae Ecclesiae factam confirmasse. Anastasius quidem id factum dicit sedente Joanne VI; sed Hermannus Contractus, in Canisiana Chronici sui editione, eam donationem conjungit cum anno 707, quo Joannes VII adhuc sedebat; ad eum enim annum scribit: «Anno 707, hoc tempore Aribertus, rex Longobardorum, possessionem Alpium Cottiarum, dudum a Longobardis captam atque detentam, per privilegium aureis litteris scriptum sancto Petro, Joannique papae reddidit.» Porro Alpium Cottiarum, sic a rege Cottio, qui eas perdomuit, dictarum, initium Ammianus Marcellinus, lib. XV, cap 10, sumit a Segusione oppido; in Itinerario vero Burdigalensi earum initium sumitur ab Ebreduno oppido in Delphinatu hodierno; sic enim in eo legitur: Mansio Hebriduno M. 16. Inde incipiunt Alpes Cotticae, et [Col. 0936B] infra: Civitas Secussione M. 16. Inde incipit Italia. Sed Paulus Diaconus laudatus, lib. II, cap. 16, enumerans Italiae provincias scribit Alpes Cottias, sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatas a Liguria in Eurum versus, usque ad mare Tyrrhenum extendi, ab occiduo vero Gallorum finibus copulari; in eaque provincia, quam quintam Italiae numerat, dicit haberi Dertonam et monasterium Bobium, Genuam quoque et Saonam civitates. Sed quod spectat ad regem Cottium Paulus Diaconus fallitur, quando dicit eum fuisse Neronis tempore, Ammianus enim, loco laudato, asserit eum «in amicitiam Octaviani principis,» scilicet Augusti, fuisse receptum. Dicit deinde, cap. 18, Paulus Diaconus nonam Italiae provinciam esse in Apenninis Alpibus, «quae inde originem capiunt, ubi Cottiarum Alpes finiuntur,» tandemque concludit: «Sunt qui Alpes Cottias et Apenninas unam dicunt esse provinciam; sed hos Victorini revincit Historia, quae [Col. 0936C] Alpes Cottias per se provinciam appellat.» Num. 168, linea 10.— Tomos quos ante, etc. Hic auctor loquens de restitutione Justiniani in imperium, quae, ut mox dictum est, circa finem ejusdem anni 705 contigit, scribit: «Illico ut palatium ingressus est, propriumque adeptus est imperium, tomos, quos antea sub domino Sergio apostolicae memoriae pontifice Romam direxerat, in quibus diversa capitula Romanae Ecclesiae contraria scripta inerant, per duos metropolitanos episcopos demandavit, dirigens per eos et sacram, per quam Joannem VII pontificem conjuravit ac adhortatus est ut apostolicae Ecclesiae concilium aggregaret, et quae ei visa essent stabiliret, et quae adversa renuendo excluderet.» Justinianus itaque non solum a Sergio papa, ut superius dictum est, confirmationem synodi Quinisextae postulavit, et repulsam tulit; sed eam etiam petiit a Joanne VII, qui, ut subdit Anastasius, «humana fragilitate timidus, hos nequaquam tomos emendans per suprafatos metropolitas direxit [Col. 0936D] ad principem, post quae non diu in hac vita duravit.» Joannem itaque VII arguit Anastasius quod noluerit criorare canones synodi quinisextae, et triticum a palea separare. Nec sine fundamento, inquit Lupus in notis et scholiis ad canones concilii Trullani, vere enim de hac synodo ait libellus synodicus: omissos in quinta ei sexta synodo canones edidit, et ab omni Graeca, id est gentili, atque Judaica. quin et haeretica traditione Ecclesias purgavit. Habet haec synodus bona malis mista, et inutile ab inutili non vitiatur; quare potuerat separari, inquit idem Lupus.
[Col. 0936D] Num. 168, linea 1.— Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii. Postquam Langobardi adepti sunt Italiam, in eorum ditionem venerant et Alpes Cottiae, ea nempe regio, quae media est inter Sedunum, et Ebredunum, in adversa parte horum [Col. 0937A] montium in Gallia Cisalpina. Hae olim Alpes pertinebant ad sanctam sedem, cujus patrimonii pars erant; cumque illas, nullo jure usurpatas, diutissime retinuissent Longobardi, eorum rex Aripertus divo Petro, ejusque successori Joanni VII, restituit, aureisque consignatam litteris donationem ad eum misit, ut testatur Paulus diaconus (de Gest. Lang. lib. VI, cap. 28) : «Hoc tempore Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quae quondam ad jus pertinuerant apostolicae sedis, sed a Longobardis multo tempore fuerant ablatae, restituit et hanc donationem aureis exaratam litteris Romam direxit.» Num. 168. Linea 10.— Tomos quos ante sub domno Sergio. Canones Trullanae, seu quinsextae synodi ad Joannem VII transmissos ab Justiniano juniore, ut eorum quos vellet rejiceret, probatis reliquis: eosdemque intactos Cpolim a pontifice afferri jussos, satis aperte [Col. 0938A] narrat Bibliothecarius. Quod vero animadvertendum est, alii pontificem fragilitatis ac timiditatis ea occasione insimulant; alii dicunt nil incongruum futurum fuisse, utilia quae multa sunt a multo paucioribus inutilibus separare. (Christ. Lup., in not. et schol. ad can. Trull. ) Caeterum pontifex, si ad aequum examen res revocetur, majori uti prudentia non potuit, quam eorum nihil omnino approbans quae conflata erant a coetu oecumenici concilii nomen, Romano pontifice convocationis ac celebrationis prorsus inscio, sibi arrogante; cum praesertim in eo regnaverit spiritus superbiae et invidiae adversus apostolicam sedem. Nonne quotidie accidit ut sancta eadem sedes rejiciat damnetque integros libros, ob malas aliquot propositiones multis bonis admistas, nec tamen catalogum singillatim conficiat eorum quae rejici damnarique debuerunt?
167 Joannes VII, natione Graecus, patre Platone, sedit annos duos, menses septem, dies septemdecim. Fuit autem temporibus Tiberii Augusti et Justiniani dudum imperatoris, vir eruditissimus et facundus eloquentia. Hic fecit oratorium sanctae Dei Genitricis intra ecclesiam beati Petri apostoli, cujus parietes musivo depinxit. Illicque auri et argenti quantitatem multam expendit, et venerabilium Patrum dextra laevaque vultus erexit. Hic restauravit basilicam sanctae Eugeniae, quae longo tempore detecta atque dirupta fuerat. Laboravit autem et in coemeteriis beatorum martyrum Marcellini et Marci Damasique sancti pontificis. Fecit vero et imagines per diversas ecclesias, quas quicunque nosse desiderat, in eis ejus vultum depictum reperiet. Basilicam itemque sanctae Dei Genitricis, quae Antiqua vocatur, pictura decoravit, illicque ambonem noviter fecit, et super eamdem ecclesiam episcopium quantum ad se constituere maluit [Col. 0929] * construere voluit. , illicque pontificatus sui tempus explevit. Hic fecit calicem aureum praecipuum, pensantem libras viginti, quem et gemmis pretiosis decoravit
168 Hujus temporibus Aripertus, rex Longobardorum, donationem patrimonii Alpium Gutiarum [Col. 0929] * Coctiarum. B, Cottiarum. , quae longa per tempora a jure Ecclesiae privata fuerat, ac ab eadem gente detinebatur, in litteris aureis exaratum jure proprio beati apostolorum principis Petri reformavit. [Col. 0929] Vide Baron ad ann Domini 704. Hujus temporibus Justinianus imperator a partibus Zachariae [Col. 0929] * Gazariae. per loca Bulgariae auxilio Trebellii, Bulgarorum regis, usque ad regiam urbem veniens, regnum proprium, de quo projectus fuerat, adeptus est. Leonem etiam et Tiberium, qui locum ejus usurpaverant, cepit, et in medio circuli [Col. 0929] Circo. coram omni populo jugulari fecit, et obtinuit principatum de quo antea tumultuose fuerat dejectus; qui illico ut palatium ingressus est, propriumque adeptus est imperium, tomos, quos antea sub domno Sergio apostolicae memoriae pontifice Romam direxerat, in quibus diversa capitula Romanae Ecclesiae contraria scripta inerant, per duos metropolitanos episcopos demandavit, dirigens per eos et sacram, per quam denominatum pontificem conjuravit ac adhortatus est ut apostolicae Ecclesiae concilium aggregaret, et quaeque ei visa essent, stabiliret, et quae adversa, renuendo excluderet [Col. 0929] Vide Baron ad ann Domini 705. . Sed hic humana fragilitate timidus, hos nequaquam tomos emendans, per suprafatos metropolitas direxit ad principem, post quae non diu in hac vita duravit. Hic fecit episcopos per diversa loca numero decem et octo. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum ante altare oratorii sanctae Dei Genitricis, quod ipse construxit sub die XV Kalend. Novembris, indictione sexta, Justiniano Romanam rempublicam gubernante, et cessavit episcopatus menses tres.
[Col. 0938B] Ex codice Farnesiani. Num. 169, lin. 8, et cessabit episcopatum mense uno, dies decem et octo. Lin. 1, cod Vallicel., dies XX. Hic vir podagro humore. lin 5 concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin. 7, Corsicae, et cessavit episcopatus. Lin 5, AB, calcarias. Lin 2, Just Aug. Hic vir pod. lin 5, calcarias. lin 7, Corsicae. lin ead. Ap. VIII. Id. Nov et cessavit episcop mens 1, d. 49. Lin 1, sedit dies 20. Qui vir p. lin 3, vix ut cibum sibi pr. m. exh valeret. lin 4, ag. de hab. h. c. qui et calcarias p. r. lin 7, Corsica, et cessavit episc mens 1, d. 28. Lin 7, sub die, indict VI.
[Col. 0937C] in. 5. Qui et calcaria pro restauratione murorum jussit decoquere. Calcaria est fornax calcis coquendae causa, L. Aut damnum. § In calcariam, ff. de poen. Tertull. de carne Christi: Pervenimus igitur de calcaria, quod dici solet, in carbonariam. Anastas. in Gregor. II: Hic exordio Pontificatus sui calcarias decoqui jussit.
[Col. 0937C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Depositione Joannis septimi die 18 Octobris recte, ut ostendi, apud Anastasium consignata; ut facilius assequamur quae duo examinanda veniunt de brevi paucorum dierum pontificatu Sisinnii, nempe interpontificium praecedens ipsius ordinationem, et tempus ejus sedis, Constituendam primum esse video [Col. 0938C] Sisinnii depositionem. Hanc alii codd. silent, alii mendose ponunt, alii demum nempe Freheriani duo, et Farnesianus cum vulgato Sisinnii depositionem statuunt die septima Februarii. Qui eam silent, sunt codd. Thuanus alter, Cavensis, et Ambrosianus quartus cum catalogo Lucensi. Qui mendose eam ponunt, sunt numero plures; etenim Regius, Mazarinus, Thuanus, et tres Ambrosiani praestantiores depositum aiunt Sisinnium VIII Idus Novembres, seu die 6 ejusdem mensis. Mendum vero est evidens; iidem enim codd. indictionem VI habent, ut caeteri, quae Novembrem indicat anni 707, et vacationem sedis post Sisinnium unius mensis, dierum 19, ita ut juxta hanc chronologiam ejus successor Constantinus fuerit ordinatus die 25 Decembris, quae in Dominicam incidit anno eodem 707, quam quidem opinionem aegre fero eruditos viros amplecti. Nam cum Constantinus anno [Col. 0939A] 709 adhuc numeraret annum primum, ut infra in notis ad eumdem ostendam, eum patet non esse ordinatum ante annum 708, ac proinde mendosos jure appello praedictos codices. Itaque vulgatus, aliique tres codd qui Sisinnii depositionem collocant die 7 Februarii, exemplo Baronii et Pagii, reliquis omnibus praeferentur, ne divinandi artem sequi oporteat, silentibus codicibus inhaerendo. Sic utraque depositio, Joannis videlicet VII et Sisinnii, invicem disjungetur mensibus tribus, ac viginti diebus, intra quod spatium temporis interpontificium post Joannem et Sisinnii sedem collocare necesse est. Equidem videar nodum in scirpo quaerere; nam tribus mensibus interpontificii cum plerisque catalogis, et codd. enumeratis a die 18 Octobris emortuali Joannis VII, an. 707, octava decima Januarii dies sequentis anni 708 fit obvia, quam Baronius et Pagius ordinationi Sisinnii tribuerunt; indeque viginti dierum spatio emenso, quod Sisinnium sedisse [Col. 0939B] passim tradunt, ad 7 Februarii Sisinnii depositioni assignatam pervenitur. At nec doctissimo card. audiendum videtur, ex cujus opinione ordinationes pontificum extra dies Dominicas divagantur, nec ejus erudito censori, qui cum axioma suum condiderit de ordinationibus, eas docens, aut Dominicis, aut solemnioribus diebus factas esse, Sisinnium modo vult ordinatum nec Dominico, nec festo die. Nam quod festum Romanae Cathedrae tam alte repetendum putet auctor Baronianae criticae, est profecto cur mirer; quod autem inter solemniora festa recensendam putet festivitatem, quae ne post Paulum quidem IV institutorem, praecepti, aut devotionis ergo, ut dicunt, colitur, putetque is, qui Baronium arguit a Dominicis, et diebus festis ordinationes removentem, satis mirari non possum. Quamobrem quae restant Chronologiam spectantia expediam, deinde disseram de Romana Cathedra adversus Pagium, et alios noni saeculi Martyrologiis deceptos. Trium, vel quatuor mensium solidorum interpontificii, [Col. 0939C] quorum neutrum ducit ad diem Dominicam, falsi arguere nullus dubito. Sedis item tempus apud plerosque catalogos et codd. definitum dierum 20, cum a nulla Dominica deductum, aequet spatium inter eamdem et diem septimam Februarii positum, reprehendendum esse arbitror. Huc accedit catalogorum inconstantia (nam Palatino-Vaticanus dat Sisinnio annos 7, dies 15, ipsissimis utens verbis quae adhibet in Constantino; Colbertinus secundus dies 30, tertius 25, septimus annum 1, dies 2) qua cogor dicere, nil certum de interpontificio et sede hujus pontificis affirmari posse. Nisi forte dies 30 cum secundo catalogo Colbertino assignandi sunt sedi, nam a die depositionis 7 Februarii tantumdem temporis retrocedendo dies 8 Januarii offenditur cum Dominica concurrens; hinc vero ad diem 18 Octobris Joannis emortualem, duo tantum menses, dies viginti numerantur: quare qui decem dies adderentur sedi, detrahi eos oporteret interpontificio. Et [Col. 0939D] revera id ego tantum pro certo habeo, a depositione Joannis ad obitum Sisinnii tres omnino menses, dies 20, intercurrere; quomodo autem secernenda sit sedes ab interpontificio divinandum aliis relinquo. Caeterum adduci nunquam potero ut credam hunc pontificem fuisse ordinatum feria IV, contra receptum jam morem, nisi forte humor podagricus, quo tam misere vexabatur, eum diem carpendum suasit, ad quem pontifex per diuturnum trimestre interpontificium aegre perductus, afflictaretur levius, ac minime spem praeberet felicioris diei. Rationem vero quae movit Pagium, nempe festum Romanae Cathedrae, nullatenus attendi oportere jam demum ostendam, ut sum pollicitus. SUMMARIUM.—I. Origo memorabilis Cathedrae Antiochenae. —II-III. Ejus festum Romae institutum die 22 Februarii ad abolenda feralia, seu epulas [Col. 0940A] mortuorum. —IV. Romae non celebrabatur aliud festum Cathedrae. —V-VI. Ut ostenditur auctoritate codd. ad ipsam S. Petri basilicam pertinentium. —VII. Et Martyrologio genuino Bedae ab additamentis Flori expugnato, iisdemque Flori additamentis. —VIII. Necnon Martyrologiis Wandalberti, et Senonensi celeberrimis. —IX. Paulus IV instituit festum Romanae Cathedrae an. 1558, et in constitutione laudat martyrologos. —X. Quorum exhibetur genealogia. —XI-XII. Fundatio Romanae Cathedrae ad diem 25 Aprilis cum Blanchino revocatur. —XIII. Quae olim credebatur celebrari 22 Febr. una cum Antiochena. —XIV-XVI. Falsa origo festi ejusdem 18 Januar. ex Martyrologiis Transmontanis; hodie vero, nitens constitutione Pauli IV, idem festum recte celebratur, at die non suo. I. Festum Cathedrae D. Petri, ab ipsis Ecclesiae primordiis celebre, non secus ac Natale Apostolorum, [Col. 0940B] sed Martyrium SS. Petri et Pauli, magnum certe, ac memorabile principium habuit. Namque, ut ait Gulielmus Durandus (lib. VII, cap. 8) : «De Cathedra S. Petri Ecclesia solemnizat, quoniam videlicet apud Antiochiam cathedrali honore sublimatus esse perhibetur. Quam sublimationem dicunt quidam factam esse a Theophilo principe Antiocheno (Maurolycus eum vocat praefectum) cujus filium defunctum post annos 14 Petrus suscitavit, et ipsum populum civitatis convertit; propter quod ibi ecclesiam construxerunt, in cujus medio excelsam Cathedram collocaverunt, et Petrum, ut ab omnibus audiri et videri posset, exaltaverunt; in qua sedit septem annis. De hoc igitur honore solemnizat Ecclesia, quia tunc praelati Ecclesiae coeperunt loco praestare, et honore sublimari. Tunc enim impletum est illud Psalmistae: Exaltent eum in Ecclesia plebis (Psal. CVI) . Hinc est quod antiqui Ecclesiae Patres, praesertim S. Augustinus (serm. 15, de SS., nisi [Col. 0940C] forte is sermo ad alium pertinet, ut PP. Maurinis est visum) magnis idem festum laudibus celebrarunt. II. Quando id praecipue factum Antiochiae non satis liquet. Romae autem celebritatem ejus festi institutam Februario mense ad abolendam superstitionem cibos afferendi ad sepulcra mortuorum sermo laudatus testatur: «Cum solemnitatem hanc, inquiens, Ecclesiis merito religiosa observatio introduxerit, miror cur apud quosdam infideles hodie tam perniciosus error increverit, ut super tumulos defunctorum cibos, et vina conferant, quasi egressae de corporibus animae carnales cibos requirant.» Hac de causa hujusmodi olim celebritas vocabatur Festum B. Petri Epularum, non enim solae gentes eam superstitionem amplectebantur, sed de Christianis ipsis idem tradit Hieronymus Macer auctoritate S. Augustini: «Festum, aiens, epularum. Festum Cathedrae S. Petri, in quo die Christiani, praecipue in [Col. 0940D] Africa, epulari solebant, de quibus D. August. lib. VI Conf., cap. 2: «Cum, inquit, ad memorias sanctorum sicut in Africa solet, pultes, et panem, et merum attulisset.» Mos est gentilium superstitione introductus, qui in eodem prorsus die super mortuorum sepulcra cibos collocare solebant.» (Hierolex.) Quam superstitionem diu apud Christianos perseverasse fidem facit concilium Turonense II, anno 570 celebratum, c. 22: «Sunt etiam qui III festivitate Cathedrae domni Petri apostoli cibos ( Sirmondus in cod. Bellovac. legit intrinitas) mortuis offerunt, et post missas redeuntes ad domos proprias, ad gentilium revertuntur errores.» III. Quibus ex documentis aperte agnoscitur ipsa dies institutae festivitatis; nam in Calendario rustico tum a Grutero, tum a Bucherio de doctr. temp. edito, IX calend. Martii, seu die 21 Febr., legitur Feralia, quibus epulae ad sepulcra ferebantur, eo quod animas putabant iis vesci nocte festum praecedente: [Col. 0941A] die vero ipsa festivitatis 22 in eodem Calendario est Caristia, quae vox, ut observat Dufresnius in Glossario, idem sonat ac cara cognatio eadem die occurrens in laterculo Polemaeii Sylvii, «ita dicta, aientis, quia tunc, etsi fuerint vivorum parentum odia, tempore obitus deponuntur.» Praeterea eodem in laterculo ipsum Cathedrae festum indicatur per haec verba: Depositio S. Petri et Pauli; quae nonnulli perperam interpretati, apostolorum martyrium innuere contendunt: at eorum opinione eleganter confodit Tillemontius (Hist. Eccl. tom. I) , et P. Conradus Janningus ( ad d. 29 Jun. in Comm. praev., n. 24 et seqq.) eamdem perstringit, auctoribus objiciens quae leguntur in eodem laterculo III Kal. Jul., seu die 29 Junii: Petri in catacumbas, Pauli Ostiense; ea quippe martyrium evidenter demonstrant. Caeterum quod Sylvius diem Cathedrae Depositionis nomine indicet, tum ex Bollandi observatione evincitur, tum ex veteri Martyrologio Bucherii, cui titulus: Depositio Martyrum; ita enim incipit: VIII Kal. [Col. 0941B] Jan. natus Christus in Bethleem Judae; ubi Nativitas Domini inter depositiones numeratur, quemadmodum inter depositiones numeratur, quemadmodum inter depositiones easdem martyrum paulo infra recensetur Cathedra, videlicet: MENSE FEBRUARIO, VIII Kal. Mart. natale Petri de Cathedra. Hoc Martyrologium antiquissimum, quod scribebatur tempore Liberii, magnus ille vindex veterum monumentorum Franciscus Blanchinus ex lib. de Doctr. temp. Bucherii in prolegomena hujus operis transtulit, ut nostra legentibus praesto sit. IV. Polemaeii Silvii Laterculo et Martyrologii veteris auctoritate sum usus ad probandam Cathedrae Antiochenae antiquissimam institutionem die 22 Februarii; ne diu insisterem in re eruditis satis nota, necesse est modo ut unum fuisse olim Romae festum Cathedrae uberius ostendam. Quotquot potui videre Antiphonaria, Responsorialia, Sacramentaria, et id genus volumina, praesertim opera et studio V. card. Thomasii in lucem edita, diligenter scrutatus, nonnisi [Col. 0941C] festum Cathedrae 22 Februarii in iis deprehendi. Antiphonarium a S. Gregorio ordinatum per circulum anni; Carnutense, quod Theodolinda, regina Longobardorum, inter alias res praeclarissimas dono dedit basilicae S. Joannis Baptistae Modoetiae; Capitulare Evangeliorum; comes, seu lectionarium, omnia antiquissima, et basilicam ipsam S. Petri spectantia, nullam aliam Cathedram praeseferunt, praeter memoratam 22 Februarii. Exstant quidem Antiphonarium et Lectionarium S. Galli mss., in quibus legitur die 18 Januarii: Cathedra S. Petri; at Walfridus Strabo scriptor noni saeculi (de Reb. Eccl. cap. 25) fidem facit, ut idem cardinalis admonet in praefatione, quod Romanum Antiphonarium, postquam ultra montes est devectum, complures a Gallicanis magistris accessiones habuit. Quod ut verum sit, considerari velim cod. ms. monasterii ejusdem S. Galli nullas additiones passum, in quo exstat Ordo librorum Catholicorum, qui in Ecclesia [Col. 0941D] Romana ponuntur ad legendum. Namque in eo cod. legere est: A natale Innocentium usque ad Septuag., etc. A Purificatione S. Mariae, etc. In Cathedra S. Petri leguntur lectiones quae in natale omnium apostolorum. Nulla alia Cathedra occurrente, nec antea nec post. V. Atque ut luculentius comprobetur unicum fuisse festum Cathedrae, observatu etiam dignum est quod Responsoriale et Antiphonarium a Magno Gregorio dispositum, in quod nullae irrepserunt Gallicanae additiones, exhibet ritus in Ecclesia Romana usurpari solitos saeculo XII cum monachorum pietas et episcoporum religio jam undique ultra montes introduxerant aliud festum Cathedrae die 18 Januarii, cujus originem et progressum infra explicabo; attamen adamussim concinit cum Rituali Canonici Benedicti, qui suae basilicae ritus magna cum fide describit. Responsoriale siquidem habet die 18 Januar.: In festo sanctarum Aquilae et Priscae, R. etc., die [Col. 0942A] autem 22 Febr.: In Cathedra B. Petri cantamus ad Vesperas Antiphonas ECCE SACERDOS. Praedicti vero Cononici Rituale (ap. Mabill. Ord. XI) singillatim ritus festorum describens, ubi ad Dominicam post octavas Epiphaniae pervenit. In feriis autem, inquit, si non est festivitas, cantatur Antiphona, etc., certissimum argumentum quod festum Romanae Cathedrae in propria ejus basilica ignorabatur; nam postmodo Purificationis, Septuagesimae ac Sexagesimae ritu expositio: In Cathedra, inquit, S. Petri legitur, sicut in die natalis ejus; tamen ad Vesperas et Matutinas laudes canitur: ECCE SACERDOS MAGNUS. Statio in ejus basil. Quid plura disiderantur de singulari festo Cathedrae D. Petri? VI. His omnibus argumentum etiam firmius accedit: Kalendarium nempe, aut Martyrologium juxta veterem usum canonicorum basilicae Vaticanae sancti Petri: auctius Martyrologio veteri, quod produxi ex Bucherio et Laterculo Polemaeii Silvii. Hoc praefigitur Responsoriali et Antiphonario Romanae Ecclesiae [Col. 0942B] de circulo anni, quod V. Card. Thomasius refert scriptum per saeculum XII. In eodem variis disticis termini Septuagesimae, Quadragesimae et Paschales pro antiquo more indicantur. Prae caeteris Septuagesimae gradus ultinius, qui in vigiliam Cathedrae Antiochenae incidit, primo hujus distici versu indicatur.
VII. Quid vero ad Romanae Ecclesiae dies festos comprobandos, Romanis tantum auctoribus utor? Ipsi scilicet exteri potiores veritati rei suffragantur. [Col. 0942D] Ven. Beda, Florus et Wandalbertus, qui, sua edentes Martyrologia, monumenta veterum secuti sunt, de Cathedra 18 Januar. prorsus silent. Neminem latet, quod Ven. Angliae presbyter Beda suum edidit Martyrologium Romano veteri auctius, quod omnes ubique Ecclesiae amplexae sunt; ediditque octavo saeculo ineunte, cum Pagius credit Romanae Cathedrae festivitatem fuisse celebrem. Pari modo omnes norunt quod Florus diaconus Lugdunensis centum post annos, nono videlicet saeculo jam labente, Martyrologium Bedae amplificavit. Hoc autem Bedae Martyrologium genuinum, et Flori additiones eruditissimi viri Henschenius et Papebrochius tomo II SS. Martii ediderunt, selectissimis antea bibliothecis tota Europa excussis, Roma praesertim habitis codd. tribus selectissimis, Vaticano, monasterii S. Cyriaci in Thermis ex bibliotheca Vallicellana, quo usus est Baronius; ac tertio ex instructissima bibliotheca Barberina. Novas ad illam editionem curas adjunctas [Col. 0943A] Actorum continuator P. Sollerius in praefat. ad Martyrologium Usuardi (tom VI Jun.) ac demum P. Josephus Blanchinus exemplo patrui sui scrutator maximus monumentorum veterum, contulit emendavitque Henschenianam editionem cum cod. mille annorum praestantissimae bibliothecae capitularis Veronensis. Nihilo tamen minus nec Martyrologium Bedae, nec additamenta Flori ex celeberrimorum tot codd. fide prodeuntia, aliud habent die 18 Januarii praeter Natale sanctae Priscae, nec alia in iis Cathedra memoratur, quam quae vere celebrabatur Romae et in toto orbe catholico 22 die Februarii.
VIII. Bedae Martyrologio fidem addunt Martyrologium Senonense S. Columbae, postea reginae Sueciae, quod laudatus P. Sollerius auctoritate comparat cum tribus Romanis selectissimis paulo ante recensitis; et Martyrologium celebre Wandalberti monachi Prumiensis in dioecesi Trevirensi, qui circiter dimidium noni saeculi illud scribebat: namque horum neutrum [Col. 0943B] Cathedrae Romanae festum praesefert. Quae Sollerium vires omnes ac nervos intendentem ut assereret Cathedram, objectionem eruditorum praevenire compulerunt: «Nec quidquam obstat, ait, Bedae, Flori et Wandalberti silentium, nisi quis pari ratione arguere velit ad expugnandas sanctorum commenorationes prope innumeras.» Equidem religiosissimo viro spondeo meam fidem, quod horum silentio non utar ad festa expugnanda, sed ad veram festorum originem eruendam. Nonne damnabilis supinitas fuerit Vaticani cleri, suos ritus in tot Sacramentariis et codicibus supra allatis digessisse praecipuo mutilos ornamento, quod est memoria apostolicae sedis Romae primum institutae? Nonne Venerabilis Beda, qui vetus Romanum Martyrologium augendum suscepit, ut nulla dies, si fieri poterat, non praeclaro sancti alicujus nomine illustraretur, magnum Romanae sedi, quam singulari prosequebatur obsequio, intempestivo eo silentio detrimentum importasset? Nonne demum Florus, qui primus omnium Martyrologium [Col. 0943C] Bedae amplificavit, inanem lusisset operam, silentio praeteriens festivitatem caeteras inter Romanas praecipue numerandam?
IX. Hinc profecto omnes vident quod ante nonum saeculum jam adultum, cum juniores Martyrologi festum Romanae Cathedrae illigarunt cum die 18 Januarii. nulla mentio illius ritus occurrit aut Romae aut alibi. Postea vero pluribus in orbis Christiani partibus, praesertim in Gallia et Hispania, fortasse etiam ipsa in urbe Roma, solemniter id festum celebrari constat, teste Paulo IV, qui anno 1568 celebre esse jussit, ut ait Maurolycus, seu potius antiquae celebritati restituit obsoletum, ut notant doctissimi viri card. Baronius (not. ad Martyr., d. 18 Jan.) et Joannes Bollandus (Act. SS., d. 18 Jan.) . Verba autem pontificis sunt: «Verum, licet urbs ipsa multo plus debeat eidem Petro qui eam per Cathedram episcopalem in ea constitutam regnis coelestibus inserendam condidit, quam illis, quorum studio prima moenium [Col. 0943D] suorum fundamenta jacta fuerunt, ex quibus is qui illi nomen dedit fraterna eam caede foedavit, festivitatem tamen ipsius Cathedrae, quae, juxta antiquissimorum sanctorum Patrum nostrorum testimonia, XV Kal. Febr. fuit, et in diversis orbis Christiani, ut praesertim Galliae et Hispaniae partibus, praedicta die solemniter celebratur, minime observet celebretque solum festivitatem Cathedrae Antiochenae, quae octavo Kalendas Martii juxta eorumdem Patrum testimonium fuit: tanquam idem Salvator noster qui saepius infirma elegit ut fortia quaeque confundat, non respiciens imnecillitatem nostram, festivitatem Cathedrae, qua ipse Petrus apostolus Romae primum sedit, nostris temporibus celebrandam, seu potius antiquae celebritati restituendam reservaverit.» Quibus ex Pauli verbis tria innoteseunt: 1 o suo aevo non celebrari Romae festum Romanae Cathedrae; 2 o antiquissimos Patres testari Romanam Cathedram fuisse XV Kal. Febr., quo die [Col. 0944A] apud exteros, praesertim Gallos et Hispanos, tunc temporis celebrabatur; 3 o originem Romanae Cathedrae non aliam esse quam epochem instituti Romani pontificatus.
X. Horum primum tametsi abunde comprobavi monumentis veterum per prima octo Ecclesiae saecula, non tamen negare ausim quod aliquandiu per nonum decimumve saeculum Romae quoque id festum celebraretur. Moveor enim laudatis Pauli verbis, qui Martyrologorum auctoritate festivitatem Cathedrae celebrandam, seu potius antiquae celebritati restituendam sanxit, XV Kal. Febr, quod est caput alterum. Eorum vero genealogiam, sive, ut melius dicam, aetates spectari oportere intelligo, ut dictis major fides accedat. P. Joan. Baptista Sollerius in praefatione ad Usuardum (tom. VI Jun. a num. 12, usque ad 160) tres omnium principes ponit, Eusebium, sive Hieronymum, seu utrumque simul, V. Bedam, et auctorem incertum Martyrologii Ravennae reperti ab Adone. [Col. 0944B] Horum veluti successores facit Rabanum, Adonem, Notkerum, Usuardum. Rabanum docet esse aut aequalem Flori diaconi Lugdunensis, qui Bedae Martyrologium circa annum 830 amplificavit, aut probabilius suum Martyrologium confecisse ex inspectis additamentis Flori; Adonem episcopum Viennensem probat eodem tempore meditari suum ex eodem fonte; Notkerum demonstrat vidisse etiam Martyrol. Rabani; ac denique Usuardum monachum, qui post alios scripsit circa annum 875, facile alienos omnes labores inspexisse affirmat.
XI. Quamobrem, ni ego fallor, tenemus originem Romanae Cathedrae, quando scilicet in Martyrologia laudatorum Patrum primo irrepsit. Cum vero eruditissimus canonicus Parisiensis, Claudius Castellanus, affirmet quod idem festum in Galliis ante Carolum Magnum peculiare erat, Romae vero et tota Italia prorsus ignotum, Paulus autem IV veram ejus originem dicat fuisse derivatam ab initio Romani pontificatus: operae pretium fecero si ostendam [Col. 0944C] quod non recte XV Kal. Febr. in Galliis hoc Romanae Cathedrae initium constitutum fuerit. Magnus pontificiae chronologiae assertor Blanchinus invictis adeo rationibus planum facit primordia Romanae Cathedrae a die 25 Aprilis repetenda esse, ut eamdem rem iterum demonstrare in eodem opere otiosum videatur. ( Vide notas ad S. Petrum. ) Quid vero si ea vidisset quae eruditissimus fratris filius P. Joseph. Blanchinus protulit e patria praestantissima bibliotheca Veronensi, quam ille toties excussit expilavitque? Veterem nempe codicem Sacramentorum eruit [Col. 0944D] Vide Patrol. tom. LV. , in quo die 25 Aprilis non ut in aliis litaniae majores, incertum valde argumentum, sed integra exhibetur missa divi Petri, et ne ullum remaneat dubium quin principium Romanae Cathedrae inde sumi debeat, notatur in margine: IN DEDICATIONE. Verum fateor, cum primum hoc pretiosissimum monumentum mecum communicavit, qua est liberalitate et humanitate laudatus vir, exsultavi [Col. 0944D] gaudio; nam vidi hoc esse argumentum invictum ad constituenda Romanae Cathedrae primordia cum catalogo Felicis IV et tertio codice Colbertino, die 25 Aprilis, qua in omnibus Sacramentariis et codicibus videbam innui litanias majores et stationem ad S. Petrum; at mysterium assequi non poteram.
XII. In ordine praesertim Romano canonici Benedicti saepe laudati legebam, num. 58: Finita Letania aliisque officiis, ascendit ad basilicam S. Petri, ubi est statio: ibique dominus pontifex cantat missam. Itemque in excerptis Petri Manlii, pariter canonici S. Petri, cap. 27, de diurnis Stationibus: In Letaniis majoribus in die S. Marci, in Dedicatione ecclesiarum apostolorum Petri et Pauli (nempe 18 Novembris, quo die legitur in Kalendar. et Martyrol.) [Col. 0945A] in Cathedra S. Petri. In libro autem Onuphrii Panvinii de Stationibus urbis Romae: In die sancti Marci in Litaniis majoribus vetus statio. De Stationibus vero fer. II, ad S. Paulum; fer. III, in basilica Lateranensi, et fer. IV, ad S. Petrum triduanarum litaniarum, Rogationum tempore: Recens statio. Quae omnia faciebant ut irem pedibus in sententiam Blanchini; at quemadmodum minime eum videbam rejicere diem 18 Januarii, ita ex discrimine illo quod idem ponit inter fundatam Cathedram et declaratum primatum, non obscure intelligebam aliquod adhuc dubium in ejus mente inesse, undenam repeti Romanae Cathedrae primordia oporteret. Nunc vero et Bedae genuino Martyrologio, et magni Leonis Sacramentario inspectis, non amplius dubitandum reor, cum Blanchino, de primordiis fundatae Cathedrae Romanae; sed probabili admodum ratione ab ipsa die 25 Aprilis repeti eadem posse.
XIII. Quod autem attinet ad festum Romanae Cathedrae, aut illud celebrandum, aut veteri celebritati [Col. 0945B] restituendum decreverit Paulus IV die 18 Januarii, minorum etiam Ecclesiarum exempla secutus, ut ait, id profecto nihil impedit quominus extra diem fundationis illud celebremus, quemadmodum ex cod. Gelasiano praefigi olim constat diei 29 Junii, quod et de Antiochena Cathedra jam monui esse factum. Hanc siquidem non quo die incathedratio facta est Antiochiae, celebrandam instituerunt Romani pontifices, sed quo die superstitiosa epularum festivitas a Christianis more gentium colebatur. Quin etiam duodecimi saeculi scriptor probatissimus Beletus uno eodemque die utramque Cathedram Romae celebrari tradidit in suo Ration. div. off. c. 83: «Hoc item tempore, inquiens, celebrari solet Cathedra sancti Petri, tam quae Romae fuit, quaeque tempore posterior est, quam illa quae fuit Antiochiae. Verum illa quae fuit Antiochiae, solemnior profecto est alia, ut vel hujus diei collecta, quae est de incathedratione Antiochiae facta abunde [Col. 0945C] testatur, diciturque festum B. Petri epularum.» Et infra: «Quod quidem cum viri sancti animadvertissent, ac penitus illam consuetudinem exstinguere voluissent, instituerunt festum de Cathedra S. Petri, tam de illa quae fuit Romae, quam quae Antiochiae; idque illo eodem die quo abominanda illa ab ethnicis fiebant, ut solemni hoc festo pravae istius consuetudinis festum omnino exstingueretur.» Quae non abludunt a sermone supra laudato D. Augustini, aut alius antiqui Patris, de utraque simul Cathedra agentis; neque a praedictis codd. Vaticanis, semel duntaxat festum Cathedrae memorantibus, tametsi stabilis remaneret ritus litaniarum et caeterorum quae fieri consueverunt die anniversario fundatae Cathedrae 25 Aprilis.
XIV. Dicendum restat de origine fundatae Cathedrae Romanae ultra montes, quam a die 18 Januarii repetitam esse testantur Antiphonarium ms. S. Galli in Helvetiis, additamenta ad Martyrologium Bedae, [Col. 0945D] et posteriores codd. multi. Gallicani Magistri, ut eos vocat Walafridus Strabo, habuerunt haud dubie prae oculis Laterculum Polomaeii Silvii, in quo legitur, die 22 Febr.: Depositio S. Petri et Pauli; figentesque eodem die martyrium apostolorum, principium Romani pontificatus D. Petri constituere conati sunt; nec difficile illis fuit catalogum aliquem seu codicem invenire, qui, ut noster Cavensis, daret Petri sedi, praeter annos viginti quinque, mensem unum, dies quinque. Quare a die, quam crediderunt, martyrii, retrocedentes mense uno, diebus quinque, in octavam decimam Januarii inciderunt, quam, prout erant vel episcopi vel monachi, suis in ecclesiis, vel monasteriis, fundatae Cathedrae sacram haberi voluerunt. Hinc factum est quod alias apud ecclesias, quibus religio et pietas suadebant ut quotcunque possent sanctorum nomina suis Martyrologiis adjungerent, festum Romanae Cathedrae coepit esse celebre. Praesentissima exempla proferam quae luce ipsa clarius [Col. 0946A] rem demonstrent. Quae prae aliis adducit laudatus P. Sollerius, Martyrologia Hieronymiana contracta, ut vocat, ea sunt Rhinoviense et Richenoviense. Eademque ut Romanum vetus, illud reginae Sueciae, et tot alia Martyrologia praestantissima, habebant die 18 Januarii, Romae S. Priscae. Deinde sunt passa additionem, tanta conflatoris socordia, ut futuram vel caecis reliquerit deprehendendam. Spectentur ambo: Rhinoviense: XV Kal. Febr.: Romae sanctae Priscae. Item Romae Cathedra S. Petri apostoli, et Ponto Mariae. Richenoviense: XV Kal. Febr.: Romae Cathedra S. Petri apostoli, et in Ponto Mariae. Item Romae S. Priscae.
XV. Praetereo manifestam hujus in principio, illius in fine additionem ex Romae repetitione; per se enim patet: quid sibi vult Richenoviensis (nam Rhinoviense duobus mensibus Februario et Martio est mutilum) commemoratio illa de Cathedra Antiochena, Natale Cathedrae apostoli Petri? nonne adscititiam [Col. 0946B] suggillat primam Romanae Cathedrae memoriam? At de luce solis disputo; nam Henschenius et Papebrochius in praefatione ad Martyrologium Bedae duo haec Martyrologia conflata affirmant addendo ex aliis quaecunque libuit. Ejusmodi sunt et alia quae affert Sollerius, et Gellonense ipsum in Spicilegio Dacherii tom. XIII evulgatum (quod editor, ut maximam ei antiquitatem ascribat, tamen ultra saeculum nonum transmittere non potest) eodem tempore est conflatum, cum sanctorum nomina hinc inde eligere conabantur eorum scriptores, ut singuli dies mensium implerentur; idque magna, quam habent, similitudine deprehenditur. Ultrum fons praecipuus unde ejus aetatis Martyrologi derivarunt sua, Bedae Martyrologium fuerit, affirmare non ausim; hoc certum scio quod hujus exempla ab archetypo admodum rara eam additionem exhibent, ut patet ex tot codd. ab Henschenio, et Papebrochio inspectis, quorum unicus Tornacensis ad usum monasterii S. Martini Romanae Cathedrae memoriam refert.
[Col. 0946C] XVI. Caeterum quicunque hanc additionem primus in Martyrologia invexerit, tanto id fecit successu, ut vel in uno Italo Ambrosiano Kalendario legerim. Sutura tamen facta est pari socordia atque in laudatis Transmontanis. Et sane duo sunt antiqua Kalendaria Aegyptiacorum dierum superstitionem more antiquorum praeferentia, quae in lucem edidit V. C. Ludovicus Muratorius (Italicor. Scriptor. tom. II, pag. 2) . Nempe Ambrosianum et Sitonianum, illud certe antiquitate huic praestat, et est fere totum astronomicum, praeter quatuor primos menses, in quibus termini paschales et alia ad praecipuas solemnitates spectantia indicantur. Utrumque ad Mediolanensem Ecclesiam spectantia exhibet festa. Ambrosianum vero sanctorum nomina non recitat nisi mense Januario, tribus enim sequentibus rara, deinde nulla prorsus memorat. Plura autem numerat quam alterum recentius, ita ut saepe additum haud dubie videatur. Ac ne gratis id affirmem facit [Col. 0946D] dies ipsa XV Kal. Feb. haec habens: Priscae virginis. Romae Cathedra S. Petri; ubi additio est evidens, tum quia nullibi praeter hic locum nominat; tum quia Petro apostolo addit S., ut ipsis Kalendis addiderat Martinae virgini, item addititiae, quod non facit nisi bis aut ter in aliis hujusmodi additionibus, ut sunt S. Benedicti; depositio S. Ambrosii, et S. Zenonis; exceptis iis paucis qui apud antiqua Martyrologia tali honore dignantur. Sitonianum e contrario, tametsi admodum recentius, Cathedram S. Petri memorat suo loco, id est 22 Febr., quod illud non facit. Quae cum ita sint, pervetusta igitur Breviaria illa et Martyrologium Rom. ms.; in quibus Baronius legit festum Cathedrae Romanae die 18 Januar. ( not. ad Martyr d. die) antiquiora esse non possunt nono aut decimo Eccl. saeculo. Ac proinde sive id temporis celebraretur Romae festum Cathedrae die 18 Januar., sive non celebraretur, quemadmodum papa illud poterat instituere quocunque die sibi placuisset, ut de [Col. 0947A] aliis quamplurimis festis accidit, quae celebrantur extra proprium diem; ita non fuit opus Paulo IV rem subtilius indagare; cum praesertim in diversis orbis Christiani partibus, ut ipse ait, praefata die XV Kal. Feb. celebraretur. Itaque minorum etiam Ecclesiarum exempla sequi non est dedignatus, ut ad principis apostolorum gloriam Cathedrae Romanae ritus uno eodemque die in toto orbe catholico ae praesertim in urbe Roma celebraretur.
[Col. 0947A] Linea 1.— Sisinnius. Joannis filius, Syrus, Justiniano II Augusto imper.; sedit dies XX; creatus XV Kal., consecratus X Kal. Novembris.
[Col. 0947A] Linea 1.— Sisinnius natione Syrus. Temporibus Benedicti II restincto per Constantinum Pogonatum [Col. 0948A] iniquissimo jure confirmandi electum pontificem, de quo supra dixi in Benedicto, novas artes Graeci excogitarunt, quibus pro eorum arbitrio Romanam moderarentur Ecclesiam. In sacrum videlicet cleri Urbis collegium Graecos et Orientales curabant cooptari, ex quibus praecipue exarchorum opera pontifex eligebatur. Benedictus Joannem, nominis ordine quintum, Syrum natione, successorem habuit; Joannes, Cononem Thracem; Conon, Sergium Syrum; Sergius, Joannem VI, et deinde VII, ambos Graecos; Joannes VII, Sisinnium hunc Syrum; Sisinnius, Constantinum itidem Syrum; et vix uno Gregorio II interjecto, Gregorius III, Syrus, eligitur; post quem Zacharias, Graecus, Romanae sedi praeficitur. Sed tantum abfuit ut hac de causa electi pontifices vel minimum quidpiam apostolicae gravitatis et religionis remiserint, ut Graecorum iniquis postulationibus nemo his acrius obstiterit.
169 Sisinnius, natione Syrus, ex patre Joanne, sedit dies viginti. Fuit autem temporibus Justiniani imperatoris Augusti. Qui vir podagrico humore ita tenebatur constrictus, ut sibi cibum propriis manibus exhibere non valeret. Erat tamen constans animo, et curam agens pro habitatoribus hujus civitatis. Qui et calcaria [Col. 0937] Calcarias. pro restauratione murorum jussit decoquere. Verumtamen repentina morte defunctus est. Fecit autem episcopum unum in insula Corsica. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum, sub die 7 Februarii, indictione sexta, Justiniano Augusto, et cessavit episcopatus mensem unum, dies [Col. 0937] B seu. viginti novem.
[Col. 0951A] Ex codice Farnesiano XC. Num 170, lin 7, exposuit ut maluit. Num 172, lin 18, et omni synclitu. lin 21, cum caarelauco. Num 174, lin 5, pravi dogmatis exaratione suscepit. Num. 176, lin. 3, ad solemnia proferebatur. lin. 11, amplius quam XXX plagarentur. Num. 170, lin 2, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 6, 8 et 9. lin 4, post quos tantum fuit ubertas, ut feralitatis copia. lin 10, est Ravennatium quoque cives. lin 11, mittens quoque Just. lin ead, primicerium exercitus ins. Sicil circumdasse Ravennam. lin 13, et in navi, etc., ut laudd codd. lin 16, sedi. lin 17, privatus ibid et exul. Num 171, lin. 2, cod. Vallicell. concordat cum [Col. 0952A] Reg., Maz. et Thuan. et ita lin ead atque lin 4, 5 et 9. lin 6, Gregorius presbyter, Georgius diaconus, Gregorius secundicerius, Jo. defensor primus, Cosmas. lin. 8, scriniator, Dorotheus subdiaconus, et Julianus subdiaconus. Num 172, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan., et ita lin. 4, 11, 20 et 23. lin 2, Rizocopos q. ven. Rom. jug. Savilum diac. Petrum Arch. lin. 5, Gregorius vero presb. Neapolim relictus est. lin. 6, et stratigos langore detentus, etc. ut cod. Maz., Reg. et Tuan. lin. 8, celerem, atque inde, etc. ut laudd. codd. lin. 9, Callipolim. lin 10, Ydrontho. lin. 11, ut quicumque denom. conveniret Pont. lin 14, Theophilus Patr. et stratigos curavisianorum, et cum. lin. 17, ubi egressus est. lin. 18, et omni synclito lege syncleto, hoc est senatu. lin. 22, Romam procedere. Num 173, lin 2, cod Vallicel. a Nichea Bithinia [Col. 0953A] lin 3, et ipse veniret a Nichea. lin 5 et 6, in amplexu mutuo. lin 8, proque suis delictis, ut deprecaretur Deum, pontificem postulans. lin 10, atque beatissimum papam ad propria reverti absolvit. Qui cum exercitum in Pontum mitteret ad capiendum Philippicum, quem ibi relegaverat, multum eum idem venerabilis papa prohibuit, ne hoc facere deberet, etc. ut laudd codd usque ad attritus est. Mox cod Vallicel tandem sosp Domino e. t. incol portum Gajetae pervenit. lin 13, et vigesima quarta die. lin 14 ut laudd codd. Num 174, lin 1, cod Vallicel, ordinationem episc in eund et red per div loca XII. Post. lin 3 concordat cum Reg, Maz et Thuan et ita lin 5 et 10. item lin 16 et 11, nec. non lin 12 lin 6 concilio respuit. Hujus rei causa zelo fid. acc. domnus papa, et omnis coetus. lin 7, continentem VI. S. ac un. synodos, etc. ut laudd codd lin 11, quae ab universis episcopis in scrinio fiunt. Num 175, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., [Col. 0953B] Maz. et Th. et ita lin 5. lin 2, sub velocitate vitam suam, ut optabant fin. Venit quoque his diebus et Ben. lin 4, altercatus est vero pro Eccl. Tic., sed convictus est, eo quia. Num. 176, lin. 1, cod. Vallicel., statu, memoratus papa, et populus Rom. ut nequaquam haer. imp. Philippici nomen, aut chartas, vel figuram, etc., ut cod. Reg., Maz. et Thuan. cum quibus concordat etiam lin. 5, 9, 11, 16, 19 et 22. lin. 10, exortum est, ut in via Sacra, ante Palladium. lin. 13, ut laudd. codd. usque ad quae Christophori; mox cod. Vallicel., vocabatur, recessit; sicque defensorum haeretici Petri pars non praevaluit, sed attrita recessit. lin. 26, apud B. Petrum Ap. sub die XI, mens. Febr. indict. XIIII, et cessavit episcopatus annos, dies XI. Num 170, lin 2, A, dies 18, B, 28. lin 10, A, digna multitudinis. lin 11, A, primos exercitus. lin 15, AB, sedit. lin 16, AB, et idem. [Col. 0953C] Num 171, lin 2, B, sacram epistolam. lin 4, B, egressus ad portum Romanum. lin 6, AB, Gregorius diaconus. lin 8, Sergius scriniator. Num 172, lin 2, B, decollavit sagiolum, A, sajulum. lin 6, A, stratigas, B, et straticus. lin 12, B, praefectum inveniret pontificem, A, conjungeret. lin 14, et stragus, B, et stradicus carabisianorum. lin 16, B, venerunt ad 7 milliarium. lin 21, A, mapolis. lin 23, ubi placuit ei. Num 173, lin 7, B, missam. Num 174, lin 2, episcop 41. lin 4, B, imperialem promotus est archen. lin 7, B, qua Graeci Botarica, A, votaria. lin 11, ad proprium rediit thronum. lin 12, expositiones confessus est. B, expositiones hic confessus est. Num 175, lin 2, AB, sub velocitate. lin 4, B, altercatus est. Num 176, lin 2, B, suscipi debere. lin 5, B, dirigeret, et praeceptum pro hujusmodi. lin 6, B, haeretici [Col. 0953D] suam promotionem petisset. lin 11, B, triginta flagellarentur. lin 12, B, et crucem Domini, AB, sicque partes sedarent. lin 19, post aliquantum vero temporis scholastici. lin 27, A, indictione XIV. Num 170, lin 2, dies 20. F. Hic fuit vir mitissimus valde. lin 6, secundum priores suos sol. lin 8, ut voluit. lin 9, non post m. d. lin ead est. Ravennatum quoque cives. lin 11, et primicerium exercitus ins. Sic. cum classe Rav. lin 13, et in navi v. t. omnesque rebelles q. r. lin 14, omnes div. lin 15, sancti P. S. ib. sedi. lin 17, est, dignam. lin ead., et exsul. Num 171, lin 2, sacram misit. lin ead, qui venerabilis vir jussis imperatoriis. lin 3, praeparari. lin 4, m. Itaque egr. lin 5, secuti, sunt autem eum Niceta. lin 6, Georgius ( M, Gregorius). lin 7, defensorum primus, Cosmas. lin 8, scriniator. lin ead, Dorotheus [Col. 0954A] subdiaconus, et Jul. subd. lin 9, cleric pauci. Num 172, lin 1, veniente igitur eo Neap. lin 2, Rizocopos. ib. R. decollavit Savillum diac. Pet. lin 4, Pergens vero R. lin 5, Georgius ( M, Gregorius). lin 6, et stratigus l. d. occ. pontificemque magna cum veneratione s. lin 8, celestem, atque inde pergens p. R. et Cotronam. lin 10, Idronto. lin 11, Theophanum. lin 12, conveniretur P. lin 14, pas. et stratigos Curavisianorum, etc. lin 18, et omni syndico. lin 20, et omnes pr. C. S. i. sellas, et fraenos inauratos simul et mappulas habentes ing. s. c. Apostolicus vero P. cum camelauco. lin 22. ubi Romam pr. lin 23, ubi hospitaturus erat p. Num 173, lin 3, veniret. lin 5, in c. in terram sese pr. lin 5 et 6, in amplexo mutuo. lin 9, dep Dominum pontif. lin 10, beatiss. P. ad propriam sedem reversi abs. Qui cum exercitum mitteret in Pontum ad capiendum Philippicum, quem ibi relegaverat, [Col. 0954B] multum idem papa abstinere eum prohibuit ne haec facere deberet; sed tamen inhibere non potuit. Egressus igitur pontifex a Nicomediae civ crebris invalitudinibus attritus est tamen ( M, tandem) sosp Domino ei t. inc ad portam civitatis pervenit ( M, in portum Caietae p.) lin 13, mult rep et vig. lin 14, est omnisque. Num 174, lin 1, fecit vero ordinationem in e. et r. episc. p. d. lin 3, Chr et orth imp t. est Philippicus vero. lin 5, exar non post multum susc. lin 6, hujus rei c. lin ead acc dominus papa, et omnis coetus. lin 7, in imag q. G. pan ( M, vocaream) contin. 6, f. ac. un. synodos in porticu ecclesiae S. Petri cum picturis erexit. Nam et hujusmodi picturas, cum haberentur in regia urbe Philippicus jusserat auferri. Eodem temp. ut lin 9. lin 10, Ravennas; lin 10 et 11, priv esset tamen, ad proprium rediit thronum, et s. lin 12, indic expositionis fidei, et hic. Num 175, lin 1, eo quoque tempore d. lin ead., orationes [Col. 0954C] lin 2, sub velocitate, et optabant, vit s. f. Venit quoque his diebus, et Ben. lin 3, et ut suo se P. praesentaret. lin 4 altercatus est vero pro. lin 5, sedi. Num 176, lin 1, st. memor papa, et pop Rom. lin ead et 2, haer I Philippici nomen, aut chartas nomen, vel figuram solidi susciperent, nec ejus effigies in Ecclesia introduceretur, nec nomen ejus ad. m. sol. proferretur, contigit. lin 5, dirigeretur, et praec pro h. c. a. Dumque in notitiam venisset q. a n. h. I. suam promotionem. lin 9, concertaret. lin 11, quam triginta flagellarentur at. 1. lin 12, et cruce D. lin 13, P. in angustia sita erat, et nulla ei erat sp. v. verumtamen ad P. i. pars alia, quae Christophori r. Sicque defensatio Petri pars haeretici non praevaluit, sed attrita recessit. lin 16, nuntiav quod Philippicus haereticus a princi v. depulsus esset, et An. Aug ort s. r. g. suscepisset. lin 19, post aliquod vero tempus schol pat et ex. lal. lin 23, et ita Rav perr. Dum autem haec ager ob. P. supradictus Duc pr. q. nequaquam ultra Romanis adversari niteretur. Hic [Col. 0954D] papa fecit patenam auream, pens lib 20. Fecit autem ordinationem unam. lin. 26, apud B. P. A. sub die 11, mens Febr, indict XIV, etc. episc d. 40 ( M, ann 1, d. 40). Num 170, lin 2, dies q. vir amantissimus valde, c. lin 6, secundum morem p. lin 8, ut maluit. lin 9, non post m. lin 10, jam Rav civ c. el. in superbiam. lin 11, et primi ex.i. S. cum classe R. lin 17, privatur d. lin ead exsilio in P. Num 171, lin 5, indict 8. lin ead. Silva Candida. lin 6, presbyteri. lin 7, Comas. lin 8, Dor. diaconus, et J. subdiaconus. Num 172, lin 2, decollavit S. d. Pet. lin 6, et stratigos. lin 12, conjungeret P. lin 13 et 14, conjungentes ib. et stratigos. lin 18, et omnes incliti. lin 21, camelauco. [Col. 0955A] Num 173, lin 3, veniret. lin 5 et 6, in amplexu mutuo c. lin 8, de ejus m. Num 174, lin 1, hic fecit ordin in e. lin 2, lug nuntiatum p. quod J. C. et orth ad truc est et P. h. ad imperialem p. c. arcem. lin 7, botarpa v. lin 11, red thronum. lin 12, exp hic c. Num 175, lin 2, cum velocitate, lin 3 et 4, ut suo se P. praesentaret. lin 4, convictus. lin 6, pertinebat. Hisd. Num 176, lin 4, proferebatur. lin 5, dir et pr. pro. lin 8, hunc susc. lin 11, quam 30 p. lin 14, quae Chr. lin 15, att rediret. lin 20, deferens sec. lin 24, P. duc quod nequaquam adv. lin 26, 64, et episcop. Num 170, lin 4, post quae. lin 8, maluit. lin 11, primi exerc. [Col. 0956A] Num 171, lin 3, illico. lin 5, Octub. lin ead, Silva Candida. lin 6, presb Gregorius. lin 7, Cosmas. Num 172, lin 2, sajulum. lin 4, pergens Rav. p. quae suis. lin 9, Callipolim. lin 10, Ydronto. lin 11, ubi ubi. lin 13, patres grec. conjungentes in ins. q. d. C. o. Theophilus. lin 19, pontifex, et ejus. lin 22, Roma. Num 173, lin 2, plena. lin 3, Nicomedia. lin 5, prostravit, et pedes. lin 11, Domino trib incolumis portum razete. Num 174, lin 3, Christianissimus et orth imp truc e. Ph. lin 6, cetus. lin 7, votarea. Num 175, lin 1, rege. lin 4, Ticinense. Num 176, lin 4, umanae urbis. lin 6, heretici sua pr. lin 13, sedarent n. p. pet inangustiata nulla illi erat. lin 17, depulsum. Anast. lin 18, suscepit, orthodoxis. lin 20, Romam deferens.
[Col. 0955B] Num. 170, linea 6.— Felicem. Mala hic recenset Anastasius, quae Ravennatensi populo illata sunt, quod nescio quaedam ausi fuerint inconsulto, atque temere. Reticet autem rebellionem factam in Justinianum, quam Agnellus prolixe refert, cum ea de causa Felix archiepiscopus erutis oculis exsul in Ponto aliquandiu vixerit. Cautio vero ab eodem tradenda ei similis, vel forte amplior erat, quae in Diurno Romano habetur, quamque electi metropolitae faciebant. Amplior, inquam, fuit Ravennatensium episcoporum, cum ea capitula complecti deberet, quae sub Leone II, concordata fuisse asseverat idem Agnellus in Vita Theodori Ravennatensis cap. 4, p. 153. Videsis Bacchinium in Observat. ad Felicis Ravenn. Vitam. Num 171, linea 2.— Ad regiam ascendere urbem. Prolixe Anastasius iter pontificis et comitum gesta recenset. Paulus vero Diaconus, lib. VI, c. 31, ubi [Col. 0955C] de Justiniano haec habet: «Hic Constantinum papam ad se venire jubens, honorifice suscepit ac remisit. Quem prostratus in terram pro suis peccatis intercedere rogans, cuncta ejus Ecclesiae privilegia renovavit. Qui cum exercitum in Pontum mitteret ad comprehendendum Philippicum, quem ibi relegaverat, multum eum isdem venerabilis papa prohibuit, ne hoc facere deberet, sed tamen inhibere non potuit.» Si haec cum Agnelli narratione conferantur, qui prodit Justinianum infensissimum fuisse Ravennatibus, atque Urbi, et optimatibus incommoda plurima intulisse, quos reos dejectionis suae ab imperio noverat, causam fortasse divinabimus itineris, quod pontifex Constantinopolim suscepit, scilicet conquestus Constantinus papa de sibi abnegata a Felice Ravennatensi cautione, ad rei examen coram instituendum, accersitus fuisse videtur a Justiniano, qui inter concessa apostolicae sedi privilegia, confirmavit decreta Constantini Pogonati circa subjectionem Ecclesiae Ravennatensis ad Romanam. Quod autem [Col. 0955D] affirmat Paulus, commonitum a pontifice Justinianum, ne milites, copiasque suas adversus Philippicum dirigeret, eo quod proditionem subodoraverit, ipso eventu comprobatum est, deprehensumque, monitum consultissime fuisse traditum. Num 174, linea 3.— Justinianus trucidatus est. Narrant infelicem Justiniani sortem, ob Philippici tyrannidem, et proprii exercitus proditionem, auctor Miscellae, et Theophanes. Refert autem Agnellus in eadem Felicis Ravennatensis Vita, causam conjicit in ea quae imperator contra Ravennatenses egerat, auctore seditionis Joannicio, qui paulo ante sicariis dixerit et proditoribus: «Cras eadem quae ut nunc est hora interficietis imperatorem vestrum, et erit mecum ante aequissimum judicem . . . . alio vero die, hora qua praedixerat ille irruentes super imperatorem, non sustinentes populi ejus malignitatem, occiderunt [Col. 0956B] eum.» Addit Agnellus, et mortis genus, et ludibrium principi illatum, cujus caput per Italiam universam perlatum fuerit. Sed hic levem, ut alibi, traditionem vulgi describit rudis historicus. Lin. 4.— Et Philippicus haereticus. Exscribit Anastasius, quae habet Paulus, c. 32: «Exercitus, qui missus contra Philippicum fuerat, ad partem Philippici se contulit, eumque imperatorem fecit. Qui Cplim contra Justinianum veniens, cum eo ab urbe milliario decimo pugnavit, vicit, et occidit, regnumque ejus adeptus est.» Immodica Justiniani saevities permovit ad defectionem populos, ut ibi advertit Paulus, qui cap. 33 addit: «At vero Philippicus, qui et Bardanis dictus est, Cyrum . . . . de pontificatu ejectum, ad gubernandum monasterium suum, Pontum redire praecepit. Hic Philippicus Constantino papae litteras pravi dogmatis direxit, quas ille cum apostolicae sedis consilio respuit. Et hujus rei causa fecit picturas in porticu sancti Petri, quae gesta sex sanctarum [Col. 0956C] synodorum universalium retinent. Nam et hujusmodi picturas, cum haberentur in regia urbe, Philippicus jusserat auferri, statuitque populus Romanus, ne haeretici imperatoris nomen, aut chartas, aut figuram solidi susciperent.» Duo hinc concilia accuratius expendenda sunt, quorum alterum illegitimum est Cpoli habitum; alterum Romae a pontifice celebratum. Philippicus itaque, dum exsul ob affectatam tyrannidem apud Chersonam ageret, imperator a Chersonensibus electus est, quippe qui audierant Justinianum multa adversus eosdem parata classe disponere et moliri. De primis Philippici motibus et imperialis exercitus proditione agit Agatho diaconus, in peroratione ad synodum VI, quam edidit Combefisius in Auctario ad Bibliothecam PP. Sic enim ille: «Nimirum amplissimo excercitu, quem [Col. 0956D] mari in diversas distributum turmas ad urbem Chersonem expugnandam ac diripiendam, ejusque funditus necandum delendumque populum destinarat, inde adversus eum rebellante ac impetum faciente, eodem ipso exercitu, fanatico quodam promiscue ac temere tumultu, nullaque legitima probatione ac suffragio in imperatorem praeficiente, praefectumque renuntiante, quemdam id temporis tyrannidis praetextu iis locis exsulantem, nomine Bardanem, genere Pergamaeum, filium Nicephori.» Meruerat Philippicus in schola Monothelitarum, a quibus haereticam labem imbiberat; sed vehementius in errore confirmatus ab impostore quodam monacho, de quo auctor Miscellae, pag. 145, ad hunc modum scribit: «Priusquam imperaret, erat quidam inclusus in monasterio Callistrati praevisor ( ἀστρονόμος ) et haereticus, qui ad se venienti Philippico dixit: Imperium tibi est repositum. At ille turbatus est; et ait inclusus: Sic [Col. 0957A] jubet Deus; tu quam ob rem contradicis? Hoc autem dico, quia sexta synodus male facta est. Si ergo imperaveris, hanc projice, et imperium tibi efficietur forte atque longaevum: qui cum juramento spopondit ei se hoc facturum. Cum autem Leontius Justiniano successisset, ascendit Philippicus ad inclusum, qui dicit ei: Ne festines, fiet tibi. » Et Theophanes in Chronico, pag. 319: «Caeterum prius longe quam imperio potiretur, ad Callistrati coenobium inclusus non nemo, vaticinandi arte praeditus et haeresi infectus morabatur, qui Philippico ad se nonnunquam venienti praenuntiavit: Imperium tibi repositum est. Et Philippico sermonibus istiusmodi perculso, subinfert inclusus: si Deus ita jubet, adversaberis tu? Illud unum enuntio: pessime rerum synodus VI peracta est. Si usquam imperaveris, proscribe, et incassam redde, et felix tibi diuturnumque imperium succedet. Is, data perjurandi fide, rem exsequendam in se suscepit.» Erat inclusus Stephani abbatis et Macarii Antiocheni, contumacissimi Monothelitae, discipulus; atque, [Col. 0957B] ut ait Agatho diaconus: «Jam olim habens innatam, non solum praecedente parentum, ut ipse dicebat, doctrina, et traditione, sed etiam falsam quamdam doctrinam huic sanctae et oecumenicae sextae synodi contrariam profanissimam haeresim, ut qui ab ineunte aetate fuisset discipulus Stephani abbatis, discipuli Macarii.» Hujuscemodi autem impostores monachi, astrologiae judiciariae dediti, mirum quam saepe incautos dementarent. Aerugo erat haec perquam familiaris hoc ferreo Ecclesiae tempore viris Deo sacratis. Hinc Paschalis archidiaconus, qui sub Sergio pontificatum ambierat, referente Anastasio: «Ab officio archidiaconatus pro aliquibus incantationibus et lucis quos colebat, vel sortibus, quas cum aliis respectoribus tractabat, Dei beatique apostolorum principis Petri interveniente judicio, privatus est.» Philippicus interim ad imperium evectus, monachum illum allegit socium et perfidiae promotorem. «Statim ac nulla mora, imperiali potestate ac auctoritate [Col. 0957C] usus, ante suum ipsius ingressum, sanctae ejusdem sextae synodi imaginem . . . . expositam dejici jussit; alioquin, inquiens, non sustinens ingredi in regiam non suam, nisi ita prius res habuisset,» ut ait Agatho, qui extemplo subdit: «Brevissimo autem post tempore, cum eos quoque quos diximus invenisset in imperiali palatio repositos, mea manu scriptos, ejusdem sanctae et oecumenicae sextae synodi Actorum tomos, eos ejiciens, et in publicum proferens, in secreto igni tradidit ac abolevit.» Paria scribit Joannes patriarcha in synodica ad pontificem. «Ausus est comburere tomos Actorum nominatae sanctae sextae synodi, repositos in palatio, existimans, ut sibi videbatur, cum iis verbum quoque delere veritatis.» Acta sunt haec anno 711. Mox autem indixit Cpnum conciliabulum, ut solemniore decreto anathemati sexta synodus subderetur. Anno itaque 712 coactum est Cpoli hoc concilium, de quo Theophanes: «Insanum conciliabulum adversus sanctum oecumenicum concilium celebratum [Col. 0957D] est: Cyroque expulso sub sextum patriarchatus sui annum, Joannes Patriarcha Cpnus factus est; Andreas autem metropolitanus Cretae, et Germanus Cyzici metropolita, propalam subscripserunt, ac anathemate damnarunt cum omnibus collegis praefatam in Monothelitas celebratam sanctam oecumenicam synodum.» In eo itaque conventu primum actum est de synodo Chalcedonensi condemnanda, ut innuit Joannes patriarcha in epistola a Combefisio ibid vulgata, ad Romanum pontificem, in qua quod ipse huic praedatoriae synodo praefuisset, veniam poscit, atque inter alia inquit: «Imo vero quidam jam murmurarent ipsam sanctam catholicam Chalcedonensem synodum abrogandam, utpote quae ab illa penderet, quod ad dogmatum attinet convenientiam, et eam, ut ita dicam, haberet radicem et confirmationem dicta sancta sexta synodus.» Verumtamen ausi tunc non sunt quidquam decretis [Col. 0958A] suis attentare contra magnum Chalcedonense concilium, licet anathema intorserint synodo VI et universis Patribus qui in eadem consederant, scribente Nicephoro in Historia: «Post haec Philippicus imperium turpiter et negligenter administrat, et eos Patres qui in VI oecumenica synodo convenerunt, condemnat, et quae ab iis de duplici Christi Domini voluntate et actione decreta erant, improbans. Qua in re adjutorem nactus est Joannem patriarcham Cpnum, et Germanum Cyzici metropolitanum, aliosque tam sacerdotes quam senatores plurimos.» Editum subinde est encyclicum decretum, cui episcopi omnes sub gravissimae multae interminatione deberent profiteri et subscribere; quod paucis enarrat Agatho diaconus: «Cum plurimos et orthodoxos Patres fuisset persecutus, et quosdam ex eis misisset in exsilium, et maxime eos qui noluerunt ejus jussu composito ac pronuntiato de fide veluti tomo ad abolendam hanc sanctam et oecumenicam sextam synodum, subscribere.» Eadem habet libellus synodicus [Col. 0958B] Pappi: «Philippicus autem, qui et Bardanes, Chersone profectus, cum una cum classe regia occupasset, et Justinianum in Dimatrye gladiis occidisset, Cpoli synedrium nefandum congregans, Monothelitarum impietatem renovavit.» Subscriptiones Joannis Cpoli, Germani in patriarchatu postmodum successoris, et Andreae Cretensis, hujus conciliabuli praesidum, quorum celebris erat doctrina, in tantum valuit, ut plurimos ad subscribendum huic formulario pertraheret; quanquam id fecisse eos arbitrarentur, ad majora evitanda mala: recte an secus, in dissertatione de Oeconomia ecclesiastica opportunius disputabimus. Scribit Anastasius Philippicum imperialem sacram ad Constantinum direxisse cum pravi dogmatis exaratione; Paulus vero duntaxat ait misisse eum Constantino papae litteras pravi dogmatis. In eo uterque [Col. 0958C] consentit quod pontifex illas cum apostolicae sedis consilio respuit. Synodum hoc loco denotari a pontifice coactam arbitramur, in qua discussa fuerit haereticalis Philippici epistola. Cui libeat ea consulere quae in nostra dissertatione prima de litteris encyclicis disputata sunt, is nihil ambiget apostolicae sedis confirmationem fuisse semper exigitam, quoties nova fidei professio, declaratio aut simile quidpiam ad publicum Ecclesiae bonum spectans, evulgabatur, quatenus in dogmatis aut disciplinae constitutione unitas totius ecclesiasticae compagis cluceret. Jam perfidiae tomus, ut loquitur Agatho, missus ad Orientis metropolitas fuerat, ut imperarent suffraganeis et professionem et subscriptionem. Id multo arbitratus est imperator urgentius promovendum esse apud Occidentales, gnarus a capite postremum necessarium robur decretis hujusmodi esse exspectandum. Cum vero moribus receptum esset ut id genus encyclicae in synodo Occidentalium proponeretur, [Col. 0958D] aut saltem in synodo apostolicae sedis, quae pro necessitate ex vicinioribus provinciis adunabatur, Romae colligitur synodus, et, ut oportuit, episcopi haereticalem tomum exsecrantur, improbos Philippici conatus declarant, ipsumque velut haereticum ubique proclamant. Decretum subinde primo fuit ut in atrio S. Petri imagines conciliorum omnium una cum synodo VI apponerentur cum suis fidei decretis, ut conjicere licet; namque consueverunt praecipua conciliaria decreta in tabulis scribi, ut populo innotescerent. Quod de synodo VIII factum ostendit Breviarium inter Acta ejusdem repositum, in quo asseritur gesta synodalia posita fuisse apud templum S. Sophiae. Haud aliter damnatio Anastasii in tabulis apud S. Petrum publico usui et conspectui reposita est, cujus exemplar in sua Romana collectione vulgavit Holstenius. Interim Romanus populus Philippico obedientiam denegavit palam et velut plebiscito. «Statuit populus (verba sunt Pauli [Col. 0959A] diaconi) ne haeretici imperatoris nomen, aut chartas susciperet . . . . . unde nec ejus effigies in ecclesia introducta est, nec nomen ad missarum solemnia prolatum.» Imo, ut luculentius populi zelum pro fide orthodoxa perspicias, constanter respuit ipsam consuetam erogationem quae dum novi imperatoris effigies solemni ritu per Urbem deferebatur, a ministris distribui consueverat populo, quod solidus pro more recentis imperatoris figuram exhiberet. Unde signanter Paulus figuram solidi a populo rejectam fuisse narrat. Tandem ad synodalis decreti exsecutionem etiam armis certarunt Romani adversus Petrum, qui ab imperatore missus fuerat ad Romanum ducatum regendum, quique per vim et nefas conabatur formularium impietatis, quod Anastasius vocat praeceptum, Romae promulgare, atque omnes ad professionem subscriptionemque adigere, ut prodit Noster. Quin etiam eousque arma infesta tenuit, donec scholasticus cubicularius patricius et exarchus Italiae Romam veniens, secum detulit sacram [Col. 0959B] Anastasii orthodoxi principis ad pontificem, in qua se catholicae fidei praedicatorem et sancti sexti concilii esse confessorem palam omnibus declaravit. Quae sunt fere verba Pauli Diaconi ibid: «Hic (Philippicus) cum annum unum et sex menses regnum gessisset, contra eum Anastasius, qui et Artemius dictus est, insurgens, eum regno expulit, oculisque privavit, nec tamen occidit. Hic Anastasius litteras Constantino papae Romam per Scholasticum patricium et exarchum Italiae direxit, quibus se favorem catholicae fidei et sancti sexti concilii praedicatorem esse declaravit.» Atque haec sunt Acta synodi hujus Romanae sub Constantino. Num 174, linea 9.— Felix archiepiscopus. Liberatum ab exsilio Felicem Ravennatensem archiepiscopum, imo et muneribus ditatum cumulatumque remissum fuisse ad propriam sedem, prodit Agnellus, qui dona pariter eidem collata recenset. Num 175, linea 1.— Duo reges Saxonum. Eadem [Col. 0959C] habet Paulus cap. 37: «His temporibus multi Anglorum gentis nobiles et ignobiles, viri et feminae, duces et primates, divini amoris instinctu Romam venire consueverunt.» Num 176, linea 17.— Anastasius orthodoxus Augustus. De hujus electione audiendus, qui tunc vivebat, Agatho diaconus: «Die enim Sabbati sanctae Pentecostes, indictione XI, repente circa crepusculum in eum facta insurrectione, praeter exspectationem, ab exercitu qui in Thracia fuerat congregatus propter irruptionem vicinae gentis Hungarorum Bulgarorum, cum magna caede et strage Christianorum qui manebant in Thracia, ejus culpa factam quod pactis conventis non steterat; captus ipse barbarus tyrannus, imperioque motus et ejectus, repente orbatur oculis, in tenebris deinceps insipientis sui cordis tempore vitae suae ambulans, ut dicit Psalmorum eloquium. Sequenti autem die proclamatur ipse die sanctae Pentecostes, inspiratione et gratia sanctissimi et vivifici [Col. 0959D] Spiritus imperator, pius et orthodoxus, nomine Philartemius, qui etiam mutato nomine postea vocatus fuit Anastasius, qui prius fuerat in numero scholae a secretiorum: sententia et suffragiis sacrosancti senatus, et totius catalogi sacerdotalis, et Christi amantium qui illic agebant, exercituum et universi populi civitatis, primum renuntiatus in sanctissima Dei catholica et apostolica ecclesia, et coronatus a pontifice et patriarcha Joanne ad sanctum et venerabile altare: cum eo aperte quoque proclamata et renuntiata ab omnibus sanctissimis, qui ibi agebant, pontificibus, et pio clero dicta sancta et oecumenica sexta synodo. Qui quidem maximam curam gerebant pacis et concordiae sanctissimarum, quae ubique sunt, Ecclesiarum.»
[Col. 0959D] Num. 170, linea 1.— Constantinus. Anno 708, prima Martii. Hujus temporibus Hispania proditione [Col. 0960A] Juliani comitis, eventu miserabili, Saracenorum imperio tota subjecta fuit, haud dubie permissu Dei vindicis, Roderici libidinem et Witizae regis a sede apostolica defectionem vindicantis. Vide Baron. ann. 713. Linea ead.— Sedit annos septem. Sex annis uno tantum mense et die Constantinum sedem apostolicam tenuisse recte probat Baronius. Num 172, linea 16.— Venerunt Constantinopolim. Anno Christi 710, pontificatus Constantini tertio. Quid ibidem egerit, scriptorum inopia latet, quanquam ex Vita Gregorii II aperte colligatur, ipsum de auctoritate canonum sextae synodi hoc tempore inter Orientales et Occidentales controversorum apud imperatorem pluribus egisse. Linea 18.— Inclytis. Intellige senatoribus. Linea ead.— Cyrus patriarcha. Hunc Callinico oculis orbato et Romam relegato Justinianus subrogavit, ideo quod ipsum imperio restituendum praedixisset. [Col. 0960B] Theophanes in annalibus. Num. 174. linea 7.— Imaginem, quam Graeci votaream vocant, etc. Ea occasione quod Philippicus imperator inter alia nefanda sanctas VI synodos oecumenicas effigiatas a pariete abradi praecepisset. Num. 176, linea 4.— Ducatu Romanae urbis. Hinc constat Romanam rempublicam his temporibus solitam esse gubernari per duces qui ab imperatoribus mitterentur. Linea 16.— Nuntiaverunt Philippicum haereticum a principali vertice depulsum. Bardanes Philippicus promotione per diabolum et magum quemdam postea excaecatum facta, acclamatus est imperator. Per rebellionem contra Justinianum concitatam imperio potitus, abdicato Cyro episcopo Constantinopolitano, et Joanne quodam Monothelita in ejus locum suffecto, explet quod pseudomonacho per juramentum promiserat, nimirum, ut sacrosancta sexta synodus oecumenica damnaretur, ea fiducia ut longaevum imperium obtineret. Sed a Mago turpiter delusus, [Col. 0960C] fiducia excidit; nam dum vix secundum annum imperii attigisset, excaecatus, et per Anastasium in exsilium tractus, eamque sustinuit poenam quam ipse aliis intulerat. Haec Theophanes et Cedrenus.
[Col. 0960D] NOTAE CRONOLOGICAE. Quanquam minus diligens ratio temporum, ancepsque sententia Codicum hariolari compellat chronologos praestantiores; tamen praesidio quandoque veteris monumenti astruuntur quae aut dubie affirmata, aut opinioni alteri praelata temere videbantur. Perinde est de primordiis Constantini pontificis; cum enim praedicta duo incommoda valde operosam reddiderint chronologiam superiorum trium pontificum, idemque pergant facere in hujus et Gregorii II aetatibus consignandis, aliunde monumentum vetus demonstrat utram opinionem praestet sequi, docens vulgati Codicis Anastasii depositiones praeferendas [Col. 0960D] iis quae mss. Codd. leguntur. Monumentum vero exstat in catalogo saepe laudato Veronensi, aequali eorum temporum qui ita habet: Primo anno pontificatus ejus (Constantini) implentur anni CL de repetito cyclo Victorii, indict. 7 anno primo, Tiberio imperante cum Justiniano patre. Tria ex pretioso hoc monumento innotescunt, (praesertim quod Victoriana periodus hauddum apud Italos desueverat) quae ego breviter persequar, quia meum institutum attingunt. Tribus illud characteribus temporum insigne est: Cyclo, seu periodo Victoriana, indictione, et imperatore. Victorianae periodi repetitae annus 150 cum Kalendis Januariis Dionysianae 709 incipit. Nam, ut erudite card. Noris (de Cyclo Pasch. Rav., cap. 2) contra Scaligerum demonstrat, principium ejus periodi oportet desumere ab anno passionis Jesus Christi bissextili 28, cujus Kalendae Januariae fer. 5, Pascha V Kal. Apr. lunae cyclo 16 qua tota revoluta expletur annus [Col. 0961A] 559, quo erant Kalendae Januariae fer. 4, Pascha Idib. Apr., lunae cyclo 9. Quamobrem sequenti anno 560 nova revolutio incipit, ejusque annus 150 fluere incipit cum anno Dionysiano 709, quo ex allato monumento in cursu erat primus annus Constantini papae. Indictio autem 7 cum coepit a Septembri mense anni 708, haud dubie concurrit cum 150 periodi Victorianae, et 709 Dionysianae. Ad imperatorem quod spectat, annos monumentum non numerat, sed Tiberii filii ejus in consortium asciti neglectum a nonnullis imperium, quod Baronius an. 703, ex Graecorum Annalibus Theophane et Cedreno memorat, testatur. Quin Baronius cum Tiberio Theodoram conjugem imperiali corona insignitos ab Justiniano, statim atque recuperavit imperium, ibidem docet, quod de Tiberio conceptis his verbis Paulus diaconus (De Gest. Lang., lib. VI, cap. 32) tradiderat: Imperavit autem Justinianus cum filio Tiberio in hac secunda vice annos sex. [Col. 0961B] Hinc facile agnoscitur utriusque imperatoris annus, cum enim liqueat ex Anastasio pontificem Constantinopoli Romam rediisse anno 711, die 24 Octobris mensis, ac post menses tres nuntiatam fuisse Romae caedem Justiniani, cujus imperium Philippicus usurpaverat minime dubium est Decembri mense ejusdem anni 711 Justinianum esse obtruncatum, ac proinde anno 705, eodem mense Decembri, coepisse iterum imperare cum Tiberio filio, quod recte etiam Pagius observat, adversus opinionem doctissimi cardinalis, qui biennio imperium auget. Quare anno Victorianae periodi repetitae 150, Dionysianae 709, in cursu erat quartus utriusque imperatoris annus; quae ad majorem veteris monumenti intelligentiam dicta accipiantur. Nunc vero, juxta ejus fidem, ea persequar quae ad Constantini pontificatum attinent. Jure, ut patet, mirabar, quod doctis aliquot [Col. 0961C] viris visa fuerint repetenda Constantini primordia a mense Decembri anni 707, namque ita ejus annus primus cum 709 minime poterat numerari; ut autem ea recte constituantur sequenti anno 708, spectandum est interpontificium post Sisinnium. Hoc pontifice repentina morte obeunte, ac die 7 Februarii anno 708 ad sanctum Petrum deposito, vacavit apostolica sedes mensem unum, ut unanimi consensu omnes codd. et catalogi habent, ac dies XVIII, ut legitur in catalogo Lucensi, quatuor colbertinis, seu XIX, ut habet Colbertinus primus, Codicesque Regius, Mazarinus, Thuanus, et Ambrosiani duo primus et tertius, caeterorum auctoritatem dies decem addentium esse rejiciendam docente die emortuali Constantini. Quare cum post interpontificium unius mensis, ac dierum XVIII, Sisinii emortuali exclusa, seu XIX eadem inclusa, fiat obvia dies 25 Martii cum Dominica ea anno bissextili concurrens, eamdem constat ordinationi pontificis assignandam [Col. 0961D] esse. Idem quippe postquam sedit annos VII, dies XV, ex consensu omnium catalogorum et Codicum, paucorum dierum discrimine in eorum aliquibus occurrente jus deque habendo; V Idus Apr., seu die 9 ejusdem mensis, indict. 13, quae annum indicat 715, occubuit, ut recte Anastasius vulgatus, et Codd. Freherianus alter, Cavensis, et Farnesianus, quibus astipulatur catalogus Lucensis diem emortualem a sepulturae aperte distinguens, dum die 7 April. mortem Constantini consignat. Totidemque numerantur a die ordinationis 25 Martii anni 708 ad emortualem, seu depositionis 9 April 715. Aliorum codd. qui coepto in errore persistunt, et mortem pontificis ad multos menses producunt, manifestam contradictionem in exscriptorum vecordiam rejici oportere chronologus diligens observabit, ut aliorum mentem e tot ambagibus aliquando eductam, iisdem iterum obvolvi non curem. De Constantino autem satis multa.
[Col. 0962A] Num 170, linea 1.— Constantinus. Joannis filius. Syrus, imperatoribus Justiniano juniore et Philippico Bardane Augustis, sedit annos VIII, mensem unum, dies XX; creatus X Kal. Januarii, consecratus VIII Kal., die Natalis Domini, ineunte anno 708, sub quo ingens fames. Linea 7.— Noluit facere cautiones. Moris tum erat ut episcopi, antequam consecrarentur, rationem fidei atque obsequii ederent, eamque in pontificium tabularium referrent, quod cautiones in scrinio facere illi dicebant. Num. 174 Linea 17.— Lumine privatus. Aeneo vase concavo candente inspecto; inde enim radius ignitus egreditur, qui facillime oculorum aciem perstringit et obcaecat.
[Col. 0962A] Num. 170, linea 7.— Solitas in scrinio noluit facere cautiones. Apud scriptores medii aevi aliquis dicebatur [Col. 0962B] cautiones in scrinio facere, qui fidei et observantiae suae rationem scriptis conceptam in tabularium referebat. Unde cautionis nomen, quam Ravennatum archiepiscoporum in morem Felix noluit praestare, non cautionem de pecunia Romam mittenda, ut perperam quidam scripsere, hic significat, sed assertam certis verborum formulis sinceram fidem, qua recens ordinatus Ravennas antistes jurabat se velle subesse Romano pontifici, nedum communi illa reverentia qua omnes episcopi subsunt, sed insuper praecipua quadam, qua metropolitae Ravennates Romano pontifici, ut Occidentis patriarchae subjiciebantur. Subdit enim Anastasius: Sed propter potentiam judicum exposuit, ut maluit; hoc est subnixus Felix potentia judicum exarchatus, vel etiam illorum judicum qui imperatoris nomine Romae jus dicebant, exposuit arbitratu suo, ut libertati Ecclesiae Ravennatis magis favebat. Censeo nimirum Felicem noluisse in ejus ordinatione praestare Constantino pontifici easdem [Col. 0962C] cautiones, quas exstincto post schismate praestabant Ravennates episcopi, autocephaliae praetextus omnes tollentes de medio, atque illarum instar quae habentur in libro Diurno; sed illis aliquid addidisse, aut fortasse verius, ab illis demere voluisse eorum quidpiam, quae jus patriarchicum Romanae Ecclesiae supra Ravennae metropolim exprimebant. Verum hujusmodi cautio a pontifice in confessione beati Petri apostoli posita, post multos dies atra, et quasi afflata igni inventa est, ut narrat hic Anastasius. Res enim a pontifice Deo commissa, et principis apostolorum patrocinio commendata declarata fuit per signum divinitus editum, veluti certa nota voluntatis divinae, ingratam scilicet Felicis professionem Deo fuisse, in qua Ecclesiam a beato Apollinari jussu Petri fundatam, Romanae Ecclesiae, quatenus Occidentis patriarchalis est, subjectam esse non exprimebat. Num 171, linea 2.— Qui sanctissimus vir jussis [Col. 0962D] imperialibus obtemperans. Precibus nempe adhibitis, praestitaque quacunque securitate per litteras, Justinianus junior, tum ad meliorem frugem receptus, Constantinum pontificem accersit in regiam urbem, mandatis editis, ut quocunque pontifex diverteret, ibi non aliter a magistratibus reciperetur, ac si ipse adesset. Gestorum seriem narratam ab Anastasio, cum eleganter describat ex eo Sigonius ( de Regno Italiae, ad annum 711), hujus verba me transferre in hunc locum non piget. «Constantinus, inquit, ineunte vere, Hidronto digressus, in omnibus quae attigit Graeciae oppidis omni genere liberalitatis est cultus. Constantinopolim inde accedenti Tiberius, Justiniani filius, et Cyrus patriarcha cum patriciis et civibus universis obviam ad septem millia passuum exierunt, ac diem festum agentes in urbem equis ornatissimis cum comitatu suo impositum, ac pontificiam chlamydem de more indutum induxerunt, atque in aedibus Placidiae, ubi paratum erat hospitium, collocarunt. [Col. 0963A] Iustinianus de adventu pontificis certior factus sacram alteram ad eum ex Bithynia misit, gratiis actis rogans, ne Nicomediam accedere gravaretur; nam se illuc quoque Nicaea processurum. Profectus est ergo Nicomediam Constantinus ingenti honore ab illa quoque civitate exceptus. Neque ita multo post Justinianus advenit. Inauditus post hominum memoriam in iis locis pontificis imperatorisque congressus omnes vicinos populos ad visendum tam rarum in terris spectaculum concitavit. Itaque frequentissima omnis generis multitudine circumfusa imperator urbem ingressus, ad pontificem ex composito exspectantem accessit, ac more coronatus ad pedes ejus procubuit, atque eis osculum tulit; et solemnibus datis utrinque amplexibus, benigne in primis ac liberaliter appellavit, omnibus qui aderant ingentes prae laetitia plausus edentibus, nec minus nostris propter insignem principum concordiam Ecclesiarumque laetantibus. Inde ad suas uterque aedes digressi, sequentes dies variis de Ecclesia imperioque [Col. 0963B] constituendo sermonibus traduxerunt. Quibus cum imperator se classem exercitumque adversus Philippicum mittere velle diceret, pontifex, ne id faceret magnopere dissuasit. Verum irrita omnis ejus oratio fuit. Placuit inde utrique ut die Dominico res divina a pontifice fieret. Ea vero apparatissima pompa confecta, imperator peccatis ante suis expiatus corpus ab eo Domini sumpsit, ac vetera omnia Romanae Ecclesiae privilegia confirmavit, atque eum inde Romam dimisit.» Hactenus Sigonius; caeterum quam ob causam praecipue imperator Constantinopolim vocavit pontificem, prae scriptorum inopia non certo constat; ex his tamen quae in sequenti Vita sancti Gregorii II, a nostro referuntur, colligitur controversiam fuisse inter Latinos et Graecos jam diu vexatam, ob canones additos quintae et sextae oecumenicis synodis, ut illi tandem finis a pontifice praesente imponeretur. Scribit enim ibidem Anastasius: «Cum viro sancto Constantino pontifice ad [Col. 0963C] regiam profectus est urbem, atque a Justiniano principe inquisitus de quibusdam capitulis, optima responsione unamquamque solvit quaestionem.» Num. 175, linea 4.— Altercavit vero et pro Ecclesia Ticinensi. Ordinationem Ticinensis episcopi ad Mediolani metropolitam antiquitus spectavisse, duo exempla, quorum etiam num memoria superest, ita liquido ostendunt, ut perperam scribat Sigonius ( De Regno Italiae, ad annum 715), Benedictum Mediolanensem archiepiscopum novi parandi juris causa, Ticinensis episcopi consecrationem ad se traducere voluisse; sed adversantibus omnibus vetustatis exemplis, victum abscessisse. Desumitur primum exemplum a facto sancti Crispini episcopi Ticinensis, qui, aetate fractus, diem resolutionis cognoscens instare, sanctum Epiphanium adduxit ad Mediolanensem antistitem, eum orans, ut postquam ab humanis excessisset, Epiphanium Ticinensi sacerdotio praeficeret; quod praestitum fuit a Mediolanensi statim ac Crispinus [Col. 0963D] migravit ad superos, ut in Vita sancti Epiphanii testatur sanctus Ennodius, qui etiam fuit Ticinensium episcopus. Alterum vero habetur in Vita sancti Ambrosii scripta eodem aevo a Paulino presbytero, in qua legitur: Ordinato sacerdote Ecclesiae Ticinensis, incidit in infirmitatem. Sed in Romana synodo sub Constantino Benedictus archiepiscopus cecidit causa, eo quod, ut noster inquit, a priscis temporibus sedi apostolicae, ejusdem Ticinensis Ecclesiae antistes ad consecrandum pertinebat, et pertinet. Haec vero prisca tempora non altius repeti possunt ab iis, quibus Langobardorum reges Ticini sedem posuere. Facta enim per Langobardos in Italiam irruptione, Honoratus Mediolanensis antistes novae gentis feritate perterritus, cum plerisque clericorum, atque optimatum Genuam concessit. Post eum plures archiepiscopi Mediolanenses traduntur electi ibidem fuisse, usque ad sanctum Joannem Bonum, qui, immanem Langobardorum dominatum [Col. 0964A] non timens, ad sedem suam se contulit, Ligusticae secessioni ferme post lapsum saeculi finem imponens. Cum vero pro vetere jure recuperando consecrationis Ticinensis episcopi Benedictus litem intentavit in Romano concilio, a discessu Honorati sesquisaeculum effluxerat. Hac de causa noster affirmat spectavisse ad Romanum pontificem a priscis temporibus consecrare episcopos Ticino regiae urbi praeficiendos; unde Benedictus sententia Romanae synodi victus abcessit. Eumdem controversiae finem fuisse scribit etiam Paulus Diaconus (libro VI, cap. 29) , qui addit praeterea venerabilem Benedictum archiepiscopum virum egregiae sanctitatis fuisse, de quo per universam Italiam bonae opinionis fama fragravit. Tanta vero hujus archiepiscopi sanctitas fuit, ut in sanctorum fastos ejus nomen relatum sit, atque ab Ecclesia Ambrosiana quotannis quinto Idus Martias memoria ejus solemni ritu celebratur. Imo in tabula archiepiscoporum Mediolanensis Ecclesiae decreto [Col. 0964B] concilii provincialis edita, quae exstat quarta parte Actorum sub sancto Carolo, sanctus Benedictus de familia Crispi fuisse dicitur: quae res doctissimo Papebrochio ( tomo VII Maii in Exegesi de episcopis Mediolanensibus ), haud probatur; quod ea tempestate, qua sanctus Benedictus vivebat, id est octavo saeculo, notus non erat cognominum usus, qui post undecimum tantummodo invaluit. Hinc censet ex Puricello, Petrum Galesinium primum fuisse qui cognomina familiarum nobilium antiquis nominibus episcoporum addiderit. Sed longe ante Galesinium, qui decimo sexto saeculo vitam agebat, in mss. episcoporum catalogis, nonnulli archiepiscopi, qui ante undecimum saeculum floruere, cum familiarum cognominibus scripti inveniuntur. Praesertim in catalogo ms. Philippi de Castro Seprio, quem usque ad ejus aetatem, ad annum scilicet 1331, perduxit, cujus exemplar, Mediolani cum essem, in bibliotheca insignis monasterii sancti Ambrosii ego perlegi. Non [Col. 0964C] igitur Galesinius singula episcoporum cognomina catalogis primus attexuit. Quod non ita tamen velim intelligi, ut cognomina, praesertim inter Ecclesiarum antistites, ante undecimum saeculum in usu putem fuisse, cum id unice sentiam, tam firmiter veterum episcoporum origines in nobilibus Mediolanensium familiis (quod idem Puricellus in Vita sancti Laurentii Littae testatur) continuata majorum traditione servari potuisse, ut quasi domesticae historiae fultus praesidio, sobolem quisque sibi cognominem, postquam cognomina adjecta sunt, merito ascripserit. Id autem multo facilius caeteris Crispa familia potuit praestare, quandoquidem sanctus Benedictus ad multos annos, ad septimum videlicet supra quadragesimum, Mediolani sedem tanta vitae sanctimonia illustravit, ut ejus fama, quemadmodum Paulus mox laudatus testatur, universam Italiam pervaserit. Num. 176, linea 16.— Nuntiaverunt Philippicum haereticum a principali vertice depulsum. Per rebellionem [Col. 0964D] adversus Justinianum concitatam Bardanes dictus Philippicus ope Chersonitarum imperio potitus, ejecto Cyro patriarcha Constantinopolitano, ac Joanne diacono et chartulario oeconomii in ejus loco suffecto, exsequitur quod juratus receperat pseudomonacho praestigiatori, qui illi imperium portenderat, sexti nimirum universalis concilii abrogationem. In hoc autem scelus haud difficile fuit Bardanem impellere, qui a puero Stephanum abbatem Monothelitam Macarii discipulum docentem audierat, atque ex prava institutione altius animo haeresim hauserat. Conciliabulo itaque coacto, sextae synodo per summum nefas dixit anathema, illiusque imaginem, quae in palatii vestibulo intra quintam et sextam scholam erat depicta, antequam urbem ingrederetur, jussit deleri, ut legitur in Peroratione Agathonis diaconi, apud Combefisium ( in Hist. Monothel. ). Hinc fore Bardanes confidit ut diutina statione, quod daemoniacus illi praenuntiaverat, [Col. 0965A] possideret imperium. Sed turpiter a praestigiatore delusus, paucis post mensibus supra annum excaecatus fuit a Rufo opsicianorum praefecto, ac deinde per Artemium, Anastasium appellatum postquam imperator est consecratus, pulsus fuit in exsilium.
[Col. 0965D] Num. 170, linea 5.— Hic ordinavit Felicem. Ipso Constantini papae exordio, Damiano Ravennatensi episcopo mortuo, Felix in ejus locum subrogatus est; qui Romam licet reluctans, ex more se conferens, ut consecrationem a pontifice acciperet, professionem fidei edidit, et obedientiae sponsionem. Sed Ravennam rediens civium instigatione, eam violavit, et a sede apostolica sese schismate iterum divisit: cujus rei gratia in ipsum concitatus Justinianus imperator, Theodorum patricium cum exercitu Ravennam misit, qui, capta civitate, rebelles bonis spoliavit, ac vinctos Constantinopolim misit; ubi morte [Col. 0965B] puniti sunt, ipseque Felix archiepiscopus oculis privatus, ac in Pontum exsilio deportatus est. Ita Anastasius, qui tamen in Constantino papa addit, occiso Justiniano, Felicem liberatum esse exsilio, et licet caecum, Ecclesiae suae restitutum, post praestitam Romano pontifici solitam obedientiam. Imo eum egregia claruisse sanctitate, ac miraculis etiam coruscasse, auctor est Hieronymus Rubeus in Historia Ravennatensi. Ex quo tempore praesules ejusdem civitatis in omnibus se obedientissimos Ecclesiae Romanae pontificibus exhibuerunt usque ad saeculum undecimum ineuntem, ut in Paschali II videbimus. Num 171, linea 1.— Hisdem temporibus misit, etc. Quid Constantinus papa Constantinopoli egerit, scriptorum inopia et silentio latet, sed agitatam ibi fuisse tunc controversiam de canonibus Trullanae synodi deducit Baronius, ex eo quod, cum nulla his temporibus alia verteretur quaestio inter Orientales [Col. 0965C] et occidentales, idem tamen Anastasius in Vita Gregorii II, scribit: «Gregorius (Romanae tum Ecclesiae diaconus) cum viro sancto Constantino pontifice ad regiam profectus est urbem, atque a Justiniano principe inquisitus de quibusdam capitulis optima responsione unamquamque solvit quaestionem,» quam responsionem aut latere aut periisse dolendum est. Christianus vero Lupus in scholiis et notis ad canones Trullanos, pag. 1078, ex superius laudatis Anastasii verbis, colligit Constantinum primum fuisse e pontificibus Romanis, qui canones synodi Trullanae Ecclesiae Romanae decretis non adversantes probarit, et Justinianum quod a Joanne VII postularat a Constantino obtinuisse, ideoque omnia Romanae Ecclesiae privilegia Justinianum novis edictis confirmasse. Nam et antea, ut numero secundo dixi, restituerat Ecclesiam Romanam adversus repullantem autocephaliam ac rebellionem archiepiscoporum Ravennatensium. Quae apostolica confirmatio Trullanorum [Col. 0965D] canonum Adriano I pontifici Romano, et sancto Tarasio episcopo Constantinopolitano, fundamentum dedit illustre de iis canonibus testimonium ferendi. Sed Adrianus I solos synodi Trullanae canones probavit, qui jure et orthodoxe promulgati sunt, inquit idem Lupus, qui addit valde falli eos qui existimant authenticam esse confirmationem dictorum canonum factam a septima synodo in primo suo canone, cum et septimae synodi canones omnes Romana Ecclesia nunquam confirmarit. Hinc canonum Trullanorum per Constantinum papam confirmatio mansit incognita, non solum apud Romanam, sed et apud caeteras, Constantinopolitana excepta, patriarchales ecclesias, ideoque per Joannem VIII opus habuit innovari, ut in ejus Vita videbimus. Num. 175, linea 1.— Hujus temporibus duo reges, etc. Secundum Constantini papae pontificatus annum maxime illustrem reddidit abdicatio Coenredi Merciorum, et Offae Orientalium Saxonum regum, qui, [Col. 0966A] regnis relictis propter Christum, anno septingentesimo nono Romam perrexerunt, ubi monachicum habitum induerunt, quos ad apostolorum limina venientes humanissime suscepit Constantinus papa, gaudens eos, terrenis abdicatis regnis, Petro piscatori inservire. Haec constant ex Beda, tam in Epitome quam in Historia, libr. V, cap. 20: «Anno 709 (scribit in Epitome) Coenred rex Merciorum, postquam quinque annis regnabat, Romam pergit.» In Historia vero: «Anno imperii Osredi (qui absolvitur anno 709) Coinred, qui in regno Merciorum nobilissime tempore aliquanto praefuerat, nobilius multo sceptra regni relinquit. Nam venit Romam, ibique attonsus, pontificatum habente Constantino, ac monachus factus, ad limina apostolorum, in precibus, jejuniis et eleemosynis usque ad diem permansit ultimum, succedente in regnum Ceolredo, filio Edilredi, qui ante ipsum Coinredum idem regnum tenebat. Venit autem cum illo et filius Sigheri regis Orientalium Saxonum, vocabulo Offa, juvenis amantissimae [Col. 0966B] aetatis et venustatis, totaeque suae genti ad tenenda servandaque regni sceptra exoptatissimus, qui pari ductus devotione mentis, reliquit uxorem, agros, cognatos et patriam propter Christum et propter Evangelium, ut in hac vita centuplum acciperet, et in saeculo venturo vitam aeternam. Et ipse ergo, ubi ad loca sancta Romam pervenerunt, attonsus, et in monachico habitu vitam complens, ad visionem beatorum apostolorum in coelis diu desideratam pervenit.» Num. 176, linea 17.— Anastasius orthodoxus Aug. Anno septingentesimo decimo tertio impius Bardanes seu Philippicus, postquam anno uno et mensibus sex imperium tenuisset, ut tradunt Paulus Diaconus, lib. VI de Gest. Longobard., cap. 33 et Beda, lib. de sex Aetatibus, die tertia mensis Junii imperio pulsus dejectusque est; et Philartemius, mutato nomine Anastasius appellatus, vir pius ac orthodoxus, die sequenti in festo Pentecostes in ejus locum subrogatus [Col. 0966C] et coronatus, ad Constantinum papam, per Scholasticum cubicularium patricium, quem in Italiam exarchum destinavit, fidei suae professionem misit, ut tradit Anastasius in Constantino. Cum itaque Constantinus papa audisset catholicum in Oriente regnare imperatorem, a quo orthodoxam fidei professionem per exarchum missam accepisset, eumdem in catholicam communionem acceptum, in album orthodoxorum imperatorum, quo pro eo universa Ecclesia exoraret, referri voluit: ad quem etiam ex more misit pro responsis ecclesiasticis Michaelem presbyterum apocrisiarium, ut refert Theophanes. Pernecessaria ejusmodi videbatur esse legatio, ut Constantinopoli esset, qui auctoritate apostolicae sedis lapsos in persecutione Philippici episcopos poenitentes catholicae conciliaret Ecclesiae; cum enim multi, nonnisi timore concussi, in sextae synodi damnationem consensissent, perfacilis fuit eorum resipiscentia, iisque naufragis per suum apocrisiarium [Col. 0966D] manum porrigens Constantinus papa, quam citius subvenire curavit; id enim ab ipso Constantino, velut a Christiani sacerdotii capite epistola mox laudata rogaverat Joannes Constantinopolitanus episcopus.
[Col. 0966D] Num. 170, linea 5.— Hic ordinavit Felicem archiep. Ravennatem. Ravennatenses archiepiscopi Romanorum pontificum jurisdictioni sese subtrahere jampridem machinabantur, quod saltem ad eorum ordinationem, et jura Ecclesiae Romanae, tanquam patriarchalis Occidentis, pertinebat. Qua in re haud dubie aemulabantur Coplitanos archiepiscopos, qui tandem emerserant patriarchae, eo quod illorum urbs imperialis sedes facta erat. Horum exemplo Ravennatensibus persuasum fuit fieri posse ut quid simile ipsi etiam obtinerent, eo quod exarchus in urbe eorum residebat. Ea propter archiepiscopus Felix, qui aegre passus erat a Constantino pontifice ordinari, [Col. 0967A] longius quam suorum praedecessorum ullus, tentatae independentiae facinus extendit. Vixdum enim Roma ordinatus Ravennam rediit, jugum sanctae sedis excussit, civesque praecipuos in suum schisma pertraxit. At proh infelicem! audaciam ejus, maxime illa offensus imperator, pro eo ut foveret, punire deliberavit. Quare, misso Ravennam exercitu, quae urbs frustra ad resistendum parata erat, captoque archiepiscopo et ejus sectariis, hos necari jussit, illum vero orbatum oculis damnavit exsilio. Num. 174, linea 4.— Cujus et sacram cum pravi dogmatis exaratione. Tertio vix mense Constantinus Romam redux, unde annum abfuerat, agnovit quemdam Armenum cognomento Bardanem proclamatum fuisse imperatorem, ac vocatum Philippicum, jussuque ejus Justinianum et Tiberium imperatores caesos esse. Hic invasor, «quia ab ineunte aetate,» ut ait Agatho diac. (In Collect. conc., pag. 1405,) «fuisset discipulus Stephani abbatis, discipuli Macarii, usus [Col. 0967B] protinus auctoritate, et potestate imperatoria ejusdem sanctae synodi imaginem (VI generalis) quae multis ante annis posita fuerat in vestibulo palatii imperialis, jussit dejici.» Posthac dedit sacram ad Constantinum, de qua abunde Anastasius num. 174 et 176, quem ill. archiep. Sommier recitat Hist. Dog. Pont. l. VIII, cap. 21. Et ut suum facinus magis magisque astrueret contra sextum concilium: «Insanum, inquit Theoph. in Chron., conciliabulum adversus sanctum oecumenicum concilium celebrari curavit; cui Joannes Cp. patriarcha, Andreas metropolitanus Cretae, ac Germanus Cyzici metropolita propalam subscripserunt, ac anathemate damnarunt cum omnibus collegis praefatam in Monothelitas celebratam sanctam oecumenicam synodum.» Verum tyrannus impietatum ac defectionis fructu haud gavisus est diu. Perdita enim vita atque in administrando imperio negligentia invidiam et [Col. 0967C] contemptum a principibus praetorianae cohortis ei compararunt; quare palatio expulere generalemque tumultum contra eum excitarunt. Deinde omnium consensu ordinum Philarthemium, qui Anastasii nomine appellari voluit, magnae aestimationis hominem, et cum primis catholicum, elegerunt, oculis orbato pulsoque in exsilium Philippico. Num. 175, linea 1.— Hujus temporibus duo reges Saxonum. Dum Audax Ravennae archiepiscopus damnabilem affectabat libertatem a jurisdictione sanctae sedis, duo principes laici venerunt Romam, ut qua legitime utebantur libertate, eam exuerent, offerrentque Christo Jesu, coram vicario ejus summo pontifice. Coenredus scilicet rex Merciorum, et Offa Orientalium Saxonum princeps, Evangelii praeceptum secuti, coronas et regna hujus mundi reliquerunt, coelesti duntaxat regno inhiantes; ac proinde Romam adventantes, apostolorum sepulcris inservierunt, ibique diem suum sanctae obierunt Constantino pontifice, qui Deo reddidit gloriam, tum de [Col. 0967D] tantorum principum conversione, tum de honore quem sancta sedes inde accipiebat. «Constantinus papa, ait Beda, gaudens eos, terrenis regnis abdicatis, Petro piscatori inservire.» (Ep. et libr. V Hist., cap. 20.) Num 176, linea 20.— Exarchus veniens Romam detulit secum sacram Anastasii principis. Statim atque Anastasius ad imperiale culmen ascendit, dedit litteras Constantino, quibus palam profitebatur catholicam fidem, ac sextae synodo se inhaerere significabat. Eidem praeterea visum est ut qua occasione patriarcha Constantinopoleos mittebat suam synodicam Romano pontifici, eidem adnecteret quae facta erant adversus religionem, tyrannidis tempore. «Cum ei ita visum esset, et consensisset, factae sunt litterae defensionis a sanctissimo hujus civitatis pontifice Joanne ad Constantinum sanctissimum et beatissimum papam Romae veteris. Quae quidem cum synodalibus [Col. 0968A] de more missa sunt litteris. Quae de omnibus prius scriptis, ut par erat, eum reddebant certiorem.» ( Agath. diac. epil. ) Earum vero litterarum patriarchae Joannes notabile initium est, quippe comparationem praesefert unde quidquid papa est in Ecclesia luculenter agnoscitur: «Ipse (verba earumdem sunt) naturae nostrae opifex, cum suo artificio curasset ut caput toti corpori praeficeretur, in eo collocatis praecipuis sensuum instrumentis, omnem reliquorum membrorum motionem et perfectionem illinc oriri fecit, et conservari; et si aliquod contigerit eorum offendi, aut aliquo incommodo offici, non levem eorum curam a se gerendam esse statuit, sed etiam adversus ultima membra naturalem offendens affectionem et consensionem, per manuum ministerium ductu oculorum curat quod laborabat. His vestrum quoque apostolicum pontificatum comparare possumus, o sanctissimi et Christiani sacerdotii caput, vos canonice reputantes, merito per vos quaerimus aegritudinis, quae [Col. 0968B] ecclesiastico nostro accidit corpori, a pestilenti et exitiosa animis tyrannica potestate accipere solatium. Omnino enim vos quoque, ut est proprium capitis, nos involuntarie laborantes minime despicietis, neque a congenita ac coalita conjunctione nos amandabitis . . . et maxime quando morbus a culpa corporis non est profectus, sed extrinsecus a violenta et inopinata calamitate fuit effectus.» (Joan Cpol., ep. ad Const. Pp. ) Quae post exponit perniciosa tyranni eique adhaerentium consilia, quae usque ad Chalcedonense abolendum concilium devenerant, dum sextum oecumenicum, quod illud confirmabat sustinebatque, condemnaverant, nullum non movet lapidum ut illos excuset, qui, necessitati temporis sese accommodantes, aliqua ex parte morem ei gessisse videbantur, qui armorum vi, uti poterat, etsi illi secus se gessissent, finem rebus magis deplorabilem attulisset. Sanctorum aliquot Patrum exemplis inhaeret, Deumque [Col. 0968C] ipsum tum suae, tum confratrum intentionis testem appellat. «Quin etiam, inquiens, inter homines sanctissimae vestrae sedis religiosus apocrisiarius, qui hic agit, cui nos hoc maxime urgente tempestate dato jurejurando satisfecimus, ei puram quae nobis inerat in orthodoxam fidem affectionem aperientes.» (Ibid.) Et prosequitur se et suos excusans: «Viri motibus parumper cedendum esse censuimus, ut in iis quae sunt praecipua, si non verbis, at sententiis inviolata fidei servaretur confessio . . . Haec autem dicimus, non ut qui velimus evertere voces jam synodice definitas, quasque universa Dei Ecclesia longo jam tempore est confessa, nempe dicere in mysterio Christi Incarnationis ex pia et sanctis Patribus cognita intelligentia duas naturales voluntates, et duas naturales operationes . . . Volendi enim et operandi potestate praeditum in altera natura dicere esse Christum, nihil est aliud quam intelligere duas naturales voluntates et duas naturales operationes.» [Col. 0968D] (Ibid.) Pergit Ecclesiae felicitatem exaggerans, quae imperatorem catholicum sortita erat, studioque ardenti flagrantem erga bonam causam; deinde conversus ad sanctum pontificem: «Vos ergo, inquit, o sacrum caput, benignae invocationis nobis manum porrigentes, tuiti contactu mutuarum litterarum ex more ecclesiastico, antisynodicorum scilicet apostolorum, charitatis adhibeatis medicamentum . . . Etenim cum sitis illius discipuli et successores qui audiit a Domino: «Ego etiam rogavi pro te,» etc., debetis quidem diligenter inducere quae fulciunt, et stabiliunt ad correctionem, promptius etiam donare quae sunt clementis animi et misericordis.» (Ibid.) Hujusmodi vero preces Aaronis exemplo a fratre reprehensi fulcit: «Aaron enim, aiens, ille, cum prisci populi cessisset impetui, et ad idolum fabricandum eis fuisset administer, a fratre fuit quidem [Col. 0969A] reprehensus; sed cum se id per vim coactum fecissey in sua assereret defensione, nullam a Deo accipit increpationem, neque privatur dignitate pontificatus.» (Ibid.) Tantam pontifex laetitiam de optimi imperatoris electione concepit, ut ad eum statim miserit Michaelem presbyterum apocrisiarium, seu residentem apud aulam cum facultate reconciliandi Ecclesiae omnes episcopos atque alios ecclesiasticos poenitentes, quos timor tyranni Bardanis sexti concilii damnationi ad subscribendum compulerat, ut Baronius docet, ex Theophane, ad an. 713: «Constantinus papa Anastasium in catholicam communionem acceptum in album orthodoxorum imperatorum, quo pro eo universa Ecclesia exoraret, referre voluit; ad quem etiam ex more misit pro responsis ecclesiasticis Michaelem presbyterum cardinalem apocrisiarium.»
[Col. 0969B] Num 171, linea 7.— Cosmus sacellarius, Sisinnius nomenclator. Sacellarius et nomenclator censentur inter officia Ecclesiae Romanae. Sacellarius est custos aerarii ecclesiae. Anast. in Constantino: Subdiaconus atque sacellarius factus. Idem in Gregor. II: Hic sub sanctae memoriae dom. Sergio papa subdiaconus atque sacellarius factus. Idem in Stephano IV: Una cum Sergio tunc sacellario. Idem in Leone III: Similiter et Campulus sacellarius. Idem in Adriano II: Ibi a Paulo librorum custode, Joseph vasorum custode, simulque Basilio sacellario, ecclesiasticis induti vestibus, salutati. Et distinguitur ab Arcario Anast. inf. Paulum diaconum et vicedominum, Petrum Arcarium. Nomenculator est monitor, qui pontificem monet de proprio nomine accedentium ad Rom. pontificem. De utroque Anast. in Agathone, ubi dixi. Sacellarius fisci est procurator, seu praefectus fisci. Baldric., in epist. ad Henricum III imp.: Et sicut liberalitas vestra [Col. 0969C] sacellarium habet, qui causis supervenientibus quoti ianas expensas faciat, ita et ego sacellarius eorum sum, etc. Joan. Diac., lib. II, cap. 23: Idem Gregorius, juxta consuetudinem suam, praecepit sacellario ut duodecim peregrinos ad prandium invitaret. Et paulo post: Et accersito sacellario, cur contra jussionem suam tertium decimum invitare praesumpserit, inquisivit. Num 172, linea 3.— Sergium abbatem presbyterum, et Sergium ordinatorem. Abbatem presbyterum signat, quia ab initio singula monasteria habebant unicum presbyterum, suum abbatem, a quo sacramenta peterent, et missam audirent. Augustin. epist. quae est 81, scripsit abbati monachorum insulae Caprariae et compresbytero. Idem de Morib. Eccles. catholic., libr. I, cap 33. Vidi ego diversoria Sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter praeerat, vir optimus et doctissimus. Joannes Hierosolymitanus episcopus, epist. quae est 60, [Col. 0969D] scribit se ordinasse Paulinianum presbyterum monasterii Bethleemitici, quia beatus Hieronymus ejus monasterii praepositus non sustinebat prae humilitate sacramenta fratribus ministrare. Anastas., infr. in Stephano III. Fulradum abbatem et presbyterum. Ordinator est magister ordinis missae, vel didascalus ordinandorum. Ordinationem praecedit instructio ordinandorum; et ordinatis traditur ab ordinatoribus libellus officialis, quo continetur ordo, id est, ratio ecclesiastici officii. Conc. Tolet. IV, can. 25; Can. Quando, 38, dist. Linea 10.— Illic suscepit sigillum imperiale per Theophanium regionarium. Sigillum imperiale hic est praeceptum imp. sigillo munitum, ut alibi sigillum iconiae, seu imaginis beatae Mariae, est inscriptio imaginis. Robert. Montens., in supplem. Sigebert., ad ann. 1183: «Anno superiori apparuit domina nostra mater misericordiae sancta Maria cuidam fabro lignario opus facienti in quadam silva, et [Col. 0970A] obtulit ei signum iconiae suae et filii sui Salvatoris nostri, cujus conscriptio erat: Agnus Dei, » etc. Linea 14.— Occurrit Theophilus patricius extraticus caravisianorum, cum summo honore eum suscepit. Extraticus, lege stratigus scaravisianorum, id est, dux turmae equestris militum. A Latino barbaro, scara, quod idem est ac turma equestris. Aymoin., libr. IV, cap. 26: «Anno autem decimo Dagobertus collegit lectam e Franciae bellatoribus scaram, quam nos turman vel cuneum appellare possumus.» Hincmarus Rhemens. ad episcopos dioecesis suae, cap. 3: «Bellatorum acies, quas vulgari sermone scaras vocamus.» Male scala, pro scara legitur apud Willelm. Britonem, Philippid. lib. X:
Linea 19.— Pontifex autem et ejus primates cum sellaribus imperialibus, sellis et frenis inauratis, simul et mappulis ingressi sunt. Sellare hic distinguitur a sella; sellare videtur esse pallium superstratum, quod ornatus causa imponitur sellae, Housse. Anastas. in Stephano III: Cui et vicestratoris usque in aliquantum locum, juxta ejus sellarem properavit. Idem pallium vocat Anastas. in Conone: Sed et pallio ad caballicandum uti licentiam ei concessit. Pontifex et cardinales usi frenis et sellis deauratis. Episcopos suae aetatis eadem de re notat Bernard Clarevallens. epist 42, ad Willelmum Senonensem: [Col. 0970C] Clamant vero nudi, clamant famelici, conqueruntur et dicunt:
Linea 21.— Apostolicus pontifex cum camelauco, ut solitus est Romae procedere, a palatio egressus, in Placidias usque, ubi hospitatus erat, properavit. Camelaucum, seu camelaugum est pileus quo utitur pontifex, a Graeco καύμα, quod prosit ad arcendum calorem. Suidas: Καμηλαῦκιον παρὰ τὸ καύμα ἐλαύνειν : Quod calorem arceat. Etymologic. M.: Καύσια ὥριτας μὲν καμελαῦκιον παρὰ τὸ ἐλαυνεῖν τὸ καύμα : Causia dicitur camelaucium, quod arceat calorem. Achmes, Oneirocritic. cap. 219: Τὸ καμηλαύκιον ἐπὶ βασιλεὺς εἶς τὴν Αὐγούσταν, καὶ εἶς τέκνον κρινέται : Camelaucium regis ad Augustam et ejus liberos refertur. Camelaucum erat indumentum capitis commune regibus et privatis, colore diversum; sed usu factum est, ut camelaucum Romanis proprie dicatur pileus pontificis. Papias: Camelaucus vestimentum papae.
[Col. 0971A] Num 174, linea 6.— Hujusque rei causa zelo fidei accensus, omnis caetus Romanae urbis, imaginem, quam Graeci votaream, vel (ut alii legunt) pancaream, vocant, sex continentem sanctas ac universales synodos in ecclesia beati Petri erexerunt. Imago sex universalium conciliorum, quam Graeci votaream, vel pancaream, vocant, a Romanea plebe erecta in ecclesia beati Petri. Haec imago a Philippico imp. haeretico deposita, a Theodosio restituta Constantinopoli. Anastas. in Gregor. II: «Protinus etiam ut ingressus est Theodosius regiam urbem, imaginem illam venerandam, in qua sanctae erant sex synodi depictae, et a Philippico nec dicendo fuerat deposita, in pristino erexit loco.»
Num. 175, linea 1.— Hujus temporibus duo reges Saxonum ad orationem apostolorum cum aliis plurimis venientes, sub velocitate suam vitam, ut optabant, finierunt. Hic locus accipiendus est de Anglo-Saxonibus, anno Christi 689. Et his temporibus frequens erat Anglorum peregrinatio ad limina apostolorum, [Col. 0971B] ut refert Beda lib. V, cap. 7: «Quod his temporibus plures de gente Anglorum nobiles ignobilesque, laici et clerici, viri ac feminae, certatim facere consueverunt.» Idem ante tradit idem scriptor lib. IV, cap. 23: «Etiam Romam adire curavit, quod eo temporis magnae virtutis aestimabatur.» Idem Anastas. in Benedicto III: «Hujus temporibus rex Saxonum nomine, causa orationis veniens, relictis omnibus suis rebus, regnum proprium suum dimisit, Romam properans ad limina apostolorum Petri et Pauli cum multitudine populi,» etc.
Num. 176, lin. 10.— Et ex utrisque partibus amplius quam viginti quinque plagarentur, atque interirent. Plagare est vulnus infligere. Augustin., de Civit. Dei, lib. 21, cap. 11: Lacessivit Dominum vel plagavit.
Linea 11.— Donec pontifex mitteret sacerdotes cum Evangeliis et crucibus Domini, sicque partes sedarentur. Litaniae seu processiones fiebant praelatis [Col. 0971C] Evangeliis et crucibus. Episcopo occurri cum Evangelio moris erat. Ekkeard. junior, de Casib. M. Sancti Galli, cap. 1: «Parat illico basilicam et aram, parat tapetes, et pallio dorsili caminatam, Evangelio episcopum, aliquos, qui aderant, presbyteros recipere jubet.» Et infra: «Post non multum quoque temporis, accidit Petrum etiam Veronensem a palatio redeuntem simili loci gratia inopinatum venire; fratres autem suscipientes illum, quod melius quidem habebant, Evangelium ei offerebant.» Idem, cap. 9: «Ad recipiendum enim episcopum cum Evangelio, etiamsi frater conscriptus non fuerit, aequum esse ut pariter occurrant, omnes concordant. Suscipitur episcopus, Victor Evangelium obtulit ipsi, quod ubi ille osculatur, Victor revertitur.» In litaniis cruces praeferri moris antiquissimi est. Ne litaniae sine crucibus fiant vetat nov. Justin. 123, cap. 32. In litaniis mos erat ut crux aurea a Carolo Magno oblata praeferretur ante pontificem; [Col. 0971D] de quo Anastas. in Leone IV. Occursus solemnis cleri principibus et dynastis cum crucibus fiebat. Gregor. Tur., libr. X, cap. 9: «Ebraccharius vero usque Venetias urbem accessit; miserat enim ad eum obviam episcopus regalis clericos suos cum crucibus et psallentio, qui eos usque ad urbem deduxerunt.» Lothario imperatori obviam itum cum crucibus et signis, id est, vexillis. Anastas., in Sergio II: «Obviam illi ejus sanctitas dirigens, venerandas cruces, item signa, sicut mos est imperatorem aut regem suscipere, ita eum cum ingenti honore suscipi fecit.»
[Col. 0971D] Num. 176, linea 4.— Contigit ut Petrus quidam pro ducatu Romanae urbis Ravennam dirigeret praeceptum . . . Et factum est dum Christophorus, qui erat dux . . . Primus ex Anastasio occurrit Christophorus qui sub nomine ducis Romanae urbis aperte enuntietur. [Col. 0972A] Quid significet nova haec appellatio ducis, quae dignitas, quae jurisdictio, quae partes fuerint, quae ducum series, et successio, qui fines Romani ducatus, quae urbes, ad eum pertinerent, libenti studio investigarem, si spes alicubi affulgeret aliquid certi eruendi, et figendi, unde liber Pontificalis illustrari pro merito posset. Sed tenebris obsita omnia, lubrica, et incerta, quibus fidere tuto non possis, silentibus super hac re auctoribus synchronis, et recentioribus scriptoribus veterum monumentorum praesidio destitutis. Tentabo, si ex Anastasio possit Anastasius illustrari. Italia omnis imperatoribus parebat, antequam barbarae nationes in illam irrumperent, et ferro, et igne omnia vastarent. Novissimi, qui Italiae majori parti insedere, fuere Longobardi, qui, praecipuis Italicis provinciis potiti, imperatoribus Graecis reliquum non fecere, nisi eum tractum, qui a Pado ad mare Adriaticum porrigitur inter Apenninum, Pentapolim, et mare, cui Ravennae exarchatum, ad [Col. 0972B] exemplum Exarchatus Africae, nomen fecit Longinus, datus a Justino imperatore successor Narseti, anno 567, atque eam Italiae partem, quae mari supero alluitur, ad Siciliam usque, excepto ducatu Beneventano, quem Longobardi pariter obtinebant. Exarchus Ravennae consistebat, indeque in alias terras Orientis imperatori subjectas tum sacra principis jussa, tum suos administros, qui variis nominibus indicabantur, magistri militum, sacellarii, chartularii, mittebat. De duce et ducatu Romae per ea tempora usque ad annum circiter 711 altum silentium in libro Pontificali, et si quae mentio de Romanis magistratibus, ii indicantur, vel nomine judicum, seu exercitus Romani, ut in Theodoro, n. 125, vel cleri, populi, et exercitus Romanae civitatis, ut in Benedicto, n. 153 («Hic suscepit, inquit Anastasius, divales jussiones clementissimi Constantini Magni ad venerabilem clerum et populum, atque felicissimum exercitum Romanae civitatis»), vel [Col. 0972C] judicium et primatum exercitus, ut in Conone, n. 156, vel primatum judicum et exercitus Romanae militiae, ut in Sergio, n. 158. Constantino itaque pontificatum agente primus dux, Christophorus nominatur hac occasione. Cum Philippicus imperator haereticus, sacrarum imaginum osor, Romam misisset Petrum quemdam ad ducatum Romanum obtinendum, populus Romanus, qui, ut inquit Anastasius, «nequaquam haeretici imperatoris nomen, aut chartas, vel figuram solidi recipere statuerat, unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec suum nomen ad missarum solemnia proferebant,» zelo fidei accensus noluit Petrum illum suscipere, seque Christophoro duci armatum exhibuit, ut eo duce decertaret adversus Petrum, eumque ab ingressu urbis et magistratus arceret. Pugnatum est in via sacra; cumque plures vulnerati hinc inde caderent, misit pontifex sacerdotes cum Evangeliis, et crucibus Domini, ut sedarentur partes; et jam [Col. 0972D] pars Petri angustiis ita premebatur, ut nulla illi esset spes vivendi, cum ad jussum pontificis pars alia, quae Christiana vocabatur, recessit. Hinc disco militiam, et totius rei militaris curam ad ducem pertinuisse, res urbanas etiam administrasse, conjicio ex eo quod Zacharias papa Roma discedens urbem reliquit Stephano duci ad gubernandum (Anastasius, in Vita Zachariae, n. 213); magnam curam adhibuisse pariter vacante sede, ne tumultus excitarentur in Urbe, novique pontificis electionem auctoritate gradus et praesidio armorum protexisse crediderim, cum legam in Vita Adriani, n. 292, Adrianum eadem hora qua electus fuit, reverti fecisse judices hujus Romanae urbis tam de clero quam de militia, qui in exsilium ad transitum domni Stephani papae missi fuerant a Paulo cubiculario cognomento Afiarta. Hic, mortuo Stephano regundae Urbi praepositus, interpontificio durante, primores civitatis in exsilium miserat. Christophorus [Col. 0973A] itaque primus dux fuit urbis Romae, Romano populo renuente parere amplius imperatori haeretico, ut supra retuli ex Anastasio, cujus exemplum secuti caeteri populi ex eodem Anastas., n. 184, sibi omnes ubique in Italia duces elegerunt. Romanorum ducum seriem ex Anastasio exhibeo: Christophorus dux, ab anno 711 (Anast.. in Vita Constantini, n. 176, sub finem); Petrus dux, ab anno 713 (Anast., in Vita Constantini, n. 176, sub finem); Basilius dux, ab anno 717 (Anast., in Vita Gregorii II, n. 183, sub finem); Marinus spatharius dux, ab anno 718 (Anast., in Vita Gregorii II, n. 183, sub medium); Petrus dux, ab anno 720 (Anast., in Vita Gregorii II, n. 184, sub medium); Stephanus dux, ab anno 740 (Anast., in Vita Zachariae, n. 207). Praeter dictos nominantur etiam quidam Gratiosus tunc chartularius, postmodum dux in Stephano IV, n. 269, et n. 288, et Joannes dux, germanus domni Stephani papae in Adriano, n. 297; sed illos vel non [Col. 0973B] fuisse duces cum ordinaria ducum potestate, quemadmodum superiores, vel alterum in tumultu a factiosis civibus excitato electum, alterum vero fultum cognatione pontificis nomen ducis usurpasse, illud mihi persuadet, ab usque Stephano III ducum imperium cessasse instituto patriciatu Romano, de cujus dignitate et officio sermonis occasio infra se offeret. Sublatos itaque duces fuisse nullus dubito, cum primum unctus est Pippinus in Francorum regem, electusque patricius Romae a Stephano III, ob praeclara ejus merita in Romanam Ecclesiam, et praesertim ob donationem eidem factam Exarchatus Ravennae, cujus authenticas tabulas suo tempore exstitisse in Romano archivio Anastasius affirmat, n. 253. In epistola enim a Stephano III ad Pippinum data, antequam ille in Italiam iterum descenderet erepturus Aistulpho Longobardorum regi Exarchatum Ravennae, quem hic occupaverat, et pontifici consignaturus, donationem Exarchatus ab eodem [Col. 0973C] factam beato Petro commemorat, quam implendam esse et juste exigit, et enixim rogat; inquit enim epist. 3: «Doleat vobis pro sancta Dei Ecclesia, et beati Petri causa, et quod per donationem beato Petro offerendum promisistis, ei possidendum contradere debeatis. Mementote, et semper in vestris praecordiis firmiter tenete, quod promisistis eidem janitori coelorum. . . . . Videte omnia quae ei promisistis et per donationem polliciti estis, contradere festinate . . . Sciatis quia sicut chirographum vestram donationem princeps apostolorum firmiter tenet, et necesse est ut ipsum chirographum expleatis.» T. VIII Concil. gen. Labbei pag. 381, Edit. Ven. Dum interim duces Romae imperitabant, supremum in urbem Romam, Romanumque ducatum jus erat penes pontificem. Id clare doceor ab Anastasio, cujus, et non alius, testimonio in hac adnotatione utor. Refert Anastasius in Vita Sisinnii, n. 169, Sisinnium pro restitutione murorum urbis calcaria jussisse decoquere, [Col. 0974A] nihilque perficere potuisse morte praeventum. In Vita autem Gregorii II, n. 177. «Hic, inquit, exordio pontificatus sui calcarias decoqui. jussit, et a porta sancti Laurentii inchoans, hujus civitatis muros restaurare decreverat, et aliquam partem faciens, emergentibus incongruis variisque tumultibus, praepeditus est.» Quod autem evidentius argumentum supremae auctoritatis in urbem esse potest, quam illam munire et muros per illius circuitum exstruere? Idem Gregorius exarchum Romae morantem, ex defectione quarumdam urbium ad Tiberium seductorem, pavidum et turbatum confortat, inque ejus subsidium mittit proceres Ecclesiae, atque exercitus, n. 187. Gregorius III: in Centumcellensium civitate muros dirutos pene a fundamentis fortissime construi facit, n. 204. Zacharias Roma discessurus, profecturus ad Luitprandum regem Longobardorum pro Ravennatum salute, relinquit Romanam urbem Stephano patricio et duci ad gubernandum, n. 213. Per haec manifeste apparet stetisse supremum imperium [Col. 0974B] urbis atque ducatus apud pontifices, ducibus licet jus dicentibus. Quae porro urbes et castra ducatum Romanum constituerent, ex Anastasio penitus exploratum non habeo. Centumcellas utique ad Romanum ducatum Romanum pertinuisse intelligo ex ejus murorum constructione a Gregorio III imperata; pariter Galliensium castrum sub eodem Gregorio recuperatum, pro quo, inquit Anastasius, n. 203, quotidie expugnabatur ducatus Romanus a ducatu Spoletino; itidem Ameriam, Hortam, Polimartium, et Bleram, ab eodem rege, inquit Anastasius in Zacharia; n. 207, ablatae sunt a Romano ducatu civitates quatuor, id est Ameria, Hortas, Polimartium et Blera. De aliis non ita certe pronuntio; Anastasius quidem in Zacharia, n. 210, inquit: «Nam et Sabinense patrimonium, quod per annos prope triginta fuerat ablatum, atque Narniense etiam, et Auximanum, atque Anchonitanum, necnon et Numanatense, et vallem, quae vocatur [Col. 0974C] magna, sitam in territorio Sutrino per donationis titulum ipsi beato Petro apostolorum principi reconcessit, et pacem cum ducatu Romano ipse rex in viginti confirmavit annos.» Sed hoc in loco Anastasio mentem non fuisse numerandi loca ad ducatum Romanum proprie pertinentia illud ostendit, quod et Anchonam recenset, et Auximum, et Sabinense patrimonium, quae extra ducatum esse satis constat. Sigonius ( de Regno Italiae ) affirmat ducatum Romanum complexum fuisse civitatem Romanam et Portum, Centumcellas, Caere, Bledam, Maturanum, Sutrium, Nepet, Castellum Gallesii, Ortam, Polimartium, Ameriam, Tudertum, Perusiam, Narniam, Otriculos; Signiam, Anagniam, Ferentinum, Alatrium, Patricum, Frusinonem, Tibur; quam enumerationem, ut opinor, desumpsit ex tabulis confirmationis Ludovici Pii ad Paschalem anno 817, de quibus tamen nullum verbum apud Anastas. in Vita Paschalis.
170 Constantinus, natione Syrus, ex patre Joanne, sedit annos septem, dies quindecim [Col. 0947] B, 6, d. 15. . Fuit autem temporibus Justiniani Philippici et Anastasii Augustorum. Vir valde mitissimus, cujus temporibus in urbe Roma fames facta est magna per annos tres. Post quos tanta fuit ubertas, ut fertilitatis copia praeteritae sterilitatis inopiam oblivioni mandaret. Hic ordinavit Felicem archiepiscopum Ravennatem, qui secundum priorum suorum solitas in scrinio noluit facere cautiones, sed per potentiam judicum exposuit, ut inaluit [Col. 0947] Voluit. B, Valuit. . Cujus cautio, a pontifice in sacratissima confessione beati Petri apostoli posita, post non multos dies terra et quasi igni combusta reperta est. [Col. 0947] Vide Baron ad ann. Domini 708. Nam Ravennatium cives elati superbia digna ultionis poena mulctati sunt. Mittens quippe Justinianus imperator Theodorum patricium et primum [Col. 0947] primicerium. exercitus insulae Siciliae cum classe navium, Ravennam civitatem cepit, praefatum archiepiscopum arrogantem in navi vinctum tenuit, et omnes rebelles quos ibi reperit compedibus strinxit, divitias eorum abstulit, et Constantinopolim misit. Dei autem judicio, et apostolorum principis Petri sententia, qui inobedientes fuerunt apostolicae sedis [Col. 0947] B, sedi. , amara morte perempti sunt, et isdem archiepiscopus lumine privatus dignam factis recipiens poenam exsul in Ponticam transmissus est regionem.
171 Hisdem [Col. 0947] B, His temporibus misit suprafatus imperator ad Constantinum pontificem sacram per quam jussit eum ad regiam ascendere urbem [Col. 0947] Vide Baron. ad ann. Domini 709. . Qui sanctissimus vir, jussis imperialibus obtemperans, illico navigia fecit parari, quatenus iter aggrederetur marinum, et egressus est a portu Romano die quinta mensis Octobris, indictione IX. Et secuti sunt eum Nicetas episcopus Silvae Candidae, Georgius episcopus Portuensis, Michaelius [Col. 0947] Michael. , Paulus, Georgius presbyter, Georgius diaconus, Georgius secundicerius, Joannes primus defensor, Cosmus [Col. 0947] B, Cosmas. sacellarius, Sisinnius nomenculator, Sergius scriniarius, Dorotheus et Julianus subdiaconi, et de reliquis gradibus Ecclesiae pauci clerici [Col. 0947] B non pauci. .
172 Veniens igitur Neapolim, illic eum reperit. Joannes patricius et exarchus, cognomento Rizocopus, qui veniens Romam jugulavit Saulum [Col. 0947] B, Paulum. diaconum et vicedominum, Petrum arcarium, Sergium abbatem presbyterum, et Sergium [Col. 0949] ordinatorem, pergensque Ravennam pro suis nefandissimis factis judicio Dei illic turpissima morte occubuit. Georgius vero presbyter Neapoli relictus est, et pontifex cum suis Siciliam perrexit, ubi Theodorus patricius extraticus [Col. 0949] et Straticus. languore detentus occurrens pontifici, magna cum veneratione salutans atque suscipiens, medelam adeptus est celerem. Atque inde egrediens per Regium et Cortonam, transfretavit Gallipolim, ubi mortuus est Niceta episcopus. Dum vero Hydrunti moras faceret, eo quod hiems erat, illic suscepit sigillum imperiale per Theophanium regionarium, continens ita ut ubi [Col. 0949] ubicunque. denominatus contingeret [Col. 0949] conveniretur. pontifex, omnes judices ita eum honorifice susciperent, quasi ipsum praesentialiter imperatorem viderent. Unde egressi partes Graeciae contingentes, in insula quae dicitur Caea occurrit Theophilius patricius extraticus [Col. 0949] et Strategus B. caravisianorum [Col. 0949] B, curavisianorum. cum summo honore eum suscepit, et amplectens ut jussio continebat, iter absolvit peragere coeptum. A quo loco navigantes venerunt a septimo milliario Constantinopolim; ubi egressus Tiberius imperator, filius Justiniani Augusti, cum patriciis et omnibus inclytis, et Cyrus patriarcha cum clero et populi multitudine, omnes laetantes et diem festum agentes. Pontifex autem et ejus primates cum sellaribus imperialibus, sellis et frenis inauratis simul et mappulis ingressi sunt civitatem. Apostolicus pontifex cum Caumelaugo [Col. 0949] Camelauco. , ut solitus est Romae procedere, a palatio egressus, in Placidias usque ubi placitus erat [Col. 0949] hospitaturus erat. , properavit.
173 Domnus autem Justinianus imperator, audiens ejus adventum, magno repletus gaudio, a Nicaea Bithyniae misit sacram [Col. 0949] epistolam. gratiarum actione plenam: Et ut debuisset pontifex occurrere Nicomediam, et ipse venire [Col. 0949] veniret. a Nicaea, quod et factum est. In die autem qua se vicissim [Col. 0949] B, invicem. viderunt, Augustus Christianissimus cum regno in capite se prostravit, pedes osculans pontificis. Deinde in amplexum mutuum [Col. 0949] motuo. corruerunt, et facta est laetitia magna in populo, omnibus aspicientibus tantam humilitatem boni principis. Die vero Dominico missas imperatori fecit, et communicans princeps ab ejus manibus, quoque suis delictis ut deprecaretur pontificem postulans, omnia privilegia Ecclesiae renovavit, atque sanctissimum papam ad propria reverti absolvit. Egressus igitur a Nicomedia civitate crebris valetudinibus pontifex attritus, tandem, sospitatem Deo tribuente, incolumis ad portum Caietae pervenit, ubi sacerdotes et maximam populi Romani reperit multitudinem, ac vicesimo quarto die mensis Octobris indictione X, Romam ingressus est, et omnis populus exsultavit atque laetatus est.
174 Hic fecit ordinationes episcoporum in eundo et redeundo per diversa loca episcopos duodecim. Post menses autem 3 lugubre nuntium personuit, quod Justinianus Christianissimus imperator, et orthodoxus imperator, trucidatus est, et Philippicus haereticus in imperiali promotus est arce, cujus et sacram cum pravi dogmatis exaratione Constantinus suscepit, sed cum apostolicae sedis consilio respuit. [Col. 0949] Vide Baron. ad ann. Domini 711. Hujusque rei causa zelo fidei accensus omnis coetus Romanae urbis imaginem, quam Graeci votaream [Col. 0949] pancaream. vocant, sex continentem sanctas ac universales synodos, in ecclesia beati Petri erexerunt. Hic refecit patenam auream, pensan. lib. duodecim. Eodem tempore Felix archiepiscopus Ravennae, ab exsilio reductus, poenitentia motus, licet oculorum lumine privatus, tamen ad propriam rediit sedem, et solita quae ab universis in scrinio Episcoporum fiunt indicula, et fidei expositionem, et hic confessus est, sicque reconciliationis promeruit absolutionem.
[Col. 0951] 175 Hujus temporibus duo reges Saxonum ad orationem apostolorum cum aliis plurimis venientes, sub velocitatem [Col. 0951] velocitate. suam vitam, ut optabant, finierunt. Venit autem et Benedictus archiepiscopus Mediolanensis orationis voto, et suo se pontifici praesentare. [Col. 0951] Vide Baron. ad ann. Domini 711. Altercavit vero et pro Ecclesia Ticinensi, sed victus est, eo quod a priscis temporibus sedis apostolicae ejusdem Ticinensis Ecclesiae antistes ad consecrandum pertinebat atque pertinet.
176 Hisdem temporibus cum statuisset populus Romanus nequaquam haeretici imperatoris [Col. 0951] Imperatoris Philippici. nomen aut chartas vel figuram solidi suscipere, unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec suum nomen ad missarum solemnia proferebant [Col. 0951] proferebatur. , contigit ut Petrus quidam pro ducatu Romanae urbis Ravennam dirigeret praeceptum, et pro [Col. 0951] dirigeretur, et praeceptum pro. hujusmodi causa acciperet. Dumque innotuisset quod ad nomen [Col. 0951] B, nomine. haeretici imperatoris sua promotione isdem Petrus fuisset potitus, zelo fidei accensa magna pars populi Romani statuerunt nullo modo hunc ducem suscipere. Et factum est, dum Christophorus, qui erat dux, ob hanc causam cum Agathone et suis hominibus concertarent, bellum civile exortum est, ita ut in via Sacra ante palatium sese committerent, et ex utrisque partibus amplius quam viginti quinque plagarentur atque interirent, donec pontifex mitteret sacerdotes cum Evangeliis et crucibus Domini, sicque partes sedarentur. Nam pars Petri ita angustiata, ut nulla illi esset spes vivendi. Verum ad pontificis jussum pars alia, quae et Christiana vocabatur recessit. Sicque defensoris haeretici pars valuit Petri, ac si illa attrita recederet [Col. 0951] Sicque defensorum Petri haeretici pars non praevaluit, sed attrita recessit. . Non post multos autem dies scripta venerunt a Siciliensi insula, quae nuntiaverunt Philippicum haereticum a principali vertice depulsum, et Anastasius orthodoxus Augustus sceptra regalia gubernanda suscepit [Col. 0951] Vide Baron. ad ann. Domini 713. . Tunc orthodoxis exsultatio magna, tenebrarum autem dies cunctis haereticis superfusa est. Post aliquod vero temporis [Col. 0951] tempus. scholasticus cubicularius patricius et exarchus Italiae veniens Romam detulit secum sacram Anastasii principis, per quam verae se orthodoxae fidei praedicatorem et sancti sexti concilii confessorem esse omnibus declaravit, quam et pontifici obtulit, et ita perrexit Ravennam. Dum autem haec gererentur, obtinuit Petrus ducatum [Col. 0951] B, add. Urbis. , promittens quod nulli [Col. 0951] B, nequaquam ultra Romanis. adversari niteretur. Hic fecit ordinationem unam, presbyteros decem, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero sexaginta quatuor. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum V Idus Aprilis, indictione XIII, Anastasio Augusto, et cessavit episcopatus dies quadraginta.
[Col. 0983A] Ex codice Farnesiano. Num. 177. lin. 1, sedit annos XV, mens. VIII, dies XXIV: post paucos versus in Cod. Farnes. Folium integrum deest. Num 181, lin 11, sequitur textus Farnes et Longobardos [Col. 0984A] pene trecentos cum eorum Castaldio interfecerunt. Num. 185, lin. 4 Buxo Persiceta. Num. 186, lin. 1, persuasum est, sutriense castellum. lin. 5, antefatus emittens Langobardorum rex. lin. 19, spatam atque ensem deauratus. [Col. 0985A] Num. 187, lin. 4, ita ut Mantuarienses, Lunenses, atque Blerani. Num. 177, lin. 1, cod. Vallicel., Gregorius natione Romanus. Ibid. annos 15, menses 9, dies 22, qui a parva aetate in patr. nutritus, subdiaconus factus, deinde ad diaconatus ordinem provectus est. Et cum. lin. 6, regiam provectus ad urbem est. Erat autem vir castus. lin. 8, concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin. 10, impugnator. Hujus temporibus Joannes Constantinopolitanus antistes synodicam ei misit, atque ad eum rescriptis idem usus est pontifex, etc., ut in sect. seq. Num. 178, lin. 2, cod. Vallicel. Hic trabes in basilica B. Pauli vetustate quassatas mutavit; et maximam cooperuit partem basilicae quae ceciderat; et altare a novo refecit; et ciborium argenteum pariter, quod fuerat ruina quassatum; ecclesiam quoque S. Laurentii foris murum sitam. lin. 7 utrobique [Col. 0985B] concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin. 10, ad Christum convertit; et maximam partem, etc., ut laudd. codd. Excipe tamen vocem beatus cujus loco noster ms. liber habet, venerabilis; lin. 11, beati Pauli apostoli erant. Ibid. atque servis Dei monachis congregationem post longum tempus constituens, ut per diem et per noctem laudes Deo dicerent, instituit. Gerontocomium etiam, quod juxta ecclesiam sanctae Dei Genitricis ad Praesepe situm est, monasteriumque juxta positum sancti Andreae apostoli. lin. 16, concordat cum laudd. codd., excepto verbo, agerent, cujus loco Vallicel. cod. habet ageretur. Num 179, lin 1, cod Vallicel, Alpium Cottiarum. lin 3, reddita confirmavit. Tunc etiam, etc, ut cod Reg, Maz et Thuan. lin 4, eo quoque tempore Theodo dux gentis Bajoariorum cum aliis, etc, ut laudd codd, cum quibus concordat etiam lin 7. lin 8, destruendos. lin ead, concilium item lin eadem pervenerunt . . . apud regiam regressi urbem. lin 11, Anastasius vero [Col. 0985C] cum civibus vel cum eis etc usque ad dimicavit, concordat cum Reg et Thuan. lin 13 ut cod Reg, Maz et Thuan. lin 15, Anastasius clericus factus. lin 17, fuerant depositae in pristinum erexit titulum atque locum. Num 180, lin 1, eo itaque tempore fluvius qui Tyberis appellatur, etc., ut codd Reg. Maz et Thuan, cum quibus concordat lin 7 et 10. lin 3, transcendit itaque aliquibus locis muros, atque usque basilicam lin 5, aqua. lin 6, B. Petri, usque. lin 8, evellens et eradicans. ibid segetes. Ipso tempore parti maximae Romanorum pro hoc. lin 10, tenebat. lin 12, est Deus lin ult verba per 15 indictionem desunt in nostro cod. Num 181, lin 1, cum e. c. fuerat a Longobardis lin 2, quo audito Romani valde sunt omnes contristati, etc., ut cod Reg, Maz et Thuan, exceptis his: nempe Langobardos, ut ipsum, lin 4 ut iidem cod. usque ad verbum restituerent. lin 6, neque monita [Col. 0985D] ejus audire, nec castrum eum reddere passi sunt. lin ead., nimis idem pontifex ind. lin 7, in admonitionem. lin 8, eis qualiter hoc agerent ibid praestabat. lin 9, ut iidem codd lin. 11, Langobardos. lin 12, Castaldo. lin 13, ut iidem codd. Num 182, lin 1, eo tempore Jerusalem Ecclesiam sanctam. ibid. distecta tempore. lin 4, ministeriis. Hic quadragesimali tempore ut V feria missarum celebritas fieret in Ecclesia, quae antea non agebatur, instituit. Oratorium Osannae in patriarchio in nomine beati Petri apostoli diversis ornatum metallis a novo fecit. Domum quoque propriam, post matris obitum, in honorem sanctae Christi martyris Agathae additis a fundamento caenaculis, vel quae monasterio erant necessaria a novo construxit. Praedia illic urbana et rustica pro monachorum necessitate obtulit; atque ciborium in eadem ecclesia super altare construxit. Eodem tempore, etc. Haec habentur in editione lin 17 et 20 hujus num. atque lin 2 sequentis, [Col. 0986A] ordine turbato. Item lin 4, nec dicenda Agare orum gens a loco qui Septa dicitur ex Africa transfretantes, etc., ut Reg, Maz et Thuan hoc loco usque ad illa verba, participati sunt. Excipe tamen haec: interemerunt ex eis, omissis uno die: item in benedictione. . . ad sumendum ( ut Maz ) et ne unus quidem. . . ex his qui inde participati sunt. Illis praeterea diebus, etc., ut infra laudd Codd. linea 22. lin 23 concordat cum iisdem codd, excepta voce navibus, cujus loco Vallicel. cod. habet, manibus. Num. 183, linea 1, cod. Vallicel., Eodem tempore Narnia civitas a Longobardis pervasa est. Rex vero Longobardorum Leuzprandus, generali motione facta, Ravennam pergressus est, etc., ut infra lin. 10, in edit. lin. 10, 11. Castrum pervadens clusis, capto eo plures secum abstulit, et opes tulit innumeras. Post aliquod tempus. lin. 13, concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 15, 26 et 27. lin. 16, Dei judicio Marinus dissolutus est, et contractus. lin. 18, hoc [Col. 0986B] scelus ipsi perficerent, meditabatur. Ibid. quorum consilio Romanis patefacto, Jordanem interfecerunt. lin. 20, finivit. In illis diebus imperatoris jussione Paulus patricius, qui exarchus fuerat eundem Pontificem conabatur interficere. lin 22, praepediebat; et suis opibus ecclesias denudare, sicut in caeteris fecerat locis; atque alium in ejus ordinaret locum, nitebatur. Post hunc spatarius missus est alter cum jussionibus, ut. Num. 184, linea 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 2, 14, 15 et 18. lin. 3, pontifex Romanus. lin. 4, si hoc fieri praep. a. s. g. discederet. Despiciens ergo vir venerandus profanam. lin. 7, vox talis deest. lin. 9, necem. lin. 11, submitterent. Spernentes quoque ordinationes exarchi, sibi omnes. lin. 16 τὸ Neapolis deest. lin. 17, Hadriano. Num. 185, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin. 6, 8, 15, 22 et 23, lin. 3, Langobardis. Ibid. Ferromannus Monte belli Bononia [Col. 0986C] cum suis oppidulis Buxo et Persiceda. lin. 9, pessimum concilium. lin. 13 et 14 ut laudd. codd. Ibidem. nisi nimia defensio pontificis praepediret. Tunc eundem Eutichium et exarchum anathematizaverunt, se se. lin. 17, noceri, sed mori essent pro ipsius salute omnes parati. Tunc munera hinc et inde ducibus Langobardorum et regi pollicens plurima, ut a. lin. 19, qui rescriptis detestandum viri dolositatem decipientes. lin. 21, atque Langobardi. lin. 24 praesidium papa distribuere scilicet pauperibus largissima manu quaeque lin. 25 et jejuniis, laetaniis quoque Deum quotidie deprecans, et spe ista, lin. 28, persisterent ob amorem vel fidem Rom. imp. admonebat. Sic totorum corda, etc. Num 186, in. 1, cod. Vallicel., Eo tempore dolo a Langobardis pervasum est Sutriense Castellum. lin. 2, Langobardis et ita ubique. lin. 3, concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin. 4, ut laudd. codd., exceptis his in fine, nempe: donavit. Post aliquod tempus [Col. 0986D] idem rex, generali facta motione, ut subjiceret duces Spolitinum, et Beneventanum, susceptis ab ipsis ducibus sacramentis, atque obsidibus, cum omni suo exercitu in Neronis campo convenit. Ad quem egressus pontifex, eique se praesentans regis mollivit animum commonitione pia, etc. ut in edit. lin. 16, lin. 17, laesionem, et sic recedere. Nam ad tantam compunctionem piis monitis ejus flexus est. lin. 18, poneret; postque facta oratione recederet. Suggesserant autem ei plurimi, ut illa quae imperator mandabat, cum exarcho impleret; sed commonitus blanda suasione pontificis vidit non expedire. Sed ad partem flexus salutis, illa fecit quibus institutus erat, nec consensit pravis consiliis; et recessit mitis, qui venerat ferus. Sic compressa est adversantium malitia rege declinante a malis, quae suggerebant consiliis. Post paucos vero dies claruit malitia imperatoris, pro qua persequebatur pontificem, etc., ut infra num. 188. lin. 1. [Col. 0987A] Num. 188, lin 2, cod. Vallicel., habitantes Constantinopolim tam vi, quam blandimentis, ut deponerent omnes imagines ubicumque haberentur, tam Salvatoris, quam ejus sanctae Dei Genitricis, vel omnium sanctorum, et eas. lin. 5, crudele est, incenderent; et quia multi ex eis tale scelus praepediebant. lin. 7, alii in aliqua parte corporis poenam pertulerunt, etc. ut laudd. codd. exceptis his: in ejus locum: pro quibus ms. liber Vallicel. habet in ejus loco. lin. 11, ut laudd. codd. et ita ibidem primo et secundo loco, atque lin. 13 et 14. lin. 15, ut codd. Reg., Maz. et Thuan. Num. 189, lin. 4, cod. Vallicel., hic fecit ordinationes V, presbyteros XXXV, diaconos IIII, episcopos per diversa loca CXLVIIII. Qui etiam sepultus est in basilica B. Petri apostoli sub die X mensis Februarii, indictione XIIII, et cessavit episcopatus dies XXXV. [Col. 0987B] Num 177, lin 1, A, annos 5, m. 8, d. 24, B, m. 9, dies 11. lin 9, ecclesiasticorum dogmatum, B. contrariorum. Num 178, lin 4, ciborium, B. lin 16, B, habitabat monachus. Num. 179, lin. 5, AB, Bavariorum. lin. 17, B, Philippico haeretico Num. 180, lin. 3, B, egressus. Num. 181, lin. 4, AB, protestabatur, lin. 6, A, neque monita audiebant, nec reddebant. lin. 8, et 9, A B, praestabat. Num. 182, lin. 7, A, munitione B. Num. 183, lin. 7, AB, lib. 20. lin. 15, AB, mandante praebuit. lin. 21, eo quod praep. Num. 184, lin. 4, despiciens ergo. Num. 185, lin. 8, AB jubente Deo. lin. 15, Beneventano exarcho. Num. 186, lin. 1, AB, Sutriense. lin. 11, A, Beneventanum exarcho. lin. 12, B, jussa fuerant expleret. [Col. 0987C] lin. 22, A, quae inierat. Num. 187, lin. 3, AB, leviores quosque. Num. 189, lin. 8 et 9, A, episcopatus dies 35 Num 177, lin 2, mens 9, d. 11. lin 3, qui a parva aet. in p. nut subdiaconus, at sac factus bibl i. est c. com sub sanctae memoriae d. S. Pet et deinde. (M, in Pat nutritus sub sanctissimo memorato domino S. P. et subdiaconus, atque sac f. bibl illi est cura com atque a Justiniano pr. inq de q. c. o. r. v. s, q. unde ad diaconatus ordinem p. est, et cum viro sancto Constantino P. regiam profectus est urbem, erat autem vir). lin 8, divinis Scripturis. lin 10, in exordio. lin 11, juss a porta S. Laur. Num 178, lin 2, hic trabes in ecclesia beati Pauli apost vetustate quassatas mutavit, et maximam cooperuit partem basilicae, quae ceciderat, et altare [Col. 0987D] a novo refecit quassatum ruina, et ciborium argenteum, pariterque fuerat, eccl quoque ( M, refecit et ciborium argenteum, pariterque fuerat quassatum ruina ecclesiam q.) s. Laur foris murum sitam, quae. lin 7 temporis. lin eadem, reduxit, diversas quoque basilicas i. r. P. renovavit, lin 10, ad Christum c. cl. maximam partem gentis ejusdem sancti baptismatis unda lavit. Hic etiam beatus papa monasteria, quae secus. lin 11, atque servis Dei monachis c. p. l. t. constituens, ut per diem et noctem laudes Deo dicerent constituit. Gerontocomium, quod erat juxta ecclesiam sanctae Dei Genitricis ad. P. situm est, monasteriumque juxta positum s. Andr. apost. lin 16, in quibus n. v. h. m. restaurans, et monachos faciens ordinavit, ut per diem et noctem laudes Deo in ecclesia eadem sanctae Dei Genitricis cottidianis agerent diebus, et manet nunc usque pia ejus ordinatio. Et tempore Luitprandus. Num. 179, lin. 1, A, Coctiarum lin. 2, petiaret ( M, [Col. 0988A] reperierat) lin. 4, Tunc etiam 14 indict. sign. in l. f. est, et visa est cr. lin. ead. eo quoque temp. Theodorus dux gent. Baugarior. cum aliis gentis suae ad B. P. apost. limina orationis voto pr. de g. e. occ. Hujus etiam temp. lin. 7, in partes. lin. 8, destruendos. lin. ead., pervenirent. lin. 9, apud reg. lin. 11, civibus, et cum eis, quos potuit habere de exercitu munita civitate Nicaea obvius exiit. Pergens itaque illuc cum classe, Theodosius imper. cum eo dimicat ( M, dimicavit). lin. 13, exerc. Anastasii s. i. Cumque Anastasii pars superata esset, verbum immunitatis ab eo expetivit. Dato itaque sibi sacramento. lin. 17, in qua acta sex sanctae synodi erant depictae, et a Philippo nec dic. fuerant depositae, in pristinum erexit titulum atque locum. Num. 180, lin. 1, eo quoque tempore fluv. qui Tib. appell. al. s. eg. per campestria se dedit, intumescens inundatione aquarum, et per p. lin. 4, locis muros, atque usque in basilicam. lin. 7, remissam [Col. 0988B] in ips. lin. 8, dissip. evellens, et eradicans a. et s. nam nec serere ipso t. p. m. r. et per hoc im. lin. 10, per dies etiam. lin. 12, est Deus, aq. a. lin. ead., et fluv. pr. reg. est alv. XV indict. Num. 181, lin. 2, Romani omnes sunt contristati de castri perditione. Adortatus est etiam venerabilis pontif. et commonuit Longobardos ut eum redderent. Quod si non adq. in i. eos d. i. lin. 4, protestabatur. Munera eis etiam dare multa, ut illus sibi restitu. s. lin. 6, m. monita ejus a neque castrum eum r. p. s. lin. ead. nimis idem pontifex ind. lin. 7, spei div. cont. atque in admonitionem. d. lin. 8, q. haec ag. ib. praestabat. lin. 9, castri viri virtutis sub. n. s. ing. s. lin. 10, Theoduno. lin. 12, castaldo. lin. 13, sicque castrum receperunt. lin. 14, venerabilis papa si. a. p. d. Num. 182, lin. 1, Eo tempore Hier. eccl, scilicet s. Crucis, quae multo fuerat distecta t. lin. 3, Ambon. marmor. lin. 4, ministr. Hic quadragesimali temp. [Col. 0988C] ut v. feria missarum celebritas fieret in ecclesia, quod antea non agebatur, instituit, ut. lin. 19 oratorium Osannae in. lin. 20, a n. fecit. Domum quoque propriam post matris obitum, ut. lin. 2 num. seq. lin. 4, monasterio. lin. 5 ejusd. num. nec obt. atque ciborium in eadem ecclesia super altare construxit. Eodem tempore nec dicenda Agarenorum gens a loco, qui Cepta dicitur, ex Africa transfretantes, Hispaniam ingressi, maximam partem gentis illius cum eorum rege occiderunt; reliquos omnes subdiderunt cum suis bonis, et ita eandem provinciam annis decem possederunt. Undecimo vero anno cum uxoribus et parvulis venientes Aquitaniam Galliae provinciam quasi habitaturi ingressi sunt. Carolus tunc Francorum princeps cum Eudone Aquitaniae principe discordiam habebat. Qui tamen in unum se conjungentes, contra eosdem Saracenos pari consilio dimicaverunt. Facta est autem Francorum generalis motio contra eos, et circumdantes eos interemerunt [Col. 0988D] uno die ex eis CCCLXXV millia, ex Francorum vero parte mille tantum quingenti interierunt, ut Francorum missa pontifici epistola continebat. Qui pontifex anno praemisso in benedictionem eis direxerat tres spongias, quibus ad usum mensae pontifices utebantur. Ex quibus Eudo Aquit. princeps populo suo per modicas partes tribuit assumendum ( M, ad sumendum) et ne quidem unus vulneratus est, aut mortuus ex his qui inde participati sunt. Eo quoque tempore, ut lin. 16, et ordeum, lin. 17, missa sunt. Hic quadrag. Hic repetuntur, quae jam posita sunt, lin. 5, orat. sane. supra autem, Osannae. lin. 20, fecit, et circumquaque altare p. lin. 21, illis praeterea diebus const. biennio est a nec dic. A. mari obs. lin. 23, maxima pars corum fame, frigore, bello pestilentiaque perierunt, ac sic pertesi obsidionis cum navibus suis confusi recesserunt. De populo vero ejusdem civitatis CCC millia diversae aetatis pestilentia vastante perierunt. [Col. 0989A] Num. 183, lin. 1, eo namque tempore moribus certa Honesta pont. mater. lin. 2, obit. domum pr. in hon. lin. 4, monasterio. lin. 6, lib. 6. arcus arg. lin. 7, lib. 12, et alia dona m. l. est ( M. lib. 15, canistra 10, pens. similiter lib. 12, etc). Eodem tempore Narnia civitas pervasa est. Rex ( M, a Longobardis pervasa est). lin. 10, pergressus, lin. 11, perv. clusis, capto eo ( M, perv. capto eo plures abstulit) et opes tulit innumeras. Post aliquot tempus B. lin. 13, Quibus Marinus imper. lin. 15, mand. assensum praebuit. lin. 16, jud. dissol. est, et cont. lin. 17 missus est in I. q. ibid. ipsi perf. lin. 18, patefacto Jord. lin. 20, fin. In illis diebus Imper. jussu. Paulus qui ex fuerat, eund. P. c. i. eo quod. lin. 22, et suis opibus ecclesias denudare, sicut in caeteris fecerat locis, atque alium ordinare in ejus loco nitebatur. Post haec ( M, post hoc) spatharius missus est alter cum i. ut P. lin. 26, ex Ravennatibus c. lin. 27, pontif. repugnantibus quoque Spoletinis in ponte Salario, et ex alia parte Longobardis, Tuscis resistentibus [Col. 0989B] hoc fieri praepeditum est, jussionibus itaque. Num. 184, lin. 1, Leo imper. lin. 2, hab. sed omnes jusserat deponi, et incend. maled. lin. 3, pont. Rom. lin. 4 si fieri pr. a. s. g. discederet. Despiciens ergo vir venerabilis prof. lin. 7, talis imp. I. lin. 9, P. necem conscendere. lin. 11. submitterent. Spernentes quoque ordinationem exarchi sibi o. lin. 14. et duc. Constant. lin. 15, sper. de conversione P. ipsis diebus exh. lin. 18, interf. dicentes, quod contra pontificem imper. scripsissent. Post hoc et Petrum ducem orbaverunt. Num. 185, lin. 1, post haec in partibus Ravennae aliis consentientibus pravitati imper. aliis cum P. et fidelib. se tenentibus, inter eos cont. m. P. lin. 3 et 4, c. Ferromanus. lin. 4. Verrabulum ( M, Verabulum) cum suis oppidulis, Buxo, et Persiceda, Pent. lin. 6, eunuchum Neap. imp. m. lin. 8, ille perf. sed nec sic jubente D. lin. 12 et 13, crudel. sententia, [Col. 0989C] Rom. protinus ipsius patritii missum occ. vol. lin. 13, nisi nimia def. pontif. pr. Tunc eundem Euticium sic. sup. lin. 6, (M, Euthicium) anathematiz. lin. 15, m. cum minoribus. lin. 17, sed pro ipsius salute mori ess. o. p. Tunc munera. lin. 18, hinc et inde D. ib. pollicens. lin. 21, catena fidei. lin. 22, non illum q. lin. 23, His itaque. lin. 24, pr. Papa tribuere, scilicet pauperibus l. m. quaeque r. lin. 25 jejun. letaniisque D. p. deprecans, et spe ista m. lin. 28, persist. ob amorem, vel fidem Romani imp. admonebat. Sic totorum c. m. Num. 186, lin. 1, eo temp. dolo a Longob. lin. ead., Sutriense c. quod per cl. d. ( M, CXL.) ab eisd. p. est ( M, ab e. l.) lin. 3, sed P. cont. sc. lin. 4. tamen omnibus s. opp. n. castellum antefatus Longobardorum rex facta donatione beatissimis Petro et Paulo apost. restit. at. don. Eodem temp. ind. 12. lin. 7, per. 10, et eo amplius. lin. ead. ante fer. v. lin. 8, in Occidente ibid partem, A. lin. 9, eodem temp. lin. 10, consilium [Col. 0989D] nephas, ut congregato exercitu res subjiceret ducem Spol. lin. 12 et 13, impleret. Post aliquot tempus idem rex, generali facta monitione, ut subjiceret ducem Spoletanum et ducem Beneventanum, susceptis ab ipsis ducibus sacramentis, atque praesidibus cum omni suo exercitu in Neronis campo convenit, ad quem egressus pontifex, eique se praesentans regis mollivit animum commonitione pia, ita ut se prosterneret ejus pedibus et promitteret se nulli dare aut inferre laesionem, et sic recederet: nam ad tantam compunctionem p. m. ejus flexus est. lin. 18 et 19, armillas, sive b. lin. 19, deauratos. Postque facta oratione recederet. Suggesserant autem plurimi ut illa quae imperator mandabat, cum exarcho impleret. Sed commonitus blanda oratione pontificis, vidit non expedire. Sed ad partem flexus salutis, illa fecit quibus institutus erat, nec consensit pravis consiliis et recessit mitis, qui venerat ferus; sic compressa est adversantium mala opinio rege [Col. 0990A] declinante a malis, quae suggerebant consiliis. Post orationem factam, ut lin. 20. Num. 187, lin. 1, in partes T. lin. 1 et 2, Mantuarianense. lin. 2, cognomento. lin. 3, et leviores q. lin. 4, sacramentum. lin. 6, exercitum. ibid, qui venientes in Mantuarianense castellum isdem Pet. lin. 8, et nec sic plena Rom. gr. l. Num. 188, lin. 1, nam post paucos dies claruit imp. m. lin. 2, omnes hab. Const. tam vi q. b. ut deponerent omnes imagines, ubic. hab. tam Salvatoris, q. ej. S. Genitr. lin. 5, cr. est incederent. lin. 6, eccl. depictas. Et quia multi ex eis tale scelus praepediebant. lin. 7, alii in aliqua parte corp. poenam pertulerunt. Germanus quoque patriarcha eodem tempore a propria expulsus est sede, quia imperatoris nequitiae non consensit, sibique complicem Anastasium presbyt. in ejus locum c. lin. 11, Romae s. ibid. dum tali errore. ibid., eum c. apostolicus reperiret, non c. e. f. aut sacerdotem vocari, sed [Col. 0990B] scriptis commonitoriis. lin. 13 et 14, rediret fidem, etiam a s. off. ext. esse m. lin. 15, ut a tali execratione decl. scriptis saepius mandavit. Num. 189. lin. 1, hic fecit ordinationes quinque, presb. 35, episc. per div. loca 149; qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apost. sub die 11 mens. Febr. indict. 14, et cess. episc. d. 35. Num 177, lin 1, Gregor nat Rom. ib. 15, mens 8, d. 24. lin. 10, in ex. Num. 179, lin. 2, Haribertus. lin. ead., adm. t. v. redd. c. lin. 5, Theodo. Num. 180, lin. 8, agros desertavit. lin. 13, reversus est alv. Num. 181, lin. 3, quod si non adq. lin. 4, protestabatur. lin. 8 et 9, praestabat. lin. 12, castaldio. Num. 182, lin. 1 distecta lin. 6, ad Franciam occupandam. lin. 7, monitione ib. interemerunt. lin. 14, ad sumendum ex eis, ne unus. lin. 20, fecit lin. [Col. 0990C] 22, biennio est. Num. 183, lin. 7, lib. 15 et al. lin. 8, eodem t. lin. 19, moti. lin. 21, eo quod c. lin. 22, et suis opib. eccl. lin. 23, ordinare. Num. 184, lin. 1, ut nulla in ecclesia imag. lin. 2, angeli hab. lin. 4, si autem hoc f. lin. ead. Despiciens ergo. lin. 6, Ch. quod orta f. i. Igitur. lin. 20, dicentes. Num. 185, lin. 1, pravitati imp. lin. 2, fidelibus tenentes inter eos. lin. 4, Persicita. lin. 8, nequiverant ibid. juvante D. lin. 12, Romani agn. lin. 14, praepediret. lin. 17, munera tamen. lin. 18 et 19, ut ad juvamen adsisterent P. lin. 22, neque ill. lin. 23, pro fide vero Christianorum certantes s. His ita hab. lin. 24, pater distribuit namque p. lin. 26, imprecabatur. Num. 186, lin. 1 et 2, Sutriense. lin. 3, sed. pont. cont. sc. lin. 5, antefatus e. lin. 7, et eo amplius d. lin. 10, consilium nefas, ut congregato exercitu R. [Col. 0990D] lin. 14, cum tota sua hoste in Neronis campo conjunxit, atque egressus P. e. p. potuit R. m. animos c. lin. 16 promitt. nulli. lin. 20, post oratione facta. Num. 187, lin. 1, in partes T. lin. 2, cui cognomento e. P. q. s. r. R. i. v. c. leviores quosque d. lin. 4, Blerani. lin. 7, Manturianense cast. isdem P. Num. 188, lin. 7, scis. lin. 11, dum talis erroris eum c. lin. 14, exortem. Num. 189, lin. 2, lib. 29, lin. 3, diaconibus, lin. 4, ordin. 9, lin. 6, diac. 5. lin. 9, dies 35. Num 177, lin 11, decoquere. lin. 12, restauraret. lin ead, et mergentibus in eo nervis var. Num 179, lin. 2, ammonitione t. v. reddita. lin. 9, apud regiam. lin. 11, vel quos pot. lin. 12, illi cum. Num. 180, lin. 3, aliquibus in locis. lin. 6, molvium, lin. 7, remissa ipsius fluminis se dedit. [Col. 0991A] Num. 181, lin. 9, virtuti. lin. 11, et Longobardis pene trecente. lin. 14, lib. tam ipse s. P. promiserat ded. Num. 182, lin. 6, transire Francias. Num. 183, lin. 2, obitum Gregorius domum. lin. 9, motione Ravenna. lin. 10, per dies, et castrum. lin. 15, hoc praebuit. lin. 17, Italiam, qui d. ut scelus lin. 22, et suis opib. Num. 184, lin. 1, ut nulla eccl. imago c. s. a. m. a. angeli hab. lin. 7, impietas igitur. lin. 8, restit. nunquam. lin. 16, dux deceptus, lin. 20, scr. orbaverunt. Num. 185, lin. 1, cons. pravitate. lin. 2, intro. [Col. 0992A] lin. 5, post aliq. v. Euth. lin. 12, occ. optim. lin. 14, praepediret. lin. 17, mori essent p. i. s. o. p. lin. 22, pertulere. lin. 25, jejun. laetan. D. cotidie inprec. spes ita. lin. 29, sic tutorum. Num. 186, lin. 1 et 2, Sutriense c. lin. 3, pontif. contin. scr. com. lin. 7, et eo amplius, lin. 10, Liudprandus. lin. 14, obsidibus c. t. sua hoste. lin. 15. animos. lin. 16, prom. nulli. Num. 187, lin. 4, blerani, lin. 7, isdem Petas. Num. 188, lin. 11, qui missa syn. lin. 12, censuit fr. a. cons. s. sed. lin. 14, Imper. quoque mandavit suad.
[Col. 0991A] Num. 177, linea 7.— De quibusdam Capitulis. Gregorius pontificem Constantinum properantem Constantinopolim comitatus est, atque a Justiniano de capitulis interrogatus, quae alia non fuisse videntur, [Col. 0991B] quam Trullani canones, ad quorum promulgationem diuturnam operam suam imperator contulerat, velut legimus in vita Sergii, pag. 151. Sunt qui existiment, ex Trullanis canonibus nonnullos ea occasione fuisse a Romano pontifice approbatos, confirmatosque. Nos sine certis documentis definire nolumus. Num. 178, linea 1.— Joannes Cpnus. Hic praefuerat conciliabulo Cpno sub Philippico habito, iisque decretis subscripserat quae per encyclicam promulgata, atque a multis suscepta fuisse notavimus. Haec autem Anastasiana perioche ad Vitam Constantini spectat, ad quem Joannes synodicam scripsit. Adeoque post illa verba gestorum Constantini, pag. 163, lin. 1. Ita perrexit Ravennam, addenda haec sunt, quae perperam in Vita Gregorii sunt inserta: Hujus temporibus Joannes Cpnus antistes synodicam ei misit, atque ad eum rescriptis idem usus est pontifex. Neque enim Joannes synodicam scribere potuit Gregorii II temporibus, cum ultimum [Col. 0991C] diem obierit antequam ille ad pontificatum eveheretur. Quippe obiit Constantinus anno 715, Joannes autem Cpnus ann. 714 obiit, eique suffectus Germanus, de quo Theophanes in Chronico, pag. 322: «Eodem porro anno secundo imperii Artemii, qui etiam Anastasius, indictione XIII, mensis Augusti die undecimo, e Cyzicena metropoli Cplim Germanus translatus est, decretumque super ea translatione . . . . promulgatum fuit.» Agatho Diaconus, pariter coaetaneus scriptor, id testatissimum facit, dum post enarratam Anastasii ad imperium promotionem, subjungit: «Sicque paulo post cum ei ita visum esset, et consensisset, factae sunt litterae defensionis a sanctissimo hujus civitatis pontifice Joanne ad Constantinum sanctissimum et beatissimum papam Romae veteris. Quae quidem cum synodalibus de more missae sunt litterae. Quae de omnibus prius scriptis, ut par erat, eum reddebant certiorem» Discimus hinc ad pleniorem Romanae synodi, de qua supra, [Col. 0991D] notitiam, Constantinum comminatoriam dedisse ad Joannem, exprobrando ea quae in praedatoria Cpua synodo gesta fuerant: ad haec Joannem, praeter consuetam synodicam, apologeticum ad Constantinum direxisse, ut saluberrimo ecclesiasticae oeconomiae remedio ascriberentur quaecunque perperam egerat. Innuit quoque Agatho, Joannem scripsisse ad pontificem, ut par erat, nimirum debuisse illum Romanae synodicae respondere, ne contumax videretur. Epistola Joannis est tomo III Conc. Hard., pag. 1838, cum hac epigraphe: Epistola sanctissimi archiepiscopi Cpni Joannis ad Constantinum sanctissimum papam Romanum, Apologetica, propter ea quae tempore tyrannidis Bardae mota sunt adversus sanctam et oecumenicam sextam synodum. Num 179, linea 1.— Luitprandus. Excerpsit haec Noster ex Paulo Diac., lib 6, c. 43: «Eo tempore [Col. 0992A] Luitprandus rex donationem patrimonii Alpium Cottiarum Romanae Ecclesiae confirmavit.» Linea 6.— Anastasius imperator. Haec Paulus, servato temporum ordine, ante praedictam confirmationem donationis narravit, cap 36, ad hunc modum: «Hoc tempore Anastasius imperator classem in [Col. 0992B] Alexandriam contra Saracenos direxit. Cujus exercitus, ad aliud versus consilium, ab itinere medio Cplim urbem regressus, Theodosium Orthodoxum inquirens, imperatorem elegit, atque coactum in solio imperii confirmavit. Qui Theodosius apud Aream civitatem Anastasium gravi praelio vicit, datoque sibi sacramento, eum clericum fieri ac presbyterum fecit ordinari. Ipse vero ut regnum accepit, mox in regia urbe imaginem illam venerandam, in qua sancta synodus erat depicta, et a Philippico fuerat dejecta, pristinum in locum erexit. His diebus Tiberis Fluvius ita inundavit, ut, alveum suum egressus, multa Romanae fecerit exitia civitati; ita ut in via Lata ad unam et semis staturam excresceret, et a porta sancti Petri usque ad pontem Milvium aquae se distendentes conjungerent.» Linea 16.— Imaginem illam venerandam. Tam Paulus, quam ejus exscriptor Anastasius, ascribunt Theodosio restitutionem imaginis synodi VI. Agatho [Col. 0992C] tamen, qui rebus interfuit, opus hoc aperte Anastasio tribuit atque adeo uterque historicus est emendandus, et loco Theodosii sic scribendum: Protinus etiam ut ingressus est memoratus Anastasius, cum reliquis, quae pariter ad gesta Constantini sunt referenda. Agatho enim post descriptam Anastasii electionem loco saepius laudato sic prosequitur: «Quoniam autem post dejectionem superius dictae synodalis imaginis, qui eam nefarie dejici jusserat, sceleratus et demens Bardanes, in Melii quae dicitur fornice, sanctas, et oecumenicas quinque synodos, et solum in imagine se poni jussit, in ejus medio secum Sergio erectum statuens, necessario omnino et valde convenienter his duabus personis ex illa dejectis, ejusdem sanctae et oecumenicae sextae synodi cum aliis quinque fit in columna descriptio. Communi festo et laetitia, et spirituali in Domino exaltatione exorta universo Dei amantis Ecclesiae coetui, ob constitutionem et pacem sanctissimarum Ecclesiarum.» [Col. 0992D] Num. 182, linea 4.— Nefanda Agarenorum. Quibusdam immutatis, num. hic integer 182 descriptus est ex lib. VI, cap. 46, 47, Pauli Diaconi. Linea 12.— Directis tribus spongiis. Haec quae de spongiis habet noster, Paulus praetermisit. Spongiarum apud veteres usus communis fuit. Frequenter in mensis adhibitae imo et in sacris usurpatae, et ad nitorem quidem luminarium ante altare existentium, prout certo nos faciunt quae infra in Paschali notantur. Siquidem reponebantur in vasis argentis quae altaris servitio erant destinatae; legimus enim quemadmodum a Paschali dedicata fuerit concha ad spongiam (reponendam), pro nocturnis diligentiis ibidem ex argento constituit. Spongias hujusmodi missas reor, quia oleo perfusae quod martyrum sepulcris inserviebat. BENCINUS. [Col. 0993A] Linea 24.— Leone principe. Leo imperium, dejecto Theodosio, occupavit, ipseque, cum milites, Anastasium ejicientes, acclamarent Theodosium imperatorem, solus restitit, ex auctore Miscellae, lib. XX, pag. 146: «Leo cum esset praetor Orientalium, quoniam auxiliabatur Artemio, non est subditus Theodosio.» Erant crebrae admodum hujusmodi imperatorum dejectiones, et, ut observat Nicephorus, in Chronico, post narratam depositionem Theodosii: «Dum assidue hunc in modum contra imperatores conjurationes, dumque, invarescente tyrannide, imperii ac reipublicae status negligitur, et paulatim in deterius prolabitur, una et litterarum studia exstingui, atque intercidere appetunt, nec minus disciplina militaris pessumdari, ita factum est ut Romanorum imperium bellis impune lacesseretur, et caedes passim promiscue, et abductiones hominum, et urbium eversiones fierent. Accessit ad horum malorum cumulum Saracenorum irruptio, qui contra regiam urbem, terrestri expeditione facta, infinitas peditum et equitum [Col. 0993B] copias ex subjectis sibi gentibus colligerent. Eodemque tempore classem ingentem mille octingentarum navium circiter moverant, duce Musulmano (ita enim gentili eum lingua vocabant). Quibus rebus cognitis, tam militiae praefecti quam civiles magistratus, cum Theodosii imperitiam animadverterent, neque tantis hostium viribus sustinendis parem esse scirent, instare atque hortari coeperunt, ut imperio sese abdicaret, ac tuto se in ordinem cogi pateretur. Nec conditionem abnuit ille, sed anno imperii currente (717) sponte se abdicavit. Inde de successore deligendo consilium ineunt, ac tum forte Leo patricius oblatus est, Orientalibus copiis ea tempestate praefectus. Hic igitur, ut imperatores solent, solemni pompa susceptus, aurea porta Byzantium ingreditur, ac in majori Ecclesia imperatoriam coronam accepit.» Num. 183, linea 9.— Longobardorum Luitprandus. De eo Paulus, lib. VI, c. 49: Eo tempore Luitprandus Ravennam obsedit, classem invasit, atque [Col. 0993C] destruxit. Linea 13.— Ut pontificem interficerent. Scilicet Leo Armenus, sub imperii spe a Judaeis pridem circumventus, ut imagines destrueret, priora edicta ad easdem abolendas emiserat. Cum vero agnosceret, sibi in eo magnopere adversari Gregorium pontificem, per eos quos hic Anastasius recenset interfici allaboravit. Num. 184, linea 1.— Jussionibus. De hisce edictis ab Isaurico Leone vulgatis, eadem habet Paulus, lib. VI, c. 49. Anastasius dum Paulum exscribit, haereticalia imperatoris edicta simul commiscet, nullo priorum a secundis discrimine. Decreta itaque duo vulgavit Leo. In primo, quod anno 716 prodiit, caverat ne imagines adorarentur. Atque de isto sunt intelligenda verba Stephani diaconi Cpni, in Vita sancti Stephani Junioris, ubi haec leguntur: «Post decimum imperii sui annum novus ille Balthazar Manichaeam haeresim, et Aphthartocitarum, ut ita [Col. 0993D] loquar, forte haud dissimilis, in Ecclesiam spiravit. Itaque subjecta sibi plebe convocata, coram omnibus Leoninum rugiens inhumana haec bellua, et Leonis nominis insignis, et iracundo corde, velut ex Aethna monte, ignem et sulphur, miserandum illam vocem eructavit ac protulit: Quandoquidem imaginum fabricatio ars est idolica, illas adorare non oportet.» Unde Leo errorem hauserit, fusius produnt Theophanes ad dictum annum, et auctor Miscellae, pag. 150. Et ab interdicenda quidem imaginum veneratione, antequam ad earum incendium decernendum progrederetur, exorsum fuisse, aperte docet Theophanes, pag. 340: «Enimvero impius ille non tam in errore de respectiva venerandarum imaginum adoratione versatus est, sed etiam de sanctissimae Deiparae, sanctorumque omnium intercessionibus, eorumque reliquias homo sceleratissimus in Arabum praeceptorum suorum more abominatus est. Ab eo itaque tempore inimicitias cum beato patriarcha Cpno Germano [Col. 0994A] imprudenter suscepit, omnesque decessores suos imperatores, praesules, Christianosque populos, tanquam idololatras, ob sanctarum venerandarumque imaginum adorationem, condemnans, cum ille prae nimia incredulitate atque rusticitate de respectivo earum cultu rationem ac sermonem capere valeret.» Linea 4.— Respiciens ergo pius vir. Nempe Gregorius pontifex in causa sacrarum imaginum, Romae synodum congregavit, cujus aliquot fragmenta reservat Adrianus I in epistola ad Carolum de imaginibus. Ut autem cum Philippicus, suo edito tomo fidei, universos cogebat anathema dicere sextae Synodo, haereticus ob id a pontifice de laratus, Italica militia se ab illius obedientia subtraxit, ita Gregorii pontificis synodica adeo eamdem militiam commovit ad fidei defensionem, ut nisi Gregorius obstitisset, de nova imperatore eligendo ferme deliberasset. BENCINUS. Linea 8.— Venetiarum. Veneta respublica, jam hoc tempore armis clara, plerumque ad pontificis defensionem stetit. Ursus illi tunc praeerat, qui [Col. 0994B] summa necessitudine Gregorio conjunctus praesto saepius fuit. Quapropter cum Luitprandus rex occupasset exarchatum Ravennae, scripsit ad Ursum Gregorius, ut auxiliaturus adesset. Legitur epistola pontificis inter ejusdem epistolas. Lin. 12.— Omnes ubique in Italia duces elegerunt. Haec prima est Periodus Italicae libertatis, in qua Itali a Barbarorum, Graecorumque jugo sese eximere incipientes, jecerunt fundamenta restaurati postmodum Occidentalis imperii. De hoc Italiae motu sic loquitur Theophanes, pag. 342: «Porro sacer ille ac divinus Germanus, decretorum verae religionis defensor, Byzantii floruit adversus Leonem, ex re nomen habentem, ejusque satellites tanquam adversus feras depugnans, quemadmodum in veteri Roma vir undequaque sacer et apostolicus, Petri apostolorum coryphaei confessor, eruditione praeclarisque facinoribus clarebat Gregorius, qui Romam, atque Italiam totumque Occidentem a Leonis obedientia [Col. 0994C] tam civili quam ecclesiastica, et ab ejus imperio subtraxit.» Num. 187, linea 2.— Tiberius nomine. Si vera prodit Anastasius, duo tyranni sunt distinguendi. Unus qui sub initium imperii Leonis occupavit in Sicilia tyrannidem; alter qui circa ann. 728, aut 29, se in Tuscia imperatorem fecit, qui et Tiberius vocabatur. De primo agit auctor Miscellae, pag. 150, ad ann. 718, ubi de anno secundo imperii Leonis: «Sergius protospatarius et praetor Siciliae, audito quod Saraceni obsiderent regiam urbem, coronavit illic proprium imperatorem, virum Constantinopolitanum ex hominibus suis, filium Gregorii Onomaguli, mutato nomine Tiberium vocitatum, qui fecit promotiones, et suos principes, praedicti consilio Sergii. Ast imperator, his auditis, mittit Paulum proprium chartularium: hunc patricium ordinatum, et praetorem Siciliae, datis in auxilium ei duobus spatariis, et in servitium ejus perpaucis hominibus, [Col. 0994D] jussionibusque ad principes Occidentis, et sacra populo recitanda. Qui cum ingressi fuissent noctu in Dromonem velocem, exierunt in partes Cyzici, a loco autem ad locum per terram perque mare itinere facto repente in Siciliam venerunt. Cumque Syracusam introiissent, audivit Sergius, et obstupuit, et proprio excessu perpenso, confugit ad propinquos Calabriae Longobardos. Populus vero congregatus, et sacra relecta per eam certus effectus quod et imperium staret, et urbs promptior esset adversus gentes, necnon et enarrantibus illis quae facta fuerant super duobus stolis, Leonem imperatorem laudaverunt, Basilium autem Onomagulum, et principes, qui ab eo profecti fuerant, vinctos praetori tradiderunt. Ipse vero Basilium cum singulari praetore ipsius decollavit, et capita eorum pusca condita per spatarios imperatori transmisit, reliquorum autem quosdam aut verberatos, aut tonsos, quosdam vero abscissis naribus [Col. 0995A] in exsilium destinavit. Sicque factum est ut hinc in Occidentalibus magna correctionis constitutio fieret. Porro Sergius, verbo impunitatis accepto a praetore pariter et petito, exivit ad eum, et ita omnes pace potitae sunt Hesperiae partes.» Tyrannus alter in partibus Tusciae, similiter Tiberius nuncupatus, et ab Anastasio hoc loco memoratus, cognomento Petasius, qui Etruriam ad defectionem pellexit, quanquam per Romanum exercitum, Gregorio pontifice conveniente, oppressus est. Num 188, linea 1.— Claruit ejusdem imperatoris malitia. Pleraque ab Anastasio hic memorata, ad verbum sumpta ex Paulo Diacono, in fine cap. 49. Itaque imperator anno 730 secundum edictum promulgavit, mandans ut dejicerentur, et adurerentur venerabiles imagines per universum imperium. Locum, tempus rationemque, haereticalis reservavit Theophanes ad praedictum annum: «Caeterum, die 7 mensis Januarii, indictione XIII, irreligiosus Leo silentium contra sacras venerandasque imagines in [Col. 0995B] novemdecim accubitorum tribunalio celebravit, Germano sanctissimo patriarcha advocato, cui persuadendum arbitrabatur ut suo de abolendis sacris imaginibus decreto tandem subscriberet. At fortis Christi servus abominando Leonis consilio nequaquam cedens, imo veritatis verbum recto sensu distribuens, episcopatu se abdicavit. . . . die autem 7 ejusdem mensis Januarii Anastasium falsi nominis virum, ipsius beati Germani discipulum ac cancellarium, in ejus locum suffecerunt, qui, videlicet, dominii saecularis ambitione motus, cum Leonis impietati assentiret, falsus Cpnus episcopus creatus est. Caeterum Gregorius sacer Romae praesul. . . . Anastasium una cum libellis suis abdicavit, Leonemque ipsum tanquam irreligiosum per epistolas redarguit, ac Romam cum universa Italia ad defectionem ab ejus imperio concitavit; ex quo tyrannus majori in dies furore percitus, persecutiones adversus sanctas imagines movit, adeo ut multi clerici et [Col. 0995C] monachi, et devoti Laici ob recta fidei decreta periclitati, martyrii corona fuerint redimitti.» De excitata in Catholicos persecutione plura habet Stephanus in Vita Stephani junioris. Cum interim Langobardi principes Luitprandus, et dein Aistulphus universam Italiam dissidiis hujusmodi conflictatam invadere molirentur, plurimaque in dies occuparent, quae Romanae ditionis erant, Gregorius clam foedus cum Carolo Martello inivit, quod et a sequentibus Pontificibus factum, ut suo loco annotabimus. Linea 14.— Imperatori suadens salutaria. Gregorius II epistolas plures in causa sanctarum imaginum edidit. Exstant modo duae, quae leguntur sub initium synodi VII. Imo post priora Leonis decreta, emissam fuisse a pontifice in omnem catholicum orbem encyclicam, qua imperatorem declarabat haereticum, notavit supra Anastasius, unde primi orti sunt Italiae militiae motus. Quin etiam vulgatam eamdem per Orientem fuisse, innuit Theophanes, [Col. 0995D] ubi ait Joannem Damascenum anathema dixisse Leoni: Gregorius epistolis, quas omnes norunt, ad eum datis, ipsi succensuit; ac denique Joannes (Damascenus) una cum totius Orientis episcopis impium Leonem anathemate devinxit.
[Col. 0995D] Num. 177, linea 1.— Gregorius. Cum post obitum Constantini Pontificis sedes apostolica XLII dies vacasset, Gregorius ejus nominis secundus summa concordia totius cleri et populi creatus est pontifex 22 Maii anno 714, sub Anastasio imperatore, contra Panvinum, in Fastis. Probatur illud in primis assertione Anastasii Bibliothecarii, qui dum numerat sedis ejus annos sexdecim, menses VIII et dies X, dicitque eumdem 11 Februarii mortuum esse, necesse est affirmare eum anno 714 sedere coepisse. Idem confirmat, dum scribit Joannem Constantinopolitanum episcopum ad Gregorium litteras scripsisse. Quod si [Col. 0996A] verum est, Gregorium praedicto tempore pontificatum tenuisse plane est concedendum. Nam auctore Theophane constat praedictum Joannem episcopatu suo amotum fuisse ab Anastasio imperatore anno imperii illius secundo, qui est Christi 714. Hic pontifex perperam a Graecis antiquioribus et Latinis quibusdam etiam recentioribus dialogus cognominatur, cum a scriptis dialogorum libris hoc soli Gregorio I vere conveniat. Gennadius in expositione pro concilio Florentino, cap. 5, sect. 16, et cap. 3, sect. 5 et 6, vel inter duos Gregorios ejus nominis pontifices non distinguit, vel utrumque hoc nomine appellandum esse male existimavit. Nam dicto cap. 5 Gregorium II, cap. autem 3 Gregorium I, dialogum cognominat. Vide Baron. ann. 726, num. 31. Linea 11.— Calcarias decoqui jussit. Idque metu Longobardorum, qui Urbi insidiabantur. Vide Baron. ann. 715, num. 2. Num 178, lin 8, 9.— Hic in Germania per Bonifacium. De rebus a sancto Bonifacio Germaniae patre, apostolo [Col. 0966B] et martyre, praeclare gestis plura reverendus et doctissimus Nicolaus Serarius, soc. Jesu theologus in histor Moguntiaca, libr. II. Num 179, linea 1.— Eo tempore Luitprandus. Eadem Beda et Paulus Diaconus et Oldradus, in epistola ad Carolum magnum, ubi tradit haec primo anno Luitprandi ab ipso facia fuisse. Num. 182, linea 21.— Illis interea diebus Constantinopolis. De Constantinopoli biennio, sive triennio, a Saracenis obsessa, auxilioque Deiparae Virginis liberata, post Bedam et Paulum Diaconum, plura Theophanes. Ejusdem meminit sanctus Gregorius, epistola ad sanctum Germanum episcopum Constantinopolitanum.
[Col. 0996B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Ad sancti Gregorii II tempora ordo rerum nos ducit, qui, si ejus Acta omnia exstarent, cum sancto [Col. 0996C] Gregorio Magno, unde orsus sum, comparari jure posset, ut cum doctissimo Annalium parente Bollandus affirmat. (Comm. praev. ad Greg. II Vit. 13 Febr.) Aetatem hujus pontificis certam Antonius Pagius aliique Recentiores definiunt contra Panvinii et Baronii opinionem; quod et Papebrochius ante eos fecit, tametsi ordinationem anticipans, aliquot diebus de more disjungit mortem a depositione. Ab illis autem minime recedendum esse, mox liquebit; cum enim ex tribus, quae in cujusvis aetate pontificis considerantur, duo, nempe interpontificium et exitus seu dies emortualis unanimi omnium consensu certa sint, quod spectatur secundo loco, scilicet tempus sedis, inter utrumque includitur, ac proinde per se evidens fit. Nihilo tamen antequam tria haec spectanda propono, miram, quae in catalogis, Codicibusque de annis, mensibus, ac diebus occurrit, dissensionem, eruditionis gratia expediam. Annos Gregorii quindecim, et sedecim, catalogi [Col. 0996D] et Codices bipertito divisi nobis exhibent. Eorum quippe undecim stant pro annis XV, tredecim vero, quibus suffragatur Luitprandus, pro annis XVI. Catalogi Bergomas, et Colbertini quinque, Codicesque duo Freheriani, unus Thuanus, Farnesianus, et Ambrosianus alter habent annos XV. Reliqui omnes catalogi quatuor nostri, et duo Colbertini, necnon quatuor ex nostris Codd. ac tres Ambrosiani annos XVI. Par in mensium numero discrepantia invenitur; nam VII, VIII et IX, Gregorii sedi inconstanter tribuuntur: de diebus denique discrimen caeteris majus occurrit; quippe X, XI, XXII, XXIV, XXIX, passim consignatos videre est. Haec profecto redderent valde operosam hujus sancti pontificis chronologiam; cum vero, ut paulo ante aiebam, de ejus principio, et fine liqueat, facile est medium definire. Illud itaque sic se habet. Post Constantini obitum, die 9 Aprilis, ut supra vidimus, recte consignatum in Codd., iidem una cum [Col. 0997A] catalogis, nullo prorsus discrepante, habent interpontificium LX dierum, quibus enumeratis a praedicta die, pervenitur ad 19 Maii, quam anno emortuali Constantini esse Dominicam diem docet lit. dom. F., ac proinde principium sancti Gregorii II, repetendum est ab ipsa die ordinationis, 19 Maii ann. 715. Finis vero, sive obitus hujus pontificis pari constantia ab omnibus Codd. traditur III Id. Febr. ind. 14, quae annum haud dubie indicat 731, tum quia eadem indictio 14, quae in cursu erat anno 2 Pontificatus Gregorii, est celebris apud Anastasium lunari eclipsi, quam secuta est inundatio ingens Tiberis, ind. 15, tum praesertim quia Gregorius II sacras imagines contra Leonem Isauricum aliosque Iconomachos strenue vindicavit, cujus vesaniae, sacrilegaeque Orientalium audaciae epocham mox constituam. Quae cum ita sint, sanctus Gregorius igitur apostolicam sedem sanctissime gubernavit totum id tempus, quod duo inter extrema medium [Col. 0997B] est, a die 19 Maii 715 ad 11 Februarii 731 nempe annos XV, m. VIII, d. XXIV, ut recte habent quatuor catalogi Colbertini, alter ex Codd. Thuanis, duo Freheriani, et Farnesianus cum AA, apud Pagium. Hoc tamen in numero comprehenduntur tam dies ordinationis quam emortualis; nec certam hanc aetatem vel minimum quid turbant Martyrologia, quae transitum sancti pontificis postridie, seu post biduum commemorant. At de his videndus Bollandus ad d. 13 Febr., comment. praevio ad ejus Vitam. His quae ad Gregorii aetatem spectant absolutis, nonnulla pro meo instituto attingam, quae eamdem confirmant; ea sunt indictum sacris imaginibus bellum ab impio Leone, quo de Baronius prolixe agit ad ann. 726, et duae Gregorii II epistolae ea occasione ad imperatorem scriptae, quae aetatem pontificis luculenter ostendunt. Leonem ad imperium evectum anno 716, VIII Calendas Apriles, cum adhuc in cursu erat, ind. 14, recte Baronius contra Theophanem docet, nequidquam eruditis recentioribus adversantibus, [Col. 0997C] ut Theophanis sententiam tueantur; nam prima ex Gregorii epistolis Baronii opinionem astruit: Imperante, inquit, te indictione quartadecima, ipsius etiam 14, et 15, et 1, et 2, et 3, et 4, et 5, et 6, et 7, et 8 et 9. Indictionum acceptas epistolas tuas in sancta Ecclesia repositas in limine confessionis sancti et gloriosi, ac principis apostolorum Petri dilicenter servamus (Baron., ad ann. 726). Eadem Pagius et sui et recentiorum opinionis probandae causa utitur, Leonem dicens anno 717 imperatorem renuntiatum scripsisse Epistolam ind. 14, quae eo anno in cursu erat. Et ne in librarium rejiciatur error, infra subdit: Gregorius mentionem fecit litterarum ab imperatore ad se scriptarum ind. 14, primo nempe imperii ejus anno. Equidem fateor eruditi scriptoris supinitatem miratus sum, qui epistolas Gregorii hactenus suo anno non redditas demum animadvertens, non vidit anno 717 in cursu esse usque ad Kalendas Septembres ind. 15, et Leonis epistolas si singulis indictionibus singulae [Col. 0997D] datae erant, ut Gregorius affirmat, non undecim, sed decem, indictione IX enumeratum iri. Praeterea ann. 741, n. 4, Copronymi diuturnum regnum recte a Theoph. digestum per annos, quia cum sua opinione pugnat, totum perturbat, Chroniconque Theophanis corruptum affirmat, non videns ingentem rerum seriem tum a Theophane, tum ab auctore Miscellae memoratarum perverti. Quare, ut omnia procedant, et Isauri, et Copronymi primordia retrahi oportet unius anni spatio, rejecta indictionum vitiosa nota. Cumque haec digesserim in Chronologia Caesarea pontificia, persequor caetera de Gregorio II, quae sum pollicitus. Leo igitur Isaurus post decimum sui imperii annum, ut legitur in Vita sancti Stephani monachi et martyris, sceleri suo initium fecit, imaginem Salvatoris quae supra portam aeream collocata erat dejiciendo. Sed publica edicta de omnibus ubique imaginibus evertendis, nonnisi anno imperii quarto decimo, [Col. 0998A] Christi 730, promulgavit. Cujus opinionis assertor est Anastasius, qui narrat invasionem Langobardorum, ac postea donationem Sueriensis Castelli D. Petro factam ann. 728, ac sequenti 729, Cometae apparitionem ab Occidentali parte, quem etiam Beda refert eodem anno, alium ab Oriente esse visum narrans; deinde Anastasius: «Post haec, inquit, claruit ejusdem imperatoris malitia, pro qua persequebatur pontificem, ita ut compelleret omnes Cp. habitantes tam vi, quamque blandimentis, ut deponerent ubique haberentur, imagines tam Salvatoris, quamque ejus Genitricis sanctae, vel omnium sanctorum, easque in medio civitatis, quod dicere crudele est, igni cremarent, et omnes dealbarent depictas ecclesias.» Quin etiam certissimam hanc epochem confirmat abdicatio sancti Germani, postquam imperatoris audaciae et impietati nequidquam intercessit, de qua erudite Pagius ann. 730, a num. 1. Ac proinde principium belli imaginibus indicti rectius anno 730 [Col. 0998B] quam 726 constitueremus. Cum tamen antiqui Auctores statim atque emersit Leonis immane flagitium, hoc bellum coepisse nos doceant, et nos persecutionis initium statuimus anno 726, eamque post quadriennium, nempe 730, publicatam asserimus. Ridear fortasse tam frequenter Pagio adversans; nam ille edictum publicae eversionis imaginum docet promulgari anno 726: «Sicuti ergo, inquiens, alias imperatores ethnici annis decennalibus suis dicatis adversus Christianos edicta promulgabant: sic Leo Isaurus anno imperii sui decimo adversus Orthodoxos persecutionem excitavit, et bellum sacris imaginibus indixit, idque ante Kalendas Septembris, quo indictio decima initium sumpsit.» ( Ann. 726, n. 1.) At, bona cum venia Isaurus qui ex eodem Pagio regnare orsus est die 25 Martii, anno 717, Kalendis Septembribus 726 numerabat quintum mensem anni decimi imperii sui; atque ea propter non ethnicorum instar promulgare potuit edictum anno suis decennalibus dicato, vota enim decennalia decennio evoluto, ac novo decennio [Col. 0998C] ineunte, nuncupabantur, cujus rei exempla videbis apud card. Noris, ( Diss. Chron. de vot. Dec. ), ne sim multus extra aleam. Verum quidem est quod Leo juxta Baronii chronologiam, quam sequor, agebat annum undecimum, qui votis decennalibus celebrandis fuisset aptissimus; cum vero docuerim promulgationem edicti spectare ad annum 730, eruditio omnis de decennalibus corruit. His cognitis, duarum quoque epistolarum sancti Gregorii aetas fit evidens, qua de erudite disserit Pagius ( Ann. 726 et 730) contra opinionem card. Baronii, qui eas vult esse datas antequam res evenirent, de quibus agunt. Scriptae igitur eae sunt postquam sanctus Gregorius accepit synodicam Anastasii ab imperatore intrusi in sedem patriarchalem, ejecto sancto Germano, indict. scilicet 14, quae a Kalendis Septembr. anni 730 coepit fluere; nam ex Anastasio constat ad hunc prius dedisse litteras sanctum pontificem, deinde ad imperatorem. De his [Col. 0998D] diserte Pagius nepos exscriptor Antonii, et Sommier, quorum notae consulendae infra, sect. 184 et 188. Caeterum cur Leo post annum 726 non scripsisse videatur Gregorio, palam est; sanctus enim pontifex, cum numerando percenset imperatoris epistolas quoquo anno scriptas, catholicas intelligit; at post ind. 9, nempe post 726, cum persecutio imaginum coepit. non amplius catholicae erant, adeoque si ullas dedit, ut certe dedit, quando foederatam agnovit Italiam contra se, concilium convocari cupiens, non est quid servarentur; nam Gregorius eum tanquam iniquissimum haereticum detestatus est, ut concilium Romae habitum, cujus exstat fragmentum, et duae laudatae epistolae paucis ante obitum mensibus datae fidem faciunt. Rerum seriem lege apud adnotatores historicos.
[Col. 0998D] Num. 177, linea 1.— Gregorius II. Junior Romanus, [Col. 0999A] Marcelli filius, ex monacho sancti Benedicti S. R. E. diaconus cardinalis a Constantino papa factus, imperatoribus Flaviis Anastasio, Arthemio, Theodosio Adramiteno, et Leone Isaurico Augustis, sedit annos XIV, menses X, dies XXI, creatus XII Kal., consecratus XI Kal. Aprilis: sub Sergio pontifice sacris initiatus, sacellis et bibliothecae praefuit. Num 188, linea 1.— Nam post haec claruit imperatoris malitia. Leo de sacris imaginibus abolendis cogitare vehementius coepit; atque ea de re litteras ad pontificem misit: cui Gregorius, pro dignitate, rescripsit sanctas imagines ex antiquo Catholicorum instituto in Ecclesia coli, neque sibi venerationem earum abrogare, aut pro arbitrio licere, aut pro officio convenire. Monere autem illum etiam atque etiam, ut diligenter et quid ageret et quousque progrederetur animadverteret; neque enim imperatoris esse novi aliquid de fide statuere, sed quae antiquitus decreta a Patribus fuissent, quacunque ratione defendere.
[Col. 0999B] Num. 178, linea 8.— Hic in Germania per Bonifacium episcopum verbum salutis praedicavit, et gentem illam sedentem in tenebris, doctrina lucis convertit ad Christum. Bonifacius a Gregorio II consecratus episcopus, et missus in Germaniam ad conversionem gentis fuit primus Moguntinus episcopus. Ad Romanum pontificem pertinet ordinatio et missio episcoporum ad conversionem infidelium. Hoc jure a Gregorio II in Germaniam missus est Bonifacius: a Sergio ordinatus est Wilibrodus Clemens dictus, missus ad conversionem Frisonum, qui primus fuit Trajectensis episcopus, de quo Anastas. in Sergio. Beda, libr. V, cap. 12, Sigebert in Chronic., ad ann. 697. A Gregorio I Augustinus missus est in Angliam feliciter ad conversionem Anglorum, de quo Gregorius ipse, lib. V, epist 53 et seq.; Beda, lib. IV, c. 23 et seq. [Col. 0999C] Num 181, linea 11.— Et Longobardos pene trecentos cum eorum castaldo interfecerunt. Castaldus, vel gastaldus Longobardis est praepositus civitatis vel castri. Paulus Varnefrid., de gent. Longobard., lib. 5, cap. 29: Ipsum Alzoronem, mutato dignitatis nomine, de duce castaldium vocitari praecepit. Rainerius gastaldeus Soranae civitatis memoratur apud Leonem Ostiensem, Chronic. Cassinens. lib. 2, cap. 32. Tacipertus castaldius, et Ramingus castaldus Tusciae, Anastas., in Zachar. Interdum gastaldus pro procuratore. Urban. II, in can. Salvator. 1, q. 33: Defensoris nomine advocatum, sibi castaldum et judicem. Pandulphus gastaldus nominatur in inscriptione Joannis VIII, epist. 215. Idemque Judex Capuanus, in epist. ejusd. 217. Num. 182, linea 11.— Anno praemisso in benedictionem a praedicto viro eis directis tribus spongiis, quibus ad usum mensae pontificis apponuntur. Ante annum quo Saraceni, duce Addiramen rege, in Galliam [Col. 0999D] irruerunt, a Gregorio II Eudoni duci Aquitaniae, benedictionis gratia, missae sunt tres spongiae, de his quae in usu erant ad detergendam mensam pontificis: his concisis in particulas, et distributis militibus, quotquot eas sumpsere, e praelio in quo Carolus Martellus et Eudo conjunctis copiis Saracenos ad internecionem fuderunt, incolumes et illaesi evasere. Spongiae erant in usu ad detergendas mensas, ut probatur hoc loco, quem illustrat Martial., lib. XIV, epigr. 144:
Linea 17.— Hic quadragesimali tempore, ut in quinta feria jejunium, atque missarum celebritas fieret in Ecclesiis, quod non agebatur, instituit. Etiam in quadragesima jejunium solvi perpetuum ab apostolis institutum fuit in gratiam dominicae Resurrectionis. Gregor., in Evang. homil. 16: «Quamvis ergo de quadragesimali tempore est adhuc aliud quod possit intelligi; a praesenti etenim die usque ad Paschalis solemnitatis gaudia sex hebdomadae veniunt, quarum videlicet dies quadraginta dao fiunt, ex quibus dum sex dies Dominici abstinentiae subtrahuntur, non plus in abstinentia quam triginta sex dies remanent.» Praeter dies Dominicos etiam feria quinta de consuetudine a jejunio Quadragesimae immunis erat; sed Gregorius junior restituit jejunium etiam in feria quinta, et missarum, id est officiorum, solemnitatem per Quadragesimam. Testis est Anastas., hic, et Microlog., de Eccles. obs., cap. 50.
[Col. 1000B] Num. 183, linea 7.— Canistra decem pensantia libras duodecim. Canistra erant vasa argentea, in quibus reponebantur vasa, id est, ministeria sacra. Anastast., in Benedicto III: Canistra exafoci duo ex argento purissimo pensantia libras numero quatuor et semis. Locus est valde corruptus; et ita restituendus videtur canistra exaphodia, a Graeco ἐφόδιον, quod est sacrum viaticum. Conc. Nic., can. 12, quia erant canistra, in quibus reponebatur corpus Domini. Hieronym. ad Rusticum de beato Exuperio: Nihil illo ditius qui corpus Domini canistro vimineo, sanguinem portat in vitro. Inde restituendus est alter locus depravatior Anastas. in Leone III: Canistrum ex cede Cafolii pensantem libras duodecim et semis. Necnon et illud ejusdem in Paschali: Fecit jam praedictus pontifex canistra Enafoti ex argento duo. Et illud ejusdem in Gregorio IV: Obtulit etiam canistra enna fodia duo. Olim pocula mensis apponebantur in canistris argenteis. Servius, in illum locum I [Col. 1000C] Aeneid.:
Num. 186, linea 18.— Et ante corpus apostoli poneret mantum, armilausam, balteum, spatam, atque ensem deauratum, necnon coronam auream et crucem argenteam. Luitprandus rex Longobardorum, fractus pontificis precibus ante altare divi Petri deposuit vestes regias et ornamenta, mantum, armilausam, balteum et spatham. Mantum est breve palliolum, quod tegit humeros, et ad manus pervenit tantum. Isidor., Origin. lib. XIX, cap. 24: «Mantum Hispani vocant, quod manus tegat tantum; est enim breve amictum.» Mantum ponitur hic inter ornamenta regia, inter pontificia ponit Radevic., de gest. Frideric., lib. II, cap. 62: «Multi ex nostris dicunt vidisse cancellarium [Col. 1000D] undecimo die ab urbe exisse sine manto, sine stola, sine albo equo, et sine omni habitus munitione, cum pellibus regio pallio coopertis, et cum nigro almutio usque ad cisternam.» Inter vestes regias ponitur armilausa. Est vestis militaris, quae armos, id est, humeros tegit, et pertinet ad genua, ut sit expeditior. Paulin, epist. 7, ad Severum: «Sibi ergo ille habeat armilausam suam, et suas caligas et suas buccas.» Idem epist. 13, ad eumdem: «Cum praeterea facie non minus quam armilausa ruberet.» Armilausae etymon ab armis signat Isidor Orig. lib. XIX, cap. 22. «Armelausa vulgo vocata, quod ante et retro divisa, atque aperta est, in armos tantum clausa, quasi armiclausa, c littera ablata.» Suidas: Ἀρμιλαύσιον παρὰ τὸ ἄρμα, τὸ ἐπάνω τῶν ὁπλων : Armilausae jungitur balteum, quod est cingulum militare. Paulin., epist. 7, ad Severum: Nec balteo, sed reste succincti. Balteum oblationis causa super altare deponi moris antiqui fuit. Gregor. Tur., de Mirac. [Col. 1001A] martyr., lib. 1, cap. 61: «Igitur quodam tempore homo devotus balteum ex auro purissimo cum omni apparatu studiosissime fabricatum super altare basilicae illius posuit, orans ut in causis suis martyris virtus dignaretur adesse.» Ait crucem argenteam. Imperatores crucem auream in collo gestabant. De Carolo M. testatur Ditmarus, lib. IV. «Crucem auream, quae in collo ejus pependit, cum vestimentorum parte adhuc imputribilium sumens, caetera cum veneratione magna reposuit.»
[Col. 1001A] Num. 178, linea 1.— Hujus temporibus Joan. Cp., etc. Ubi Gregorii creatio Orientalibus innotuit, Joannes Constantinopolitanus episcopus synodalem Epistolam ex more ad eum scripsit, ut idem Anastasius auctor est, qui ait: Hujus temporibus Joannes Constantinopolitanus antistes Synodicam ei misit, atque ad eum rescriptis idem usus est pontifex. Aliqui cum Baronio existimant rejectam a Gregorio synodalem [Col. 1001B] Joannis epistolam, huncque ab eo tanquam haereticum habitum; ideoque Anastasium imperatorem, acceptis Gregorii papae litteris, Joannem in ordinem redegisse ac e throno deposuisse, ejusque depositionis meminisse Theophanem. Verum non solum Theophanes, sed etiam Anastasius, in Historia ecclesiastica, seu in versione Theophanis, diserte habent Joannem patriarcham post annos tres sedis mortuum esse; cumque solus Zonaras hujus Joannis exauctorationis meminerit, longe major fides Theophani habenda. Ex his autem quae in Constantino papa diximus, constat Joannem non fuisse Monothelitam, ideoque nec ejus synodicam a Gregorio II rejectam, cum statim ac Philippicus tyrannus sublatus est, oeconomiam suam Constantino papae significavit, pro ea excusarit, ac in eadem non paucos socios habuerit, et inter eos Germanum ejus in sede Constantinopolitana successorem, et Andream Cretensem magnae virtutis viros. Quod mirum non est [Col. 1001C] fagisse Baronium, qui Joannis epistolam ad Constantinum scriptam et a Combefisio publicatam non viderat. Hic porro Joannes, non solum ex Theophane et Anastasio laudatis, sed etiam ex Nicephoro, in Chronico, postquam tres annos sedisset, obiit, ideo anno septingentesimo decimo quinto, eodemque anno, die undecima mensis Augusti, sanctus Germanus Cyzici metropolita ad Constantinopolitanae ecclesiae regimen translatus est, ut scribit Theophanes anno Incarnationis secundum Alexandrinos 707, qui inchoatur Kalendis Septembris anni Christi Dionysiani 714, quo pariter die imperatorum annos exorditur. Eodem secundo, inquit, imperii Artemii, qui etiam Anastasius, indictione decima tertia, mensis Augusti die undecimo, e Cyzicena metropoli Constantinopolim Germanus translatus est, de quo infra non semel nobis sermo habendus, quia pro sanctarum imaginum defensione imperatori restitit ac in exsilium missus est. [Col. 1001D] Linea 8.— Hic in Germania, etc. Anno 718. Sanctus Bonifacius, qui ex Anglia in Frisiam trajecerat, Romam ad limina apostolorum perrexit, cui Gregorius papa die trigesima mensis Novembris divo Andreae apostolo sacra, viva voce potestatem fecit Evangelium gentibus in Germania annuntiandi, eumdemque legatum suum declaravit, quo factum ut tam Willibaldus in ejus Vita, quam Othlonus, qui ejusdem Bonifacii Vitam etiam scripsit, utramque a Mabillonio saec. III Benedict., part. II, recitatam, ejus episcopatus initium ab eo die desumant, quia episcopatum pro concionandi munere improprie usurpant eumque episcopum dicunt, quem Gregorius II praeconem fidei, legatumque sedis apostolicae per Germaniam creavit. Bonifacius itaque, acceptis litteris apostolicis suae legationis, die decima quinta Maii anni septingentesimi decimi noni datis, in Thuringiam venit, inde in Frisiam navigavit, [Col. 1002A] ibique verbi divini semina spargens, permultos ab errore idololatriae retraxit, ut inquit Othlonus, libr. I, cap. 10, ejus Vitae. Ibidem per triennium permansit, indeque in Hassia et Thuringia felicissimo successu praedicavit. Postea de prospero susceptae praedicationis eventu Gregorium papam per unum e suis certiorem fecit, statimque Romam litteris apostolicis invitatus, eo magnis itineribus contendit, ubi pridie Kalendas Decembris ordinatus est episcopus ab eodem papa, et quidem anno septingentesimo vigesimo tertio, ut constat ex litteris ejusdem Gregorii papae, postero die post Bonifacii ordinationem omnibus Christianis in Germania constitutis inscriptis, quas exhibet Willibaldus. Gregorius itaque Bonifacium, episcopum nulli tamen sedi affixum, consecravit, ut apostolicae dignitatis auctoritate fulciretur, et in officio praedicandi cunctis acceptior foret. A Bonifacio exegit Gregorius solemne sacramentum de fidei integritate et unitate Ecclesiae conservanda, deque obedientia [Col. 1002B] singulari sedis apostolicae pontificibus perpetuo praestanda. Quod juramentum propria subscriptione munitum, supra corpus sancti Petri pro more deposuit, ut refert Othlonus laudatus, cap. 14. Bonifacium episcopum consecratum esse dixi, sed nulli sedi affixum: ad cujus rei intelligentiam observandum est cum Serrario, not. 25 in Vitam sancti Bonifacii, distinguenda esse duo episcoporum et archiepiscoporum genera: «Quibusdam, inquit, certa sedes, certusque locus, et fixus est, cujus episcopi aut archiepiscopi appellentur. Quibusdam vero incerta sedes nullusque certus et fixus locus; et posterius hoc genus in iis plerumque gentibus ac provinciis invenitur quae ad Christi fidem aggregari primo incoeptant. Cum enim ii qui Evangelium eis annuntiant, huc illuc procurrere debeant, neque congregatum adhuc ovile in una quapiam aut ditione, aut urbe obtineant, episcopalem quidem presbyterorum ordinandorum, variisque in locis collocandorum, vel [Col. 1002C] archiepiscopalem etiam creandorum episcoporum potestatem ab apostolico accipiunt, sed incertis interea vagantur sedibus, et ad verum summumque animarum Pastorem Christum Jesum, quotquot et undique possunt, oves congregant. Et hi quidem praecise ac simpliciter episcopi, vel generatim ejus regionis in qua laborant, gregemque Domini conquirunt, episcopi et archiepiscopi nuncupantur.» Ita Serarius. Posterioris generis episcopum fuisse sanctum Bonifacium ex duobus ejus Vitae auctoribus patet. Bonifacium variis litteris commendatitiis ad Carolum ducem et majorem domus regiae Francorum, ad episcopos et alios omnium ordinum tum clericos, tum laicos, ad clerum, optimates, et omnem populum Thuringorum et Saxonum munitum, remisit Gregorius, ut coeptum apostolatus officium obire pergeret. Ex epistola autem ejusdem Gregorii ad clerum et plebem, quam cum aliis quinque refert Othlonus, [Col. 1002D] lib. I, constat pontificem Bonifacio in mandatis dedisse ne ordinationes praesumeret illicitas; ne bigamum, aut qui virginem uxorem non duxisset, illiteratum, quavis parte corporis vitiatum, poenitentiae publicae olim subditum, curialem, aut cuilibet conditioni obnoxium, aut aliqua infamiae nota inustum, ad sacros ordines admitteret; ne Afris passim manus imponeret; ut ordinationes extra Sabbatum Quatuor Temporum non celebraret; ut baptisma extra Pascha et Pentecosten, nisi in vitae discrimine positis, non conferret; ut ecclesiae ministeria, ornamenta, patrimonia studeret augere, nusquam imminueret; ut quatuor in portiones ecclesiasticos redditus et oblationes distribueret. Mandata illa videntur desumpta ex epistola 9 Gelasii papae primi ad episcopos per Lucaniam et Bruttios et Siciliam constitutos directa, anno 494, de qua ibidem egimus, ut de singulis anno 723, num. 17 et seq. ostendit Cointius, in Annal. eccles. Francorum. [Col. 1003A] Gregorius tamen, de cavendis illicitis ordinationibus sermonem habens, meminit Afrorum, de quibus silet Gelasius, et hanc rationem reddit Gregorius, quod aliqui eorum Manichaei, aliqui rebaptizati saepius sunt probati. Saraceni priusquam in Hispaniam transirent, Africam occuparunt, et extorres Africani sese in Europam infundentes, victum ex ordinibus ecclesiasticis coeperunt quaerere. Verum quia plerique eorum agniti sunt, vel Manichaei, vel Donatistae, universali lege, ut Baronius eodem anno 723 scribit, sancitum est, ne Africanus aliquo modo a quopiam episcoporum ordinaretur. Neque dubium quin Gregorius per Afros designet Donatistas, quia in magno numero fuerunt in Africa, et pertinaciter Anabaptismum defenderunt. Anno septingentesimo vigesimo sexto Gregorius a Bonifacio variis de capitibus consultus, respondit ad singula, epistola quae incipit: Desirabilem mihi, quae dicitur data X Kalendas Decemb., imperante piissimo domino Augusto Leone a Deo coronato magno [Col. 1003B] imperatore, anno 10 imperii ejus; sed et Constantino magno imperatore, regni ejus anno 7, indictione 10, ex qua indictione currente mense Novembri anni 726, juncta cum anno 10 Leonis imp., apparet initium imperii Leonis anno 717 recte fuisse affixum. Multis saeculis haec Ecclesiae monasteriorumque praxis viguit, ut pueri, seu infantes, a parentibus oblati perpetuo astringerentur monachatui, nec eis liceret hunc vitae statum ante vel post pubertatis annos repudiare. Cujus praxis exempla non pauca apud Francos cis et ultra Rhenum exstant. De hac praxi Gregorius a Bonifacio consultus respondit in haec verba: «Addidisti etiam (nempe in septima consultatione) quod si pater vel mater filium vel filiam intra septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderint disciplina utrum liceat eis, postquam pubertatis impleverint annos, egredi et matrimonio copulari. Hoc omnino devitamus, quia nefas est ut oblatis a parentibus Deo filiis voluptatis frena laxentur.» [Col. 1003C] Quod in secundo responso permittit Gregorius, ut si mulier infirmitate correpta non valuerit debitum viro reddere, vir, si non possit continere, nubat; hoc sic accipiendum est, ut intelligatur de impedimento perenni, quod nesciebatur quando contraxit. Gregorii responsa ad alias Bonifacii consultationes refert Natalis Alexander saeculo VIII, hanc epistolam Gregorio III perperam ascripsit Gratianus. Reliqua sancti Bonifacii apostolatum respicientia in Gregorio III et Zacharia examinabuntur. Num 179, linea 16.— Imaginem illam venerandam. Cum Artemius, dictus postea Anastasius, die quarta mensis Junii anni septingentesimi decimi tertii, ut superius diximus, imperator coronatus esset, ac imperium annos duos et menses octo tenuisset, tumultuantibus militibus et alium sibi imperatorem deligentibus nomine Theodosium, imperio dejectus est et in monasterium detrusus, ideoque Theodosius circa initium anni 716 dictus est imperator, qui, [Col. 1003D] quod catholicus esset, nihil antiquius habuit, quam ut quod Philippicus imperator fuerat demolitus, ipse restitueret nobile monumentum, quo sex oecumenicae synodi depictae erant; qui hoc facto ita compressit ora haereticorum, ut omnis de fide quaestio in ea urbe cessarit. Ita Baronius ex Anastasio in Gregorio II. Sed deceptum hac in re Anastasium certa mihi stat sententia; Anastasium enim imp., non vero Theodosium, sextae synodi imaginem in palatio imperiali a Philippico erasam restituisse, diserte asserit Agatho diaconus in peroratione saepius laudata, tam in Agathone, quam in Conone, cui, utpote testi oculato, potior fides habenda quam Anastasio. In ea postquam dixit Anastasium virum pium ac orthodoxum dictum esse imperatorem, eoque probante ac annuente Joannem patriarcham ad Constantinum papam scripsisse, subdit: «Quia vero post superius declaratam integrae synodorum imaginis, erasa sextae synodi imagine, abolitionem, qui [Col. 1004A] nefarie aboleri jusserat miser ac insanus Bardanes, in dicta Melii camera, sanctis tantum quinque relictis oecumenicis synodis, ipse se, una cum Sergio, rectum stantem ejus medio, in imagine depingi praeceperat, necessario plane ac valde congrue, deturbatis inde ejusmodi ambabus personis, sancta eadem ac oecumenica sexta synodus, una cum aliis quinque, ibidem iterum loci depicta est; universo Dei amante sanctae Ecclesiae coetu communi tripudio ac laetitia, spiritualique in Christo exsultatione, ovante pro sanctissimarum Ecclesiarum concessa tranquillitate et pace.» Vide de hoc Bardanis seu Philippici imp. facto dicta in Constantino papa, quem etiam cum Baronio ex Theophane observavimus Constantinopolim misisse Michaelem, Romanae Ecclesiae presbyterum, apocrisiarium ad Anastasium imp., quem tamen hic Baronius dicit missum a Gregorio II. Num. 181, linea 1.— Cumanum etiam Castrum. Sisinnium papam de restaurandis Romanae urbis [Col. 1004B] muris serio cogitasse, ob idque calcarias decoquere jussisse diximus. Idem initio sui pontificatus tentasse Gregorium II asserit Anastasius, sed emergentibus variis tumultibus praepeditum esse. Quinam autem fuerint illi tumultus, quibus a proposito avocatus est, idem auctor refert. Longobardos nempe castrum Romanae Ecclesiae sub dolo pacis pervasum eripuisse; cumque nec ultionis divinae metu, nec muneribus a Gregorio papa oblatis ad illius restitutionem flecti possent, Gregorius, ducis populique Neapolitani auxilio illud recuperavit, septuaginta auri libris, ut promiserat, pro ejus redemptione datis. Eadem habet Paulus Diaconus, lib VI de Gestis Longobard. cap 40, qui nos edocet castrum illud, quod non nominat Anastasius, fuisse castrum Cumanum, quod Beneventanus Longobardorum dux Ecclesiae eriepuerat. Idem Paulus Diaconus laudatus, cap 42, refert etiam Luitprandum Longobardorum regem eo tempore confirmasse restitutionem Alpium Cottiarum [Col. 1004C] jam Ecclesiae factam Joanne septimo sedente, ut ibidem dictum est. Addit Beda, lib de sex Aetatibus, Luitprandum Alpes Cottias a Romano pontifice repetiisse, sed admonitione venerabilis Gregorii papae eum Ariperti restitutionem confirmasse. Num. 182, linea 4.— Eodem tempore nefanda Agarenorum gens. Ex verbis Anastasii in Vita Gregorii, asserrentis Saracenos cum Eudone Aquitaniae duce pugnasse; et ex iis quae Paulus Diaconus lib. VI de Gestis Longobard., cap. 46, de ingressu Saracenorum in Aquitaniam scribit, inter se collatis, auctor Criticae Baronii recte deducit praelium illud habitum esse anno septingentesimo vicesimo quinto, victoriamque reportatam fuisse ab Eudone ope spongiae sibi a Gregorio II missae: «Adjiciens,» inquit Anastasius, de Eudonis epistola ad pontificem scripta loquens, «quod anno praemisso in benedictionem a praedicto viro eis directis tribus spongiis, quibus ad usum mensae pontificis apponuntur, in hora qua bellum [Col. 1004D] committebatur, idem Eudo Aquitaniae princeps populo suo per modicas partes tribuens ad sumendum eis, nec unus vulneratus est, nec mortuus ex his qui participati sunt,» ubi loquitur Anastasius de spongia qua mensa pontificis tergebatur, Eudoni transmissa, et pro benedictione exercitus distributa. De ea victoria ope spongiae relata loquitur etiam Frodoardus lib. de Pontificibus Romanis, in Gregorio II:
Num. 188, linea 1.— Post haec claruit, etc. Primis ab ortu Christianae religionis temporibus, cum adhuc gentilis in eam exardesceret furor, et in hominum mentibus lateret adhuc idolorum superstitio, non tam frequentem fuisse sacrarum usum imaginum, ut neque templorum atque basilicarum, observat Dionysius Petavius, lib. XV theologic. Dogmatum, de incarnatione, cap. 13. Cum enim imagines ex eorum genere sint quae ad salutem omnino necessaria non sunt, nec ad substantiam ipsam religionis attinent, in potestate Ecclesiae est ut ea vel adhibeat, vel ableget, pro eo atque satius esse decreverit, cujusmodi positivi vulgo juris esse dicuntur. Ex eo nata [Col. 1005B] est illa infidelium exprobratio, quae apud Minucium Felicem his verbis exprimitur, pag. 25: «Cur nullas aras habent, templa nulla, nulla nota simulacra?» Cui Octavius, p. 95, respondens: «Putatis autem nos, inquit, occultare quod colimus, si delubra et aras non habemus? Quod enim simulacrum Deo fingam, cum, si recte aestimes, sit Dei homo ipse simulacrum? Templum quod exstruam, cum totus hic mundus ejus opere fabricatus eum capere non possit; et cum homo latius maneam, intra unam aediculam vim tantae majestatis includam? Nonne melius in nostra dedicandus est mente, in nostro imo consecrandus est pectore?» Ergo neque templa tunc exstrui Deo fas esse quidam opinati sunt, quod nondum in Christiano populo institutum erat, necdum per rerum potientes ethnicos licebat, nefas et illicitum rati; et de sacris imaginibus, atque ab idolis multum discrepantibus non disparem plerique sententiam habuisse videntur. Quod utrumque paulatim [Col. 1005C] dedocti sunt Christiani, postquam usu et ratione magistra compererunt neutrum damnandum esse, sed ad pietatem prodesse posse.
Quamobrem uti basilicas, sive, ut appellari tandem coeperunt, ecclesias et altaria in Dei honorem ac cultum exstruere non dubitarunt, et quidem magnifice ac sumptuose, pace ac libertate reddita, nec pristino illo usu et antiquo more, ac magnorum etiam virorum auctoritate, deterriti sunt, quominus ita facerent; sic imagines Christi atque sanctorum quarum nondum hactenus percrebuerat usus, eodem tempore usurpavit Ecclesia, cum jam nullum idololatriae periculum esset, et ad propagandam Christi, ac martyrum sanctorumque caeterorum memoriam, et animandos ad pietatis constantiam, illorum exemplo, fideles, utile id esse videretur. Atque hoc neutiquam omnibus in locis, eodem instituto ac tempore constat esse factum, sed alibi citius, alibi tardius, prout nationum captus et indoles erat, et qui illis praeerant expedire judicabant. Quod eo diligentius [Col. 1005D] observandum, quod ad pleraque valet interpretanda memoriae veteris exempla et testimonia, quibus ad oppugnandum Ecclesiae ritum abutuntur protestantes; nimiumque commoventur interdum repugnantes illis catholici theologi, cum sic ubi constet imagines repudiatas et damnatas ab Orthodoxis fuisse, pro locorum ac temporum ratione istud commode explicari debeat. Quare in controversia de imaginibus, citerioris Ecclesiae potius exemplorum et institutorum, quam antiquioris, duci rationem oportet. Cum enim plenis adhuc velis gentilium superstitio ferretur, multa primis illis Ecclesiae saeculis vel non inutilia per sese, vel etiam commoda, supprimi omittique satius visum est, dum periculum erat ne offensionis aliquid traheret externa quorumdam rituum species, cum iis, quae ab ethnicis celebrabantur similitudine ipsa congruens, velut ne imagines Christi atque sanctorum, [Col. 1006A] pro idolis, quibus erant assuefacti, a rudibus et imperitis haberentur, et ut eorum animus ab inanium simulacrorum consuetudine ac memoria longius avocaretur. Credibile itaque est parum a Christianis usurpatas fuisse primis fere quatuor saeculis, per quae nefanda daemonum in idolis religio et Christiani nominis crudelissima vexatio cursum suum tenuit. Quinto demum saeculo, postquam, adepta libertate, lacertos quodammodo suos explicare coepit Ecclesia, plerisque locis imagines palam haberi coeptae, atque in templis et oratoriis propositae sunt, cum hactenus, etsi in usu essent aliquo, non tamen promiscue ac frequenter adhiberentur. Haec et plura alia Petavius citatus de usu imaginum in veteri Ecclesia. Hunc usum cultumque imaginum Christi ac sanctorum non solum cum lege Dei non pugnare, sed religioni consentaneum esse, et fidelium pietati excitandae utilem, pluribus demonstrat Natalis Alexander saeculo VIII, dissert. 6.
Quo eodem saeculo VIII ineunte, exortum est in [Col. 1006B] Oriente monstrum horrendum, hoc est haeresis Iconoclastarum, quae venerandis imaginibus bellum indixit. Ejus fuisse praecursores gentiles, Judaeos, Marcionitas, Manichaeos, Theopaschitas, testatur septima synodus actionibus prima et quinta. A Judaeis bellum tam impium instauratum est anno Christi septingentesimo vigesimo tertio, quo, jubente Jezido, Arabum Calipha, e Christianorum templis, totius regni sui finibus, Christi et sanctorum imagines deturbarunt, ut eo anno refert Baronius, ex Theophane, et ex relatione Joannis monachi, vicarii orientalium episcoporum, ex eadem septima synodo, actione quinta, ex cujus actione quarta constat eam impietatem ab Hebraeis ad Christianos derivatam esse, auctore Constantino Nacoliae in Phrygia Salutari episcopo, qui, a suis dioecesanis expulsus, in imperatoris Leonis Isauri aulam irrepsit, eumque in sanctas imagines accendit. Sed et Judaei, quibus Leo Isaurus jurejurando se obstrinxerat concessurum se [Col. 1006C] illis quidquid postulassent, cum ad imperium evectus esset, quod ipsi fuerant vaticinati, ipsum impulere ut sanctas imagines, ac earum cultum quasi idololatriae reliquias, aboleret, ut testantur Cedrenus, Zonaras et Constantinus Manasses, Graeci historici.
Sicuti ergo alias imperatores ethnici, annis decennalibus suis dicatis, adversus Christianos edicta promulgabant; sic Leo Isaurus decimum suae tyrannidis annum, ut loquitur Zonaras auspicatus, ideoque anno Christi vigesimo sexto supra septingentesimum, adversus Orthodoxos persecutionem excitavit, et bellum sacris imaginibus indixit. «Post decimum sui imperii annum (id est inchoatum, inquit Stephanus diaconus Ecclesiae Cpolitanae, in Vita sancti Stephani Junioris monachi et martyris, quam scripsit anno circiter 808, quamque Graece et Latine publicavit tomo I Analectorum Graecorum Jacobus Loppinus monachus Benedictus) novus ille Baltassar (Leo Isaurus imp) Manichaeam haeresim, et Aephthartodocitarum, ut ita loquar, forte haud dissimilem, [Col. 1006D] in Ecclesiam spiravit. Itaque, subjecta sibi plebe convocata, coram omnibus leoninum rugiens, inhumana haec bellua, et Leonis nominis insignis, ex iracundo corde, velut ex Aetna monte ignem et sulphur, miserandam illam vocem eructavit et protulit: Quandoquidem imaginum fabricatio ars est idolica, illas adorare non oportet.» Id autem accidisse anno decimo Leonis tantum inchoato, ut scribit Zonaras, non transacto, ut insinuare videtur Stephanus diaconus, patet etiam ex Auctore anonymo á Combefisio inter scriptores Historiae Byzantinae, qui post Theophanem scripsere, publicato, in invectiva edita ad confutationem eorum qui sanae fidei sanctorumque ac orthodoxorum Patrum doctrinae adversantur, in qua testatur Leonem veritati obsistere coepisse indictione nona, quae anno 726 usque ad Kalendas Septembris concurrit cum ejus imperii anno decimo Hic autem anonymus vivebat anno 770.
[Col. 1007A] Eam haeresim ipso ejus initio fuisse acerbissimam observat Theosterictus monachus et discipulus sancti Nicetae Hegumeni Mediciensis, in Bithynia, sacrarum imaginum defensione clarissimi, anno 824 in exsilio mortui. Scripsit ille hujus sancti vitam intra quinque priores annos ab ejus morte, recitatam a Bollando ad diem 3 Aprilis, in eaque ait: «Sed et hoc modo considera, alias quidem haereses ab episcopis inferioribusque presbyteris ortum habuisse, hanc vero ab ipsis processisse imperatoribus (nosti autem quantum reges inter et sacerdotes intersit), et istas quidem docendo et contradicendo coaluisse, paulatimque invaluisse; hanc vero ab imperatoria potestate fuisse ab initio valentissimam.» Ingens tamen tumultus excitatus est a plebe, statim ac prodiit decretum Leonis imp de abolendis imaginibus. Unde sibi metuens imperator sacrilegum consilium dissimulavit. «Non huc, inquit, spectat mea sententia, ut ea prorsus deleantur, sed hoc aio sublimiore loco [Col. 1007B] eas locandas esse, ne ore quisquam eas contingat, atque ita quodammodo rebus honore dignis contumeliam inferat.» His artibus omnem imaginum venerationem abolere meditabatur.
Eodem anno septingentesimo vigesimo sexto Leonem Augustum ad Gregorium papam scripsisse ut si imperialem gratiam habere vellet, sanctorum imagines deponeret, et vicissim Gregorium secundum ad imperatorem rescripsisse, testantur Paulus Diaconus, lib VI, de Gestis Longobard., cap 49, Anastasius et Theophanes. Sed eae epistolae periere. Postea cum imperator nihil a Gregorio obtinere posset, saepius per suos exarchos, duces, aliosque ministros, insidiatus est vitae hujus sancti pontificis; sed pro illius defensione Romani et Longobardi pie foederati ipsum conjunctis viribus ab eorum dolis et insultibus incolumem servavere: «Una se quasi fratres catena fidei constrinxerunt Romani atque Longobardi, desiderantes cuncti mortem pro defensione pontificis sustinere gloriosam, nunquam illum passuri perferre molestiam, [Col. 1007C] pro fide vera et Christianorum certantes salute,» inquit Anastasius. Pontifex vero, ut idem auctor subdit, «Gratias voluntati populi referens pro mentis proposito, blando omnes sermone, ut bonis in Deum proficerent actibus, et fide persisterent, rogabat, et ne desisterent ab amore et fide Romani imperii admonebat. Imperator infensus erat Gregorio II non solum ob novas opiniones, quas hic rejiciebat, sed etiam quod novum censum agi in Romana provincia non pateretur, indeque eum per Marinum spatharium ducem Romanorum, deinde vero per Paulum patricium et exarchum interfici curavit: «Paulus vero exarchus, inquit Anastasius, imperatoris jussione, eumdem pontificem conabatur interficere, eo quod censum in provincia ponere praepediebat.» Erat census ille capitatio ei similis, quam Siciliae et Calabriae indixit de qua loquitur Theophanes.
Leonis Isauri impietati, qua potuit constantia, [Col. 1007D] obstitit sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus. Ipsi per quemdam ex praecipuis Ecclesiae ministris significavit ab initio post Christi in coelos assumptionem imagines expressas esse, se pro illis libentissime moriturum, et qui Christi imaginem ignominia afficit, in illum quem ea exhibet injuriam rejicere. Ipsi itaque traditionem et usum sanctae Ecclesiae objecit, honorariam imaginum venerationem a conciliis probatam; solemnia quae emiserat promissa de non convellendis Ecclesiae ritibus, cum imperator inauguratus est, revocavit in memoriam; ipsum per sacra omnia exoravit, ne ipso imperante, sacrarum imaginum fieret eversio, Antichristi praecursorem fore adjiciens qui facinus istud perpetraret. Tandem nullum non movit lapidem ut illum a concepta revocaret impietate. Haec constant ex alia ejusdem sancti Stephani Junioris monachi et martyris Vita, quae a Baronio aliisque perperam tribuitur sancto Joanni Damasceno, quo Joannes Billius [Col. 1008A] eam hujus sancti operibus subjunxerit, cum tamen haec genuinus sit fetus Metaphrastes, ut docet Allarius in diatriba de Simeonibus, pag. 126.
Sed nihil promovit sanctus patriarcha; quin imo anno septingentesimo tricesimo, «die septima mensis Januarii, indictione decima tertia, feria hebdomadis tertia, irreligiosus Leo,» inquit Theophanes ad eum Christi annum, «silentium» (id est conventum optimatum tractandis imperii negotiis imperatoris mandato coactum) «contra sanctas venerandasque imagines in novemdecim accubitorum tribunalio celebravit, Germano sanctissimo patriarcha advocato, cui persuadendum arbitrabatur ut suo de abolendis sacris imaginibus decreto tandem subscriberet. At fortis Christi servus abominando Leonis consilio nequaquam cedens, imo veritatis verbum recto sensu distribuens, episcopatu sese abdicavit.» Tum imperator satrapas in patriarchicam domum misit: «quibus praecipit ut cum pugnis et conviciis [Col. 1008B] sanctum virum inde deturbarent,» inquit Stephanus diaconus in laudata sancti Stephani Junioris Vita. Germanus Platanium in domum gentilitiam secessit, vitam privatam acturus, sed paulo post e domo sua in monasterium longe dissitum, Leone jubente, deportatus est ac strangulatus prope centenarius, subdit Stephanus diaconus.
«Illo autem ejecto et monasticae vitae participe facto, videre erat universam civitatem, melliflua Patris doctrina orbatam, fletum et gemitum non parvum edere; ita ut dies illa, non dies, sed tenebrae et fletus super fletum, et vae super vae esset, ut loquitur propheta. Iisdem miseris diebus impius Anastasius (ipsius sancti Germani discipulus et consacellaneus) «impietatis manu pontificatum occupavit» (ordinatus ut scribunt Anastasius et auctor Miscellae, die vigesima secunda ejusdem mensis Januarii) «vi militum, non suffragio divinae pietatis; qui quidem omnia ad Ecclesiam pertinentia imperatoris aedibus tradidit.» Annum tum agebat nonagesimum quintum [Col. 1008C] sanctus Germanus, ut legitur in epistola Gregorii papae eodem anno scripta. Varia scripsit Opera, quorum pleraque adhuc inedita sunt. Colitur in Menaeis Graecorum die 12 mensis Maii.
«Tum tyrannus, prosequitur idem auctor, libera potestate prodendae haeresis accepta, illico sanctam et dominicam Christi Dei nostri imaginem quae, super imperatoria atria collocata, ob effigiem, sancta Aenea dicebatur, dejicere et igni tradere tentavit, quod quidem peregit. Interim vero dum tollebatur, divino zelo roboratae honorabiles mulieres fortiter irruerunt, arreptaque scala, spatharium qui imaginem amovebat, in terram projecerunt, distractumque morti dederunt. Post haec ad patriarchicam domum statim properantes, impium Anastasium lapidibus petunt, aientes: Impurissimum caput, et veritatis hostis, ergone, idcirco sacerdotium invasisti, ut sancta et sacra anathemata, sive donaria everterentur? Hanc de se victoriam non ferens profanus, [Col. 1008D] a conspectu piarum mulierum aufugit, et ad tyrannum confugiens, ei auctor fuit ut sanctas illas mulieres ferro interimeret. Quod quidem factum est, illaeque, pro Christi imagine inito certamine, victoriae praemium ab ipso Christo receperunt, cum omnibus sanctis victricibus in regno coelorum laetantes.» Harum piarum mulierum virorumque, martyrium memoratur in Menaeis ad diem 9 mensis Augusti.
Servabatur imago illa in aede Deiparae sacra, Chalcopratiana appellata, ab urbis tractu in quo condita fuit; inde modo dicitur Chalcopratina, modo Aerea, aut Aenea, et modo Antiphonetes, velut dicas sponsor ac fidejubens. Combefisius, in Historia haeresis Monothelitarum, pag. 613, publicavit piam narrationem de dominica imagine in Chalcoprateis, in qua origo religionis erga istam imaginem explicatur, et cur dicatur Antiphonetes aperitur. Suspicatur ibidem Combefisius mulieribus concessum esse ut in sancta sanctorum ac locum altaris ingredi [Col. 1009A] possint in ecclesia, cum in Ecclesiis aliis per Orientem soli ingrederentur ministri, ac imperator cum erat facturus oblationem, vel etiam monachi cum Deo consecrabantur; suspicatur, inquam, sibi pias feminas sub Leone ingressum arrogasse, ut ejus sacrilegum ministrum ab impio conatu deterrerent, ita sapienter judicantes, non esse velut pro religione servandum quod in casu militaret contra religionem. Quare in praemium illius zeli liber fuit ingressus loci altaris illius ecclesiae mulieribus, quia ipsae praeiverant tanto facinori ac scalam detraxerant. Interea Leo imperator, misso edicto, quo imagines dejici praecipiebat, Gregorio II gratiam suam pollicetur, si nefariae definitioni subscriberet, alioquin suo gradu quantocius pellendum minatur. Gregorius statim se adversus hostilem principis animum parat, monetque Pentapoleos et Venetiarum exercitus, ut ab ea impietate sibi caveant: «Igitur permoti, inquit Anastasius, Pentapolensium et Venetiarum [Col. 1009B] exercitus jussioni imperatoria restituerunt, et nunquam se ejus pontificis condescendere neci dicebant; sed quod pro ejus magis defensione viriliter decertarent.» Omnium mentes ad pontificem tuendum inclinatae ab exarchi obsequio deciscunt, et delectu suo quisque sibi duces praeficiunt, ut testatur idem Anastasius: «Anathemati Paulum exarchum, vel qui eum direxerant, ejusque consentaneos submittunt, spernentes ordinationem ejus, sibi omnes ubique in Italia duces elegerunt, atque sic de pontificis deque sua immunitate cuncti studebant.» Ex eo tempore ducem Romana provincia, quemadmodum et caeterae, suo arbitratu, id est, procerum delectu, habuit, qui eodem jure uteretur in administranda republica, quo duces ab imperatore missi. Voluerunt Itali in apertam defectionem erumpere, et novum principem creare; sed pontifex intercessit, et hortatu Luitprandi Longobardorum regis in amicitiam rediit cum Eutychio exarcho, eique suam auctoritatem, teste Anastasio, restituit in civitate [Col. 1009C] Romana: «Cognita, inquit, imperatoris nequitia, omnis Italia consilium iniit ut sibi eligeret imperatorem, et Constantinopolim duceret. Sed compescuit tale consilium pontifex, sperans conversionem principis.» Et infra: «Ne desisterent ab amore vel fide Romani imperii admonebat.» Ex quibus liquet Theophanem, eumque secutos Zonaram et Cedrenum auctores Graecos, de rebus in Occidente gestis plerumque parum edoctos, perperam scripsisse Gregorium papam Romam atque Italiam, caeterasque Occidentis provincias ab obedientia imperioque Leonis abduxisse, cum, praeter ea quae ex. Anastasio retulimus, Paulus Diaconus, l. VI de Gestis Longobard., c. 49, etiam scribat eum populos in officio et in fide imperio debita continuisse, qua de re mox. Eodem anno septingentesimo trigesimo Gregorius de haeresi Leonis a sancto Germano patriarcha certior factus, cui respondit epistola inserta actioni quartae septimae synodi, et acceptis litteris ipsius Leonis, [Col. 1009D] duas epistolas dogmaticas, summo pontifice dignas, ad ipsum scripsit, de quibus loquitur Theophanes, scribens Gregorium eumdem Leonem per epistolas, quae multis sunt notae, manifeste redarguisse. Eas epistolas recitat Baronius anno 726, quo scriptas credit, sed, ex mox dicendis, clare constabit eas anno 730 datas esse. Cum enim videret Leo jam Romanos, Campanos, Ravennates et Pentapolitanos a se defecisse et de imperio sibi abrogando agi, rursus ad eumdem pontificem scripsit, petiitque concilium generale indici. Gregorius omne cum eo litterarum commercium dissolverat, quod eum vita exuere tentasset. Respondit tamen ejus litteris, illumque irrisit, quod ei insolenter insultaret et minas intentaret. «Scripsisti, inquit Gregorius in priori sua epistola, ut concilium universale cogeretur, et nobis inutilis ea res visa est. Tu persecutor es imaginum, et hostis contumeliosus, et eversor. Cessa, et nobis hoc largire, ut taceas; tum mundus pace [Col. 1010A] perfruetur, et scandala cessabunt . . . . . . . Non animadvertis hunc tuum conatum, quo adversus imagines insurrexisti, facinus esse turbulentum, et insolens, et superbum? Cum Ecclesiae Dei alta pace fruerentur, tu pugnas, et odia et scandala suscitasti. Cessa et quiesce, tum synodo minime opus erit. Scribe ad omnes et in quascunque regiones orbis terrarum quibus offendiculo fuisti, Germanum patriarcham Constantinopolitanum, et Gregorium papam Romanum circa imagines peccasse; et nos ab hac causa quietum te praestabimus, ne peccatum aut lapsus ullus sit tuus, utpote qui a Deo potestatem et coelestia et terrena solvendi acceperimus.» His praemiserat pontificiae et regiae potestati praescriptos fines: «Scis, inquit, imperator, sanctae Ecclesiae dogmata non imperatorum esse, sed pontificum, qui tuto assolent dogmata tradere. Idcirco Ecclesiis praepositi sunt pontifices a reipublicae negotiis abstinentes, et imperatores ergo similiter de ecclesiasticis abstineant, et quae sibi commissa sunt capessant.»
[Col. 1010B] Illas porro Gregorii ad Leonem epistolas dogmaticas anno 730 datas esse constat; in priori enim ait: «Tu Ecclesias Dei denudasti, quas sancti Patres convestierant et ornarant, tu spoliasti atque denudasti; tametsi talem habebas pontificem, dominum, inquam, Germanum fratrem nostrum et comministrum. Hujus debebas tanquam Patris ac doctoris et tanquam senioris, multaque rerum cum ecclesiasticarum, tum civilium, experientia pollentis, consiliis obtemperare, annum etenim agit hodie vir ille nonagesimum quintum, singulis patriarchis et imperatoribus inserviens.» Germanus itaque, quando ea epistola scripta ad imperatorem, Constantinopoli non erat, et pontificatum abdicarat, quem tamen, ipso fatente Baronio, anno tantum 730 abdicavit. Praeterea meminit in ea epistola Gregorius imaginis Salvatoris quae Antiphonetes appellatur, et necis spathario ab imperatore misso ut eam dejiceret illatae, postquam ter securi imaginis Salvatoris faciem [Col. 1010C] percussisset; meminit insuper martyrii sanctarum illarum mulierum quae, iniquum illud facinus non ferentes, spatharium necaverant, quod accidit postquam Anastasius sancti Germani sedem occupavit, ut mox ex Actis sancti Stephani Junioris demonstratum est, ideoque mense Januario anni 730, quo ideo praefatae Gregorii II epistolae scriptae, post initium mensis Septembris, quo indictio decima quarta inchoata est.
His non contentus Gregorius papa, synodum Romae celebravit, in qua, cum vicinis episcopis considens ac praesidens, Iconomachorum damnavit haeresim, fidemque catholicam de sanctis imaginibus confirmavit. Hujus synodi unicum exstat fragmentum ab Adriano primo Romano pontifice recitatum in epistola prima ad Carolum Magnum. Hujus etiam synodi meminerunt Cedrenus et Zonaras, ex quibus Baronius deducit Gregorium, cum videret imperatorem penitus haereticum, eum hac in synodo anathemate [Col. 1010D] exsecratum esse, tumque Romanos et Italos ab ejus obedientia recedere fecisse, eique tributa solvere prohibuisse. Idem scribunt Bellarminus, lib V de Rom Pontif, cap 8, Sigonius, lib III de Regno Italiae, aliique plures.
Num 189, linea 8.— Leone et Constantino imperatore. Sedente sancto Gregorio, Leoni imperatori, anno septingentesimo decimo octavo, natus est filius Constantinus postea appellatus, et auctus titulo Copronymi, a foedato sacro fonte cum infans intingeretur. Eum sanctus Damascenus, sacrarum imaginum generosus defensor, in oratione demonstrativa de sacris ac venerandis imaginibus, vocat Cabalinum, ab equino stercore, cujus odore et tactu homo impurissimus delectabatur. Hunc Leo imperator anno septingentesimo vigesimo, indictione tertia, ipso Paschatis die, ut scribit Theophanes, consortem imperii fecit, quare ejus anni numerantur a die 31 Martii, in quem diem illo anno Pascha incïdebat.
[Col. 1011A] Num 178, linea 1.— Hujus temporibus Joannes Cp. antistes, etc. Cum primum est auditum Cpoli, quod Gregorius II ad supremae dignitatis fastigium evectus erat, Joannes patriarcha synodicam ei scripsit, cui summus pontifex suam pariter synodicam rescripsit. Hunc patriarcham recentiores nonnulli, qui nec viderunt, neque expenderunt ejus apologeticum a nobis aliqua ex parte prolatum in Constantino, auctoritate Zonarae Monothelitam crediderunt, cujus propterea synodicam Gregorius rejecerit, ac subinde imperator Anastasius e sua illum sede deturbaverit. Verum praeterquam quod apologetica ejus epistola improbabilem prorsus reddit hanc opinionem, auctores alii gravissimi, reique scientiores quam Zonaras, expresse narrant patriarcham Joannem esse mortuum postquam sedit annos tres, datumque ei successorem Germanum episcopum Cyzicenum (Theop. Anast. in ejusd Vers. Niceph, in Chron.) . [Col. 1011B] Linea 8.— Hic in Germania per Bonifacium episcopum, etc. Evangelii praeco Gregorii II aevo illustrior haud dubie fuit Winfridus Anglus, postea celebris Bonifacii nomine, qui habetur tanquam Germanorum apostolus. Monachum is induerat; deinde evangelici praeconis ministerium praeferens dignitati abbatis sibi exhibitae, ad Gregorii pedes confugit facultatem impetraturus Evangelium gentibus annuntiandi. Quare pontifex et Vintoniensis episcopi, cujus erat subditus Bonifacius, testimonio, et privatis ejusdem meritis, in frequenti colloquio deprehensis, commotus, diploma apostolicum illi concessit, quo fidem idololatris annuntiandi potestatem ei faciebat, mandabatque ut, juxta ritum Ecclesiae Romanae, illos qui converterentur baptizaret, ac sanctam sedem de iis omnibus admoneret, quae ad susceptum opus perficiendum necessaria viderentur. «Gregorius, servus servorum Dei, Bonifacio religioso presbytero. Exigit manifesta nobis religiosi propositi tui piae in Christo [Col. 1011C] flagrantis intentio, et approbatae sincerissimae fidei tuae perlata relatio, ut ad dispensationem verbi divini, cujus per gratiam Dei curam gerimus, te comministro utamur,» etc. (Greg II, epist 1, ad Bonif.) Et sane cum suo functus ministerio esset per quam felici successu in Frisia, Hassia, et Thuringia, id significavit pontifici, qui eum adesse voluit Romae, ut rerum rationem oretenus redderet. Venit igitur, ac postmodo factus episcopus rediit cum commendatitiis Gregorii ad Carolum Martellum majorem domus Francorum, ad episcopos, ad secundi ordinis ecclesiasticos, ad proceres, ad magistratus, ac denique ad populos provinciarum, quas nuper laudabam (Greg. II, epist 2, 3, 4, 5, 6, 7) . Ad eumdem postea dedit litteras (Epist 8) quae incipiunt: Creditae speculationis sollicitudine permoti, evangelica quoque institutione, etc., ut apostolico in ministerio eum sustineret animosque adderet ad perseverandum. In decretali autem ad eum data, qua respondet aliquibus [Col. 1011D] disciplinae articulis, primo eum commendat, quod de rebus ad Ecclesiam pertinentibus consuluit sedem divi Petri apostolorum et episcopatus principis; deinde ait se minime decidere tanquam ex se, verum afflatu ejus qui dedit multis loquelam, fecitque disertos etiam pueros: «Litteris, inquit (epist 13) , quaedam subnexuisti capitula, sciscitando qualiter teneat vel doceat haec sancta apostolica Romana Ecclesia. Bene satis, quia beatus Petrus apostolus et apostolatus et episcopatus principium exstitit, et consulenti tibi de statu Ecclesiae non ex nobis, sed ejus gratia, qui aperit os mutorum, et linguas infantium facit disertas, qualiter tenere debeat apostolici vigoris doctrinas dicimus 1,» etc. Hac in decretali Gregorius contrahit impedimentum matrimonii ad quartum consanguinitatis gradum; viro habenti mulierem rei uxoriae non aptam, permittit aliam ducere, ita tamen ut alimenta praebeat etiam illi. Presbyteris juramento se purgare [Col. 1012A] permittit criminibus, queis leviter accusabantur, ac sine certis testibus. Sacramentum confirmationis reiterare, in missae sacrificio alterum calicem consecrare, comedere idolis oblata, matrimonium permittere filiis quos parentes devoverint, ac rebaptizare semel baptizatos cum legitima forma, a presbyteris licet indignis, prohibet. Filios tamen parentibus ereptos vult baptizari, nisi liqueat baptizatos eosdem esse post raptum. Leprosis Eucharistiam negari sub obtentu vetitae cum iisdem comestionis non vult. Stultitiam esse ait a monasteriis ecclesiisve contagione infectis abire; tanquam ita Dei manus declinaretur. Haud fugiendam docet consuetudinem et mensam ecclesiasticorum, ac virorum illustrium, qui vitiis scatent, dum haec ipsa saepe conducunt magis ad revocandos ad officium, quam correptio et reprehensio. Num. 179, linea 1.— Eo tempore Luitprandus, etc. Sancti hujus pontificis tempore multi supremi principes [Col. 1012B] singularem erga sanctam sedem venerationem testati sunt. Nam Theodo II, Bajoariae dux, quem sanctus Rudpertus Salisburgensis episcopus ad catholicam fidem converterat, Germanorum omnium principum primus pietatis ergo venit Romam ad visendum D. Petrum ejusque successorem summum pontificem. Theodoni vero est praeferendus pietate rex Anglorum Ina, qui non modo Romam venit visum apostolorum sepulcra, ut tradit Beda (Hist. Angl. l. V, c. 7) «cum XXXVII annis imperium tenuisset gentis illius;» sed antequam ab Urbe proficisceretur «denarium ex singulis domibus regni sui beato Petro fertur concessisse, quod diu ab Anglis Romescot, Latine vero denarius Petri vocabatur.» (Ranulf. Cestren, lib., cap. 24.) Ina idem, dum Romae esset, facultatem a pontifice obtinuit domum aedificandi, quam dixerunt scholam Anglorum. «Ad quam domum,» ait Matthaeus Westmonasteriensis, «reges Angliae, et genus regium cum episcopis, presbyteris et clericis in [Col. 1012C] doctrina et fide catholica erudiendi venirent, ne quod in Ecclesia Anglicana sinistrum aut veritati catholicae contrarium doceretur; et sic in fide stabili roborati ad propria remearent. Fecit praeterea Ecclesiam» (cui scilicet clerici Angli inservirent, atque in ea tumularetur gens Anglicana, quae Romae supremum diem obiisset). «Et haec omnia, prosequitur, ut perpetuae firmitatis robur obtinerent, statutum est generali decreto per totum regnum occidentalium Saxonum, in quo praedictus Ina regnabat, ut singulis annis de singulis familiis denarius unus beato Petro et Ecclesiae Romanae mitteretur, ut Angli ibidem commorantes vitale subsidium inde haberent.» De Eudone, Aquitaniae duce, apostolicae sedis auxilium contra Saracenos implorante, deque admirabili ejus victoria post pontificiam benedictionem, de Langobardorum rege Liutprando Cottias iterum Alpes nuper invasas restituente apostolicae sedi, ac demum [Col. 1012D] de Langobardorum Beneventi usurpationibus, etc., abunde Anastasius loquitur, quem Gallico idiomate illustriss. arch. Sommier exprimit, ut principum erga sanctam Sedem obsequia conjunctim narret. Num. 184, linea 4.— Jussionibus itaque postmodum missis decreverat imperator, ut nulla imago. III. arch. Sommier late enarrat Iconoclastar. historiam, quam infra, num. 188, dabo integram in notis Pagii. Eam interea delibabo ex ejusd. arch. Hist. Dogm., l. VIII, c. 24. Lex et institutum Iconoclastarum erat Christi sanctorumque imaginibus cultum rejicere, eorumque invocationem et reliquias superstitionis insimulare. Leo Isaurus haeresiarcha passim habetur, de quo ait Constantinus Manasses: «Exsecrabilis imperator parturiebat illa quidem absurda novaque consilia contra Christum; sed fetum improbitatis nullo modo parere poterat, quippe timidus animus eum ab instituto revocabat.» Et sane antequam pareret conceptum scelus, ipso anno quo creabatur [Col. 1013A] imperator, deinde quotannis, catholicas semper litteras dedit Gregorio, quod idem testatur in epistola ad imperat. prima: «Undecim indictionum acceptas epistolas tuas in sancta ecclesia repositas in limine confessionis sancti et gloriosi ac principis apostolorum Petri diligenter servamus, ubi et Christi amantium praedecessorum qui pie imperarunt sunt litterae.» In iis autem litteris pollicitus erat pontifici se nunquam ab orthodoxae fidei regulis discessurum. «At post decimum sui imperii annum novus ille Balthasar . . . . miserandam illam vocem eructavit, et protulit: Quandoquidem imaginum fabricatio ars est idolica, illas adorare non oportet.» (Jacob. Loppin., Analect. t. I, Vita sancti Steph., monachi et mart.) Adhuc tamen siluit aliquandiu imperator ob excitatos Cp. tumultus hac de re, agente cum primis patriarcha sancto Germano ad avertendum impium facinus. Verum in senatu demum aperuit suum animum, [Col. 1013B] aususque est pontifici persuadere ut sacras imagines eliminaret, si gratia ejus uti vellet, suamque laedi majestatem summi pontificis paterna admonitione arbitratus, identidem qui eum interimerent Romam misit. Sanctum Germanum ex patriarchio expulit, Christi imaginem a M. Constantino in aulae vestigio erectam dejecit, jussionesque ad suos undequaque tradidit, praesertim in Italia degentes, ut sacras imagines, nefas dictu! igni absumerent, ac pontificem, si obsisteret, interficerent. Tum vero necesse habuit sanctus Gregorius Catholicos ubique in fide suis litteris confirmare adversus haeresim, Deique singulari beneficio accidit, ut omnes sacramento sese astrinxisse audiverit pro fide ac vita pontificis defendenda. Longobardi etiam, quos impius imperator ad suas partes trahere moliebatur, rejectis generose donis, percusserunt foedus cum Italis, piam causam defensuri. Luitprandus quidem eorum rex, ducatuum Spoleti ac Beneventi adipiscendorum spe illectus, pollicitis [Col. 1013C] ab exarcho auxiliis, quemadmodum vere est adeptus, foedus percussit cum eodem exarcho, cui vicissim tulit opem ad expugnationem Romanae urbis. At cingente ea Romam suis copiis, destitutum omni humana ope pontificem, nam foederatae Italiae vires non erant satis, tuitus est Deus, quem jejuniis, ac precibus tam privatis quam publicis propitium sibi reddiderat. In eo siquidem confidens, ab obsessa urbe proficiscitur ad inimicum regem, suavique oratione adeo illum mulcet, ut victus ea rex, pontificis pedibus advolutus, nulli molestiam se illaturum promiserit, ac deinde obsequii, et reverentiae plenus ea omnia gesserit, quae satis perspicue Liber Pontificalis enarrat. Num 188, linea 13.— Rescriptis commonitoriis nisi ad Catholicam converterentur fidem, etc. Ut Leo sensit Italiae provincias, quae ad Occidentis spectabant, imperium defecisse, ducesque sibi omnes elegisse, minitantes novum se electuras Augustum, [Col. 1013D] quem Cpolim ducturae erant; ad Romanum pontificem dedit litteras, ut oecumenicum concilium convocaret. At pontifex imperatoris consilium contemnens: «Scripsisti, inquit, ut concilium universale cogeretur, et nobis inutilis ea res visa est . . . Tu persecutor es imaginum, et hostis contumeliosus, et eversor; cessa et nobis hoc largire ut taceas: tum mundus pace perfruetur, et scandala cessabunt . . . Finge nos tibi paruisse, et ex universo terrarum orbe pontifices congregatos esse, senatumque ac concilium consedisse: ubi est Christi amator, ac pius imperator, qui de more in senatu considere debet et eos qui recte loquuntur numerari, eosque qui aliena a veritate blaterant amandare, cum tu imperator vacilles ac barbaros imiteris?» (Greg II, epist 1 ad Leon.) Interea pontifex synodum celebrari voluit Romae, in qua postquam defendit cultum sacrarum imaginum, et sanctorum invocationem tum auctoritate [Col. 1014A] sacrae Scripturae et Patrum, tum consuetudine a pietate fidelium in Ecclesiam inducta, contrariam doctrinam condemnavit, tanquam insanam sententiam, et perniciosissimam haeresim. «Dominus Gregorius II junior papa, in suo sacro concilio, in eo ipso praesidente summo ac beatissimo quondam D. Gregorio papa, per semetipsum similiter dixit . . . quia videmus plerosque turbatis mentibus statuta conturbare Ecclesiae, cupimus ad compescendam erroris insaniam adhuc ex veteribus documentis aliquid dicere,» etc. (Frag conc Ro III, in epist Adr I ad Car Mag.) . Hujus concilii superest solum fragmentum in epistola Adriani I ad Carolum Magnum. Graeci tamen auctores aequales horum temporum ut Theophanes, Cedrenus, Zonaras, quos plerique Recentiorum sequuntur, referunt Leonem eo in concilio fuisse excommunicatum, Italosque fidelitatis sacramento erga eum principem fuisse absolutos. «Gregorius, ait Zonaras, qui tum Romae veteris Ecclesiam [Col. 1014B] gubernabat, repudiata societate praesidis novae Romae, Leonis scilicet imperatoris, necnon eorum qui sequerentur, illos una cum imperatore synodico anathemate obstrinxit, vectigalia quae ad id usque tempus inde pendebantur, inhibuit, icto cum Francis foedere.» Recentiores vero alii secus sentiunt; docent siquidem Leonem in ea synodo neque excommunicatum, neque depositum fuisse. A communione, aiunt, sejunctus non fuit, quia Paulus Diaconus et Anastasius Bibliothecarius latini Scriptores, rerumque earum quae fiebant Romae, scientes melius quam Graeci, hac de re silent. Depositus autem non fuit, ut illi obtendunt (ita nempe postremi sentiunt) quod probabilius esse videtur; iidem enim Latini auctores conceptis verbis referunt Gregorium pontificem voluntati populorum, et copiarum Italiae, levandi scilicet Augustum novum Leonis loco, semper obstitisse, utpote qui in eam spem venerat, ut imperator aliquando converteretur. «Omnis Ravennae [Col. 1014C] exercitus, ait Diaconus (lib VI, cap 49) vel Venetiarum talibus jussis uno animo restiterunt; et nisi eos prohibuisset pontifex, imperatorem super se constituere fuissent aggressi.» Et Anastasius (num 184) : «Omnis Italia consilium iniit, ut sibi eligerent imperatorem, et Cpolim ducerent, sed compescuit tale consilium pontifex, sperans conversionem principis.» Quod de eadem re habemus certum, id ex saepius laudata epistola 1 Gregorii liquet: «Invocamus, inquit, principem exercitus omnis creaturae sedentem in coelis Christum, qui est super omnes exercitus supernarum virtutum, ut immittat tibi daemonem, sicut ait Apostolus, tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat. » Ex quibus aliud non posse intelligi quam excommunicationem videbatur. Ad dogmaticas vero epistolas Gregorii quod spectat, in earum prima imperatorem admonet cur Deus Israelitis prohibuerit imaginum cultum: ab [Col. 1014D] idololatria nempe ut animos eorum averteret, propter quam populos terrae promissionis exterminatum mittebat. Moysi a Domino petenti, ut sensibili sub imagine se illi cernendum exhiberet, gratiam minime concessisse. At in plenitudine temporum Dei Filium humana carne indutum se visibilem praebuisse in omnibus mysteriis, quae pro nostra redemptione fuerat operatus. Eos qui Jesum Christum viderant, repraesentasse illum eadem imagine, qua ipsum agnoverant. Sanctorum pariter Jacobi, Stephani, ac caeterorum martyrum effigies ab iis fuisse expressas qui eosdem viderant. Minime autem ad ejusmodi imagines determinari Catholicorum cultum, sive in iis eorumdem spem collocari; at eosdem spectantes Jesu Christi imaginem, ad ipsum Jesum Christum sese convertere aientes: Domine Jesu Christe Fil. Dei, adjuva nos, salva nos; sic beatissimae Virginis effigiem intuentes dicere: Sancta Maria Dei genitrix virgo, intercede pro nobis ad Dominum ut salvos [Col. 1015A] nos faciat; et ita de caeteris sanctorum imaginibus. Ipsum Leonem sibi comparasse universalem invidiam, contemptumque vel parvulorum catechismum discentium, bellum indicendo sacris imaginibus. Se, tanquam Romanum pontificem, potestate et auctoritate uti voluisse, quam a D. Petro apostolorum principe obtinuerat, ut eum puniret: «Sed quoniam, verba ejus sunt, in te ipsum exsecrationem ingessisti, tibi habeto illam cum consiliariis tuis, quos complecteris . . . scribe Gregorium papam Romanum circa imagines precasse; et nos ab hac cura quietum te praestabimus, ne peccatum aut lapsus ullus sit tuus, utpote qui a Deo potestatem et coelestia et terrena solvendi acceperimus.» Episcopos, docere pergit, non Augustos, de doctrina definire; seque solutum declarare coram Deo et hominibus cultum imaginum praetenso eo crimine idololatriae quod imperator illi tribuebat. Se suosque successores Romanos pontifices futuros semper arbitros ac mediatores pacis inter Orientem et Occidentem, [Col. 1015B] quidquid is tot mala interminaretur; et, si forte mitteret Romam, ut jactabat, qui sancti Petri imaginem prosternerent, se eidem minime significare quae eventura erant; protestatur tamen se fore innocentem ab effusione futura sanguinis, qua solus imperator culpandus erit. Altera in dogmatica epistola testatur Leoni summum quo afficiebatur dolorem, quod in errore persisteret; deinde oculis ejus subjicit suorum praedecessorum exempla, qui una cum pontificibus conciliorum celebrationem procuraverant. Non imperatores, at pontifices fidei dogmata definisse ait; sicut pontifex non immiscetur rebus et officiis domus Augustae, ita non debere imperatorem admisceri ecclesiasticis rebus, eligere aut sacrare ministros altaris, sacra mysteria celebrare, aut denique eorumdem fieri participem absque opera sacerdotum. In politicis principes saeculi punire crimina confiscatione bonorum, ac poena capitis, vel exsilii. In [Col. 1015C] Ecclesia vero post criminum confessionem plecti homines jejuniis, vigiliis, precibus; quae post ad communionem corporis et sanguinis pretiosi Jesu Christi admittuntur, pleneque cum Domino reconciliantur. Augustos religione ac pietate illustres ejusmodi legibus aliorum instar hominum fuisse ultro obnoxios; eum autem e contrario post rebellionem, et scelera, vi et armis uti ut supremum affligat pontificem, vitaeque ipsius paret insidias. Eum denique, cum semper salutaria pontificis monita, et documenta rejecerit, certeque addictus sit perversorum damnabili doctrinae, haud dubie habiturum partem cum iis, nisi misericors Deus ad resipiscentiam eum vocasset.
[Col. 1015C] Num. 181, linea 10.— Cum Theodimo subdiacono, et rectore. Erat Theodimus subdiaconus regionarius, et rector nomine sedis apostolicae diaconiae sancti [Col. 1015D] Andreae Neapoli. In iis siquidem locis, in quibus Romana Ecclesia patrimonia possidebat, constitutae erant diaconiae, ubi eleemosynae a subdiacono rectore patrimonii erogabantur. Sicut enim plures litterae sancti Gregorii Magni nos docent, subdiaconi munus erat pauperum diaconiae curam habere. Hic Theodimus sepultus est Neapoli, in eadem ecclesia sancti Andreae, ad Nidum appellata, de quo exstat in tabula marmorea ante altare sequens sepulcralis inscriptio: CONFUGIENTIS AD TUUM SUFFRAGIUM LAETUS AMPLECTERE OSSA PUTRIDA TABEFACTA APOSTOLE SCE QUI OB TUI MERITI DESIDERIUM AULAE TUAE MOENIA MIRA FECIT PULCHRITUDINE CORUSCARE. UT TUIS ADJUTUS AUXILIIS DISRUPTIS VINCULIS INFERNI HINC RESURGERE CARO MISERA POSSIT ET IN DIE EXAMINATIONIS [Col. 1016A] CALCATIS FACINOROSIS PECCATIS GAUDIA DIVINA PERCIPIAT TE INTERPRECANTE MARTYR ANDREA. HIC IN PACE MEMBRA SUNT POSITA THEODIMI SUBD. REG. ET RECT. SCAE. SED. APOST. ET DISP. HUJUS DIACONIAE BEATI ANDREAE. SI QUIS PRAESUMPSERIT HUNC TUMULUM VIOLARE ERIT ANATHEMATIS VINCULO INNODATUS. Num. 182, linea 17.— Hic Quadragesimali tempore, in 5 feria jejunium atque missarum celebritas fieret in Ecclesiis, quod non agebatur, instituit. Quae Walafridus Strabo σύγχρονος Anastasio refert (lib. de Rebus Eccl. cap. 120) , huic Anastasii loco lucem afferre possunt, licet aliqua ratione videntur inter se conflictare; nam Anastasius narrat Gregorium II instituisse ut jejunium et missarum celebritas feria 5 peragerentur, quod ante ipsum moris non erat; Strabo vero missam propriam a Gregorio II asserit [Col. 1016B] institutam fuisse, cum prius missa diei Dominicae praecedentis feria 5 repeteretur. Verba Strabonis sunt: «Quia Melchiades XXXIII ordine Romae praesulatum agens, statuit ut nulla ratione Dominico, aut feria 5 jejunium quis fidelium ageret (pagani enim his diebus quasi jejunia frequentabant), ideo beatus Gregorius in dispositione officiorum anni, infra Quadragesimam feriam 5 vocantem dimisit, ut quia festiva erat, veluti Dominica, etiam officio diei Dominicae celebris haberetur. Quae feria 5, quoniam postmodum coepit, ut caeterae, jejuniis applicari, Gregorius Junior (nempe II) statuit eam missis et orationibus esse solemnem, id est suas sibi solas habere proprias missas, uti caeterae per Quadragesimam feriae habent; et undecunque colligens ejusdem diei augmentavit officia.» Strabonis verba fere transcripsit, qui sub humili nomine latere voluit Micrologus, illis addens (capite 50) : Maxime ex dominicalibus Evangeliis feriis 5 adhuc ascriptae reperiuntur. Cardinalis [Col. 1016C] Bona (Rerum liturg lib. p., cap. 18, num. 12) ita Anastasium cum Strabone conciliat. Vult significare Anastasium, nullo honore feriam 5 habitam fuisse, donec Gregorius II statuit ut in Quadragesima jejunium et missa, sicut fit in aliis feriis legitimis, coleretur. Strabonem vero, extra Quadragesimam diu mansisse feriam 5 sine proprio, et solemni officio, et si quis privatim eadem feria sacrificare voluisset, praecedentis Dominicae missa utebatur. Cui autem ratio a Strabone adducta minus arriserit, vacantem scilicet dimissam fuisse feriam 5 a sancto Gregorio I in dispositione officiorum, quod pagani his diebus quasi jejunia frequentabant (quanquam ejus assertio ex canone 15 concilii Narbonensis, anno 589, potest confirmari, ubi contra quosdam, qui superstitiose diem, qui dicitur Jovis, celebrabant, decernitur, nisi festivitas aliqua occurrit, diem hanc nullo ritu religioso esse transigendam), is legat in praefatione libri Sacramentorum, editi a [Col. 1016D] Pamelio (tomo II Liturgic.) , Grimoldum abbatem, qui longe clariorem assignat causam, ob quam aliquot dies in Sacramentario sancti Gregorii Magni carent officio. «Sicut quorumdam relatu didicimus, Grimoldi verba sunt, domnus apostolicus in eisdem diebus a stationibus penitus vacat, eo quod caeteris septimanae feriis stationibus vacando fatigatus, eisdem requiescit diebus, ob id scilicet, ut tumultuatione populorum carens, et eleemosynas pauperibus distribuere, et negotia exteriora liberius valeat disponere.» Comprobat dictum Grimoldi liber Sacramentorum sancti Gregorii apud eumdem Pamelium, in quo, ubi aliqui dies praenotantur vacare, subjiciuntur haec verba: Dominus papa eleemosynam dat. Christianus Lupus, in notis ad canones Trullanos (can. 52) putat errare Strabonem, dum de sancto Gregorio I ait, in dispositione officiorum feriam 5 infra Quadragesimam vacantem dimisisse, sensitque omnibus Quadragesimae diebus, praeter feriam sextam [Col. 1017A] Parasceves et Sabbatum sanctum, Latinam Ecclesiam plenarium missae sacrificium peregisse. Ad suam sententiam confirmandam duo adducit auctor clarissimus. Primum est caput quartum epistolae Innocentii I ad Decentium Eugubinum, in quo dicitur: Traditio Ecclesiae habet, isto biduo sacramenta Ecclesiae penitus non celebrari. Sed ex hoc loco Innocentii quid confici possit non video; cum ibidem sancti pontificis unicus scopus sit ostendere, nedum sexta feria, sed Sabbato etiam esse jejunandum, et non dies aliturgicos enumerare, quibus Romana Ecclesia missis carebat. Alterum est, in Sacramentario beati Gregorii Magni missas reperiri feriis 5 assignatas. Sed vir doctissimus non advertit Grimoldum monere, esse addita post aetatem beati Gregorii ea omnia, quae in ejusdem Sacramentario sunt virgulis jugulata, quemadmodum sunt missae, quae feriis 5 assignantur. Imo certum est in antiquis Sacramentorum libris, in Lectionariis item et Kalendariis nullam inveniri missam vel Evangelium, [Col. 1017B] tam in Quadragesima quam extra ipsam, per totum annum feriae 5 assignatum, nisi, post sanctum Gregorium II, in Quadragesima tantum, et in octava Paschatis, ut videri etiam potest in Kalendario quod Fronto vulgavit, quem consule in praenotatis, paragrapho 6. Linea 21.— Illis interea diebus Constantinopolim biennium. Famosae hujus obsidionis, qua Masalmas dux Saracenorum pedestribus copiis, classe vero Sulimanus calipha (cui primo anno obsidionis, denato die secunda Octobris, Omarus II, calipha XII juxta Chronologicas tabulas Langlet, in caliphatum fuit suffectus, ut Elmacinus in Historia Saracenica scribit) Constantinopolim obstrinxerunt, praeter Latinos meminere ex Graecis Theophanes et Nicephorus, qui regiae urbis liberationem praecipuo erga illam Dei Genitricis praesidio partam testantur. Porro urbs dicata Deiparae pluribus in locis illam impenso cultu venerabatur, omnium autem frequentissimo [Col. 1017C] in Blachernis, ubi augustum templum ejus nomine dedicatum erat. Liberatae urbis memoriam quotannis recolit Menaeum Ecclesiae Graecae XVIII Kalendas Septembres, et in Menologio Basilii Porphyrogeniti, quod elegantibus formis Urbini primum excusum est, ita enuntiatur in versione Latina. «Imperatore Leone Isauro numerosus Saracenorum exercitus venit, ac terra marique Constantinopolim circumdedit, et urbem illam obsidione opprimere meditabatur. Cumque imperatorem animadvertissent a necessitatis urgeri angustiis, atque cum illis ad conditionem paratum descendere, autumabant ipsi praesidium etiam imponere civitati. At Dominus ille qui superbis resistit, irritum eorum reddit consilium. Explorans enim illius gentis princeps quod nihil proficeret, postulavit sibi saltem licere per Bosphori portam equo insidentem ingredi. At aliis citra noxam introeuntibus, ejus solummodo equus sese erigens intro minime pervadebat. Tunc ille attollens oculos, [Col. 1017D] ac supra portam Deiparae intuitus imaginem, id ei accidere intellexit, quia in ipsam blasphemias emiserat. Itaque re infecta sunt reversi, et cum ad mare Aegaeum cum navibus pervenissent, ferventi grandine percussi perierunt.» Graeci recolunt hoc beneficium annua celebritate τῆς ἀκαθίστου, nempe stantes per totam noctem psallunt hymnis et canticis sine sessione. Vide Codinum, de Officiis aulae Constantinopolitanae (Cap. 12, num. 10) , et ad eum annot. 13 in regia edit. Vide etiam eruditissimum Patrem Combefisium in Auctario Bibliothecae sanctorum Patrum ( tomo secundo ), ubi orationem historicam de Constantinopolis liberatione fecit publici juris, unde plura ad hanc rem spectantia peti possunt.
[Col. 1017D] Num 182, linea 12.— Directis tribus spongiis, quibus ad usum mensae pontificis apponuntur. Particulatim sectis, et singulis militibus distributis, tribus [Col. 1018A] spongiis sibi a papa Gregorio II directis, quibus ad usum mensae pontificis apponuntur, vel, ut in aliis codicibus legitur, quibus ad usum mensae pontifices utebantur, Eudo Aquitaniae dux trecenta septuaginta quinque millia Saracenorum delevit, nemine ex suis, qui ejusmodi spongiae participes fuerint, desiderato. Quid intelligendum sit per has spongias ad usum mensae a pontifice adhibitas, necessarium duco explicare. Franciscus Pagius, in Breviario Gestorum pontificum Romanorum, in Vita Gregorii II, dicit Anastasium loqui hic de spongia qua mensa pontificis tergebatur, Eudoni transmissa, et pro benedictione exercitus distributa. Additque commentarium: «De spongiis legendus Thesaurus linguae Latinae, et Calepinus, in voce Spongia, ubi invenies antiquos spongias in deliciis habuisse strigilum vice linteorumque illis utentes ad distringenda et emundanda corpora.» Optume factum, sanctum pontificem Gregorium II, loco benedictionis, ad Eudonem misisse spongias, quas in deliciis habuerit, et quibus, vice strigilis, [Col. 1018B] usus fuerit ad distringendum corpus et emundandum. Nec minus feliciter vir caeteroquin plurimae selectaeque eruditionis, Joseph Maria Suaresius episcopus Vasionensis, locum hunc Anastasii satis obscurum exposuit in opusculo de annua lotione arae maximae basilicae sancti Petri, ubi inquit: «Delebantur scripta spongia, uti Suetonius refert, c. 20 in Caio Caesare Caligula; hinc Augustus Ajacem suum in spongiam incubuisse respondit amicis apud eumdem Suetonium, c. 85; portenderunt igitur tres spongiae illae delendos fore ad internecionem Agarenos, et ducis ac militum pietas ipsos conservavit sospites atque incolumes,» scilicet delendi fuissent milites Eudonis, quibus spongiae partes distributae, non Agareni, quos spongia minime contigerit. Rem acu tetigisse putaverim clariss. praesulem Joan Christophorum Battellum, in libro Romae edito anno 1702, in quo explicat et illustrat ritum annuae ablutionis altaris majoris basilicae Vaticanae in die Coenae Domini. Hic [Col. 1018C] recitatis spongiarum usibus tum sacris, tum profanis, habitaque mentione facti Eudonis ab eodem Eudone descripti in epistola ad Gregorium II data, subjungit: «Qualis autem fuerit antiquitus spongiarum usus in mensa pontificis hactenus incompertum nobis est; illud profecto certum exploratumque habemus his temporibus tales spongias neque spirituali neque corporali pontificis mensae apponi solere. Probabile tamen arbitramur ejusmodi spongias adhiberi consuevisse, dum pontifex solemne sacrum faceret, ad abstergenda sacrae mensae vasa, quae modo purificatoriis linteisque terguntur. Talis enim erat et adhuc est spongiarum usus apud Graecos, tum in missa solemni, tum etiam in ablutione sanctae mensae in Coena Domini, ut supra ostendimus. Quin etiam patriarcha spongias in ablutione sacrae mensae adhibitas populo in benedictionem distribuere solet, quippe quae ex altaris contactu sanctitatem virtutemque divinam hausisse credantur, ut explicat [Col. 1018D] Goar in suis notis ad dictum ritum, n. 13. Quod et Gregorium II factitasse memorat Anastasius, dum pontificiae mensae spongias misisse tradit Francorum duci in benedictionem.» Quod si liceat aliquid addere explicationi Battelli, non putarem perperam intelligi posse spongias missas a pontifice, quae in Anastasio ea circumstantia notantur, usui fuisse pontifici in mensa, ex illis fuisse quibus pontifex usus fuerit in ablutione solemni altaris, super quo ipse missas faciebat. Antiquissimus ritus est basilicae Vaticanae, quem eadem basilica religiose adhuc retinet, et custodit, in die Coenae Domini majus altare vino abluere, aspergillis verrere, ac demum spongiis primum, dein mappulis diligenter abstergere. Hujus ritus meminere veteres Rituum collectores, Isidorus Hispalensis, l. I de divinis, sive ecclesiasticis, Officiis; Alcuinus, lib de divinis Officiis; Amalarius, lib de ecclesiasticis Officiis; Rabanus Maurus, lib II de clericorum Institutione, [Col. 1019A] qui claruere ab usque saeculis VI, VIII et IX. Hoc majus altare basilicae Vaticanae imminet confessioni, ut aiunt, sancti Petri, seu inferiori sacello, in quo sanctorum Petri et Pauli sacra pignora coluntur. Super illud, praeter summum pontificem, nemini sacrum facere fas est, nisi ei cui summus pontifex facultatem dederit, praevia tamen speciali bulla, quae prope idem altare affigenda est, ut praescribit Ordo Romanus, n. 15, apud Mabillonium, in Museo Italico, t. II, pag 455, auctore Petro Amelio, art 17, titulo de Circumcisione Domini: «Hanc missam Romani pontifices semper consueverunt celebrare. . . Item nota si papa sit in urbe hac die, et non celebret, sed facit dici missam per aliquem cardinalem in ecclesia sancti Petri, antequam cardinalis induat, praesentetur bulla, quomodo papa dispenset cum eo, quatenus possit celebrare super aram sancti Petri; et per totam diem pendet ante regias, et ita in omnibus aliis missis, quae super illud celebrantur.» Quid mirum si hoc altare pontificis altare proprie [Col. 1019B] nuncupetur? An vero idem est altare et mensa? Utrumque promiscue usurpatur. Anastasius, in Vita Stephani IV, n. 294: «Hic statuit, inquit, ut omni die dominico a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant missarum solemnia, super altare beati Petri celebraretur.» Erat autem in ecclesia Lateranensi mensa lignea, magno in honore habita, frequentibus olim liturgiis beati Petri consecrata. Ordo Romanus, signatus n. 10, apud laudatum Mabillonium, tom. II Musaei Italici, pag. 99, haec habet: «Si fuerit pontifex Laterani, decantato Credo in unum Deum, et antequam intret ad sacrificandum, a diaconibus levatur mensa de altari (hic unum ab alio distinguitur) palliis desuper complicatis, et cum reverentia, et omni devotione ab eodem reportetur in capella sancti Pancratii, juxta claustrum canonicorum, quia ibi est locus reservationis, et cum omni cautela usque in diem Sabbati custoditur.» [Col. 1019C] Habemus itaque spongias, habemus pontificis mensam, habemus sacrum spongiarum usum in abstersione ejusdem mensae, quid ultra quaerimus pro pleniore intelligentia textus Anastasii? Quod autem spongiae ex contactu arae superimpositae tumulo beatorum apostolorum Petri et Pauli quodammodo consecratae pio Francorum duci Eudoni mitti a pontifice potuerint ad instar rei sacrae, aut sanctarum reliquiarum, id docent per ea tempora plurima similia exempla, et pannorum super corpus beati Petri illatorum, et clavis de corpore sancti Petri ablatae, cujus non una mentio in pluribus epistolis Gregorii Magni, principibus viris transmissae, et clavium aurearum, de quibus Gregorius Turonensis, lib. I de Gloria martyrum: «Multi, inquit, et claves aureas ad venerandos cancellos beati sepulcri faciunt, qui ferentes pro benedictione priores accipiunt, quibus infirmitati tribulatorum medentur.» Num. 188, linea 1.— Nam post haec claruit ejusdem [Col. 1019D] imperatoris malitia. Natalis Alexander in dissertatione 1, in Historiam ecclesiasticam saeculi octavi, t. V, pag. 733, negat Gregorium II, ab obedientia Leonis Isaurici imperatoris ob abrogatum sacris imaginibus cultum Italiae populos abduxisse, atque eidem vectigalia amplius solvi prohibuisse. Nititur ille auctoritati Pauli Diaconi, lib. VI de Gestis Longobardorum, c. 49, inquientis: «Omnes Ravennae exercitus, vel Venetiarum, talibus, jussibus uno animo restiterunt, et nisi eos prohibuisset pontifex, imperatorem super se constituere fuissent aggressi,» et Anastasii, qui, n. 184, inquit: «Cognita vero imperatoris nequitia omnis Italia consilium iniit, ut sibi eligerent imperatorem, et Constantinopolim ducerent; sed compescuit tale consilium pontifex, sperans conversionem principis; et n. 185: Blando omnes sermone, ut bonis in Deum proficerent artibus, et in fide persisterent, rogabat, sed ne desisterent ab amore, vel fide Romani imperii, admonebat.» Recitat [Col. 1020A] etiam litteras ab eodem Gregorio ad Leonem datas, in quibus pontifex non minas intentat avertendi populos a fide imperatoris, et vectigalium solutionem impediendi, sed se inermen et nudum profitetur, secessurum in proximam Campaniam, si insultus paret, et Christum invocaturum, ut quod apud beatum Paulum Corinthio reo incestus contigit Imperatori contingat. Sed minime decebat, subjungit, sanctissimum antistitem in divinis Scripturis eruditum populorum tumultibus se implicare, eosdemque ad defectionem urgere, et ab obsequio imperatori etiam haeretico debito abducere. Natali adhaeret Franciscus Pagius, in Vita Gregorii II, qui inquit: Tantum abest ut Gregorius Italos et Romanos ad defectionem impulerit, aut eos a pensione tributorum solvenda impedierit, ut Ravennae et Venetiarum exercitus ad rebellionem paratos in officio continuerit, recitatque deinde eadem testimonia, quibus Natalis usus est. Haec quidem ita se habuisse, antequam claresceret [Col. 1020B] imperatoris malitia, ut inquit Anastasius, libens concedo. Voluit nempe sanctissimus pontifex patienter ferre, quae sibi ab impio imperatore inferebantur, cum vitae discrimine injurias, atque omnia remedia mansuetudinis et beneficentiae experiri, ut sibi animum imperatoris promereretur, et a furore quo in sacras imagines saeviebat revocaret. Et Italiae populos imperio orientali subjectos defectionem meditantes in officio continuit, et a constituendo novo imperatore, quem Constantinopoli inferrent, compescuit, et exarchum Ravenna a Longobardis expulsum, et Venetiis morantem Urso Venetiarum duci, ut ei haereret, et ad pristinum statum Ravennatum civitatem revocaret, data ad eumdem littera, commendavit, et binas epistolas ad Leonem scripsit, quibus obstinatum animum frangeret, et ad meliora consilia traduceret. Minitatus fuerat Leo se Romam missurum, qui imaginem sancti Petri confringeret, et Gregorium illinc pontificem vinctum abduceret. [Col. 1020C] At Gregorius respondit pontifices Romae conciliandae pacis causa sedere, tanquam parietem integerrimum, septumque medianum Orientis et Occidentis, ac pacis arbitros et moderatores: «Quod si quempiam, inquit, ad evertendam inaginem miseris sancti Petri, vide, protestamur tibi, innocentes sumus a sanguine, quem fusuri sunt, verum in cervices tuas, et in caput tuum ista recident.» Praeviderat namque sanctus pontifex, quod futurum erat, si quidpiam armis tentare imperator ausus fuisset; ut enim tradit Anastasius, ad resistendum imperatoris jussionibus Pentapolenses et Venetiarum exercitus parati sibi duces elegerant, et, de pontificis deque sua immunitate studentes, «una se quasi fratres fidei catena constrinxerant Romani atque Longobardi, desiderantes cuncti mortem pro defensione pontificis sustinere gloriosam, numquam illum passuri perferre molestiam, pro fide vera et Christianorum certantem,» vel, ut alii, certantes salute. Et cui potius salutem [Col. 1020D] suam et fidem populus Romanus praesertim concredere poterat quam Romano pontifici, cui nihil magis cordi erat, quam egenorum inopiam largissima manu sublevare, Ecclesiae horrea ingruente fame pauperibus aperire, blando omnes sermone complecti, urbem templis et monasteriis augere, templaque aureis, atque argenteis muneribus exornare? Manum Gregorius applicuerat restaurandis urbis moenibus, Alpes Cottias ab Ecclesiae patrimonio divulsas eidem iterum junxerat, castra a Longobardis Romano ducatui erepta qua vi, qua precibus, qua donis eidem vindicaverat. Nil mirum itaque, si, abrogato imperio Leoni haeretico minitanti Romae veteri quae in nova perfecerat, rapinas, caedes, incendia, se suo sanctissimo praesuli, vitamque, opesque Romani commiserint. Haec postremis Gregorii II pontificatus temporibus contigerunt, illa vero quae Natalis Alexander ex auctoribus refert, ante declaratam universo orbi [Col. 1021A] imperatoris malitiam. Leo namque imperium arripuit anno 716, Gregorius ad Leonem scribit anno circiter 727: «Decem annos, inquit in epist. ad Leonem, Dei benignitate recte ambulasti, neque sacrarum imaginum mentionem fecisti; nunc autem dicis idolorum locum implere.» Anno itaque 726 Leo in sacras imagines aperte furere coepit, eaque monstra immanitatis, et stultitiae edere quae Gregorius in dicta epistola eidem exprobrat: ob id coepere Italiae populi jugum Graeci imperii excutere, laurata imperatoris conculcare, urbesque occupare eidem subjectas. Ab anno 727 malitia imperatoris magis inclaruit, sacras imagines ex templis avulsit, atque igne combussit, principes inter cives impietati ejusdem infensos obtruncavit, et sacros antistites exsilio et morte affecit. Anno itaque 730, versus finem pontificatus Gregorii, ea accidere, quae et Graeci historici memorant Cedrenus, Zonaras, et Theophanes. Pontifex Leonem ut publicum haereticum anathemati subjecit, omnes [Col. 1021B] Italiae populi justis armis se ab imperatoris tyrannide vindicarunt, eosdemque consilio, auctoritate et patrocinio Gregorius juvit. Ad quam temporum distinctionem vel animum non appulit, vel appellere noluit Romanae sedis auctoritati plerumque infensus Natalis, quem Pagius nimio critices studio abreptus secutus est. Audiatur diligentissimus annorum supputator Baronius ad annum 730, scribens: «Retinuerat hactenus habenas rebellantis populi saepe Gregorius, ne adversus imperatorem penitus rebellarent, quandiu spes aliqua esse potuit, ut saepe monitus promulgatum de impietate revocaret edictum, non curans se ob ejus causam saepius esse vitae in discrimen adductum. Ubi autem eumdem neque verbis scriptisve a coeptis potuit revocare, neque beneficiis continere, quin in deterius laberetur, tempus jam advenisse ratus, ut securis ad radicem admoveretur arbores infelicis, apostolica auctoritate, Succidite eam, clamat. Quo tonitru excitati [Col. 1021C] fideles occidentales, mox desciscunt penitus a Leonis imperio, apostolico pontifici inhaerentes. Sic dignum posteris idem Gregorius reliquit exemplum, ne in Ecclesia Christi regnare sinerentur haeretici principes, si saepe moniti in errore persistere obstinnato animo invenirentur. Tunc enim accidit, quod et Graeci historici omnes affirmant, et idem Theophanes ait, anno decimo quarto Leonis imperatoris ipsum Leonem ab eodem Gregorio privatum esse tributorum Italiae exactione. Testantur id Cedrenus et alii. Zonaras haec Romae (quod par est credere) facta esse synodice tradit, atque in eodem concilio ipsum imperatorem anathematis affectum poena.»
[Col. 1021C] THOMAE ACETI ADNOTATIO. Num 188, linea 1.— Post haec claruit imperatoris malitia. Leo Isaurus impius Iconoclasta, sanctorum imagines hac illac vel comburendo vel deturpando, [Col. 1021D] adeo insanivit, ut sancto Gregorio secundo summo pontifici, qui eum ab errore avocare conabatur, temere scriberet, se quoque (ut ait Baron. ann. 726) missurum Romam qui imaginem aeneam prostantem conspicue sanctissimi apostoli Petri confringeret. Haec statua apostolorum principis quae judicio gravissimorum auctorum vetustissima est, jure merito conflata creditur ex metallo simulacri Jovis Capitolini, jussu sancti Leonis Magni, postquam, anno reparatae salutis 452, Roma ab imminente sibi flagello Attilae Hunnorum regis, ejusdem sanctissimi apostoli patrocinio, liberata, quievit. Verumtamen ex oratorio antiquissimo sancti Martini ejusdem sancti Leonis opera prope basilicam Vaticanam exstructo, ubi primum collocata fuit, ad aliud sanctorum martyrum Processi et Martiniani (ut ait Matthaeus Vegius, qui floruit sub pontificatu Martini V), inde, sub Paulo III, in pronaum anteriorem ejusdem basilicae ut scribit Tiberius Alpharanus scriptor contemporaneus, [Col. 1022A] tandem, sub Paulo V, ad locum ubi nunc invisitur, translata est. Hujus itidem celeberrimi simulacri antiquissimus fuit cultus, osculo praesertim pedis, qui ex frequentissimo labiorum contactu levis ac detritus conspicitur. Quinimo Caesar cardinalis Baronius, dum quotidie basilicam apostolorum principis visitaret, statuam hanc bis deosculando venerabatur, primo cum ad confessionem apostolorum accederet, haec verba in osculo proferens: Credo in unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam; deinde cum e confessione recederet, haec alia dicens: Pax et obedientia. Nec praetereundum putavimus instantaneae sanationis insigne miraculum, quod ad osculum viva fide impressum huic statuae, apostolorum principis intercessione, patravit Deus eo tempore quo Codex hic Anastasianus excudebatur. Anno jubilaei millesimo septingentesimo vigesimo quinto, quinto Idus Junii, Benedicto XIII summo pontifice, Joannes Kouvalschi provinciae Salesiae, miles in bello Turcico, dum [Col. 1022B] Bellogradum expugnaretur, foede vulneratus, e rupe quadam in profundam decidit foveam, ita ut vertebrae ex ruina ac confusione luxarentur; nec ambulare amplius potuit, nec stare, nam tibiae et coxendices ex contracta paralysi quasi arefactae inutiles sibi fuere. Vehebat se miser, imo trahebatur ut poterat soccis quibusdam ligneis ad manus aptatis per octo circiter annos, quousque refulsit lumen in habitaculo mentis suae, et Romam mitti ut sanaretur a languoribus suis sibi videre visus est. Vovit itaque, nec sine peculiari Numinis providentia, Romam tandem aliquando pervenit, triduo jejunavit, acceptaque per R. P. Alexandrum Morichoni soc. Jesu, pro lingua Polona poenitentiarium, sacramentali absolutione, in Vaticana basilica, sacra ibidem communione refectus est: mox accessit ad statuam principis apostolorum, oravit aliquantisper, pedemque sacrum deosculari cupiebat, nec poterat: rogavit propterea peregrinos quosdam astantes, quorum [Col. 1022C] adjutorio pedem statuae exosculatus est viva fide, ut sancti Petri intercessione sanitati restitueretur. Mira vis fidei! protinus consolidatae sunt bases ejus et plantae, et coepit ambulare et laudare Deum, non secus ac claudus ille ex utero matris suae, qui sedebat et victum quaerebat ad Speciosam portam templi, a beato Petro sanatus, ut in Actibus apostolorum videre est. Hujus instantaneae sanationis prodigium longe lateque divulgatum est, nostrumque reverendissimum sacrosanctae basilicae Vaticanae capitulum per authenticas probationes et documenta, in nostro archivo reposita, cura ac diligentia eruditissimi viri Dominici Baptisti presbyteri beneficiali, typis Vaticanis evulgari mandavit; et eminentissimus dominus Annibal S. R. E. cardinalis Albanus, sancti Clementis nuncupatus, ejusdem basilicae archipresbyter, statuae imaginem aere incidi jussit hac epigraphe. AENEAM STATUAM APOSTOLORUM PRINCIPI IN BASILICA [Col. 1022D] VATICANA POSITAM ANTIQUISSIMO CHRISTIANI POPULI CULTU FREQUENTATAM, AD QUAM ANNO JUBILAEI MDCCXXV. SEDENTE BENEDICTO XIII. P. M. SANITATE PARALYTICO B. PETRI OPEM IMPLORANTI RESTITUTA PER INSIGNE MIRACULUM APOSTOLI SUI MERITA DEUS ILLUSTRAVIT, ANNIBAL S. CLEMENTIS S. R. E. CARDINALIS CAMERARIUS EJUSDEM SACROSANCTAE BASILICAE ARCHIPRESBYTER AD AUGENDAM APOSTOLICI PATROCINII CELEBRITATEM CHRISTIQUE FIDELIUM RELIGIONEM AEREA TABULA EXCEPTO TYPO EXPRIMENDAM CURAVIT ANNO DOMINI MDCCXXVII. Nos quoque qui in eadem basilica principis apostolorum ejusdem eminentissimi archipresbyteri beneficio ac munificentia in ordine clericorum beneficiatorum, tametsi immeriti, cooptati reperiebamur, juvenem illum vidimus ambulantem et glorificantem Dominum, quapropter testimonium veritati fideliter perhibemus. Ne autem lapsu temporis praeclarissimi [Col. 1023A] hujus facinoris memoria deperiret, Anastasiano huic codici inserendam duximus ad majorem gloriam [Col. 1024A] Altissimi, quem in apostolo suo Petro mirabilem praedicamus.
177 Gregorius II, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos sexdecim, menses octo, dies viginti [Col. 0973C] C, 9, d. 11. . Fuit autem temporibus Anastasii, Theodosii, Leonis atque Constantini Augustorum. Hic a parva aetate in patriarchio nutritus sub sanctae memoriae domno Sergio papa, subdiaconus atque sacellarius [Col. 0975] factus, bibliothecae illi est cura [Col. 0975] C, curam suscepit. commissa, deinde ad diaconatus ordinem provectus est. Et cum viro sancto Constantino pontifice ad regiam profectus est urbem, atque a Justiniano principe inquisitus de quibusdam capitulis, optima responsione unamquamque solvit quaestionem. Erat enim vir castus, divinae Scripturae eruditus, facundus loquela et constans animo, ecclesiasticarum rerum defensor et contrariis [Col. 0975] C, contrariorum. fortissimus impugnator. Hic exordio pontificatus sui calcarias decoqui jussit, et a porta [Col. 0975] C, porticu. sancti Laurentii inchoans hujus civitatis muros restaurare decreverat, et aliquam partem faciens, emergentibus incongruis variisque tumultibus, praepeditus est.
178 [Col. 0975] Vide Baron. ad ann. 714, tom IX. Hujus temporibus Joannes Constantinopolitanus antistes synodicam ei misit, atque ad eum rescriptis idem usus est pontifex. Hic maximam partem basilicae beati Pauli [Col. 0975] C, Petri. apostoli, quae ceciderat, allatis de Calabria trabibus cooperuit, et altare a novo fecit, et ciborium argenteum, quod fuerat ruina quassatum [Col. 0975] C, restituit. . [Col. 0975] Baron. an. 710. Sancti Laurentii pariter ecclesiam foris muros sitam, quae trabibus confractis ruinae jam erat vicina, reparavit, atque aquam fistulis compaginatis post multum tempus in eamdem ecclesiam reduxit, diversasque ecclesias in ruinis positas innovavit, quas per ordinem dicere longum est. Hic in Germania per Bonifacium episcopum verbum salutis praedicavit, et gentem illam sedentem in tenebris doctrina lucis convertit ad Christum. Hic monasteria, quae secus [Col. 0975] C, circa. basilicam sancti Pauli erant, ad solitudinem deducta innovavit, atque ordinatis servis Dei monachis, congregationem post longum tempus constituit, ut ibidem die noctuque Deo redderent laudes. Hic gerocomium [Col. 0975] gerontocomium. , quod post absidem sanctae Dei Genitricis ad Praesepe situm est, monasterium instituit. Atque monasterium sancti Andreae apostoli, quod Barbarae nuncupatur, ad nimiam deductum desertionem, in quo nec unus habebatur [Col. 0975] C, habitabat. monachus, ascitis monachis ordinavit, ut utraque monasteria ad sanctam Dei Genitricem singulis diebus atque noctibus Deo laudes canerent.
179 Eo tempore Luitprandus rex donationem patrimonii Alpium Cotziarum [Col. 0975] Coctiarum. , quam Aripertus rex fecerat, hicque repetierat, admonitione tanti viri, vel increpatione redditam confirmavit. [Col. 0975] Vide Baron. ad ann. Domini 715. Hujus temporibus signum in luna factum est indictione XIV, et visa est cruentata usque ad mediam noctem. Eo itaque tempore Teudo [Col. 0975] Theodo. , dux gentis Bajoariorum [Col. 0975] Baugariorum. , ad apostoli beati Petri limina, primus de gente eadem, occurrit, orationis voto. Hujus temporibus Anastasius imperator classem navium praeparatam in partibus Alexandriae direxit contra a Deo destructos [Col. 0975] destruendos. Agarenos, qui ad aliud versi consilium, antequam pervenissent ad destinatum locum, ab itinere medio ad regiam regressi sunt urbem, Theodosium orthodoxum inquirentes imperatorem elegerunt, atque coactum in solio imperii confirmaverunt. Anastasius itaque cum civibus, vel quibus potuit de exercitu munitam civitatem Nicaeam perrexit: illic cum classe, in qua Theodosius fuerat imperator, dimicavit, et fere septem millia exercitus sunt interempta. Cujus Anastasii superata pars verbum jam immunitatis expetiit. Datoque sibi sacramento clericus factus atque presbyter est consecratus. Protinus etiam ut ingressus est memoratus Theodosius regiam urbem, imaginem illam venerandam, in qua sanctae erant sex synodi depictae, et a Philippico nec dicendo fuerat deposita, in pristino erexit loco [Col. 0975] in pristinum erexit locum atque titulum. , ita ut hujus fidei fervore omnis ab Ecclesia cessaret quaestio.
180 [Col. 0975] Baron. ann. 717. Eo autem tempore fluvius qui appellatur Tiberis, alveum suum egressus, [Col. 0977] sese per campestria dedit; intumuit etiam inundatione aquarum multarum, et per portam quae Flaminia dicitur ingressus [Col. 0977] egressus. est. Transcendit interea aliquibus in locis et muros urbis, atque ultra basilicam sancti Marci per plateas se extendit, ita ut in via Lata ad unam et semis staturam aquam ejusdem fluminis excrevisset, atque a porta beati Petri apostoli usque ad pontem Milvium aquae se distenderent, et juxta remissa in ipsius fluminis alveum se dedit [Col. 0977] B remissa ejusdem fluminis se dederint. Domos itaque evertit, agros dissipavit, eradicans arbusta et segetes. Nam nec serere ipso potuit tempore pars maxima Romanorum. Pro hoc imminebat tribulatio magna. Per dies autem septem aqua Romam tenebat pervasam. A domno itaque papa letaniae crebro fiebant. Cumque in oratione et letaniis persisteret, post octavum jam diem misertus Deus, aquam amovit, et fluvius ad proprium regressus est alveum per XV indictionem.
181 Cumanum etiam castrum ipso fuerat tempore a Longobardis pacis dolo pervasum. Quo audito omnes sunt redditi tristes. Adhortans etiam sanctissimus pontifex, et commonens Longobardos ut redderent, qui si non acquiescerent, in iram se divinam incidere pro dolo quem fecerant, suis scriptis detestabatur [Col. 0977] B, protestab. ; nam et munera eis dare ut restituerent voluit multa, sed illi turgida mente neque monitis audire nec reddere sunt passi. [Col. 0977] Vide Baron. ad ann. Domini 715. Unde nimis idem sanctus indoluit pontifex, seseque spei contulit divinae, atque in munitione ducis Neapolitani et populi vacans, ducatum ei qualiter agerent quotidie scribendo praesentabat [Col. 0977] praestabat. . Cujus mandato obedientes, consilio inito, moenia ipsius castri virtute [Col. 0977] B, versuti, veluti. sub nocturno ingressi sunt silentio. Joannes scilicet dum cum Theodimo subdiacono et rectore [Col. 0977] correctore. atque exercitu, et Longobardos pene trecentos cum eorum castaldione [Col. 0977] castaldo. interfecerunt, vivos etiam amplius quingentos comprehendentes captos Neapolim duxerunt. Sic castrum recipere potuerunt. Pro cujus redemptione septuaginta auri libras ipse sanctissimus papa, sicut promiserat antea, dedit.
182 Hic Hierusalem ecclesiam sanctam, quae multo fuerat detecta tempore, et circumquaque porticus vetustate quassatas trabibus deductis cooperuit ac reparavit. Ambonem etiam marmoreum in eadem ecclesia fecit, eamque diversis ditavit linteis atque ministeriis. Eodem tempore nefanda Agarenorum gens, cum jam Hispaniarum provinciam per decem tenerent annos pervasam, undecimo anno Rhodanum conabantur fluvium transire, ad Francias occupandum, ubi Eudo praeerat. Qui facta Francorum generali motione [Col. 0977] C. monitione. contra Saracenos, eos circumdantes interfecerunt. [Col. 0977] Vide Baron. ad ann. Domini 725. Trecenta enim septuaginta quinque millia uno sunt die interfecti, ut ejusdem Eudonis Francorum ducis missa pontifici epistola continebat. Mille tantum quingentos ex Francis fuisse mortuos in eodem bello dixerunt [Col. 0977] libello dicebat. . Adjiciens quod anno praemisso in benedictionem a praedicto viro eis directis [Col. 0977] C. directum. tribus spongiis, quibus ad usum mensae pontificis apponuntur, in hora qua bellum committebatur, idem Eudo Aquitaniae princeps populo suo per modicas partes tribuens ad sumendum eis, nec unus vulneratus est, nec mortuus ex his qui participati sunt. Eo quoque tempore in Campaniae partibus combustum triticum, hordeum, seu legumina, quasi pluvia in loco quodam e coelo missa sunt. Hic quadragesimali tempore, ut in quinta feria jejunium atque missarum celebritas fieret in ecclesiis, quod non agebatur, instituit. Oratorium sane in patriarchio in nomine beati Petri apostoli diversis ornatum metallis a novo refecit [Col. 0977] C fecit. , et circumquaque altaris parietes deargentavit, ac depinxit duodecim apostolos, qui pens. libras centum et octuaginta. Illis interea [Col. 0979] diebus Constantinopolis biennium est a nec dicendis [Col. 0979] C. non nominandis. Agarenis obsessa. Sed Deo eis contrario maxima illic eorum parte fame ac bello interempta confusi recesserunt Leone principe; nam et ejusdem civitatis populum trecenta dictum est millia diversi sexus et aetatis fuisse necessitate vastatum pestilentiae [Col. 0979] De quo populo vero ejusdem civitatis CCC millia diversae aetatis pestilentia vastante perierunt. .
183 [Col. 0979] Baron, ad. ann. 717. Eo namque tempore moribus certe Honesta et nomine pontificis mater ab hac vita subtracta est. Post cujus obitum Gregorius domum propriam in honorem sanctae Christi martyris Agathae, additis a fundamento coenaculis, vel quae monasteria [Col. 0979] monasterio. erant necessaria a novo construxit. Praedia illic [Col. 0979] B, illi. urbana vel rustica pro monachorum obtulit necessitate. Fecit autem in eadem ecclesia beatae Agathae ciborium ex argento, quod pens. libras septingentas et viginti [Col. 0979] C, 22. ; arcus argent. sex pens. sing. lib. quindecim, canistra decem, pens. sing. lib. duodecim, et alia dona multa largitus est. Eo tempore castrum est Narniae a Longobardis pervasum. Rex vero Longobardorum Luitprandus, generali motione facta, Ravennam progressus est, atque illam obsedit per dies aliquot, et castrum pervadens, classes captas abstulit plures et opes abstulit innumeras. [Col. 0979] Baron. ann. 726. Post aliquot dies Basilius dux, Jordanes chartularius, et Joannes subdiaconus, cognomento Lurion, consilium inierunt ut pontificem interficerent. Quibus assensum Marinus, imperialis spatharius, qui Romanum ducatum tenebat, a regia missus urbe, imperatore mandante, hoc probavit; sed tempus invenire non potuerunt, quia Dei judicio dissolutus et contractus est, et sic a Roma recessit. Postmodum Paulus patricius et exarchus missus in Italiam est, qui denuo, ut hoc scelus perficerent, meditabantur. Quorum consilium Romanis patefactum est, qui morte [Col. 0979] B, moti. cuncti Jordanem interfecerunt et Joannem Lurionem. Basilius vero, monachus factus, in loco quodam retrusus vitam finivit. Paulus vero exarchus imperatoris jussione eumdem pontificem conabatur interficere, eoque censum in provincia ponere praepediebat, et cogitaret suis opibus ecclesias denudare, sicut in caeteris actum est locis, atque alium in ejus ordinaret loco. Post hunc spatharius cum jussionibus missus est alter, ut Pontifex a sua sede amoveretur. Denuo Paulus patricius ad perficiendum tale scelus, quos seducere potuit ex Ravenna [Col. 0979] Ravennatibus. cum suo comite, atque ex castris aliquos misit. Sed motis Romanis, atque undique Longobardis pro defensione pontificis in Salario ponte Spoletini, atque hinc inde duces Longobardorum circumdantes Romanorum fines hoc praepedierunt.
184 Jussionibus itaque postmodum missis decreverat imperator [Col. 0979] Leo imper. , ut nulla imago cujuslibet sancti, aut martyris, aut angeli ubicunque haberetur [Col. 0979] sed omnes jusserat deponi, et incendi. , maledicta enim omnia asserebat, et si acquiesceret in hoc pontifex, gratiam imperatoris haberet; si et hoc fieri praepediret, a suo gradu decideret. Respiciens ergo pius vir profanam principis jussionem, jam contra imperatorem quasi contra hostem se armavit, renuens haeresim ejus, scribens ubique cavere se Christianos, eo quod orta fuisset impietas talis [Col. 0979] quae orta fuisset impietatem, B. . Igitur permoti omnes Pentapolenses atque Venetiarum exercitus contra imperatoris jussionem restiterunt, dicentes, nunquam se in ejusdem pontificis condescendere nece, sed pro ejus magis defensione viriliter decertare. Ita ut anathemati Paulum exarchum, vel qui eum direxerat [Col. 0979] B, qui illud edictum direxerat. , ejusque consentaneos submittunt, spernentes ordinationem ejus sibi omnes ubique in Italia duces elegerunt [Col. 0979] B, mori eligerent. , atque sic de pontificis deque sua immunitate cuncti studebant. Cognita vero imperatoris nequitia, omnis Italia consilium iniit ut sibi eligerent imperatorem et Constantinopolim ducerent. Sed compescuit tale consilium pontifex, sperans conversionem principis. [Col. 0981] Ipsis interea diebus Exhilaratus, dux Neapolis, deceptus diabolica instigatione cum filio suo Adriano [Col. 0981] B, Andriano. Campaniae partes tenuit, seducens populum, ut obedirent imperatori et occiderent pontificem. Tunc Romani omnes eum secuti comprehenderunt, et cum filio suo interfecerunt. Post hunc [Col. 0981] Post hoc. et Petrum ducem, dicentem contra pontificem imperatori scripsisse [Col. 0981] B, dicentes turbati quod contra pontificem quoque scripsisset. , turbaverunt.
185 Igitur dissensione facta in partibus Ravennae, alii consentientes impietati [Col. 0981] pravitati. imperatoris, alii cum pontifice et fidelibus se tenentes, intra [Col. 0981] inter. eos contentione mota, Paulum patricium occiderunt. Longobardis vero Aemeliae castra Ferorianus, Montebelli, Verablum [Col. 0981] Frentana, Montella, Venafrum. cum suis oppidis Buxo et Pernicteta [Col. 0981] Persiceda, C. Praecutio. , Pentapolis quoque et Auximana civitas se tradiderunt. Post aliquod vero tempus Eutychium patricium eunuchum, qui dudum exarchus fuerat, Neapolim misit imperator, ut illud quod exarchus Paulus, spatharii quoque et caeteri malorum consiliatores facere nequiverunt, perficeret ille; sed nec sic, innuente [Col. 0981] jubente. Deo, latuit miserabilis dolus, sed claruit cunctis pessimum consilium, quia [Col. 0981] B, quo. Christi violare conabantur ecclesias, et perdere cunctos atque diripere omnium bona [Col. 0981] B, omnia loca. . Cumque mitteret hominem proprium Romam cum scriptis suis, in quibus continebatur, ut pontifex occideretur cum optimatibus Romae, agnita crudelissima insania protinus ipsum patricium missum [Col. 0981] sententia Romani protinus ipsius Patricii missum. occidere voluerunt, nisi defensio pontificis nimia praepedisset. Verum eumdem anathematizaverunt Eutychium exarchum, sese magni cum parvis constringentes sacramento nunquam pontificem Christianae fidei zelotem et Ecclesiarum defensorem se permittere noceri, aut amoveri, sed mori pro illius salute essent omnes parati. Munera tunc hinc inde ducibus Longobardorum et regi pollicentes [Col. 0981] pollicens. plurima, ut ab juvamine desisterent pontificis per suos legatos patricius ille suadebat. Qui rescripsit [Col. 0981] B, ex scriptis. detestandam viri dolositatem despicientes, una se quasi fratres fidei catena constrinxerunt Romani atque Longobardi, desiderantes cuncti mortem pro defensione pontificis sustinere gloriosam, nunquam illum passuri perferre molestiam, pro fide vera et Christianorum certantem [Col. 0981] certantes. salute. His ita se habentibus, elegit majus praesidium pater [Col. 0981] papa. ille distribuere pauperibus largissima manu quae reperiebat, incumbens orationibus et jejuniis, et letaniis Deum quotidie deprecabatur. Et spe ita manebat semper fultus plus quam hominum, gratias tamen voluntati populi referens pro mentis proposito, blando omnes sermone, ut bonis in Deum proficerent actibus et in fide persisterent, rogabat, sed ne desisterent ab amore vel fide Romani imperii admonebat. [Col. 0981] Baron. ad ann. 728 in fine. Sic cunctorum corda molliebat, et dolores continuos mitigabat.
186 Eodem tempore per XI indict. dolo a Longobardis pervasum est Sueriense castellum, quod per centum quadraginta dies [Col. 0981] B, 40 dies. ab eisdem Longobardis possessum est. Sed pontificis multis continuis scriptis atque commonitionibus ad regem missis, quamvis multis datis muneribus, saltim [Col. 0981] tamen. omnibus suis nudatum opibus, castrum donationem beatissimis apostolis Petro et Paulo antefatam emittens Longobardorum rex restituit atque donavit. Eo autem tempore, indictione XII, mense Januario, per decem et amplius dies stella, quae Antifer [Col. 0981] C, aurifer. f. Lucifer. vocitatur, cum radiis in coelo apparuit in Occiduo, [Col. 0981] Baron. ann. 729. cujus radii partes Aquilonis respiciebant, et usque ad medium coelum se extendebant. Eo vero tempore saepius dicti Eutychius patricius et Luitprandus rex inierunt consilium nefarium, ut congregatis exercitibus rex subjiceret duces Spoletanum et Beneventanum, et exarchus Romam, et quae pridem de pontificis persona jussus fuerat, impleret. [Col. 0983] Qui rex Spoletum veniens, susceptis ab utrisque ducibus sacramentis atque obsidibus, cum tota sua cohorte [Col. 0983] cum omni suo exercitu. in Neronis campum secessit. Ad quem egressus pontifex, eique praesentatus, studuit ut potuit regis mollire animum commonitione pia, ita ut se prosterneret ejus pedibus, et promitteret se nulli inferre laesionem: atque sic ad tantam compunctionem piis monitis flexus est, ut quae fuerat indutus, exueret, et ante corpus apostoli poneret mantum, armilausiam [Col. 0983] Armillas sive B, armillariam. , balteum, spatam atque ensem deauratum, necnon coronam auream et crucem argenteam. Post orationem factam obsecravit pontificem ut memoratum exarchum ad pacis concordiam suscipere dignaretur, quod et factum est. Et sic recessit rege declinante a malis, quibus inierat, consiliis cum exarcho.
187 Igitur exarcho Romae moranti, venit in partibus Tusciae in castrum Manturianense [Col. 0983] Mantuarianense. C. Maturanense. quidam seductor, Tiberius nomine, cui cognomen erat Petasius, qui sibi regnum Romani imperii usurpare conabatur. Leviores quoque decipiens ita ut Manturianenses, Lunenses atque Bledani [Col. 0983] Blerani C. ei sacramenta praestitissent. Exarchus vero, haec audiens, turbatus est, quem sanctissimus papa confortans, et cum eo proceres Ecclesiae mittens atque exercitus profecti sunt. Qui venientes, in Mantuarianensi castello ibidem Petasius interemptus est. Cujus abscissum caput Constantinopolim ad principem missum est, et nec sic Romanis plenam gratiam largitus est imperator.
188 Nam post haec claruit ejusdem imperatoris malitia, pro qua persequebatur pontificem, ita ut compelleret omnes Constantinopolim habitantes, tam virtute [Col. 0983] vi. quamque blandimentis, ut deponerent, ubicunque haberentur, imagines tam Salvatoris quamque ejus Genitricis sanctae vel omnium sanctorum, easque in medio civitatis, quod dicere crudele est, igni cremarent, et omnes dealbarent depictas ecclesias. Et quia plerique ex ejusdem civitatis populo tale scelus fieri praepediebant, aliquanti capite truncati, alii partem [Col. 0983] in aliqua parte. corporis excisi, poenam pertulerunt. Pro qua causa etiam Germanum, sanctae Constantinopolitanae Ecclesiae antistitem, eo quod ei consensum praebere noluisset, pontificatu privavit isdem imperator, sibique complicem Anastasium presbyterum in ejus loco [Col. 0983] locum. constituit. Qui missa Romam synodica dum tali haeresi eum consentientem reperiret, vir sanctus non censuit eum fratrem aut consacerdotem solito vocari, sed rescriptis commonitoriis nisi ad catholicam converteretur fidem etiam extorrem a sacerdotali officio esse mandavit. Imperatori quoque suadens salutaria, ut a tali exsecrabili miseria declinaret, scriptis commonuit.
189 Hic fecit calicem aureum praecipuum diversis ornatum lapidibus pretiosis, pens. lib. XXX; similiter et patenam auream, pens. lib. XXVIII et sem is. Hic dimisit omni clero, monasteriis, diaconiae et mansionariis solidos duo millia centum sexaginta, et ad luminaria beati Petri apostoli solidos mille. Hic fecit ordinationes quinque: quatuor per mensem Septemb. et unam mens. Jun.: presbyteros triginta quinque, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca centum quinquaginta. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die III Idus Februarii, indict. XIV, Leone et Constantino imperatoribus. Et cessavit episcopatus dies quinque mensem unum.
[Col. 1031A] Ex codice Farnesiano XCII. Num. 190, lin. 2, dies XXIIII. lin. 7, perenniter sua monita salutaria praedicans corda fidelium. Num 191, lin 6, vigore apostolicae sedis institutionis. Num 192, lin 4, Antonino Gradensi, Johanne archiepiscopo Rabenna. Num. 200, lin 1, tectum vetusta caria demolitum. Num. 203, lin. 1, Gallensium casterum. Num. 204, lin. 5, sacerdotum. Hic desinit Vita Greg. III in cod. Farnes. Num. 190, linea 1, cod Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 2. ibid. lin. 9, 10, 11, 12. ibid. et lin. 16. lin. 5, exortator. lin. 6, florentissimae salutaria monita praedicans, fidei catholicae immutabilitatem conservans, corda fidelium. lin. 13, presbyteratus. Hunc viri Romani, seu omnis populus [Col. 1031B] ad. lin. 15, permoti, dum ejus decessor. Num 191, lin 1, cod. Vallicell. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 3, 6, 11, 12, 13 et 17. lin 3, Domini Jesu Christi. lin 8, porrexit: sed revertens, secum in hanc civitatem Romanam detulit: et hoc domno pontifici patefecit, confitens, et se reum faciens culpae. lin 14, sed nequiter argumenta dispositio imperatorum. Num 192, lin 1, cod. Vallicell., unde majore fidei ardore. lin 2, concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin 3, papa, archiepiscopis Antonino Gradense archiepiscopo, cum caeteris episcopis Hesperiae istius, et aliis Patribus innumeris, seu presbyteris. lin 6, diaconibus, vel cuncto clero. lin 7, ut laudd. codd. et ita lin 8, 9 et 16. lin 14, qui et, lege quod et, ut in edit. Ibid. universi sollemniter. Num. 193, lin. 2, cod. Vallicel. similiter scripta. lin. 4, ut codd. Reg., Maz. et Thuan., et ita lin. 6 et 7. lin. 8, ut anteriora detenta sunt a Sergio patricio, [Col. 1031C] et Stratigo ipsius insulae Siciliae. Ac fere VIII mensibus detenti portitores, remissi sunt similiter cum exprobrationis injuria. Iterum faciens domnus papa adhortatorias litteras pro erigendis sacris imaginibus. lin. 13, ad regiam urbem. Num. 194, lin. 1, cod. Vallicel., hic venerabilis papa sex columpnas onychinas volubiles concessas sibi ab Euthicio exarcho, duxit in ecclesiam. lin. 3, ut codd. Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 4, 5, 7 et 13. lin. 8, principalem partis virorum. Item lin. 8, in honore Domini Salvatoris. lin. 9 reliquias sanctorum apostolorum. lin. 10, martyrum, confessorum atque virginum, perfectorumque justorum in toto orbe terrarum quiescentium. Quorum festis, etc. ut laudd. cod. lin. 13, secundo loco. lin. 15, toto in orbe terrarum. Num. 195, linea 1,— Cod. Vallicel., quoniam institutionem. Ibid. in tabulis lapideis, etc., ut codd. Reg., Maz. et Thuan. lin. 2, specierum. Gravatas [Col. 1031D] aureas duas, alias saxiscas V, cruces aureas IV. Item cruces argenteas similes X. Amulas argenteas superauratas pendentes paria II, fibulatoria aurea V. lin. 5, ut laudd. codd. lin. 6, patenas et calices aureos cum gemmis II. Aquamanus, etc., ut iidem Codd. lin. 8, col. aureum cum gemmis, et inaures pendentes cum sex iacinthis. Faciem quoque altaris. lin. 9, cum regiolis. lin. 10 ut laudd. codd. et ita lin. 11, 12 et 14. lin. 13, super eandem absidam. Num. 196, linea 4.— Cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz., et Thuan. et ita lin. 6, picturas fecit etiam ibi ciborium de argento. lin. 7, pens. libras [Col. 1032A] CCX, obtulit ibi coronas. lin. 8, calicem argenteum, seu lin. 9, vela sirica alba, ornata blattio. Num. 197, lin 1, cod. Vallicel., contruxit et monasterium circa eundem titulum. lin 2, Grisogoni. lin 3, laudes diurnis atque nocturnis temporibus ordinatum. lin 5 concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 6, 8, 10, 11, 12, 13 et 18. lin 7, sed et alii diversi fideles. lin 17, diuturnis: lege diurnis, ut in edit. Ibid. ordinatam. Num. 198, cod. Vallicel. ubique concordat cum Reg., Maz. et Thuan. Num. 200, lin 2, cod. Vallicel. vetusta caria. sec. curis carie. lin 2, ut codd. Reg., Maz. et Thuan. Num. 201, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. lin 3, diaconiam Sergii et Bachi. Num. 202, lin. 1, cod. Vallicel., beatae Petronillae statione annue dari. lin. 2, argenteam, seu et alia. lin. 3, item ad acubida. lin 4, item in basilica sancti Marci sita. lin. 5, concordat cum Reg., Maz. et [Col. 1032B] Thu. et ita lin. 6 et 7. lin. 8, regias recurrens restauravit. Mutavit quoque trabes in ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe. lin. 10, Lateranis. In cimeteriis quoque beatorum martyrum. lin. 11, Valeriani (et Maxinicorum: mendose ) tecta in ruinis posita a novo refecit. Hujus temporibus. lin. 13, ipso artificum et pretium ad emendum calcem de proprio tribuente. Num. 203, lin. 1, cod. Vallicel., Ejus temporibus. Ib. cotidie, lin. 2, a ducatu Spolitino datis pecuniis non parvis Transimundo. Num. 204, lin. 1, cod. Vallicel. Hic fecit vestes ad altaria in ecclesia scilicet Domini Salvatoris, sanctae Dei Genitricis, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, atque Andreae, et caeterorum sanctorum in diversis ecclesiis. In Centumcellensium quoque civitate. lin. 4, concordat cum Reg., Maz. et Thu. lin. 6, Christi Domini Dei nostri, sanctaeque ejus genitricis, vel omnium sanctorum apostolorum, [Col. 1032C] martyrum, confessorum, virginum, perfectorumque justorum toto in orbe terrarum. lin. 9, beati Petri sub archu. lin. 11, 13 et ibidem, ut laudd. codd. Num. 205. Hic numerus non habetur in cod. Vallicellano. Num. 190, lin. 2, A, dies 27, B, d. 25. lin. 7, A, perenniter sua monita conservari praedicans, B, perenniter sua monita praedicans. lin. 9, B, erga inopum provisionem. lin. 10, A, orphanis quoque et viduis largiter necessaria tribuens, B, orphanorum quoque viduarum largiter, etc. lin. 11, A, religiositatis normaeque Christianae amator, religiose vivere Dominique timorem volentibus habere in suis praecordiis, B, amator religiositatis Christianae, et religiose vivere studens, ac Dei timorem habere in suis praecordiis delectator existens. lin. 15, Hunc dum decessor ejus de hoc saeculo migrasset, dum ante [Col. 1032D] feretrum in obsequio sui antecessoris inventus esset, viri Romani, seu omnis populus a magno usque ad parvum divina inspiratione permoti, subito vi attollentes in pontif. etc. Num. 191, lin. 4, AB, de quibus idem. lin 6, B. apostolicae institutionis. lin. 14, argumentosa dispositio, B. Num 194, lin 3, B, Filopares, B, septingentas. Num 198, lin 3, B, lib 29. Num. 190, lin. 1, Gregorius nat. Syr. lin. 2, dies [Col. 1033A] 24: hic fuit vir mitiss. îb. sap. div. lin 6, p. florentissima et salutaria monita praedicans, fidei catholicae et apostolicae immutabilitatem conservans, corda fid. lin 9, et erga inopum provisionem non. s. lin 10, r. orphanis quoque et viduis largiter necessaria tribuens. lin 11, rel. et Christianae normae. lin 12, tim. habere. lin. 13, exist. Hic talis Deo fav. lin ead., presbyt. Hunc viri Romani a parvo usque ad magnum, seu omnis populus d. i. permotus, dum ejus decessor de hoc saeculo migrasset. lin 16, inventus esset subito eum vi abstrahentes in P. Num 191, lin 1, Leonis imperatoris, et C. filii ejus, ea p. g. lin 3, et s. ejus genitr. omniumque sanctorum, pro quibus idem venerabilis vir. lin 6, sc. juxta vigorem et institutionem apostolicae sedis, quemadm. lin 7 per Gregorium ( M, per Georgium). lin 8, porr. sed revertens secum in hanc civitatem Romanam detulit, et haec domino pontif. patefecit, confitens et se reum faciens culpae. lin 11, priv. residens in concilio, sed. lin 12, sed magis poenitentiae [Col. 1033B] submitteretur, imposita ei d. p. lin 13, eum cum eadem auctoritate scripta ad reg. lin 14, argumenta disp. imper. lin 16, transire lin 17, int. exiliore legavit. Num 192, lin 2, conv. celebravit coram s. c. sacratissimi corporis. lin 3, papa, archiepiscopis Antonino Gradense, archiepiscopo Joanne, archiep. Ravennae. lin 5, episc. Hesperiae istius, et aliis patribus num. 93. lin 6, D. vel c. cl. lin 7, plebibus simul et decr. lin 8, cons. Apost. eccl. fidelem usum contemnens. lin 9, imag. Dei, et D. n. et sanctae genitr. ejus Mariae semp. virg. vel aliorum omnium sanctorum depositor, vel d. aut pr. lin 16, anathema sanxer. Num 193, lin 3, portit. eor. pene per annum intreg. fort. c. contr. Post. lin 6, cuncta etiam gener. lin 7, supplicat. sc. lin 8, ut a detenta sunt a S. p. et stratigo. lin 9 et 10, ac fere octo mensibus detenti portitores remissi similiter cum exprobrationibus. Iterum faciens domnus papa adh. litt. [Col. 1033C] pro erigendis sacris imag. lin 12, direxerunt p. P. d. ad reg. u. Num 194, lin 1, Hic venerabilis papa sex columnas onychinas volut concessas sibi ab ep. ex. duxit in eccl. lin 3, sev philopares. lin 4, in quibus s. exp. lin 5, et ab alio Dei Genitr. lin. 7, lib DCC. Fecit quoque orat. lin 8 et 9, in honore s. S. ej. g. reliquias sanctorum apost. lin 10, mart atque virginum et confess. lin 11, in toto o. terr quiescentium. lin ead, quorum festis vigiliarum atque natalitiorum per ordinem existentium a mon ter serv quotidie missas celebrari instit. In can miss. lin 14, hoc adi a sac die. Num 195, lin 1, in tab lap conscribi fecit, et faciens ibi pergulam. lin 2, sp. gravatas aur duas, alias saxiscas qu. cruces aureas 4; item cruces similes 10, amulas argenteas superauratas pendentes paria duo, fibulatoria aurea quinque. lin 5, c. cruce gemm orn sup alt pend. lin 6, patenas et calices [Col. 1033D] cum gemmis 2 aureos; aquamanus arg duas imaginem s. Dei Genitr habentem d. aur c. g. lin 8, col aur c. g. et inaures hab cum sex jacinthinis, faciem quoque altaris lin. 9, cum regiolis. lin 10, In tribus etiam. lin 11, 26. lin 12, arg quinque calicem aureum unum. lin 14, perg seu et in vestibus alt ordinata s. fecit etiam in eccl. Num 196, lin 4, Dominum nostrum, ornatam g. lin 5, ipse ren. lin 6, pict. Fecit etiam ibi cib de a. lin. 7, pens lib 210, obtulit ibi cor. lin 9, seu etiam v. alt. lin ead blattio. Num 197, lin. 1, ibid. const et mon circa eundem. linea 5, beati Petri, segr quoque a. i. lin 6, pro sust sanctorum virorum praed. lin 7, et alii fid. lin 8, Chr eidem monasterio sanctorum martyrum praedia et dona multa devotissime contulerunt. Simili modo ren. lin 10, et Jo. Bapt. lin 11, eccl S. Salvat. lin 12, monachico. lin 43 et quae invenit. lin 18, Petri. Item. [Col. 1034A] Num 198, lin 1, imag s. Dei Genitr antiquam investivit arg m. lin 2, fecit et pat. lin 3, calicem quoque aureum cum gemm pens lib 29 simil. lin 5, fecit autem noviter, et t. simul, et cam in ecclesia s. A. lin 6, quam et dep et fecit lin. 7, imag aur b. Andreae cum gemm pens lib 8, lin 7 et 8, introgressionem. lin 8 et 9, item basil s. C. lin 10, pat arg et cal seu et vestes altaris. Num 200, lin 3, pl. noviter. Num 201, lin 1, in adchiro. lin 3, Bachi. Num 202, lin 1, b. Petr stationem annue dari i. lin 2, seu, et al. di. lin 3, ad accubida, lege, Item accubita. lin 4, item in basilica beati Marci, sita. lin 5, Appia tectum dir. lin 6 et 7, trabes quinque. lin 8, regias recurrens restaur; mutavit quoque tr. s. Dei Gen ecclesiae ad pr. lin 10, Later in cimiteriis quoque beatorum martyrum. lin 11, Max eorum tecta in ruin posita a n. refecit. Hujus temporibus concussa est provincia Romanorum dictioni subjecta nefandorum Longobardorum, seu et regi eorum [Col. 1034B] Leuprando. Veniensque Romam in campo Neronis tentoria tetendit, depraedataque Campania multos nobiles de Romanis more Longobardorum totondit atque vestivit. Pro quo vir Dei undique dolore constrictus, sacras claves ex confessione beati Petri apost accipiens, partibus Franciae Karolo sagacissimo viro, qui tunc regnum regebat Francorum, navali itinere per missos suos direxit. Idem per Anastasium sanctissimum virum episcopum, necnon et Sergium presbyterum postulantes a praefato excellentissimo Karolo ut cos a tanta oppressione Longobardorum liberaret. Hujus temp. lin 13, rest est ipso alimoniam artif. lin 14, tribuente. Num 203, lin 1, cujus temp ib. Galientium. lin 2, datis pecuniis non parvis. lin 3, quaest et sic causa finita est lin 4, atque a Deo dilecti exercitus Romani eum adnecti praecepit. Num 204, lin 1, hic fecit vestes ad altaria in ecclesiis scilicet Domini Salvatoris, sanctae Dei Genitricis, [Col. 1034C] sanctorum Apost Petri, et Pauli caet Sanctorum in d. eccl. In Centumcellentium quoque civitate. lin 4, fecit. Hoc etiam constituit secundum constitutum servatum, quod a coll. lin 6, Domini nostri, sanctaeque ejus Genitr omniumque sanctorum apostolorum, martyrum, confessorum, virginum perf. lin 11, His denique institutis disp. lin 13, deportentur. lin 14, per sacerdotem, quem praev pont qui p. t. f. Hic f. Num 205, lin 3, in partib Franc. lin 4, arch eum esse const. lin 5, et cess episc dies 8. Num 190, lin 1, Gregorius nat. lin 7, immutilate conservare p. lin 11, relig. Christianae normae, et r. lin 12, tim. habere in s. p. delictis resistens. lin 13, presbyteris, lin 14, omnis pop. lin 16, inventus. Num 191, lin 3, ac sanct. apost. lin 8, idem. [Col. 1034D] lin 9, deducens. lin 10, ipsum vol. a. o. s. privare cum resid. c. et obs. lin 16, ret. eum fecit. lin 17, int. exilio rel. Num 192, lin 3, papa, archiep. lin 15, caet. statuta pr. praecesso. lin 16, senserunt. Num 193, lin 2, alia sc. comm. lin 7, supplicationis sc. lin 9, abstulta sunt a s. P. et stratico Num 194, lin 1, volutiles. lin 3, filopares. lin 5, A, ex alio lat. lin 7, lib DCC lin 8, ex parte vir. Num 195, lin 4, similes. lin 5, num 10. lin 6, scribe in g. lin 9 et 10, cum regiolis v. lin 10, arg 3 pend. lin 11, calices argenteos 2 quotidianios cor. lin 13, absida, et ib. absidam. Num 196, lin 4 et 5, in gemmis. lin 6, ciborium etiam de a. lin 7, 210. lin 9, seu etiam vestes. lin ead blateo. Num 197, lin 9, devotissime. lin 12, monachico. lin 14 et 15, Ab. aeque const. Num 198, lin 1, inv de arg. lin 2, pat de auro m. [Col. 1035A] c. d. 1. p. lib 26; calicem s. in gemmis, pens lib 29. lin 4, aurea in g. lin 7, lib 7. lin 9, disruptam. Num 199, lin 5, in quo obtulit. Num 200, lin 3, plumb noviter r. Num 201, lin 1, Genitr quam Aciro, in q. Num 202, lin 2, coronam, calicem. lin 3 et 4, in ruina p. lin 8, restruxit, ac r. m. a. t. in ecclesia sanctae Dei Genitricis. lin 9, fecit vero eccl. lin 12, hujus temporibus concussaque est provincia Romanorum ditioni subjecta a nefandis Longobardis, seu et rege eorum Luitprando, veniensque Romam in campo Neronis, tentoria tetendit, depraedataque Campania multos nobiles de Romanis more Longobardorum totondit atque vestivit; pro quo vir Dei undique dolore constrictus, sacras claves ex confessione beati Petri apostoli accipiens, partibus Franciae Carolo sagacissimo viro, qui tunc regnum regebat Francorum, navali itinere per missos suos direxit per Anastasium sanctissimum virum episcopum, necnon et Sergium presbyterum, postulandum [Col. 1035B] a praefato excellentiss. Carolo, ut eos a tanta oppressione Longobardorum liberaret. Eodem tempore necessitate compulsus plurima, et c. lin 13, alimonia. Num 203, lin 1, hujus denique t. G. lin 3, causam fin. Num 204, lin 1, hicque f. lin 3, Centumcellensi civit. lin 11; isdemque inst d. Num 205, lin 3, ven virum Vulc. lin 5, Dec per indictionem 10, et cess episc dies 8. Num 190, lin 7, conservari, lin 12, habentes. Num 191, lin 9, sec hic in, lin. 13, 14, cum easdem auctas scriptas. Num 192, lin 1, permotus synod. lin 4, archiepiscopo Rav. lin 5, istius superiae p. numero seu pr. lin 6, diac. vel c. lin 7, astant. ut si quis. Num 193, lin 4, earum. lin 6, injuriis rem. lin 7, supplicationem. lin 10, poritores, et it. fac adort. Num 194, lin 1, volutiles. lin 3, erga presb. lin 3, sex filo pares. lin 13, in canone ita. Num 195, lin 5, pend in gemmis insuper alt. lin 7, imagine s. Dei Genitr. d. aureum in gemm et coll. a. in gemmis cum gemm. lin 9 et 10, regiolis. Num 196, lin 2, regulare candelarum. lin 9, syrica. Num 197, lin 3, in eundem titulum. lin 9, devotissime. lin 12, monachico. Num 198, lin 9, Calisti. [Col. 1036B] Num 200, lin 1, martires tectum vetusta carta. lin 3, et quaeque per ejusdem tecti fuerat dissipatum. Num 202, lin 1, annue. lin 7 et 8, et usque ad regias revissit. lin 9, a novo san. Num 203, lin 1, castrum, pro quo. Num 204, lin 2, caeteras. lin 4, construere. lin ead ut servatae, et sec. lin 15, sacerdotem; et cessavit episcop dies IIII. Caetera desunt in cod Peniae.
[Col. 1035B] BINII ET LABBEI. Num. 190, linea 1.— Gregorius. Anno 731, die 16 Februarii, electus est Gregorius III, pontifex optimus, quem sanctus Bonifacius Germanorum apostolus semel per legatos, semel proprio ad Urbem accessu [Col. 1035C] de rebus fidei contra gentiles et haereticos propagandis consuluit. Sedit annos 10, menses 8, dies 20. Anno 741, quarto Kal. Decembris defunctus, post decennium mensibus 19 et diebus 12 sedisse recte scribit Baronius, ann. praedict. Num 191, linea 1.— Persecutio. Hac persecutione Aemilianus Cyzicenus episcopus, Basilius, Procopius Decapolita, et Theophilus monachus relegati leguntur in menologio Graecorum. Num. 193, linea 2.— Misit alia scripta, etc. Eadem Adrianus in epistola ad Constantinum imperatorem: «In magnam tribulationem uterque Gregorius Romani pontifices per tempora sanctissimi, conjecti sunt. Saepius etiam proavum vestrae serenitatis admonuerunt ne sineret venerandas imagines de statu suo dejici, verum illorum salutiferae preces animum illius nequaquam commoverunt.» Num. 194, linea 1.— Hic concessas sibi columnas. Sacrarum imaginum usum, contra Leonem scriptis [Col. 1035D] defensum, etiam reipsa confirmavit, quando magni pretii, Salvatoris, Dei Genitricis, apostolorum et sanctarum Virginum imagines in ecclesia beati Petri erexit. Linea 7.— Hic fecit oratorium. In hoc oratorio idem pontifex sanctorum omnium reliquias, quas toto orbe Christiano colligere poterat, honorifice collocavit; idque ideo quod a Leone Iconoclasta sanctorum reliquiae contemnerentur.
[Col. 1035D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Post diem Februarii constanter, ut videmus, tributam morti sancti pontificis Gregorii II, vacavit sedes dies 35, ut habent tres Catalogi Colbertini et Veronensis, Codicesque omnes tum nostri tum Ambrosiani, praeter quartum, qui cum vulgatis, Freheriano altero et Cavensi, habent mensem 1, dies 5. Hos Pagius vult cum primis concinere, at non vidit [Col. 1036B] quod mensem enumerando, dies scilicet 2 Martii ac dies quinque, sexta decima ejusdem mensis occurrit ordinationi haud conveniens, quia in feriam VI incidit: contra vero ob bidui spatium, quod Februario deest, si 35 numerentur, ad diem 18 Martii pervenitur, nempe Dominicam G lit. Dom. indicatam, qua sanctus [Col. 1036C] Gregorius III ordinatus fuit; idque anno emortuali praedecessoris 731. Equidem dies tredecim aut ex interpontificio, aut ex tempore quo sedit Gregorius, expungendos videns, diu haesi num juxta quintum et septimum Catalogos interpontificium facerem dier. 22, ita ut ordinatum dicerem Gregorium die 4 Martii, tempus enim sedis, quod in plerisque Codd. et Catalogis legitur an. 10, m. 8, d. 24, mirifice expletur die 28 Nov. an. 741, ejusdem emortuali; an potius cum Pagio sequens Catalogum Rheginonis ex 24 diebus ad sedem pertinentibus, facerem 11. At cum viderim, monumentum non adversari ullum undecunque ii tredecim auferantur, ac praeterea inconstanter numerari eosdem animadverterim, quippe quos passim legere est 9, 12, 20, 22, 23, 24 et 25, idcirco Rheginonem cum Pagio praeferendum sum ratus. Huc accedit quod Rhegino floruit decimo saeculo ineunte; exscriptores autem Catalogorum duodecimo et quarto decimo, quorum [Col. 1036D] septimus ut plurimum mendosus deprehenditur; quintus autem aperte indicat, exscriptorem non esse assecutum notas apographi; nam interpontificio hujus simili dierum 35 occurrente, iterum videre est d. 22. Quae cum ita sint, Gregorius igitur III ob instaurationem ecclesiarum Urbis, et continuatam sacrarum imaginum defensionem, aeque ac praedecessor memorabilis; dum astaret, obsequii causa, ejusdem funeri, ab omnibus divina inspiratione permotis, ut ait Anastasius, electus fuit. (Vide infra notas Pagii.) Idemque ordinatus die 18 Martii post interpontificium 35 dierum, anno 731. Ecclesiam turbulentissimis temporibus rexit, usque ad IV Kalendas Decembres, sive 28 Novembris, cum, ut est in Martyrologiis, obiit supremum diem anno 741, postquam sedisset annos 10, menses 8, dies 11. Ejus autem obitum spatio unius mensis praecessit Caroli majoris domus Franciae: Cujus filii, ait annalista Pithoeanus, [Col. 1037A] Carlomannus et Pippinus, sub obtentu majordomatus totius Franciae regnum suscipiunt, et inter se dividunt. Quorum ego epochem libenter constituo ob praeclara regum Francorum merita erga apostolicam sedem, quae ab eodem Pippino Caroli filio duxerunt originem. Caetera ad Gregorium spectantia lege in not. ad Zachariam.
[Col. 1037A] Num. 190, linea 1.— Gregorius III, Joannis filius Syrus S. R. E. presbyter cardinalis, imperatore Leone III Isauro, sedit annos decem, menses octo, dies 24. Creatus III Nonas Martii, consecratus XV Kal. Aprilis, anno 731 omnium consensu pontificatum iniit.
[Col. 1037A] Num. 190, linea 15.— Dum ante feretrum, etc. Gregorium Graecae Latinaeque linguae peritia, divinarum Scripturarum scientia, psalmorum, quos memoria [Col. 1037B] complectebatur, intelligentia, facundia, fidei conservandae studium, animi fortitudo et constantia, sapientia et mansuetudo singularis; paupertatis amor; pro redimendis captivis, orphanis, viduis egenisque omnibus sublevandis pia sollicitudo, in viros religiosos propensio, ita summo pontificatu dignum fecere, ut, teste Anastasio: Viri Romani, seu omnis populus a magno ad parvum divina inspiratione permoti, subito cum ejus decessor de hoc saeculo migrasset, dum in obsequio sui antecessoris esset intentus, vi abstollentes in pontificatus ordinem eum elegerint. Idem scribit Frodoardus in fragmento de Romanis pontificitus:
Num 191, linea 5.— Commonitoria scripta. Gregorius inito pontificatu, cultum sacrarum imaginum, qui ab imperatoribus Leone et Constantino impugnabatur, sibi defendendum existimans, litteras subito ad eos scripsit, ad tam pravam opinionem adjiciendam adhortans; quas litteras Gregorius presbyter, qui pertulit, reddere prae metu persecutionis, qua his temporibus Leo imp. multos tam episcopos quam patricios, omnisque generis homines, in exsilium expulit vel neci tradidit, reddere non ausus, re infecta [Col. 1038A] Romam rediit, easque ad pontificem integras retulit. Qua de causa gravissime a pontifice exceptus, fuisset etiam in synodo, ea de re Romae celebrata, depositus, nisi intercessione Patrum ejusdem synodi iram pontificis mitigasset; quod tamen ea conditione fecit, ut idem ipse Gregorius presbyter iterum cum iisdem litteris Constantinopolim peteret. Verum imperator eum in Sicilia retineri, scripta auferri et in exsilium amandari iussit, quae omnia tradit Anastasius.
Num. 194, linea 1.— Hic concessas, etc. Sanctissimus pontifex Gregorius, non solum scriptis, sed etiam factis adversus impietatem imperatoris obnixus est in cultu sacrarum imaginum, et veneratione sanctarum reliquiarum. Anastasius enim superius dictis addit eum imagines Salvatoris et apostolorum ex una parte, Deiparae et sanctarum virginum ex altera in basilica sancti Petri magnifico opere erexisse; ibidemque construxisse oratorium, in quo [Col. 1038B] sacras reliquias undique conquisitas ad cultum condidit, sanctorumque natalitia sacris officiis et missis quotidie celebrari statuit a monachis trium monasteriorum illic Domino ministrantium: et tandem a sacerdote in ipso oratorio missas agente hanc clausulam in canone, post illa verba, et omnium sanctorum tuorum, dici instituisse: Quorum solemnitas hodie in conspectu tuae majestatis celebratur, Domine Deus noster, in toto orbe terrarum, quam institutionem in eodem oratorio in tabulis lapideis conscribere fecit. Sed hoc specialiter pro illo oratorio instituit Gregorius, atque ideo, ut notat Walfridus, cap. 22, non est canoni qui generaliter dicitur adnotatum. Cardinalis Bona, lib. III Rerum liturgic., cap. 11, num. 2, in magno illo Missalium mss. quae pervolvit numero, unum duntaxat se reperisse testatur in quo haec verba ascripta sint, quod exstat in bibliotheca Barberina, Cod. 1858. Similem tamen clausulam exhibere codicem Colbertinum num. 2585, qui fuit olim monasterii sancti Dionysii in [Col. 1038C] Francia, observat Edmundus Martene, lib. I de antiquis Ecclesiae Ritibus, cap. 4, art. 8, num. 16. In eo enim habetur: Necnon et illorum martyrum quorum hodie solemnis in conspectu gloriae tuae celebratur triumphus. Caeterum has similesve additiones, interrogatus ea de re a Guillelmo abbate sancti Albani, haudquaquam improbavit Innocentius III, ut scribit Matthaeus Paris in Vitis abbatum sancti Albini. De canone missae vide dicta in Gelasio.
Num 202, linea 12.— Hujus temporibus, etc. Anno septingentesimo quadragesimo Luitprandus Longobardorum rex Romam obsidione cinxit, eo quod Trasamundus Spoletanus et Godescalcus Beneventanus, duces sibi infensi, essent in amicitia Romani pontificis. Quare Gregorius anno septingentesimo quadragesimo primo duplicem legationem ad Carolum Martellum majorem domus regiae Francorum cum clavibus sancti Petri et particulis catenarum [Col. 1038D] misit, duplicemque ad eum scripsit epistolam eo concilio, ut eos a tanta oppressione Longobardorum liberaret, inquit Anastasius, qui unius quidem tantum legationis meminit obitae per Anastasium episcopum et Sergium presbyterum. Sed duplicem legationem ad Carolum a Gregorio missam habemus ex continuatore Fredegarii, qui cap. 110 scribit Gregorium, non solum opem Caroli contra Longobardos implorasse, sed etiam contra imperatorem, qui, ut ait Baronius, concitaverat regem Longobardorum contra Ecclesiam Romanam: «Eo tempore, inquit Continuator, bis a Roma beatus papa Gregorius claves venerandi sepulcri cum vinculis sancti Petri et muneribus magnis et infinitis, aut (quod antea nullis auditum legationem visum temporibus fuit) memorato principi (nempe Carolo) destinavit.» Cujus duplicis legationis haec ratio profertur ab eodem Anonymo: «Eo pacto patrato, ut ad partes imperatoris recederet et Romanum consulatum [Col. 1039A] (seu patriciatum) praefato principi Carolo sanciret.»
Gregorium non solum contra Longobardos, sed etiam contra imperatorem auxilium postulasse, expresse legitur in Annalibus Metensibus, qui in collectione Historicorum Francorum Duchesnii exstant: «Anno 741, Carolus princeps domitis circumquaque positis gentibus, dum ea quae pacis erant infra sui regiminis terminos disponeret, bis eodem anno legationem beatissimi Gregorii papae ab apostolica sede directam suscepit. Qui sibi claves venerandi sepulcri principis apostolorum Petri, ejusdemque pretiosa vincula cum muneribus magnis delatis obtulerunt; quod antea nulli Francorum principi a quolibet praesule Romanae urbis directum fuit. Epistolam quoque decreto Romanorum principem sibi praedictus praesul Gregorius miserat, quod sese populus Romanus, relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem et invictam clementiam convertere voluisset.» [Col. 1039B] Ex quo etiam liquet duplicem legationem illam pertinere ad annum 741, Gregoriumque a Carolo petiisse ut ab imperatoris parte recederet.
Quid legationibus litterisque Gregorii III responderit Carolus, nullus veterum prodidit; sed eas Carolo gratissimas accidisse nos edocet Continuator Fredegarii, qui in sua Appendice scribit: «Ipse mirifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit, munera pretiosa contulit, atque cum magnis praemiis cum suis sodalibus missis Grimonem abbatem Corbeiensis monasterii et Sygobertum reclusum basilicae sancti Dionysii martyris Romam ad limina sancti Petri et sancti Pauli destinavit.» Cum haec legatio Carolo gratissima fuerit, non dubium quin per missos Luitprando regi bellum denuntiarit, nisi ditione Romana quamprimum excederet, et Luitprandum, ejus minis ab incoepto deterritum, papiam unde venerat rediisse, retentis tamen, ut habet Anastasius, oppidis quatuor quae occupaverat, quae postea sub Zacharia Gregorii successore restituta [Col. 1039C] sunt, ut ibidem dicemus. Auxilia pontifici promisisse Carolum dubitandi etiam locus non est, sed cum eodem anno 741, obierit, ea praestare non potuit.
Porro ex his Continuatoris Fredegarii et Annalistae Metensis verbis deducitur consulatum, seu, ut auctor criticae Baronii fuse explicat, patriciatum Carolo Gregorium III obtulisse, cum posterior dicat populum Romanum relicta imperatoris dominatione ad suam defensionem Carolum vocasse. Patricii enim dignitas conferebatur illis qui ad defensionem Ecclesiarum et inopum adversus vim potentiorum eligebantur, ut liquet ex formula a Paulo Diacono in Hist. Longobard. in ms. Vaticano relata, qua princeps patricium renuntiabat: «Hinc honorem tibi concedimus, ut Ecclesiis Dei et pauperibus legem facias, et inde apud altissimum Judicem rationem reddas. Tunc induat eum imperator mantum, et ponat ei in dextro indice annulum, et det ei bombacinum propria manu scriptum: Esto Patricius misericors [Col. 1039D] et justus. Tunc ponat ei in caput aureum circulum et dimittat.» Importabat patriciatus jus quoddam protectionis extraordinarium, ut explicat Marca, lib. I de Concordia, cap. 12, num. 1, quod Ecclesiis sibi non subditis, adversus potentiorum vim publicam aut privatam, impertiri solent illi qui alias ex munere suo ad id non obligantur; licet enim principes Ecclesias in regnis suis constitutas ex officio tueri teneantur; illud tamen jus protectionis ordinarium est, et a jurisdictione pendet. Jus illud extraordinarium protectionis concedebatur proceribus viris, qui vocabantur patroni, defensores, protectores, et advocati, qui protectionem et defensionem singularem Ecclesiis particularibus impendebant, praeter eam quae a regibus ex ordine disciplinae publicae exspectabatur.
Sed patriciatus Ecclesiae Romanae, seu patricii Romanorum nomen, duo quaedam complectebantur, et jurisdictionem qua reges Francorum in Urbe ex [Col. 1040A] consensu pontificis et populi Romani potiebantur, et protectionem, seu defensionem, quam Romanae Ecclesiae polliciti erant, quae defensio pactis cum Romanis pontificibus initis constituta erat. Pactorum illorum initium de protectione cum Ecclesia Romana conventorum confert Marca in haec tempora, quibus Gregorius III se suamque Ecclesiam tuitioni Caroli Francorum ducis commisit; et protectionem istam novis quibusdam legibus, a Pippino rege Francorum et Stephano II pontifice Romano, qui patricii dignitatem Pippino et ejus filiis attribuit, firmatam fuisse scribit. His itaque difficillimis temporibus Carolum Martellum patricium Romanorum et defensorem Ecclesiae dictum esse, praeter Fredegarii Continuatorem laudatum, evidenter insinuant Carolus Magnus et Ludovicus pius imperatores: ille in divisione regni sui anno 806 inter filios facta, in qua ait: «Super omnia autem jubemus ut ipsi tres fratres curam et defensionem Ecclesiae sancti Petri simul suscipiant, sicut quondam ab avo nostro Carolo [Col. 1040B] et beatae memoriae genitore Pippino rege, et a nobis postea suscepta est, et ut eam cum Dei adjutorio ab hostibus defendere nitantur, et justitiam suam, quantum ad ipsos pertinet et ratio postulaverit, habere faciant.» Idem habet Ludovicus Pius in divisione regni sui, quam Goldastus, tomo II imperial. Constitut., et Baluzius., tomo I Capit., anno 837, auctor vero criticae Baronii rectius anno 835 factam existimat: «Super omnia jubemus atque praecipimus ut ipsi tres fratres curam et defensionem Ecclesiae sancti Petri simul suscipiant, sicut quondam a proavo nostro Carolo et avo nostro Pippino, et beatae memoriae Carolo genitore nostro imperatore, et a nobis postea suscepta est.» Ex quibus concludendum est Carolum Martellum primum fuisse omnium principum Francorum, aut cujusque alterius gentis, qui Urbis Ecclesiaeque Romanae patrocinium suscepit. Qui plura hac de re cupit, consulat Marcam laudatum, et criticum Baronii ad annum 740.
[Col. 1040C] Ex legatione illa Gregorii III ad Carolum Martellum, penes quem Franciae tunc omnis administratio erat, orta videtur origo nuntiorum apostolicorum in Francia. Tunc enim primum apocrisiarii Romanae sedis in Francia visi sunt, qui bis cum Carolo Martello egerunt, ut auxilio consilioque Romanis esset. Qui Romanum pontificatum post Gregorium III gesserunt, inquit Cointius in Annal. ecclesiast. Franc. ad annum 740, num. 7, ii frequentius nuntios direxerunt in Franciam, resque eo devenit, ut praeter legatos, qui pro novis causis emergentibus Roma mittebantur, apocrisiarius apostolicae sedis in comitatu regis assidue maneret, nec raro id muneris a Romano pontifice collatum est ei quem rex archicapellanum palatii sui constituerat.
[Col. 1040C] Num 192, linea 1.— Synodale decretum. Hoc constitutum synodale editum est in secunda synodo Romana [Col. 1040D] a Gregorio II. Synodi illius fragmenta aliquot reservavit Adrianus I in epistola ad Carolum, pro sanctis imaginibus. Linea 15.— Inter caetera instituta. Celeberrimum encyclicum scriptum, a synodo Romana vulgatum, reliquis pontificiis decretalibus annexum fuisse, asserit Anastasius. Codicem itaque supponit exstitisse, in quo pontificum decretales epistolae insererentur ad fidem faciendam, eumdemque in scriniis apostolicis religiose diligenterque fuisse asservatum. Et quidem pontificis Gregorii I aevo Codex hujusmodi expetebatur in provinciis ad fidei disciplinaeque vigorem retinendum. Secundinus enim monachus et inclusus petierat a Gregorio Magno decretorum pontificiorum exscriptionem; ad quem rescribens Gregorius, lib. VII, epist. 54, pag. 255, ait: «De ordinationibus vero apostolicae sedis pontificum, utrum post beatissimum virum Hormisdam aliqua sint addita, vestra charitas requirit: sed usque ad Vigilii [Col. 1041A] papae tempora expositas ordinationes praesulum esse cognoscat.» Quoties igitur solemniora decreta aliqua evulgabantur a pontificibus, una cum synodorum, quas haberi contingeret, assensu et confirmatione ea corpori seu Codici eidem Decretalium annectebantur; quod praesens decreverat synodus. Ejusdem moris exemplum alterum recensetur in Gestis Leonis IV, ubi haec occurrunt: «Quae etiam capitula, ut in futurum ab omnibus illibata servarentur, post caetera decreta pontificum in sanctis canonibus jussit ascribi.»
[Col. 1041A] Num. 194, linea 13.— Natalitiorum missas. Missae natalitiorum seu natalium martyrum sunt missae diei solemnis eorum ultimi agonis, quia eo die nati sunt Christo. Anastas, in Gregorio III: In die natalitiorum eorum, id est sanctorum apostolorum et martyrum. Idem in Adriano: In natali pontificis. Ambros., sermon. 72: Natali, sicut dicunt, imminente [Col. 1041B] vindemia, natalem ejus martyrii procuramus. Tertull. de Coron milit., cap. 3: Oblationes pro defunctis, pro natalitiis annua die facimus. In canone missae hoc adjecit. Canon missae est solemnis oratio, qua conficitur corpus Domini. Ordo Rom. de sacrific. miss., cap. 12: Orationem quam canonem sive actionem, propter regularem sacramentorum confectionem, Romano more appellamus. Et ita intelligendus est Gregor., lib. VII, epist. 63, quia orationem Dominicam mox post canonem dici statuistis. Et Leo Ostiens. Chronic. Cassin. lib. II, cap. 94: Cumque ad eum canonis locum pervenisset, quo virorum solent recenseri nomina. Num. 195, linea 1.— Quam institutionem in eodem oratorio tabulis lapideis conseribere fecit, in quo faciens pergulam contulit dona diversarum specierum. Gregorius pontifex condidit oratorium juxta basilicam beati Petri, et in eo exstruxit pergulam, in qua proposuit varia dona a se oblata. In ecclesiis donaria oblata proponuntur in pergula. Anastas. infr. hoc [Col. 1041C] loco: «Et super eamdem absidem cruces argenteas tres, et caetera quae in ornamento pergulae, seu ad vestes altaris ordinatae sunt.» Eo alludens Tertullian., advers. Valentinian., cap. 7: «Aliis atque aliis pergulis superstructis, et unicuique Deo per totidem scalas distributis.» Pergula est locus seu appendix aedium qua prospicitur in publicum. Diutino carcere multatus Fulvius, tempore belli Punici II, quod cum corona rosacea e pergula in forum spectare visus esset, Plin., lib. XXI, cap. 3: «Lucius Fulvius bello Punico II cum corona rosacea interdiu e pergula sua in forum prospexisse dictus est, auctoritate senatus in carcerem adductus, non ante finem belli emissus est.» Apellem tabulas pictas proposuisse in pergula, et post tabulas latuisse, ut transeuntium judicia exciperet, scribit idem lib. XXXV, cap. 10: «Idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus, atque post ipsam tabulam latens, vitia quae notarentur auscultabat.» Servi etiam venum [Col. 1041D] exponebantur in pergula. Plautus in Pseudolo.
Linea 2.— Gabathas aureas duas, alias saxicas numero quinque. Gabathae sunt patellae cavae ex auro, vel argento, vel aere, in quibus ardebat oleum Anastas. in Honorio: «Fecit et gabathas aureas quatuor, pensantes singulas libras singulas.» Etymon nominis signat Papias: Gabatha patella vas quasi cavata. Hinc a Prasinis derisus Phocas quasi per insaniam gabatha, vice poculi, uteretur. Anastas. in Histor: «Phocas autem fecit circensem ludum, et Prasini conviciis eum lacessere praesumpserunt clamantes: In gabatha bibisti, iterum sensum perdidisti.» Est quoddam genus gabatharum quae dicuntur saxicae vel saxiscae. Anastas. in Benedict. III: «Gabatham saxiscam ex argento purissimo unam, pensantem libras numero tres.» Forte quasi Saxoniciae, quod inventae essent in Saxonia, quae est [Col. 1042A] provincia Germaniae, ut Saxonicia est quoddan genus vestis, petitum a gente Saxonum. Auctor Quaest. utriusq. Testam., cap. 127: «Nunquid non tunica mediocris hominis, quamvis munda, impera tori tamen sordida et illicita est, similiter et Saxo nicia senatori.» Vel quia venibant et fiebant Romae in vico Saxonum. Unde Urbe fuit vicus Saxonum, cujus meminit Anastas. in Leone IV: «In ipso pontificii sui exordio Saxonum vicum validus ignis invasit.» Aliae sunt gabathae, quae dicuntur interrasiles. Anastas. in Leone III: «Gabathas interrasiles novem, pensantes libras undecim.» Interrasiles dictae, quia erant quasi derasae, id est, purae et simplices sine caelatura. Idem in Gregorio IV: «Gabathas interrasiles quinque cum pedibus suis.» Sic aurum interrasile quasi derasum et aequatum. Plin., lib. XII, cap. 19: «Coronas ex cinnamo, interrasili auro inclusas, primus omnium in templis Capitolii atque Pacis dicavit imperator Vespasianus Augustus.» Hanc interpretationem juvat idem lib. XVII, cap. 23: [Col. 1042B] «Deraso cortice quatenus obruatur, unde et rasilem volunt deprimere sulco.» Gabathae fiebant in modum leonum vel aliarum belluarum. Idem in eodem: «Item gabatham saxiscam habet in modum leonis.» Gabathis insculpebantur gryphes et aliae belluae. Anastas. in Leone III: «Gabathas argenteas habentes gryphes deauratos.» Et ibid.: «Gabatha saxisca in modum leonis.» Gabathae pendebant in pergula ante altare. Anastas. in Leone III: «Necnon et gabathas fecit ex auro purissimo quindecim cum gemmis pendentes in pergula ante altare.» Gabathae genus patinae veteribus notum. Martial., lib. VII, epig. 47:
Linea 4.— Amulas superauratas paria duo pendentes. Fibulatoria numero quinque. De armis seu amulis dictum est supra. Fibulatoria sunt vestes ecclesiasticae, ut dalmaticae et similes, quae fibulis [Col. 1042C] connectuntur. Anastas. in Leone IV: «Fibulatoria majora et minora quinque.» Trebell. Pollio in Claudino: «Saga fibulatoria.» Fibula est vinculum ex auro, argento vel aere, quo vestes subnectuntur. Eo sensu conjunctivam velut fibulam apponi, ad conjungendas partes orationis, ait Tertull. advers. Hermogen.: «Nam et artem velut fibula conjunctivae ad connexum orationi appositum est.» Hinc fibula pro ipsa veste fibulata. Leo Ostiens. Chronic. Cass., lib. I, cap. 28: «Phialis quoque et humulis, bocis, ac fibulis auri purissimi.» Virg., Aeneid. IV:
Linea 7.— Aquamanile argenteum par unum. Aquamanile est vas e quo aqua funditur manus lavandi causa. Anastas. in Sixto III: «Aquaemaniles argenteos, pensantes singulos libras octo.» Paulus in l. 3, ff. de supellect. legat.: «Vasa aquaria, pelves, aquimanilia.» Varro de Vit. pop. Rom., lib. II: «Urceolum aquae manile vocamus, quod eo aqua in trulleum effundatur.» Aquamanus Anastas. inf. in Leone III: «Fecit aquamanus auri pempto deauratas paria duo.»
Linea 8.— Et collare aureum cum gemmis pendentibus. [Col. 1043A] Collare est monile e gemmis, colli mulierum ornamentum. Virgil. Aeneid. I:
Linea 9.— Et faciem altaris et confessionem cum regulis vestivit argento. Regulae sunt virgae ex auro, argento vel aere, vel ferro, e quibus ducuntur vela ante altare vel sacras imagines. Paul. Varnefrid., de Gest. Longobard., lib. III, cap. 61: «Multos in itinere negotiatione sua deceperunt, venundantes regulas aeris, quae ita nescio quomodo erant coloratae, ut auri probati atque examinati speciem simularent.» Aliis locis regulares vocat Anastas. in Stephano IV: «Fecit enim et tres regulares argenteos super rugas, per quas ingrediuntur ad altare, ubi imagines in frontispicio constitutae sunt.» Idem in Adriano: «In introitu Ecclesiae presbyterii, ubi et regularem ex [Col. 1043B] argento investito fecit, et posuit super eumdem regularem praefatas tres imagines. In superiori vero ruga, id est, in medio presbyterii, faciens aliam regularem ex argento investito.» Idem in Leone III: «Vela modica de stauraci quatuor, quae pendent in regulari ante imagines.» Et infra: «Fecit et columnas argenteas sex, et regulares duos ex argento purissimo, pensantes simul libras octuaginta.» Idem in Paschali: «Fecit etiam ante vestibulum altaris, regularem investitum ex laminis argenteis.»
Linea 12.— Coronulas argenteas numero quinque. Coronae vel coronulae aureae, vel argenteae, erant donaria quae saepius offerebantur a fidelibus, ut infra hoc loco: «Necnon et coronulam auream cum cruce pendentem super altare.» Coronula est diminutivum coronae: rursus diminutivum coronulae est cornula. Matth. Paris ad ann. 1247: «Et cornula aurea quae vulgariter garlanda dicitur.» Inde manavit vernaculum cornette.
[Col. 1043C] Num 196, linea 1.— Hic fecit in ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe per circuitum super columnas regulare candelabrorum ad instar ecclesiae beati Petri apostoli. Regulare candelabrorum est linea seu ordo candelabrorum, quae ordine disposita erant.
Linea 9.— Vela serica alba ornata blatto, id est, blatteo limbo. Blatta idem est quod purpura. Trebellius Pellio in Claudio: «Cum ab eo uxor peteret ut unico pallio blatteo serico uteretur, ille respondit: Absit ut auro fila pensentur; libra enim auri tunc libra serici fuit.» Gregor. Tur., Hist. lib. II, cap. 38: «Igitur ab Anastasio imperatore codicillos de consulatu accepit, et in basilica beati Martini tunica blattea indutus et chlamyde.»
Num. 197, linea 1.— Construxitque monasterium erga eumdem titulum sanctorum martyrum Stephani, Laurentii, atque Chrysogoni, constituens ibidem abbatem et monachorum congregationem, ad persolvendas Deo laudes in eodem titulo diurnis atque nocturnis [Col. 1043D] temporibus ordinatam, ad instar officiorum ecclesiae beati Petri apostoli. Basilica sancti Chrysogoni martyris est titulus cardinalis. In eo Gregorius III condidit monasterium, et in eo instituit abbatem et congregationem monachorum, ad celebrandum divinum officium per diem et noctem, ad exemplum ecclesiae beati Petri. Ab ecclesia beati Petri ad alias omnes saeculares et regulares manavit mos celebrandi divina officia suis horis die noctuque. Et hae sunt quae dicuntur Horae canonicae, quia divina officia recitantur certis horis videlicet hora matutina, prima, tertia, sexta, nona, vespera. Anastas. in Adriano: «Porro et in basilica beatae Eugeniae monasterium puellarum noviter ibidem a fundamentis aedificans, constituit ut jugiter illic Deo canerent laudes, videlicet hora prima, tertia, sexta, nona, vespera, matutina.» Augustin., de Tempor., serm. 55: «Et ideo rogo vos, fratres charissimi, ad vigilias maturius surgite; ad tertiam, ad sextam, ad nonam ante [Col. 1044A] omnia convenite.» Idem, serm. 78, de Tempore: «Attentius tamen rogo et admoneo, fratres, ut ad vigilias maturius surgere studeatis; ad tertiam, ad sextam, ad nonam feliciter veniatis.» Similiter Gregorius III monasterium restituisse memoratur infra hoc loco, juxta basilicam Lateranensem, ad celebranda ibi officia diurno nocturnoque tempore, instar officiorum ecclesiae beati Petri. Et Adrianus instituit ut in monasterio Honorii papae Horae canonicae celebrarentur, ut in ecclesia Lateranensi. Anastas. in Adriano: «Et constituit eos, ut in basilica Salvatoris, quae et Constantiniana dicta est, juxta Lateranense patriarchium posita, et officia celebrarent, hoc est, matutinam horam, primam, tertiam, sextam, sed et nonam etiam et vespertinam.» Idem statuisse memoratur infr. in monasterio sancti Laurentii.
Linea 5.— Segregatum videlicet a jure potestatis presbyteri praedicti tituli. Gregor. III condidit monasterium [Col. 1044B] in ecclesia sancti Chrysogoni martyris, quae est titulus cardinalis, exemptum tamen a jurisdictione presbyteri cardinalis dicti tituli: quia generaliter servatur in Urbe, ut nullum monasterium titulo cardinali sit subjectum, 'cap. Dilectus, extr. de capell. monach.
Num 198, linea 5.— Fecit autem et tectum noviter, simul et cameram sancti Andreae apostoli ad sanctum Petrum apostolum, quod depinxit. Ecclesias depingi moris antiqui est. Anastas. infr. hoc loco: «Hic etiam basilicam sancti Calixti pontificis et martyris, pene a fundamentis dirutam, novis fabricis cum tecto construxit, ac totam depinxit.» Et infra: «Item basilicam sanctae Dei Genitricis, quae in Aquiro dicitur, in qua antea diaconia, et parvum oratorium fuit, eam a fundamentis longiorem et latiorem construxit atque depinxit.» De quo fusius dixi in Gregor. Tur., lib. II, cap. 17.
Num 202, linea 3.— Item accubita quae sunt ad beatum Petrum in ruinis posita, a fundamentis noviter [Col. 1044C] restauravit atque depinxit. Accubitum proprie est lectulus tricliniaris, in quo accumbitur epularum causa. Lamprid. in Heliogabalo: «Non cubuit in accubitis facile, nisi iis quae pilum leporinum haberent, aut plumas perdicum subalares. Saepe culcitras mutans vilioribus amicis folles pro accubitis sternebat.» Interdum accubitum significabat coenaculum, in quo accubita disponebantur. Anastas. in Leone III: «Itemque fecit in patriarchio Lateranensi triclinium mirae magnitudinis, in quo loco et accubita collocavit.» Et infra eod. «Fecit et atrii domum, in qua etiam et accubitos collocavit.» Idem in Leone IV: «Nam et accubitum quod domnus Leo bonae memoriae papa III a fundamentis construxerat, et omnia ornamenta quae ibi paraverat, prae nimia vetustate et oblivione antecessorum pontificum deleta sunt, et in die natalis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, tam domnus Gregorius quam et domnus Sergius sanctae recordationis, ibidem minime [Col. 1044D] epulabantur. Isdem vero beatissimus et summus praesul Leo IV cum gaudio et nimia delectatione omnia ornamenta sive alimenta, quae inde deleta fuerant, noviter reparavit, et ad usum pristinum magnifice revocavit.» Inde restituendus locus mendosus ejusdem in Gregorio IV: «Fecit etiam juxta acoliti pro quiete pontificis, ubi post orationes matutinales, vel missarum officia, ejus valeant membra soporari, hospitium parvum, sed honeste constructum.» Lege juxta accubita, quae erant scil. ad basilicam beati Petri.
Num. 203, linea 1.— Hujus temporibus Galliensium castrum recuperatum est, pro quo quotidie expugnabatur ducatus Romanus a ducatu Spoletino, dans pecunias non parvas. Tempore Longobardorum Italia divisa erat in ducatus: singulae provinciae ducatus dicebantur, ut ducatus Romanus, ducatus Spoletinus, ducatus Forojuliensis. Paul. Varnefrid., de Gest. Longobard. lib. IV, cap. 52: «Circa haec [Col. 1045A] tempora mortuo apud Forum Julii Grasulfo duce Forojuliensi, ducatum Hago regendum suscepit. Apud Spoletum quoque Theuldelapis defuncto Atto eidem civitati ductor efficitur.» Per haec tempora ditio Romana multa passa est a Luitprando rege Longobardorum, ob causam Trasimundi, ducis Spoletani, qui Romam rege persequente confugerat, et la ducatu Romano obsidione ablatae sunt quatuor urbes, Ameria, Hortas, Polimartium et Blera, de quo Anastas. in Zachar.
Num. 204, linea 4.— Et hoc constituit ut, secundum constitutum quod a collegio sacerdotum coram sacro corpore beati Petri factum est, pro celebrandis solemniis vigiliarum atque missarum Domini nostri Jesu Christi sanctaeque ejus Genitricis, sanctorum apostolorum, vel omnium sanctorum martyrum ac confessorum, perfectorumque justorum toto in orbe terrarum requiescentium, ut in oratorio nomini eorum dedicato, intra ecclesiam beati Petri apostoli sub arcu principali a monachis vigiliae celebrarentur, [Col. 1045B] et a presbyteris hebdomadariis missarum solemnia. Constitutum hoc continet duo capita. Unum, ut vigiliae sanctorum apostolorum, martyrum et confessorum toto orbe quiescentium celebrarentur a presbyteris hebdomadariis. In ecclesia beati Petri erant presbyteri heddomadarii, qui per hebdomadas missas celebrabant: de quibus Anastas. in Hilaro, ubi dixi.
Linea 11.— Iisdemque constitutis disposuit, ut in coemeteriis circumquaque positis Romae, in die nataliliorum eorum luminaria ad vigilias faciendas, et oblationes de patriarchio per oblationarium deportarentur ad celebrandas missas, per quem praeviderit pontifex, qui pro tempore fuerit, sacerdotem. Gregorii III constitutum est ut in die natalium apostolorum et martyrum, in coemeteriis luminaria ad vigilias celebrandas, et oblationes, id est panis et vinum, ad missas celebrandas e patriarchio Lateranensi deportentur per oblationarium, quod ante constitutum a Joanne III, ut observatum est ex Anastas. in Joanne. Oblationarius [Col. 1045C] est subdiaconus, qui oblationes, id est, panem, vinum destinatum sacrificio missae, suscipiebat e manu pontificis, et deinde eum tradebat archidiacono. Ordo Romanus de offic. miss: «Oblationes autem a pontifice suscipit subdiaconus, et ponit in sindonem qui eum sequitur, quam tenent duo acolythi.» Et infr. «Deinde archidiaconus suscipit oblatas duas de oblationario, et dat pontifici,» etc.
Num 205, linea 3.— Ven. Vulcarium partibus Franciae in Vienna dato pallio archiepiscopum constituit. Archiepiscopus dicitur constitui dato pallio, quia per pallium confertur plenitudo pontificalis officii, cap. Nisi de auctor. et usu pallii.
[Col. 1045C] Num. 14, lin 7, Hic fecit oratorium intra eamdem basilicam. Quo crudelius impius imperator Leo Isaurus contra sacras imagines earumque cultores in Oriente [Col. 1045D] desaeviebat eo impensius in Occidente sanctus Gregorius III catholicum dogma de veneratione sanctorum scriptis ac factis curabat stabilire. Semel et iterum per apocrisiarios comminatorias litteras dedit ad Leonem, quibus illum ab haeresi atque ab impietate revocaret. In basilica sancti Petri synodo nonaginta trium episcoporum convocata, iconomachos anathematis mucrone percussit. Salvatoris et apostolorum imagines ex una parte ejusdem basilicae, ex altera imaginem Deiparae, et sanctarum virginum, magnifico opere collocavit. Ibidem oratorium construxit, in quo sanctorum lipsana toto orbe conquisita, religiosae venerationis causa honorifice condidit. Erat inter haec corpus beati Gabinii presbyteri, eique ara statuta, ad quam Sardinia et Corsica tributum quotannis mittebant. Erat etiam altare beatae Mariae semper virginis una cum ejus imagine Filium amplexantis. Altaria haec perstiterunt in Gregoriano oratorio ad aetatem usque Eugenii papae III, ut testatur [Col. 1046A] in Descriptione basilicae Vaticanae canonicus Romanus, qui tum interfuit, cum jubente eodem Eugenio, antiqua altaria diruta fuerunt, ibique novum a fundamentis excitatum. Ut autem hoc oratorium in dies magis ac magis coelitum ditaretur suffragio, voluit idem Gregorius natalitias eorum celebritates quotidie solemnes esse sacris officiis per monachos trium monasteriorum in Vaticana basilica Deo inservientes, persolvendis. A sacerdote vero in eodem oratorio rem sacram faciente post illa canonis verba: et omnium sanctorum tuorum, sequentia recitari: Quorum solemnitas hodie in conspectu tuae majestatis celebratur, Domine Deus noster, in toto orbe terrarum; ut scribit Anastasius hoc loco, cui plane consonat Walfridus Strabo, scriptor paris aetatis, capite 22, ubi, «Gregorius, inquit, III faciens oratorium in basilica beati Petri in honorem omnium sanctorum, et quotidiana ibidem officia ac missas in eorum venerationem constituens celebrari, instituit [Col. 1046B] in canone a sacerdote dicendum: Quorum solemnitas hodie in conspectu tuae majestatis celebratur, Domine Deus noster, toto in orbe terrarum; quod quia specialiter ad illam pertinet celebritatem, non est canoni qui generaliter dicitur adnotatum.» Cum enim verba per sanctum Gregorium III instituta solummodo in praedicto oratorio a sacerdote divinis operante essent dicenda plane sequitur canoni, qui ex ipsismet Domini verbis, ex apostolicis traditionibus, atque ex institutionibus sanctorum pontificum constat, nihil omnino post sanctum Gregorium Magnum additum fuisse aut immutatum, ut optime observat non minus dignitate quam eruditione illustrissimus archiepiscopus Ravennae Hieronymus Crispi, in secunda editione aureae Dissertationis de Mysteriis evangelicae legis, pag 110, quae, ad profectum illius cleri primum concinnata, bis communi bono est Romae tvois commissa.
[Col. 1046C] Num 202, linea 12.— Hujus temporibus, etc. Ultionem Leo meditabatur Italiae, ac praesertim pontificis, quem fautorem Italae defectionis autumabat. Classi propterea instructae praefecit Manem e suis ducibus valentiorem. «Ast imperator, ait Theophanes in Leone, contra papam, atque recessum Romae, ac Italiae saeviebat: constructumque stolum magnum direxit adversus eum, Manem praetorem Cyberrotensium caput in eo constituens.» Interea pontifex rebus suis prospexerat legatione adornata ad Carolum Martellum Francorum principem, a quo petebat auxilia tum pro sancta sede, tum pro Romano populo, qui Leonis detrectabat imperium. De ea legatione loquuntur prae aliis Annales Metenses ( Apud Duchesne, in Collect Hist Franc), in quibus haec leguntur: «Anno 741, Carolus princeps bis eodem anno legationem beatissimi Gregorii papae ab apostolica sede directam suscepit . . . epitostolam quoque decreto Romanorum principum sibi [Col. 1046D] praedictus praesul Gregorius miserat, quod sese populus Romanus relicta imperatoris dominatione ad suam defensionem et invictam clementiam convertere voluisset.» Ab eodem Carolo auxilia quoque flagitaverat adversus Longobardos (epist. 5 et 6) Italiam opprimentes, multaque inferentes incommoda sanctae sedi. Hanc vero Deus, nulla hominum ope interveniente, mirabiliter tuitus est adversus iram Leonis. Ejus namque classem inter imperium et Italiam tempestas valida adorta est, partemque disjecit in scopulis, partem in altis fluctibus sepelivit. Nec tamen Leo ad meliorem frugem ob id rediit. At: «Tunc (Theophan. loc. cit. ) impugnator Dei peramplius saeviens, cum Arabico sensu teneretur adversus imagines, tributa capitalia tertiae parti Siciliae, seu Calabriae super imposuit. Ea vero, quae dicuntur patrimonia sanctorum principum apostolorum, quae olim et Ecclesiis auri dimidium et [Col. 1047A] tria conferebant argenti talenta publicae rationi exsolvi praecepit; considerare etiam ac describere natos mares jubens, ut Pharao quondam eos qui erant ex Hebraeis.» Quamobrem imperium novo hoc Pharaone imperante terribiles aeque plagas est passum ac veteri sub Pharaone olim Aegyptus afflicta erat. In illud Saraceni irrumpentes provincias devastaverunt. Fames subinde ac pestis earum desolationem perfecerunt: atque ob calamitatis incrementum horribili terraemotu praecipuae illius urbes subversae plerosque incolas ruderibus contriverunt. Caeterum quod malorum omnium pessimum hic divinae irae manceps imperator subditis importavit, successorem iis reliquit filium suum Constantinum Copronymum, qui et impietate et omni scelerum genere parenti longe antecelluit. Num 205, linea 2.— Episcopos per diversa loca, etc. Bonifacius episcopus ad Germaniae conversionem [Col. 1047B] olim missus, rationem eorum quae illic evenerant pontifici reddiderat per suas litteras. Quare pontifex grati animi aestimationisque causa archiepiscopi dignitatem illi contulit, misitque pallium, quo tempore uti eodem deberet significans: «Tibi sacri pallii direximus munus, quod beati Petri apostoli auctoritate suscipiens induaris; atque inter archiepiscopos unus, Deo auctore, praecipimus ut censearis. Qualiter autem eo utaris, ex mandato apostolico informatus agnosce. Itaque dum missarum solemnia agis, vel episcopum te contigerit consecrare, illo tantummodo tempore eo utaris.» (Greg. III, ep. 1, ad Bonif.) Praeterea facultatem ei concessit creandi episcopos juxta leges sacrorum canonum: «Praecipimus, ut juxta sacrorum canonum statuta, ubi multitudo excreverit fidelium, ex vigore apostolicae sedis debeas ordinare episcopos, pia tamen contemplatione, ut non vilescat dignitas episcopatus.» (Ibid.) Baptizari oportere docet in nomine sanctissimae [Col. 1047C] Trinitatis, quos pagani alio modo baptizaverint. Equina carne Christianos vesci prohibere eum jubet, severamque transgressoribus poenam imponere. Pro defunctis orandum, eorumque a presbyteris in missae sacrificio mentionem faciendam. Consilium dandum ne plusquam semel et iterum quis nuberet. Parricidio poenitentiam, quoad vita superesset, injungendam, nec nisi in mortis articulo communionem iis dandam. Homicidarum instar eos habendos [Col. 1048A] qui mancipia ad immolandum paganis venderent. Episcopi consecrationem semper faciendam coram duobus aliis episcopis. De his omnibus illum admonet. Deinde cum Bonifacius ipse venisset Romam, trinas ei discedenti dedit litteras, primas ad episcopos omnes, presbyteros et abbates, quos in itinere habuisset obvios, eos enim hortabatur, ne ullum detinerent morarenturque ex ecclesiasticis eorum jurisdictionis, si qui cum Bonifacio ad infideles convertendos vellent proficisci. Alteras ad proceres populumque provinciarum recens conversarum; eosque deprecabatur ut propria ejus ministerium auctoritate fulcirent, proscriberentque e suis ditionibus quotquot superstitiones idololatria reliquas ibidem fecerat. Tertias vero ad episcopos Bajoariae et Germaniae, quibus se declarasse significat vicarium suum apostolicum in eorum dioecesibus Bonifacium, fecisseque ei potestatem convocandi synodos ubicunque expedire visum esset, ac sanctae sedi nuntiandi [Col. 1048B] quidquid in eis factum esset. Reversus Bonifacius ad missionem suam, Bajoariam invisit, ubi reperit omnigenam in clero corruptelam, ob episcoporum inopiam; dum unus duntaxat vastam eam provinciam moderabatur, idemque nec cathedralem Urbem, nec territorium habebat. Quare is alios tres ibi constituit ducis procerumque accedente consensu, et cathedrales quatuor erexit Salisburgensem, Frisingensem, Ratisponensem, et Passaviensem; quae omnia nuntiavit pontifici. Hic autem nihil corum improbans: «Quia, inquit, indicasti perrexisse te ad gentem Bajoariorum et invenisse eos extra ordinem ecclesiasticum viventes, dum episcopos non habeant in provincias, nisi unum nomine Vivilo, quem nos ante tempus ordinavimus, et quia cum assensu Orilonis ducis eorumdem Bajoariorum. seu optimatum provinciae illius, tres ordinasses episcopos, et in quatuor partes provinciam illam divisisses, id est in quatuor parochias, [Col. 1048C] ut unusquisque episcopus suam habeat parochiam, bene et satis prudenter peregisti, frater, quoniam apostolicam praeceptionem ex nostra vice implesti, et sicut tibi praecipimus ita peregisti» (ejusd. ep. 7, ad eumd. Willib., in Vita sancti Bonifacii, cap. 31) . Cum Gregorius renuntiavit archiepiscopum Bonifacium nullam in iis provinciis metropolim erexerat, haud haerere eum volens particulari ulli episcopatui, ut generalem omnium curam susciperet.
190 Gregorius tertius, natione Syrus, ex patre Joanne, sedit annos decem, menses octo, dies viginti [Col. 1023] B, 9, d. 12, C, dies 25. . Vir mitissimus et valde sapiens, in divinis Scripturis sufficienter instructus, Graeca Latinaque lingua eruditus, psalmos omnes per ordinem memoriter retinens, et in eorum sensibus subtilissima exercitatione limatus. Lingua quoque in lectione polita, exhortator omnium bonorum operum, plebique florentissime salutaria praedicans, fidei catholicae et apostolicae immutilate conservator, perenniter sua monita, corda fidelium corroborans, orthodoxae fidei aemulator ac defensor fortissimus, paupertatis amator, et erga inopes provisor [Col. 1023] erga inopum provisionem. non solum mentis pietate, sed studii sui labore sollicitus. captivorum etiam redemptor, orphanorum quoque et viduarum largitor, necessaria tribuens, amator religiositatis in Christiana norma [Col. 1023] et Christianae normae. , et religiose volentibus vivere et Dei timorem habentibus [Col. 1023] habere. , in suis praecordiis dilector [Col. 1023] director, B. existens, Deo favente, pervenit ad sacrum ordinem presbyteratus. Quem viri Romani seu omnes populi, a magno usque ad parvum, divina inspiratione permoti, subito eum, dum ejus decessor de hoc saeculo migrasset, dum ante feretrum in obsequio sui antecessoris esset intentus [Col. 1023] inventus esset. , vi abstollentes in pontificatus ordinem elegerunt.
191 Fuit autem temporibus Leonis et Constantini imperatorum, ea persecutione grassante quae per ipsos mota est ad depositionem et destructionem sacrarum imaginum Domini nostri Jesu Christi et sanctae Dei Genitricis, sanctorum apostolorum omniumque sanctorum et confessorum, pro quibus isdem sanctissimus vir, ut ab hoc resipiscerent ac se removerent errore, commonitoria scripta vigore apostolicae sedis instituta [Col. 1023] juxta vigorem, et institutionem sedis apostolicae. , quemadmodum et sanctae memoriae decessor ipsius direxerat, misit per Georgium [Col. 1023] B, Gregorium. presbyterum. [Col. 1023] Baron ann. 734. Qui humano ductus timore, non eadem scripta imperatori porrexit. Qui revertens, secum in civitatem Romanam reducens ipsi sanctissimo pontifici patefecit, confessus se faciens reum culpae. Quem magna comminatione pontifex ipse voluit ab ordine sacerdotali privare. Cui residente concilio [Col. 1023] residens in concilio. , sed obsecrante tam concilio quam optimatibus, ut non deponeretur, sed magis isdem presbyter poenitentiae submitteretur: cui, imposita digna poenitentia, iterum secundo eum cum eisdem litteris scriptis apud regiam direxit urbem. Sed nequiter augmentata [Col. 1023] argumentata. dispositio eorumdem imperatorum, eadem venerabilia scripta in Siciliensi insula retinere fecit, nec ad urbem regiam pertransire permisit. Sed eumdem portitorem pene per annum integrum in exsilium relegavit.
192 [Col. 1023] Baron. ann. 732. Unde majori fidei ardore permotus pontifex synodale decretum cum sacerdotali conventu coram sacrosancta confessione sanctissimi corporis beati Petri apostoli residentibus, cum eodem summo et venerabili papa et archiepiscopis, id est Antonio Gradensi archiepiscopo, Joanne episcopo Ravennate, cum caeteris episcopis istius Hesperiae partis numero XCIII, seu presbyteris sanctae hujus apostolicae sedis, astantibus diaconibus cum cuncto clero, nobilibus [Col. 1025A] etiam consulibus, et reliquis Christianis plebibus astantibus, decrevit ut si quis deinceps, antiquae consuetudinis et apostolicae Ecclesiae tenentes fidelem usum contemnens, adversus eamdem venerationem sacrarum imaginum, videlicet Dei et Domini nostri Jesu Christi, et Genitricis ejus semper virginis immaculatae atque gloriosae Mariae, beatorum apostolorum et omnium sanctorum depositor atque destructor, et profanator vel blasphemus exstiterit, sit extorris a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, vel totius Ecclesiae unitate, atque compage, quod et subscriptione sua solemniter universi firmaverunt, et inter caetera instituta probabilium praedecessorum, orthodoxorum pontificum adnectenda sanxerunt
193 Post peractum igitur noc memoratum superius synodale constitutum, iterum misit alia similia scripta commonitoria pro erigendis sacris imaginibus, per Constantinum defensorem, quae similiter, ut anteriora detenta sunt. Et portitorem eorum fortissima custodia constrinxerunt pene per annum integrum. Postmodum autem vi auferentes ei ipsa scripta, et comminantes ei, post tanti temporis custodiam, cum injuriis eum remiserunt. Nam et cuncta generalitas istius provinciae Italiae similiter pro erigendis imaginibus supplicationum scripta unanimiter ad eosdem principes direxerunt, quae et ipsa similiter ut anteriora ablata sunt a Sergio patricio, extratico [Col. 1025] C, et strago. ipsius insulae Siciliae. Ac fere per octo menses detenti, remissi sunt, similiter cum exprobationis injuria, portitores. Et iterum faciens domnus papa adhortatorias litteras pro erigendis suprascriptis sacris imaginibus et orthodoxae fidei firmitate, direxit per Petrum defensorem apud [Col. 1025] ad. regiam urbem, tam Anastasio invasori sedis Constantinopolitanae quamque principibus Leoni et Constantino.
194 Hic concessas sibi columnas sex onychinas volubiles ab Eutychio exarcho, duxit eas in ecclesiam beati Petri apostoli, quas statuit circa presbyterium ante confessionem, tres a dextris et tres a sinistris, juxta alias antiquas sex filio pares [Col. 1025] B, Lithoparias. C, Philopareas. , super quas posuit trabes, et vestivit eas argento mundissimo. In quo [Col. 1025] in quibus. sunt expressae ab uno latere effigies Salvatoris et apostolorum, et ab alio latere Dei Genitricis et sanctarum virginum. Posuitque super eas lilia et pharos [Col. 1025] phara. argenteos, pens. in unum lib. septuaginta [Col. 1025] septingentas. . Hic fecit oratorium intra eamdem basilicam juxta arcum principalem parte virorum, in quo recondidit in honorem Salvatoris sanctaeque ejus Genitricis reliquias, sanctorumque apostolorum, vel omnium sanctorum martyrum ac confessorum, perfectorumque justorum toto in orbe terrarum requiescentium. Quorum festa vigiliarum a monachis trium monasteriorum illic servientium quotidie per ordinem existentia [Col. 1025] existentium. , atque natalitiorum missas in eodem loco celebrare instituens [Col. 1025] instituit. , in canone missae [Col. 1025] missae hoc adjecit. hoc adjecit ita a sacerdote dicendum: Quorum solemnitas hodie in conspectu tuae majestatis celebratur, Domine Deus noster, in toto orbe terrarum
195 Quam institutionem in eodem oratorio tabulis lapideis conscribere fecit, in quo faciens pergulam, contulit dona diversarum specierum, id est gabathas, aureas duas, alias saxicas numero quinque, cruces pendentes numero quatuor. Item cruces similiter [Col. 1025] similes. numero decem, amulas superauratas paria duo pendentes, fibulatoria numero quinque. Coronam auream cum cruce pendentem gemmis ornatam super altare, patenam et calicem aureum par unum [Col. 1025] paratum. in gemmis, aquaemanile argenteum par unum. Et imaginem sanctae Dei Genitricis diadema aureum habentem cum gemmis, et collare aureum cum gemmis pendentibus, [Col. 1027] inaures habentes hyacinthinas sex. Et faciem altaris et confessionem cum regulis vestivit argento, et in tribus lateribus altaris posuit cruces argenteas tres, pensant. in unum libr. triginta sex. Canistra argentea duo; calicem argenteum quotidianum; coronulas argenteas numero quinque, et calicem argenteum unum, qui pendet in abside ipsius oratorii, et super eamdem absidem cruces argenteas tres, et caetera, quae in ornamento pergulae, seu ad vestes altaris ordinatae sunt.
196 Hic fecit in ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe per circuitum super columnas regulare candelabrum [Col. 1027] B, candelaborum. ad instar ecclesiae beati Petri apostoli. Fecit et ibidem in oratorio sancto quod Praesepe dicitur imaginem auream Dei Genitricis, amplectentem Salvatorem Dominum Deum nostrum, cum gemmis [Col. 1027] ornatam gemmis. diversis, pens. libras quinque. Hic renovavit tectum sancti Chrysogoni martyris, et cameram sive parietum picturas, ciborium autem de argento seu arcus quinque, pens. in unum libras CCXX; ubi obtulit coronas argenteas quatuor, pharacanthara duo, patenam argenteam unam, calicem argenteum unum seu etiam et vestes altaris, necnon et vela serica alba, ornata blatto, circumquaque pendentia.
197 Construxitque monasterium erga eumdem titulum sanctorum martyrum Stephani, Laurentii atque Chrysogoni, constituens ibidem abbatem et monachorum congregationem ad persolvendas Deo laudes in eodem titulo diurnis atque nocturnis temporibus, ordinatam secundum instar [Col. 1027] B, ad instar. officiorum ecclesiae beati Petri apostoli, segregatum videlicet a jure potestatis presbyteri praedicti tituli. In quo monasterio pro sustentatione ibidem idem ipse sanctissimus vir praedia et dona atque familiam largitus est. Et diversi alii fideles et amatores Domini nostri Jesu Christi in eodem monasterio sanctorum Stephani, Laurentii atque Chrysogoni praedia et dona devotissimi contulerunt. Simili etiam modo renovavit monasterium sanctorum Joannis Evangelistae, Joannis Baptistae, et sancti Pancratii secus ecclesiam Salvatoris antiquitus institutum [Col. 1027] constructum. , quod ab omni ordine monachio [Col. 1027] monastico. exstiterat nimia incuria destitutum. In quo praedia et dona contulit, et quae invenerat de ipso monasterio alienata, reddito pretio, in eumdem locum restituit; ubi et congregationem monachorum et abbatem constituit ad persolvenda quotidie sacra officia laudis divinae in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, quae Constantiniana nuncupatur juxta Lateranis, diurnis nocturnisque temporibus ordinata, juxta instar officiorum ecclesiae beati Petri apostoli.
198 Item imaginem sanctae Dei Genitricis antiquam deargentavit, ac investivit argento mundissimo, pens. lib. quinquaginta. Item fecit patenam auream magnam cum diversis lapidibus, pens. lib. XXVI; et calicem similiter cum gemmis, pens. lib. triginta quatuor: similiter et Evangelia aurea cum gemmis, pens. lib. quindecim. Fecit autem et tectum noviter simul et cameram sancti Andreae apostoli ad sanctum Petrum apostolum, quam depinxit, et fecit in eadem basilica imaginem auream in gemmis beati Andreae apostoli, pens. lib. octo, et intra confessionem vestivit argento, quod deauravit auro purissimo. Hic etiam basilicam sancti Calixti pontificis et martyris, pene a fundamentis dirutam, novis fabricis cum tecto construxit ac totam depinxit. Ubi contulit patenam argenteam simul et calicem et vestem altaris.
199 Item tectum basilicae sanctorum Processi et Martiniani a novo construxit subposita pila fabricis fortissimis, post eorumdem sanctorum veneranda corpora, ad firmamentum murorum basilicae sanctae. Item in ecclesia beati Genesii martyris tectum noviter restauravit, ubi et altare erexit in nomine Salvatoris Domini [Col. 1029] nostri Jesu Christi, in quo contulit patenam argenteam et calicem, seu coronam argenteam cum delphinis sex, necnon et coronulam auream cum cruce pendentem super altare
200 Item in basilica sanctae Dei Genitricis, quae ad Martyres dicitur, tectum, vetusta incuria demolitum, purgari fecit ad purum, et cum calce abundantissima seu chartis plumbeis a novo restauravit, et quaeque per circuitum ejusdem tecti fuerant dissipata novo nitore construxit.
201 Item basilicam sanctae Dei Genitricis, quae in Aquiro dicitur, in qua antea diaconia et parvum oratorium fuit, eam a fundamentis longiorem et latiorem construxit atque depinxit. Item diaconiam sanctorum Sergii et Bacchi sitam ad beatum Petrum apostolum, in qua pridem parvum oratorium erat, a fundamentis ampliori fabrica dilatavit. Et concedens omnia quae in usum diaconiae existunt, statuit perpetuo tempore pro sustentatione pauperum in diaconiae ministerio deservire.
202 Item in coemeterio sanctae Petronillae stationem annuam dari instituit, ubi obtulit coronam auream, calicem et patenam argent., seu alia diversa ad ornatum ecclesiae pertinentia. Item accubita [Col. 1029] accubitus, qui B. quae sunt ab beatum Petrum in ruinis posita, a fundamentis noviter restauravit atque depinxit. Item basilicam beati Marci, sitam foris muros hujus civitatis Romanae, via Appia, ejus tectum dirutum a novo refecit. Item in ecclesia beati Pauli apostoli mutavit trabes numero quinque, atque totum ejusdem basilicae tectum ab arcu altaris usque ad regias resarcivit ac restauravit. Mutavit autem trabes in sancta Dei Genitrice ad Praesepe numero quinque. Fecit vero a novo ecclesiam sanctorum Marcellini et Petri juxta Lateranis, etiam et coemeterium beatorum martyrum Januarii, Urbani, Tiburtii, Valeriani et Maximi, et eorum tectum in ruinis positum [Col. 1029] tecta in ruinis posita. a novo perfecit [Col. 1029] refecit. . Hujus temporibus plurima pars murorum hujus civitatis Romanae restaurata est. Alimoniam quoque artificum et pretium ad emendam calcem de proprio tribuit.
203 Hujus temporibus Galliensium castrum recuperatum est, pro quo quotidie expugnabatur ducatus Romanus a ducatu Spoletino, duas pecunias non parvas Trasimundo duci eorum, ut cessarent bella et quaestiones, potuit causa finire, et in compage sanctae reipublicae atque in corpore Christo dilecti exercitus Romani annecti praecepit.
204 Hic fecit vestes de altari in ecclesia Salvatoris [Col. 1029] * ad altaria ecclesiis sancti Salvatoris. Dei Genitricis, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, atque Andreae et caeterorum in diversis ecclesiis. Nam et in Centumcellensium civitate muros dirutos pene a fundamentis fortissime construi fecit, et hoc constituit ut secundum constitutum quod a collegio sacerdotum coram sacro corpore beati Petri factum est pro celebrandis solemniis vigiliarum atque missarum Christi Domini nostri Jesu Christi, sanctaeque ejus Genitricis, sanctorum apostolorum, vel omnium sanctorum martyrum, ac confessorum, perfectorumque justorum in toto orbe terrarum requiescentium, ut in oratorio nomini eorum dedicato intra ecclesiam beati Petri apostoli sub arcu principali a monachis vigiliae celebrarentur, et a presbyteris hebdomadariis missarum solemnia: iisdemque institutis disposuit ut in coemeteriis circumquaque positis Romae in die Natalitiorum eorum luminaria ad vigilias faciendas et oblationes de patriarchio per oblationarium deportarentur ad celebrandas missas, per quem praeviderit pontifex, qui pro tempore fuerit, sacerdotem.
205 Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem, presbyteros viginti quatuor, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero octuaginta, qui [Col. 1031] etiam venerabilem Vulcarium partibus Franciae in civitate Vienna dato pallio archiepiscopum constituit. Qui sepultus est in basilica beati Petri apostoli quarto Kalendas Decembris. Et cessavit episcopatus ejus dies quatuor.
[Col. 1061A] Ex Farnesiano codice XCIII. Num 206. Desunt in cod Farnes plura folia, ac fere tota Vita hujus pontificis usque ad lin 10, num 226, in meliorem statum perduxit. Num. 226, lin 18, hic fecit ordinationes IV per mens. Marcio et Decembri, presbyteros XVIII, diac. VI, episcopos per diversa loca num. XXXV. Num 206, lin 1, cod Vallicel, ex patre Polieromo. lin 2, dies XX. Hic fuit vir mitissimus. lin 3, amator clericorum. lin 4, ad miserendum. lin 5, et misericors. lin 7, concordat cum Reg, Maz et Thu. Num 207, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 5 et 14. lin 2, Romanorum, persequente Luitbrando ( primis curis Leuzbrando) Langobardorum rege. lin 3, Transimundi. Ibid. quia in hac. lin 6, Transimundus. lin 7, a ducatu Romano IIII civitates, id est Ameria. lin 8, isdem rex Leuzprandus. lin 9, mense Augusto. [Col. 1061B] lin 10, generaliter exercitu. lin eadem, ut laudd. codd. lin. 11. Spoletini. Cui continuo timore ducti. lin 12, Romani se subdiderunt Marsicani, Forconnii, Valvenses atque Pennenses. lin 13, primis curis, per Saviniense; secundis vero, ut in edit. Num 208, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz et Thuan. exceptis his, nempe: et Langobardos . . . cum R. juncti sunt . . . Isdem Tr. Spoletinus dux nollet implere q. p. P. et patritio simul, et Romanis promiserat. lin 9, praenominatus Zacharias. Ibid. ut laudd. codd., cum quibus concordat etiam lin 11, 12 et 14. lin 14, Transimundum ducem Spoletum pergeret ad exhortationem sancti viri. lin 16 et 17 ut laudd. codd. Num 209, lin 2, cod. Vallicel. concordat cum cod. Reg. Maz. et Thu. et ita lin 6, 8, ibid. 9, 12, 14, 15 et 16. lin 3, sibi a Deo crediti. ibid. ut laudd. codd. lin 4, audacter usque ad Interamensium urbem. [Col. 1061C] lin 10, ab eodem rege VI feria perduxerunt. lin 17, eadem VI feriae die. Num 210, lin 1, cod. Vallicel, concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 4, 5, 6, 13, 14, 16 et 17. lin 2, admonitionibus regem est allocutus, praedicans eum. lin 7, eidem sancto viro cum earum habitatoribus reddidit lin 8, sancti Salvatoris. lin 9 deest vox apostoli. ibid. aedificato, et Sabiense patrimonium. lin 10, fuerat ei ablatum, Narniense etiam et Anconitanum, atque Humanensem, et vallem quae vocatur Magna. Num 211, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz., et Thu., et ita lin 7 et 11. lin 2, Consinensis. lin 3, dum compunctione inspirationis divinae, etc, ut laudd. codd. hic. lin 11, seu Agipertum, vel Ramingium gastaldium Tuscanensem. Num 212, lin 1, cod. Vallicel in Polimarcium castrum, etc., ut codd. Reg., Maz. et Thu. hic, cum quibus concordat etiam lin 3, 5, 8. ibid. 9. 10, et 11. [Col. 1061D] lin 4, et per fines Langobardorum Tuscis. lin ead. id est per castrum Vitruvium. lin 6, viro Ramingus castaldius et Grimoaldus missi. Num 213, lin 1, cod Vallicell., dum nimie opprimeret Leuzbrandus rex provinciam Ravennatium, et esset praeparatus ad munitionem faciendam. lin 3, cognita munitione. lin 4, Euticius. lin. 5, concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin. 7, 12, 15, 18, 23 [Col. 1062A] et 25. lin 9, vicedominum suum. lin 10, ut a munitione cessaret, et Cesenate castrum Ravinianis redderet, sed. lin 12, Rom. urbe, Stephanus patritio. lin 14, ad ea, quae perierant, redimenda occurreret. Quo egresso in itinere. lin 19, instituta. Ad cujus praesentiam occurrit denominatus. lin 22, basilicam B. Apollinaris. lin 25, egressis autem. ibid atque mulieres. Num 214, lin 1, cod Vallicel., ex eadem autem Ravennatium urbe miserat papa. lin 2, concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 10, 11 et 12. lin 4, Imolus cog. etc., ut laudd. codd. lin 7, audacter a Ravennatium urbe exiens, fines Langobardorum ingressus. lin 10, ipse vero pontifex. lin 11, ubi ad suscip. Num 215, lin 3, cod Vallicel pariter susceperunt cives, et sic in praen etc., ut codd Reg et Thuan hic cum quibus concordat etiam lin 5. lin 7, opprimeret; sed magis et ablatos fines Ravennatium urbis sibi redonaret: simul et castrum Cesenate. [Col. 1062B] Num 216, lin 1, cod Vallicel, qui rex, post multam duritiam inclinatus, fines Ravennatium urbis, quos primitus detinebat, et duas partes territorii Castri Cesenae ad p. lin 3 concordat cum Reg, Maz et Thuan. lin 4, ad Kalendas Junias. lin 5 ut laudd codd et ita lin 6, 7, 8 et 9. Item 10, primo loco et 11. Num 217, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thu et ita lin 2 et lin ead, omisso tamen verbo est. Item lin 11, 13, 14 et 15. lin 4, agens Deo, denuo Natale apostolorum principum Petri et Pauli. lin 6, ab omnipotente Deo. lin 7. Leuzprando. lin 10, non solum Romanis, sed et Ravennianis, et genti Langobardorum. lin 12, sibi Langobardi eligerent. Num 218, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thuan. Ibidem deest vox ante. lin 2, quem diversis marmorum et vitri metallis. lin 3, sed et factas imagines, tam oratorii B. lin 4 ut laudd codd et ita lin 7, 8, 10, 11 et 14. lin 9, ubi orbis terrarum. lin 12, fecit. In praedicta etiam ecclesia B. Petri [Col. 1062C] omnes codices domus proprios suae, qui in circuitu anni. lin 15, adjiciens ei et massam Fortuanam, quae cognominatur Pannaria. Num 219, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thu et ita lin 3, 4, 8, 9 et 10. lin 5, vela syrica alitina. lin 12, Artaustum, et ita ubique infra, nempe cum aspiratione. lin 13, dat ( lege datis) populo, qui in Regia remanserat urbe praemiis, imperiale, etc. lin 14, sed postmodum praefatus Constantinus princeps, etc., ut laudd codd hic. Num 220, lin 1, cod Vallicel mendose Artanti. lin 2, ut cod Reg, Maz et Thu. lin 4, eis repertis, etc., ut laudd codd hic cum quibus concordat etiam lin 5. Item lin 6, exceptis tamen his, jure perpetuo direxit possidendas, in quibus adhaeret editioni. Num 221, lin 1, cod Vallicel, Karolus Mannus, etc., ut cod Reg, Maz et Thu. lin 3, seseque eidem contulit Apostolo, etc., ut laudd cod hic. lin 5, pontifice, etc., quae sequuntur usque ad libras septuaginta, desunt [Col. 1062D] in cod Vallicel. lin ult jurejurando professus est. Num 222, lin 1, cod. Vallicel. omittit vocem porro. Ibid. concordat cum codd. Reg., Maz. et Thuan. et ita lin. 4 et 7. Num 223, lin 1, cod. Vallicel. Ipsis temporibus Ratchisus Langobardorum rex. lin 3, ut codd. Reg., Maz. et Thuan. et ita lin 5, quantocius ad eandem perrexit civitatem. lin 6 concordat cum laudd. codd. [Col. 1063A] et ita lin 7 excepto vocabulo Rathis, cujus loco habet, ut supra, Ratchisus. lin 10, perrexit limina. Ibi accepta a praelato venerabili papa oratione clericus effectus et monachico. Num 224, lin 1, cod. Vallicel., Dominus noster. lin 2, almificum papam. lin 4, in qua et pitatum pariter invenit lin 5, concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 6, 10, 12, 14, 18 et 24. lin 7, spiritalibus in venerabili diaconia ejus nomine consecrata in hac. lin 8, ubi immensa beneficia, atque miracula. lin 11, Cathasanti, etc., ut laudd. codd. hic. lin. 16, in vicinio. lin 20, construxit quoque in ea et oratorium. lin 22, Dominicae rationis descripsit. Constituit etiam aliam. lin 24 et 25, ut Maz. ubique. lin 26, quae vocatur Anthlus. lin 27, vir beati Petri. Ibid. et domus. Num. 225, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 3, ubi tamen habetur alii, non aliae. lin. 4, domocultas. Ibid. alienare. Hic papa ut crebris diebus, etc., ut infra num seq., lin 1. [Col. 1063B] Num 226, lin 1, cod. Vallicel., qui et eleemosinae usque nunc appellantur. lin 3, pauperibus, et infirmis per universas regiones istius Romanae Urbis constitutis curiose distribuerentur. Hujus temporibus contigit subito tegumentum, ut habent codd. Reg Maz. et Thu cum quibus concordat etiam lin 7, 8 et 9. lin 11, fecit. hic beatissimus papa, etc., ut lin 15. Dicta lin 15, studio quatuor Dialogorum libros, quos beatae recordationis Gregorius papa fecit. lin 17, ut laudd. codd. et ita lin 18. Excipe, in duplo, etc., usque permittens, quo loci ut in edit lin 12 et seq. lin 13 permittens. Hujus autem temporibus in magna securitate, et laetitia populus a Deo illi commissus degens vixit. Hic vero desinit Vita S. Zachariae in cod Vallicellano. Num 206, lin 2, dies 14, B, 13. Num 207, lin 10, ingressi, A, ingressus est. lin 11, [Col. 1063C] ductus AB, ducti. lin 13, B, Balvenses, A B, Valvenses, A, seu Pinuenses, B, Pennenses. lin dicta 13, Sabinense, B, Ravennense. lin 14, qui, B, cui. Num 208, lin 1, ingressus, B, ingressi. lin 16, egressi, B, egressus. Num 210, lin 11, Numanatense, AB. Humanatem. lin 17, Aguellum, B. Agellum. Num 213, lin 18, B, non habet miraculum de nube. lin 25, egressus, B, egressi. Num 214, lin 15, post completam, AB, et post suppletam libationem. Num 217, lin 11, Aldeprandum, AB, Hildebrandum. Num 218, lin 12, Syricis, AB, sericis. Num 219, lin 12, Artaustum, B, Artavastum. Num 220, lin 5, mansis, AB, massis. Num 221, lin 4, speciali, A, spiritali. Num 223, lin 10, B, a. cucurrit limina. Num 224, lin 4, AB, in qua et pistacium. lin 7, [Col. 1063D] A nominis situm. lin 22, A, Dominicae. lin 24, A, patrimonio, R, in patrimonio. lin 26, B, Antius. Num 225, lin 1, a domibus cultis, B. Apostolica ratione constituta. lin 5, A. vestem optimam, BA. vestes optimas valde. Num 226, lin 2, B, patriarchivo apucellariis. lin 6, A, tegimen. lin 7, A, quod sanctissimus vir. lin 10, B, super altaria eorum. lin 17 et 18, B, per illorum illuminavit. In A caetera desunt usque ad Stephanum. Num 206, lin 2, dies 20; hic fuit vir m. lin 7, facultatibus dit. Num. 207, lin 1, Italiae p. lin 5, a Steph qu. p. lin 7, a duc Rom 4, civ Amel ( M, id est). lin 8, Bleta ib. isdem rex Leugbrandus. lin 8 et 9, rev mense Augusti ind 7, Transimundus. lin 10, generaliter ex. lin ead ingressus est per d. p. cum eis in fi. lin 11, [Col. 1064A] ducti, ibid., Rom se sub M. Forconii, Balbenses, atque Punienses ( M, Pinnenses). lin 13, Persaviniense. Sic correctum in R. c. (M, Persianimense). lin 14, quibus continuo, et ipsi reat se subd. Num 208, lin 1, ingressi sunt Spoletinum p. m. D. indict 8; tunc erat magno turbatio i. R. et Longobardos, quoniam Benev et Spoletini cum R. juncti erant; sed dum isdem Tr. dux n. i. q. p. P. et Romanis simul, et patr pr. pro recuperandis q. civ quas pro eo perdiderant, et alia q. S. c. praen R. admonitione exercitus facta c. d. R. se praeparavit. lin 9, praen Zach. ibid c. omnip Dominus. lin 11, ad jam d. lin 13, quatuor civitates q. a. d. R. a. r. se pr. lin 14, dumque admonitione ib. Tr. militem et ducem Spoletum ( M, Spoletini) pergeret adhortationem s. v. lin 16, egressus est. lin 17, Spoletina civit se praed R. trad. Num 209, lin 2, jam fatas 4 civit. lin 3, spem suam. lin 4, aud usque ad. In d. urbem. lin 6, et [Col. 1064B] dum in Hort pervenisset. lin 8, eum perd ib., adventum jam n. lin 9, duces, et sat. lin 10, m. ab eod r. lin ead suscipientes eum, sexta feria perdux ad bas sancti Valent episc. lin 12, idem rex cum reliquo exercitu suo s. lin 14, mutuam salutationem sibi p. lin 15, impensa ch. ab ead eccl eg. lin 16, cum eo perr. lin 17, eadem 6, feriae d. sunt commorati. Num 210, lin 1, sabbatho vero die. lin ead profusus. ib. pl. monitis regem est allocutus. lin 2 pr. eum. lin 4, flexus, const. lin 5, obt. Nam praed. lin 6, obsidionem f. lin 7, sancto viro cum habitatoribus reddidit, quas. lin 9, b. P. in e. n. lin ead aedif Sabinense quoque patr. lin 10 f. ei abl Narniense etiam et Ausim. lin 11, et Numanatam. lin 13, Pr. reddidit. lin 14, in vig ann conf. lin 16, et una Ravinianos cap. lin 17, praedicto redonavit P. Num 211, lin 1, per ejus R. lin 2, Continensis ( M, Consinensis). lin 3, et dum comp div inspir tanta orat dulced ab eo prolata sanctum virum conspicerent, plures fundere preces, multi ex. e. L. in lacrimis [Col. 1064C] sunt permoti lin 7, R. pro apostolica benedictione suscipienda. lin 10, alio vero die. lin 11, Agibrandum lin 11 et 12, Agipertum, vel Ramingum gastaldum T. Num 212, lin 1, in Polimartium castrum venisset, ipsumque recep. lin 3, eundi undique usque ad Bleram per partes. lin 4, et per fi. lin 5 eundem pontif. lin 6, viro Ram Gastaldus, et Grimoaldus missi contrad. lin 8, est papa ib., Romae. Tunc omnem populum. lin 9, persolvendam. lin 10, actionem, ab eccl sanctae Dei Genitr. lin 11, beatum Petrum pr. Num 213, lin 1, dum nimie opp provinciam Ravenn et esset praeparatus. lin 2, 3, ad munitionem fa. lin 3, cognita munitione. lin 5, atque universus populus pr. civ et utrarumque Pen. lin 7, sancto viro mis. lin 9, vicedominium suum. lin ead prim suum, idem notariorum. lin 10, ut a munitione cess ( M, pet a munit c.) et Caesennate cast Ravinianis redderet s. p. lin 11, consp praenominatus papa, trop. lin [Col. 1064D] 14, ad ea quae peritura erant redimenda occ. Quo eg. in. it. lin 15, beato Petro apost cum sac et cler suis conviatoribus n. lin 18, reg ad vesp recedebat. lin 19, instituta. Ad cujus praesentiam occ praenominatus lin 22, bas beati Apost. lin 23, est aliud signum, ut s. P. usque in Ticin ur. quo cr. iturus. lin 25, de civ Raviniani. lin 26, perfusus l. Num 214 lin 1, ex hac autem Ravennatium urbe miserat P. lin 2, primic adnuntians ei. S. a; qui ingressi fines Longob. lin 4, imolus ( M, umola) cog quia praepeditionem nit fac sancto viro ne illud amb epistola scripta p. n. s. ei nunt. Quo cognita P. lin 7 et 8, aud a Ravennat urbe exiliens, sed expuncta syllaba li et legatur, exiens, ut in M. fi. Longob ingressus, sequipes. lin 10 et 11, viges oct mens Jun die ad Padum pervenit. lin 12, miserat ib., Ticinum pertingens. lin 13, nonam vigilia beati Petri apost pr. pro celebrandis s. m. ad basil. lin 15, comp orationem ( M, oblationem). [Col. 1065A] Num 215, lin 3, par suscep et sic in praenominata civitate reg s. ( M, ingressi s.). lin 5, qui ab eodem. lin 7, Ravenn urbis, quos primitus detinebat, sibi redonaret, simul et castrum Cesinate. Qui rex. Num 216, lin 1, incl fi. R. urb et duas partes territorii castri Cesinae ad. p. lin 3, partem ejusdem castri sub obt r. placito constituto. lin 5, ejusdem castri tertiam partem, quam pro pig c. d. lin 6, aut ipse rex. ibid P. eundem sanctum virum convians deduxit. lin 8 et 9, eum repedare abs. lin 10, quia jam dicta. ib. Cesinate. lin 11 quod et factum est. Num 217, lin 1, oper est enim Deus mirabilia, Ravenn. lin 2, populis. lin ead eos liberans, et sat sunt frum vin et oleo. Reversus est autem papa in urbem Romam. lin 4, agens D. den pr. Ap. lin 9, de h. luce sub. lin 10, Rom sed et Ravennatis, et genti Longobard. lin 11, Hirprandum nep ejus, q. i. r. r. malivoli projecerant de r. lin 13, rel beatissimi pontificis c. lin 14, preces. lin 15, sp. invicem in. p. u. l. p. q. [Col. 1065B] Num 218, lin 1, hic papa venerabilis in lat. lin 2, et vitri metallis. lin 3, sed et sacras imagines tam oratorii. lin 4, porticus d. ubi etiam, et suam subst omnem. lin 7, et fig. lin 8, per asc quoque sc. lin 10, or. omne etiam patr. lin 11, inv. In ecclesia quoque sanctorum principum apostol Petri. lin 12 et 13, fecit in ecclesia etiam praed b. Petri, et om ( in M. deest et). lin 14, m. arm op. lin 15, adjiciens ei et m. Fontuanam. lin 16, Pannaria. Num 219, lin 1, ipse etiam 20 a. l. lin 3, fecit et vestem sub altare beati Petri apostolorum principis auro textam. lin 4, Domini Dei nostri, orn. lin 8, eccl fidei suae sp. lin 9 et 10, ser princ Constant et pergentes apost sedis responsales. lin 11, juxta p. lin 12, Artavastum ( M, Artaustum). lin 13, praepar. ib. Arthavastus daret p. q. in r. remanserat urbe p. imperialibus ar. lin 14, sed post modum pr. c. p. lin 15 praefatus Constantinus princeps aggregans Orientales exercitus multitud perg C. et eam viriliter [Col. 1065C] exp. Num 220, lin 1, Artavasti. lin 2, post hoc vero requirens apostol sed missos, quos ib. lin 4, ad. eisque repertis ad. s. eos abs redire apostol. lin 5, massis. lin 6, normis app juris p. ex eidem beatissimo papae, sanctaque R. Ec. dir in per poss. Num 221, lin 1, Karolus Magnus frater Pipini, filius Karoli. lin 3, seseque cont apostolo in spiritali hab. lin 5, f. sp. p. clericatusque jugum. lin 6, A, atque ad conf. lin 7, LXXX. lin 8, A, situm est finibus. lin 9, finire v. p. e. jurejurando. Eodem temp. Num 222, lin 1, V. ad Romanam venire urbem negotiat. lin 4, perducere. lin 7, d. professi sunt. Num 223, lin 1, hujus temp Rathis. lin 3, hoc aud venerabilis P. lin 5, quantocius ad e. civit perrexit ipsis, impensisque. lin 6, ab obsidione. lin 7, salutaria p. Deo a. animum ejus ad spiritale studium inclinavit. Post aliquantos enim dies i. Rathis r. r. r. d. devote cum v. lin 10, A, perrexit lim. Ibi accepta [Col. 1065D] a venerabili praelato papa oratione, clericus effectus, et monachino ind. Num 224, lin 1, thes per eumdem almificum papam Dominus noster prop. lin 4, in qua epitaphium pariter inv ( M, pittacium). lin 5 ipsum caput esse significans Q. S. P. o. h. satisf. lin 6, hujus Rom u. lin 7, spiritalibus in v. d. hujus nomine consecrata. lin 9, atque benef. lin 10, dignatus est H. t. d. est Th. lin 11, Cathasancti, qui ob ven del s. pr. quod ex h. lin 12, quinto milliario ab h. R. vu. T. lin 14, dereliquit. Quod ipse venerabilis papa. lin 16, compensatione iis ( M, recompensatione his) qui in vicinio. lin 18, part emit pretio, et domum. lin 20, construxit quoque in ea orat s. abbatis Cyri. lin 22, Dominicae rationis descr ( M, subscripsit). Constituit etiam aliam. lin 24, in patrimonio Tusciae. lin 24 et 25, permanenda tam loca, quae ab amia ( M, ab anna) relicta sunt, quam quae ab Agathone primicerio [Col. 1066A] beato Petro esse vid conc. lin 26, Antherus, et F. s. st. juri B. P. quas et domus. Num 225, lin 1, de omnibus itaque superius adnexis. lin 3, st. nulli succ ei. p. vel aliae ( M alii). lin 4 et 5, alien; hic ven papa ( M, hic fecit vestes, et mox, optimas). Num 226, lin 1, qui et eleemosynae u. n. appellantur, de V patr a bucellariis p. et infirmis per universas regiones ist. R. urbis constitutis curiose distribuerentur. Hujus temp c. s. tegumentum. lin 7, cadere, quo vir venerabilis tota. lin 8 fuerat. lin 9, hic pr. pont fecit vestes super altare b. Andreae apost et ad b. Petrum nimis optimam. Multa etiam loca s. lin 11, fecit hic beatissimus papa, ut lin 15. dicta lin 15, studio quatuor Dialogorum libros q. b. v. G. P. fecerat, de lat. lin 17, ignorabant. lin 18, historiam. Hic dilexit clerum suum valde, atque presbyteria eis a. in duplum. lin 14, hujus autem temporibus. lin 15, vixit. Hic fecit ordinationes 3 per m. M. presbyt 30. lin 19 et 20, num 85. lin 21, [Col. 1066B] episc di. 12. Num 207, lin 7, abstractae sunt. lin 8, Hortas, P. lin 11, Spoletini. lin 13, Valenses, seu Pinnenses d. i. per Ravennense t. lin ead ingressi sunt. Num 208, lin 2, quon et Spoletini cum Rom t. sed dum isdem. lin 6 et 7, ad munitionem. lin 9, prae dictus. lin 15, conj ex adhort. lin 17, Spoletina. Num 209, lin 2, jam fatas 4 civit. lin 4, audaciter lin 10, suscipientes sextae fer. lin 13, factaque oratione atque salutatione sibi mutua pers. Num 210, lin 3, eff cessare, et ea q. p. s. s. s. servare. lin 10, abstultum, atque N. lin 14, quos tenebat ex d. lin 16, captivis, Leone, Sergio, Victore, et Agello consulibus. Num. 211, lin 12, castalidum T. Num 212, lin 10, sanctae Dei Gen. lin 11, ad b. Petrum pr. Num 213, lin 3, munitione. lin 7, occurreret. lin [Col. 1066C] 14, ad eas, quae perierant red cucurrit, ad cujus obviam cucurrit denominatus excellentissimus exarchus, ut infra lin 20. lin 21, urbe. Egressi autem de civit. R. et c. lin 27, dic. Venit, venit p. n. Num 214, lin 4, quod praepeditionem meditabatur ad fiendum pr. s. u. lin 7, audaciter. lin 8, sequipes. lin 11, ad Padum conjunxit. lin 12, Ticino conjungens. lin 13, pert ad orationis nonae per vigil b. Ap. p. P. celebranda solemnia m. Num 215, lin 7, abstultas R. Num 216, lin 1, prae multa duritia inc. lin 2, detinebat. lin 2 et 3, Caessini. lin 4, praeinito constituto. lin 10, Cessinate c. Num 217, lin 1, factum est. Deus autem mir. lin 3, frum et vino. lin 5, cum omni populo Ravenn et Romano. lin 11, quoniam nihil prandium. Num 218, lin 2, vitro. lin 10, patriarch a novor. lin 12, Siricis. lin 13, praedicta. lin 14, ad matutinas. [Col. 1066D] Num 219, lin 5, Sirica. ib. in roteis. lin 12, Artavastum. lin 13, illic praedictus Artavastus. lin 14, remanserat. lin 15, antefatus. Num 220, lin 1, Artavasti. lin 2, post haec vero r. Num 221, lin 1, Carlomanus. lin 4, apostolico atque in spiritali h. Num 223, lin 5, quantocius ad eamd perrexit civ. lin 6 et 7, ab oppressione. lin 8, voluit animam ejus ad spiritale studium inc. lin 9, devote cum u. Num 224, lin 4, pitacium. lin 10, dignatus est. lin 25, tam loca quae. Num 225, lin 3, vel aliae, cuil p. Num 226, lin 2, a bucellariis. lin 3, demorantur. lin 7, qui beatissimus vir. lin 13, tribulare p. hujus denique. lin 17, translatavit el. lin 18 per m. M. presb. 30. Num 206, lin 1, Polochronio. lin 6, fuerunt. [Col. 1067A] Num 207, lin 12, eodem trasim. lin 14, qui contin e. i. subd. Reatini. Num 208, lin 1, Spoletio. lin 3, Spoletini. lin 10, Deus cont. Num 209, lin 6, conjunxisset. lin 8, viri in obviam. lin 12, Terracinensium. lin 15, ead gressus e. i. e. ob. dim. Num 210, lin 2, monitione. lin 11, ausimanum. lin ead humanatem. lin 14, annis. lin 16, traspadum em. Num 211, lin 5 et 6, lacrimis sunt. lin 9 et 10 commessurum. Num 212, lin 2, conjunxisset. lin 6, usque ad praedictam Bler. lin 7, ramingo. lin ead Grimualdus. Num 213, lin 1, nimio. lin 3, faciendi et obsidendi. lin 6, civitatis, et utraque Pentapolim. lin ead observationem. lin 8, munera. lin 10, Cesinatem ravinianis. lin 17, calore arer. lin 19, ad cujus obviam, lin 22, nubes it cum. lin 23, regendo. lin 25, civit. [Col. 1067B] raviniani. lin 28, perit. sumus. Num 214, lin 1, misit ad pr. lin 4, himula. lin ead praepeditione vetabant ad fiendum pr. lin 10, perpulsus. lin 11, conjunxit ubi. lin 12, Tycino conjungens. lin 14, celebranda solempnia. lin 15 et 16, subpleta libatione. Num 215, lin 3, mutuo invicem. lin 8, urb redonaret finibus sim. e. c. cesinate. [Col. 1068A] Num 216, lin 2 et 3, Caesine. lin 5, quam pro pignor. lin 7 et 8, conv. ded. lin 10, cesinate. Num 217, lin 3, satur sunt frumento, et vino. lin 10 et 11, Langobardorum q. et ildepr. lin 12 projecto de regno Rachis. lin 14 et 15, inclinatus in viginti. Num 218, lin 1, patriarchiae. lin 6, Lateranensem. lin 14, ad mat armarium op. ord. Num 219, lin 1, librarum. lin 4, ex gemm. lin 5, orn in rotis. lin 8, eccles fidei suae sponsionis. Orthodoxam Ecclesiae misit Constantinopolitanae synodicam. lin 10, respons regiam. lin 12, dimicandum Agaren. lin 14, remanserant. Num 220, lin 3, ibidem imperatoris perturbatione contigerat. Num 221, lin 1, Carulomanus. lin 4, habitu fore. lin 5, pontifice; et post aliqu. t. Num 222, lin 1, eodem in tem. Num 223, lin 1, Langobardorum, lin 4, clero, optimatibus quantotius. lin 9, dignitatem, devote cum. [Col. 1068B] Num 224, lin 6, omnino satisfactus. lin 14, dereliquid. lin 18, pactione emit. lin 19, quae et domus. lin 20, quippe in ea. lin 25, tusciae const. lin 24, permanen. tam loca q. a. a. r. quaedam. lin 26, voc. antius. Num 226, lin 1, alim s. quae. lin 13, tribulare. lin 17 et 18, per eorum illuminavit lectionem hyst. Et cess.
[Col. 1067A] Num. 206, linea 1.— Zacharias. Post interpontificium dierum solummodo quatuor ab obitu Gregorii III, pontifex electus est Zacharias: prima scilicet die qua proceres de electione simul tractaturi in patriarchio Lateranensi coierunt. Nam tribus prioribus diebus justa defuncto pontifici persolvebantur, nec de electione agitari consilia poterant. [Col. 1067C] Festinata haec et pacifica electio, cum ex meritis Zachariae, tum inde profecta etiam videtur quod depressa esset exarchorum tyrannis, quippe Italica militia haeretico imperatori Leoni minime obtemperaverat, et a Copronymo palam descivit. Num. 208, linea 7.— Contra ducatum Romanum. Roma, ejusque ducatus, a Graecis ad Romanum pontificem propter haereticalia Leonis edicta, populis detrectantibus obedientiam haeretico imperatori, facile pervenit. Porro ducatus Romanus, de quo crebra fit mentio in superioribus gestis, et cujus rectores ab imperatoribus deligebantur, constabat ex urbe Romana cum castellis, oppidis et vinculis etiam in Tusciae partibus. Erant autem Portus, Centumcellae Caere, Bleda, Maturanam, Surium, Nepet, Castellum Gallesii, Orta Polimartium, Ameria, Tuder, Perusia, Narnia et Otriculi. In Latio autem erant Signia, Anagnia, Ferentinum, Alatrium, Patricum, Frusino, ac Tibur. Hunc ducatum sub Gregorio II ad arbitrium Romanae sedis fuisse, vel ex eo constat, [Col. 1067D] quod Romanus exercitus, ipso imperante pontifice, seditiosos, ac Tiberium tyrannum compresserit, coegeritque Luitprandum ea loca restituere quae in hoc ducatu usurpaverat. Igitur a temporibus Gregorii II et successoribus clariora supremae temporalis dominationis indicia occurrunt. Num 213, linea 5.— Joan. archiep. Eccl. Raven. Prodit Agnellus in Vita Joannis quemadmodum per proditionem capta fuerit a rege Langobardorum Ravenna. Reticet autem beneficia a Zacharia pontifice Ravennatibus collata, quae hic describit Anastasius. Confer. Agnellum, pag. 170. Num 217, linea 15.— Inita pace. Zacharias pro more supremorum principum, pacem iniit cum Rachi, qui post obitum Luitprandi regis susceperat Langobardicum imperium. Num 221, linea 1.— Carolomannus. Is erat Pippini frater, ambo filii Caroli Martelli. Foedera cum [Col. 1068B] Francis jam dudum inierant pontifices Gregorius II et III, eaque renovaverat Zacharias; qui anno 746, cum Pippinus eum consuluisset utrum frater dignior regio fastigio illi videretur, isne qui, otio languens, nihil ad communem populorum utilitatem afferret, an qui dies noctesque de regni salute atque custodia cogitaret, respondit omnino se existimare regem illum eligendum, qui regni commodo et incolumitati populorum serviret; rogatusque decretum interposuit, [Col. 1068C] ut Pippinum regem substituerent. Ita Bertiniani Annales, ad ann 749, de regno in Pippinum conferendo Burchardum et Fulradum missos egisse produnt: «Burchardus Witzeburgensis episcopus et Folradus capellanus missi fuerunt ad Zachariam papam interrogando de regibus in Francia, qui, illis temporibus, non habentes regalem potestatem, si bene fuisset, an non. Et Zacharias papa mandavit Pippino ut melius esset illum regem vocari qui potestatem haberet, quam illum qui sine regali potestate manebat, ut non conturbaretur ordo. Per auctoritatem ergo apostolicam jussit Pippinum regem fieri.» Et ad ann 750, «Pippinus secundum morem Francorum electus est ad regem, et unctus per manum sanctae memor. archiepiscopi Bonifacii, et elevatus a Francis in regno, in Suessionis civitate. Hildericus vero, qui falso rex vocabatur, tonsuratus est, et in Silhiu monasterium missus.» Haec pariter Fredegarii continuator ad ann 751 scripsit: «Et quievit terra a praeliis. Quo tempore una cum consilio et [Col. 1068D] consensu omnium Francorum missa relatione a sede apostolica auctoritate percepta, praeclarus Pippinus electione totius Franciae in sedem regni cum consecratione episcoporum et subjectione principum, una cum regina Bertradona, ut antiquitus ordo deposcit, sublimatur in regno.» Et Annales a Pithoeo editi sic habent: «Septingentesimo quinquagesimo secundo anno ab incarnatione Domini, Zacharias papa ex auctoritate beati Petri apostoli, mandat populo Francorum ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. Itaque Hildericus rex, qui ultimus Merovingorum Francis imperavit, depositus, et in monasterium missus est. Pippinus vero in civitate Suessionum a sancto Bonifacio archiepiscopo unctus, regni honore sublimatus est.» Carolovingorum regiae stirpis epocha ab ann 752 auspicanda, ut pluribus ad eumdem ann probat in Critica card Baronii Antonius Pagius.
[Col. 1069A] Num. 206, linea 1.— Zacharias. Anno 741, 5 Decembris, qui erat octavus post obitum Gregorii, Zacharias summo omnium consensu creatus est pontifex. Sedit annos 10, etc. Supra assignatum numerum annorum et mensium dies decem sedisse ex initio et fine pontificatus recte colloquitur.
[Col. 1069A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedis apostolicae patrimonia vindicari a summis pontificibus debent, tum jure patrimonii, ut aiebat praesul optime de eadem meritus (Blanchin., Anast. Num. 34, ad S. Sylvest. ), tum alio potiori divinis elegibus emanante, quo res Deo sacrae per summum sacerdotem procurandae, possidendae, retinendae, et vindicandae, et repetendae sunt a sacrilegis usurpatoribus, quoties occupentur. Hinc est quod hi duo pontifices [Col. 1069B] maximi, quorum primi adhuc interpontificium, alterius primordia, sedes et mors, examinanda restant, nempe Gregorius III et Zacharias, uterque innocentia morum et vitae sanctitate celebris, ille vi armorum, hic agendo, civitates Ameriam, Hortam, Polimartium et Bleram, a rege Langobardorum Luitprando sanctae sedi ablatas, recipere conati sunt. Eas Gregorius amiserat, quod intra Urbis moenia Trasamundum Spoleti ducem a Luitprandi furore protexerat. Cumque auctis illius viribus Romano milite, ut ducatum suum et Ecclesiae civitates adipisci facilius posset, foedifragum expertus esset, ad Carolum Martellum Franciae subregulum, ut vocat, legatione bis adornata auxilium petiit, ut Ecclesiae jura suis illiusque armis assereret. Interim Carolus paucosque post dies sanctus Gregorius moriuntur. Sed quod a Deo optimo maximo optandum erat, Gregorio Zacharias, Pippinus Carolo statim succedunt, hic armorum gloria, ille rebus gerendis singularis. [Col. 1069C] Pippinus siquidem post annos aliquot sanctae sedis patrimonia undique propagavit; Zacharias vero vix ad Petri sedem evectus cum Langobardorum rege per legatos de urbium restitutione agit, ac reddere pollicentem Romano adjuvat milite adversus foedifragum Trasimundum: promissis vero non stantem impiger atque intrepidus adit castrametatum in Spoleti finibus, nec Romam revertitur, nisi redditis patrimoniis multo antea ereptis, simulque civitatibus quatuor ante biennium ablatis quarum ipse per se iniit possessionem, deinde Romam est ingressus, ubi sacris dans operam Christo Ecclesiae vindici rependit gratias. Facta haec sunt ab utroque pontifice intra triennium, ut videre est per me digesta in Chronologia Caesarea pontificia; nisi quis malit in Diaconi et Francicorum ambages ingredi, unde ne Pagio quidem tantae eruditionis viro datum fuit emergere: ne enim dicat plus aequo a meo instituto divagari, ad rationem temporum venio. Mortuo [Col. 1069D] igitur sancto Gregorio III, ut in ejus notis dictum fuit, die 28 Novembris, qua in Martyrologiis colitur, pontificatus cessavit quatridui, ut recte vulgatus et duo codd. Freheriani, Cavensis et Ambrosianus quartus, non dies octo, ut in nonnullis codd. et Catalogis legitur, reliquis omnibus praesertim Colbertinis, septimo excepto, interpontificium silentibus. Itaque ab emortuali 28 Novembris, quae pertinet ad Gregorii sedem, diebus quatuor numeratis dies offenditur 3 Decembris, quae, ut A littera Dom. ostendit, anno 741 in Dominicam incidebat ac proinde ordinationi Zachariae tribuenda est. Sedit autem Zacharias annos 10, menses 3, dies 13, ut recte habent Catalogus Lucensis et cod. Freherianus secundus, uno plus die caeteris, unoque plus mense Catalogis duobus Colbertinis perperam numerantibus. Ab emortuali enim die 15 Martii an. 752, qua depositum Zachariam Anastasius testatur, cui Martyrologia fidem faciunt, palam est hunc pontificem [Col. 1070A] sedisse annos 10, menses 3, dies 13, ipsis diebus tum ordinationis, tum mortis inclusis. Haec cum ita sint, nullo pacto audiendum est Pagio, qui privata auctoritate vult sanctum Zachariam ordinatum esse die 30 Novembris sancto Andreae sacra. Ut enim praeteream quae de Dominicis diebus ordinationi debitis saepe alibi, fortasse ad nauseam, disputavi, et in sequenti nota memoria repetam necesse erit; quanam ratione inter 28 et 30 quatriduum inseritur? Equidem non modo id mente, at ne cogitatione quidem amplector. Quanquam enim Regino, quem unum sequi oportuit in Gregorii sede stabilienda, in summam contulerit diem depositionis, quod Pagio videtur novum, cum sit solemne omnium codd. et Catologorum; inde quidem licebit, propter angustias quae nos saepiunt, numerare interpontificium. At quae aliunde major difficultas emergit, quinam superabitur? Electiones scilicet Romanorum pontificum non fiebant nisi tertio depositionis die, tum ex alias laudato Bonifacii [Col. 1070B] III constituto, tum ex laudabili Romanae Ecclesiae consuetudine; quare nisi quis velit pessumire monumenta veterum, Romanos Ordines, ac librum Diurnum pontificum, die 30 Novembris factam ad summum dicet electionem. Hanc vero qui cum ordinatione conjungeret, quasi electus mitteretur in patriarchium Lateranense, ut moris erat, indeque pernicissime ad Vaticanum advolaretur, caeteraque omnia fierent quae Ordo et Diurnus docent, non satis nosse antiquos ritus videretur. Etenim per haec tempora ἐνθρονισμός praecedebat consecrationem, fiebatque statim post electionem: quod ne gratis asseram, ipse Anastasius de successore sancti Zachariae verba faciens (num. 227) , electo in basilica sanctae Mariae ad Praesepe: «Quem omnes, inquit, sincera mente cum laudis praeconiis in basilicam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, deportaverunt, et exinde intus venerunt et in patriarchium juxta morem intromiserunt.» Et clarius in Valentino [Col. 1070C] (num. 455) pariter electo in basilica sanctae Mariae: «Deinde condignis gloriae laudibus et honoris amplitudine ad Lateranense patriarchium ab ipsis deductus, et in pontificali est positus throno.» Consecratio enim fiebat alia die (nempe Dominica), cujus adventus exspectabatur post factam inthronizationem, eodem Anastasio ibidem teste: «Ejusque consecrationis die sereno jam illuscente, cum lumine jam dictum antistitem ad beati Petri apostolorum Principis ecclesiam omnes pariter Romani a palatio deducentes, eum, majestate divina auxiliante, in alto throno summum consecravere pontificem.» Inthronizatio igitur die ipsa electionis fiebat in patriarchio Lateranensi; deinde alia die (haud dubie Dominica) fiebat consecratio in basilica sancti Petri: et hinc numerari incipiebat aetas consecrati; nam tempus quo erat tantum electus utcunque inthronizatus ad interpontificium pertinebat; ac proinde Pagius, qui haec recte docuit ad an. Chr. 67, contraria [Col. 1070D] nunc doctrina primam destruit. Ita vindicata ordinatione sancti Zachariae suaeque diei reddita, ut par erat; nam qui pontifex Interamnensem episcopum ordinans die Dominico, ansam dedit maximo antiquitatis pontificiae assertori, ut ipsos episcopos non ordinari, praeterquam diebus Dominicis, affirmaret (Blanchin. Anastas., Num. 2, ad S. Linum) , eum minime consecratum esse die Dominico ne cogitari quidem debet; vindicata, inquam, Zachariae ordinatione, necesse est novissimum ejus annum duplici insignem eventu, damnabili silentio, non praeterire. Annum itaque sancti pontificis emortualem memorabilem reddunt finis exarchatus Ravennae, et Carolovingiorum regum initium, qui tam bene de apostolica sede sunt meriti. Exarchatus periodus, quae annos circiter 184 comprehendit, ab anno videlicet 567, cum Longinus patricius in Italiam venit, ad 751, cum Eutychius patricius Constantinopolim profectus est, defecit circa mensem [Col. 1071A] Julium praedicti anni 751, quando Ahistulphus rex Langobardorum Ravennam cepit, ut erudite observat Bachinius in Agnellum (P. 2, ad V. Mauri schism.) , ubi profert ejus chartam datam in palatio Ravennae quarto die mensis Julii, felicissimi regni nostri tertio, per indictionem IV; quare exarchi exacti Italia sunt nono circiter mense ante obitum sancti Zachariae. Carolovingiorum autem principium cum ipso emortuali pontificis mense Martio illigat Pagius; qui ad an. 752, a num. 1 ad 11 multa eruditione hanc epochem stabilit. Nil autem ad annum quod attinet argumentis est opus, nam annales Francorum habemus testes. En ex Fuldensibus Pithoeanis verba ipsa: «DCCLII Zacharias papa ex auctoritate sancti Petri apostoli mandat populo Francorum, ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. Ita Hyldricus rex, qui ultimus Merovingorum Francis imperavit, depositus et in monasterium missus est. Pippinus vero in civitate Suessionum a sancto Bonifacio archiepiscopo in regem [Col. 1071B] unctus regni honore sublimatus est.» Ita Bertiniani, qui hoc anno silent, ad an. 754: «Stephanus, aiunt, confirmavit Pipinum unctione sancta, et cum eo inunxit duos filios ejus Carolum et Carlomannum.» Quare si confirmavit, antea igitur inauguratus fuerat. Sed videndus hac de re Pagius laudato loco, ubi contra Cointium et Mabillonium disertissime comprobat Pipini epochem, et exauctorationem Hyldrici seu Childerici III Merovingiorum novissimi.
[Col. 1071B] CIACONII. Num. 206, linea 1.— Zacharias, Polychronii Pontinii filius, Siberenae Magnae Graeciae, nunc Calabriae dictae, urbe natus, canonicus regularis, deinde monachus sancti Benedicti, mox S. R. E. presbyter cardinalis a Gregorio III papa factus imperatore Constantino Copronymo Augusto haeretico impiissimo iconomacho, XV papa regnicola, sedit annos 10, menses 3, dies 14: creatus Kal. Decembris, [Col. 1071C] consecratus 3 Nonas ejusdem mensis anno 741, inter optimos pontifices et sanctos annumeratur.
[Col. 1071C] THOMAE ACETI ADNOTATIO. Num. 206, linea 1.— Natione Graecus. Tametsi conveniant scriptores Zachariam ex Magna Graecia fuisse quae nunc Calabria est, dissentiunt tamen de loco; quidam enim patriam non indicant, quidam Sybari ascribunt, ut Ciaconius et Ferracius. Verumtamen ex Siberena civitate fuit hic pontifex, vulgo sancta Severina, ut constans traditio est, et ex Breviario Canonicorum Lateranensium apparet, ubi sic legitur: Zacharias Siberenae urbe Calabriae natus. Vide Barr. cum notis.
[Col. 1071C] Num. 207, linea 1.— Hic invenit totam Italiam turbatam. Sanctus pontifex invenit totam Italiam Longobardorum armis turbatam, et Luitprandum eorum regem ad bellum contra Romanum ducatum, [Col. 1071D] cui jam quatuor civitates eripuerat, nempe Hortam, Polimartium, Ameriam et Bledam, se praeparantem; quare, «missa legatione apud jam dictum Longobardorum regem (verba sunt Anastasii), salutaria illi praedicavit; cujus sancti viri admonitionibus inclinatus, praenominatas quatuor, quas ducatu Romano abstulerat civitates, reddere promisit.» Sed cum interea praedictas quatuor civitates rex Luitprandus non restitueret, Zacharias eum Interamnae in ditione Spoletina sedentem conveniendum existimavit anno septingentesimo quadragesimo secundo. Ita universo Romano prosequente clero, urbe egressus, illuc iter intendit. Id postquam rex accepit, humanitate se vinci haud passus, legatum ei obviam, qui Narnium usque deduceret, misit, ubi duces et milites plerique eum exceperunt. Interamnam appropinquanti rex cum reliquo optimatum ac militum agmine occurrit; aliquot cum eo spatia jucundissimo sermone iilato confecit, et ad palatium ei paratum dimisit. [Col. 1072A] Postridie, cum iterum ad colloquium processissent, sanctus pontifex ita regis animum demulsit, ut ei quaecunque postulabat indulserit, et praedictas quatuor civitates, quas ipse ante biennium per obsessionem factam pro praedicto Trasimundo duce Spoletino (id est occasione ipsius) abstulerat, eidem sancto cum eorum habitationibus redonaverit viro. Quas et per donationem confirmavit, inquit idem Anastasius, qui addit regem ultro pontifici restituisse Sabinense patrimonium, triginta ante annos Romanae Ecclesiae ereptum, atque insuper Narniensem, Anconitanum, Auximanum patrimonia et Vallem agri Sutrini, quae vocatur Magna, per donationis titulum ipsi beato Petro apostolorum principi reconcessisse, et pacem cum ducatu Romano ipsum regem in viginti annos confirmasse. Sed et captivos omnes quos tenebat praedicto pontifici redonasse. Tandem quatuor civitates redditas et pontificem Romam regressum esse. Num. 213, linea 1.— Dum nimium opprimeret [Col. 1072B] praedictus rex provinciam Ravennatium. Anno postea septingentesimo quadragesimo tertio, idem Luitprandus rex exarchatum Ravennae sibi subjicere tentavit, seseque ad Ravennam obsidendam parabat. Quare pontifex, Eutychii exarchi et Joannis archiepiscopi Ravennatensis rogatu, ad eam urbem se contulit, Romana urbe Stephano patricio et duci ad gubernandum relicta. Antequam Roma discederet, legatos cum muneribus ad Luitprandum misit, obsecrans ut a proposito recederet et castrum Cesennatense Ravennatibus redderet. Sed cum nihil obtinere potuisset, Ravennam venit, ubi Ravennatenses, profusis lacrymis, eum susceperunt, clamantes et dicentes: «Venit, venit Pater noster, qui suas reliquit oves, et ad nos perditos liberandos occurrit.» Ex eadem urbe misit ad regem Stephanum presbyterum, et Ambrosium primicerium, ut ei suum adventum nuntiarent, ipseque fines Longobardorum ingressus, sequipes factus est suis missis, quos dictus rex suscipere noluit. [Col. 1072C] Sed cum pontifex die vicesima octava Junii ad Padum convenisset, rex ad cum suscipiendum optimates suos misit, cum quibus Ticinum, ubi rex residebat, pervenit. Ad eum rex foras muros civitatis accessit, inde pro vigiliarum beati apostolorum principis Petri celebrandis missarum solemniis, in basilicam ejus, quae vocatur ad Coelum Aureum, perrexit, et post, expleta libatione, eamdem urbem ingressus est. Postero die pro ipsius principis apostolorum Natali celebrando invitatus Zacharias pontifex, missarum solemnia celebravit, ibique mutuo invicem pariter susceperunt cibum. Sequenti die, rex eum ad palatium suum invitavit, a quo honorifice susceptus, eum obsecravit ne amplius Ravennatium provinciam opprimeret, sed ablatas civitates redonaret cum finibus, simul et castrum Cesennatense. Cui rex, licet gravate, id se facturum respondit. Descendentem inde usque ad Padum prosecutum dimisit, datis ex primoribus suis, qui Ravennatium loca [Col. 1072D] imprimisque Cesennam redderent. Quibus locis receptis, pontifex Urbem repetiit, ac gratiis Deo actis, denuo Natale principum apostolorum Petri et Pauli celebravit. Haec omnia constant ex Anastasio. Ex quibus Marca, lib. III de Concordia, cap. 11, num. 5, concludit non posse liquidius demonstrari, retentam hac tempestate a summis pontificibus imperii curam, et imperatorios magistratus Ravennae et Romae rebus administrandis praefuisse, ita ut spes omnis conservandae Italiae in summa pontificis dignitate collocata esset. Ex his vide, inquit Baronius, ad annum 743, quam injustae sint querelae Orientalium de Romano pontifice, quod exuerit Occidentali imperio Orientales imperatores. Num 219, linea 7.— Hic beatissimus juxta ritum eccl. Zacharias pontifex dictus, juxta ritum ecclesiasticum fidei suae sponsionis orthodoxae synodicam ecclesiae Constantinopolitanae anno septingentesimo [Col. 1073A] quadragesimo secundo misit, aliamque suggestionem per Responsales suos Constantino imperatori; sed hi intra palatium regiae urbis invenerunt Artabasdum invasorem et rebellem. Postquam vero tam Artabasdo quam filiis ejus eruti fuerunt oculi, Constantinus Copronymus licet haereticus, requirens missum apostolicae sedis eum Romam dimisit, «et juxta quod beatissimus pontifex Zacharias postulaverat, donationem in scriptis de duabus massis, quae Nymphas et Nornias appellantur, juris existentibus reipublicae, eidem sanctissimo papae, sanctaeque Romanae Ecclesiae, jure perpetuo direxit possidendas,» inquit Anastasius, quae donatio contigit an 743, ut Artabasdi depositio demonstrat. Porro massa idem est ac mansus, vel mansa, designatque certam agri portionem, ut explicat Ducangius in Glossario mediae et infimae Latinitatis, in vocibus Mansus et Massa. Ex quo Baronii annotator observat evidenter patere Gregorium II imperii jugum non excussisse, nec consequenter Leonem Isaurum anathemate perculisse; [Col. 1073B] Zacharias enim cum Constantino, Leone patre deteriori, commercium aliquod non habuisset, si hic a decessore suo excommunicatus, et tributorum solutione multatus fuisset. Num. 221, linea 1.— Hujus temporibus, etc. Anno septingentesimo quadragesimo septimo Carolomannum majoremdomus Franciae, devotionis causa, «regnum una cum filio suo Drogone in manibus Germani sui Pippini commisisse, et ad limina beatorum apostolorum Petri et Pauli Romam in monachorum ordinatione» perseveraturum advenisse, testatur continuator Fredegarii, cui suffragantur annalista Metensis, Nazarianus, Petavianus Masciacensis et auctor Chronici San-Dionysiani. Eadem refert Anastasius, clericatus nomine monasticum statum intelligens, quo sensu passim alibi hoc vocabulum usurpatur. Ex quo corrigendi illi qui Carolomannum primo Cassinum adiisse, ibique monachum factum affirmant; nam Herkempertus scribit eum Romam [Col. 1073C] adiisse et a Zacharia papa factum esse monachum, indeque Cassinum post aliquantum temporis profectum esse. Eo autem intermedio tempore in monte Soracte monasterium in honorem sancti Silvestri aedificavit, ubi quondam, tempore persecutionis, quae sub Constantino facta est latuisse fertur, ut scribit Eginhardus in annalibus ad annum 746. Eadem refert hic in Vita Caroli Magni, cap. 2, et ex eo Adrevaldus, in lib. de Miraculis sancti Benedicti, cap. 14, qui addit multos nobiles ex Francia Romam, ad vota solvenda commeantes, et otium quo maxime delectabatur in monasterio Soractis montis interrumpentes, eum mutare locum compulisse. Ex quibus sequitur Carolomannum ab ipso papa Zacharia Romae monachico habitu indutum fuisse. Num 223, linea 9.— Ratchis rex, relinquens regalem dignitatem. Rachis Longobardorum rex nulla habita ratione pacis vicennalis, quam cum Romano pontifice sanciverat, Pentapolitanam invasit provinciam, ferro et igne omnia vastans, Perusiam obsidione [Col. 1073D] cinxit. Quod audiens Zacharias papa, assumptis quibusdam ex suo clero, divina spe fretus, ad eamdem pervenit civitatem, eumque muneribus et precibus placatum ad solvendam obsidionem adduxit; quin et sacris exhortationibus, tantum ipsi saecularis vitae indidit fastidium, ut, abdicato regno cum uxore Thesia et filia Rattruda, vitam religiosam sub regula sancti Benedicti professus sit: ille in Cassinensi monasterio; istae in monastario puellarum quod non procul a Cassino construxere et dotavere, ut constat ex Anastasio, in Vita Zachariae, Leone Ostiensi, in Chronico Cassinensi, cap. 8, et Sigeberto, in Chronico, ubi testatur Rachin nuntium saeculo misisse anno Christi septingentesimo quadragesimo nono, quem annum etiam exhibet monachus Nonantulanus anonymus, in Vita sancti Anselmi abbatis Nonantulani in Italia primi, apud Mabillonium, Saec. IV Benedict., part I. [Col. 1074A] Num. 226, linea 1.— Hic beatissimus papa, etc. Zachariam libros Dialogorum S. Gregorii Magni e Latino in Graecum transtulisse tradunt Anastasius Bibliothecarius, in ejus Vita, Photius, Codice 252, et Joannes Diaconus, lib. IV, cap. 75 Vitae ejusdem sancti Gregorii, ubi scribit: «Quos libros (scilicet Dialogorum ) Zacharias sanctae Romanae Ecclesiae episcopus, Graeco Latinoque sermone doctissimus, temporibus Constantini imperatoris, post annos ferme centum septuaginta quinque» (quindecim ad minus annos plus numerat Joannes Diaconus) «in Graecam linguam convertens, Orientalibus Ecclesiis divulgavit, quamvis astuta Graecorum perversitas in commemoratione Spiritus sancti a Patre procedentis nomen Filii suaptim radens abstulerit.» Nam cum libro II Dialogorum. cap. ult. scriptum reliquisset Gregorius: «Cum enim constet, quia Paracletus Spiritus a Patre semper procedat et Filio,» in vulgato Zachariae contextu Graeco legitur: «Aperte igitur patet quod Paracletus Spiritus a Patre procedit, [Col. 1074B] et in Filio permanet.»
[Col. 1074B] SOMMIER Num. 210, linea 5.— Praedictas quatuor civitates, etc. Expresse notat historicus pontifici esse redditas civitates cum habitatoribus. Quod profecto aliud indicat quam dominium utile, quidquid autument recentiores, contendentes quod pontifex Romanus per ea tempora nullum jus regium, seu summae potestatis exercebat, eodem semper apud imperatores permanente. Animadverti ab iis tamen debebat quod non imperatori ullive ex administris ejus rex Langobardus civitates, et ad eas pertinentia loca, necnon captivos belli tempore factos, in Romano ducatu restituit; sed pontifici tantum et apostolicae sedi facta est restitutio, eademque ratihabita confirmataque per solemnem donationem ante altare subscriptam a rege, qui eam de altari sumpsit, et in altari iterum post subscriptionem collocavit. Perinde [Col. 1074C] est de possessione quam unus pontifex iniit, non alius quocunque pacto ab imperatore dependens. Num. 221, linea 1.— Carolomannus, filius Caroli Francorum regis. Jam pridem erat, cum majores domus Franciae summam rerum sibi arrogaverant, nihilque reliqui factum erat, praeter nomen regium, descendentibus a Magno Clodoveo. At Pippinus, cognomento Brevis, majorumdomi novissimus, demum aliquando opus magnum aggressus est, ut nempe dignitatem, titulum et jus regium sibi ascisceret. Id consilium ut exsequeretur, firmumque atque ratum eventum redderet, intellexit quod, praeter assensum regni procerum, necesse erat auctoritate apostolicae sedis illum astruere, ne subditae gentes mutare suo arbitratu reges sese posse arbitrarentur: «Eginhardus, in Annalibus, ait Marca (Marc., Hisp. l. III, c. 4) , ne populi permissas suo arbitrio putent regum mutationes, sedis apostolicae auctoritatem adjungit; huic vero consensum procerum, et utriusque serien [Col. 1074D] continuam regum, quorum socordia et inertia fuerat exitialis reipublicae Christianae.» Occasio valde opportuna se offerebat ad demerendum sanctae sedis studium rebus Pippini, qui unus Langobardos opprimere ac religionem undequaque periclitantem sustinere potuisset. Nuperrimus auctor observat Pippinum esse usum sancti archiepiscopi Bonifacii opera ad rem gerendam, tentandumque animum Zachariae quisnam futurus esset in re (P. Daniel., Hist. de France, in Pippino ). Eaque propter ad pontificem misisse eumdem Bonifacium e suis presbyteris unum, ut eum consuleret de variis rebus ad suum ministerium pertinentibus, eique prae caeteris haec scripsisse: «Paternae pietatis vestrae sanctitatem subnixis precibus obsecro, ut hunc presbyterum meum clementer suscipiatis; habet enim secreta quaedam mea quae soli pietati vestrae profiteri debet, quaedam quidem viva voce dicens . . . . mihique paternitatis vestrae responsum, et consilium ex [Col. 1075A] auctoritate sancti Petri apostoli repraesentare debet, ut his omnibus auditis et consideratis, si quae sint quae vobis placeant, facere Deo auxiliante studeam.» (In Vit. Bonif., l. II, c. 9.) Pontificem vero ore tenus respondisse de secretis his rebus Bonifacii presbytero, eventum autem declarasse quod responsio Pippini consilio favebat. «Interea,» inquit Zacharias (ep. 12, ad Bonif.) , «praedictus tuus gerulus Lul cum caeteris suis comitibus quae injuncta fuerant a tua sancta fraternitate, tam in verbo quam in scripto, omnia liquidius suggerentes, innotuerunt, de quibus tam in verbo quam in scripto responsum dantes tuae remisimus fraternitati.» Et revera, ut ex Chron. a Pithoeo edit., ex Annal. Fuldens., et ex Annal. Loisel., discimus, res ita se habuit: «Burchardus Wirceburgensis episc. et Fulradus capellanus missi sunt a Pippino Romam ad Zachariam papam ut consulerent pontificem de causa regum, qui fuerunt illo tempore in Francia, qui nomen [Col. 1075B] tantum regis, sed nullam potestatem regiam habebant, quae tota apud majorem domus habebatur. Orat ergo sibi decerni quis eorum juste rex debeat dici et esse, is qui securus domi sedeat, an ille qui curam totius regni et omnium negotiorum molestias sufferat. Per quos dictus pontifex mandavit melius esse illum vocari regem apud quem summa potestas consisteret; dataque auctoritate sua, jussit Pippinum regem constitui. Secundum Romani pontificis sanctionem Pippinus rex Francorum appellatus est, et ad hujus dignitatem honoris unctus sacra unctione manu sanct. mem. Bonifacii, et more Francorum elevatus in solium regni Suessione civitate. Hildericus vero, qui falso regis nomine fungebatur, tonso capite, in monasterium missus est, et ultimus Merovingiorum Francis imperavit.» Praeter tres laudatos auctores de translatione regni Francorum a prima in secundam stirpem locutos, necnon Eginhardum Carolo Magno a secretis Pippinus, aientem, per auctoritatem Romani pontificis ex praefecto [Col. 1075C] palatii rex constitutus (in Vit. Car. Mag. ); praeter hos, inquam, idem reperire est in epigraphe opusculi quod scriptor Pippini aequalis confecit, cujus exemplum vidit Mabillonius in Papebrochii manibus, verbaque ipsa profert in suo opere Diplomatico, educta ex fine libri Gregorii Turonensis de Gloria confessorum. Haec autem ibi leguntur: «Si nosse vis, lector, quibus hic libellus temporibus videatur esse conscriptus, et ad sacrorum martyrum pretiosam editus laudem, invenies anno ab Incarnatione Domini 767, temporibus felicissimi atque tranquillissimi et catholici Pippini regis Francorum, et patricii Romanorum, filii beatae mem. quondam Caroli principis, anno felicissimi regni ejus in Dei nomine sexto decimo . . . . Ipse praedictus florentissimus domnus Pippinus rex pius per auctoritatem et imperium sanct. rec. domni Zachariae papae, et unctionem sancti chrismatis beatorum sacerdotum Galliarum, et electionem omnium Francorum, tribus annis antea [Col. 1075D] in regni solio sublimatus est.» (In fin. S. Greg. Tur. de Gl. Conf., et ap. Mabill., de Re diplom., l. 5, tabell. 22.) Equidem, ut verum fatear, satis mirari non possum recentiorum aliquot tam ex Protestantibus quam ex nostris (Natal. Alex., sect. 8, diss. 2) , qui falsitatis insimulant testimonia veterum de rei veritate, qua de nulla esse potest suspicio. Pippino idem pontifex Zacharias nominandi episcopos regni Francorum potestatem concessit, ut medicam afferret manum abusibus atque excessibus eorum temporum cum ad electiones deveniri contingebat. Id vero est factum, dum adhuc erat majordomus; quippe indultum ejusmodi accepit in concilio Suessionensi, quod fuit celebratum anno 744, ante annos octo quam regni solium ascenderet. «Pippinus exposita necessitate hujus regni Zachariae Romano papae, in synodo cui Bonifacius martyr interfuit, ejus accepit consensum, ut acerbitati temporis, industria sibi probatissimorum decedentibus episcopis, [Col. 1076A] mederetur.» (Lupi abbat. Ferrar. epist. 81, ad Amul. archiep. Lugdun.)
[Col. 1076A] ALTASERRA. Num. 211, linea 6.— Eodem vero die Dominico, post peracta missarum solemnia, ad prandium eumdem regem, ad apostolicam benedictionem suscipiendam, ipse beatissimus pontifex invitavit. Benedictio accipitur hic pro refectione seu prandio, vel quia incipit a benedictione mensae, vel quia per modum eulogiae seu benedictionis datur. Vit. Ludovic. P.: «Qui cum primo vere a patre dimitteretur, interrogatus est ab eo cur rex cum esset, tantae tenuitatis esset in re familiari ut nec benedictionem quidem nisi ex postulato sibi offerre posset.» Et infra: «Et benedictione panis ac vini simul participata, imperarator ad civitatem rediit.» Conc. Melphiense, sub Urbano II: «Ut episcopi et abbates de vineis, vel agris, ac frugibus, quae ad usum vel fratrum usum [Col. 1076B] laborant, decimas sibi pro benedictione vel hospitum susceptione habeant.» Can. Quaest. 16, q. 1. Num 213, linea 22.— Ipsa vero nubes cum eis usque ad basilicam sancti Apollinaris, in Ravennantium urbem tegendo conviavit. Conviare est una cum alio viam facere. Anastas. infr. cod.: «Post haec autem is ipse rex, egressus de loco in locum, usque ad Padum eidem sancto viro conviatus eum deduxit.» Num 214, linea 3.— Qui viri ingressi in finibus Longobardorum, in civitatem quae vocatur Imola. Imola civitas Aemiliae, olim forum Cornelii, postea Imola dicta, a castro urbis cui nomen erat Imola. Paul. Varnefrid., de gest. Longobard., lib. II, cap. 18: «Corneliique foro, cujus castrum Imolas appellatur.» Forum Cornelii civitas Galliae togatae, postea dictae Lombardiae, de qua Martial., lib. III, epigr. 4:
Linea 12.— Cum quibus Ticinum conveniens, ubi ipse residebat rex foris muros ejusdem civitatis pertransiens, ad horam orationis nonam, pro vigiliarum beati apostolorum principis Petri celebrandis solemniis missarum, in basilicam ejus quae vocatur ad Coelum Aureum, perrexit. Hora orationis nona signatur, quia officium sacrum certis horis distribuitur, matutina, prima, tertia, sexta, nona, vespera, completorio. Reg. Benedict. cap. 16.
[Col. 1076D] Num 218, linea 1.— Hic in Lateranensi patriarchio, ante basilicam beatae memoriae Theodori papae, a novo fecit triclinium, quod diversis marmoribus et vitio, metallis atque musivo, et pictura, ornavit, sed et sacris imaginibus tam oratorium beati Silvestri quamque et porticum. Locus est corruptus; pro vitio, lege vitreis. Veteres parietes aedificiorum vitreis bitumine conjunctis vice tectorii inducebant. Vopiscus in Firmo: «Nam et vitreis quadraturis bitumine aliisque medicamentis insertis, domum induxisse perhibetur.» Senec., epist 86: «At nunc quis est qui sic lavari sustineat? pauper sibi videtur ac sordidus nisi parietes magnis et pretiosis orbibus refulserunt, nisi vino absconditur camera.»
Linea 11.— Hic in ecclesia apostolorum principum Petri et Pauli pendentia vela inter columnas ex palleis sericis fecit. Inter columnas vela ad ornatum ecclesiarum e paleis seu palliis sericis adhibebantur. Anastas., in Adriano: «Sed et per diversos arcus [Col. 1077A] vela syrica numero quinquaginta septem.» Et infra: «Vela de palliis syricis numero viginti, et linea viginti.» Idem in Leone III: «Et vela holoserica majora sigillata habentia periclysin, et crucem de bathin, seu fundato.» Lege blathin. Idem inf eod: «Verum etiam et per arcus argenteos fecit vela paschalia cum periclysi de stauraci.» Apud veteres etiam signa inter columnas disponebantur. M. Tull., Verrin 3: «Quae signa nunc, Verres, ubi sunt? illa quaero, quae apud te nuper ad omnes columnas, omnibus etiam intercolumniis, in silva denique, disposita sub dio vidimus.» Imo et silvae inter columnas majorum aedium, id est, arborum lineae ornatus causa consitae. Horat, lib I, epist 10:
Linea 13.— Hic in ecclesia praedicti principis apostolorum omnes codices domus suae proprios, qui in circulo anni leguntur ad matutinos, in armarii opere [Col. 1077B] ordinavit. Zacharias libros proprios reposuit in armario ecclesiae Romanae. Armarium est bibliotheca librorum, § Sed si bibliothecam, de Legat 3. Plin., libr II, epist 17: «Parieti ejus in bibliothecae speciem armarium insertum est.» Sidon, lib II, epist 9: «Videre te crederes aut grammaticales pluteos, aut Athenei cuneos, aut armaria exstructa bibliopolarum.» Hac analogia armarium sancti Martini dixit Lupus Ferrar, epist 16: «Impendio supplicamus, ut commentarios Boetii in Topica Ciceronis, quos in chartalio Codice Amalricus in armario sancti Martini habet.» Armarium sancti Galli Ekkeard Junior, de Casib monast sancti Galli, cap 10: «Itur in armarium, sed in augustum Galli thesaurarium.» Alias armarium est locus in quo res custodiae causa ponuntur. Hieronym, in Ezechiel libr IV, cap 15: «Continent armariis, risco, loculis.»
Linea 14.— Hic domum cultam Lauretum noviter ordinavit, adjiciens et massam fonteianam. Domus [Col. 1077C] culta est massa seu praedium instructum aedificiis, colonis, et instrumento rustico. Anastas infr eod: «Et domum cultam beato Petro eumdem locum jure perpetuo statuit permanendum, quae domus culta sanctae Ceciliae usque in hodiernum diem vocatur. Quam videlicet domum cultam usui proprio, dominicae videlicet traditionis, descripsit. Hic constituit aliam domum cultam in decimo quarto milliario ab hac Romana urbe patrimonium Tusciae, et constitutionibus obligavit usui Ecclesiae permanendum. Hic massas quae vocantur Antrus et Formias, suo studio jure beati Petri acquisivit, quas et domos cultas statuit. Et de omnibus domocultis, sub anathematis interdictionibus, statuit, nulli quoquo modo successorum ejus pontificum, vel aliae cuilibet personae licere ipsas domos cultas ab usu Ecclesiae quoquo modo alienare.» Idem in Adriano: «Hic beatissimus praesul fecit atque constituit noviter domos cultas quatuor.» Praedia propria domocultas instituit Leo III, Vit. Ludovic Pii. «Eadem etiam tempestate, cum [Col. 1077D] Leo apostolicus gravaretur adverso incommodo, praedia omnia quae illi (Romani) domocultas appellant, et noviter ab eodem apostolico instituta erant, sed et ea quae sibi contra jus querebantur erepta, nullo judice exspectato, diripere et sibi conati sunt restituere.»
Num. 222, linea 1.— Porro eodem tempore contigit plures Veneticorum hanc Romanam advenisse in urbem negotiatores, et mercimonii nundinas propagantes, multitudinem mancipiorum, virilis scilicet et feminini generis, emere visi sunt, quos et in Africam ad paganam gentem nitebantur deducere. Notatur turpe mercimonium Venetorum emendi mancipia utriusque sexus, ut ea paganis distraherentur in Africa: quod vetuit pontifex. Hoc genus commercii frequens fuit. Paul. Varnefrid., de Gest. Longobard., lib. I, cap. 1: «Ab hac ergo populosa Germania saepe innumerabiles captivorum turmae abductae, meridianis populis pretio distrahuntur.» Turpius commercii genus fuit quo servi a Virdunensibus mercatoribus [Col. 1078A] solebant castrari, quae dicebantur mancipia carsamantia, ut Saracenis venderentur in Hispania. Luitprand. Ticinens., lib. VI, cap. 3: «Obtuli mancipia quatuor carsamantia imperatori, nominatis omnibus pretiosiora; carsamantium autem Graeci vocant amputatis virilibus et virga puerum eunuchum, quos Verdunenses mercatores ob immensum lucrum facere solent, et in Hispaniam ducere.»
Num 223, lin. 2.— Sicut caetera Pentapoleos oppida. Flaminia est provincia Italiae, in qua sunt primariae Ravenna et quinque civitates Pentapoles dictae Paulo Varnefrid, de Gest Longobard., lib. II, cap. 19. Hinc Anastas. ante dixit: Ravennae, ac civitatum Pentapoleos et Aemilia.
Num 224, linea 7.— In venerabili itaque patriarchio sacratissimum beati Georgii martyris isdem sanctissimus papa in capsa reconditum reperit caput, in quo et pittacium invenit pariter litteris exaratum Graecis, ipsum esse significantes. Capsis, id est, loculis [Col. 1078B] reliquiarum sanctorum apponitur pittacium, id est, schedula, seu brevis inscriptio, qua significatur cujus essent. Gregor. Tur., de Glor. confess., cap. 36: Habetur enim ibi tumulus, huic a laeva contiguus; in hujus fronte superiore habetur scriptum: Sanctae memoriae Gallae. Pittacium est schedula. Augustin, de verb. Apostol., serm. 23: Memor. legis proposuit pittacium publice. Cujus diminutivum est pittaciolum. Flodoard., Hist. Rhemens., lib. III, cap. 23: Pittaciolum irrationabiliter confectum, et manu tua subscriptum. Hieronym., in Matth., lib. IV, cap. 23: Pittaciola illa Decalogi phylacteria vocabant. Joan Diac., lib. II, cap. 45: Et scribens orationem in pittacio, dedit uni diaconorum suorum. Alibi pittacium est fasciola obligandis vulneribus. Cornel. Celsus, lib. III, cap. 10: Duo pittacia, quae latitudinem frontis longitudinemque aequent. Veget., Art. veterinar. lib. I, cap. 22: In plaga vero pittacium imponas, ut diligentius claudat.
Num. 226, linea 1.— Hic beatissimus papa statuit [Col. 1078C] ut crebris diebus alimentorum sumptus, qui et eleemosyna usque nunc appellatur, de venerabili patriarchio a paracellariis, pauperibus et peregrinis, qui ad beatum Petrum morantur, deportari, eisque erogari, etc. Paracellarii sunt cellarii praepositi cellae patriarchii Lateranensis, e qua quotidie erogabantur stipes pauperibus et peregrinis. Anastas., in Adriano: «Et quinquaginta panes, simulque et decimatas vini duas, et caldaria plena de pulmento, erogentur omni die per manus unius fidelissimi paracellarii eisdem pauperibus.» Unde cellarium patriarchii Lateranensis dicitur paracellarium. Anastas., in Adriano I: «Vinum vero, seu diversa legumina, quae in praediis ac locis ipsius domocultae annue nata fuerunt, simili modo curiose in paracellario sanctae vestrae ecclesiae deducantur, et separatim reponantur; sed et porcos qui annue in casalibus saepius dictae domocultae inglandati fuerint, capita centum exinde occidantur, et in eodem paracellario reponantur.»
[Col. 1078D] Num 223, linea 1.— Ipsis itaque temporibus Ratchis. Luitprando regi e vivis sublato, post breve Ildeprandi nepotis regnum, septimo mense a solio dejecti, Rachis Forojulii dux favore omnium Langobardorum sufficitur; vir ob firmum corporis robur, quae dos in ea gente plurimi habebatur, summopere commendatus; at longe ob egregiam pietatem commendabilior, quam regiae dignitati nuntio remisso, in Cassinensi monasterio monasticam vitam amplexus, ad supremum usque diem custodivit, ut narrat Leo cardinalis Ostiensis (In Chron. Cassin., lib. p., cap. 8) . Me non piget subjicere hujus historici verba, quanquam Anastasio nostro recentioris, cum ab illis narrata hoc loco in bono lumine collocentur. «His quoque diebus, inquit cardinalis Ostiensis, Rachis rex Langobardorum ad capiendam Perusiam urbem cum valido exercitu pergens, eam undique fortiter expugnabat. Ad quam praedictus papa Zacharias [Col. 1079A] profectus, multis precibus ac monitis, multisque illi concessis donariis, ad suam illum redire coegit. Cujus idem rex monitionem sollicite reminiscens, non multo post divino afflatus instinctu, relinquens regalem dignitatem et gloriam, cum ita per annos quinque et sex menses regnasset, Romam una cum uxore et filia ad beati Petri apostolorum principis limina devotus advenit. Ibique a praefato apostolicae sedis praesule Zacharia comam attonsus et clericus factus, monachico etiam habitu simul cum uxore et filia est indutus. Moxque ad hoc monasterium beati Benedicti eodem apostolico transmittente perveniens, et sub regulari magisterio instituendum se tradens, post religiosam satis ac Deo placitam conversationem, ibidem vitae finem sortitus est. Exstat in hodiernum diem vinea satis monasterio vicina, quae vulgo vinea Rachisi vocatur, quam eumdem Rachis et plantavisse et incoluisse nonnulli nostrorum existimant. Uxor vero illius nomine Tasia, et filia Rattruda, concedente et adjuvante praefato abbate, [Col. 1079B] monasterium puellarum non longe a Cassino, in loco qui Pallumbariola vocatur, propriis sumptibus exstruxerunt, multisque ditatum opibus, ibi, sub magna cautela et districtione regulari, vitam agentes, ultimam diem clauserunt.» Num. 226, linea 1.— Hic beatissimus papa suo prudentissimo studio. Antiqua querela est Joannis Diaconi, libro IV Vitae sancti Gregorii Magni, cap. 75, et post eum omnium catholicorum, corruptam fuisse versionem Dialogorum beati Gregorii, quam in Graecum sermonem sanctus Zacharias papa adornavit. Ait enim Joannes Diaconus, loco mox laudato: «Quos libros Zacharias sanctae Ecclesiae Romanae episcopus Graeco Latinoque sermone doctissimus, temporibus Constantini imperatoris (id est Copronymi), post annos ferme 175 (emendatius 158) in Graecam linguam convertens, Orientalibus Ecclesiis divulgavit, quamvis astuta Graecorum perversitas in commemoratione Spiritus sancti a Patre procedentis [Col. 1079C] nomen Filii suaptim radens abstulerit.» Vitiata autem fuit Graeca translatio, ut etiamnum cognosci potest, libri secundi capite ultimo; ubi enim Latinis in Dialogis legitur: «Cum constet quia Paracletus Spiritus a Patre semper procedit, et Filio,» in Graecis haec habentur: Φανερὸν οὖν ὑπάρχει, ὅτι τὸ παράκλητον
Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς προέρχεται, καὶ ἐν τῷ Υἱῷ
διαμένει. Sensus est: «Aperte igitur patet quod Paracletus Spiritus a Patre procedit, et in Filio permanet.» Hujus autem corruptae lectionis auctorem fuisse Photium peritissimum depravationum artificem quidam ex eo suspicantur, quod miris laudibus in ejus Bibliotheca sancti Gregorii Dialogos effert perinde quasi cum de libris a se lectis judicium proferret, tunc temporis conflaret arma quibus aliquando Spiritus sancti a Patre et Filio processionem impeteret. Sed dum Photius Gregorium celebrabat, tum machinas sibi parare non studuisse mihi longe verosimilius videtur, tum quia, ut dixi ad Vitam sancti [Col. 1079D] Gregorii Magni, scripsit Photius suam Bibliothecam eo tempore quo legatus erat pro Basilio in Assyria, ante scilicet quam cathedram Constantinopolitanam invaderet, tum etiam quia non solum Dialogorum Photius laudat scriptionem, sed universa Gregorii opera, quam maxime potest, et jure quidem, extollit. Qui autem ad suum schisma stabiliendum a beati Gregorii vitiatis Dialogis Photius praesidium sibi suisque comparasset, dum Gregorius tot aliis in locis Spiritum sanctum a Patre et Filio aperte dicit procedere? In Symbolo, quod initio sui pontificatus promulgavit: Spiritum sanctum nec genitum, ait, nec ingenitum, sed coaeterum de Patre et Filio procedentem. In Moralibus autem, tum libro primo, numero 30, inquit: Dum sanctum Spiritum, qui a se procedit, id est a Filio, tum libro quinto, numero 65: Qui de Patre procedens, et de eo quod est Filii accipiens, etc. Apertius adhuc 26 in Evang. post initium: De Patre procedit, et Filio. Non igitur a [Col. 1080A] Photio vitiatum est libri secundi caput ultimum, sed a quopiam alio Graecae fidei Graeco homine; alioquin universa scripta beati Gregorii, et praecipue homilias in Evangelia, laudando, arma potius ministrasset, non abstulisset Latinis, qui ex ejus etiam confessione, et summam Gregorianae doctrinae auctoritatem asserere, et ex scriptis ejusdem Gregorii processionem Spiritus sancti ex Patre, Filioque, facili negotio potuissent ostendere.
[Col. 1080A] Num. 226, linea 20.— Sepultus est ad beatum Petrum apostolum Idibus Martii, indictione 5. Iterum mihi res est cum Natali Alexandro, qui, in dissertat. II in Historiam ecclesiasticam saeculi VIII, t. V, adversus nubem testium uno ore affirmantium translationem regni Francorum a Childerico ultimo ex regibus Merovingis ad Pippinum primum ex Carlovingis auctoritate apostolica factam fuisse, id praefracte negat, fabulam esse, inquiens, art. 5, c. 7 ejusdem [Col. 1080B] saeculi, Zacharia Romano pontifice suasore, vel auctore, exauctoratum esse Childericum, et Pippinum regem constitutum. Quibus argumentis nitatur, quave ratione, apertissima veterum scriptorum testimonia eludere satagat, paucis complectar. Illud primum Natalis pro fundamento locat, haud convenire inter se veteres annalistas factane fuerit depositio Childerici, et Pippini ad regnum elevatio, Stephano auctore, an Zacharia. Stephano autem tribui non posse ostendit, quod defuncto Zacharia die decima quinta Martii, ut tradit Anastasius, indictione 5, qua indicatur annus Christi 752, versus finem ejusdem mensis Stephanus III pontifex inauguratus est, qui in Franciam non est profectus nisi mense Novembri, indictione 7 quae a Kalendis Septembris inchoaverat, scilicet anno 753, cum jam a sesquianno Pippinus regnaret. Sed neque Zachariae, quem Anastasius vocat virum mitissimum, atque suavem, omnique bonitate ornatum, quique propterea [Col. 1080C] justitiae ac pietatis ita cultor fuerit, ut innoxium adolescentem, et cui se probare nondum per aetatem licuerat, qualis erat Childericus, annorum vix duodeviginti, ex avito throno per vim deturbare, et in monasterium trudere citra maximam injuriam non potuisset. Adde silentium Anastasii in Vita Zachariae super re quam toto orbe celebrem et apostolicae sedis dignitati auctoritatique nimis favorabilem tacitus praeterire auctor pontificius minime voluisset. Sed idem Zacharias ignorabat qui verus esset Francorum rex, imo pro rege habuisse Carolum Martellum patrem Pippini indicat in epistola ad Bonifacium archiepiscopum Moguntinum data, et in epistola 5, ad eumdem, nuncupat filios ejusdem Caroli principes Galliarum. Scriptores porro fere omnes Stephanum auctorem faciunt depositionis Childerici et absolutionis Pippini a perjurio in regem, non Zachariam. Ad numerosum agmen scriptorum qui idem factum posterorum memoriae mandarunt respondet numerum [Col. 1080D] scriptorum nullius esse ponderis ad auctoritatem faciendam, cum certissimis documentis falsi convincuntur, et fons indigitatur, ex quo figmenta hauserunt, fontem autem esse Eginhardum, a quo omnes eamdem fabulam acceperunt, et novis commentis auxerunt; Eginhardum ipsum fateri in Vita Caroli Magni se ignorare quae ad nativitatem et infantiam Caroli spectabant, defectu probatorum auctorum qui ea scripserint, multoque magis ignorasse quae illius nativitatem praecesserant; falsa esse quae de ignavia regum Merovingorum vulgavit; plura fortasse ab eodem conficta, ut regibus Carlovingis adularetur; barbam non aluisse promissam, qui fere omnes imberbes decesserunt; regiam illorum magnificentiam erga ecclesias et monasteria satis refellere exaggeratas angustias, ut nihil possederint praeter perparvi redditus villam, et precarium vitae stipendium, quod eis aulae praefectus exhiberet; veteres Francorum annalistas circa tempus non [Col. 1081A] idem sentire, plures Pippinum thronum ascendisse anno 750, alios vero anno 753, alios in regem inunctum a Bonifacio archiepiscopo Moguntino, alios a Stephano pontifice Romano; errare etiam circa locum, Suessione id contigisse, cum Pippinus a Stephano unctus in regem fuerit in monasterio San-Dionysiano agri Parisiensis, Childerico jam defuncto, ut scribit Anastasius in Vita Stephani; tandem auctoritate pontificis more Francorum elevatum Pippinum ad regnum, quando mos Francorum non fuit reges a Romano pontifice postulare, et accipere, sed in regni comitiis clypeo impositos evehere, et acclamare. Ex quibus antilogiis quid certi sponderi potest? Ita Natalis, sus deque omnia miscens, ut malae causae adversus pontificiam auctoritatem infeliciter patrocinetur. Ego vero contra dico vix in omni historia factum occurrere cui stabiliendo tot scriptorum fides et auctoritas tanta consensione conspiret, factum, inquam, [Col. 1081B] adeo pervulgatum, ut per eadem ferme tempora illud scriptis consignaverint et Franchi, et Germani, et Longobardi, et Itali, et Graeci. Non vacat hic lectori ad Anastasii textum properanti obtrudere prolixam citationum farraginem, quam ex collectoribus scriptorum rerum Francicarum et Germanicarum petere potest si velit. Duos tantum auctores recitare juvat, quorum innegabilem fidem elevare perfrictae frontis, seu potius emoti capitis esset; alterum tamen Cointius, quem laudat Alexander, interpolatum perperam opinatur, et alterum uterque dolose dissimulat et maligno silentio praeterit. Omissis itaque Eginhardo, annalistis Laureshamensi, Fuldensi, Loiseliano, Metensi, Paulo Diacono, Theophane, Anastasio, Monacho Engolimensi, Adone Viennensi, Egiluvardo, Reginone Prumiensi, auctoribus vel paribus vel supparibus temporibus rei gestae, quippe omnes ante annum millesimum scripsere, profero primum auctorem appendicis ad historiam jussu Childebrandi conscriptam, quem fuisse [Col. 1081C] Nibelungum prodit haec subscriptio, quae legebatur in codice ms. D. Petavii. «Usque nunc illuster vir Childebrandus comes avunculus praedicti regis Pippini scribi procuravit. Ab hinc ab illustre viro Nibelungo filio ipsius Childebrandi, itemque comite succedat auctoritas.» Scribit itaque Nibelungus: «Quievit terra a praeliis annis duobus; quo tempore una cum consilio et consensu omnium Francorum missa relatione, a sede apostolica auctoritate percepta, praecelsus Pippinus electione totius Franciae in sedem regni, cum consecratione episcoporum et subjectione principum, una cum Bertrudane, ut antiquitatis ordo deposcit, sublimatur in regno.»—Alterum documentum luculentissimum nobis exhibet doctissimus Mabillonius, I. V de Re diplom., pag. 384, videlicet subscriptionem anonymi libro de Gloria confessorum sancti Gregorii Turonensis, cujus exemplar se habuisse fatetur a RR. PP. Henschenio et Papebrochio, penes quos autographum exstabat. [Col. 1081D] «Si nosse vis, lector, quibus hic libellus temporibus videatur esse conscriptus, et ad sanctorum martyrum pretiosam editus laudem, invenies anno ab Incarnatione Domini septingentesimo sexagesimo septimo temporibus felicissimi atque tranquillissimi et catholici Pippini regis Francorum, et patricii Romanorum, filii bonae memoriae quondam Caroli principis, anno felicissimi regni ejus in Dei nomine sexto decimo, indictione quinta; et filiorum ejus, eorumdemque regum Francorum Caroli et Carolomanni (qui per manus sanctae recordationis viri beatissimi domni Stephani papae, una cum praedicto patre domno viro gloriosissimo Pippino rege, sacro chrismate divina providentia et sanctissimorum Petri et Pauli intercessionibus, consecrati sunt), anno tertio decimo. Nam ipse praedictus domnus Florentissimus Pippinus rex pius per auctoritatem et imperium sanctae recordationis domni Zachariae papae et unctionem sancti chrismatis per manus beatissimorum [Col. 1082A] sacerdotum Galliarum, et electionem omnium Francorum, tribus annis antea in regni solio sublimatus est. Postea per manus ejusdem Stephani pontificis die uno in beatorum praedictorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii ecclesia (ubi et venerabilis vir Folradus archipresbyter et abbas esse cognoscitur) in regem et patricium, una cum praedictis filiis Carolo, Carolomanno, in nomine sanctae Trinitatis unctus et benedictus est. In ipsa namque beatorum martyrum ecclesia uno eodemque die nobilissimam, atque devotissimam, et sanctis martyribus devotissime adhaerentem, Bertradam jam dicti florentissimi regis conjugem praedictus venerabilis pontifex regalibus indutam cycladibus gratia septiformis Spiritus benedixit, simulque Francorum principes benedictione et Spiritus sancti gratia confirmavit, et tali omnes interdicto et excommunicationis lege constrinxit, ut nunquam de alterius lumbis regem in aevo praesumant eligere, sed ex ipsorum quos et divina [Col. 1082B] pietas exaltare dignata est, et sanctorum apostolorum intercessionibus per manus vicarii ipsorum beatissimi pontificis confirmare et consecrare disposuit. Haec ideo charitati vestrae breviter in novissima paginula libelli inseruimus hujus, ut per succedentium temporum et vulgi relatione propago in aevo valeat cognoscere posterorum.» Habemus in praeclarissimo hoc testimonio circumstantiarum omnium, loci, temporis, personarum, exactissimam adeo designationem, ut ad versutorum hominum cavillationes refellendas divino veluti consilio composita esse videatur. Zachariae itaque et Stephano Childerici depositio et elevatio Pippini ad thronum referendae sunt. Annuit nempe Zacharias papa legatis sibi a gente Francorum missis, Burchardo Wirceburgensi episcopo et Fulrado capellano, petentibus ut quem dignum judicaret regno, eumne qui nomen regis haberet, nihil agens praeterea, ut Childericus, an vero qui regni negotia omnia obiret, ut Pippinus, ipse pronuntiaret; pronuntiavitque [Col. 1082C] auctoritate beati Petri apostoli regem Pippinum, eumque jussit a Bonifacio archiepiscopo Moguntino inungi in regem, quod in urbe Suessionum factum est. Rursus idem Pippinus post tres annos a Stephano papa in monasterio San-Dionysiano simul cum uxore Bertrada, filiisque Carolo et Carolomanno unctus est chrismate, et coronatus: per quod in concordiam redeunt scriptores, alii Zachariae, Stephano alii, Pippini ad thronum elevationem ascribentes. Si quae temporum discrepantia in Annalibus penes scriptores diversarum gentium occurrit, cum omnes in momento rei gestae plenissime concordent, vel negligenda est, vel componi etiam potest, si ad suos annos diligenter referantur diversa facta quae rem hanc antecessere, subsecutaque sunt. Pippini certe elevatio ad thronum anno Christi septingentesimo quinquagesimo primo, indictione quarta, figenda est. Cum hoc anno conveniunt exactissime quae diversis annis regni Pippini accidere. Concilium Vernense [Col. 1082D] Pippini regis auctoritate in Verno Palatio celebratum est sub die V Idus Julias, anno Christi 755, et Pippini regis anno 4. Anonymus de quo supra consignat sui libelli scriptionem anno ab Incarnatione Domini 767, et regni Pippini anno 16. Sirmondus, in notis ad dictum concilium Vernense, pariat annum regni Pippini 3 cum anno Christi 754, 6 cum 757, et 10 cum 761. Pippinus mortuus est anno Domini 768 post annos regni XVII. Qui Pippino tribuunt XV annos regni, initium sumere videntur ab ejus unctione in regem per Stephanum papam. Haec per annos et indictiones digesta ob oculos pono: Anno 749, indictione 2, legati Romam mittuntur ad Zachariam papam. Anno 750, indictione 3, redeunt in Franciam legati cum sacris responsis Zachariae papae. Anno 751, indictione 4, in civitate Suessionum Pippinus ungitur rex a sancto Bonifacio archiepiscopo Moguntino. [Col. 1083A] Anno 752, indictione 5, die 15 Martii Zacharias papa moritur. Anno 752, indictione 5, die 27 Martii, eligitur papa Stephanus III. Anno 753, indictione 7, die 15 Novembris, Stephanus papa proficiscitur in Franciam. Anno 754, indictione 7, die 28 Julii, Stephanus papa ungit in reges Pippinum, Carolum et Carolomannum filios, et Bertradam uxorem. Anno 757, indictione 10 die 24 Aprilis, Stephanus papa moritur. Anno 768, indictione 7, die 24 Septembris Pippinus rex moritur post 17 annos regni. Ad ea quae Natalis in adversum dixit, singulatim respondeo. Falsum primum est Zachariam vocasse regem Francorum Carolum Martellum in ulla ex epistolis ad Bonifacium datis. Quinimo aperte agnovit Pippinum pro majoredomus, quo titulo eum compellat in epistola 7: Domino excellentissimo atque Christianissimo Pippino majoridomus, quanquam [Col. 1083B] quam in epistola 3 vocaverat Carolomannum et Pippinum principes Francorum, scilicet honoris causa, utpote filios Caroli Martelli majorisdomus, quem Gregorius III subregulum nuncupaverat in epist. 5 et 6 ad eum datis. Probatissimae pietati Zachariae et justitiae nebulam more, non affundit Childerici exauctoratio, et subrogatio Pippini ad regnum, id per solemnem legationem postulantibus universis Francorum ordinibus, ob egregias Pippini virtutes obque ex adverso ignaviam Merovingorum, et Childerici praesertim, qui stupidi cognomine penes auctores audit. Anastasius super hoc silet in Vita Zachariae papae, cui visum est praeterire factum toto orbe celebre, referendis praecipue intento quae ad Ecclesiarum regimen, cultum, titulos, donaria spectabant. Rem hanc autem abunde narrat in Historia ecclesiastica, quam post Nicephorum, Georgium Syncellum et Theophanem, scripsit. Eginhardus se ignorare profitetur quae ad nativitatem et infantiam Caroli Magni pertinebant, eaque proinde silentio premit; Pippini autem elevationem ad thronum, quae ob oculos omnium contigerat, et quam omnium linguae celebrabant, recitat, ejusque causas juxta historiae leges narrat. Quae de cultu Merovingorum refert, incessisse crine profuso, et barba submissa (non promissa ut Natalis pervertit, hoc est barbam prolixam nutrire, quod iis qui vigesimum [Col. 1084A] aut vigesimum quartum annum decesserant haud convenit, illud est barbam non radere, sed succrescentes mento pilos intonsos deferre), satis confirmant sigilla Merovingorum, quae repraesentant eorum vultu visum horridum, tum apud Mabillonium, l. V de Re diplom., tum apud Joan. Heineccium, lib. de Sigillis Vet. Germ. Eosdem Merovingos possessione et proventu unius villae contentos fuisse non improbant donationes magnificae ecclesiis et monasteriis factae, quae quidem eorum nomine, sed majorumdomus auctoritate, fiebant, quibus regni et regalium administratio curae fuerit. Childerici detonsio, et in monasterium ablegatio, absolutioque Pippini a juramento, Stephano papae a scriptoribus tribuuntur, qui in Galliis existens ea coram agere potuit quibus Zacharias absens consulere satis non potuerat. Falsum autem est in Vita Stephani III Anastasium scribere Childericum sub adventum Stephani in Gallias obiisse, ut Natalis affirmat. Denique nullus auctor scribit fuisse morem Francorum a [Col. 1084B] Romano pontifice suos reges postulare, sed in eo rerum articulo, ubi de transferendo regno ab una regum stirpe ad aliam agebatur, opportunum visum esse Francis consilium a Romano pontifice petere, ut ejus auctoritate quod meditabantur exsequi possent; eaque obtenta, juxta gentis morem, scuto Pippinum impositum super se regem constituisse. Lectori cujus palatio hujusmodi cupediae sapiant ectypum exhibeo bullae plumbeae plane singularis Childerici regis ex stirpe Merovingorum, cujus fugientes litteras, et pene exesas non sine difficultate revocavi ![[Bulla]](../assets/FIGURES/1281083A.bmp)
[Bulla]
206 Zacharias, natione Graecus, ex patre Polychronio, sedit annos decem, menses tres, dies quatuordecim [Col. 1047] B, dies 10. . Vir mitissimus atque suavis omnique bonitate ornatus, amator cleri et omnis populi Romani, tardus ad irascendum et velox ad miserandum, nulli malum pro malo reddens, neque vindictam secundum meritum tribuens, sed pius ac misericors a tempore ordinationis suae omnibus factus, etiam et his qui ante sui fuerant persecutores bona pro malis reddidit, eosque honoribus promovens simul et facultate ditavit.
207 Hic invenit totam Italiam [Col. 1047] Italiae. provinciam valde turbatam, simul et ducatum Romanum, persequente Luitprando, Longobardorum rege, ex occasione Trasimundi [Col. 1047] Transamundi. ducis Spoletini, qui in hac Romana urbe, eodem rege persequente, refugium fecerat. Et dum a praedecessore ejus beatae memoriae Gregorio [Col. 1049] papa, atque ab Stephano, quondam patricio et duce, vel omni exercitu Romano praedictus Trasimundus redditus non fuisset, obsessione facta, pro eo ab eodem rege ablatae sunt a Romano ducatu civitates quatuor, id est, Ameria, Hortas [Col. 1049] Ortas. , Polimartium et Blera. Et sic isdem rex ad suum palatium est reversus per mensem Augustum, indict. VII. Trasimundus vero dux, habito consilio cum Romanis collectoque generali exercitu ducatus Romani, ingressi sunt [Col. 1049] ingressus est. per duas partes in fines ducatus Spoletani. Qui continuo timore ductus [Col. 1049] ducti. prae multitudine exercitus Romani, eidem Trasimundo se subdiderunt Marsicani, et Forconini, atque Balvenses [Col. 1049] Valvenses, atque Pennenses. , seu Prinenses. Deinde ingressi per Sabinense [Col. 1049] Persianimense, vel Ravennense. territorium, venerunt in Reatinam civitatem. Qui [Col. 1049] e quibus. Reatini continuo et ipsi se subdiderunt.
208 Exinde pergentes ingressus est Spoletum [Col. 1049] ingressi sunt Spoletinum. per mensem Decembrem praedicta indict. Eratque magna turbatio inter Romanos et Longobardos. Quoniam et Beneventani et Spoletani cum Romanis tenebant [Col. 1049] juncti erant. . Sed dum idem Trasimundus Spoletinus dux noluit implere quae praedicto pontifici et patricio simul et Romanis promiserat pro recolligendis quatuor civitatibus, quae pro eo perierant, et aliis, quae spoponderat capitula; et praenominatus rex ad motionem [Col. 1049] admonitione exercitus facta. contra ducatum Romanum se praepararet: in his praedictis beatae memoriae Gregorius papa divina vocatione ex hac luce subtractus est, et divino nutu praenominatus sanctissimus Zacharias in pontificatum est electus. Cui omnipotens Deus tantam contulit gratiam, ut etiam pro salute populi Romani suam ponere animam non dubitaret. Missa igitur legatione apud jam dictum regem Longobardorum, salutaria illi praedicavit. Cujus sancti viri admonitionibus inclinatus, praenominatas quatuor, quas a ducatu [Col. 1049] B. Duce. Romano abstulerat, civitates reddere promisit. Dumque motione militum facta ad comprehendendum Trasimundum ducem Spoletinum conjungeret se, exhortatione sancti viri exercitus Romanus in adjutorium praedicti regis egressi sunt [Col. 1049] egressus est. . Et dum ipse Trasimundus suam deceptionem conspiceret, egressus a Spoletana civitate sese praedicto tradidit regi [Col. 1049] Baron. ann. 742. .
209 Dumque isdem rex [Col. 1049] B, Luitprandus. protraheret dilationem ad reddendum juxta suam promissionem jam factam, quatuor [Col. 1049] B, jam fatas 4. civitates, praenominatus pontifex, ut vere pastor populi sibi a Deo crediti, spem ponens in Deum, egressus ex hac Romana civitate cum sacerdotibus et clero, perrexit fiducialiter et audacter ad ambulandum in locum Interamnensium urbis, ubi in finibus Spoletinis ipse residebat rex. Qui dum in Ortanam convenisset civitatem, ipseque rex ejus cognovisset adventum, misit Grimoaldum missum suum, qui ei obvius factus usque ad Narniensem perduxit civitatem. Ad cujus sancti viri adventum obviam jam nominatus rex misit duces, satrapas suos pluremque [Col. 1049] magnumque. exercitum, et a Narniensium civitate octavo fere milliario eodem rege eum suscipiente. Sextae feriae die perduxerunt ad basilicam beati Valentini episcopi et martyris, sitam in praedicta Interamnensium urbe ducatus Spoletini [Col. 1049] Spoletani. . Ante cujus fores basilicae isdem rex cum reliquis optimatibus et exercitu suo sanctum virum suscepit. Factaque oratione mutua, et salutatione [Col. 1049] mutuam salutationem. sibi persolventes dum divinis eum fuisset commonitus colloquiis, impensaque charitate ab eadem egressus ecclesia in ejus obsequium rex dimidium fere milliarium perrexit, et sic in suis tentoriis uterque eadem feriae sextae die sunt morati.
210 Sabbato vero iterum convenientes divina perfusus gratia Deo placitis [Col. 1051] admonitionibus eum est allocutus, praedicans ei [Col. 1051] eum. ab hostili motione et sanguinis effusione quiescere, et ea quae pacis sunt semper sectari. Cujus piis eloquiis flexus, et constantiam sancti viri et admonitionem admiratus, omnia quaecunque ab eo petiit, per gratiam Spiritus sancti obtinuit, et praedictas quatuor civitates, quas ipse ante biennium per obsessionem factam pro praedicto Trasimundo duce Spoletino abstulerat, eidem sancto cum eorum habitatoribus redonavit viro. Quas et per donationem firmavit in oratorio Salvatoris, sito intra ecclesiam beati Petri apostoli, in ejus nomine aedificato. Nam et Sabinense patrimonium, quod per annos prope triginta fuerat ablatum, atque Narniense etiam et Auximanum atque Anchonitanum, necnon et Numanatense [Col. 1051] B, Polimarense. , et vallem quae vocatur Magna, sitam in territorio Sutrino, per donationis titulum ipsi beato Petro apostolorum principi reconcessit, et pacem cum ducatu Romano ipse rex in viginti confirmavit annos. Sed et captivos omnes quos detinebat ex diversis provinciis Romanorum, missis litteris suis tam in Tusciam suam quamque trans Padum, una cum Ravennatibus captivis, Leonem, Sergium, Victorem et Agnellum [Col. 1051] Agellum. consules [Col. 1051] B, consulares. praedicto beatissimo redonavit pontifici.
211 In praedicta vero basilica beati Valentini per ejusdem regis petitionem in locum Consignensis [Col. 1051] C, Consentini. B, Constantini. Antistitis, qui transierat, alium ordinavit episcopum. In cujus consecratione dum adesset ipse rex cum suis judicibus, compunctione inspirationis divinae tantae orationis dulcedine ab eo sunt prolata, ut cum sanctum virum conspicerent fundere preces, plures ex eisdem Longobardis ad lacrymas sunt permoti. Eodem vero die Dominico, post peracta missarum solemnia, ad prandium eumdem regem ad apostolicam benedictionem suscipiendam ipse beatissimus pontifex invitavit. Ubi cum tanta suavitate esum sumpsit, et hilaritate cordis, ut diceret ipse rex tantum se nunquam meminisse comessatum [Col. 1051] C, comedisse. B, a se comesum. . Alia vero die, quae fuit secunda feria, vale faciens ei ipse rex, misit in ejus obsequium Agiprandum [Col. 1051] B, Aldeprandum. ducem Clusinum, nepotem suum, seu Tacipertum castaldium in ejus obsequium, et Ramingum [Col. 1051] B, Raningum. castaldum Tuscanensem, atque Grimoaldum, qui eidem sancto viro usque ad praedictas civitates obsequium facerent, easdemque civitates cum suis habitatoribus traderent, quod et factum est.
212 In primis Amerinam civitatem, deinde Hortanam, dumque in Polimartio castro convenissent, eumque recepisset, et fuisset itineris longitudo per circuitum finium reipublicae eundi usque ad Bleranam civitatem per partes Sutrinae civitatis per fines Longobardorum Tusciae, quia de propinquo erat, id est per castrum Viterbium [Col. 1051] Laternium. , ipse missus regis Grimoaldus eumdem beatissimum pontificem perduxit usque ad Bleranam civitatem, quam et ipsi sancto viro praenominatus Ramingus castaldius et jam dictus Grimoaldus missus contradiderunt. Et sic regressus est, Deo propitio, cum victoriae palma in hanc urbem Romam. Qui etiam omnem populum aggregans, eos est allocutus, ut ad persolvendas omnipotenti Deo gratiarum actiones ab ecclesia Dei Genitricis, quae vocatur ad Martyres, egressi omnes cum letania generaliter properarent ad beatum Principem apostolorum; et ita factum est.
213 [Col. 1051] Baron. ann. 743. His autem expletis indict. X, in subsequenti indict. XI, dum nimium opprimeret praedictus rex provinciam Ravennatium, fuissetque praeparatus ad motionem faciendam et obsidendam Ravennatium urbem, cognita motione ejusdem regis, Eutychius excellentissimus patricius et exarchus, una cum [Col. 1053] Joanne archiepiscopo Ecclesiae Ravennatis, atque universo populo praedictae civitatis ac civitatum Pentapoleos et Aemiliae, facta in scriptis obsecratione praedicto sancto miserunt viro, petentes ut pro eorum curreret [Col. 1053] occurreret. liberatione. Qui sanctus vir, missa legatione et muneribus ad obsecrandum eumdem regem per Benedictum episcopum et vicedominum, atque Ambrosium primicerium notariorum, petiit ut a motione cessaret, et Cesenatense Ravennatibus redderet castrum; sed passus non est. Cujus dum duram perseverantiam conspiceret jam nominatus sanctissimus vir, tropaeo fidei munitus, relicta Romana urbe jam dicto Stephano patricio et duci ad gubernandum, non sicut mercenarius, sed sicut vere pastor relictis ovibus, ad eas quae periturae erant redimendas occurrit. Quo egresso itinere dum se orationibus commendaret beato apostolorum principi Petro cum suis sacerdotibus et clero cum viatoribus, nutu omnipotentis Dei, ut non calore urerentur per diem, usque ad locum ubi tentoria figebant, nubes eos tegebat, quae ad vesperum residebat [Col. 1053] recedebat. . Alio autem die in eorum protectione erat divinitus instituta, cui obviam occurrit denominatus excellentissimus exarchus usque ad basilicam beati Christophori, positam in loco qui vocatur ad Aquilam, quinquagesimo fere milliario a Ravennatium urbe. Ipsa vero nubes cum eis usque ad basilicam sancti Apollinaris in Ravennatium urbem tegendo conviavit. Exinde factum est signum, ut sanctum pontificem quo erat iturus in Ticinensium urbem acies igneae in nubibus praecederent. Egressus autem de civitate Ravennatensi, viri ac mulieres diversi sexus, et aetatis agentes gratias omnipotenti Deo, profusis lacrymis eumdem sanctum susceperunt pontificem, clamantes atque dicentes: Bene venit [Col. 1053] Venit, venit. pastor noster, qui suas reliquit oves, et ad nos, qui perituri eramus, liberandos occurrit.
214 Ex eadem quoque Ravennatium urbe misit papa, ad praenominatum regem, Stephanum presbyterum et Ambrosium primicerium, qui annuntiarint ei suum adventum. Qui viri ingressi in finibus [Col. 1053] fines. Longobardorum in civitatem quae vocatur Imola, cognoscentes qui praepoditionem [Col. 1053] B, proditionem. nitebantur facere praedicto sancto viro, ne illuc ambularet, per epistolam scriptam per noctis silentium nuntiaverunt. Quo cognito jam nominatus pontifex, lucescente die Sabbato, non mortis timore perterritus, sed Christi fretus auxilio, audacter egressus de Ravennatium urbe in finibus [Col. 1053] finis. Longobardorum ingressus, sesquipes factus est suis missis. Quos quidem praecedentes ante eum, jam dictus rex, dolore perculsus, suscipere noluit. Ipse vero summus pontifex vicesima octava die mensis Junii ad Padum convenit, ubi et ad suscipiendum eum ipse rex suos misit optimates; cum quibus Ticinum conveniens, ubi ipse residebat rex, foris muros ejusdem civitatis pertransiens, ad horam orationis nonam pro vigiliarum beati apostolorum principis Petri celebrandis solemniis missarum, in basilicam ejus, quae vocatur ad Coelum aureum, perrexit. Et post completam oblationem [Col. 1053] expleta libatione. in eamdem urbem ingressus, moratus est.
215 Alio quoque die pro natali celebrando ipsius principis apostolorum in praedicta ecclesia a praenominato rege invitatus, missarum solemnia celebravit. Ibique mutuo se invicem salutantes pariter susceperunt cibos, et sic in praenominatam civitatem regressi sunt. Quem sanctum virum alio die isdem rex per optimates suos ad suum palatium procedere invitavit. Et [Col. 1053] Qui. ab eodem rege nimis honorifice susceptus salutaribus monitis eum allocutus est, obsecrans ne amplius Ravennatium provinciam opprimeret facta motione, sed magis et ablatas Ravennatium urbes sibi redonaret simul et castrum Cesinacense.
[Col. 1055] 216 Qui praedictus rex post multam duritiem inclinatus est fines Ravennatium urbis dilatare sicut primitus detinebantur [Col. 1055] quos primitus detinebat. . Et duas partes territorii Caesenae castri ad partem Reipublicae restituit. Tertiam vero partem de eodem castro sub obtentu retinuit, inito constituto ut usque ad Kalendas Junii, dum ejus missi a regia reverterentur urbe, idem castrum, et tertiam partem, quam pignoris causa detinebat, parti Reipublicae restitueret. Post haec autem is ipse rex egressus de loco in locum usque ad Padum, eidem sancto viro conviatus [Col. 1055] eumdem sanctum virum convians, B. comitatus. eum deduxit. In quo loco ei vale faciens cum digna ordinatione eum [Col. 1055] C. ad. repedandum absolvit, dans in obsequium ejus duces et primates suos, sed et alios viros, qui saepe dicta Ravennatium territoria et Caesenate castrum redderent; et ita factum est.
217 Operatus est autem Deus mirabiliter, et Ravennatium atque Pentapolensium populos ab oppressione et calamitate qua de inebantur, liberavit, et saturati sunt frumento, oleo et vino. Regressus autem in urbem Romanam, cum omnibus qui secum erant gratias agentes [Col. 1055] agens. Deo, denuo natale beatorum principum apostolorum Petri et Pauli cum omni populo celebravit, et sese in orationibus dedit, petens ab omnipotenti Deo misericordiam et consolationem fieri populo Ravennatium et Romano ab insidiatore et persecutore illo Luitprando rege. Cujus preces non despiciens divina clementia, eumdem regem ante diem superius constitutum de hac subtraxit luce, et quievit omnis persecutio. Factumque est gaudium non solum Romanis et Ravennatibus, sed etiam genti Longobardorum, quoniam et Aldeprandum nepotem suum, quem ipse reliquerat regem, malivolum projecerunt de regno, et Rachisum, qui fuerit dux, sibi Longobardi elegerunt in regem. Ad quem missa relatione [Col. 1055] C. legatione. ipse beatissimus pontifex continuo ob reverentiam principis apostolorum, et ejus precibus inclinatus [Col. 1055] rex. , usque ad viginti annorum spatium inita pace universus Italiae quievit populus.
218 Hic in Lateranensi patriarchio ante basilicam beatae memoriae Theodori papae a novo fecit [Col. 1055] C. renovavit. triclinium, quod diversis marmoribus et vitio, metallis atque musivo et pictura ornavit, sed et sacris imaginibus tam oratorium beati Silvestri quamque et porticum decoravit. Ubi etiam et omnem substantiam suam per manus Ambrosii primicerii notariorum introduci mandavit. Fecit autem a fundamentis ante scrinium Lateranense porticum atque turrem, ubi et portas aereas atque cancellos instituit, et per figuram Salvatoris [Col. 1055] C, pergulam Salv. ante fores ornavit. Et per ascendentes scalas in superioribus super eamdem turrem triclinium, et cancellos aereos construxit. Ubi et orbis terrarum descriptionem depinxit, atque diversis versiculis ornavit, et omne patriarchium pene a novo restauravit; in magna enim penuria eumdem locum invenerat. Hic in ecclesia apostolorum principum Petri et Pauli pendentia vela inter columnas ex palleis Syricis [Col. 1055] sericis. fecit. Hic in ecclesia praedicti principis apostolorum omnes codices domus suae proprios, qui in circulo anni leguntur ad matutinos, in armarii opere ordinavit. Hic domum cultam Lauretum [Col. 1055] C, occultam Laurentum. noviter ordinavit, adjiciens et massam Fonteianam [Col. 1055] B, Fontinianam. , quae cognominatur Paunaria [Col. 1055] B, Paunasia. .
219 Hic viginti auri libras pro emendo oleo annue, ut de lucro eorum in luminariis [Col. 1055] C, in luminaribus. apostolicis proficiat, instituit, et constitutum sub anathematis vinculo obligavit. Hic fecit vestem super altare beati Petri ex auro textam, habentem Nativitatem Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, ornavitque eam gemmis pretiosis. Simulque et vela serica alithyna quatuor, quae et ornavit cum rotis [Col. 1055] C, in Rhodicis. B, in votis. [Col. 1057] et ornamentis variis auro textis. Item fecit coronam de argento purissimo cum delphinis ex proprio suo, pens. libras centum viginti. Hic beatissimus vir juxta ritum ecclesiasticum et fidei suae sponsionem orthodoxam, synodicam Ecclesiae misit Constantinopolitanae, simulque et aliam suggestionem dirigens serenissimo Constantino principi. Et pergentibus apostolicae sedis responsalibus ad regiam urbem invenerunt intra palatium regiae potestatis invasorem quemdam et rebellem, Artaustum [Col. 1057] Artavastum, C. nomine: dum enim isdem imperator ad dimicandum contra Agarenorum properasset gentem, illico praefatus Artaustus datis populo qui in regia remanserunt urbe, praemiis, imperiale arripuit solium. Et postmodum aggregans Orientalium exercituum multitudinem antelatus [Col. 1057] C, ante fatus. Constantinus princeps, pergensque Constantinopolim, eamdem viriliter expugnans, atque extrinsecus circumvallans, comprehendit civitatem, et pristinum regni sui adeptus est fastigium
220 Statimque jam fati Artausti ejusque filiorum eruit oculos, et plures ex suis rebellibus exsules a propriis fecit habitaculis. Post haec requirens missum [Col. 1057] missos. apostolicae sedis, qui ibidem in tempore perturbationis contigerat advenisse, eumque repertum ad sedem absolvit apostolicam, et juxta quod beatissimus pontifex postulaverat, donationem in scriptis de duabus mansis [Col. 1057] massis. quae Nymphas et Normias appellantur, juris existentes publici, eidem sanctissimo ac beatissimo papae sanctae Romanae ecclesiae jure perpetuo direxit possidendas.
221 [Col. 1057] Vide Baron. ad ann. Domini 747. Hujus temporibus Carolomanus, filius Caroli Francorum regis, praesentis vitae relinquens gloriam atque potestatem terrenam, ad beatum Petrum apostolorum principem devotus cum aliquantis suis advenit fidelibus, seseque eidem Dei contulit apostolo, atque in speciali [Col. 1057] spirituali. habitu se fore spondens permansurum, clericatus jugum ab eodem sanctissimo suscepit pontifice. Et inter alia multa dona obtulit beato Petro apostolo ante confessionem arcum argenteum majorem, pensantem libras septuaginta. Et post aliquantum temporis ad beati Benedicti, quod in Aquinensium finibus situm est, profectus est monasterium, in quo et suam finire vitam jure professus est jurando.
222 Porro eodem tempore contigit plures Veneticorum hanc Romanam advenisse in urbem negotiatores, et mercimonii nundinas propagantes, multitudinem mancipiorum, virilis scilicet et feminini generis emere visi sunt, quos et in Africam ad paganam gentem nitebantur deducere. Quo cognito isdem sanctissimus Pater fieri prohibuit, hoc judicans quod justum non esset ut Christi abluti baptismo paganis gentibus deservirent. Datoque eisdem Veneticis pretio, quod in eorum emptione se dedisse probati sunt, cunctos a jugo servitutis redemit atque more liberorum degendos absolvit.
223 Ipsis itaque temporibus Ratchis [Col. 1057] Rarchisus. B, Rachis. Longobardorum rex, ad capiendam civitatem Perusinam, sicut caetera Pentapoleos oppida, vehementi profectus est cum indignatione, quam et circumdans fortiter expugnabat. Hoc audiens sanctissimus papa, continuo spe divina fretus, assumptis aliquantis ex suo clero cum optimatibus, quanto opus [quantocius?] ad eamdem pervenit civitatem, impensisque eidem regi plurimis muneribus, atque oppido eum deprecans, opitulante Domino, ab obsessione [Col. 1057] obsidione. ipsius civitatis eum amovit. Cui et salutifera praedicans, Deo auctore, valuit animum ejus in speciali studio inclinare. [Col. 1057] Vide Baron. ad ann. Domini 750. Et post aliquantos dies isdem Ratchis rex, relinquens regalem dignitatem, decore cum uxore et filiis ad beati Petri principis apostolorum conjunxit limina, acceptaque a praefato sanctissimo papa oratione clericusque effectus, monachico indutus est habitu cum uxore et filiis
[Col. 1059] 224 Hujus denique temporibus magnum thesaurum Dominus Deus noster in hac Romana urbe per eumdem almificum pontificem propalare dignatus est. In venerabili itaque patriarchio sacratissimum beati Georgii martyris isdem sanctissimus papa in capsa reconditum reperit caput, in quo et pictacium [Col. 1059] pittacium. invenit pariter litteris exaratum Graecis, ipsum esse significantes. Qui sanctissimus papa omnino hilaris et satisfactus, illico aggregato Romanae urbis populo, cum hymnis et canticis spiritualibus in venerabili diaconia ejus nominis, sita in hac Romana civitate, regione secunda, ad Velum Aureum, illud deduci fecit; ubi immensa miracula et beneficia omnipotens Deus ad laudem nominis sui per eumdem sacratissimum martyrem operari dignatur [Col. 1059] dignatus est. . Hujus temporibus defunctus Theodorus major, filius Megisti [Col. 1059] C, regis. B, magnifici Cataxanti. Cataxanti, ob veniam suorum delictorum, praedium quo ex haereditate fruebatur paterna, situm quinto ab hac Romana urbe milliario, via Tiburtina, in quo et oratorium sanctae Caeciliae [Col. 1059] C, Ecclesiae. esse dignoscitur, beato Petro reliquit. Quod ipse beatissimus papa magnae constructionis fabricis atque picturis decoravit, ampliavitque in eo fines ex omni parte. Data enim digna recompensatione his qui in vicino ejusdem loci possessiones tenere videbantur, nemini vim inferens, sed magis ut condecet patri, cuncta secus eumdem locum amica pactione pretio emit praedia. Et domum cultam, beato Petro eumdem locum jure perpetuo statuit permanendum. Quae domus culta sanctae Caeciliae usque in hodiernum diem vocatur. Construxit quippe et in ea oratorium sancti Abbacyri [Col. 1059] C, abbatis Cyri. , ubi et multas sanctorum condidit reliquias. Quam videlicet domum cultam usui proprio dominicae videlicet traditionis descripsit. Hic constituit aliam domum cultam in decimo quarto milliario ab hac Romana urbe patrimonium [Col. 1059] in patrimonio. Tusciae, et constitutionibus obligavit usui Ecclesiae permanendum, etiam loca quae ab Anna relicta quondam [Col. 1059] tam loca, quam annua relicta quaedam. Agathonis primicerii beato Petro videntur esse concessa. Hic massas quae vocantur Antro et Formias suo studio jure beati Petri acquisivit, quas et domos cultas statuit.
225 Et de omnibus superius adnexis domocultis [Col. 1059] domibus cultis. apostolicae exarationis constituta faciens, atque sacerdotale collegium aggregans, sub anathematis interdictionibus statuit nulli quoquo modo successorum ejus pontificum, vel alii cuilibet personae, licere ipsas domos cultas ab usu Ecclesiae quoquomodo alienare. Hic fecit vestem super altare beati Andreae apostoli ad beatum Petrum nimis optimam.
226 Hic beatissimus papa statuit ut crebris diebus alimentorum sumptus, qui et eleemosyna usque nunc appellatur, de venerabili patriarchio a paracellariis [Col. 1059] a cellariis. pauperibus et peregrinis qui ad beatum Petrum morantur, deportari eisque erogari. Necnon et omnibus et inopibus et infirmis per universas regiones istius Romanae urbis constitutis, eamdem similiter distribui ipsa alimentorum constituit eleemosynam. Hujus temporibus contigit subito tegumen [Col. 1059] tegumentum. tituli beati Christi martyris Eusebii cadere. Qui sanctissimus vir cum tota sua decertans virtute, prudenterque elaborans, sicut antiquitus fuit, rursus quod ceciderat reparavit atque optime restauravit. Hic praecipuus pontifex multa loca sanctorum in meliorem statum perduxit. Et vestes optimas super altaria earumdem Dei ecclesiarum fecit. Hic dilexit clerum suum valde atque presbyteria eis annue in duplo et amplius tribuit: omnes utpote pater et bonus pastor amplectens et utiliter fovens, et penitus quempiam minime tribulari permittens. Hujus itaque temporibus in magna securitate et laetitia populus a Deo illi commissus degens vixit. Hic beatissimus papa suo prudentissimo studio, quos beatae recordationis [Col. 1061] Gregorius papa fecit, quatuor Dialogorum libros. de Latino in Graecum transtulit eloquium, et plures qui Latinam ignorant lectionem, per ejusdem lectionis illuminavit historiam. Hic fecit ordinationes tres per mensem Martium, creavit presbyteros triginta, diaconos quinque, episcopos per diversa loca octoginta quinque. Qui sepultus est ad beatum Petrum apostolorum Idibus Martii, indict. V, et cessavit episcopatus ejus dies duodecim.
[Col. 1101A] Ex codice Farnesiano XCV. Num 227, lin 1, sed ann V, dies XXIII. Num 228, lin 9, pari modo fundasse dignoscitur ex Zenodochium in plantana. Num 233, lin 12, achiropyta. Num 234, lin 5, et confortando. Num. 241, lin 6. Wildecharium; lin. 8, Bonifacium secundicerium. Num. 243, lin 18, exarchatum Rabenae. lin 20, ad hibernandum pergere rogavit. Num 246, lin 4, de hac luce migravit. Porro Christianissimus Pippinus. Num. 249, lin. 14, detrimentum abstulit. Castrum itaque illum Narniensem, quem pridem reddiderat misso Francorum, a jure beati Petri abstulit. Haec itaque impie, etc. Num. 250, lin. 14, Imperiales missi Gregorius scilicet. Num 255, lin 13, prefato Radchiso. [Col. 1101B] Num 256, lin 11, indict. X Paulus nat., etc. Num 227, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thu. ibid., annos V, dies XXIX. lin 3, ut laudd codd. lin 6, be. mem. Zacharia papa. lin 7, cunctus populus elegit. Ubi biduo manens. lin 7 et 8, ut laudd codd. lin 10, post hoc, cunctus pop Dei congr. est intra basilicam sanctae Dei Genitricis virginis Mariae bono animo, consona voce praedictum beatissimum sibi elegerunt P. lin 15 laudum praeconiis in basilica salv q. appel Cons depor et exinde intra venerabilem ( sic ) patriarchium. Num 228, lin 2, cod Vallicel concordat cum Reg, Naz et Thu et ita lin 5, 8, 9 et 11. lin 3, praedicatorum, [Col. 1102A] mendose. lin 4, fortissimus etiam illorum defensor. Mox. lin 6, manebant, et inordinata, omnem. lin 7, eis disponens intus, et foris. lin 9, dinoscitur. Num 229, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg, Maz et Thu lin 2, contulit dona. lin 3, diaconis foris existentibus. Idem diaconiae. lin 4 et 5, ut laudd cod. Num 230, lin 1, cod Vallicel, inter haec vero bona, quae agebat, magnam persecutionem Langobardorum rex Aistulfus in hoc Rom urbe, vel subjacentibus civitatibus fecit. Sed isdem beatissimus papa tertio mense ordinationis suae germanum suum, sanctissimum scilicet. lin 5, primicerium cum muneribus ad eumdem regem Langobardorum nomine Aistulfum, ob pacis ordinanda atque firmanda foedera misit. Qui viri ad eum jungentes. lin 8, quasi facilius pro eadem re apud eum impetrantes in 40 annorum spatia foedus cum eo ordinantes conf. lin 11 et 12, ut codd Reg, Mag et Thu, cum quibus concordat [Col. 1102B] etiam lin 13. lin 15, per unumquique, mendose. lin 16, auferre inhiabat. Num 231, lin 1, codd Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thu et ita lin 3 et 4; item lin 4, 5, 6, 8 et 9. Num 232, lin 1, codd Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thu et ita lin 12. lin 2, eidem beatissimo pontifici. Ibid simulque et alia. lin 3, retulit adhortationis adnectens verba, etc., ut laudd codd hic. lin 5, quem imperialem missum confestim praefatus papa cum suo germano Paulo praedicto diacono ad regem misit nequissimum Aistulfum Ravennam. lin 7, responso, et adjungens eidem. lin 9, ut laudd codd (excepto tamen pronomine ei, quod deest in nostro [Col. 1103A] cod) et ita lin 14, ubi tamen adveniret pro conveniret. Num 233, lin 1, codd Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thu., et ita lin 2 ibid et lin 4, 14 et 15. lin 10, deprecati sunt Dominum omnipotentem. lin. 11, processit in laetania cum sacratissima imagine Salvatoris nostri Jesu Christi, quae archeropsita nuncupatur, simulque cum ea alia diversa sacra mysteria eiciens. lin 17, cinere, maximo fletu et ululatu misericordissimum Deum deprecati sunt. Alligavit quoque et connexuit adorandae cruci Domini Dei nostri. lin 19, disruperat. Num 234. Deest in codd Vallicellano integer num. 234. Num 235, lin 1, codd Vallicel, itaque dum idem sanctissimus vir jam fatum pestiferum Langobardorum regem, universis vicibus innumera tribuens munera, deprecaretur pro gregibus a Deo sibi commissis, et perditis ovibus, scilicet et pro universo exarchato Ravennae, atque cuncto istius Italiae provinciae [Col. 1103B] populo, quem pro diabolica fraude ipse impius decerpserat rex, et possidebat, etc., ut infra lin 8. lin 9, ut codd Reg., Maz et Thu, cum quibus concordat etiam lin 10. ibid et lin 11, 12, 13 et 16. Num. 236, lin 1, cod Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. lin. 2, per quos. Ibid. accersiri juberet (faceret.) ly faceret est varians lectio perperam in textum illata. lin. 4, ut codd. Reg., Maz. lin. 6, praedicti papae. Postmodum vero, etc., ut laudd. Codd. hic. Num 237, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu., et ita lin 6, 13. lin. eadem, ibid. et lin, 15. lin. 2, ita etiam, ut et Cicanense. lin. 3, usurparent, illico a regia urbe venit praedictus Joannes. lin. 4, ipsius beati pontificis, deferens secum, etc., ut laudd. codd. hic, quibus adhaeret etiam lin. 9, exceptis his lin. 11, nempe: Rotdingandus episcopus et Autcharius dux. Num. 238, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum [Col. 1103C] Reg., Maz. et Thu. Ibid. omnipotentis Dei misericordiam. lin. 2, ut laudd. codd. et ita lin. 7 et 8. Item. lin. 9 ibid. et 12. lin. 3, secutique sunt eum, lin. 4, et nequaquam eum ambulare sinebant. Tunc beatissimus vir sese in Dei virtute. lin. 9, apostolorum conferens. lin. 11, proceres etiam, et caeteros clericalis ordinis, etc., ut laudd. codd. hic. Num. 239, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin. 5, 6, 8 et 11. lin. 2, quasi gladius ingneus. lin. 6, ad eum Aistulfus rex missos suos. Num. 240, lin. 1, cod. Vallicel., veniente vero eo in Papiam civitatem, et pr. regi praesentato. lin. 2, lacrymis profusis petiit ut. lin. 4, impetrare hoc valuit, etc., ut laudd. codd. hic, cum quibus concordat etiam lin. 5 et 6, 10, 11 et 12. lin. 7, ut prae. P. Franciam p. r. Ad h. c. B. virum rex, interrog. si ei Franciam prop. esset vol. lin. 10, voluntatem propalavit. [Col. 1103D] Num. 241, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz, et Thu. (excepto vocabulo Rodigando) et ita lin. 9. lin. 5, vel clero Georgium episcopum Hostiensem, Quilcharium episcopum Numentanum. lin. 7, et Gemulum. lin. 8, Bonifatium secundicerium. lin. 10, movens iter suum, Franciam profectus est. Num. 242, lin 1, cod. Vallicel, Post ejus absol. adh. nit. supra scripturis rex, etc., ut codd. Reg. Maz. et Thu. hic. lin 3 et 4. Item lin 5 et 7, ut laudd. codd. lin 6, Mauritii, in quo const. et c. ut laudd. codd. hic. lin. 8. aliquantis diebus moratus est. Tunc convenerunt in praedictum monasterium Agannensem Floradus abbas, etc., ut iidem codd. hic. Num. 243, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. lin. 3, et filium suum nomine Karolum in occursum ejus papae. lin 7, ut cop. Maz. ubique. lin 8, in aliquantum loci. lin 9, tunc praedictus papa cum omnibus suis excelsa voce gloriam et laudes [Col. 1104A] omnipotenti Deo referens, etc;, ut laudd, codd. hic usque ad ea verba, profectus est. lin 11, VI Januarii mensis die in app. Domini sacratissima sollempnitate, etc., ut codd. laudd. linea 12, cum quibus concordat etiam lin 16, ibid. 18 et 21. lin 18, placitum esset. lin 19, tempus hiemale imminebat. eundem papam cum suis omnibus Parisiacum apud. Num. 244, lin. 1, cod. Vallicel., ven monast. cum rege convivante post aliquantos, etc., ut codd. Reg., Maz. et Thu. hic cum quibus concordat etiam lin. 8. lin 9, sperarent. Ibid subito alia die sanus effectus est repertus. lin. 10, ut laudd. codd., exceptis his lin. 11, nempe: qui Carisiacus appellatur. lin. 12, tanti patris sancta admonitione. lin. 13 et ibid ut iidem codd. Num 245, lin 1, Cod Vallicel interea Aistulphus Karolo Manno fratri Papini ( sic ), qui in monasterio B. Benedicti, etc., ut ms. cod Maz hic ubique: in reliquis vero, ut Reg ac Thu. lin 5 et 11, ut laudd codd Reg., Maz et Thu et ita lin 7, si haec excipias: lin. 9 [Col. 1104B] comperto A. ingenio decertabat, tota se virtute isdem Pipinus professus est decorare. Num 246, lin 1, cod Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 3. Item lin ead. 5, 9, 14, 17 et 19. lin 2, Karolmannus. ibid. ut laudd. codd., excepta voce se, quae deest in nostro ms. libro. Num 247, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thu et ita lin 3, 4, 8 et 9, 10 et 15. lin 5, redderet ( omissa voce jura) sed ille, etc., ita laudd codd hic. lin 7, ut Reg et Thu tantum lin. 11, residebant, regem suum exspectantes. Audiens itaque Aistulfus rex parvum numerum ex illis Francis adfuisse, qui ad custodiendas proprias clusas venerant fidens in sua fortitudine, subito aperiens chasas, super eosdem diluculo cum plurimis irruit exercitibus. Sed justus, etc., ut laudd codd. linea 15; deinde superiorem plurium pagellarum nostri ms. libri marginem occupans haec inscriptio majusculis litteris minio depicta occurrit: Petrus Guillermus bibliothecharius apud Acejum, [Col. 1104C] dum ibi moraretur anno Dominicae incarnationis millesimo C. XLII. Lin 17, fuga ereptus, ab eorum invaserit ( sic ) manibus, etc., ut laudd codd hic. lin 21, auferentes. Num. 248, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin. 4. lin. 7, causa finiretur. Ad haec Pipinus rex audiens eos paci inhiantes, atque inscripto foedere pactum promittentes, etc., ut laudd. codd. hic. Num. 249, lin. 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. lin. 2, cum ab invicem essent segregati, Aistulfus rex in perjurium incidens, quod jurejurando promiserat, reddere distulit. Dum vero papa pervenisset Romam, post aliquantum temporis spatium furore vehementi repletus Aistulfus, non solum ea, quae promiserat, minime adimplevit; sed etiam generalem facit motionem: et cum universo regni sui populo Langobardorum. lin. 9, 10 et 12, ut laudd. codd. [Col. 1104D] Num. 250, lin 1, Cod. Vallicel. habet ut Reg., Maz. et Thu. exceptis his lin. 2: sed et beatissimus pontifex. lin. 3, in Franciam suos dirigens missos, una cum viro nomine Uvarnario, qui. lin. 5, cuncta quae gesta fuerant, et quae Aistulfus peregit, etc., ut laudd. Cod. hic; cum quibus concordat etiam lin 7, item lin. 14, excepto hoc vocabulo, prothoa secretis. lin. 15, directi ad praedictum Pipinum: quibus susceptis jam dictus papa, etc, ut laudd. codd. hic. lin. 20, ut iidem codd. et ita lin. 22 et 23. Ead. lin. 22, quod cognoscentes. lin. 23, Massilia. Num. 251, lin. 2, cod Vallicel., ex ipsis imperialibus missis, Georgius videlicet protho a secretis. lin. 3, A. S. missos, celeriter praenominatum Fr. reg. assecutus est. lin. 5, repperit civitate. Itaque unus eum deprecans, etc., ut codd. Reg. Maz. et Thu. hic cum quibus concordat etiam lin. 12, item 12 et 13, 15, ac demum 16, exceptis his: et hoc praedicto imperiali. lin. 7, sed nequaquam valuit [Col. 1105A] Pipini, etc., ut laudd. codd. hic lin. 14, delictorum suorum. Asserebat et hoc. lin. 18, Romam pervenit. Num. 252, cod. Vallicel, concordat cum Reg., Maz. et Thu. lin. 4, reddere civitates. Ibid., redditurum. Ita denuo confirmato. lin. 6, restituit ipse Aistulfus praelatas civitates. lin. 7, ut laudd. codd. hic. Num 253, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thuan, et ita lin 5, 6, 7, 10 et 11. lin 8, cum m. Aistulfi, etc., ut laudd codd hic Num 254, lin 1, cod Vallicel concordat cum Reg., Maz et Thu. lin 2, cum Sca donatione de eis a suo rege missa. lin 3, eidem Dei apostolo, et ejus vicario papae. lin 5, tradidit ipse Ravennam, Ariminum, Pensaurum, Concam, Fanum, Cesenas, Senogallias, Aesis, Forum Populi, Forum Livii, cum Castro Salsubio, Montem Feletri, Accerrem, Agiomontem, Montem Lucati, Serram, Castellum Sancti Marini, [Col. 1105B] Boibium, Orbino, Callis, Luceolis, Egubium et Comaclum. Necnon, etc., lin 9, quae a duce Spolitano per, etc., ut laudd codd hic. lin 13, qui ab eodem Aistulfo Tusciae in partes erat directus. lin 14, universi exercitus multitudinem. lin 15, arripere usus [ lege ausus] est fastigium. Hunc despectui habens Ratchisus, dudum. lin 17, ut laudd codd exceptis his: vel caeteri exercitus Langobardorum multitudinem adgregantes. Num 255, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin 5, 7, 10, 13. ibid. 17 et 18, lin 2, quatinus ipse regalem. lin 3, praedicti pontificis se adimp. lin 6, voces et bonus pastor, desunt in cod. ibid., cum praedicto Folrado: et ita paulo infra. lin 11, ut iidem codd. lin 16, in ejus deposuit occurrere adjutorium. Ita suffragantibus pr. beatissimi pont. Num 256, lin 1, cod. Vallicel. concordat cum Reg, Maz. et Thu. et ita lin 4. lin 6, ut bonus pastor pro [Col. 1105C] eis animam suam ponens, omnes, etc., ut laudd. codd. hic: excipe tantum quae sequuntur, nempe: totis nisibus sectari Scripturam . . . et adversatione Ecclesiae Dei . . . et omnium Christianorum . . . omni postposito, neglecta, fieri statuit . . . sancti Laurentii, super sanctum Clementem sitam . . . sanctae Soteris . . . cursum suum consumans . . . sepultusque est in basilica beati Petri VI. Kal. Maii . . . episcopos per diversa loca ( omisso numero ) . . . etc. Num. 227, lin. 1, in A et B. desideratur numerus. lin, 1, 2, A, d. 29. lin. 5, diaconatus ordine eum ordinaverunt. lin. 14, AB, elegerunt. lin. 16, B, et exinde venerunt ad patriarchium. Num. 228, lin. 9, AB, pari modo. lin. 10, AB, in platana, B, dispositionem. Num. 229, lin. 2, AB, dona quae, et sociavit. lin. 4, B, Silvestri diu. lin. 5, B haec addit: Hujus [Col. 1105D] temporibus advenit Huhmac dux Aquitaniae ad limina apostolorum, ibique se perseveraturum esse promisit; qui postmodum diabolica fraude, deceptus versutia votum frangens, Longobardis egrediens maligna exhortatione se sociavit, sed sicut meruit, lapidibus dignam morte vitam finivit. Num. 230, lin. 7, AB, qui praelati viri. lin. 9, A, pacti foedus. lin. 10, B, ipsa foedera pacis postponens. lin. 16, AB, auferre inhiabat. lin. ead. 16, A, sui jurisdictione, h. sui jurisditioni. Num. 231, lin. 7, B, ad propria remisit, lin. 9, exemplo quo crebro, B. lin. 10, A, commendans contumelii causam hanc. Num. 232, lin. 1, B, agerentur venit Romam, A, conjunxit Roma. lin. 7, B, quos susceptos cum inani remisit responso eidem adjungens. lin. 8, B, gentis nefas virum. Num. 233, lin. 7 et 8, A, sua clementissima misericordia. lin. 12, AB, acheropsita. lin 13, B, mysteria [Col. 1106A] adjiciens, A, mysteria ejiciens. lin 18, deprecati sunt pro pacto, scilicet illo quod nefandus rex Longobardorum disruperat B. Num. 234, lin. 2, AB, nisibus sectari scripturam lin 5, AB, et confortendo cunctum Dei, etc. lin 6, AB, sese custodire, B, omnibus autem sacerdotibus, dum coelestia suadebat, terrenis eos honoribus attrahebat. Nam ut cuncti ornati in Ecclesia Dei invenirentur, tunicas, planetas, aut quod competebat unicuique, in honorem tribuebat. Alios pretii datione, qui crediti a foeneratoribus fuerant, liberavit, ut tota Ecclesia Dei in summum deveniret honorem. Hic beatissimus. lin 8, uno quidem sabbatho, B, alio et alio. lin 9, B, apostolorum; hic fecit rugas ante ecclesiam sanctae Mariae semper virginis, quae appellatur ad Praesepe, quas et argento investivit, quae pensant libras triginta. Num. 235, lin 1, Hic restauravit basilicam. lin 3, quod ceciderat; fecit et vestem altaris ad sanctam [Col. 1106B] Dei Genitricem, quae vocatur ad Martyres, quod et ipse illuc cum laetania peragens suis propriis manibus investivit. Itaque dum idem sanctissimus, etc., B. lin 4, regem multis vicibus. lin 6, universo exarchatu, etc. lin 8, B, nihil super hac re obtinere cerneret. lin 12, B, regi Francorum suos direxerunt missos. lin 16, nimio dolore conscriptas. dicta lin 16, B, conscriptas. Num 236, lin. 1, Tunc etiam iisdem litteris postulavit ut suos, etc. lin 3, B, provincia tota opprimeretur, subito venit missus. lin 4 et 5, nomine A Trottigangus, B, Oroctigangus abbas. lin 6, B, papae velle adimplere. lin 7, B, ejus venit, ea ipsa. Num 237, lin 3, BA, illico a regia urbe saepefatus. lin 5, B, et quem deportaverat iniqui Longobardorum regis missum. lin 6, AB, insertum ad Longobardorum regem. lin 7, AB, esse properaturum. lin 8, AB, pro quo, et de praesenti direxit. lin 11, B, Francorum venerunt, id est Chrodigangus. lin ead A, Aucharius. B, Autharius. lin 15, B, perditis ovibus. [Col. 1106C] Num 238, lin 1, Tunc consol est idem, etc., misericordia. lin 7, A, conferens. lin 7 et 8 AB, defectus. dicta lin 8, B, arripuit iter. lin 10, AB, ex hujus ecclesiae sinu. lin 11, B, ex militiae optimates. lin 12, B carpsit iter. Num 239, lin 6, ad civitatem Papiam. lin 8, B, de repetenda. Num 241, lin 1, Chrodigango. lin 2, AB, Longobardorum. lin 4, B, inde absolvit, et dimisit. lin 5, B, sacerdotes et clerum. lin 6, B, Vilcharicum, A, Vinlcharicum, ead. lin 6, A, episcopum cognomento Leonem. lin 8, AB, Bonifacium secundicerium. lin 9, seu ut caeteros. Num 242, lin 1, A, malignus Longobardorum rex. lin 3 et 4, B, venit clusas. lin 8, B, in quo loco. lin 9, B, diebus, ubi Ambrosius primicerius febre correptus defunctus est convenientes in praedicto. Num 243, lin 3, B, non pauca milia. ibid., B, Carolo. lin 11, A, cum jam dicto rege, B, lin 13, B, [Col. 1106D] in oratorio. lin 20, AB, in Parisio. Num 244, lin 2, Pippino degente. lin 7, de eo. lin 10, admonitionis. Num 245, lin 2, B, devotus. lin 3, ei suasionibus. lin 5, illuc venisset. lin 6, AB, causas. Num 246, lin 4 et 5, AB, deest numerus anni obitus. lin 8 AB, proprietates. lin ead B, jura, hoc bis, et tertio juxta beatissimi papae admonitionem actum est. Num 247. lin 3, AB, per quas, et fortiter. lin 8, AB, fisus in omnipotentis. lin 9, iter suum arripuit. lin 11, B, convenientes. lin 17 B, fugam arripiens. lin 19, B, aliquantos retrusit. Num 248, lin 6 et 7, B, qua imminente praedicatione. lin 11, B, rex accipiens. Num 249, lin 3, B, perfidus ille. lin 5, papa venisset, B, post aliquot, linea antecedenti, nempe 4, post verbum distulit sequuntur ista in codice B: Direxit quoque eum eo Christianissimus atque Deo amabilis rex Francorum missos suos fratrem suum Hieronymum, [Col. 1107A] atque alios proceres suos cum non paucis hominibus, qui usque dum Romam reverteretur in obsequium ejus essent. Cum post sanctiss. papa venisset Romam in campum qui vocatur Neronis, ibi invenit sacerdotes cum crucibus psallentes, et immensas Domino gratias agentes, similiter et multitudinem promiscuam populorum turbam, tam virorum quam mulierum clamantium et dicentium: Venit Pastor noster, et post Dominum salus nostra. Post aliquot temporum spatia, vehementi furore repletus adversarius ille, etc., et suae animae inimicus Aistulphus Deo sibi contrario ea quae promiserat minime adimplevit. Sed interea idem beatissimus papa semper quae Dei sunt meditans officia, quae per multa tempora relaxata fuerant nocturno tempore nocturnis horis explere fecit, et diurna officia similiter diurnis horis restauravit, ut antiquitus fuerant. Et tribus monasteriis, quae a prisco tempore in ecclesia beati Petri apost. eadem officia persolvunt, adjungens quartum ibidem monachos qui in ipso conjungerentur [Col. 1107B] officio instituit atque abbatem super eos ordinavit, et multa dona ibi largitus est, tam universa, quam in monasterio necessaria sunt monachis, quam quae foris immobilia loca, qui in psallentio beatorum apostolorum principis Petri, aut supradictis tribus monasteriis usque in hodiernum diem constituit. Sed idem malignus Aistulphus rex Longobardorum, quod motione facere jusserat cordis duritia adimplevit. Cum universo namque regni sui Longobardorum, etc. lin 14, sacra cimiteria, B, detrimentum subvertit B. lin 15, abstulit. Castrum itaque illud Narniense, quod pridem reddiderat misso Francorum, a jure beati Petri abstulit AB. Num 250, lin 3, iter arripere suos ordinans missos, et eos in Franciam dirigens, B. lin 4 A, Warnario bic Roma. lin 9, B, adimplere ad haec vero, lin 10, B, ad Longobardorum partes pervenit. lin 13, B, convenerunt in hac. lin 14, B, protus a secretis. lin 17, B, dubium habentes non crediderunt. [Col. 1107C] lin eadem 17, credendi, quibus missus apostolicae sedis conjunctus ex licentia papae in Franciam iter eundi arripuerunt. lin 23, B, in Massilia. Num 251, lin 4, AB, Christianissimum regem. lin 5, B, plura spopondit se ei daturum imperialia munera, si Ravenn. lin 18, post verbum conjunxit sequitur in codice B: iisdem vero temporibus sanctiss. vir praelatus papa fecit in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae imaginem ex auro purissimo ejusdem Dei Genitricis in trono sedentem, gestantem in genibus vultum Salvatoris Dei nostri Jesu Christi, quam et multis lapidibus pretiosis adornavit, id est hyacintis, smaragdis, brasinis, et albis, et inter alias duas ejusdem Dei Genitricis Mariae imagines, quae ab antiquo ibidem ex argento ante altare eam in medio statuit, qui et ipsas argenteas inaurare fecit. Dum vero, etc. Num 253, lin 3, A, archivo. lin lin 6 et 7, B, continuo ipse foeliciter ad Franciam. lin 11, Romam venit. [Col. 1107D] Num 254, lin 7, cum castro Sassusio: BA, Sustibio. lin 8, Bobio, A. lin 10, invasa. Eodem tempore idem beatissimus papa fecit super basilicam beati Petri apostoli turrem, quam ex parte inauravit, et ex parte argento vestivit, in qua tres posuit campanas, quae clerum et populum ad officium Dei invitarent. lin 11, B, divino instinctu. lin 14, A universum exercituum, B, universam exercitus. lin 18, B, plurimum transalpinum, id ut, vel caeteram Longobardorum, etc. Num 255, lin 16, B, disposuerunt concurrere. Num 256, lin 1, pontifex, et recepit ipsas civitates. lin 7, B, consummavit. Interea. lin 9, presbyteros duos, AB, per diversa loca numero 15, B, numero viginti, et dum in Francia esset positus Chrodigango sanctissimo viro episcopo pallium tribuit, et archiepiscopum ordinavit, qui ut sepultus est, etc. lin 11, B, 5 Kal Maii. lin 12, B, episcopatus mense uno, dies 5, A, diebus 35. Num 227, lin 1, St. n. R. lin. 2, 6. di. 29. Hic p.p.s. obitum ( M, transitum). lin 3, sub doctrina apostolicae traditionis suorum praedecessorum beatae memor. Gregorii et Zachariae pontificum perm. lin 6, b. mem. papa Zach Steph. lin 7, c. pop elegit. lin 8 et 9, a suo som surg. lin 10, post hoc v. lin 11, basil s. D. ib. ubi omn mis D. petentes, et ipsius Domini Genitricis virg Mar b. a. cons. u. p. b. sibi eliegerunt P. lin 15, laudum pr. in basilica S. et exinde intra venerabile patriarchium i. Num 228, lin 2, conservabat lin. 5, rest qu. lin 6, man et ordinata omnem inutilitatem ( M, utilitatem). lin 7, intus et foris. lin 8, quae pr. pr. lin 9, pari modo. lin 10, depositum illic faci. lin 11, v. eis dec t. Num 229, lin 1, foris muros quoque h. lin 2, et multa contulit dona. lin 3, diaconis ( M, diaconiis) foris ex. ut perenniter permanerent, idem d. pro id est. lin. 4, Silv et pr. apost. lin 5, permansura m. [Col. 1108B] Num 230, lin 2, extit illico idem beat. lin 4, m. germanum suum, sanctiss. lin 5, prim et plures. lin 6, ad eund Longob Aist r. ( M, eundem reg Longob nomine Aistulphum) ob pacis ordinanda, atque confirmanda f. m. Qui viri ad eum jungentes. lin 8, quo fac pro ea re apud eum impetrantes in XI annorum spatia pacti, et ordinantes foedus cum eo firmaverunt ( M, quo facilius pro eadem re apud eum imp in 40 ann spatia impetrantes, et ordinantes f. cum eo conf.). lin 11 et 12, multas etiam praefato beato viro vel omni pop. lin 13, dirigebat. Cupiens quippe e contrario c. lin 15, caput solidos auri an auferre. Num 231, lin 1, isdem s. P. perniciosam scevitiam ( M, sevitiam) regis, accersitis ad se ven. lin 3 et 4, eid misit cr. regi. lin 4, cum quiete. lin 5, confirmanda. lin 6, sprevit munera. lin 8, ad praefatum venerabilem papam d. lin 9, juxta quod cr. cons omnipotenti Deo suam pop. Num 232, lin 1, dum haec ag. pervenit Romae. [Col. 1108C] lin 2, beatissimo pap. lin ead et alia. lin 3, adnectens verba, ut scilicet reip loca diab ab eodem rege us. lin 5, cum suo germano Paulo praedicto ad regem misit praedictum Aistulphum nequissimum Ravennam. lin 7, Q. s. inani eos abs r. adjungens eidem imperiali misso. lin 9, profecturum urbem, reversique Romam, ac praes eidem beatiss pap ei narr nisi s. eg. Tunc beatissimus papa agnito. lin 12, cum pr imp m. lin 13, eis saepius tribulatis scripserat, has Italiae in partes modis omnibus conveniret, et de morsibus filii iniquitatis R. h. u., etc. Italiae prov. Num 233, lin 1, in sua nequitia. lin 2, rex Aistulphus. ib. et frendens. lin 4, sub sese d. Rursusque beatissimus Pater congr. lin 10, omnip Deum depr. lin 11, processit in let ibid imagine Salvatoris Domini nostri Jesu Chr. lin 12, acheroposita ( M, acheropsita) n. simulque cum ea al. div sac ministeria ejiciens. lin 14 et 15, sac gestans, nudis p. lin 15, pl. perg ad eccl. lin 17, cinere, maximo fletu, et [Col. 1108D] ululatu misericordissimum Deum deprecati sunt. Allegavit quoque, et connexuit ad cr. Domini nostri. lin 19, diruperat ( M, diripuerat). Num 235, lin 3, itaque dum isdem sanctissimus vir jam fatum pestiferum Longobardorum regem universis vicibus innumera tribuens munera deprecaretur pro gregibus sibi a Deo commissis, et perditis ovibus, scilicet pro universo exarchatu Ravennae, atque cuncto istius Italiae provinciae populo, quem pro diab fr. ipse impius decerpserat rex, et poss, etc., ut lin 8. lin 9, et ab imperatoris p. lin 10, decessores ejus. lin ead atque domnus z. lin 11; excellentissimo bonae mem regi. lin 12, pet sibi ut subveniret. lin 13, prov a Longobardis perpessi sunt; et ipse venerabilis Pater d. g. inspiratus. lin 16, ex nimio dol c. Num 236, lin 1, adhuc etiam non cessavit dirig ut suos Romam. lin 2, faceret. lin 4, subito advenit m. praefati regis Francorum nom Rotdingandus ( M, [Col. 1109A] Rodingandus). lin 6, praed p. se a. Postmodum vero et alios missos familiares sibi direxit, ea ipsa adnuntiantes. Num 237, lin 1, C. a L. ut praedictum est, a. lin 2, ut et Curanense ( M, Ciccanense, atque ita emendatum est in ora Regii ) usurparent: illico a regia urbe venit praedictus imperialis sil. c. m. i. beati P. def s. quem portaverat iniqui regis Longobardorum missum simul, et i. lin 6, in qua erat ins ad Longobardorum regem, eundem papam esse properaturum ob rec urbem Ravennam. lin 8, praef direxit ad eundem regem missum suum pro ejus, et qui cum eo i. e. ind. Ipso itaque reverso ext et m. Pipini regis Franc venerunt, id est Rotdingandus ( M, Rotingandus) abbas, et Antharius d. p. q. pap. lin 13, ad suum regem in Franciam ded. lin ead invenerunt lin. 14, properaturum. lin 15, ovibus. Num 238, lin 1, tunc consulens beatiss P. lin 2, ad beatiss. lin 4, et neque deambulare sinebant. Tunc beatissimus vir sese in prot et virt D. sanctaeque [Col. 1109B] ejus Genitricis, et b. apost pr. conferens. lin 7 et 8, c. defectus, lab arrip iter. lin 9, do. n. beato ibid et ass sec ex hujus sanctae Ecclesiae clero q. s. lin 11, p. e. et barones, etc., clericalis ordinis, nec non et mil opt Chr pr. coeptum profectus est iter. lin 12, illi coelestem ser. Num 239, lin 1, igitur perveniente eo in Longobardorum fines, una noctium sign appar in coelo, m. lin 5, pr. Ticino eum. lin 6, P. civitatem Papiam. lin ead ad eum Aist missos suos. lin 8 et 9, vel rel reip loca q. lin 10, q. pro nullius trepidatione terroris s. lin 11, ab ejusmodi petendi causa. Num 240, lin 1, veniente eo ( M, ven vero eo) in Pap civit et pr. regi pr. p. i. t. m. et nimis eum obsecrans, atque lachr perfusis petiit ( M, obsecratus est) atque l. profusis p. lin 4, hoc imp ( M, haec) val imperialis quoque missus s. m. hoc p. lin 5 et 6, sed nihil obt pot. lin 7, ut pr. P. Franciam p. rel A. h. c. b. u. i. si ej. Franciam esset pr. vol quod ille [Col. 1109C] videlicet, neque S. Sed suam illi vol pr. lin 10, fremuit. lin 11, suos optimates ad eum cl. ibid., intentione decl. Num 241, lin 1, alia vero die p. Rotd episcopo int papam Long r. si vellet ire in Fr. qui respondit: Si tua est voluntas me rel. lin 5, vel clero, Georg et H. Quilcharium episc N. Seonem. lin 7 et 8, Grimulum lin. 8, secundicerium. lin 9, seu et caeteros 15 die mensis N. a civit Pap. Num 242, lin 1, post ejus abs a. n. s. rex ab hoe itin e. d. sed minime papam latuit, unde et cum cel. lin 3, et 4, pervenit cl. lin 5, ad mon Chr m. lin 6, in quo const e. p. se cum Franc r. convenire. lin 7, sospes beatiss Pater c. o. qui secum erant. lin 8, aliq dieb commor est. Tunc conven in praed monast. Agannense Florardus abbas, et Rotardus d. d. a Pipino rege. petentes eundem pont ad. s. pr. regem, quem in magno h. Num 243, lin 1, aud vero rex Pipinus adventum [Col. 1109D] pontificis, fest in ejus adv occ una cum con et filiis atque prim pro quo et fere ad centum mil. lin 3, suum Carolum in occ ipsius papae. lin 7, eundem papam sus cui et vice statoris ( M, stratoris). lin 9, tunc praedictus papa excelsa voce cum omnibus suis gloriam omnipotenti Deo et laudes referens cum hymnis et canticis spiritualibus usque ad palatium Ponticonem pariter cum jam dicto rege profectus est sexta indict. lin 12, Domini sacratissimi sol. Ibi intra oratorium pariter eis consedentibus, mox beatiss P. regem lachr dep est. lin 16, qui in praes. lin ead jurejur beatiss P. s. om. ejus mand et ammonitionibus totis viribus sese obed. lin 18, Ravenn seu caetera loca juri reip modis omnibus reddere. lin 19, tempus hiemale imm eundem papam c. s. o. Parisius. lin 20, ad hibernandum p. fecit. Num 244, lin 1, monast cum rege comitante post aliquantos dics Domino annuente, isdem Pippinus rex ab eodem papa cum duobus filiis suis reg s. u. [Col. 1110A] Franc. Postea vero papa prae ni. l. i. et t. in. in tantum infirmatus est, ut omnes tam sui quamque etiam Franci existentes de ejus vita desperarent. Sed Dei nostri in. lin 8, cup omnem hominem fieri, dum eum. lin 9, sanus est r. lin 10, cum admonitionis gratia, et or. ponti abs ad locum, qui dicitur Carisiacus perg. lin 13, quod s. ib. cum eodem papa d. Num 245, lin 1, interea Aist Karolo Magno fratri P. qui in Mon. B. B. devote p. r. t. s. deg monachus, suadens eum in Franciam ( M, Franciae) provinciam ad sibi obediendum, atque ad adu. lin 5, et reip R. d. Dumque illuc pervenisset, n. lin 7, a pr. rege A. fu. dir sed Domino pr. m. v. s. g. Pipini regis Fr. in hoc cor incl. Potius autem comperto A. ingenio tota u. isdem Pip prof. lin 11, jam dicto pontifici sp. Num 246, lin 1, tunc pari cons isdem papa cum Francorum rege juxta id. q. lin 3, in monachica degere vita. lin ead eum Viennae in Franc. lin 5, porro Pipinus ut v. b. P. f. atque jam f. pont obtemperans [Col. 1110B] jussis, dir suos nuncios Aist regi Longob p. lin 9, juxta s. P. ammonitionem, eundem precatus est. lin 11, p. imm noluit A. h. isdem Franc r. c. q. Aist n. v. aliquo mo lo se emollire cor. lin 14, exercitus g. c. rursum isdem papa deprecatus est Pip r. demum Aist. lin 17, pot ejus mollire cor et propria propriis restituere salub suad absque humani eff s. lin 19, ipse Pipinus suos eid A. regi misit nuntios. Num 247, lin 1, sed et papa ut vere pater. lin 3, litteras conjurans eum, atque obt fortiter per o. lin 4, diem ut pacifice. lin 5, sed ille obsistens, neq; acq v. lin 7, et Pipino regi, vel ( M, et). lin lin 8 et 9, tunc Pipinus rex prof. lin 10, aliquos ex suis ad custodiendas prop. lin 11, resid suum regem expectantes. Veniens itaque praefatus rex una cum eodem papa Mauriena in ecclesia S. Joannis Baptistae, ibi devotissime missas celebravit ( M, celebrarunt) eundemque pontificem sicut et antea fecerat tam ipsi quam omnibus proceribus suis, iterum adiens magnifice [Col. 1110C] honoravit. Munera quoque, quae Aistulpho per missos suos dare promiserat, Deo offerens, per manus sanctissimi viri dispensanda tribuit, et in ejus orationes seipsum commendans praedictos exercitales subsecutus est. Audiens itaque Aistulphus rex parvum numerum ex illis Francis adfuisse, qui ad custodiendas proprias clusas venerant, fidens in sua fortitudine, subito ap. cl. super eosdem d. c. pl. irruit exercitibus. lin 15, sed justus jud. Deus noster victor illis pauc tribuens Francis multit ill L. t. lin 17, fuga ereptus, ab eorum evasit manibus, et usque Papiam civitatem fugam arripuit, in qua cum suis habitavit. Ipsi vero Franci. lin 21, aufer. Num 248, lin 1, Pipinus vero sequipes factus ejus, et antedictus papa usque ad mur civit Papiae pervenerunt. Quam obsid. lin 4, constrinxit. Tunc papa Pipinum deprecatus est, ut jam ampl. lin 7, causa finiretur. Ad haec Pipinus rex audiens eos pacis inhiantes, atque in scripto foedere partum promitentes, [Col. 1110D] dixit summo pontifici: Fiat secundum praeceptum tuum, benignissime Pater. Aistulphus denique rex cum universis suis ind s. t. et f. sac atque in eodem pacto per scripturam affirmavit. Num 249, lin 1, post haec facta pace. lin 2 et 3, cum ab invicem es. seg. Aistulphus rex in perjurium incidens q. i. promiserat r. d. Pipinus itaque rex fratrem suum Hieronymum et Fulradum abbatem cum nonnullis suis ( M, nonnullis aliis suis) misit missis, qui domnum apostolicum ad sedem propriam, id est ad Romanam usque cum omni deducerent prosperitate: qui dum Romam in campum, qui vocatur Neronis, conjungeret cum magno gaudio a sacerdotibus, et clero psallentibus, et cum crucibus occurrentibus susceptus est; qui cum omni multitudine populi Romani utriusque sexus Domino laudes et immensas gratias referebant, una voce clamantes: Deo gratias, venit jam pastor noster, et post Dominum salus nostra. Dum vero papa pervenisset [Col. 1111A] Romam, post al. t. f. u. r. Aistulphus, non solum ea quae promiserat, m. ad. sed et gener fecit motionem, et cum universo r. lin 9, contra hanc advenit Rom u. lin 10, atque ex omni p. c. qu. f. exp. lin 12, demol. Imminebat enim ad hoc vehementius. ut hanc Romanam, si potuisset, caperet urbem, multa quoque sanctorum cimiteria effodiens, eorum corpora sacra abstulit. Castrum autem illud Narniense, quod pridem reddiderat Aistulphus missis Francorum, a jure beati Petri abstulit. Num 250, lin 1, Haec itaque ab Aistulpho gesta quantocitius praedicti regis Francorum insonnerunt auribus. Sed beatissimus pontifex. lin 3, in Franciam dirigens missos. una cum viro nomine Unario, qui. lin 5, et quae Aistulphus peregit, subtiliter suis apostolicis rel saepe dicto Pipino intimavit regi. lin 7, firm sub divini judicii die obtestans, ut cuncta, quae beato Petro pollicitus est adimpleret. Ad haec vero Pipinus fervore fidei motus iterum generalem faciens [Col. 1111B] motionem. lin 11, partes venit, et clusas eorum funditus evertit. Dum vero ad praedictas Longobardorum clusas Pipinus rex app venerunt in hanc urbem imp missi, Georgius scilicet protoasecrata. lin 15, directi ad Pipinum praedictum; quibus susceptis, praedictus papa eis de motione pr. Franc r. n. Sed illi in dubio habuerunt credere. Tunc adjungens eis missos apostolicae sedis in Franc eos ire abs qui perg m. i. q. M. pervenerunt. lin 20, exhort beat p. lin 21, P. obt jur quod cogn. lin 22, dolo missos A. S. lin 23, properarent r. aff eos valde. Num 251, lin 2, ex ipsis imperialibus, Georgius videlicet protoasecretis p. lin 3, missos cel Franc r. est ass. lin 5, civ. Itaque nimis eum dep tribuit imp m. plura spondens, ut R. lin 7, sed neque val. Pipini Francorum regis inclinare cor, ut. e. c. et l. i. d. trib asserebat quoque isdem rex, quod nulla penitus ratione. lin 12, pontificum. lin 12 et 13, alienaret: affirmabat etiam s. i. quod pro nullius hominis fav. lin 14, del suorum. Ass. lin 15, quod nulla [Col. 1111C] thesauri copia ei persuadere val. lin 16, obtulerat, auf et cum haec praedicto imper m. reddidisset in r. c. e. a. pr. remeare per al. lin 18, pervenit Romam. Num 252, lin 1, Dum vero Pipinus Franc r. Papiam obsidens c. c. Aistulphus rex Longob. lin 3, contemps civitates conscriptas reddere in p. f. in pacti foedere se modis omnibus professus est redditurum. Ita denuo confirmato. lin 6, restituit Aistulphus ipsas praefatas civitates, add. lin 7, Comaclum. Num 253, lin 1, de quibus omn r. c. a. b., Pet atque a s. Rom Eccl vel ab omnibus in p. Pet Apost sed possidendis, misit in scriptis don quae usque h. in archivo. lin 5, ipse rex Franc consil suum Fulradum abbatem. lin 6, et cont ipse rex cum suis ex Fr. lin 7, Fulr abbas Rav. lin 8, cum m. Aistolf r. perveniens, per singulas ingressus civitates. lin 10, obs de unaquaque tollens, atque. lin 11, civit ducens, Romam pervenit. Num 254, lin 1, Tunc ips cl. lin 2, subscripta donatione [Col. 1111D] sancta de eis a s. r. missa. lin 3, et ejus vic pap. lin 4, o. success ejus P. lin 5, tradit ( M, tradit) ib. Pensaurum, Concam, Fanum C. S. Aesis, Forum Populi, F. Livii, cum castro Subsubio ( in ora regii Cod haec leguntur: Castrum Salsubium nunc dicitur Castrum Carum. Habuit autem primam nominis originem a fonte salsas aquas sub moenibus scaturiente). lin 7, Montem Feltri, Acerram, Agiomontem, Montem Lucati, s. c. sancti Marini, Vobium, Orbinocallis, luceolis Eug et Comiec. lin 9, quae a duce Spoletano per evol ann sp. parti Romanorum fuerat ablata. Dum vero haec agerentur ipse Aistulphus. lin 13, qui ab eod Aist ad Tusciae partes erat dir a. p. A. ob. lin 14, Tusc exercitus mult. lin 15, ar. nitebatur f. Hunc despectui habens Ratchisus d. r. p. et m. lin 17, optim eund D. sp. multam Transalpinorum, vel caeteri L. mult exercitus agg. Num 255, lin 1, praedictam b. p. lin 2, q. ipse r. lin 3, om. pr. P. se ad. lin 5, c. se dat m. lin 6, [Col. 1112A] cum praedicto F. lin 7, cons Pipini misit germ suum Paulum diaconum, et Chr cons suum una cum F. abbate in. lin 10, locuti conf conscripta paginae sub terr jur. lin 11, cuncta p. est s. annexa per spons se ad. Hoc vero peracto statim misit nuntium suum Steph ven presb Dominus papa cum Ap. lin 13, Ratchiso ibid Longob properavit, et praefatus Fulradus vener abbas cum al. Fr. lin 16, occurrere ad ita suffr pr. beatissimi pontif. lin 17, prec. Sic omnipotens Deus disp. lin 18, praef Des p. i. d. P. Num 256, lin 1, venerabilis pontif et retinuit de i. c. q. praedictus D. redd pr. sibi Faventias cum castro T. seu caballo. lin 4, in int. Ita hic venerabilis papa ann Deo rempubl dilatavit. lin 6, ponens pro eis, omnes eruit de manibus inimicorum. Hic etiam beatissimus papa omnes suos sacerdotes et clerum in Lateranensi patriarchio sedule aggregans admonebat, divinam totis mentibus sectari Scripturam, et lectioni vacare spiritali, ut efficaces invenirentur [Col. 1112B] in omni responso, et assertione adversariorum Ecclesiae Dei: nec cessabat indesinenter admonendo, et confortando populum Dei sobrie pieque agere, atque ab omni pravitate sese custodire. Ipse quoque pro salute provinciae et omni Christianorum. omni sabbathorum die letaniam, omni postposito negotio, fieri statuit: unam quidem sabbatho ad sanctam Dei Genitricem ad Praesepe: aliam vero ad beatum Petrum apostolum, aliam ad beatum Paulum apostolum. Ipse etiam restauravit basilicam sancti Laurentii prope sanctum Clementem sitam in regione tertia, quae a diuturnis temporibus diruta manebat. Restauravit et tegumen cimiterii sancti Soteris, quod ceciderat. Itaque cursum suum confirmans, et omnia utiliter perficiens Dei vocatione vitam finivit, et ad aeternam migr requiem; sepultus est in basilica beati Petri apostoli IV Kalend M., indict X: qui fecit ordinationem unam per mensem Martium, presbyt 2, diac 2, episcopos per diversa loca 15, et cessavit episcopatus di. 32. Num. 227, lin. 1, Stephanus nat. Rom. lin. 14, elegerunt. Num. 228, lin. 6, man. et inordinata o. lin. 7, intus et for. lin. 8, interdictione, lin 9, pari modo. lin. 10, in platana. Num. 229, lin. 3, permaneret. lin. 5. munivit. Hujus temporibus adveniens Hunaldus dux Aquitaniae ad limina apostolorum, ibique se perseveraturum promisit, qui postmodum diabolica versutia fraude deceptus, votum frangens, Longobardos exediens, exiens, maligna adhortans, sed sicut meruit, lapidibus digna morte finivit. Inter haec. Num. 230, lin. 7, qui praelati v. ad eum conjungentes impert. lin. 9, pacti foedus, lin. 11, disrupit multas, lin. 16, auferre. Num. 231, lin. 2, arcessitis. lin. 8, ad praefatum s. P. lin. 10, ejusdem. [Col. 1112D] Num 232, lin. 2, pontifici jussionem. lin. 11, praelatus, ut lin. 1, num. seq., prael. at. Num. 233, lin. 12, ac reposita. lin. 13, misteria eiciens. lin. 14, isdem s. P. lin. 16, in omnibus cap. pop. cinere commixto ul. p. lin. 19, disruperat. Num. 234, lin. 2, sectari. lin. 5, et confortando, lin. ead. omnibus autem praenominatis sacerdotibus dum coelestia suadebat, terrenis honoribus datione atirahebat, ut cuncti ornati in Ecclesia Dei invenirentur, tunicas, planetas, aut quod casulis unumquemque distribuens; alii pretii datione, qui crediti a foeneratoribus fuerant, liberarentur, et tota Ecclesia Dei in summo deveniret honore. Hic beatiss. vir pro salute viventium, et o. c. lin. 9, apostolum; hic ragas fecit ante altare sanctae Mariae semper virginis, quae appellatur ad Praesepe, quas et argento investivit, quae pensant lib. 40. Num 235, lin 1, hic restauravit basil. lin 3, quod ceciderat; fecit autem et vestem altaris ad S. Dei [Col. 1113A] Genitricem, quae vocatur ad Martyres, quod et ipse illuc cum laetania pergens suis propriis manibus investivit. Itaque dum iste sanct. lin. 6, exarchatu. lin. 10, praecessores. lin. 14, ita ut modo ipse. Num. 236, lin. 1, at tunc etiam nec cess. d. lin. 4, jam fati R. Franc. lin. 5, Drod. Num. 237, lin. 2, distinguerentur, lin. 3, a regia urbe c. lin. 7, esse properaturum. lin. 11. Ratigangus ep. et Autharius d. lin. 15, ovibus. Num. 238, lin. 4, qui nequaquam. lin. 6 et 7, Apost. conferens. lin. 7 et 8, c. defectus. lin. 10, et ass. secum ex hujus sanctae Dei Eccl. q. S. Num. 239, lin. 3, a parte australi. lin. 9, praecessores L. Num. 240, lin. 2, tr. dona. lin. 3, petiit. Num. 241, lin. 6, id est Vulcarium episcopum cognomento Georgium, o. Leonem, lin. 8, Bonifacium Secundicerium. Num. 242, lin. 1, sup. malignus Longob. lin. 3, unde cum n. c, lin. 8, in quo, et aliquantos dem. [Col. 1113B] dies. ib. Ambrosius febre correptus defunctus est, conjunxerunt in p. Num. 243, lin. 2, ad ejus venit occ. lin. 3, pro quo et non pauca milia fil. lin. 11. par. cumjam dicto reg., pr. lin. 13, considentes. lin. 17, non obaudire. lin. 20, hibernandum p. rogavit. Num. 244, lin. 1, q. p. et in eod. mon. cum jam f. lin. 8, cup. omnem Chr. dum eum m. m. i. sp. s. a. d. ad sanitatem reversus est. Num. 245, lin. 3, Franciae p. lin. 8, valuit germ. Num. 246, lin. 4, migravit. Porro. lin. 13, monitionem. Num. 247, lin. 1, et vere p. lin. 3, per quas et fort. lin. 6, acq. maluit. lin. 8, lisus. lin. 10, et cuneis exercitales v. lin. 12, audiens itaque suprafatus benignissimus rex una cum eodem sanctissimo papa Maurienna in ecclesia f. Joannis praecursoris Domini nostri Jesu Christi atque Baptistae ibi devotissime missas celebrandas, eundemque pontificem multis [Col. 1113C] muneribus, sicut ante jamdudum fecerat tam ipse quamque omnis proceribus suis iterum addens magnifice honoravit: munera vero Aistulpho per missos suos dare promiserat. Deo offerens per manus sanctissimi viri dispensandum, et in ejus orationibus seipsum commendans prae jam dictus exercitales subsecutus est. Audiens itaque pr. Num. 248, lin. 2, beatiss. papa usque ad muros. lin. 6, perveniret. lin. 7, firmarentur. lin. 11, abstulens. Num. 249, lin. 1, et post hoc ab invicem segregati solite in perjurii reatum. lin. 4, distulit, dirigensque cum eo saepefatus Christian. atque amabilis rex Francorum missos suos fratrem suum Hieronymum atque alios proceres suos cum non paucis hominibus: qui cum usque dum Romam reverteret in obsequium ejus esset. Dum enim saepefatus sanctiss. papa conjungeret Romam in campo qui vocatur Neronis, ibi invenit sacerdotes cum crucibus psallentes [Col. 1113D] et immensas Deo gratias agentes, similiter et multitudinem promiscuam populorum turbam tam virorum quam mulierum clamantium, et dicentium: Venit pastor noster, et post Dominum salus nostra. Post aliquanta temporum spatia furore vehementi repletus, etc. lin. 7, non solum ea quae pr. m. ad. sed interea isdem beatiss papa semper quae Dei sunt meditans officia, quae multo tempore relaxata fuerant; nocturno tempore nocturnis horis explere fecit, et diurna officia similiter restauravit, ut ab antiquitus fuerat; et tribus monasteriis, quae a prisco tempore in ecclesia beati Petri apostoli idem officium persolvunt adjungens, quartum ibidem monachos qui adhuc in ipso conjungerentur officio instituit, atque abbatem super eos ordinavit, et multa dona ibi largitus est tam in universo, quam in monasterio necessaria sunt monachis, quamque foris immobilia loca, qui in silentio beat. apost. principis Petri, aut supradictis tribus monasteriis usque in [Col. 1114A] hodiernum diem Deo constituit. Sed isdem malignus saepefatus Aistulphus rex Longobard. monitione, quam facere jusserat, cum cordis duritia adimplevit, cum universo regni sui Longobard. populo contra hanc Rom. advenit urb. lin. 13, potuisset u. lin. 14, cimiteria ad. m. lin. 15, abstulit. Castrum itaque illud Narniense, quod pridem reddiderat misso Francorum a jure b. Petri abstulit. Haec. Num. 250, lin. 3, dirigens. lin. 4, Warnario. lin. 6. Aistul. lin. 9, ad haec vero. lin. 14, Georgius sc. ut inf. lin. 16, monitione praelati r. F. denuntiavit, lin. 23, Massiliae. Num. 251, lin. 3, Christianiss. R. lin. 9, antelati P. lin. 12 et 13, alienare, lin. 18, conjunxit. Isdem vero temporibus sanctiss. vir. papa fecit in eccles. s. Dei Genitricis in throno sedentem, gestantem super genibus vultum Salvatoris Domini Dei nostri, quem et multis lapidibus pretiosis adornavit, id est jacinthis, smaragdis prasinis, et albis: et inter alias duas ejusdem Dei Genitricis Mariae imagines, quae [Col. 1114B] ab antiquo ibidem ex argento ante altare erant, et in medio statuit, et ipsas inaurare fecit. Dum vero antefatus. Num. 253, lin. 1, de quibus omnibus receptis civitatibus don. in sc. b. Petro, atque sanctae Romanae Ecclesiae, lin. 3, ad usque. Num. 254, lin. 3, eidem b. Petro apost. lin. 10, invasa. Eodem tempore isdem beatiss. papa fecit basilicam b. Petri apostoli turrem, quam ex parte inauravit, et ex parte argento investivit, in qua tres posuit campanas, quae clerum et populum ad officium Dei invitarent. Dum ergo. lin. 12, rex Long. lin. 15, missus est f. Hujus p. contemptui h. Num. 255, lin. 2, quatinus. lin. 3, praelati, et infra, praelato F. Num. 256, lin. 2, dedere pr. lin. 7, consummans; interea renovavit atrium ante fores beati Petri apost. quod quadriporticus dicitur, columnas marmoreas octo mirae pulcritudinis, sculptasque desuper quadris [Col. 1114C] composuit, et aereum desuper collocavit tegumen. Fecit autem et juxta basilicam beati Petri apost. et ab alia parte beati Andreae apost. in loco qui Mosilius appellatur, basilicam in honore beatae Petronillae, corpus ibidem collocare, ubi sunt canistra argentea multa, et ornamenta alia plura, quae dedicavit, et omnia utiliter perficiens, Dei voc. lin. 9 et 10, n. 15, et dum in Francia esset positus Rodigando sanctissimo viro episcopo pallium tribuit, et archiepiscopum ordinavit; qui etiam sepultus est in basilica beati Petri apostoli pr. quinto Maii indict. X, et cess. episc. mensem unum, et dies quinque. Num 227, lin 5, diaconatus ordine. lin 11, congregatus intro. lin 14, elegerunt. lin 16, venerunt patr. Num 228, lin 6 et 7, et in ordinatam omnem [Col. 1114D] utilitatem in div eorum locis cis disp. lin 9, pari modo. Num 229, lin 3, illico foris. Num. 230, lin 1, Langobardorum. lin 7 ad eum conjungentes. lin 8, apud eum imperantem in q. a. f. pacti. lin 15, per unumquemque. lin 15 et 16, anuae auferre. Num 231, lin 1, isdem. lin 5, suscipiens omn. lin 8, ad praefatum sanct. Num 232, lin 2, pontifici juss. lin 3, adhort adnexa verba juss. lin 7, Aistolfum. lin 9, reversique Romam. lin 11, misit reg. lin 13, sepius exercitandas has Italiae in partes scripserat mod. Num 233, lin 11, humilit solite. lin 19, pactum scilicet ill. Num 234, lin 2, ammonebat. Num 236, lin 1, ad hunc nec cess. lin 2, missos suos per. lin 5, Trottigandus. lin 6, papae adim. Num 237, lin 7 properaturum. Num 238, lin 3 Octubrii ind VII secuti s. lin 4 ululantesq neq. lin 6 et 7, apost conferens. lin 8, lab arreptus. lin 12, coeptum profectus est. Num 239, lin 4, Autchirius. lin 5, Ticino. Num 240, lin 8 et 9, c. Franciam. lin ult., declinaret. Num 241, lin 1, alio vero. lin 9 region seu et. Num 242, lin 6, Mauricii, in quo. Num 243, lin 12, die appar. lin 20, in Parisio a. v. m. b. d. ad gubernandum pergere rogavit. Num 244, lin 4, Francorum et beatiss. lin 5, infirmavit. lin 8, cupiens omnes Christianiss. Num 245, lin 1, Carolum mannum. lin 3, diab eum. Num 246, lin 3, collocaverint. lin 4 migravit. Porro. lin 15, praelatum. Num 247, lin 3, per quas. lin 5, ecclesiae, reip rom reddidisset. lin 8, fisus. lin 10, exercitales. lin 14 et 15, exercitibus, sed. Num 248, lin 3, obsidentes aliq. lin 14, cum diversis; [Col. 1115B] et post hoc ad invicem segregati. Num 249, lin 3, Aistollus. lin 9, venit. lin 10, atque omni. lin 11, omnia extra urb. [Col. 1116A] Num 250, lin 3, dirigens. lin 6, subtili refectione. lin 7, Pippino. lin 8, divina judicii die. lin 9, Francorum rex. lin 10, motionem Longob. lin 14, missi Georgius. lin 16, prelati Franc. lin 17 et 18, eos Franc. lin 23, Maxillam. Num 251, lin 2, ex ipsis Georgius. ib., proto a secreta. lin 9 antelati. lin 12, pontifici. lin 13, affirmans sub. lin 15, valeret quod. Num 252, lin 3, tribueret et quas. lin 6, addens. Num 253, lin 2, atque sanctae Romanae Ecclesiae. lin 3, emisit. lin 6, presb absolvit. Et con. lin 8, Aistolfi. lin 11, clavis. Num 254, lin 5, Pinsaurum Confano. C. Sinogalias. Esis F. P. F. Olibii. lin 7, Monte Feretri. A. Monte Lucati Serra, C. san Bobio, Orbino, Callis, Luciolis, Egubio, f. Comiacclo. lin 14, universum exercitum. lin. 15, nisus. Num 255, lin 2, auxilium quat. lin 3, praelati. lin 11, adimplere. Haec V. lin 13, Radchiso. lin 17, receptis pr. [Col. 1116B] Num 256, lin 4, in integro. lin 11, indict X. Caetera desunt in coa Pen.
[Col. 1115B] Num. 227, linea 1.— Stephanus. Duodecimo die post obitum Zachariae, vigesima septima Martii, anno Domini septingentesimo quinquagesimo secundo, electus est Stephanus secundus. Num. 244, linea 3.— Pippinus rex, etc. Idem praeter Anastasium hic asserunt Thesph., lib. XXII; Paul. Diac., lib. VI, cap. 5; Egilwaldus, lib II, cap. 1, et ipse Ludovicus imperator in epistola ad Hilduinum scripta, quae in Areopagitorum antiqua versione invenitur. Num. 247, linea 11.— Francorum clusas. Clusae, sive clausae, sunt angustiae Alpium quibus, velut ostiis, accessus hostium vetabatur.
[Col. 1115B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Deposito in Vaticana basilica sancto pontifice Zacharia [Col. 1115C] Idibus Martii anno 752, vacavit sedes dies duodecim, ita unanimi consensu Codd. omnibus et catalogis docentibus (praeter Colbertinos, quorum sex de interpontificio silent, septimus una die illud auget). Et sane totidem excurrunt usque ad diem 26 praedicti mensis, qua Stephanum successorem esse ordinatum constat, tum ex tempore illius sedis annor V, dier. XXIX, ut habent catalogi Lucensis et tres Colbertini, cum Codd Freheriano primo, Regio, Mazarino, Thuano, et tribus Ambrosianis, uno minus die numerantibus caeteris Codd.; tum ex die depositionis plerumque consignata VI Kalendas Maii, sive 26 Aprilis, ind. 10, quae annum indicat 757, cum vulgato, tametsi unius diei, et etiam bidui discrimen in aliquot Codd occurrat. Quibus recte procedentibus, ut etiam Pagius affirmat, ad an. 757, num. 1, necesse est ut quae duo mihi reliqua feci ad hunc pontificem observanda adversus eumdem Pagium ordinationes nempe Romanorum pontificum non posse [Col. 1115D] disjungi a Dominicis diebus, et epochem restitutae libertatis ordinationum debere constitui anno 684, paulo enucleatius expediam. Ad primum quod spectat, ipsa interpontificii XII dierum analysis palam facit quod Dominici dies solemnioribus quibusque festis praeferebantur, ut dicebam ad Joan. VI. Et ne inutiliter immorer verbis, tertio depositionis die post Zachariam, clerus populusque de more sibi eligunt quemdam Stephanum, ait Anastasius, dieque ipsa electionis, 17 Martii, fer. 6, in Lateranensem patriarchium mittunt, sive inthronizant, quod idem esse jam ostendi in Zacharia. Bidui ibidem moratur, id est eadem fer, 6 et Sabbato. Tertia autem die, nempe Dominica (ordinationi [Col. 1116B] peragendae haud dubie destinata) cum, vix exsperrectus, sedens familiares causas suas disponeret, subito dum sederet alienatus obmutuit, et sequenti die (fer. 2) defunctus est. Hunc Anastasius inter pontifices non recenset, utpote non consecratum, ut patet ex Vita Adriani I, num. 292, ubi vocat secundum, quem nos III appellamus; quia tamen Panvinus et card. Baronius eum numerant, ac secundum appellant, ita cum ad alterius Stephani electionem ventum est, dubium remanet utrum electio de more facta fuerit tertio depositionis die, an statim, ut videtur innuere Anastasius, dum convenisse omnes narrat in sanctae Mariae ad Praesepe, et consona voce elegisse Stephanum, quem ex praedictis II, al. III, appello. Utcumque autem fuerit, ne videar Pagio fucum facere, analysim persequor non secus atque tertiam electores diem exspectaverint. Feria igitur IV, seu 22 Martii, Stephanus eligitur pontifex, et inthronizatur in Lateranensi patriarchie. Quid inde? Num [Col. 1116C] facta ejus consecratio est quarta abhinc die Annuntiationi Dominicae Incarnationis sacra, juxta saepius laudatum axioma Pagii, contendentis Dominicis aut solemnioribus diebus ordinationes pontificum fieri solitas? Minime id quidem; at sequens dies Dominica, ordinationi pontificis debita, exspectata est, et, quod maxime observari debet, exspectata quo tempore nulla amplius dubitatio est quin ecclesia plena uteretur libertate ordinandi, absque exarchorum confirmatione qui superiori anno exacti erant. Quid vero argumentis utor ut comprobem quod ordinationes pontificum diebus tantum Dominicis factae sint, dum ipse Anastasius apertis verbis confirmat quod ego inquiro? De Constantini intrusi post sanctum Paulum, et Stephani III, seu IV, consecrationibus agens, palam facit easdem non fieri nisi Dominicis diebus. Quae duo, tametsi ad quintum tomum spectant, lubet tamen hic delibare, ut novo haereant praesidio quae hucusque de ordinationibus [Col. 1116D] disputavi. Anno 767, die 28 Junii, occubuit mortem sanctus Paulus I, in basilica sancti Pauli, ubi per id temporis morabatur. Et cessavit, inquit Anastasius, episcopatus annum unum, et mensem unum, quo (ut legitur in Cod. Freher. 2) Constantinus transgressor apostolicae sedis invasor exstitit. Nam die 28 Julii sequentis anni 768, Sergius et Waldipertus presbyteri cum Langobardis ingressi sunt Romam; Totonem Nepesimum ducem, qui fratrem suum Constantinum instruserat, necaverunt, et post aliquantas horas, ut prosequitur Anastasius hujus Romanae militiae judices . . . sub cautela munierunt Constantinum cum fratre superstite Passivo et Theodoro episcopo, et ita cessavit invasio quam Anastasius [Col. 1117A] interpontificium jure appellat. Neque ei movenda lis est quod valde diligens in consignando invasionis tempore interpontificium brevius decem diebus fecisse videatur, quippe idem reliquos dies singillatim enumerans, nullum de iis dubium relinquit, ut suo loco videbimus. Itaque praedicto anno 767, et die 28 Junii, cum Dominica concurrente, Nepesinus dux Toto, quem libido incesserat creandi pontificem Constantinum fratrem laicum, caterva factiosorum stipatus, ingreditur Romam, fratrem domi suae eligi curat, cumque eo ad Lateranense patriarchium advolat, factumque clericum per summum nefas inthronizat, superstite adhuc Paulo, qui paulo post, die eadem, occubuit. Sequens dies fer. 2 natali apostolorum sacra erat. Quid vero opportunius conculcatori sacrorum canonum Totoni, et districtis armis intrusum fratrem sustentanti, quo eum praecedenti die inthronizatum die sequenti in basilica sancti Petri consecrari quantocius vellet, ut legitimus pontifex videretur? Quia tamen nulla memoria erat [Col. 1117B] consecrati pontificis extra diem Dominicam, eadem sex dies exspectanda in armis fuit. «Adveniente, ait Anastasius, Dominico die, rursus cum multitudine armatorum exercituum in basilica beati Petri properans pontifex, ab eodem Georgio episcopo Praenestino, et aliis duobus episcopis, Eustatio Albanense, et Citonato Portuense, consecratus est.» Quod sane exemplum pseudo-pontificis intrusi, qui, quemadmodum in caeteris violati erant canones, ita violatione rituum non modo solemniori, sed alia quacunque die ordinatus fuisset, nisi pontificia consecratio cum die Dominica conjuncta esset; mihi magis affirmat quam aliud quodvis adduci possit. Praeterea idem Anastasius, ubi agit de Stephani III, al. IV, ordinatione, tametsi contra Pagium non facit, quia electionem inter et diem Dominicam nullum festum occurrit, nihilo tamen minus tam absolute loquitur de ordinatione facta die Dominico, ut non obscure ostendat eorum temporum ritum. [Col. 1117C] «Sabbato, inquit, die diluculo, ante unam diem ordinationis praefati beatissimi papae Stephani.» Et infra: «sicque alio die Dominico antedictus beatissimus Stephanus consecrationem suscepit pontificatus.» His plura fortasse suppetent, si quis contra hanc opinionem Pagium defensurus insurgat. Quod alterum mihi restat probandum, est epoche restitutae libertatis ordinationis Romanorum pontificum. Aiebam ( in notis ad Leonem II ) repeti eam posse ab anno 684, cum Benedicto pontifici Pogonatus, quae erant ejus liberalitas et erga apostolicam sedem reverentia, per divalem concessit, ut clerus populusque nullam deinceps principis jussionem exspectarent, sed sine mora pontificem electum consecrarent. At malui cum viris doctissimis Pagio et Blanchino contra sententiam Mabillonii, eam ad Carolum M. perducentis, hanc epochem annos circiter LXX protrahere, nempe usque ad primordia Pippini Francorum regis, quae cum Pagio constitui Kalendis Martii, anno 752, [Col. 1117D] Zacharia pontifice adhuc superstite. Verum id firmum ratumque haberi debet, quod Romani post Constantinum Pogonatum, cum missos suos dirigebant Ravennam post factam pontificis electionem, obsequii potius gratia quam petendae causa confirmationis id faciebant. Eritque exemplo ipsius Zachariae ordinatio post quatridui interpontificium peracta, antequam Pippinus regnaret, exarcho haud consulto. Hinc est quod Pagius (Ann. 731, num. 20) eam consuetudinem petendi confirmationem obtinuisse ait usque ad Gregorium III, praedecessorem Zachariae; at privata id auctoritate comprobat, nullo allato monumento, praeter conjecturam ex Occidentalium aversione ab Iconomacho Isauro; quae profecto, ut sint admodum probabilia, non tamen evincunt quod certa epoche non petitae amplius confirmationis pontificum stabiliri debeat aevo Gregorii III. Quamobrem ego doctissimi praesulis Blanchini [Col. 1118A] sententiam sum amplexus, qui Mabillonii, et Pagii opinionum optione sibi proposita, hanc illi praetulit, attamen cum aliquo annorum discrimine est secutus, cum ad Pippini regnum se ait protrahere hanc rem discutiendam, quam Pagius refert ad tempora Caroli Martelli. Factus itaque interpres illius mentis ipso anno emortuali sancti Zachariae, cum rex inaugurabatur Pippinus, nempe 752, pontificiae ordinationis libertatem coepisse affirmo. Nam a mense Julio superioris anni exacti erant exarchi, nec quidquam rei erat imperatoribus Orientis cum Italia; quod minime affirmari potest ex brevitate interpontificii post Gregorium III, tum quia exarchii nondum expulsi fuerant, tum quia ob ingruentia bella ordinatio praeceps facta fuerit. Caeterum annis iis octo et sexaginta, qui a divali Pogonati excurrunt, nempe ab anno 684, gratia, inquam, obsequii magis quam petendae confirmationis causa clerus populusque Romanus legatos suos ad exarchum miserunt, cum nulla id faciendi lege tenerentur; et nisi ulla [Col. 1118B] adfuissent schismata, ut alibi monui, quae docuerunt firmius stabiliri oportere legitimas electiones, ne obsequii quidem causa itum esset. Semel quippe abjectam eam servitutem quam Ecclesia pro bono pacis subiverat, piissimi Pogonati auspiciis, subiisse iterum nusquam legimus; et qui, ut Augustis morem gerant, secus sentiunt, hariolantur. Venient autem tempora cum ipsos pontifices videbimus imperatoribus Occidentis grati animi ergo fecisse potestatem sese in pontificum electiones admiscendi.
[Col. 1118B] Num. 227, linea 6.— Stephanum quemdam. Hic fuit natione Italus pater Romanus S. R. E. presbyter cardinalis, imperatore Constantino Copronymo, sedit in Petri cathedra dies quatuor, creatus VIII Kal. Aprilis, qui quarta die creationis suae gravi somnolentia oppressus est; postridie, cum experrectus res familiae componere aliquando instituisset, subito, mente alienatus, vocem amisit; postridie ejus diei, apoplexia [Col. 1118C] correptus, exspiravit. Ante adeptam consecrationem, V Kal. Aprilis, vacat sedes diem unum. Hunc scriptores historiae pontificiae in numerum pontificum non reponunt, vel quia consecratus non fuerit, vel quia brevissime vixerit. Quod haud recte factum est, cum et legitime creatus fuerit, et vir ingentis spiritus et animi existimatus sit: quare a pontificum numero non est subtrahendus, etiamsi horam unam vixisset.
[Col. 1118C] Num. 227, linea 6.— Stephanum quemdam, etc. Defuncto Zacharia papa, Stephanus quidam presbyter, natione Romanus, a populo statim creatus est Romanus pontifex, et in Lateranense patriarchium immissus, ubi biduo manens, tertio die, postquam a suo surgeret sommo , ac domesticas res disponeret, subito, dum sederet, alienatus obmutuit, et sequenti die defunctus est, inquit Anastasius, qui eum inter Romanos pontifices non numerat. Onuphrius, in [Col. 1118D] Chronico ecclesiastico, ac in notis ad Platinam, et post eum Baronius, hunc Stephanum inter pontifices Romanos enumerant; sed haec opinio omnes antiquos scriptores contrarios habet, omnesque Romanorum pontificum catalogos, in quorum nullo legitur nomen hujus Stephani presbyteri, quia scilicet tantum pontifex electus, nunquam vero ordinatus fuit. Licet enim moris esset electum statim a sua electione induci in possessionem partriarchii, non tamen dicebatur simpliciter, aut erat verus pontifex antequam ordinaretur. Unde Anastasius, et Frodoardus in Fragmento de Romanis pontificibus, a nobis saepius laudatus, qui anno sexagesimo secundo saeculi decimi obiit, sequentem Stephanum, secundum hujus nominis vocant, et sic deinceps caeteros hujus nominis pontifices, numerorum nota servata; quod certe non fecissent, si tunc iste Stephanus electus inter Romanos pontifices fuisset adnumeratus. Ad confusionem itaque vitandam, Stephanum [Col. 1119A] post nunc sequentem, dicemus quidem Stephanum secundum, sed cum hoc addito, aliis tertium, et sic in aliis usque ad Stephanum decimum. Num. 232, linea 11.— Misit in regiam urbem suos missos. Stephanus II difficillimis temporibus creatus est pontifex, ipso enim pontificatus ejus initio Aistulphus Longobardorum rex, rupto foedere quod cum Ecclesia Romana pepigerat, ipsam Romam petere decrevit, quo tempore, imperatoris obsequium Romani nondum deseruerant. Pontifices enim Romani, post sua latifundia invasa, et haeresim Leonis imperatoris, ejus ac Constantini Copronymi imperium coluerunt, et reipublicae curam non deseruerunt, et Romana civitas, licet calamitatibus belli ab Aistulpho rege vexata, ejusdem Constantini imperium agnoscebat, a quo missus Romam Joannes Silentiarius cum litteris ad papam, et ad eumdem regem Aistulphum, qui, Ravennam adiens, cum Paulo, Stephani papae fratre, provinciarum ab eo Romano imperio ablatarum restitutionem obtinere non potuit. [Col. 1119B] Quare Stephanus pontifex ab imperatore per legatos petiit «ut, juxta quod ei saepius scripserat, cum exercitu ad tuendas has Italiae partes modis omnibus adveniret et de iniquitatis filii morsibus Romanam hanc urbem vel cunctam Italicam provinciam liberaret,» inquit Anastasius. Num. 235, linea 8.— Cernens ab imperiali potentia, etc. Cum vero nulla spes praesidii ex Oriente superesset, et Aistulphus rex Romam obsideret, ut eam suae ditioni subderet, ac Romanae Ecclesiae civitates invaderet, Stephanus preces publicas pro Urbis salute fudit, unicumque saluti subsidium censuit Gallicanae pietatis arma implorare: Clam, inquit Anastasius, per quemdam peregrinum suas misit litteras Pippino regi Francorum directas, quibus ad auxilia mittenda eum sollicitavit. Pippinus, his litteris acceptis, Droctegangum abbatem Romam direxit. Ut vero praedictum peregrinum alii nuntii apostolici, sic et Droctegangum abbatem secuti sunt [Col. 1119C] alii missi regii, Chrodigangus episcopus et Autcharius dux, Droctegango Roma interim Franciam versus digresso cum litteris ad regem proceresque deferendis. Num. 239, linea 5.— Cum vero appropinquasset, etc. Stephanus papa regiorum missorum, Chrodigangi Metensis episcopi, et Autcharii ducis, adventu recreatus, egressus est ab urbe Romana decimo quarto die mense Octobris, indictione septima, juxta Anastasium, ideoque anno septingentesimo quinquagesimo tertio, atque cum illis in Longobardiam, indeque in Franciam, juxta quod petierat, profectus est. Papiam transiens restitutionem eorum quae ablata fuerant, ab Aistulpho rege nequaquam impetrare potuit. Quare quinta decima die mensis Novembris praedictae septimae indictionis a civitate Papia movens, suum in Franciam profectus est iter, quod coeptum gradiens, ad Agaunense, seu sancti Mauricii, monasterium pervenit, in quo aliquantis commoratus est diebus. Celeberrimum [Col. 1119D] illud monasterium Agaunense, modo Tornatense, ab oppidulo ibi condito denominatum, situm erat in Burgundiae regno, non longe ab Octoduro, de quo legendus tomus secundus Criticae Baronianae. Ad illud monasterium convenerunt a Pippino rege directi Fulradus presbyter et capellanus, sive archicapellanus, palatii, et Rotardus dux, petentes eumdem pontificem ad suum progredi regem. Quem in magno honore cum omnibus qui cum eo erant ad eum deduxerunt. Num. 243, lin. 1.— Audiens vero isdem rex, etc. Post diem Natalis Domini Pippinus rex statim ad villam regiam Pontigonem, in pago Pertensi, non procul a Victoriaco incenso sitam, in occursum papae perrexit, una cum conjuge, filiis etiam ac primatibus. Praemiserat ad millia passuum non pauca Carolum filium natu majorem obviam ei cum suis optimatibus; ipse cum uxore Bertrada et altero filio Carolomanno ad tertium lapidem se obtulit; [Col. 1120A] atque ad ejus conspectum de equo descendens, seque in terram inclinans, una cum conjuge, filiis ac proceribus suis, ipsum excepit, et aliquo etiam spatio operam stratoris ei navavit, ut testatur Anastasius. Pontifex profectus est ad praefatum palatium sexta Januarii mensis die, in Apparatione Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi sacratissima solemnitate, ideoque anno septingentesimo quinquagesimo quarto; Anastasio enim haec scribenti, suffragantur quoad annum auctor posterioris appendicis ad Continuationem Fredegarii, et annalista Metensis. Pontifex in dicto Pontigonensi palatio existens, postero die, Pippinum regem deprecatus est ut causam beati Petri et reipublicae Romanae defenderet; Pippinus autem rex pontifici promisit sese exarchatum Ravennae et reipublicae jura restitui modis omnibus curaturum, ut testantur Annales Metenses. Lin 19.— Sed quia tempus imminebat hiemale. Ex Pontigonensi palatio Stephanus papa ad monasterium sancti Dionysii prope Parisios perrexit: «Sed quia [Col. 1120B] tempus imminebat hiemale, subdit Anastasius, eumdem sanctissimum papam cum suis omnibus Parisios apud venerabile monasterium beati Dionysii ad hibernandum pergere fecit.» Tunc Pippinus rex «legationem ad Aistulfum regem Longobardorum misit, petens ut propter reverentiam beatissimorum Petri et Pauli in partibus Romae hostiliter non ambularet, et superstitiosas ac impias et contra legis ordinem causas, quas antea Romae nunquam fecerat, propter ejus petitionem facere non deberet», inquit anonymus, qui secundam appendicem adjecit ad Continuationem Fredegarii, quique, annum a Kalendis Martii exordiens, subdit, «cum praedictus rex Pippinus, quod per legatos suos petierat non impetrasset, et Aistulfus hoc facere contempsisset, evoluto anno» septingentesimo quinquagesimo tertio, Pippinum, Kalendis Martii, omnes Francos, sicut mos est Francorum, in Brennaco villa regia regni pagique Suessionici, posita ad flumen Vidulam, [Col. 1120C] quae vulgo Braine appellatur, ad se venire praecepisse. Num. 244, linea 11.— In loco, qui Carisiacus. Pippinus postea ad preces Stephani papae Carisiacum perrexit, ibique, ut scribit Regino, in Chronico. Pascha celebravit Pippinus, anno 754. Pascha celebratum est die decima quarta mensis Aprilis, quod, ut dixi, Regino scribit Pippinum Carisiaci celebrasse eo anno quo Stephanus II in Francia erat, quem perperam dicit fuisse 751. Est porro Carisiacum vulgo Quirsi, aut Chirsi Gallice nuncupatum, locus ad Isaram fluvium, tunc villa Palatina, paucis leucis ab urbe Noviomago distans, de qua legenda dissertatio a Mabillonio edita, lib. IV de Re diplomatica, pag. 258. Eodem perductus est Stephanus papa, ibique promissio ipsi a Pippino, filiisque Carolo ac Carolomanno facta est, ut Romano pontifici res a Longobardis ereptae restituerentur, sicut testatur idem Anastasius in Adriano primo. [Col. 1120D] Linea 3.— Pippinus rex cum duobus filiis suis reges uncti sunt. Bellum undique contra Aistulphum regem parabatur, sed ob gravem et periculosum morbum Stephani papae expeditio tantisper retardata fuit. Aegrotabat circa finem mensis Julii Stephanus in monasterio sancti Dionysii, ut constat tam ex Anastasio quam ex ipsomet Stephano, in epistola ejus quae legitur apud Hilduinum in Areopageticis, post quam sequitur narratio de unctione Pippini cum filiis et uxore facta a Stephano: «Hoc anno, inquit Hilduinus, qui est ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi septingentesimus quinquagesimus quartus, quinto Kalendas Augusti.» Stephanus itaque, insigni miraculo ejusdem sancti Dionysii martyris intercessione sanatus, ut referunt tum Anastasius, tum pontifex ipse in laudata epistola, Pippinum ejusque filios Carolum et Carolomannum, ac uxorem Bertradam, in reges Francorum unxit, die vigesima octava mensis Julii, quae anno 754 in Dominicam [Col. 1121A] incidebat; hujusmodi enim caeremoniae diebus Dominicis, aut solemnioribus festis, fieri solitae erant. Bis itaque Pippinus in regem unctus est, primum a sancto Bonifacio apostolicae sedis legato, ut in Zacharia papa ostensum est; secundo a Stephano papa, ut testantur annalistae Bertinianus, Loiselianus, Metensis et alii, necnon et Anastasius. Stephanus Pippinum, Carolum et Carolomannum, reges inungens, eos Romanorum patricios dixit, ut deducitur ex litteris ad eos scriptis, quae exstant in Codice Carolino, num. 9, et quarum haec est inscriptio: Domnis excellentissimis filiis Pippino regi, et nostro spirituali compatri, seu Carolo et Carolomanno item regibus, et utrisque patriciis Romanorum, Stephanus papa. Sed rem extra dubium ponit annalista Metensis, qui ad annum 754 scribit: «Ordinavit (scilicet Stephanus), secundum morem majorum, unctione sacra Pippinum piissimum principem Francis in regem, et patricium Romanorum, et filios ejus duos felici successione Karolum et Karolomannum eodem coronavit [Col. 1121B] honore.» Cum vero in dicta epistola, et non infrequenter in aliarum epistolarum inscriptione ac contextu, Stephanus Pippinum spiritualem suum compatrem vocet, quin et ipsos Carolum et Carolomannum spirituales suos filios, eorumque matrem Bertradam, spiritualem suam commatrem, in epistola ad eumdem Pippinum ordine 8 in Codice Carolino, etiam appellet, hujus rei alia ratio adduci non potest, quam quod Stephanus II Carolum et Carolomannum e sacro fonte levaverit, antequam eos in reges inungeret. Quare falluntur, inquit Cointius, in Annal. Ecclesiast. Francorum, ad annum 754, num. 58, qui Carolum apud Moguntiam a Bonifacio illius civitatis episcopo baptizatum esse volunt. Num. 245, linea 1. Interea nefandissimus Aistulfus. Pippino vero Carisiaci etiam cum Stephano papa existente, Carolomannus ejus frater, tunc monachus Casinensis, illuc quoque venit ex Italia, et nitebatur omnino et vehementer decertabat sanctae Dei Ecclesiae [Col. 1121C] causam subvertere, juxta quod a praefato rege Aistulfus fuerat directus, inquit Anastasius. Sed verosimilius est quod scribit Eginhardus, in Annalibus, ad annum 753, Carolomannum scilicet, invitum legationem illam obiisse, qui nec ille abbatis sui jussa contemnere, nec abbas illius praeceptis regis Longobardorum, qui ei hoc imperavit, audebat resistere. Hanc legationem jussione sui abbatis suscepisse Carolomannum, scribit etiam annalista Laureshamensis, et multi alii. Sed Pippinus, sicut jam pontifici spoponderat, ejus et Romanae Ecclesiae patrocinium suscepit. Num. 248, linea 13.— Se illico redditurum civit. Ravennatium. Cum interea Pippinus legatos ad Aistulphum regem misisset, et ab eo quod petierat non impetrasset, in eum cum exercitu movit, ut narrat auctor citatus secundae Appendicis ad Continuationem Fredegarii, et Anastasius, qui hanc expeditionem dicit contigisse mense Septembri, octava jam inchoata [Col. 1121D] indictione, ideoque mense Septembri ejus dem anni septingentesimi quinquagesimi quarti. Misit itaque Pippinus rex ante suum occursum aliquot ex suis proceribus, et cum eis partem exercitus ad custodiendas proprias Francorum clausas, seu Alpium angustias: ipseque tandem cum toto exercitu Alpes transgrediens, in ipsis montium faucibus, eumdem Aistulphum Longobardorum regem praelio vicit, fugatumque insequens Papiae obsedit; cum pontifex novam timens Christiani sanguinis effusionem, cum eo egit, et, accepto ab Aistulpho juramento, obsidibusque pro restituenda Ravenna aliisque civitatibus, ipse in Gallias regrederetur. Num. 249, linea 1.— Et post hoc facta pace, etc. His ita quam felicissime gestis, Pippinus rex victor cum in suis Gallias, Stephanus autem papa Romam rediit, ubi summo gaudio e suis exceptus, dignas Deo laudes pro tot tantisque beneficiis publice apud basilicam sancti Petri ex more persolvit. Stephanum [Col. 1122A] Romam comitatus est Hieronymus, frater Pippini regis, ut habet annalista Fuldensis; annalistae vero Loiselianus, Laureshamensis, Bertinianus et Regino, Fulradum unum ex Pippini missis Hieronymo adjungunt. «Ipse Pippinus, inquit annalista Laureshamensis, in regnum suum regressus est, et Stephanum papam cum Fulrado presbytero capellano, et non minima Francorum manu, Romam remisit.» Stephanus autem Romam pervenit ante finem anni 754, ut ex dicendis constabit. Addit Paulus Aemilius Pippinum domum gloriam retulisse, se, omnium mortalium primum, nullo suo dolore bellum externum adversus gentem rebus gestis nobilissimam pro religione suscepisse, nulloque suo commodo confecisse. Linea 6.— Furore vehementi repletus, etc. Eodem anno in finem vergente, Hieronymus, Pippini regis frater, et Fulradus abbas monasterii sancti Dionysii, Roma in Franciam rediere cum litteris in Codice Carolino, num. 7, recitatis, per quas apud Pippinum, [Col. 1122B] Carolum et Carlomannum, reges Francorum, ac patricios Romanorum, questus est Stephanus papa quod Aistulphus rex promissis minime staret, nihilque cum Ecclesiae Romanae tum reipublicae Romanorum reddidisset. In illis enim litteris ait pontifex de Aistulpho: Nec unius palmi terrae spatium beato Petro, sanctaeque Dei Ecclesiae, vel reipublicae Romanorum, reddere passus est, etsi, illi, nempe Pippinus et filii, propria voluntate, per donationis paginam, beato Petro sanctaeque Dei Ecclesiae et reipublicae civitates et loca restituenda confirmassent. E quibus verbis etiam colligere est, cum ventum est ad pacem inter Stephanum et Aistulphum, legem hanc a Pippino huic fuisse impositam, ut ablata cum Ecclesiae Romanae tum reipublicae Romanae restitueret, non vero imperio Romano, ut perperam quidam scribunt. Non solum Aistulphus ablata Ecclesiae Romanae non restituit, sed post Fulradi et Hieronymi reditum in Galliam, statim per scameras, sive exploratores, [Col. 1122C] perque depraedationes seu devastationes, Stephano papae sese molestum exhibuit. Qua re motus Stephanus, litteras quae num. 9 in Codice Carolino leguntur, per Willharium, seu Wilearium, Numentanum episcopum, ad praedictos reges mox deferendas curavit, quibus ipsos urgebat ut Aistulphum compellerent ad restituendum Ecclesiae et reipublicae Romanae quod abstulerat, et quod Pippinus Romanae sedi donare decreverat: «Etenim, inquit, sicut primitus Christianitati vestrae ediximus, iniquus Aistulfus rex, ingresso in ejus perfido corde diabolo, omnia quae per sacramentum beato Petro per nostros missos restituenda promisit, irrita fecit, et nec unius palmi terrae spatium beato Petro reddere voluit . . . Non enim quia jam reddere, ut constituit, propria beati Petri noluit, sed etiam scameras atque depraedationes seu devastationes in civitatibus et locis beati Petri facere sua imperatione non cessavit, nec cessat . . . Pro quo peto vos, excellentissimi et a Deo [Col. 1122D] protecti filii, et nimis obsecro, doleat vobis pro sancta Dei Ecclesia et beati Petri causa, et quod per donationem beato Petro offerendum promisistis, eidem contradere debeatis.» Linea 9.— Per trium mensium spatia obsidens. Anno septingentesimo quinquagesimo quinto ineunte, Aistulphus rex rursum, ingenti comparato exercitu, ipsam urbem Romam obsidione cinxit, omnia circum loca tam sacra quam profana devastans ac comburens, sacras imagines in ignem conjiciens, sacrosanctum corpus Dominicum polluens, monachos plagis lanians, sanctimoniales contaminans, caeteros ecclesiasticos laicosque utriusque sexus jugulans, infantulos a mamillis matrum extractos interimens, nullum denique impietatis et crudelitatis genus non exercens. Stephanus in his rerum angustiis, legatos de servandis pactis ad Aistulphum regem subito misit, sed cum pacati nihil retulisset, omnem, post Deum, spem in regibus et gente Francorum constituens, [Col. 1123A] Warnerium abbatem ad se a Pippino directum, et in Urbe defendenda militis officio egregie functum, itinere maritimo, quo totius ac celerius perveniret in Franciam cum legatis suis Georgio episcopo, et Thomerico comite proficisci jussit, ac Pippino haec universa significare, ipsum per omnia sacra obtestans, ut quae semel promiserat aliquando impleret. Duas per illos legatos epistolas in Franciam transmisit, unam suo nomine Pippino regi; alteram suo et omnium Romanorum in afflictione positorum nomine ad eumdem Pippinum, ejusque filios, necnon ad episcopos, abbates, presbyteros, monachos, duces, comites, caeterosque Francos. Ex iis porro litteris constat Romam Kalendis Januarii jam fuisse obsessam. Num. 250, linea 2.— Per marinum iter, etc. Sed cum obsidio acrius a Longobardis urgeretur, Stephanus, novo miroque exemplo, quod nec a decessoribus antea, nec post a successoribus [Col. 1123B] usurpatum est, ipsius sancti Petri apostoli nomine, ad eosdem reges Pippinum, Carolum et Carolomanum, sive ad omnem generalitatem Francorum scripsit; quibus omnibus enixius verbisque ad excitandam commiserationem quam maxime compositis obtestatus est, ut afflictissimae succurrerent Ecclesiae et urbi Romanae; et quemadmodum omnes gentes quae ad Francorum fortissimam gentem refugissent salvae factae sunt, ita sanctam Dei Ecclesiam et ejus populum ab hostium oppressione liberare festinarent. Ex litteris ad Pippinum regem constat Ecclesiam populumque Romanum spem suam omnem in Christian ssimo rege, ac Francis, ut in liberatoribus suis, posuisse: «Adjuva nos, inquit, et auxiliare nostri sub magna velocitate, Christianissime. . . Peto te, ne pereamus, nequando dicant gentes, quae in cuncto orbe terrarum sunt: Ubi est fiducia Romanorum, quam post Dominum, in regibus Francorum habebant?. . Salva nos antequam pereamus, Christianissime rex. . . Considera, fili, [Col. 1123C] considera, et omnino percogita, per Deum vivum te conjuro, quoniam et nostra, et omnis Romanorum populi animae, post Deum, et ejus principem apostolorum, in tua a Deo protecta excellentia, et gente Francorum a Deo tibi commissa, pendent. . . Quoniam nulli alio, nisi tantummodo tuae amatissimae Excellentiae, vel dulcissimis filiis, et cunctae genti Francorum, per Dei praeceptionem et beati Petri, sanctam Dei Ecclesiam, et nostrum Romanorum reipublicae populum commisimus protegendum.» Num. 252, linea 6.— Restituit ipsas civitates praelatas. Pippinus, cognita Aistulphi regis fraude, ita et dolore exarsit, et, novo decreto bello populis novos delectus indixit. Tum cum exercitu in Longobardos movit, Aistulphum ad Alpium angustias fugatum Papiae obsedit; nec veniam unquam rupti foederis ei roganti tribuere voluit, quousque Ravennam cum universo exarchatu, Pentapolimque, ac viginti civitates [Col. 1123D] iis provinciis comprehensas, Romano pontifici tradidisset. Aistulphum coegit, inquit Anastasius, ad confirmandum pactum quod per octavum elapsam indictionem inter partes provenerat, et factam in inscriptis donationem Romam ad Stephanum papam transmisit, ideoque post mensem Augustum ejusdem anni 755, quo mense Septembri nona indictio initium sumpsit. Pippinus, in Franciam rediens, reliquit in Italia Fulradum abbatem monasterii sancti Dionysii, qui civitates in pacto contentas ab Aistulpho reciperet, receptasque mox in potestatem pontificis Romani transferret, uti narrat Anastasius. Num. 254, linea 1.— Et ipsas claves tam Ravennatium urbis quamque diversarum, etc. Fulradus cum procuratoribus Aistulphi in exarchatum Pentapolimque progressus, omnes urbes, praeter Ferrariam, Faventiam et alias quasdam, recepit, et obsidibus de unaquaque sumptis, ac primoribus secum earum [Col. 1124A] ductis, Romam adiit, atque singularum urbium claves una cum tabulis ipsius donationis a Pippino rege factae in confessione sancti Petri deposuit. Ravennae etiamnum in antiqua tabula legitur haec epigraphe, a Papyrio Massono, lib. II, relata: PIPINUS. PIUS. PRIMUS. AMPLIFICANDAE. ECCLESIAE. VIAM. APERUIT. ET EXARCHATUM. RAVENNAE. CUM. AMPLISSIMIS . . . . . caetera verba exesa. Sed ea inscriptio longe post Pippini mortem posita, et postquam imitatores habuit, cum primus dicatur ecclesiam amplificasse. Quid porro donatio Pippini contineret, et quas civitates complecteretur, inter scriptores non convenit, nam praeter civitates quas Anastasius recenset, Leo Ostiensis, in Hist. Casin., lib. I, cap. 7, latioribus eamdem donationem extendit terminis. Sed quidquid sit, illud certum videtur annotatori Baronii, ab hoc tempore plenam in rebus civilibus administrationem pontifices Romanos, tam Romae quam in exarchatu Ravennatensi [Col. 1124B] exercuisse, nisi rebellionem motibus aliquando impedirentur. Romani enim, inquit, ab eo tempore quo Pippinus exarchatum Ravennae principi apostolorum ejusque successoribus concessit, Constantini Copronymi imperatoris haeretici, qui eos adversus Longobardos defendere non poterat, dominationem penitus excussere, et rempublicam instituere, cujus caput Romanus pontifex, defensor vero ac protector Pippinus Francorum rex dicti sunt. Hinc quando Stephanus II, in suis litteris, de Aistulpho et de vexatione urbis Romae sermonem habet, nusquam meminit imperatoris, et Romanos populum suum appellat, ut videre est in ejus epistolis 3, 4, 6, ad Pippinum regem. Iisdem loquendi formulis utuntur Paulus papa, Stephani successor, et Adrianus I, ille in epistolis ordine 2 et 7, ad Pippinum; hic in epistola 4 ad Carolum Magnum anno 775 data. Nec refert quod pontifices in subscriptionibus dictarum epistolarum memorent annos Constantini imperatoris: dicuntur enim datae imperante Domino piissimo [Col. 1124C] Augusto Constantino, a Deo coronato, magno imperatore, anno 32, vel aliquo alio ejusdem imperatoris; nam et concilium Romanum, anno 743 dicitur habitum, anno secundo Artabasdi imperatoris, Luitprandi regis anno trigesimo secundo; inde tamen non sequitur Romam Luitprando Longobardorum regi fuisse subditam. Praefati itaque pontifices Romani iis formulis tunc usi sunt tanquam notis temporariis, quae subjectionem nullam inferebat. Num. 255, linea 1.— Ad haec praefatus Desiderius, etc. Aistulpho Longobardorum rege, anno septingentesimo quinquagesimo sexto, mortuo, Stephanus papa, inter Longobardos pro successione excitatos tumultus compressit, et Desiderium Tusciae ducem ad obtinendum regnum juvit, sancito cum ipso foedere, ipsique auxilium Francorum impetravit, iis conditionibus, ut civitates quas Aistulphus ad mortem usque contra pactum retinuerat, et quas Pippini donatio complectebatur, Ecclesiae Romanae restitueret, [Col. 1124D] ut testatur Anastasius Bibliothecarius. Hae civitates erant Faventia, Imola et Ferraria, cum earum finibus, Auximum, Ancona et Humana, cum earum territoriis, et Bononia, ut constat ex litteris Stephani ad Pippinum regem ea de re datis, et per Fulradum abbatem, Georgium episcopum, et Joannem sacellarium, transmissis, quibus eum rogavit ut cum Desiderio, ubi promissa implevisset, amicitiam foedusque pacisceretur. Solum tamen Ferrariae ducatum Stephanus recepit, Desiderio rege caeteras civitates contra promissa retinente.
[Col. 1124D] Num. 233, linea 10.— In una vero dierum cum multa humilitate sollicite procedens, in litania cum sacratissima imagine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quae Anteropsita nuncupatur. In litaniis imago Christi Salvatoris circumferri solita cum cruce dicta est anteropsita, voce forte composita a Latino [Col. 1125A] ante, et Graeco ὄψις, visus, spectaculum, quia ante litaniam lata videbatur. Beda, Hist., libr 1, cap. 26, de Augustino, primo episcopo Anglorum, et sociis ejus: «At illi, non daemonica, sed divina virtute, praediti, veniebant, crucem pro vexillo ferentes argenteam et imaginem Domini Salvatoris in tabula depictam, litaniasque canentes pro sua simul et eorum propter quos et ad quos venerant, salute aeterna Domino supplicabant.» Et infra: «Fertur autem quod appropinquantes civitati more suo cum cruce sancta et imagine magni regis Domini nostri Jesu Christi, hanc litaniam consona voce modularentur.» Imago Salvatoris maximo cultui fuit apud fideles. Novembris 9 celebratur commemoratio imaginis Salvatoris, quae a Judaeis crucifixa ubertim sanguinem fudit, de quo Martyrol. R. Hinc quamplures Ecclesiae in orbe terrarum dicatae Salvatori, ut Romae et passim alibi. Augustin, lib I contra Julianum: «Unde etiam matres quotidie toto orbe terrarum, non ad Christum tantum, id est ad puerum, [Col. 1125B] sed ad Chistum ipsum, id est etiam Salvatoris, cum parvulis currunt.» Linea 13.— Simulque et cum ea alia diversa sacra mysteria recipiens, proprioque humero ipsam sanctam imaginem cum reliquis sacerdotibus, idem sanctissimus papa gestans, nudisque pedibus tam ipse quam universa plebs incedentes, in ecclesiam sanctae Dei Genitricis, quae ad Praesepe nuncupatur, posito in omnium capitibus populorum cinere, cum maximo ululatu pergentes. In litania pontifex cum clero et plebe processit nudis pedibus, et ipse et presbyteri humeris gestarunt imaginem Christi, et reliquias diversas sanctorum. Officium diaconorum fuit in diebus festis martyrum humeris gestare reliquias sanctorum. Conc. Brachar. III, can. 5. Num. 237, linea 3.— Illico a regia urbe venit Joannes imperialis silentiarius. In palatio fuit schola silentiariorum, qui in aula excubarent. E schola silentiariorum ad imperium evectus memoratur Anastasius. [Col. 1125C] Evagr., libr. III, cap. 31. Ambros., in orat. funebr. Valentiniani: Vespere profectus est silentiarius. Num. 242, linea 3.— Unde et cum nimia celeritate, Deo praevio, ad Francorum pervenit clusas. Clusae sunt fauces Alpium, per quas patet transitus. Annal. Franc.: Ad ipsas montium angustias, quas clusas vocant. Anastas. infr. eod.: Ad custodiendum proprias Francorum clusas. Et infra: Et clusas funditus eorumdem evertit Longobardorum. Longobardorum clusae dicuntur solo eversae, quia clusae, ut tutiores essent, erant munitae propugnaculis. Idem infr. in Adr.: «Jam dictus vero Desiderius, et universa Longobardorum exercitus multitudo, ad resistendum fortiter, in ipsis clusis assistebant, quas fabricis et diversis maceriis curiose munire nisi sunt.» Luitprand. Hist. lib. I, cap. 2: «Quibusdam namque difficillimis separata a nobis erat interpositionibus, quas clusas vocant.» Idem. libr. V, cap. 18. Clausuras [Col. 1125D] vocat Regino, I Chronic: «Thermopylas, id est, clausuras Longobardorum petiit.» Radevic., de Gestis Frideric., lib I, cap. 3: «Clausuras illorum, quas in angustis locis praecisa densitate silvarum fecerant, penetravit.» Clusuras Cassiodor. II. Var. 19: «Universis Gothis et Romanis, et his qui portubus et clausuris praesunt, praecipimus sexaginta militibus in Augustanis clusuris jugiter constitutis annonas, sicut aliis quoque decretae sunt, sine aliqua dubitatione praestare.» Cujac. III, obs. 24. Linea 5.— Et coeptum gradiens iter, ad venerabile monasterium sancti Christi martyris Mauricii pervenit. Circa ann. Christi 600, Sigismundus rex Burgundiae monasterium beato Mauricio sacrum condidit apud Agaunum in Allobrogibus. Aimoin. libr. II, cap. 4: Saint-Maurice en Chablais sur le Rhône. Num. 243, linea 5.— Ipseque in palatio suo, in loco qui vocatur Pontigone. Pippinus Stephanum III papam venientem in Galliam, adversus Longobardos [Col. 1126A] praesidii expetendi causa, eum suscepit in palatio suo, cui nomen erat Ponticone, vel Pontigone. Ponticone vel Pontigone, villa regia, in pago Catalaunensi, clara synodo Pontigonensi, cujus meminit Aimoin., libr. V, cap. 33, et quae refertur inter Capitula Caroli Calvi, edita a Jacobo Sirmondo, Ponticonem appellat Gregor. Tur., libr. IV, cap. 23. et libr. VI, cap. 37. Idem de Miracul. D. Mart. l. IV, c. 40. Pontigonem Fiscum, id est, villam fiscalem, Frodoard., in Chronic., ad ann. 952. Lin. 8.— Cui et vice stratoris, usque in aliquantum locum, juxta ejus sellarem properavit. Pippinus pontifici functus est officio stratoris juxta ejus sellarem equitans. Strator dicitur qui domino equum ephippio insternit, et ascendentem in equum sublevat. In aula imperatoris stratores fuere inter officia palatina. Spartian., in Antonino Caracalla: Cum illum in equum strator ejus levaret, pugione latus confodit. Pontius Diaconus, in Vit. Cypriani, apud Surium, Sept. 14: Venerunt ad eum Principes duo, unus strator [Col. 1126B] officii Galerii Maximi procoss. et alius equistrator e custodiis ejusdem officii. Stratorum officium erat probare equos militares qui a provincialibus conferebantur. L. unic. C. De Strator. Ammiam. lib. XXIX: Constantinus strator paucos militares equos ex hic ausus mutare, ad quos probandos missus erat in Sardiniam. Ludovicus etiam junior, freno equi Nicolai I prehenso, pedes equitem deduxit more stratoris. Num. 244, linea 11.— In loco qui Carisiacus appellatur. Carisiacus villa regia, clara synodo Carisiacense, quae exstat in Capitula Caroli Calvi, et morte Caroli Martelli. Fredegarius, in Chronic., cap. 110: «Veniensque Carisiacum ( Crécy-sur-Oise ) villam palatii, super Isaram fluvium, valida febre correptus obiit in pace.» Num. 250, linea 15.— Quos suscipiens beatissimus papa, eisdem motionem praefati Francorum regis nuntiavit. Quandoque iter seu motio exercitus edicebatur [Col. 1126C] per tesseram. Ammian, lib. XXI: «Per tesseram edicto itinere in Pannonias.» Idem, lib. XXIII: «Missa per militares numeros expeditionali tessera.» Saepius signum itineris dabatur buccina. Curtius, lib. III: «Patrio more Persarum traditum est orto sole demum procedere, die jam illustri.» Signum e tabernaculo regis buccina dabatur. Idem, lib. V: «Tuba, cum castra movere vellet, signum dabat.» Et infra: «Ipse tertia vigilia silenti agmine, ac ne tuba quidem da o signo, pergit ad demonstratum iter callium.» Num. 254, linea 1.— Et ipsas claves tam Ravennatium urbis, quamque diversarum civitatum ipsius Ravennatium exarchatus, una cum donatione de eis a suo rege emissa, in confessione beati Petri ponens, eidem apostolo, et ejus vicario sanctissimo papae, atque omnibus ejus successoribus pontificibus perenniter possidendas atque disponendas tradidit. Pippinus rex Francorum per Fulradum abbatem exarchatum [Col. 1126D] Ravennatem, ab Aistulpho rege Longobardorum armis ablatum, concessit Petro et ejus successoribus, in signum donationis, depositis clavibus super confessione, id est, sepulcro beati Petri. Traditio clavium est symbolum deditionis, vel donationis. Annales Franc., ad ann. 800: «Aran Saracenus praefectus Oscae, claves urbis cum aliis donis regi misit, promittens eam se traditurum.» Traditione aurearum clavium Basilio imperatori Capua concessa a principe urbis. Leo Ostiens., Chronic. Cassinens. lib. I, cap. 39: «Cum ergo Capuanus princeps Constantinopolitano imperatori Basilio clam favens, claves aureas ad illum misit, se et urbem Capuam, imo totum principatum ejus, per haec imperio tradens.» Claves sepulcri Hierosolymitani a patriarcha benedictionis causa accepti Carolus M., Annal. Franc., ad ann. 801: «Eodem die Zacharias presbyter, quem rex Hierosolymas miserat, cum duobus monachis, quos patriarcha cum eo ad regem [Col. 1127A] misit, Romam venit: ii benedictionis gratia claves sepulcri Dominici ac loci Calvariae cum vexillo detulerunt.» Linea 8.— Eugubium seu Comiaclum. Eugubium, hodie Comiaclum, civitas episcopalis Umbriae, quae pervenit ad sedem apostolicam, ex donatione Pippini cum exarchatu Ravennate. Anastas. in Adriano: Seu Comaclium de exarchatu Ravennate.
[Col. 1127A] Num. 235, linea 10.— Domnus Gregorius. Ex Anastasio itaque uterque Gregorius, II et III, necnon Zacharias, cum Francorum regibus foedera pepigerunt. De Gregorio quidem II historica monumenta non suppetunt, multis injuria temporum documentis oblitteratis; sed de Gregorio III Fredegarii continuator, fere synchronus scriptor, haec prodidit, cap. 110: «Eo tempore bis a Roma beatus papa Gregorius claves venerandi sepulcri, cum vinculis [Col. 1127B] sancti Petri et muneribus magnis et infinitis, legationem quam antea nullis auditis aut visis temporibus (Carolo Martello) destinavit, et pacto patrato ut ad partes imperatoris recederet, et Romanum consulatum praefato principi Carolo sanciret.» De suscepta legatione atque actis per eamdem subjungit: «Ipse mirifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit, munera pretiosa contulit, atque cum magnis praemiis cum suis sodalibus missis Grimonem abbatem Corbeiensis monasterii, et Sygobertum reclusum basilicae sancti Dionysii martyris Romam ad limina sanctorum Petri et Pauli destinavit.» Eadem habet annalista Metensis: «Anno 741 Carolus princeps, domitis circumquaque positis gentibus, dum ea quae pacis erant infra sui regiminis terminos disponeret, bis eodem anno legationem beatissimi Gregorii papae ab apostolica sede directam suscepit. Qui sibi claves venerandi sepulcri principis apostolorum Petri, ejusdemque pretiosa [Col. 1127C] vincula cum muneribus magnis delatis obtulerunt, quod antea nulli Francorum principi a quolibet praesule Romanae urbis directum fuit. Epistolam quoque decreto Romanorum principum sibi praedictus praesul Gregorius miserat, quod sese populus Romanus, relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem et invictam clementiam convertere voluisset.» Arbitror nihil fuisse aliud decretum principum Romanorum quam quod elegerant in consulem Carolum Martellum. Haec enim decreta electionum cum subscriptionibus usurpari hoc aevo consuevisse, supra vidimus. Linea 15.— Clam per quemdam peregrinum. Aistulphus enim rex Langobardorum pontificiam ditionem invasionibus tunc et oppressionibus adeo vexabat, astringebatque, ut recursum omnem ad Franciae reges praepediret. Idcirco Pippinus direxit in Italiam Rodianguem episcopum, et Autcharium ducem, ut Stephanum pont. in Franciam profecturum comitarentur. [Col. 1127D] Num. 239, linea 8.— Petendi Ravennatium civitatem. Ravennam tenebat Aistulphus. Hinc cum Stephanus iter Papiam versus prosequeretur, praecepit rex ne Ravennam aut per exarchatum transiret. Quapropter calumniosum Agnelli mendacium in Vita Sergii Ravenn. excutitur, ubi aniles quasdam nugas enarrat de Stephano ingrediente Ravennam ad sacrum illius Ecclesiae aerarium expilandum. De quo ille in Vita Sergii, cap. 4, pag. 172, et Bacchinius in observationibus ad eamdem. Num. 244, linea 4.— Reges uncti sunt. Ad regiam epocham Carolovingorum statuendam, quam anno 752 alligant veteres recentesque chronologi, describere juvat annotationem quam habet vetus Codex ms. libri de Gloria martyrum sancti Gregorii Turonensis, apud Mabillonium, lib. V, de Re diplomat., pag. 354, tab. 22: «Si nosse vis, lector, quibus hic libellus temporibus videatur esse conscriptus, et ad sacrorum martyrum pretiosam editus laudem, invenies [Col. 1128A] annum ab Incarnatione Domini 767, temporibus felicissimi atque tranquillissimi et catholici Pippini regis Francorum, et patricii Romanorum, filii beatae memoriae quondam Caroli principis, anno felicissimi regni ejus in Dei nomine sexto decimo, indictione 5, et filiorum ejus eorumdem regum Francorum Caroli et Carolomanni (qui per manus sanctae recordationis viri beatissimi Domini Stephani papae una cum praedicto Patre et domno viro gloriosissimo Pippino rege sacro chrismate, divina providentia, et sanctorum Petri et Pauli intercessionibus, consecrati sunt) anno tertio decimo. Nam ipse praedictus domnus florentissimus Pippinus rex pius, per auctoritatem, et imperium sanctae recordationis domni Zachariae papae, et unctionem sancti chrismatis, per manus sacerdotum Galliarum, et electionem omnium Francorum, tribus annis antea in regni solio sublimatus est. Postea per manus ejusdem Stephani pontificis, die uno, in beatorum praedictorum martyrum Dionysii, Rustici, Eleutherii ecclesia (ubi et venerabilis vir [Col. 1128B] Folradus archipresbyter et abbas esse cognoscitur) in regem et patricium, una cum praedictis filiis Carolo et Carolomanno, in nomine sanctae Trinitatis unctus et benedictus est. In ipsa namque beatorum martyrum ecclesia uno eodemque die nobilissimam, atque devotissimam, et sanctis martyribus devotissime adhaerentem, Bertradam, jam dicti florentissimi regis conjugem, praedictus venerabilis pontifex regalibus indutum cycladibus, gratia septiformis Spiritus benedixit: simulque Francorum principes benedictione et Spiritus sancti gratia confirmavit, et tali omnes interdictu et excommunicationis lege constrinxit, ut nunquam de alterius lumbis regem in aevo praesumant eligere, sed ex ipsorum quos et divina pietas exaltare dignata est, et sanctorum apostolorum intercessionibus per manus vicarii ipsorum beatissimi pontificis confirmare et consecrare disposuit. Haec ideo charitati vestrae breviter in novissima paginula libelli inseruimus hujus, ut [Col. 1128C] per succedentium temporum et vulgi relationes propago in aevo valeat cognoscere posterorum.» Annales quoque Bertiniani ad ann. 753: «Stephanus papa venit in Franciam, adjutorium et solatium quaerendo pro justitiis sancti Petri. Similiter et Carolomannus monachus, et Germanus supradicti Pippini regis, per jussionem abbatis sui, in Franciam venit, quasi ad conturbandam petitionem apostolicam.» Et ad ann. 754: «Stephanus confirmavit Pippinum unctione sancta in regem, et cum eo inunxit duos filios ejus, domnum Carolum et Carolomannum in regibus anno Domini 754, VI, Kalend. Augusti.» Num. 247, linea 11.— Francorum clusas. De his Bertiniani Annales: «Pippinus rex per apostolicam invitationem in Italia iter peragens, justitiam beati Petri apostoli quaerendo. Aistulphus Langobardorum rex supradictam justitiam vetando clusas Langobardorum petiit, obviam Pippino regi et Francis venit. Et inierunt bellum, et, Domino auxiliante, beatoque [Col. 1128D] Petro apostolo intercedente, Pippinus rex cum Francis victor exstitit. Eodemque anno (755) Stephanus papa ductus est ad sanctam sedem per missos domini Pippini regis, et Fulradus, et reliqui qui cum eis erant.» Caetera, quae laudatus annalista prosequitur, iis plane respondent quae habent gesta pontificalia.
[Col. 1128D] Num. 236, linea 4.— Missus jam fati regis a Francorum nomine Rodigangus abbas. Rodigangus abbas, quem Pippinus Romam ad Stephanum legavit, ut litteris responderet quas ad eum pontifex dederat per hominem peregrinum, quo tutius transiret per Longobardorum ditionem Romano pontifici infensam; in duabus epistolis quae exstant in Codice Carolino Droctegangus nominatur. Epistola decima haec habentur: Praesens Droctegangus abbas sacris liminibus protectoris tui beati apostolorum principis Petri, et nostris obtutibus praesentatus. Et epistola undecima: Sicut per praesentes Droctegangum religiosum [Col. 1129A] abbatem ejusque comites direximus. Cujus autem monasterii Droctegangus abbas fuerit, mihi penitus incertum est. In vita sancti Joannis Gorziensis abbatis, apud Bollandum, ad diem 27 Februarii, innuitur Droctegangus rexisse Gorziensem abbatiam sitam in episcopatu Metensi. At multo clariorem reddiderunt illustria facta et vitae sanctitas Rodigangum, seu Crodegangum episcopum Metensem, quem idem Pippinus postea ad Stephanum misit, ut legitur in Anastasio sequenti sectione. De hoc Chrodegango episcopo narrat Paulus Diaconus in libro de Episcopis Metensis civitatis illum in pago Hasbeniensi natum fuisse, patre Sigrammo, matre Landrada, ex prima nobilitate Francorum (Rodigango enim Pippinus rex erat avunculus, ut legitur in charta donationis quam profert cl. Pater Calmet, tomo primo Hist. Lotharing. Gallice scriptae, pag. 281, in probat.), atque in palatio Majoris Caroli enutritum, ejusdem, referendarium exstitisse, [Col. 1129B] hoc est annuli regii custodem; ac demum Pippini temporibus pontificale Metensis civitatis decus promeruisse. Imo honore Pallii a Stephano ornatus asseritur in Anastasii mss. Codice, tum Thuano altero, tum Ambrosiano, hisce verbis in hoc Codice parenthesi clausis ( et dum in Francia esset positus, Rodigango sanctissimo episcopo pallium tribuit, et archiepiscopum ordinavit ), ut testatur Lambecius Bibliothecae Caesareae, lib. II, cap. 8. Quod vero attinet ad ejus legationem ad Stephanum III, quam refert Anastasius hoc loco, de ea laudatus Warnefridus habet sequentia: Cumque esset in omnibus locuples, a Pippino rege omnique Francorum coetu singulariter electus, Romam directus est, Stephanumque venerabilem papam, ut cunctorum vota anhelabant, ad Gallias evocavit. In Chronico autem Laureshamensi non solum legationis Rodigangi fit mentio, sed insuper ejus studium laudatur, quo impetravit a Pippino ut exarchatus Ravennae, aliaque patrimonia, quae per vim Langobardi occupaverant, [Col. 1129C] beato Petro restituerentur. «Inter caetera valde memorabilia (ita in Chronico) Stephanum papam ad Galliam evocans, et Pippinum cum totis Francorum viribus contra Langobardorum tyrannidem accingens, exarchatum Ravennatem, pleraque beati Petri patrimonia, Romanae sedi restitui, juge studium et operam impendit.» Num. 245, linea 1.— Interea nefandissimus Aistulfus Carolomannum. Hanc legationem in Gallias eo consilio ab Aistulfo decretam, ut Romanae Ecclesiae causam subverteret, Carolomannus Pippini frater, qui tunc temporis in Cassinati coenobio monachum agebat, aegre suscepit quandoquidem ad eam obeundam virtute obedientiae compulsus fuit ab abbate ejus Gratiano, timente ne, quod alias factum erat, monasterium tanto labore restitutum iterum per Langobardos excideretur, ut Eginhardus Aimoinus, Leo Ostiensis, aliique veteres scriptores, testantur. Hujus rei unum vel alterum testimonium [Col. 1129D] non inutile erit proferre. Eginhardus, in Annalibus, ad annum 753, itineris a Carolomanno suscepti hanc reddit rationem: «Quia nec ille abbatis sui jussa, nec abbas illius praecepta regis Langobardorum, qui ei hoc imperavit, audebat resistere.» A Leone etiam Ostiensi Cassinatum res prosequente idem habetur libro primo, capite septimo. «Postmodum vero, inquit, cum ab Aistulfo Langobardorum rege rogaretur, ut pro quibusdam regni sui negotiis ad Pippinum fratrem suum Francorum regem pergeret, abbate quoque id fieri postulante, aegre consentiens, profectus tandem est. Ubi cum aliquandiu remoratus esset, causa pro qua venerat impediente, defunctus est. Cujus postea corpus idem Pippinus frater ejus locello aureo conditum, cum aliis plerisque muneribus huc illud, ad suum scilicet remisit monasterium.» Quorum auctoritates ideo huic loco mihi placuit attexere, quia contra veterum fidem impudentes homines nostra tempestate ausi sunt scribere, Carolomannum [Col. 1130A] in Gallias iter pro Aistulpho suscepisse quod pontificis causam, ambitionem et dominandi cupiditatem, ipse improbaret. Cum nulla profecto in Stephano sanctissimo pontifice ambitio, nulla dominandi cupiditas fuerit, sed unice curabat a Pippino defendi causam justitiae beati Petri, quam perjurus Aistulfus per vim et nefas pessumdabat. Certe de Carolomanno in Galliis morante auctor noster refert sequentia: «Dumque illuc conjunxisset, nitebatur omnino, et vehementius decertabat sanctae Dei Ecclesiae causas subvertere, juxta quod a praefato nec dicendo Aistulfo tyranno fuerat directus. Sed, propitiante Domino, minime valuit sui germani Christianissimi Pippini regis Francorum in hoc firmissimum cor inclinare.» At si veteres testantes habemus legationem pro Aistulfo aegre a Carolomanno susceptam fuisse, qui igitur convenit illum probavisse causam Aistulfi, et improbavisse pontificis? Quod si partes Aistulfi coram Pippino fratre strenue defendit, hoc [Col. 1130B] ideo fecisse potius putandum est, ne feritati Langobardorum Cassinense monasterium, cui se addixerat, rursus objicerat, quod factum iri quis non videt, si Carolomannus legatus perfunctorie eorum negotia egisset cum Pippino? Num. 242, linea 9.— Folradus abbas, etc. Somm. Hist. dogm. lib. VIII, cap. 34. Stephanus in itinere Franciam versus variis de disciplina quaestionibus responsum dedit. Ad matrimonium quod spectat, declaravit, quod rejecta concubina, ut legitima uxor duceretur, minime erat matrimonium duplex. Quod matrimonium dirimi non poterat, impotentia post celebrationem enata, vel infirmitate alia accedente, praeter lepram, aut daemonis obsessionem. Quod vir coelum mutans aeque uxorem mutare non poterat, ea superstite cui legitime nupserit. Quod tam baptismi quam confirmationis patrinam ducere uxorem non licebat. Quod qui unam repudiarit, cum uxore altera non poterat jungi. Quod poenitentiam iis oportet injungi, qui, voventes virginitatem citra ingressum [Col. 1130C] in monasterium, matrimonio junguntur. Quod a communione separari debent religiosi ac religiosae nubentes. Quod nubens vidua, postquam religionem professa erit, detrudi in monasterium debet reliquum vitae tempus. Quod conjuges separari oportet, alterutro laborante lepra, ne leprosam prolem generent. Homo, qui dubitans num presbyter ordinatus sit, missae sacrificium celebraverit, ac baptismum administraverit, at deinde, ministerio renuntians, uxorem duxerit, in monasterium debet conjici, ut poenitentiam agat quoad vixerit; et cum muliere cui nupserit pari modo agendum, modo non ignoraverit eum hominem presbyterii officio functum esse. Quod denique mulier, quae virum absentem putans esse mortuum, alii nupsit, ad primum, si superest, excommunicationis poena redire debet. II. De baptismate autem sanxit: fore excommunicatum qui, habens aquam, vino baptizat; at si aquam non habuerit, periclitante parvulo, futurum [Col. 1130D] poena immunem. Baptismum per immersionem esse validum. Sacerdotem qui, dubitans num valide ordinatus fuerit, interim baptisma administrat, poenitentia usque ad finem vitae multandum esse. III. Statuit demum pro clero: ut episcopus ob certa delicta unanimi comprovincialium episcoporum consensu damnatus non possit ab aliis iterum judicari. Ut in causis clericorum episcopus dioecesis sibi asciscat sex collegas e finitimis ab accusato eligendos, si erit sacerdos, tresve, si erit diaconus, caeterorum vero clericorum causas episcopus per se ipse cognoscat ac definiat. Ut presbytero convicto, et ore proprio confesso, quod incontinentiae crimen ante ordinationem perpetraverit, interdicatur sacro missae, non aliis sacerdotii muneribus. Ut clerici et monachi promisso capillo non utantur. Idem pontifex Fulrado abbati potestatem fecit monasteria aedificandi ubicunque posset in Francia. Cujusmodi privilegium sic se habet: «Per hanc [Col. 1131A] apostolicam auctoritatem tibi, dilecto filio nostro Fulrado, vel caeteris tuis successoribus abbatibus, licentiam et potestatem largientes concedimus aedificandi monasteria, ubicunque in Franciae provincia volueritis. Et omnem cujuslibet Ecclesiae episcopum aut alium quempiam sacerdotem in praefatis monasteriis ditionem quamlibet habere praeter sedem apostolicam hac auctoritate prohibemus.» (Privil. Steph. II Fulr. abb. indultum.) Num. 244, linea 3.— Pippinus rex ab eodem sanctissimo, etc. Dum utrinque arma parabantur, idemque fiebat in Francia, pontifex regem, filios et uxorem, inunxit, quam rem luculenter Hilduinus, in Areopageticis, narrat: «Anno, inquiens, qui est ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 754, V Kal. Aug., beatus Stephanus papa unxit in reges Francorum florentissimum regem Pippinum, et duos filios ejus Carolum et Carolomannum, sed et Bertradam inclyti regis Pippini conjugem, indutam cycladibus regiis, gratia septiformis Spiritus sancti, in Dei nomine, [Col. 1131B] consecravit, atque Francorum proceres apostolica benedictione sanctificans, auctoritate beati Petri sibi a Domino Jesu Christo vero Deo tradita obligavit, et obtestatus est, ut nunquam de altera stirpe per succedentium temporum curricula ipsi, vel quique ex eorum progenie orti, regem super se praesumant aliquo modo constituere, nisi de eorum propagine quos et divina Providentia ad sanctissimam apostolicam sedem tuendam eligere, et per eum videlicet vicarium sancti Petri, imo Domini nostri Jesu Christi in potestatem regiam dignata est sublimare, et unctione sacratissima consecrare.» Nec solum ordinavit, ut ait annalista Metensis, secundum morem majorum unctione sacra Pippinum piissimum principem Francis in regem, verum, ut eisdem apostolicae sedis patrocinium magis magisque commendaret, et patricium Romanorum declaravit, et filios ejus duos felici successione Carolum [Col. 1131C] et Carolomannum eodem coronavit honore. Num. 254, linea 4.— Perenniter possidendas atque disponendas. Antequam Stephanus a rege Pippino discessit, testatus eidem est, nec verbis, nec scriptis Longobardorum regis ejusque gentis fidem habendam esse, quippe qui haud stetissent promissis, si Francorum exercitus trans Alpes regressus foret, nisi exsecutioni mandatus esset tractatus pacis qui fieret: «Aistulphus rex, Roma scribens, ait: Cum suis judicibus per blandos sermones, et suasiones, atque sacramenta, illuserunt prudentiam vestram, et plus illis falsa dicentibus quam nobis veritatem asserentibus credidistis.» (Steph. II, epist. 3, ad Pip. et fil.) Et sane ut pontifex praedixerat factum est; nam Aistulphus, solutus metu periculoque suam ditionem amittendi, commissariis a Pippino relictis in Italia ut eum prohiberent ne aliena raperet illusit, et, ut ibidem prosequitur Stephanus, omnia quae per sacramentum beato Petro per vestros [Col. 1131D] missos restituenda promisit, irrita fecit, et nec unius palmi terrae spatium beato Petro reddere voluit. Quod autem magis, Aistulphus valida educta acie obsedit Romam, nilque crudele, nil impium praetermisit quod in locis finitimis perpetrari non jusserit. Quare pontifex in tantis rerum angustiis, expers consilii, ad Pippinum iterum et Francorum gentem se vertit, efflagitatque ut expleant quod promiserant: Quod per donationem beato Petro offerendum promisistis, ei possidendam contrahere debeatis (Id., epp. 3, 4) . Quin etiam, ut eorum animos penetraret altius. praesidiumque quantocius impetraret, dedit ad Francos epistolam divi Petri nomine scriptam his verbis: Per susceptum evangelicae praedicationis verbum profecto in hac apostolica Dei Romana Ecclesia nobis commissa, vestra futurae retributionis spes tenetur annexa. Ideoque ego apostolus Dei Petrus, qui vos adoptivos habeo filios, ad defendendum de manibus adversariorum hanc Romanam civitatem, et populum [Col. 1132A] mihi a Deo commissum, seu et domum, ubi secundum carnem requiesco, de contaminatione gentium eruendam, vestram omnium provocans dilectionem adhortor, et ad liberandam Ecclesiam Dei, mihi a divina potentia commendatam, omnino protestans admoneo, pro eo quod maximas afflictiones, et oppressiones a pessima Longobardorum gente patiuntur (Ejusd. epist. 5, ad Francos) . Haec audiens Pippinus pernicissime Alpes transit, Ticinumque secundo obsidet, ut Aistulphum revocet ab obsidione urbis, sedem regiam defensurum. Nec in Franciam redit priusquam omne abunde expletum videat. Caetera satis perspicue Anastasius.
[Col. 1132A] Num. 244, linea 2.— Idem Christianissimus Pippinus rex ab eodem sanctissimo papa, Christi gratia cum duobus filiis suis reges uncti sunt Francorum. Eodem anno, videlicet septingentesimo quarto, imo eadem die vigesima octava Julii, qua Stephanus papa [Col. 1132B] unxit in reges Pippinum, ejusque filios Carolum et Carlomannum, declaravit eosdem patricios Romanorum: una eademque celebritas fuit confirmandi regnum atque conferendi patriciatum. Id primum colligo ex epistolis Stephani papae; quae enim prima ad Pippinum scripta est, antequam in Galliam pergeret, praefert hunc titulum: Domino excellentissimo filio Pippino regi Stephanus papa. Fuerat enim Pippinus a Zacharia praedecessore declaratus rex, et a Bonifacio archiepiscopo Moguntino consecratus, sed nondum creatus patricius; quae vero ab eodem Stephano tertia num. scripta est, post ejus reditum ex Gallia, hoc alio titulo insignitur: Dominis excellentissimis filiis Pippino regi, et nostro spirituali compatri, seu Carolo et Carlomanno item regibus, et utrisque patriciis Romanorum, Stephanus papa. Sed hoc idem anonymus ex Mabillonio a me recitatus in notis Zachariae apertissime declarat: «Postea per manus ejusdem Stephani pontificis die uno in beatorum praedictorum martyrum Dionysii, Rustici, [Col. 1132C] et Eleutherii ecclesia (Pippinus) in regem et patricium una cum praedictis filiis Carolo et Carolomanno in nomine sanctae Trinitatis unctus, et benedictus est.» Quid Stephanus contulerit Pippino conferendo ei patriciatum, quantum obscuritas rei patitur, quam obscuriorem etiam fecerunt praeoccupationes et studia partium, paucis explicare conabor. Dignitas patriciatus, turbata Romana republica, pessumque datis quibus regebatur majorum institutis, atque penes imperatores Constantinopolitanos constituto imperio, iis tribuebatur quos principis favor ad praecipua imperii munera evehebat. Observat eminentiss. Norisius, in dissertat. 4, in cenotaphia Pisana, iis praesertim patuisse aditum ad dignitatem patriciatus, qui magistri militum in bellis operam suam bene navavissent. Idacius, in Chronico ad initium imperii Valentiniani III, ait: Felix patricius ordinatur ex magistro militum; et ad annum nonum ejusdem principis: Aetius dux utriusque militiae patricius [Col. 1132D] ordinatur. In rescriptis imperatorum ad viros illustres missis titulo patriciorum notantur qui et magistri militum sunt vocati. Novella 24 Theodosii mittitur Aetio comiti et magistro utriusque militiae, et patricio; novella 2 Majoriani Ricimero viro illustri, comiti et magistro utriusque militiae, et patricio. In magna collectione inscriptionum Gruteri, pag. 1076, haec legitur: FL. FELIX. V. C. MAGISTER. UTRIUSQ. MILITIAE. PATRICIUS. ET. EXCONS. OR. ET. PANDUSA. EJUS. INL. FEMINA. VOTI. COMPOTES. DE. PROPRIO. FECERUNT. Sed Asterius ille, qui consulari manu emendavit codicem Virgilii qui in Medicea bibliotheca servatur, inter honestiores titulos patriciatum recenset, qui tamen magister militum non fuerat. In fine Bucolicorum haec leguntur: [Col. 1133A] TURCIUS RUFIUS APRONIANUS ASTERIUS V. C. ET INL. EX COMITE DOMEST. PROTECT. EX. COM. PRIV. LARGIT. EX PRAEF. URBI PATRICIUS ET CONSUL ORDIN. LEGI ET DISTINXSI CODICEM FRATRIS MACARII V. C. Consulatus Asterii incidit in annum Christi 494, ex quo licet arguere vetustatem et pretium singularis illius Codicis, qui eo quidem anno ab Asterio emendatus, sed longe antea conscriptus, antevertere videtur Tiburtinam illam chartam Cornutianam signatam Leone Aug. IV et Probiano v. c. coss., anno scilicet Christi 471, habitam pro antiquissima omnium a summis viris Suaresio, Mabillonio et Blanchino. Anastasius nuncupat patricium Belisarium, atque patricios plerosque Ravennae exarchos Joannem, Eleutherium, Isacium, Paulum, Romanum, Theodorum, Eutychium. [Col. 1133B] Honor patriciatus uno consulatus honore minor erat. Hoc disco ex Cassiodoro, qui, lib. VI, c. 2, recitans formulam patriciatus, habet: «Praefectorios et aliarum dignitatum viros praecedit, uni tantum cedens fulgori, quem interdum etiam a nobis constat assumi;» de consulatu intelligit. Dignitati patriciatus nexuisse deinde imperatores onus protegendi et defendendi Ecclesias, et pauperes adversus vim potentiorum, docemur a formula qua imperator patricium creabat, a Paulo Diacono, in Hist. Longobard., in Ms. Vaticano relata, quam Pagius exscripsit in Vita Gregorii III: «Hunc honorem tibi concedimus, ut Ecclesiis Dei et pauperibus legem facias, et inde apud altissimum judicem rationem reddas. Tunc induat eum imperator mantum, et ponat ei in dextro indice annulum, et det ei bombacinum propria manu scriptum. Esto patricius misericors et justus. Tunc ponat ei in caput aureum circulum, et dimittat.» Inde Petrus de Marca, lib. I de Concordia, [Col. 1133C] cap. 12, infert patricios jure quodam extraordinario gavisos fuisse gerendi curam et defensionem Ecclesiarum sibi non subditarum. Cum enim principis sit jure ordinario tueri Ecclesias in sua ditione constitutas adversus vim potentiorum, per patriciatus collationem jus extraordinarium protectionis primoribus inter cives tribuebat, qui propterea defensores et advocati dicebantur, vi cujus defensionem et tutelam Ecclesiis particularibus praestarent. Id quidem omitto, sed nego, quod subjungit, Romanorum patriciatum duo complexum fuisse, et jurisdictionem, qua reges in urbem ex consensu pontificis et populi Romani potiebantur, et protectionem, seu defensionem, quam Romanae Ecclesiae polliciti sunt. Atque adeo male concludit: «Patriciatus itaque Romanorum praeter imperium in Urbem, et ducatum Romanum, defensionem illam complectebatur quae pactis cum Romanis pontificibus initis erat constituta.» [Col. 1133D] Utique pacta inita sunt et solemni juramento firmata inter Stephanum papam et Pippinum regem circa defensionem et tutelam Romanae Ecclesiae; sed concessam fuisse a Stephano jurisdictionem Pippino in urbem Romam et ducatum Romanum, hoc constanter nego, et De Marca, quem Pagius temere secutus est, id sibi suo ingenio finxit, et citra ullum fundamentum. Neque enim ipse vidit chartam pactionum in qua eam concessionem legere potuerit, neque de illa ullum vestigium exstat, aut in epistolis a Stephano ad Pippinum datis, aut in Vita Stephani ab Anastasio scripta, qui chartam vidit quae sua aetate in archivio sanctae Romanae Ecclesiae recondita tenebatur. Duo conventa sunt inter Stephanum et Pippinum: alterum, quod Stephanus conferret Pippino singularem, insignem et nemini antea collatum, honorem patriciatus Romanorum, vi cujus Pippinus susciperet tutelam, defensionem et advocationem, Romanae Ecclesiae, patrimoniorum beati [Col. 1134A] Petri omniumque jurium et plenariarum justitiarum apostolicae sedis; et alterum, quod Pippinus in vim talis protectionis omnibus viribus niteretur, ut sua jura redderentur Ecclesiae, et exarchatus Ravennae a manibus Longobardorum eriperetur, et Romano pontifici traderetur. Primum clare ostenditur ex epistolis Stephani ad Pippinum. In epistola 3: «Quod nullus de vestris parentibus meruit suscipere, vos suscepistis, et princeps apostolorum prae caeteris regibus et gentibus vos suos peculiares faciens, omnes suas causas vobis commisit, et vos reddetis rationem Deo, quomodo pro justitia ipsius janitoris regni coelorum decertaveritis.» Et paulo ante dixerat: «Quia ideo vos Dominus per humilitatem meam, mediante beato Petro, unxit in reges, ut per vos sancta sua exaltetur Ecclesia, et princeps apostolorum suam justitiam» accipiat. Et epist. 4: «Quoniam, ut praelatum est, nulli alio ( sic ) nisi tantummodo tuae amantissimae excellentiae, vel dulcissimis filiis, et cunctae genti Francorum, [Col. 1134B] per Dei praeceptionem, ut beati Petri sanctam Dei Ecclesiam, et nostrum reipublicae Romanae populum commisimus protegendum.» Et alterum similiter ex iisdem litteris constat; epist. 3: «Etenim dum vestris mellifluis obtutibus praesentati sumus, omnes causas principis apostolorum in vestris manibus commendavimus, quoniam quidem inspirati a Deo aurem petitionibus nostris accommodare dignati estis, et vos beato Petro polliciti estis ejus justitiam exigere, et defensionem sanctae Dei Ecclesiae procurare.» Et paulo post: «Pro quo peto vos, excellentissimi et a Deo protecti filii, et nimis obsecro, doleat vobis pro sancta Dei Ecclesia, et beati Petri causa, et quod per donationem beato Petro offerendum promisistis, ei possidendum contradere debeatis.» Et infra: «Velociter et sine impedimento quod beato Petro promisistis per donationem vestram, civitates, et loca, atque omnes obsides et captivos beato Petro reddite, vel omnia [Col. 1134C] quae ipsa donatio continet.» Et epist. 6: «Plenariam justitiam eidem Dei Ecclesiae tribuere digneris . . . ut civitates reliquas, quae sub unius dominii ditione erant connexae, atque constitutos fines, territoria etiam loca, et saltora, in integro matri tuae spirituali sanctae Ecclesiae restituere praecipiatis. Peto te, fili, peto te, coram Deo vivo . . . ut omnia, quae beato Petro, sub jurejurando promisisti, adimplere jubeas, et, sicut coepisti, plenariam justitiam illi impertire.» Haec sola fuere pacta inter Stephanum et Pippinum constituta, et non alia, neque ullum uspiam verbum reperire est in iis epistolis de concesso imperio in Urbem aut ducatum Pippino, de qua tamen re frequens occasio loquendi se obtulerat in iis praesertim angustiis in quibus Roma reperiebatur, a Longobardis obsessa, implorandi Pippini auxilium pro ea urbe, in cujus dominii partem regem pontifex vocavisset. Sed et Anastasius bene quidem recitat [Col. 1134D] jusjurandum et promissionem factam Stephano a Pippino decertandi pro Ecclesia Dei, et reddendi, sive donandi exarchatum Ravennae Romanae Ecclesiae, sed nullum verbum facit de somniata illa jurisdictionis concessione. «Qui (Pippinus) inquit Anastasius in Vita Stephani III, num 243, de praesenti jurejurando eidem beatissimo papae satisfecit omnibus mandatis ejus et admonitionibus sese totis viribus obedire, et, ut illi placitum fuerit, exarchatum Ravennae, et reipublicae jura seu loca reddere modis omnibus.» Et num. 245: «Tota se virtute idem excellentissimus Pipinus Francorum rex professus est decertare pro causa sanctae Dei Ecclesiae, sicut pridem jam fato beatissimo spoponderat pontifici.» Et num. 253: «De quibus omnibus receptis civitatibus donationem in scriptis a beato Petro, atque a sancta Romana Ecclesia, vel omnibus in perpetuum pontificibus apostolicae sedis, misit possidendam, quae et usque hactenus in archivio sanctae [Col. 1135A] nostrae Ecclesiae recondita tenetur . . . Praenominatus autem Fulradus venerabilis abbas, et presbyter Ravennatium, partes cum missis jam fati Aistulfi regis conjungens, et per singulas ingrediens civitates tam Pentapoleos quam et Aemiliae, easque recipiens, et obsides per unamquamque auferens, atque primates secum una cum clavibus portarum civitatum deferens, Romam conjunxit. Et ipsas claves (num. 254) , tam Ravennatium urbis, quamque diversarum civitatum ipsius Ravennatium exarchatus una cum suprascripta donatione de eis a suo rege emissa in confessione beati Petri ponens, eidem apostolo, et ejus vicario sanctissimo papae, atque omnibus ejus successoribus pontificibus, perenniter possidendas atque disponendas tradidit.» Recenset deinde singulatim urbes quas nomine regis perpetuum possidendas atque disponendas Romanis pontificibus abbas Fulradus regis missus Stephano papae, earum claves consignando, tradidit, nullum super iis reservans [Col. 1135B] dominium, aut speciem dominii, sive juris cujuspiam, regi, sed omnia jura atque justitias donans, seu verius restituens, Petro et successoribus Petri. Quid plura? Si Stephanus conferendo patriciatum Pippino aliquod illi jus contulisset in urbem Romam, in litteris ad eumdem Pippinum datis potuissetne amplius ut iis vocibus, et terminis, quibus testatum faceret suum plenum dominium super Urbe superque civibus Romanis? Et tamen loquitur de republica Romanorum sua, de populo suo, de Romana civitate sua. In epist. 3: «Cunctus namque noster populus reipublicae Romanorum magno dolore et amarissimis lacrymis una nobiscum tribulantur.» In epist. 4: «Sanctam Dei Ecclesiam et nostrum Romanorum reipublicae populum commisimus protegendum.» [Col. 1136A] In epistola 5: «Praestate ergo populo meo Romano mihi a Deo commisso . . . dummodo meum peculiarem populum, et Romanam meam civitatem . . . » Qui loquendi modus evidens argumentum est non alienatae, aut divisae jurisdictionis, sed integre a papa retentae semper et conservatae. Sed et ipsi primi Francici imperatores de tutela quidem et defensione sanctae Romanae Ecclesiae in actis suis locuti sunt, nunquam vero de sibi a papis concessa jurisdictione in Urbem, aut ducatum Romanum. Carolus Magnus, in divisione sui regni facta inter filios suos anno 806, ait: «Super omnia autem jubemus ut ipsi tres fratres curam et defensionem Ecclesiae sancti Petri simul suscipiant, sicut quondam ab avo nostro Carolo, et beatae memoriae Pippino rege, et a nobis postea, suscepta est; et ut eam cum Dei adjutorio ab hostibus defendere nitantur, et justitiam suam, quantum ad ipsos pertinet, et ratio postulaverit, habere faciant.» Et Ludovicus Pius, in [Col. 1136B] divisione pariter sui regni, quam Baluzius refert tom I. Cap., anno 837, inquit: «Super omnia jubemus, atque praecipimus, ut ipsi tres fratres curam et defensionem Ecclesiae sancti Petri simul suscipiant, sicut quondam a proavo nostro Carolo, et avo nostro Pippino, et beatae memoriae Carolo genitore nostro imperatore, et a nobis postea suscepta est.» Haec de Romanorum patriciatu putavi a me breviter in notis ad Vitam Stephani disserenda. Qui uberiorem notitiam cupiat, adeat egregium tractatum Defensio Ecclesiae jurium supra Comaclum inscriptum, ubi doctissimus auctor, et non tantum de Romana Ecclesia quam de universa re litteraria optime meritus, hoc idem argumentum jam pridem pro dignitate illustravit.
227 Stephanus II, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos quinque, dies viginti octo. Hic post patris sui transitum parvus derelictus in venerabili cubiculo Lateranensi pro doctrina apostolicae traditionis sub praedecessoribus beatae memoriae pontificibus [Col. 1083] Sub doctrina apostolicae traditionis suorum praedecessorum Gregorii et Zachariae pontificum. permansit, quem sigillatim per ecclesiasticos [Col. 1083] B, clericales. ordines promoventes, ad diaconatus ordinem eum ordinaverunt. Defuncto vero beatae memoriae domno Zacharia papa, Stephanum quemdam presbyterum ad ordinem pontificatus cunctus populus sibi elegit, et intra Lateranense patriarchium misit, ubi biduo manens, tertio die postquam a suo surgeret somno, et sedens familiares causas suas disponeret, subito dum sederet alienatus obmutuit et sequenti die defunctus est. Post haec vero cunctus Dei populus congregatus est intra venerabilem basilicam sanctae Dei Genitricis ad [Col. 1085] Praesepe. Ubi et omnes misericordiam Domini Dei nostri petentes, et ipsius dominae nostrae sanctae semperque virginis Dei Genitricis Mariae, bono animo et consona voce praedictum beatissimum virum sibi eligunt pontificem. Quem omnes sincera mente cum laudis praeconiis in basilicam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, deportaverunt, et exinde intus venerunt, et in patriarchium juxta morem intromiserunt.
228 Erat enim isdem beatissimus papa amator Ecclesiarum Dei, traditionem etiam ecclesiasticam firma stabilitate conservans [Col. 1085] conservabat. . Pauperum Christi velox subventor, verbi Dei in magna constantia praedicator: Viduas et pupillos multo melius visitans [Col. 1085] Baron. eleemosynis scilicet, quam corporali praesentia. , fortissimus etiam ovilis sui cum Dei virtute defensor. Mox vero restauravit et quatuor in hac Romana urbe sita antiquitus xenodochia, quae a diuturnis et longinquis temporibus destituta manebant, et in eis ordinavit omnem utilitatem in diversis eorum locis disponens intus etiam et foris, in quibus et multa contulit dona, quae et per privilegii paginam sub anathematis interdicto confirmavit. Pari modo a novo fundasse dignoscitur et xenodochium in Plantana [Col. 1085] B, Plataria. , centum pauperum Christi dispositum illic faciens, quotidianum videlicet victum eorum decernens tribui.
229 Nam et foris muros hujus civitatis Romanae secus basilicam beati Petri apostoli duo fecit xenodochia, in quibus et plura contulit bona, quae et sociavit venerabilibus diaconiis illic foris existentibus perenniter permanere [Col. 1085] ut perenniter permanerent. , id est diaconiae sanctae Dei Genitricis, et beati Silvestri duae, et privilegiis apostolicis perenniter permanenda munivit
230 [Col. 1085] Baron. ann. 752. Inter haec vero dum magna persecutio a Longobardorum rege Aistulfo [Col. 1085] B, Aistulpho. in hac Romana urbe vel subjacentibus ei civitatibus exstitisset, et vehemens ejusdem regis saevitia immineret, illico isdem beatissimus papa tertio apostolatus ordinationis suae mense disponens suum germanum sanctissimum, scilicet Paulum diaconum atque Ambrosium primicerium, plurimis [Col. 1085] et plures. cum muneribus ad eumdem Longobardorum regem Aistulfum ad pacis ordinandum atque confirmandum foedera misit. Qui praefati viri ad cum convenientes, impartitis muneribus, quo facilius eadem pro re apud eum impetrarent, in quadraginta annorum spatia pacis foedus cum eo ordinantes confirmaverunt. At vero isdem protervus Longobardorum rex, antiqui hostis invasus versutia, ipsa foedera pacis post pene quatuor menses, in perjurii incidens reatum, disrupit, multas jam fato sanctissimo viro vel cuncto populo Romano ingerens contumelias, varias illi minas dirigens. Cupiens quippe Deo sibi contrario cunctam hanc provinciam invadere, onerosum tributum hujus Romanae urbis inhabitantibus adhibere [Col. 1085] adjicere. innitebatur: per unumquodque scilicet caput singulos auri solidos annue inferre [Col. 1085] auferre. inhiabat. Et suae jurisdictioni civitatem hanc Romanam vel subjacentia ei castra subdere indignanter afferebat.
231 Cernens vero idem sanctissimus papa valide praefati regis perniciosam imminere saevitiam, magnopere ad se accersitis venerabilium monasteriorum sanctorum Vincentii et Benedicti religiosis abbatibus, sua vice eidem crudelissimo misit regi, obnixe per eos postulans pacis foedera, et quietem utrarumque partium populi Dei obtinere confirmandam. Quos nempe suscipiens, et omnino contemptui habens, sprevit eorum monita [Col. 1085] munera. et ad suae animae detrimentum sine effectu causae confusos ad propria absolvit monasteria, obtestans eos minime ad sanctissimum papam declinare. Quod audiens ipse praecipuus Pater extemplo (juxta ut crebro consueverat) omnipotenti Domino Deo nostro suam [Col. 1087] populique sibi commissi commendans contulit causam, et hanc lugubrem ejus divinae majestati insinuavit lamentationem.
232 Et dum haec agerentur conjunxit [Col. 1087] convenit. Romam Joannes imperialis silentiarius, deferens eidem sanctissimo pontifici regiam jussionem, simulque et aliam ad nomen praedicti regis impii detulit adhortationis annexam jussionem, ut Reipublicae loca diabolico ab eo usurpata ingenio, proprio restitueret domino. Quem videlicet imperialem missum confestim saepefatus sanctissimus papa cum suo germano praedicto sanctissimo Paulo Diacono ad eumdem misit nequissimum Aistulfum Ravennam. Quibus susceptis cum inani eos absolvit responso, adhaerens [Col. 1087] B, id est, conjungens. eidem imperiali misso quemdam propriae gentis nefarium virum diabolicis imbutum consiliis ad regiam properandum [Col. 1087] profecturum. urbem, reversique legati Romam ac praesentati eidem sanctissimo papae, enarraverunt ei nihil se egisse. Tunc praefatus sanctissimus vir, agnito maligni regis consilio, misit in regiam urbem suos missos et apostolicos affatus cum imperiali praefato misso, deprecans imperialem clementiam ut juxta quod ei saepius scripserat, cum exercitu ad tuendas has Italiae partes modis omnibus adveniret, et de iniquitatis filii morsibus Romanam hanc urbem vel cunctam Italiam provinciam liberaret.
233 Inter haec vero permanens in sua pernicie [Col. 1087] nequitia. praefatus atrocissimus Longobardorum rex, exarsit furore vehementi, et fremens ut leo, pestiferas minas Romanis dirigere non desinebat, asserens omnes uno gladio jugulari, nisi suae, ut praefatum est, sese subderent ditioni. Rursumque [Col. 1087] Rursusque. antefatus sanctissimus Pater, congregato universo Romano coetu, taliter eos paterno amore admonuit, inquiens: Quaeso vos, filii charissimi, pro nostrorum delictorum mole Domini imploremus clementiam, et ipse noster erit adjutor, liberabitque nos sua providentissima misericordia a persequentium manibus: cujus salutiferis admonitionibus cunctus obediens populus, congregati unanimiter omnes lacrymis fusis omnipotentem Dominum nostrum deprecati sunt. In una vero dierum cum multa humilitate sollicite procedens in letania cum sacratissima imagine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quae antheropsita [Col. 1087] forte acheropita. nuncupatur, simulque et cum ea alia diversa sacra ministeria recipiens [Col. 1087] * misteria. proprioque humero ipsam sanctam imaginem cum reliquis sacerdotibus idem sanctissimus papa gestans, nudisque pedibus, tam ipse quamque universa plebs, incedentes in ecclesiam sanctae Dei Genitricis, quae ad Praesepe nuncupatur, posito in omnium capitibus populorum cinere, cum maximo ululatu [Col. 1087] B, ejulatu. pergentes, misericordissimum Dominum nostrum deprecati sunt, alligans connectensque adorandae cruci Dei nostri pactum illud quod nefandus rex Longobardorum disrupit.
234 Hic beatissimus papa omnes suos sacerdotes, et clerum in Lateranensi patriarchio sedule aggregans, admonebat divinam totis nisibus scrutari Scripturam, et in lectione vacare spirituali, ut efficaces invenirentur in omni responso et assertione adversariorum Ecclesiae Dei. Nec enim cessabat indesinenter admonendo et confutando cunctum Dei populum sobrie pieque agere, atque ab omni pravitate sese custodire. Hic beatissimus vir pro salute provinciae et omnium Christianorum omni Sabbatorum die letaniam, omni postposito neglectu, fieri statuit. Unum quidem Sabbatum ad sanctam Dei Genitricem ad Praesepe, alium vero ad beatum Petrum apostolum, et alium ad beatum Paulum apostolum.
235 [Col. 1087] Baron. ann. 753. Hic beatissimus papa restauravit basilicam sancti Laurentii, super sanctum Clementem sitam, regione tertia, quae a diuturnis temporibus diruta manebat. Restauravit et tegumen coemeterii sanctae Sotheris, quod ceciderat. Itaque dum [Col. 1089] isdem sanctissimus vir jam fatum pestiferum Longobardorum regem immensis vicibus innumerabilia tribuens munera deprecaretur pro gregibus sibi a Deo commissis, et perditis ovibus [Col. 1089] B, civibus , scilicet pro universo exercitu [Col. 1089] exarchatu. Ravennae, atque cuncto istius Italiae provinciae populo, quos diabolica fraude ipse impius deceperat rex et possidebat; et dum ab eo nihil hac de re obtineret, cernens praesertim [Col. 1089] * praeterea. et ab imperiali potentia nullum esse subveniendi auxilium, tunc quemadmodum praedecessores ejus beatae memoriae domnus Gregorius, et Gregorius alius, et domnus Zacharias beatissimi pontifices, Carolo, excellentissimae memoriae regi Francorum, direxerunt, petentes sibi subveniri propter oppressiones ac invasiones quas et ipsi in hac Romanorum provincia a nefanda Longobardorum gente perpessi sunt: ita modo et ipse venerabilis Pater, divina gratia inspirante, clam per quemdam peregrinum suas misit litteras Pippino regi Francorum nimio dolore huic provinciae inhaerenti conscriptas.
236 Ad hunc etiam nunc [Col. 1089] Adhuc etiam non. cessavit dirigens, ut suos hic Romam ipse Francorum rex mitteret missos, per quod eum ad se accersiri fecisset. Et dum valide [Col. 1089] B, valde. ab eodem Longobardorum rege civitates et provincia ista Romanorum opprimerentur, subito conjunxit [Col. 1089] B, pervenit, scilicet. missus jam fati regis a Francorum nomine Rodigangus [Col. 1089] B, Rodigandus. abbas, per quem misit in responsis omnem voluntatem ac petitionem praedicti sanctissimi papae se adimplere. Et postmodum alius missus familiaris ejus conjunxit, ea ipsa annuntians
237 Cumque a Longobardis, ut praefatum est, antiqua Romana urbs et castra universa distringerentur, ita etiam ut Ciccanense castellum, quod colonorum sanctae Dei Ecclesiae existebat, usurparet, illico ad regiam urbem conjunxit [Col. 1089] a regia urbe venit. saepefatus Joannes imperialis silentiarius cum missis ipsius sanctissimi pontificis, deferens secum et quae deportaverat iniqui Longobardorum regis missus, simul et jussionem imperialem, in qua inherat [Col. 1089] erat. insertum a Longobardorum rege [Col. 1089] ad regem. , eumdem sanctissimum papam esse properatum ob recipiendam Ravennatium urbem et civitates ei [Col. 1089] ad eam. pertinentes. Pro quo et de praesenti Stephanus papa direxit ad eumdem blasphemum regem suum missum pro sua, et qui cum eo ituri erant, indemnitate. Ipsoque reverso extemplo, et missi jam fati Pippini regis Francorum conjunxerunt, id est Rodigangus [Col. 1089] * Rhotingandus. episcopus, et Autcharius dux quatenus praedictum sanctissimum papam (juxta quod petendo miserat) ad suum Franciae [Col. 1089] in Franciam. regem deducerent, quem etiam paratum invenerant ad praedictum Longobardorum regem properandum, pro recolligendis universis dominicis perditis ovilibus [Col. 1089] ovibus. .
238 Tunc consulens [Col. 1089] cernens. idem beatissimus papa omnipotentis Dei nostri misericordiam, egressus est ab hac Romana urbe ad beatum Petrum apostolum, decimo quarto die mensis Octobris, indictione septima; secuti sunt eum plures Romanorum et caeterarum civitatum populi, flentes ululantesque, et nequaquam eum penitus ambulare sinebant. Qui videlicet sanctissimus vir, sese in Dei virtute et protectione sanctae Dei Genitricis et beatorum principum apostolorum confidens, constanter pro salute omnium, licet infirmitate corporis detentus, laboriosum aggressus est iter, confortans atque commendans cunctam Dominicam plebem bono pastori Domino nostro, et beatorum apostolorum principi Petro. Et assumens secum ex hac sancta Ecclesia [Col. 1089] ex hujus sanctae Ecclesiae clero. quosdam sacerdotes, proceres etiam et caeteros clericorum ordinis, necnon et ex militiae optimatibus, Christo praevio, coeptum prosecutus est iter, magnam illi coeli serenitatem Domino in ipso itinere tribuente.
239 Igitur conjungente eo fere quadragesimum milliarium Longobardorum finium [Col. 1089] * perveniente eo in Longobardorum fines. , in una noctium signum in coelo magnum apparuit, quasi globus igneus [Col. 1091] ad partem australem declinans a Galliae partibus in Longobardorum partes. Itaque unus ex eisdem Francorum missis, scilicet Autcharius dux, quantocius praecedens Ticinum, eum praestolatus est. Cum vero appropinquasset jam fatus beatissimus papa ad civitatem Papiam, direxit ad eum saepefatus Aistulfus nequissimus rex missos suos, obtestans eum nulla penitus ratione audere verbum illi dicere petendi Ravennatium civitatem et exarchatum ei pertinentem, vel de reliquis reipublicae locis, quae ipse vel ejus praedecessores Longobardorum reges invaserant. Ille vero ita ei misit in responsis asserens quod nullius trepidationis terrore sileret hujuscemodi petendi causam [Col. 1091] pro nullius trepidatione terroris sileret ab ejuscemodi petendi causa. .
240 Conjungente vero eo Papiam in civitatem, et praedicto nefando regi praesentato, plura illi tribuit munera, et nimis eum obsecratus est atque lacrymis profusis eum petivit ut Dominicas, quas abstulerat, redderet oves, et propria propriis restitueret. Sed nullo modo apud eum haec impetrare valuit. Nam et imperialis missus simili modo petiit, et imperiales litteras illi tribuit, et nil obtinere potuit. Praedicti vero Francorum missi imminebant fortiter apud eumdem Aistulfum, ut praefatum sanctissimum papam in Franciam pergere relaxaret. Ad haec convocans jamdictum beatissimum virum interrogavit, si ejus [Col. 1091] ei in Franciam properandi esset voluntas? Quod videlicet ille nequaquam siluit, sed suam illi propalavit voluntatem. Unde ut leo dentibus fremebat, pro quo et diversis vicibus suos satellites ad eum clam misit, ut eum quoquo modo a tali intentu [Col. 1091] intentione. declinarent.
241 Alias vero, praesente Rodigango sanctissimo episcopo, interrogavit eumdem beatissimum papam jam fatus Longobardorum rex si velle haberet Franciam ambulandi [Col. 1091] * si vellet ire in Franciam. , et ita affatus est [Col. 1091] * respondit. : Quod si tua voluntas est me relaxandi, mea omnino est ambulandi. Tunc absolutus est ab eo, et assumens ex hujus sanctae Dei Ecclesiae sacerdotibus et clero, id est, Georgium episcopum Ostiensiem, Wilearium [Col. 1091] * Villarium. episcopum Numentanum, Leonem, Philippum, Georgium et Stephanum presbyteros, Theophylactum archidiaconum, Pardum et Gemmulum diaconos, Ambrosium primicerium, Bonifacium secundum, Leonem et Christophorum regionarios secum et caeteros, quinta decima die mense Novembris praedictae septimae indictionis a civitate Papia movens suum in Franciam profectus est iter.
242 Et post ejus absolutionem adhuc nitebatur suprascriptus Longobardorum rex a praedicto itinere eum deviare, quod minime ipsum sanctissimum virum latuit. Unde et cum nimia celeritate Deo praevio ad Francorum conjunxit [Col. 1091] pervenit. clusas [Col. 1091] B, clausas, id est angustias Alpium. . Quas ingressus cum his qui cum eo erant, confestim laudes omnipotenti Deo reddidit. Et coeptum gradiens iter, ad venerabile monasterium sancti Christi martyris Mauricii pervenit, in quo et constitutum erat pariter secum Francorum regem conveniri; annuente Domino sospes isdem beatissimus pontifex cum omnibus qui cum eo erant, advenit. In quo et aliquantis demorantes diebus, conjunxerunt [Col. 1091] venerunt. in praedicto venerabili monasterio Fulradus abbas et Rothardus [Col. 1091] Rothaldus. dux, directi a saepefato Pippino excellentissimo Francorum rege, petentes eumdem sanctissimum pontificem ad suum progredi regem. Quem et cum magno honore cum omnibus qui cum eo erant ad eum deduxerunt.
243 Audiens vero isdem rex ejusdem beatissimi pontificis adventum, nimis festinanter in ejus advenit occursum, una cum conjuge, filiis etiam et primatibus, pro quo et afferens centum [Col. 1091] * pro quo et fere ad centum. B, offerens. millia filium suum nomine Carolum in occursum ipsius coangelici papae direxit cum aliquibus ex suis optimatibus. Ipseque in palatio suo, in loco qui vocatur Ponticone, ad fere trium millium [Col. 1093] spatium descendens de equo suo cum magna humilitate terrae prostratus, una cum sua conjuge, filiis et optimatibus, eumdem sanctissimum papam suscepit. Cui et vicestratoris usque in aliquantum locum juxta ejus sellarem properavit. Tunc praedictus almificus vir cum omnibus suis extensa [Col. 1093] excelsa. voce gloriam et incessabiles laudes omnipotenti Deo referens cum hymnis et canticis spiritalibus usque ad praefatum palatium pariter et cum rege omnes profecti sunt, sexta Januarii mensis die in Apparitionis Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi sacratissima solemnitate, ibique intus oratorium pariter consedentes, mox idem beatissimus papa praedictum Christianissimum regem lacrymabiliter deprecatus est ut per pacis foedera causam beati Petri et Reipublicae Romanorum disponeret. Qui de praesenti jurejurando eidem beatissimo papae satisfecit, omnibus mandatis ejus et admonitionibus sese totis nisibus [Col. 1093] viribus. obedire, et ut illi placitum fuerit, exarchatum Ravennae et Reipublicae jura seu loca reddere modis omnibus [Col. 1093] seu caetera loca juri reipubl. modis omnibus reddere. . Sed quia tempus imminebat hiemale eumdem sanctissimum papam cum suis omnibus Parisios [Col. 1093] * Parisiacum. apud venerabile monasterium beati Dionysii ad habitandum [Col. 1093] hibernandum. pergere curavit.
244 Quo peracto et eo in eodem venerabili monasterio cum jam fato Christianissimo Pippino conjungente [Col. 1093] comitante. , Domino annuente, [Col. 1093] Vide Baron. ad ann. 754. post aliquantos dies isdem Christianissimus Pippinus rex ab eodem sanctissimo papa Christi gratia cum duobus filiis suis reges uncti sunt Francorum. Postea vero beatissimus papa prae nimio labore itineris atque temporis inaequalitate fortiter infirmatus est, ut etiam omnes tam sui quamque etiam Francorum ibidem existentium omnes eum desperarent [Col. 1093] * Franci ibidem existentes de ejus vita desperarent. . Sed Domini Dei nostri ineffabilis clementia, qui non deserit sperantes in se, salvum cupiens domnum Christianissimum, dum eum [Col. 1093] * omnem fieri hominem, dum eum. mane mortuum invenire sperabant, subito alio die sanus repertus est. Pippinus vero rex cum admonitione, gratia et oratione ipsius venerabilis pontificis absolutus, in loco [Col. 1093] * ad locum. qui Carisiacus [Col. 1093] B, Parisiacus. appellatur, pergens, ibique congregans cunctos proceres regiae suae potestatis, et eos tanti Patris admonitione imbuens, statuit cum eis quae semel, Christo favente, una cum eodem beatissimo papa decreverat, perficere.
245 Interea nefandissimus Aistulfus Carolomannum fratrem [Col. 1093] * Carolo Magno fratri. benignissimi Pippini regis a monasterio beati Benedicti, in quo devote per revolutum temporis spatium monachice [Col. 1093] * monachus. degebat, diabolicis ei suasionibus suadens Franciam provinciam ad obicendum [Col. 1093] * eum in Franciae provinciam ad sibi obediendum. atque adversandum causae redemptionis sanctae Dei Ecclesiae Reipublicae Romanorum, direxit. Dumque illuc conjunxisset [Col. 1093] * pervenisset. , nitebatur omnino et vehementius decertabat sanctae Dei Ecclesiae causam subvertere, juxta quod a praefato nec dicendo Aistulfo tyranno fuerat directus. Sed propitiante Domino minime valuit sui germani Christianissimi Pippini regis Francorum in hoc firmissimum cor inclinare. Potius autem, comperta nequissimi Aistulfi versutia, tota se virtute idem excellentissimus Pippinus Francorum rex professus est decertare pro causa sanctae Dei Ecclesiae, sicut pridem jam fato beatissimo spoponderat pontifici.
246 Tunc pari consilio isdem sanctissimus papa cum denominato Francorum rege consilio inito juxta id quod praefatus Carolomannus Deo se devoverat monachicam degere vitam, in monasterio eum illic in Francia [Col. 1093] * Viennae collocaverunt. collocaverunt. Ubi et post aliquantos dies divina vocatione de hac luce migravit anno Domini 755. [Col. 1093] Vide Baron. ann. 754. Porro Christianissimus Pippinus Francorum rex, ut vere beati Petri fidelis, atque jam fati sanctissimi pontificis salutiferis obtemperans monitis [Col. 1093] * jussis. direxit [Col. 1095] suos missos Aistulfo nequissimo Longobardorum regi propter pacis foedera, et proprietatis sanctae [Col. 1095] B, praefatae sanctae. Dei Ecclesiae, ac Reipublicae restituenda jura, atque bis et tertio juxta saepefati beatissimi papae admonitionem eum deprecatus est, et plura ei pollicitus est munera, ut tantummodo pacifice propria restitueret propriis; sed ille, peccato imminente, obedire distulit. Ad hoc isdem eximius Francorum rex, cernens quod atrocissimi Aistulfi nequaquam valeret quoquo modo saxeum mollire cor, generalem contra eum decrevit facere motionem. Et dum jam fere medium itineris spatium Francorum exercituum graderentur cunei, rursum ipse sanctissimus vir praefatum benignissimum deprecatus est Pippinum regem, demum [Col. 1095] denuo. saevissimo Aistulfo dirigi Longobardorum regi, si quo modo potuisset vel sero tandem ejus sedare saevitiam, et propria propriis saluberrime suaderet reddere absque humani effusione sanguinis. Et ita factum est, atque denuo ipse benignissimus Francorum rex suos eidem Aistulfo misit missos
247 Sed beatissimus isdem papa, ut vere pater et bonus pastor, ne sanguis effunderetur Christianorum, admonitionis et obsecrationis apostolicas ei direxit litteras, per eas et fortiter per omnia divina mysteria et futuri examinis diem conjurans atque obtestans ut pacifice sine ulla sanguinis effusione propria sanctae Dei Ecclesiae et Reipublicae Romanorum redderet jura; sed iniquitate ejus obsistente, nequaquam acquiescere voluit. Potius autem e contrario minas et indignationes praefato pontifici et excellentissimo Pippino regi vel cunctis Francis direxit. Tunc fixus [Col. 1095] fisus. in omnipotentis Dei misericordia antefatus Pippinus Francorum rex iter suum profectus [Col. 1095] B, prosecutus. est, praemittens ante suum occursum aliquos ex suis proceribus, et cum eis exercituales viros ad custodiendum proprias Francorum clusas [Col. 1095] B. clausas. ; ibique conjungentes remoti residebant, proprii regis praestolantes adventum. Audiens itaque protervus ille Aistulfus parvos fuisse Francos illos qui ad custodiam propriarum advenerant clusarum, fidens in sua ferocitate [Col. 1095] fortitudine. , subito aperiens clusas, super eos diluculo cum plurimis exercitibus irruit. Sed justus judex Dominus Deus et Salvator noster Jesus Christus victoriam paucissimis illis tribuit Francis. Et multitudinem illam Longobardorum superantes trucidaverunt, ita ut ipse Aistulfus fuga arreptus vix ab eorum evadere potuisset manibus, nisi usque in Papiam civitatem absque armis fugam arripuisset; in qua et prae timore Francorum cum aliquantis se retrusit. Ipsi vero Franci introeuntes clusas, cunctum fossatum [Col. 1095] fossatum, id est castra. Longobardorum post peractam caedem abstulerunt, spolia multa auferentes.
248 Conjungens vero Christianissimus Pippinus Francorum rex, sequipes etiam ejus factus, et antefatus beatissimus papa, usque ad muros civitatis Papiae utrique pervenerunt. Quam et obsidentes per aliquantos dies viriliter eam Francorum exercitus constrinxerunt [Col. 1095] constrinxit. . Tunc jam fatus beatissimus et coangelicus papa Pippinum deprecatus est benignissimum regem, ut jam amplius malum hoc non proveniret [Col. 1095] perveniret. , neque sanguis effunderetur Christianorum, imminens salutifera praedicatione, ut pacifice causae finirentur. Ad haec Christianissimus Pippinus Francorum rex, ejusdem beatissimi Patris et boni pastoris audiens [Col. 1095] * Ad hoc Pappinus rex audiens eos paci inhiantes, atque in scripto foedere pactum promittentes dixit summo Pontifici. Fiat secundum praeceptum tuum beatissime Pater. adimplensque admonitionem, Deo dilectam pacem inientes, atque in scripto foedera partium affirmantes inter Romanos, Francos et Longobardos, et obsides Longobardorum isdem Francorum rex abstollens: spopondit ipse Aistulfus cum universis suis judicibus, sub terribili et fortissimo sacramento, atque in eodem pacti foedere per scriptam paginam affirmavit se illico redditurum civitatem Ravennatium cum aliis diversis civitatibus.
249 Et post hoc, facta pace inter Romanos, Francos et Longobardos, rex Pippinus obsides Longobardorum secum ducens in finibus suis rediit. Cumque [Col. 1097] ab invicem essent segregati, solitum in perjurii reatum infidelis ille Aistulfus Longobardorum rex incidens, quod jurejurando promisit, reddere distulit. Dum enim saepefatus sanctissimus papa conjungeret Romam, post aliquanti temporis spatium, furore vehementi repletus adversarius ille, et suae animae inimicus, Aistulfus, Deo sibi contrario, non solum quia ea quae promiserat minime adimplevit, sed etiam et generalem faciens commotionem cum universo regni sui Longobardorum populo contra hanc Romanam venit urbem, quam per trium mensium spatia obsidens, atque ex omni circumdans parte, quotidie fortiter eam expugnabat, omnia quae erant extra urbem ferro et igne devastans atque funditus demoliens consumpsit. Imminens vehementius isdem pestifer Aistulfus, ut hanc Romanam capere potuissent urbem, nam et multa corpora sanctorum effodiens, eorum sacra mysteria [Col. 1097] * coemeteria. , ad magnum animae detrimentum abstulit.
250 Haec itaque impie ab eodem Aistulfo gesta quantocitius saepedicti Francorum insonuere regis in aures [Col. 1097] * insonuerunt auribus. . Sed et beatissimus pontifex per marinum iter suos ordinans, et ad eum Franciam dirigit missos, una cum quodam religioso viro, Warnerio nomine, qui ab eodem Francorum rege huc Romam directus fuerat. Cuncta quae gesta sunt, et quae crudeliter tyrannus ille peregit Aistolfus, subtili fictione suis [Col. 1097] * subtiliter suis. apostolicis relationibus saepefato Christianissimo, et Dei cultori Pippino Francorum intimavit regi, adjurans eum fortiter firmiterque sub divina diei judicii obtestatione, cuncta quae beato Petro pollicitus est adimplendum [Col. 1097] * sub divini judicii die obtestans, ut cuncta quae beato Petro pollicitus est, adimpleret. . Ad vero haec Christianissimus Pippinus rex Francorum, fervore fidei motus, iterum cum Dei virtute generalem faciens motionem, in Longobardorum partes conjunxit [Col. 1097] venit. , et clusas funditus eorumdem evertit Longobardorum. Etenim cum ad praedictas Longobardorum clusas jam fatus Christianissimus Pippinus Francorum appropinquaret rex, conjunxerunt in hac Romana urbe [Col. 1097] * venerunt in hanc urbem. imperiales missi, Gregorius scilicet protosecrata [Col. 1097] proto a secretis. , et Joannes Silentiarius, directi ad praedictum Francorum regem. Quos suscipiens beatissimus papa eisdem motionem praefati Francorum regis nuntiavit. Quod quidem illi dubium habuerunt credendi. Et adhaerens eis missum apostolicae sedis eos in Franciam ire absolvit [Col. 1097] Absolvit, id est, dimisit. . Et pergentes marino itinere quantocius Massiliam advenerunt; in quam ingredientes didicerunt jam praedictum Francorum regem Longobardorum fines fuisse ingressum, juxta adhortationem antefati beatissimi papae, et promissionem quam beato Petro jurejurando obtulerat. Et haec [Col. 1097] * quod. cognoscentes ipsi imperiales missi, tristes effecti, nitebantur dolose [Col. 1097] * dolo. missum apostolicae sedis detinere Massiliam, ut minime ad praedictum properaret regem, affligentes eum valide [Col. 1097] * valde. .
251 Sed, interveniente beato Petro apostolorum principe, eorum callida ad nihilum redacta est versutia. Itaque unus ex ipsis, Gregorius videlicet protosecreta [Col. 1097] Proto a secretis. praecedens apostolicae sedis missum, celeriter praenominatum Francorum assecutus est regem, quem et in finibus Longobardorum non procul a Papia reperit civitate; et nimis eum deprecans, atque plura spondens tribui [Col. 1097] * tribuit imperialia munera, ut Ravennatium urbem vel caeteras ejusdem exarchatus civitates et castra imperiali tribuens concederet ditioni. At nequaquam valuit firmissimum jam fati Christianissimi atque benignissimi fidelis Dei et amatoris beati Petri apostoli, scilicet antefati Pippini Francorum regis, inclinare cor, ut easdem civitates et loca imperiali tribueret ditioni. Asserens isdem Dei cultor, mitissimus rex, nulla penitus ratione easdem civitates a potestate beati Petri et jure Ecclesiae Romanae vel pontificis apostolicae sedis quoquomodo alienari [Col. 1097] B. pati. . Affirmans etiam sub juramento quod per nullius hominis favorem sese [Col. 1099] certamini saepius dedisset, nisi pro amore beati Petri, et venia delictorum, asserens et hoc quod nulla eum [Col. 1099] ei, thesauri copia suadere valeret ut quod semel beato Petro obtulit, auferret. Et haec praedicto imper. misso reddens in responsis, continuo eum ad propria remeandum per aliam viam absolvit, qui et sine effectu Romam conjunxit.
252 Dum vero antefatus benignissimus Pippinus Francorum rex Papiam obsidens constringeret civitatem, tunc Aistulfus atrocissimus rex Longobardorum, ut veniam illi tribueret et ab obsidione cessaret, quas prius contempserat conscriptas in pacti foedere redderet civitates, se modis omnibus professus est redditurum. Et denuo confirmato anteriore pacto, quod per elapsam octavam indictionem inter partes provenerat [Col. 1099] B, convenerat. , restituit ipsas civitates praelatas, addens et castrum quod cognominatur Comiaclum [Col. 1099] B, Comaclum. .
253 De quibus omnibus receptis civitatibus donationem in scriptis a beato Petro atque a sancta Romana Ecclesia, vel omnibus in perpetuum pontificibus apostolicae sedis, misit possidendam, quae et usque hactenus in archivio sanctae nostrae Ecclesiae recondita tenetur. Ad recipiendas vero ipsas civitates misit ipse Christianissimus Francorum rex suum consiliarium, id est Fulradum venerabilem abbatem et presbyterum. Et continuo ejus eximietas [Col. 1099] ipse rex. feliciter cum suis exercitibus Franciam repedavit. Praenominatus autem Fulradus venerabilis abbas et presbyter Ravennatium partes cum missis jam fati Aistulfi regis conjungens, et per singulas ingrediens civitates tam Pentapoleos quam et Aemiliae, easque recipiens, et obsides per unamquamque auferens [Col. 1099] * de unaquaque tollens. , atque primates secum una cum clavibus portarum civitatum deferens, Romam conjunxit.
254 Et ipsas claves tam Ravennatium urbis quamque diversarum civitatum ipsius Ravennatium exarchatus una cum suprascripta donatione de eis a suo rege emissa in confessione beati Petri ponens, eidem apostolo et ejus vicario sanctissimo papae, atque omnibus ejus successoribus pontificibus perenniter possidendas atque disponendas tradidit, id est Ravennam, Ariminum, Pisaurum, atque Fanum, Cesenas, Senogallias, Esium, Forum Pompilii, Forum Livii, cum castro Sussubio, Montemferetri, Acerragio, Montem Lucari, Serram, castellum sancti Mariani, Bobrum, Urbinum, Callium, Luculos, Eugubium seu Comiaclum. Necnon et civitatem Narniensem, quae a ducatu Spoletino [Col. 1099] * duce Spoletano. , a parte Romanorum per evoluta annorum spatia fuerat invasa. Dum ergo haec agerentur, ipse infelix Aistulfus quodam loco in venerationem pergens divino ictu percussus, defunctus est. Tunc Desiderius quidam dux Longobardorum, qui ab eodem nequissimo Aistulfo Tusciae in partes erat directus, audiens praefatum obiisse Aistulfum, illico aggregans ipsius Tusciae universam exercituum multitudinem, regni Longobardorum arripere nixus est fastigium. [Col. 1099] Vide Baron. ann. Domini 756. Cujus personam despectui habens Radehisus dudum rex, et postmodum monachus, germanus praefati Aistulfi, sed et alii plures Longobardorum optimates cum eo eundem Desiderium spernentes, plurimam transalpium vel caetera Longobardorum exercituum multitudinem aggregantes, ad dimicandum contra eum profecti sunt
255 Ad haec praefatus Desiderius obnixe praefatum beatissimum pontificem deprecatus est sibi auxilium ferre, quatenus ipsam regalem valeret assumere dignitatem, spondens jurejurando omnem praefati beatissimi pontificis adimplere voluntatem. Insuper et reipublicae se redditurum professus est civitates quae remanserant, imo et copiosa daturum munera. Tunc isdem praecipuus Pater et bonus pastor, inito consilio cum saepe fato Fulrado venerabili presbytero et [Col. 1101] abbate, atque consiliario Christianissimi Pippini Francorum regis, misit suum germanum, Paulum scilicet diaconem, atque Christophorum consiliarium una cum praefato Fulrado in partes Tusciae ad praedictum Desiderium. Cum quo loquentes confestim per scriptam paginam terribili juramento isdem Desiderius cunctam professus est superius annexam sponsionem adimplere. Post haec vero peracta statim suum missum, id est Stephanum venerabilem presbyterum cum apostolicis exhortatoriis litteris praefato Radehiso, vel cunctae genti Longobardorum direxit, properans et praedictus Fulradus venerabilis cum aliquantis Francis in auxilium ipsius Desiderii, sed et plures exercitus Romanorum, si necessitas exigeret, in ejus disposuit occurri [Col. 1101] occurrere. adjutorium. Et suffragantibus praedicti sanctissimi pontificis Deo acceptis precibus, ita omnipotens Dominus disposuit, ut sine ulla animarum periclitatione antefatus Desiderius, per jam dicti coangelici papae concursum, eamdem quam ambiebat. assumeret regalem dignitatem. [Col. 1101] Rachis vero rediit ad monasterium. .
256 Dum vero haec agerentur, direxit missum suum sanctissimus pontifex, et abstulit de ipsis civitatibus quas saepedictus Desiderius rex reddere promiserat beatissimo eidem papae, id est Faventiam cum castro Tiberiaco [Col. 1101] B. Tiberiano. , seu Gabellum [Col. 1101] * Caballo. et universum ducatum Ferrariae in integrum. Et annuente Deo rempublicam dilatans, et universam dominicam plebem videlicet, rationales sibi commissas oves, ut bonus pastor, animam suam ponens, omnes ab insidiis eruit inimicorum, cursumque consummans, et omnia utiliter perficiens, Dei vocatione vitam finiens ad aeternam migravit requiem. Qui fecit ordinationem unam per mensem Martium; presbyteros undecim, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero viginti; et cessavit episcopatus dies triginta quinque. Sepultus est in basilica beati Petri apostolorum principis sexto Kalendas Maii, indictione X. Et cessavit episcopatus diebus triginta duobus.
[Col. 1139A] Ex codice Farnesiano XCVI. Num. 257, lin. 6, cum antelato germano suo. Nam dum hisdem. lin. 8, Theophylactum archidiaconum tenentes. lin. 9 eodem beatissimo concordabant Paulo Diacono; plurima pars judicum et populi, cum eo tenentes, quam cum predicto Thofilacto archidiacono. lin. 12. Lateranense. lin. 14, de ha vita. lin. 15, continuo eodem populi congregatio, que cum sepefato beatiss. Paulo tunc diacono existenti tenebat. lin. 18, cum prelato archidiacono. lin. 19, b. P. S. s. ordinatus consecratusque est pontifex. Num. 258, linea 4, illi inferebat misericordiam. lin. 7, a. i. m. alimonia, lin. 11, reddito ipso devito a jugo redimebat servitii. lin. 14, Constantini et Leoni augusto direxit pro restituendis in pristino venerationis statu sacratissimis imaginibus Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi scaeque ejus genetricis adque beatorum apostolorum omniumque sanctorum prophetarum martyrum et confessorum, [Col. 1139B] etc. Num. 260, lin. 13, congregationem constituens. Num. 261, lin. 2, juxta templum Rome. Num. 257, lin. 3, cod. Vallicel., praedecessore ejus, omisso pontifice. lin. 4, concordat cum Reg., Maz. et Thu. et ita lin. 6, exceptis tamen his: et Leonis imperatorum . . . infra hanc civitatem Romanam . . . sanctorum apostolorum Petri et Pauli . . . pro Christi nomine martyrio. In reliquis vero, usque ad hic dum, adamussim respondet laudatis codd., quibuscum etiam omittit numeros qui sequuntur, videlicet 258, 259, 260 et 261 ex parte, nempe usque ad lin. 12. Num 261, lin 12, cod Vallicel cum Reg., Maz et Thu. incipit ab his verbis, Hic dum, etc., omissis reliquis hujus numeri, ut diximus supra num 257, linea 6. lin 13 et 17, ut laudd codd Reg, Maz et Thu. lin 15, illicque fere per trium mensium spatium. lin 18, [Col. 1139C] deportaverunt. Hic fecit ordinationem unam mense Decembr. lin 21, anno I et mense I. Num 257, lin 10, B, uno multo plures. lin 20, ordinatus, consecratusque AB. Num 258, lin 4, consolati oves misericordiae B. Num 259, lin 1, hic namque beatissimus pontif. praefati sui senioris germani, et praedecessoris pontificis sanctiss. Stephani papae salutifera adimplens praecepta, continuo post ejus decessum aggregans sacerdotes et universum clerum, atque cunctum populum istius Romanae urbis operabatur in coemeterio, ubi prius beata Petronilla sita quiescebat, foris porta Appia, milliario ab urbe Roma secundo, et exinde ejus venerabile ac sanctum corpus cum sarcophago marmoreo, in quo reconditum inerat, abstulit sculptum litteris ita: Aureae Petronillae filiae dulcissimae. [Col. 1140A] Unde non dubium est quin sculptura illa litterarum propria beati Petri apostoli manu designata dignoscitur ob amorem suae dulcissimae natae, ipsumque sanctum corpus cum praefato sarcophago posito supra plaustrum novum in ecclesiam beati Petri apostoli tam hymnis et canticis spiritualibus ejus beatitudo deportavit, et in mausoleo, juxta ecclesiam beati Andreae apostoli, quod praefatus beatissimus Stephanus papa, ejus germanus, dum adhuc superstes erat ecclesiam in honorem ipsius sanctae Christi martyris Petronillae picturae miro decore illustravit. Fecit autem et rugas in ecclesia beati Petri apostoli, in presbyterio ingredientes, quas utraque parte dextra laevaque investivit argento purissimo, quae pensant libras 30. Num. 260, lin 8, fecit, quod pensat libras 720; fecit et ibidem altare apud confessionem, quod investivit argento purissimo, pens. lib. 300. Num. 261, lin 7, B, designata. Hic renovavit infra [Col. 1140B] ipsam civitatem ecclesiam sanctorum apostolorum prope viam Latam, quae in magna erat ruina posita. lin 12, lib 150. lin ead B, construxit. Fecit autem in atrio ante turrem sanctae Mariae ad Gradus, quod vocatur Paradisus, oraculum ante Salvatorem in honorem sanctae Dei Genetricis Mariae miro opere, et decoravit magnifice. Hic dum, etc. lin 20, num. 2. lin 21, mensem unum, quo Constantinus transgressor apostolicae sedis invasor extitit, B. Num 257, lin. 4, junioris papae. Postmodum. lin 6, par. cum suo germ. ordinatus est. Fuit autem temporibus Constantini et Leonis imperatoris. Erat vero mitissimus et misericors, nulli unquam malum pro malo reddens, viduis, orphanis atque pupillis, omnibusque egentibus opem ferens. Fortissimus quoque erat orthodoxae fidei defensor. Hic fecit noviter ecclesiam infra hanc civitatem via Sacra, juxta templum Romuli, in honore sanctorum Petri et Pauli, [Col. 1140C] ubi ipsi beatissimi principes apostolorum tempore quo pro Christi martyrio coronati sunt, dum Redemptori nostro funderent preces propria genua flectere visi sunt. In quo loco usque hactenus eorum genua pro testimonio in postremo venturae generationis in fortissimo silice esse noscuntur designata. Hic dum. Num 261, lin 13, pro valido calore d. lin 15, illicque per trium mensium spatium. lin. 17, per fluvium Tyber. lin. 18, deportan. Hic fecit ordinat. u. per meuse Decembris. lin 21, anno 1, mens. 1. Num 257, lin 6, antelato. lin. 7, illico pop. lin. 18, praelato. lin 19 et 20, sedem ordinatus, consecratusque est P. Num 258, lin 4, illi inf. lin. 7, alimonia. lin. 9, inveniebatur. a m. eruens p. Num 260, lin 8, ciburium. lin 13, constituens, g. [Col. 1141A] Num. 261, lin. 6, silice esse n. lin 16, humatum. lin. 18, praelato. Num 257, lin 6, ante lato. lin 18, praelato. lin ult., consecratusque. [Col. 1142A] Num. 258, lin 7, alimonia. lin 9, eruens per. lin 15, in pristino ven. statu. Num 260, lin 7, omn. illic orn. Num 261, lin 2, templ. Romae. lin 16, humatum. lin 20, numero. Et cessav.
[Col. 1141A] Num. 257, lin. 1.— Paulus. Anno 757, die 28 Maii paulus frater Stephani praedecessoris sui contra Theophylactum potioribus votis pontificatum adeptus est. Num. 258, lin. 14.— Admonitoriis litteris. Hae et praecedentes litterae Pauli ad Constantinum imperatorem et Pipinum regem desiderantur. Priorum mentio habetur in epistola Hadriani papae ad Constantinum et Irenem Augustos. Num. 260, linea 13.— Graecae modulationis. Cum impius imperator Copronymus edicto promulgato monachos in Oriente esse prohibuisset, ingens Graecorum monachorum multitudo sese Romam contulerat. Quorum cum Graeca lingua peculiaris esset, eodem in monasterio collocatos voluit ea praestare quae in suis Orientalibus monasteriis praestare consuevissent; nimirum ut psalmorum cantum aliaque officia ecclesiastica sua ipsorum lingua persolverent.
[Col. 1141B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Exactis jam exarchis, regibusque Longobardorum non modo in eorum jura, si qua erant, non venientibus, sed a Pippino Francorum rege obsequii ac reverentiae pleno erga summos pontifices mirum in modum exagitatis, non erat cur apostolica sedes iterum paulo diutius vacaret, nec statim post electionem consecratum novum pontificem acciperet. At intestina discordia quam ipso ex Anastasio discimus, diuturnioris interpontificii causa fuit. Quam lubet iisdem hic verbis proferre, tum ut confirmem quod alibi docui de enthronismo consecrationem praeeunte; tum ut liqueat, in more horum temporum fuisse positum, nonnisi post depositionem apud sanctum Petrum de successore eligendo cogitatum esse, quod non satis animadvertit Pagius, ubi consecrationes collocandi extra diem Dominicam occasionem est nactus. Loquens [Col. 1141C] igitur Anastasius de electione et consecratione sancti Pauli, qui erat germanus frater nuper mortui pontificis, narrat causas interpontificii, nempe electorum dissidia, dum eorum pars major adhaerebat Paulo, qui nunquam ex patriarchio Lateranensi discesserat; pars autem Theophylacto archidiacono domi suae. «Eoque, ait, cum ingenti honore in basilica beati Petri sepulto, continuo eadem populi congregatio, quae cum saepefato beatissimo Paulo tunc diacono tenebat, quoniam validior et fortior erat, eum in pontificatus culmen elegerunt. Post haec hi qui cum praefato archidiacono aggregati erant, dispersi sunt. Et ita Deo annuente isdem sanctissimus vir in apostolicam beati Petri sacratissimam sedem consecratus pontifex est.» Omnia haec autem facta sunt post mortem Stephani, an. 757. Interpontificii tempore, quo de in codd. et Catalogis duplex opinio est. Plerique enim tradunt vacasse sedem mensem I, dies V aut XXV dies, ut Catalogi [Col. 1141D] Lucensis, Farfensis, et sex Colbertini (Colb. quintus, mendose, habet dies XXII), necnon Codd. duo Freheriani, et Thuanus alter, cum duobus Ambrosianis, primo antiquissimo, qui hic explicit, et quarto. Alii vero numerant interpontificium dier. XXXII, ut vulgatus, Regius, Mazarinus, Thuanus primus, secundus et tertius Ambrosiani, et Farnesianus, nullo tamen catalogorum iis astipulante. Caeterum utraque harum opinionum ducimur ad diem ordinationis sancti Pauli, 29 Maii, quae anno 757 in Dominicam incidebat. Id tantum discriminis inter utramque occurrit, quod prima, dierum, nempe, XXXV quam AA. [Col. 1142A] apud Pagium sequntur, desumit interpontificium ab emortuali die Stephani II, al. III, quam duratio sedis ejus ostendit fuisse 24 Aprilis, eamque in summam confert; altera vero, dier. XXXII, interpontificium de more a die depositionis repetit, quam excludit e dierum summa. Ita conciliandam duxi hanc duplicem de interpontificio sententiam eruditorum causa, quibus arridet prima, ut biatum bidui inter Stephani obitum et depositionem impleant. Itaque sanctus Paulus Diaconus, praedecessoris frater, quovis populi quiescente dissidio, 29 die mensis Maii an. 757, consecratus sedit, ex unanimi omnium Codd. et catalogorum consensu, annos X, mensem I, hoc est usque ad diem 28 Junii 767. Hujus pontificis depositionem Vitae scriptor, quicunque is fuerit, non commemorat, sed omnia diligenter enarrat quae spectant ejus pietatem quovis temporum charactere vacua. Aliunde tamen est certus emortualis [Col. 1142B] ejus annus; nam Annales Bertiniani (Script. Italic. t. II) ad annum 767, loquentes de Pippino ab Aquitanica expeditione reduce: Et reversus est, inquiunt, Bituricam, ibique nuntiatum est de obitu Pauli papae. Quin etiam dies ipsa emortualis ab Anastasio traditur in Vita Stephani III, al. IV, successoris consecrati, a depositione invasoris Constantini arguenda, de quo satis superque sum locutus in superiori adnotatione, ubi etiam delibavi aliqua de iis diebus qui ab invasore dejecto ad ordinationem Stephani excurrunt, ab Anastasio neglectis. Verba Anastasii sunt: Vigesima octava die Julii mensis (in fer. 5 incidebat), indictione 6 (an. 768), vespere, in ipso crepusculo noctis vigilia beatorum martyrum Abdon et Sennen, occupantes pontem Salarium (Longobardi, etc.) Alia vero die (fer. 6), transientes per pontem Milvium, venerunt Romam et fecerunt quae supra aiebam, Constantinum invasorem transfugam dejicientes e Lateranensi patriarchio, eumque in carcerem conjicientes. Quibus mirum in modum concinit, [Col. 1142C] nequicquam reclamante Pagio, Marianus Scotus in Chronico: Constantinus, 6 feria, mense Julio depositus est; non quidem ex ordine pontificatus, quod postea factum, sed ex fastigio, quod invaserat. Quamobrem si animadvertantur quae Anastasius habet de interpontificio post sanctum Paulum: Et cessavit episcopatus annum, unum mensem unum, quibus Freherianus Cod. secundus opportune addit: Quo Constantinus transgressor apostolicae sedis invasor exstitit, pariterque ea quae in Vita Stephani III, aut IV, habet idem Anastasius de Constantino: Et per anni spatium et mensem unum sedem apostolicam invasam detinuit; si haec, inquam, animadvertantur, nulla prorsus dubitatio erit quin die 28 Junii an. 767 occubuerit mortem sanctus Paulus; inde enim ad diem 29 Julii sequentis anni 768 annus unus unusque mensis numerantur, non secus atque anni decem ac mensis, quibus sanctus pontifex est moderatus Ecclesiam, a die 29 Maii an. 757, ad praedictam emortualem [Col. 1142D] diem, excurrunt. Haec ad chronologiam sancti Pauli I, qui hunc quartum tomum claudit, per me adnotata nondum praelo committebantur, cum saepe laudatus P Joseph Blanchinus ad pontificiam historiam illustrandam semper vigilans, dono mihi dedit praestantissimum monumentum ex celeberrimae bibliothecae capitularis Veronensis Codice excerptum, quod mortem ejusdem sancti Pauli, pseudo-papae Constantini depositionem creationemque Stephani III, al. IV, egregie confirmat Et quoniam propria quemquam laude fraudari nos patitur, acceptum se id referre testatus mihi es [Col. 1143A] eruditissimo archipresbytero et cancellario amplissimi Veronensis capituli Bartholomaeo Campagnolae, cujus peritiam valde spectabilem in legendis publicamque ad utilitatem discutiendis veteribus Codd. et diplomatibus V. C. Ludovicus Muratorius (Script. Ital. t. II, p. II, pag. 685) et praesul Blanchinus ( Anast. in Prolegom. ) optimi judices admirantur. Huncque ait, flagitante ill. et juxta doctissimo comite Otholino Otholinio, summa cum fide id monumentum exscripsisse, et ad se dedisse die 28 Maii labentis hujus anni 1735. Praefatum vero monumentum est actio prima fere integra concilii Romani sub Stephano III, al. IV, ex cujus actionibus 3 et 4 venerabile aliquod fragmentum eduxit Lucas Holstenius (Collect. Rom. pag. 259) aliudque in Spicilegio Acherii legitur, unde posteriores in conciliorum collectiones translata eadem legimus cum antea nudam hujus concilii memoriam ab Anastasio omnes peterent. Ex nuperrimo hoc monumento demum aliquando emergunt duodecim ii [Col. 1143B] Francorum episcopi, quos non integre decerpsit Sirmondus e schedis Panvinianis, ac proinde, Sammarthanos, Antonium Pagium, scriptoresque alios vel oculatissimos decepit; sunt praeterea episcopi illi omnes quos Anastasius congregatos testatur ex Campania, Thuscia, et Italia provincia, numero quadraginta, quorum vix tres aut quatuor alibi nominatos ab Anastasio Ughellus, et quicunque ante hunc diem scripsere, agnoverunt. Integrum hic darem, nisi opportunius ad Stephani III, al. IV, Vitam illustrandam editurus illud essem in sequenti volumine. Interim, ne eruditi id aegre ferant, et ut selectissimarum Europae bibliothecarum praefecti et nomine et scriptis celebres ad simile aliquid educendum inflammentur, pro maximo Ecclesiasticae Historiae bono, praestantissimum documentum seorsim ab Anastasio cum aliquot notis in lucem edam.
[Col. 1143C] Num. 257, linea 1.— Paulus. Constantini filius, Romanus, Stephani Junioris papae frater germanus, S. R. E. cardinalis a Zacharia papa factus, imperatoribus Constantino et Leone Augustis, creatus et consecratus IV Kal. Junii, anno 757, in patriarchatu Lateranensi, mores et ecclesiasticam doctrinam perdidicit sub Gregorio tertio et Zacharia pontificibus a quo in diaconatus ordinem cum fratre ascitus est. Verum, mortuo fratre, Paulum ob integritatem vitae et doctrinam in demortui fratris locum subrogarunt, cum exemplo careret in summo sacerdotio duorum fratrum successio, quae nec in posterum unquam visa est.
[Col. 1143C] Num. 257, linea 17.— Eum in pontificatus culmen elegerunt. Ubi Paulus creatus est pontifex, ad Pippinum Francorum regem litteras dedit, quibus Stephani fratris obitum et suam electionem significat, [Col. 1143D] indicatque se in amicitia ab eodem Stephano inita cum Francis perseveraturum, petens ab eo ut idem praestaret. Hae litterae fuerunt primae ab ipso datae, utpote ante suam ordinationem scriptae, earum enim haec est inscriptio: Domno excellentissimo filio Pippino Francorum, et patricio Romanorum, Paulus Diaconus, et in Dei nomine electus sanctae sedis apostolicae. Haec epistola in collectione concil. Labbei prima ordine recte ponitur; in Codice vero Carolino est 13. Hic porro locus se offert de auctore Codicis Carolini lectorem monere. Jacobus Gretzerus, anno 1613, Ingolstadii, publicavit epistolas quas Romani pontifices Gregorius III, Zacharias, Stephanus II, Paulus, Stephanus III, Adrianus et pseudo-papa Constantinus ad Carolum Martellum majorem domus, ad Pippinum, ad Carolum Magnum, et ad Carolomannum ejus fratrem miserunt. Hae epistolae collectae olim in unum volumen fuerant studio et cura ipsius Caroli [Col. 1144A] Magni, et sunt omnino nonaginta novem. Eas idem Carolus Magnus, anno 791 iterum rescribendas curavit, eo quod nimia vetustate jam ex parte defetae essent, ut liquet ex antiqua inscriptione majusculis litteris exarata, quae ab illo ipso qui ejus jussu eas in unum corpus redigendas descripsit collectioni earum praefixa est. Et haec collectio vocatur Codex Carolinus ab ejus auctore Carolo M. Lambecius porro, lib. II Bibliothecae Caesareae, cap. 5, testatur eam extractam esse ex antiquo Ms. ejusdem bibliothecae, sed eum qui Codicem descripsit, et ad Gretzerum misit, nimiam nonnullis in locis corrigendis et mutandis sibi arrogasse licentiam, ideoque operae pretium fore, si prima illa editio de integro conferatur cum laudato exemplari authentico. Denique omnes illae epistolae anno 791 anteriores sunt, cum earum collectio eo anno facta fuerit. Exstant etiam apud Duchesnium, tom. III. Num. 261, linea 12.— Hic dum in ecclesia B. Pauli. Eodem anno septingentesimo sexagesimo septimo, [Col. 1144B] Paulus papa, dum in ecclesia beati Pauli apostoli aestivo tempore ob fervorem caloris demoraretur, aegritudine corporis correptus, illic laborum mercedem a Deo recepturus evocatus est in coelum, die vigesima octava mensis Junii, postquam annos decem, mensem unum, sedisset, ut scribit Anastasius, et cum eo Martinus Polonus, et Luitprandus, et ob honorem quem apostolo Paulo jugiter ac impense detulerat, primus in eadem sancti Pauli basilica sepeliri se voluit; verum, aliquibus mensibus elapsis, in Vaticanum translatus est, et in oratorio quod ipse prope altare majus erexerat conditus fuit. Ejus nomen inscriptum est a Baronio in Martyrologio Romano ad diem XXVIII Junii, quo mortalitatem explevit; antea enim nomen ejus memoratum fuerat ad diem XXVII Januarii a Petro de Natalibus, lib. III, cap. 30, a Carthusianis. Colon., in Additionibus ad Usuardum a Canisio, Maurolyco, Felicio et Galesinio.
[Col. 1144C] Num. 258, linea 5.— Cellas pauperum infirmorum. Cella est habitaculum seu domuncula tenuiorum, Martial. lib. III, epigr. 30:
[Col. 1144C] Num. 258, linea 13.— Unde saepius suos missos cum apostolicis obsecratoriis atque admonitoriis litteris praefatis Constantino et Leoni Augustis direxit. Sanctissimus pontifex Paulus super gravissimo negotio [Col. 1144D] cultus sacrarum imaginum, quibus nefarium bellum indixerant imperatores Constantinopolitani Constantinus Copronymus et Leo ejusdem filius, plurimum allaboravit; et ut a prava sententia impios imperatores revocaret, saepe missos ad eosdem direxit, et plures epistolas iisdem obsecrationum simul et admonitionum plenas conscripsit, quarum exemplaria cum injuria temporum, tum hominum ignavia, et negligentia nobis invidit. Harum praeter Anastasium mentionem facit Adrianus papa in actione 2 synodi Nicaenae II. Illarum vero epistolarum, quas Paulus in Galliam regi Pipino misit, nullum verbum facit noster Bibliothecarius, quas nisi recitare, indicare saltem debuisse videtur ad texendam historiam hujusce pontificis, cui non minus cordi fuit ecclesiastica dogmata adversus Iconoclastarum haeresim tueri, quam sedis apostolicae cum patrimonia, tum provincias, Pentapolim scilicet, et Exarchatum Ravennae, quae recenti regis Pippini donatione ejusdem sedis [Col. 1145A] juribus accesserant, a Desiderii Longobardorum regis injuriis et insidiis, atque ab eorumdem Constantini et Leonis aggressionibus, quas minitabantur, vindicare et custodire. Exstant hae epistolae in Codice Carolino numero triginta et una. Si quis Anastasii silentio fultus has litteras Paulo abjudicaret, ne ille turpiter erraret ejusque ignorantiam aperte proderet, earumdem litterarum, praefixo singulis nomine Pauli, indubia existentia in authenticis Codicibus et in bibliotheca Caesarea, ex qua excripsit Gretserus, et in Vaticana, ex qua Onuphrius Panvinius argumenta singularum deprompsit, quae Baronius ad annum Christi 767 ex ordine recitat, qui ordo justa annorum seriem accommodatus ab eo diversus est quem in Codice Carolino obtinent. Quam male itaque ex simili silentio Anastasii in Vita Zachariae papae Natalis Alexander falsitatis arguit Childerici exauctorationem, et exaltationem Pippini ad Francorum regnum ejusdem Zachariae auctoritate factas, cum ex eodem silentio Anastasii [Col. 1145B] incredibiles et nulla fide dignas caeteroquin innegabiles epistolas Pauli ad Pippinum potuisset pari ratione affirmare. Aestimet hinc prudens lector Natalis ingenium, et studium erga sanctam sedem, et simul vim in hujusmodi casibus argumenti negativi.
[Col. 1145B] Num. 158, linea 13.— Saepius suos missos cum apostolicis obsecratoriis atque admonitoriis litteris, etc. Quas S. pontifex litteras hac de re scripsit imperatori, ab Adriano papa I diserte memoratas in epistola ad Constantinum et Irenem ejus parentem Augustos, ex profecto non supersunt. Illae pari modo desiderantur, quas eadem dedit occasione ad Pipinum regem, quibus eum rogabat, ut, quae ejus auctoritas erat, apud iconomachum imperatorem intercederet, avertendi eum causa ab Ecclesiae persecutione. Id dumtaxat constat ex septima Pauli epistola ad Pipinum, probe eum nosse, quod Graeci imperatoris persecutio, ejusque [Col. 1145C] iniqua consilia contra apostolicam sedem ex eo proveniebant, quod pontifex orthodoxam fidem ac venerabilis antiquitatis traditionem defendebat, quas ille impius evertere moliebatur: «Quia, ut plenissime satisfacta est vestra Excellentia non ob aliud ipsi nefandissimi nos persequuntur Graeci, nisi propter sanctam et orthodoxam fidem, et venerandam Patrum piam traditionem, quam cupiunt destruere atque conculcare.» (Paul. ep. 7 ad. Pip. reg., Cod. Carol. 34.) Id consilii Constantinus ceperat adversus apostolicam sedem, ut in possessionem rediret Exarchatus Ravennae, quem Pipinus, devictis Longobardis, legitime in suam potestatem redegerat, ac Romano pontifici cum summa potestate, utilique dominio possidendum concesserat. Probe autem intelligens imperator fieri nunquam posse ut optatum finem assequeretur, quoad pontifici Francorum opes auxilium ferrent; ac nisi Longobardorum regem ad suas partes traheret, spe utilitatis illectum; ut utrumque [Col. 1145D] evinceret, nil intentatum reliquit. Ea propter legatos in Franciam misit, qui nullum non moventes lapidem, ut famam pontificis laederent, ab inito cum eodem foedere Pipinum regem retraherent. Eodem tempore suos Ravennae, totoque in exarchatu emissarios habebat, qui populos ad defectionem contra pontificem excitabant. Nuptias etiam Leonis filii, quem in consortium imperii sibi adsciverat, cum filia Pipini Giselide proponi jussit. Et ne disparitas religionis, quam obtendebat pontifex, ut ille aiebat, deficiendi causa, impedimento esset, congressum de religione in Francia haberi petiit, in quo rationem orthodoxiae, quam toto in imperio servari is volebat, reddidissent sui legati quos eam ob causam missurus erat. Caeterum nec congressus propter Parisios habitus, nec machinamenta omnia quae Copronymo venerunt in mentem apud Pipinum adhibenda, promoverunt quidquam, ut a catholica fide sanctaeque sedis defensione optimus princeps avelleretur. (Ep. 20 et all. Paul. ad Pip. in Cod. Car.; Adon. in Chron. Eginh. ad. an. 767.) Quamobrem Constantinus, alio se convertens, Longobardorum regi accommodavit aures, qui foedere cum illo jungi adversus papam promittebat. Pacta his conditionibus stipulata: Ambo junctis viribus pugnaturos, ut Ravennam et Hydruntum suam in ipsorum ditionem redigerent: harum primam possessuros Longobardos, alteram cum finitima regione Graecos; imperatorem continuo expediturum validissimam classem in Italiam ad praedictum finem. Quae tamen Copronymus non fecit, sibi persuadens fore ut copiis, quas in Sicilia finitimisque locis habebat, satis essent ad Ravennam recipiendam absque Longobardorum auxiliis, quo tempore haud poterat rex Pipinus pontifici opem ferre, quippe qui bello cum ducibus sibi subditis Bajoariae et Aquitaniae detinebatur. At pontifex, consiliis ejus opportune detectis, Pipino ea regi statim aperuit; ut Longobardorum rege ipsum ducesque Spoletinum, et Beneventanum [Col. 1146B] cum aliis finitimis tueri sanctam sedem compellerent, si forte adversus eam Graeci arma movissent: «Confestim vestrum dignemini dirigere Desiderio Longobardorum regi missum, ut si necessitas fuerit significata, auxilium nobis pro incursione eorumdem inimicorum impertire debeat. Praecipiens Beneventanis atque Spoletinis, seu Tuscanis nobis a vicino consistentibus, ut ipsi nostro occurrant solatio.» (Paul. ep. 7 ad Pip. R. Cod. Car. 34.) Haec ut imperator percepit, nihil eorum quae decreverat, molitus est. Contra vero Longobardorum rex Paulo molestiam toto pontificatus tempore ingessit. Primo siquidem sanctae sedi noluit reddere civitates Bononiam, Imolam, Anconam, aliasque, quas redditurum se erat pollicitus, ut praesidio ejus uteretur adversus Ratchim, pro regno Longobardorum secum decertantem, deinde arma in Pentapolim intulit, depopulatusque eam est: ac postremo ejecit duces Spoleto et Benevento, qui a sancta sede [Col. 1146C] pendebant, aliosque intrusit, qui sibi essent subditi. Haec querentem jure pontificem produxit verbis, plene Papiensem tractatum se expleturum pollicitus inter Stephanum et Aistulphum stipulatum, si obsides sibi reddi curasset, quos Pipinus in Franciam duxerat. At Paulus, cui credebat illudere, ipsum delusit, obtentu enim mittendi legatos petitum obsides iisdem jussit, ut perfidiam Longobardorum aperiret regi, ejusque praesidium implorarent, utpote qui inter principes omnes unus poterat foedifragum Longobardum revocare ad officium, atque Ecclesiae subditos sustinere: «Perspicuum est, vos prae omnibus regibus et potentibus piis pollere operationibus . . . Et ideo ut ipsum piae operationis vestrae certamen effectu mancipetur, crebro nos congruit sicut liberatori ipsius S. Dei Ecclesiae, et ejus peculiaris populi apostolicos dirigere apices.» (Ejusd. ep. 2 ad Pip. Cod. Car. 15.) Quare Pipinus eo semper magis sanctae sedis [Col. 1146D] amantior, duos e praecipuis aulae ducibus ad Desiderium misit, qui ei significarunt, venturum ipsum regem cum potenti exercitu in Italiam, nisi is pontifici satisfaceret. Inexspectata re territus Longobardus partem eorum quae Pontificii juris retinebat, Paulo reddidit, promisitque se omne quidquid reliquum sibi fecerat, restituturum: «Dum ad nos conjunxissent Remedius Germanus vester, atque Autcharius gloriosissimus dux, constituit inter eos et Desiderium Longobardorum regem, ut per totum instantem Aprilem mensem omnes justitias fautoris vestri B. Petri apostolorum principis, omnia videlicet patrimonia, jura etiam et loca, atque fines, et territoria diversarum civitatum nostrarum, reipublicae Romanorum nobis plenissime restituisset. Unde ex parte quidem easdem justitias nobis idem Longobardorum rex fecisse dignoscitur; et reliquas omnes justitias se profitetur, atque omnino spondet nobis esse facturum.» (Id., ep. 3 ad Pip. Cod. Car. 17 et 19 ejusd. Cod.) [Col. 1147A] At Desiderius promissis non stetit; clam quippe, ut diximus, cum imperatore egit, ut juncto secum foedere arma in pontificis jura inferret. Isque nequicquam machinatus, pro eo ut civitates et territoria nullo jure erepta, D. Petro, et ejus successori redderet, ut Pippino regi, quoties id fieri urgebat, pollicitus fuerat, novas invasiones meditabatur. Quamobrem sancto pontifici, quoad vixit, molestus fuit ut novissima ejus epistola palam facit: «Pro certo agnoscat excellentissima Christianitas vestra, quia si nobis praefati civitatum nostrarum ab eisdem Longobardis invasi fines, atque patrimonia reddita non fuerint, etiam ea, quae primitus reddiderunt, invadere insidiabuntur.» (Id., ep. 17 et 19 Cod. Car.)
[Col. 1147A] Num. 260, linea 13.— Graecae modulationis. Exceperat Paulus pontifex profugos monachos, qui persecutione Constantini Copronymi excesserant tota Graecia, eisdemque Romae monasterium S. Stephani aedificavit [Col. 1147B] pro domicilio. De ea persecutione a Copronymo potissimum adversus monachos excitata loquitur ad hunc modum Theophanes, pag. 373: «Monasteria quoque, aedes illas sacras in Dei gloriam, et salvandorum refugia constructas, militum sententiae suae pravitate infectorum communes et profanas domus fieri declaravit. Ac monasterium quidem Dalmatarum, coenobium omnium Byzantii celeberrimum, militibus diversorium assignavit: alia quoque sacra aedificia, qualia Calistrati, Dii, et Maximini, nominibus insignita laudantur, et alias monachorum religiosas aedes, et virginum sedes a fundamentis evertit. Quos autem vel arte militari praestantes, vel dignitate conspicuos, maxime sibi prius necessarios et libidinum ejus secretarumque turpitudinum conscios et mystas, monasticae vitae studiosos eam persequi comperisset, certa morte damnabat, tanquam ex eorum confessionibus sibi pudorem incussum iri conjectans.» S. Stephanus Junior monachus hisce fuit auctor ut [Col. 1147C] in Occidentem commigrarent, ut legimus in ejus Vita, tom. I Analect. Graec. Loppini, pag. 456. «Quandoquidem tres apud nos (aiebat vir sanctus ad monachos) supersunt partes eorum qui cum nefaria hac haeresi communionem non habent, vobis auctor sum, ut in illas accurratis. Nullus enim alius locus est, Draconi subjectus, qui ejus vaniloquentiae morem non gerat:» monachos autem inter alia loca advenisse pariter Romam prodiit idem Stephanus diaconus in Vita citata: «Tunc cernere erat monastico ordine et Nazarico habitu, quasi in captivitatem abducto, orbatum Byzantium. Ille Pontum Euxinum, hic Cyprum petebat: alius Romam discedere meditabatur.» Caetera, si lubet, videsis apud Theophanem.
[Col. 1147C] Num. 260, linea 1.— Hic sanctissimus praesul in sua propria domo monasterium. De ecclesia et monasterio a Paulo I fundatis exstat apud cardinalem [Col. 1147D] Baronium ad annum Christi 761 constitutum sive privilegium in Romana synodo ab eodem pontifice editum, quod luculenter confirmat quae ab Anastasio narrantur hoc loco. Postquam enim in eo Constituto Paulus verba fecit de nonnullis sanctorum martyrum coemeteriis, partim vetustate collapsis, partim a sacrilega Longobardorum feritate dirutis, subdit sequentia: «Unde conspecta eorumdem sanctorum locorum desidiosa incuria, et ex hoc valde ingemiscens, atque plurima doloris attritus moestitia; aptum prospexi, Deo annuente, eosdem sanctos martyres, et confessores Christi, et virgines, ex iisdem dirutis auferre locis. Quos et cum hymnis et canticis spiritualibus in hanc Romanam introduximus urbem, et in Ecclesiam, quam noviter a fundamentis in eorum honorem construxi (intra moenia, scilicet in domo quae mihi parentali successione obvenit, in qua me natum constat atque enutritum) eorum sanctissima collocans condidi corpora. Ubi congregationem [Col. 1148A] constitui monachorum speciali censura in honorem et nomine beatorum Stephani papae et martyris, atque Silvestri papae et confessoris Christi; in quo veneranda eorum quiescunt corpora. Monasterium vero virorum monachorum esse censui; scilicet ad modulationis exercendam psalmodiam in perpetuum esse decrevi.» Quam perpetuam psalmodiam cum Graecae modulationis fuisse Anastasius affirmet, hinc facile conjicitur monasterium hoc a Paulo traditum fuisse monachis Graecis, qui, Iconoclastarum in Orientis imperio persecutione saeviente, ex eorum sedibus pulsi in Urbem sese contulerunt. Impius enim imperator Copronymus maximo odio in monachos flagrans, quos ejus haeresi strenuos adversarios, validosque sacrarum imaginum defensores sentiebat, edictum circa haec tempora promulgavit, quo vetuit, omne genus suppliciorum intentans, quominus in ejus ditione monachi degerent. Ergo aliis alio migrantibus, quicunque Romam venere benigne a Paulo [Col. 1148B] pontifice excepti instructissimo hoc monasterio fuerunt donati, ubi eorum ritu ecclesiastica officia persolverent, colerentque debito honore quiescentes ibi Christi martyrum et confessorum exuvias. Sed quanta fuerit magnificentia fundationis hujus monasterii, praeter ea quae a scriptore nostro de illo referuntur, ex verbis etiam ipsius constituti a Paulo promulgati, sacerdotali praesente, ut supra dixi, et confirmante concilio, potest intelligi: «Et ecce, inquit Paulus, propitiante Domino, idem a nobis in eorum honorem fundatum monasterium, diversis praediis atque rebus, possessionibus urbanis vel rusticis, et cunctis necessariis utensilibus optime ditantes, omnia quae ad concinnationem luminarium, et sedulam sacrificiorum oblationem, vel ea quae ad usus illic consistentium monachorum sufficiunt, concessimus, id est massas, fundos, casales, colonias, vineas etiam atque hortos, et oliveta, sive domos, et hospitia, salinas et aquimolas, vel piscarias, et [Col. 1148C] reliqua possessionum praedia in diversis locis et civitatibus sita, simulque et servorum famulantium secum peculium. Addentes etiam et sub jure et ditione ipsius nostri monasterii confirmantes aliqua monasteria, et venerabilia loca cum universis possessionibus, et omnibus ejus generaliter, et in integro pertinentibus.» Neque vero in falsitatis suspicionem constitutum Pauli idcirco potest traduci quod notae chronicae non apte conveniunt in apographo ad annum laudatum a Baronio vulgato, in cujus calce haec habetur subscriptio: «Datum quarto Nonas Junii, imperante domino Constantino Augusto a Deo coronato magno imperatore, anno quadragesimo primo, ex quo cum patre regnare coepit, et post consulatum ejus anno vigesimo primo, indictione decima quarta.» Cum enim Constantinus Copronymus ultima die mensis Martii anni 720 consors imperii paterni dictus fuerit, dieque decima octava Junii anni 741, de more consulatum capessens, Leoni patri ejusque impietati [Col. 1148D] successerit; annus quadragesimus primus ejus imperii cum anno vigesimo ejus consulatus simul non potest concurrere: nam unius anni spatio consulatus excedit imperium. Sed Pauli Constitutum, dignum sancti pontificis monumentum a Baronio appellatum, non ideo suppositionis nomine est reprehendendum; 1. quia temporariae notae in Baroniano apographo male consignatae, bene fortasse cohaerent in autographo asservato Romae a monialibus sancti Sylvestri, ob temporum vices in monachorum locum subrogatis, a quibus mihi concessum non fuit ut illud viderem; praesertim cum levi errore facilique ad excidendum e rescribentium manibus diploma Pauli typis excusum laboret. 2. Quia constituti series tum historico nostro probe consonat, tum relationi litteris adjunctae, quas Stephanus III de restituta ei divinitus per beatum Dionysium martyrem valetudine scripsit, ubi monasterium hoc appellatum ad Sanctos Martyres in Schola Graecorum, nobiliter a [Col. 1149A] Paulo, germano ejus, exstructum dicitur: exstatque, id Areopagiticis Hilduini apud Surium tomo V. 3. Tandem quia pleraque vetera diplomata, quae apud omnes constanti fide recipiuntur, essent rejicienda, [Col. 1150A] cum in describendis chronicis notis, librarii saepe saepius, ut constat apud eruditos, peccaverint.
[Col. 1135] 257 Paulus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos decem, mensem unum. Hic ab ineunte aetate in Lateranensi patriarchio cum proprio seniore germano Stephano, praedecessore ejus pontifice, pro eruditione ecclesiasticae disciplinae traditus est temporibus domni Gregorii secundi junioris pontificis; et postmodum a domno Zacharia beatissimo papa in diaconii ordine pariter cum antefato suo germano consecratus est. Nam dum isdem ejus germanus et antecessor pontifex ad extremum pertingeret vitae, illico et populus cum eo hujus Romanae urbis divisus est, et alii cum Theophylacto archidiacono tenentes, in ejus domo congregati residebant. Alii vero eidem beatissimo concordabant Paulo Diacono, plurima pars judicum et populi cum eo tenentes, quam cum praedicto Theophylacto archidiacono. Ipse vero sanctissimus vir nequaquam a Lateranensi patriarchio recessit, sed cum caeteris fidelibus suo aegrotanti germano et praedecessori pontifici perseveranter famulabatur. Dum vero de hac vita praedictus ejus germanus et praedecessor pontifex migrasset, eoque cum ingenti honore in basilica beati Petri sepulto, continuo eadem populi congregatio, quae cum saepefato beatissimo Paulo tunc diacono tenebat, quoniam validior et fortior erat, eum in pontificatus culmen elegerunt. Post haec hi qui cum praefato archidiacono aggregati erant, dispersi sunt. Et ita Deo annuente isdem sanctissimus vir in apostolicam beati Petri sacratissimam sedem consecratus pontifex est.
258 Fuit autem temporibus Constantini et Leonis imperatorum. Erat enim mitis atque valde misericors, nulli unquam malum pro malo reddens. Et si [Col. 1137] pro modico quemquam per iniquos satellites tribulabat in proximo [Col. 1137] B. tribulatuos audiebat. , tamen pietate motus, consolationis ille inferebat misericordiam. Hic, ut multi testati sunt, nocte per semetipsum cellas pauperum infirmorum perjacentium, qui ex suis nequaquam assurgere valebant lectulis, necnon et aliorum inopum cum suis familiaribus noctis circuibat silentio, amplissime illis ministrans alimoniam atque subsidii inferens opem. Sed et carceres atque alia claustra per eadem noctium secreta visitabat, et si quos ibidem conveniebat retrusos, a mortis emens periculo, liberos ire relaxabat. Sed et plures qui, debitis obligati atque afflicti, a suis feneratoribus opprimebantur, reddito ipso debito, a jugo redimebat servitii: viduis et pupillis omnibusque egentibus opem ferens; fortissimus enim erat orthodoxae fidei defensor. Unde saepius suos missos cum apostolicis obsecratoriis atque admonitoriis litteris praefatis Constantino et Leoni Augustis direxit pro restituendis confirmandisque in pristinum venerationis statum sacratissimis imaginibus Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi sanctaeque ejus Genitricis atque beatorum apostolorum omniumque sanctorum prophetarum, martyrum et confessorum.
259 Hic enim beatissimus pontifex cum omnibus spiritualibus suis studiis magnam sollicitudinis curam erga sancta coemeteria indesinenter gerebat. Unde cernens plurima eorumdem sanctorum coemeteriorum loca neglecta, ac desideria antiquitatis maxima demolitione, atque jam vicina ruinae posita, protinus eadem sanctorum corpora de ipsis dirutis abstulit coemeteriis. Quae cum hymnis et canticis spiritalibus infra hanc civitatem Romanam introducens, alia eorum per titulos ac diaconias seu monasteria et reliquas ecclesias cum condecenti studuit recondi honore.
260 Hic sanctissimus praesul in sua propria domo monasterium a fundamentis in honore sancti Stephani, scilicet martyris atque pontificis, necnon et beati Silvestri, item pontificis et confessoris Christi, construxit, ubi et oraculum in superioribus ejusdem monasterii moeniis aedificans, eorum corpora magna cum veneratione condidit. Infra claustra vero ipsius monasterii ecclesiam mirae pulchritudinis a fundamentis noviter construxit. Quam musivo et marmoribus decorans, et omnem illis ornatum in auro argentoque et diversis speciebus largiens, sed et ciborium ibidem ex argento librarum fecit, illicque innumerabilium sanctorum corpora, quae de praefatis demolitis abstulit coemeteriis, maximo venerationis condidit affectu. In eodem quippe monasterio plurima contulit praedia et possessiones ac loca urbana vel rustica, superflue atque abundanter ditans auro et argento aliisque rerum speciebus et omnibus utilitatibus, ubi et monachorum congregationem construens, Graecae modulationis psalmodiae coenobium esse decrevit, atque Deo nostro omnipotenti et omnibus ibidem requiescentibus sanctis magnis sub interdictionibus sedule ac indesinenter laudes statuit persolvendas.
261 Hic fecit noviter ecclesiam infra hanc civitatem Romanam in via acra, juxta templum Romuli, in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli, ubi ipsi beatissimi principes apostolorum, tempore quo pro Christi nomine martyrio coronati sunt, dum Redemptori nostro funderent preces, propria genua flectere visi sunt. In quo loco usque hactenus eorum genua pro testimonio omnis in postremo venturae generationis in quodam fortissimo silice licet esse noscuntur designata. Nam et infra ecclesiam beati Petri apostoli foris muros hujus civitatis Romanae noviter oraculum [Col. 1137] oraculum, id est oratorium. in honore sanctae Dei Genitricis construxit, juxta oratorium sancti Leonis papae, secus fores introitus sanctae Petronillae atque beati Andreae apostoli musivo et diversis metallis eum adornans. Ubi et effigiem sanctae Dei Genitricis in statua ex argento deaurato, quae pensat [Col. 1139] libras centum, constituit; in quo oraculo et sepulturam sibi construxit. Hic dum in ecclesia beati Pauli apostoli aestivo tempore pro valido caloris fervore demoraretur, corporali praeoccupatus aegritudine illic vitam finivit, ubi et sepultus est. Illicque fere trium mensium spatio ejus inhumatum [Col. 1139] humatum. permansit funus. Postmodum vero congregati omnes Romani cives et aliae nationes ejus corpus per flumen Tiberis navicula transfretantes, ad beatum Petrum cum psalmodiae honore deportaverunt, et in praefato ab eo constructo oraculo eum sepelierunt. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris: presbyteros duodecim, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero tres, Et cessavit episcopatus annum unum et mensem unum.
[Col. 1161A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 262, lin. 1, B, patre Olibio. lin 1, 2, A, 27. lin 3, AB, observationibus. lin 6, B. auferens. lin 7, presbyterum in titulo B. Ceciliae AB. lin 8, AB, Lateranis detinuit. Num. 263, lin 1, AB, austeritate. lin 10, AB, latrocinantur. Num 264, lin 1, B, vicedominium. lin 9, intra idem, B. Num 265, lin 5, AB, consiliarius. Num 266, lin 1, Longobardorum intrantibus, B. lin 4, B, deduxit regem. Num 267, lin 4, B, offerre. AB, cremans et languens. Num 268, lin 5, A, flammulis. lin 6, inunculo. Num 269, lin 1, B, dolum quem. lin 5 B. Rapitertus, A, Tononem, B, Dodonem. Num 270, lin 12, B, ascendit rursum. Num 271, lin 2, B, magna accensus ira. lin 6, B, [Col. 1161B] magna verecundia B. lin 10, ad titulum. lin ead existens spiritualem ducebat vitam, B, degebat A. Num. 272, lin 7, B, abbatis. lin 8, B, siti deficiens spiritum exhalavit. lin 10, B, aeris magnum pondus. lin 14, deductus. lin 16, B, campagos, A, campacos. Num 273, lin 2, B, Gracilis presbyter consentaneus. lin 6, B, trahentes. Num 274, lin 8, B, ex eadem. Num 275, lin 7, AB, praesumptione, quam. Hic minor codex finem habuit. Quae sequuntur variae lectiones sunt tantum ex codice majore, quem littera A significavimus. Num 277, lin 3, cum eo iisdem. Num 278, lin 7, ne ullus unquam praesumat eorum, neque ex alto ordine, etc., ad sac. pontificatus honorem promoveri. Num 279, lin 1, de eo deest. Num 280, lin 10, irrita fuissent. Num 281, lin 6, de earum honoris affectu observatum. lin 8, pro deponendis. lin 15, ne quisquam praesumeret. Num 283, lin 11, ecclesiae, et judicibus, et plebe ejusdem urbis in archiepiscopatus honorem. Num 285, lin 8, alias. Num 286, lin 1, venit ad beatum Petrum. lin 6, contra eos, deest. Num 287, lin 13, in manus Romanorum. Num 288, lin 4, saepefati vero Christophorus, etc. Num 289, lin 4, dies novem. Num 262, lin 1, Stephanus nat. Sicul. ib., di. 27, lin 3, pers. Dum vero decessor ejus, ut lin 1, num seq. pro austeritate. Num 263, lin 2, valida aegrit. lin 3, beatiss. nunquam [Col. 1162A] a suo discessit servitium, donec emitteret spiritum. At vero cum nondum spiritum exhalasset, illico Toto. lin 7, catervas. lin 8, in domum. lin 9, arm. existentes ibid. Constant. germanum supradicti Totonis. lin. 10, introdux. Continuo accersito Georgio episcopo comp. Num 264, lin 2, C. daret. Ipse vero omnino renuebat, sed compulsus a militibus ordinavit eum. Alia vero die. lin 9, diaconus contra sanctorum Patrum statuta est consec. Num 265, lin 1, die Domin. cum mult. lin 2, ab eodem episc. Georgio Preneste. lin 3, d. episc. et Eustratio consecratus in sedem apostolicam invasam detinuit. Alia vero die Dominica congregans Waldipertus. Num 270, lin 6, presbyteros ignorantes ante ( pro ignorante autem). lin 7, in monasterio beati Viti. lin 9, P. sanctus Petrus elegit, illicque oratione ab episcopo data. lin 11, tribuensque pacem in Later. introd. patr. et missam, ut pontifices assolent, tenuit. [Col. 1162B] Post paululum vero Christophorus primicerius cognita causa el. Num 271, lin 2, P. illico magna succensus ira. lin 3, affirmavit. lin 4, exp. patr. fuisset. Tunc Gratianus properans cum aliq. Rom. exp. Phil. lin 6, qui descendens cum rev. lin 7, alio die aggregavit in tribus sacerd. ( in M est lacuna). ib., cl. opt. m. atque universi exercitus, et hon. civ. Romanos, omnemque populum a magn. u. a. p. et pertractantes p. lin 9, in p. beatiss. p. S. lin 10, exist. spiritualem degebat vitam eum pont. el. Quem cum vocibus acclamantium laudes in Lateranensi palatio deportaverunt, et rite in ejus el. omnibus peractis D. lin 13, culmen. Sicque alio die Dominico ( ut lin 16, num seq. ) praefatus Stephanus c. p. s. Constantinus vero invasor ( ut lin 10) apost. sed. ded. ad medium coram omnibus in monasterium Cellanovas. Itaque in exordio ( ut num 275, lin 1). Num 275, lin 2, partibus ad excellentissimos. ib. [Col. 1162C] Carolomagnum. lin. 3, Serg. secundic. et nomenculatorem illo tempore ex. lin 5, scr. eruditos. ib. inst. peritiss. lin 7, praesumptione. lin 8, invasor. Num 276, lin 2, filios antedictos C. et Carolomannum. lin 5, dirigentes scilicet ipsi C. r. XII. ex eisd. lin 7, ac pr. viros. Quibus conjungentibus m. A. lin 8, protinus Steph. sanct. papa congregavit. lin 9, et aliquos M aliquos (aliquantos). Num 277, lin 2, juxta Lateranum, in quo damnatus est Constantinus invasor apostolicae sedis, et omnis populus accepit poenitentiam, pro eo quod de manibus ipsius Constantini communionem suscepit. Tunc allatis sacr. c. ut num. seq. lin. 6. Num 278, lin 7, sub anathemate interdicentes, ut n. unq. lin 9, hon. promoveri. [Col. 1163A] Num 279, lin 1, quae can. ind. correctione. lin 2 et diaconis ( M diaconibus)., ib., cons. in eod. c. pr. est, ut ipsi illi si qui presbyteri, aut diaconi fuerunt, in pristinos honoris sui gradus reverterentur; et si placabiles f. lin 5, ad apost. f. d. adven. lin 6, P. vero, ac diaconi. lin 7, consistebant h. lin 8, placabiles ext. antefato beatissimo pontifici pr. lin 9, statuentes, ut qui consecrandi erant, ii nequaquam. Num 280, lin 1, iste vero beatissimus papa coram omni s. c. lin 4, vitae eorum. ib., vel ubi voluissent p. d. lin 6, Constant. consecrati sunt r. juxta conc. ib., honoris sui gradu. lin 7, ad fidem apostol. lin 8, diac. illius. ib., hic rem. neque ab eo sunt consecr. lin 10, iteranda essent. De imaginibus vero in eodem concilio statutum est per omnia, sicut et sui antecessores statuerunt; expleto itaque concilio omnes nudis pedibus ad ecclesiam beati Petri processerunt: in ambone ascendentes, omnia quae in concilio statuta sunt, coram omni populo legerunt, [Col. 1163B] atque confirmaverunt. Haec vero, ut num 289, lin 1. Num 289, lin 1; haec vero omnia mala immissione jam dicti Desiderii Longobardorum regis provenerunt. Fecit vero ipse sanctiss. pontifex ordinationem unam per mensem Decembris: presbyteros V, diac. IV, episcopos per diversa loca num . . . . Qui etiam et sepultus est ad beatum Petrum apostolum, et cess. episcop. dies IX. Num 262, lin 1, Steph. nat. Sic. lin 1, 2, 27. lin 3, earum observationibus. ib., ins. parvulus. lin 7, tit. beatae Caeciliae c. lin 8, Lateranis det. Num 263, lin 1, pro austeritate f. Num 264, lin 5, hujuscemodi ad. Num 266, lin 2, deduci. lin 7, eis auxil. lin 11, n. 7. Num 267, lin 3, dextera. Num 268, lin 4, innuerunt. lin 5, Valdib. Num 269, lin 5, duci unus ex eisdem Longobard. lin 7, converti n. sed D. Num 270, lin 1, fugit. lin 3, posse salvare, lin. 5, Romanae urbis m. i. Num 271, lin 1, post paulum. lin 4, expuls. fuisset. lin 9, omnes sacerd. lin 10, Caeciliae, in quo p. e. spiritalem degebat vitam, eum P. Num 272, lin 1, perversi quidam D. lin 10, esset magna p. lin 14, adfertus est. lin 16, et campagos ips. Num 273, lin 1, un. ex Rom. urbis, sev. T. et C. pergentes, ubi. lin 10, perrexerunt. Num 274, lin 1, his ita gestis. lin 6, semperque virg. Mar. lin 9, tras. lin 11, effoditione. Num 275, lin. 2, apicem suscepit. lin 3, nomenculatorem. lin 4, praecellentiam. lin 8, praesumptione q. lin 9, invasor. Num 277, lin 15, caedi fac. [Col. 1163D] Num 278, lin 1, defertis om. e. actionum g. lin. 5, susceperunt. lin 7, interdictu. Num 279, lin 3, si quis eorum p. aut d. fuerat. [Col. 1164A] lin 4, placabiles, ut infra num. seq. lin 2, se mitti, aut p. declinari. Num 280, lin 3, ordinati sunt. lin 6, consecrati sunt. lin 8, diacones. Num 281, lin 2, Domini Dei et Salvatoris nostri J. ib., semperque. lin 4, in eod. conc. all. sunt, et subtil. cuncta p. lin 6, de earum honoris affectu obs. et c. lin 8, deponendis. lin 15, ne quisquam. Num 282, lin 1, tempus. lin 5, et in episcopio R. lin 7, detineri fec. lin 8, R. civitatis ad. Num 283, lin 1, cui, et civibus. lin 7, praesentialiter ad dir. isdem b. lin 11, eccl. et judicibus, et plebe ejus urbis in ar. Num 284, lin 1, isdem praefatus. lin 2, hic constituit ut. lin 3, observabant. lin 4, ei dic. Num 285, lin 8, alias ex e. Num 287, lin 14, exterae genti. ib., a praenominato P. lin 15, illorum corda c. s. Num 288, lin 4, saepefati vero Ch. et Se. se in magna deceptione. Num 262, lin 7, in titulo beatae Ceciliae consecravit. Num 263, lin 1, pro austeritate. lin 4, spir. amitteret. Num 264, lin 2, cum orationem cl. eidem. C. tribui. lin 5, hujuscemodi. Num 265, lin 3, episcopo penestre. Num 267, lin 1, episc. penestre. lin 4, sicque cremans. Num 268, lin 1, p. Molvium. Num 269, lin 7, nitebantur, sed. Num 270, lin 1, aud. fugit. lin 9, in basilica. Num 271, lin 4, expulsus fuisset. lin 7, clerici. lin. 10, existens spiritualem degebat vitam eum pontif. Num 272, lin 1, perversi quidam D. lin 5, visi [Col. 1164C] sunt. lin 7, atq. poss. lin 8, clibus cauris. lin 14, adfertus. lin 20, ammone. Num 273, lin 1, Campanini. lin 7, dum Collosio. lin 17, Tusciani et Campanini. Num 274, lin 3, inisset interf. lin 5, vero agnito. lin 11, effoditione. Num 275, lin 7, praesumptione. Num 276, lin 2, filios antedictos Karolum et Carolum Magnum. Num 277 lin 4, extra oculos. lin 13, effectus. Num 278, lin 1, defectis. Num 281, lin 8, disponendis. lin 13, Silva Candida E. Albano, et Th. Tyburtino. Num 283, lin 11, Ravinianos. Num 284, lin 1, praefatus. Num 285, lin 2, dirigens clam. lin 3, suadens. lin 7, se resist. Num 287, lin 3, quibus et fort. lin 9, penestre et [Col. 1164D] j. e signias. lin 11, ingr. suas salvari dum animas. lin 14, ead. a praenominato. Num 288, lin 18, clibus cauris.
262 Stephanus tertius, natione Siculus, ex patre Olivo, sedit annos tres, menses quinque, dies viginti octo. Vir strenuus et divinis Scripturis eruditus, atque ecclesiasticis traditionibus imbutus, et in earum obsecrationibus constantissimus perseverator. Hic dum a Siciliensi insula in hanc advenisset Romanam urbem, tradidit eum domnus Gregorius, sanctae recordationis tertius papa, in monasterio sancti Chrysogoni, quod tunc noviter fundabat, illicque clericus atque monachus est effectus. Quem postmodum domnus Zacharias papa ex ipso abstollens [Col. 1149] B , auferens. B , suo praeferens. monasterio, in Lateranensis patriarchii cubiculo esse praecepit. Eumque postmodum presbyterum in titulo sanctae ecclesiae consecravit. Quem tamen pro ejus castitatis modestia in suo officio Lateranensis detinuit. Sed et reliqui, scilicet domnus Stephanus et Paulus beatissimi pontifices, eumdem sanctissimum Stephanum pro ejus piis conversationibus in suo servitio similiter detinuerunt.
263 Dum vero praedecessor ejus domnus Paulus papa pro auctoritate fervoris aestivo tempore in ecclesia beati Pauli demoraretur, et valida ibidem aegritudine praeoccuparetur, de qua et vitam finivit, die noctuque isdem beatissimus Stephanus in ejusdem sui praedecessoris pontificis perseverans servitio, nullo modo ab ejus lectulo, donec spiritum emitteret, recessit. At vero Paulus papa in aegritudine positus cum nondum adhuc spiritum exhalaret, illico Toto quidam dux, Nepesinae civitatis dudum habitator, cum suis germanis Constantino, Passivo et Paschale, aggregantes tam ex eadem Nepesina quamque ex aliis Tusciae civitatibus multitudinem exercitus atque catervam rusticorum, ingredientesque per portam beati Pancratii in hanc Romanam urbem, atque in domo antedicti Totonis armati assistentes, elegerunt ibidem subito Constantinum fratrem ejusdem Totonis laicum existentem, quem cum armis plurimi eorum loricis induti latrocinantes in Lateranense patriarchium introduxerunt.
264 Et ascendentes cum eo in vicedominio, continuo accersito Georgio [Col. 1149] B, Gregorio. episcopo, compulerunt eum ut orationem clericatus eidem Constantino tribueret. Ipse vero omnino hoc renuebat facere, corruensque in terram prostravit se pedibus ipsius Constantini, adjurans eum fortiter per omnia divina mysteria ut locum daret, et ab ejusdem impiae praesumptionis proposito recederet, ne per eum talis inaudita novitas in Ecclesia Dei fieret. Et dum hujusmodi adjurationis proferret verba, concitati plurimi ex ipsis malignis qui eamdem impiam electionem fecerant, insurgentes super eum, atque fortiter comminantes ei., timore correptus orationem illi clericatus tribuit, et ita clericus effectus, eumdem sanctissimum Lateranense invasit patriarchium. Alio vero die illucescente, secunda feria, subdiaconus atque diaconus ab eodem episcopo in oratorio sancti Laurentii intra eumdem patriarchium, contra sanctorum canonum instituta, consecratus est.
265 Sicque universum populum sibi sacramentum praebere fecit, et adveniente Dominico die rursum cum multitudine armatorum exercituum in basilica beati Petri properans pontifex ab eodem Georgio episcopo Praenestino et aliis duobus episcopis, Eustratio Albanense et Citonato [Col. 1149] * Citomalo. Portuense, consecratus est, et per anni spatium et mensem unum sedem apostolicam invasam detinuit [Col. 1149] Baron. ann. 768 . Hoc vero cernens Christophorus, primicerius et consiliarius, zelo fidei una cum suo filio Sergio, tunc sacellario existente, maluerunt magis mori quam talem impiam novitatem et iniquam praesumptionem in sedem apostolicam perpetratam conspicere, et quotidie in fletu et lacrymis perdurantes, simulaverunt se monachos fieri, seseque absolvi ab eodem Constantino petierunt, in monasterio Salvatoris Domini nostri Jesu Christi proficisci, asserentes illic monachicum fore suscepturos habitum: susceptoque ab eodem Christophoro Primicerio sacramento, ita illis credens eos absolvit [Col. 1149] absolvit ia est, dimisit. .
266 Quibus properantibus atque in fines Longobardorum conjungentibus, velletque abbas jam fati monasterii eos in eodem monasterio adduci, declinaverunt ab itinere isdem Christophorus primicerius et ejus filius Sergius dudum quidem sacellarius, postmodum secundicerius, adjurantes firmiter Theodicium [Col. 1151] ducem Spoletinum, ut eos trans Padum ad Desiderium suum deduxisset regem Longobardorum, nitentes ob hoc redemptionem sanctae Dei Ecclesiae perficere. Eosque isdem Spoletinus dux ad suum deportavit regem. Et dum ejus obtutibus praesentati fuissent, obnixe eumdem regem deprecati sunt ejus auxilium tribui ut talis novitatis error ab Ecclesia Dei amputaretur. Dum vero praenominatus Christophorus primicerius et Sergius ejus filius apud praefatum demorarentur regem, fecit praedictus Constantinus, apostolicae sedis invasor, ordinationem presbyterorum seu diaconorum, presbyteros octo, diaconos quatuor, sed et episcopos in ipsius anni circulo et unius mensis fecit per diversa loca numero octo.
267 [Col. 1151] Baron. ann. 767. Antedictus vero Georgius Praenestinus, qui eum diaconem et pontificem consecravit, non post multos dies consecrationis ipsius Constantini, valida ac pessima aegritudine praeoccupatus, immobilis factus est, et postmodum missarum solemnia nequaquam celebravit. Ejus enim dextra manus aruit atque contracta est. Qui etiam nec ad os suum afferre valuit, sicque tremens et languens vitam finivit. Dum vero haec agerentur, conjunxerunt antefatus Christophorus et Sergius in civitatem Reatinam absoluti a Longobardorum rege. Et praecedentes Sergius et Waldipertus presbyter cum Reatinis et Forconinis atque aliis Longobardis ducatus Spoletini, conjunxerunt subito, ac repente in hanc Romanam urbem vicesima octava die Julii mensis, indict. sexta, vespere in ipso crepusculo noctis, vigilia beatorum martyrum Abdon et Sennen, occupantes pontem Salarium.
268 Alia vero die transientes per pontem Milvium venerunt ad portam beati Petri, et deinde pergentes appropinquaverunt ad portam beati Pancratii. Quidam vero propinqui jam fati Christophori ac Sergii ipsam portam observantes ac custodientes, cernentes ipsum Sergium ad eamdem portam appropinquasse, annuerunt ei et protinus ipsam aperuerunt portam. Sicque jam dictus Sergius et Waldipertus cum Longobardis Romanam urbem ingressi sunt, et per muros civitatis cum flammula ascendebant, metuentes Romanum populum, et nequaquam de genuculo ipsi Longobardi ausi sunt descendere, sed cum nimio tremore ibidem assistebant.
269 Hoc vero audiens Toto et Passivus germani fratres, ignorantes ingenium et dolum quod ei proditores inierunt, cucurrerunt cum aliquantis ad praedictam portam, cum quibus et Demetrius secundicerius seu Gratiosus tunc chartularius, postmodum dux, properaverunt, qui et ipsi in consilio erant cum praefatis nefandissimis proditoribus. Et appropinquantes ad eosdem Longobardos, obviavit Totoni duci ex eisdem Longobardis, qui bellator prae omnibus apparebat, Racipertus nomine, et impetum fecit super eumdem Totonem, super quem isdem Toto irruens, atque fortiter percutiens, eum interfecit. Quod aspicientes Longobardi, in fugam conversi nitebantur evadere, sed Demetrius secundicerius et Gratiosus post tergum supradicti Totonis assistentes eum in dorsum lanceis percutientes, sic adversus eum praevaluerunt atque interfecerunt. Passivus vero in Lateranense fugit patriarchium, annuntians suo germano Constantino quae gesta fuerant.
270 Hoc vero audito aufugit isdem Constantinus cum suprascripto Passivo et Theodoro episcopo et vicedomino suo in basilicam Salvatoris, et descendentes ad fontem in ecclesiam sancti Venantii, aliquantulum ibidem resederunt, et considerantes melius se posse salvari, in vestiarium ascenderunt. Huc intus oratorium sancti Caesarii ingredientes, clausisque super se januis ibidem residebant. Et venientes post aliquantas horas hujus Romanae militiae judices, eos ex ipso oratorio ejicientes, sub cautela munierunt. Alio vero die Dominico, congregans Waldipertus presbyter, ignorante autem praedicto Sergio, aliquantos Romanos, pergentesque in monasterium sancti Viti, abstulerunt exinde Philippum presbyterum, quem eligentes et cum gaudio vocibus acclamantes: Philippum papam, sanctus Petrus elegit eum: in basilicam Salvatoris more solito deduxerunt. Illicque oratione ab episcopo data juxta antiquitatis morem tribuentemque pacem omnibus in Lateranense introduxerunt patriarchium. Et ibidem similiter in sella pontificali sedens, tribuensque denuo, ut mos est, pacem, ascendit sursum et mensam, ut assolent pontifices, tenuit, sedentes cum eo aliquanti ex primatibus Ecclesiae et optimatibus militiae.
271 Post paululum vero conjungens eodem die saepefatus Christophorus primicerius, cognitaque causa electionis ipsius Philippi, illico in magna ascendens [Col. 1151] succensus, del. in. ira, jurejurando coram omnibus Romanis affirmabat, dicens se Romam minime ingressurum quousque Philippus presbyter de Lateranensi expulsus non fuisset patriarchio. Tunc properans antedictus Gratiosus cum aliquantis Romanis expulerunt jam dictum Philippum presbyterum de eodem patriarchio, qui et per scalam quae ducit ad balneum descendens, cum magna reverentia ad suum reversus est monasterium. Sicque praefatus [Col. 1153] Christophorus primicerius alia die aggregans in tribus fatis sacerdotes, ac primates cleri, et optimates militiae, atque universum exercitum, et cives honestos, omnisque populi Romani caetum a magno usque ad parvum pertractantes pariter concordaverunt omnes una mente unoque consensu in persona praefati beatissimi Stephani; pergentesque in titulo beatae Caeciliae, in quo presbyter existens, eum pontificem elegerunt, quem et cum vocibus acclamationum et laudibus in Lateranense deportaverunt patriarchium, et post omnia rite in ejus electione peracta, Deo auctore, pontificatus assumpsit culmen.
272 Dum vero adhuc electus exstitisset isdem sanctissimus vir, congregati aliquanti perversi Deum prae oculis non habentes, nec metuentes terribile futurum judicium, submissi a quibusdam pestiferis malorum auctoribus, quibus et digna factis retribuit Dominus, comprehendentes Theodorum episcopum, et vicedominum ejus, quod [Col. 1153] B , Constantini, quod. et dici impium est, eruerunt oculos et linguam illi crudeliter amputaverunt; sed et Passivi similiter oculos eruere nisi sunt, et tantam impietatem in eisdem monstraverunt, qui etiam nec in propriis domibus eos deportari permiserunt, ut illis cura a suis hominibus exhiberi deberet, sed abstultis [Col. 1153] ablatis. omnibus eorum rebus et familiis ac possessionibus, unum ex eis, Theodorum scilicet episcopum, in monasterio Clivi Scauri retrudi fecerunt, ubi fame et siti cremans, clamansque aquam, ita exhalavit spiritum. Passivum vero in monasterium sancti Silvestri direxerunt. Nam Constantinus invasor apostolicae sedis, dum deductus ad medium esset, et magna pondera in ejus adhibentes pedibus, in sella muliebri sedere super equum fecerunt, et in monasterium Cellanovas coram omnibus deportatus est. Sabbato vero die diluculo, ante unam diem ordinationis praefati beatissimi papae Stephani, aggregati aliquanti episcoporum seu presbyterorum et clerici in basilica Salvatoris, iterum praefatus Constantinus ad medium allatus est, lectisque sacratissimis canonibus ita depositus est; accedens enim Maurianus subdiaconus orarium de ejus collo abstulit, et ante pedes ejus projecit, et compages ipsius abscidit. Sicque alio die Dominico antedictus beatissimus Stephanus consecrationem suscepit pontificatus. Factaque ab universo populo Romano poenitentiae confessionisque deprecatione apud divinam clementiam, per quam se omnes peccasse in praedicti Constantini invasoris apostolicae sedis impia ordinatione confitentes, pro eo quod non ei restiterunt, ita excelsa voce in ambone beati Petri basilicae a Leontio scriniario eadem relecta est confessio.
273 Post haec vero aggregati universi exercitus Romanae civitatis, et Tusciae, et Campaniae, ubi erat Gracilis tribunus, consentaneus jam dicti Constantini apostolicae sedis invasoris, per quem plura mala in Campaniae parte perpetrata sunt, constringentesque fortiter eamdem civitatem, ipsum exinde abstulerunt Gracilem, et huc Romam attulerunt, quem arcta custodia retrudentes aliquantis diebus ibidem mancipatus exstitit. Postmodum vero quidam iniqui Campani, qui huc Romam advenerant, adhortati ab aliis nequioribus se et impiissimis, eumdem Gracilem ex ipsa custodia abstollentes [Col. 1153] B, auferentes. , et quasi eum in monasterium deportantes, dum ad Colloseum advenissent, illic ejus oculos eruerunt et linguam abstulerunt. Porro aliquantis post haec praeteritis diebus, dum Tuscani et Campani hic Romae aggregati fuissent, inito consilio cum praefato Gratioso et fortioribus ejus, per quorum auctoritatem tanta mala operabantur, Deum non metuentibus, perrexit [Col. 1153] B , perrexerunt. cum cuneo militum Tusciae ac Campaniae primo diluculo in monasterium Cellanovas, ubi Constantinus antedictus apostolicae sedis invasor retrusus erat, eumque ex ipso ejicientes monasterio, ejus eruerunt oculos, et caecum in platea jacentem reliquerunt
274 His itaque gestis peractisque, insurrexerunt quidam dicentes quod antedictus Waldipertus presbyter, Longobardorum genere ortus, concilium cum Theodocio duce Spoletino et aliquibus Romanis iniisset ad interficiendum praefatum Christophorum primicerium et alios Romanos primates, et civitatem Romanam Longobardorum genti tradendam. Unde directus est quidam Christophorus vicedominus cum multitudine populi ad eum comprehendendum. Ipse vero, hoc agnito, fugit in ecclesiam sanctae Dei Genitricis Virginis Mariae, quae vocatur ad Martyres, quem exinde iisdem vicedominus abstraxit, portante eodem Waldiperto imaginem ipsius Dei Genitricis, eumque in teterrimam retrudi fecerunt custodiam, quae vocatur Ferrata, in cellario majore. Et post modicos dies ipsum de eadem custodia ejicientes Waldipertum presbyterum, eumque projicientes in terra juxta transendam campi Lateranensis, ejus effoderunt oculos, et linguam ipsius crudeliter ac impie absciderunt, dirigentesque illum in xenodochium Valerii, ibidem postmodum ex eadem oculorum effossione vitam finivit.
275 Itaque in exordio ordinationis suae, quo isdem sanctissimus praesul pontificatus apicem assumpsit, direxit in Franciae partes ad excellentes viros Pippinum, Carolum et Carolomannum [Col. 1155] reges Francorum et patritios Romanorum, Sergium antedictum secundicerium, et nomenclatorem illo in tempore existentem, deprecans atque adhortans eorum excellentiam per suas apostolicas litteras ut aliquantos episcopos gnaros et in omnibus divinis Scripturis atque sanctorum canonum institutionibus eruditos ac peritissimos dirigerent, ad faciendum in hac Romana urbe concilium pro eadem impia novi erroris ac temeritatis praescriptione [Col. 1155] praesumptione. , quam antefatus Constantinus, apostolicae sedis pervasor [Col. 1155] invasor. ausus est perpetrare
276 Et properante antedicto Sergio ad Francorum regiones jam invenit de hac luce migrasse Christianissimum Pippinum regem, et coeptum gradiens iter pervenit ad ejus filios Carolum et Carolomannum germanos fratres, reges Francorum et patricios Romanorum. Quibus apostolicas tribuens litteras, benigne ab eis susceptus est, et dignam illi impendentes humanitatem, cuncta nihilominus, pro quibus missus est, ab eorum excellentia impetravit, [Col. 1155] Baron. ann. 769. dirigentes ipsi Christianissimi reges duodecim episcopos ex eisdem Francorum regionibus nimis divinis Scripturis et sanctorum canonum caeremoniis doctos, et probatissimos viros scilicet. Eisque in hanc Romanam urbem conjungentibus mense Aprilis, indictione septima, protinus ante dictus Stephanus sanctissimus papa aggregans [Col. 1155] congregavit. diversos episcopos Tusciae atque Campaniae, et aliquantos istius Italiae provinciae.
277 Quibus omnibus congregatis, concilium peractum est in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi juxta Lateranense palatium. Et praesidente eodem beatissimo papa, considentibus etiam pariter cum eisdem omnibus episcopis, deductus est ad medium Constantinus apostolicae sedis invasor, jam excaecatus oculos. Et subtilius exquisitus cur praesumpsisset apostolicam sedem laicus existens invadere, et talem iniquae novitatis errorem in Ecclesia Dei perpetrare, ita coram omnibus professus est vim se a populo pertulisse, et per brachium populi fuisse electum, atque coactum in Lateranense patriarchium deductum propter gravamina ac praejudicia illa quae Romano populo ingesserat domnus Paulus papa, et corruens in terram manibus extensis in pavimento se reum ac super numerum arenae maris peccasse deflebat, petens misericordiae veniam ab eodem sacerdotali consequi concilio. Quem a terra elevare facientes, ipso die nullam de eo protulerunt sententiam. Alia vero die denuo afferentes eum, atque interrogantes de eadem impia novitate, respondit nihil novi se fecisse dicens: quia et Sergius archiepiscopus Ravennatium, laicus existens archiepiscopus factus est: et Stephanus Neapolitanae civitatis, et ipse laicus repente episcopus consecratus est. Dum vero talia iisdem Constantinus persequeretur, illico irati zelo ecclesiasticae traditionis universi sacerdotes alapis ejus cervicem caedere facientes, eum extra eamdem ecclesiam ejecerunt.
278 Tunc detectis [Col. 1155] B, combustis. omnibus ejus rationum gestis, simul et concilio illo quod in scriptis de ejus quasi confirmatione editum fuerat, igne combusserunt in medio presbyterii ipsius ecclesiae. Et hoc facto projiciens se in terram sanctissimus Stephanus papa cum universis sacerdotibus, et populo Romano, clamantesque Kyrie eleison, cum ingenti fletu peccasse se omnes professi sunt pro eo quod de manibus ipsius Constantini communionem suscepissent: sicque ex hoc omnibus indicta est poenitentia. Tunc allatis sacratissimis canonibus, eisque liquido perscrutatis, prolata est sententia ab eodem sacerdotali concilio sub anathematis interdicto, ne ullus unquam praesumat laicorum, neque ex alio ordine, nisi per distinctos gradus ascendens, diaconus aut presbyter cardinalis factus fuerit, ad sacrum pontificatus honorem possit promoveri.
279 Et alia plura quae de eo canonica indigebant correptione [Col. 1155] correctione. in eodem concilio statuerunt emendanda. De episcopis vero atque presbyteris et diaconibus quos ipse Constantinus consecraverat, ita in eodem concilio promulgatum est, ut episcopi illi, si aliquis eorum presbyter aut diaconus fuerit, in pristinum honoris sui gradum reverteretur. Et si placabiles fuissent coram populo civitatis suae, denuo facto decreto electionis more solito cum clero et plebe ad apostolicam advenissent sedem, et ab eodem sanctissimo Stephano papa benedictionis suscepissent [Col. 1155] susciperent. consecrationem. Presbyteri vero illi ac diaconi ab eodem Constantino consecrati simili modo in eo quo prius existebant habitu reverterentur. Et postmodum si qui eorum placabiles exstitissent, antefatus beatissimus pontifex presbyteros eos aut diaconos consecrasset [Col. 1155] B, consecraret, al., conciliaret. . Statuens ut hi qui ex eis consecraturi [Col. 1155] B, consecrandi. erant, nequaquam ad fortiorem [Col. 1155] B, potiorem. honorem ascenderent, nec ad pontificatus promoverentur culmen, ne talis impius novitatis error in Ecclesia Dei pullularet.
280 Ipse vero antefatus beatissimus Stephanus papa coram omni sacerdotali collegio clara voce clamavit, dicens: Nullo modo se immitti aut penitus declinare in eorumdem presbyterorum aut diaconorum [Col. 1157] consecrationem. De laicis vero qui ab eodem Constantino presbyteri aut diaconi consecrati sunt, ita promulgatum est, ut in religioso habitu cunctis diebus eorum vitae, sive in propriis domibus, vel ubi fuissent, permanere deberent. Hujusmodi vero promulgatis sententiis, illico episcopi illi qui ab eodem Constantino ordinati sunt, revertentes, juxta ejusdem concilii sententiam, in pristino honoris gradu, electi denuo a clero et plebe, factoque solito decreto ad sedem apostolicam properantes ab eodem sanctissimo papa consecrati sunt. Nam presbyteri et diaconi illi usque ad mortem ipsius pontificis sic remanentes, nequaquam sunt ab eo consecrati. [Col. 1157] Vide Baron. an. 769. Ita enim in eodem concilio statutum est ut omnia quae iisdem Constantinus in ecclesiasticis sacramentis ac divino cultu egit, iterata fuissent [Col. 1157] B, iterari debuissent. , praeter sacrum baptisma atque sanctum chrisma.
281 Haec vero omnia promulgata, continuo et diversa sanctorum Patrum testimonia de sacris imaginibus Domini nostri Jesu Christi sanctaeque et gloriosae ejus Genitricis semper virginis Mariae dominae nostrae, et beatorum apostolorum omniumque sanctorum ac prophetarum et martyrum seu confessorum, in eodem allata sunt concilio, et subtilius multa perindagantes, statuerunt magno honoris affectu ab omnibus Christianis ipsas sacras venerari imagines, sicuti ab omnibus praedecessoribus hujus apostolicae sedis pontificibus et cunctis venerabilibus Patribus usque hactenus de earum honore observatum effectum, et cunctis ad memoriam piae compunctionis est traditum, confundentes atque anathematizantes exsecrabilem illam synodum quae in Graeciae partibus nuper facta est, pro disperdendis [Col. 1157] * deponendis. ipsis sacris imaginibus. Expletis vero omnibus quae in eodem concilio promulgata erant, tunc iisdem beatissimus pontifex, aggregans universos sacerdotes atque clerum et cunctum populum, profecti sunt ad beatum Petrum principem apostolorum, cum hymnis et canticis spiritalibus nudis pedibus incedentes illicque in ambonem ascendens Leontius scriniarius cuncta quae in eodem peracta sunt concilio extensa voce legit populo. Sed et tres episcopi, id est Gregorius Silvae Candidae, Eustratius Albanus et Theodosius Tyburtinus, in eodem praefatae ecclesiae ambone ascendentes, anathematis obligationem protulerunt si quisquam praesumat quoquo tempore transgredi quidpiam de omnibus quae in eodem concilio statuta sunt.
282 His vero peractis, contigit post aliquantum temporis de hac vita migrasse Sergium archiepiscopum civitatis Ravennatium. Et continuo surgens Michaelius [Col. 1157] B, Michael. scriniarius ipsius Ecclesiae, qui nullo sacerdotali fungebatur honore, profectus Arimino ad Mauricium ducem Ariminensem, et congregans isdem [Col. 1157] inde. nefandissimus Mauricius exercitum una cum concilio Desiderii Longobardorum regis, properavit atque ingressus est Ravennam, et brachio forti elegit praedictum Michaelium, et in episcopum Ravennatis Ecclesiae introduxit. Et Leonem archidiaconum, qui electus erat in archiepiscopatus ordinem, Ariminum deportantes, ibidem arcta custodia mancipatum isdem Mauricius detinere fecit. Tunc direxit quantocius praedictus Michaelius, atque Mauricius, et judices Ravennatium ad praefatum beatissimum pontificem, promittentes ei copiosa munera, ut ipsum Michaelium archiepiscopum consecrare deberet. Ipse vero beatissimus praesul per nullius dationis promissionem inclinatus est eumdem Michaelium consecrare, asserens nulla ratione hoc fieri posse, dum sacerdotii honore minime ipse praedictus existeret Michaelius.
283 Cui et vicibus obtestationis ac praedicationis litteras atque missos direxit, ut ab eodem injusto proposito recederet. Sed nullo modo apostolicis admonitionibus acquiescere voluit. Dansque plurima munera Desiderio Longobardorum regi, et cymilia, et ornatus ipsius ecclesiae, cum aliis diversis speciebus brachio forti per unius anni circulum et eo amplius ipsius episcopium pervasum [Col. 1157] B, invasum. detinuit, denudans atque in magnam paupertatem eum redigens. Sed dum nullo modo firmissimam mentis constantiam ipsius sanctissimi pontificis flectere potuerunt nequissimi consentanei ipsius Michaelii, tunc dum missi excellentissimi Caroli regis Francorum et patricii Romanorum praesentialiter adessent, dirigens ipse beatissimus praesul suos missos denuo tam [Col. 1157] B, suos, quam. praedictos Francorum missos quamque omnes Ravennianos admonendo, statim insurrexerunt super ipsum Michaelium, et eum cum opprobrio de ipso episcopio projecerunt: quem vinctum huc Romam dirigentes, elegerunt saepe fatum Leonem archidiaconum ipsius Ecclesiae, qui ad hanc apostolicam sedem properans cum sacerdotibus et clero ipsius Ravennatis Ecclesiae in archiepiscopatus honorem ab eodem sanctissimo papa Stephano ordinatus consecratusque est.
284 Erat enim isdem praedictus beatissimus praesul ecclesiasticae traditionis observator, unde et pristinum Ecclesiae in diversis clericatus honoribus renovavit ritum. Hic statuit ut omni Dominico die a septem episcopis, cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant missarum solemnia, [Col. 1159] super altare beati Petri celebraretur, et Gloria in excelsis Deo diceretur. Fecit enim et tres regulares argenteos super rugas, per quas ingrediuntur ad altare, ubi imagines in frontispicio constitutae sunt. Unum quidem in basilica beati Petri apostoli, et alium in basilica beati Pauli, et alium ad beatum Andream apostolum. Nam sedule isdem beatissimus pontifex suos missos atque litteras admonitorias dirigere studebat antedicto excellentissimo Carolo regi Francorum, et ejus germano Carolomanno item regi, imminentibus atque decertantibus in hoc saepius nominatis Christophoro primicerio et Sergio Secundicerio pro exigendis a Desiderio rege Longobardorum justitiis [Col. 1159] Justitiis, id est, juribus. beati Petri, quos obdurato corde reddere sanctae Dei Ecclesiae nolebat. Unde nimia furoris indignatione contra praenominatos Christophorum et Sergium exardescens ipse Desiderius, nitebatur eos exstinguere ac delere.
285 Pro quo suo ingenio maligno simulavit se quasi orationis causa ad beatum Petrum huc Romam properaturum, ut eos capere potuisset. Dirigens ergo clam munera Paulo cubiculario, cognomento Afiarta, et aliis ejus impiis sequacibus suasit eis ut in apostolicam indignationem eos deberent inducere. Eique isdem Paulus consentiens, de eorum perditione absconse decertabat. Dumque hoc agnovissent praenominati Christophorus et Sergius, et eumdem protervum Desiderium regem Romam properaturum agnovissent, illico aggregantes multitudinem populi Tusciae et Campaniae, seu ducatus Perusini, viriliter cum eadem populi congregatione eidem Desiderio regi paraverunt se ad resistendum. Quin etiam portas hujus Romanae urbis claudentes, aliam ex eis fabricaverunt, et ita armati omnes existebant ad defensionem propriae civitatis.
286 Et dum haec agerentur, subito conjunxi [Col. 1159] Conjunxit, id est, pervenit. ad beatum Petrum antedictus Desiderius rex cum suo Longobardorum exercitu, et continuo direxit suos missos praefato pontifici, deprecans ut ad eum egredi deberet; quod et factum est. Dum vero cum eo praesentatus fuisset, pariterque pro justitiis beati Petri loquerentur, rursum ipse beatissimus pontifex reversus ingressus est in civitatem. Praefatus siquidem Paulus et ejus nefandissimi sequaces, inito cum praedicto Longobardorum rege consilio, nitebantur populum Romanum contra eos seducere ad insurgendum contra praedictos Christophorum et Sergium, ut eos interficerent. Et dum hoc eis nuntiatum fuisset, aggregantes populum, ascenderunt armati in Lateranis ad capiendum suos insidiatores
287 Nuntiatique more solito [Col. 1159] B, nuntiantesque mox salvati. , impetum faciens universa multitudo populi qui cum eis advenerat, ingressi sunt cum armis in basilicam domni Theodori papae, ubi ipse praenominatus sedebat pontifex. Quos et fortiter increpavit cur praesumpsissent armati in idem sanctum patriarchium ingredi, pariterque loquentes, recedere eos jussit. Alia die denuo egressus est saepedictus pontifex ad beatum Petrum cum eodem rege loquendum, et dum simul praesentati fuissent, praetermittens ipse Desiderius causas de justitiis beati Petri, tantummodo pro deceptione praedictorum Christophori et Sergii insistebat. Unde claudens universas januas beati Petri, neminem Romanorum qui cum ipso sanctissimo pontifice exierant, ex eadem ecclesia egredi permisit. Tunc direxit ipse almificus pontifex Andream episcopum Praenestinum et Jordanem episcopum Signiensem ad portam civitatis quae egreditur ad beatum Petrum, ubi praenominati viri Christophorus et Sergius cum multitudine populi residebant, protestando eos ut aut in monasterio ingrederentur ad salvandum suas animas, aut ad beatum Petrum ad eum studerent properandum. Ipsi vero metuentes praedicti regis Longobardorum malignam saevitiam, ad eum egredi minime ausi sunt, asserentes se prius in manibus Romanorum suorum fratrum et concivium esse tradituros quam exterae gentis. Dum ergo populus qui cum eis erant audirent eadem a praedicto pontifice directa ex ore praedictorum episcoporum, illico conturbati illorum confracta sunt corda, et coepit unusquisque ab eis recedere.
288 Nam Gratiosus quidam dux, cognatus jam fati Sergii, simulans se ad propriam pergere domum, congregans aliquantos Romanorum, profecti sunt pariter ad portam Portuensem, quam clausam reperientes, a cardine ipsam portam auferre ausi sunt, et ita per noctem ad praenominatum egressi sunt pontificem. Christophorus et Sergius, conspicientes se in magno deceptu esse positos, prius quidem Sergius eadem nocte, qua hora campana insonuit, descendit per murum et properavit ad beatum Petrum. Quem ad gradus ecclesiae beati Petri comprehendentes custodes Longobardorum, ad suum deduxerunt regem. Eumque subsecutus Christophorus pater ejus praenominati pontificis obtutibus sunt praesentati, quos salvos conservare cupiens [Col. 1159] * almus conser. , monachos facere praecipit. Post haec faciens missam [Col. 1159] missionem B. , praenominato regi, ingressus est isdem beatissimus pontifex Romae, relictis praefatis Christophoro et Sergio in ecclesia beati Petri apostoli, cupiens eos noctis silentio propter insidias inimicorum salvos [Col. 1161] introduci Romam. Dum vero sol ad occasum declinare videretur, continuo congregans praenominatus Paulus cubicularius et alii ejus nefandissimi consentanei multitudinem populi, et properantes ad Desiderium Longobardorum regem, inientesque cum eo impium consilium, abstulerunt eosdem Christophorum et Sergium ab ecclesia beati Petri apostoli, et properantes cum pluribus Longobardis usque ad portam civitatis, ibidem eorum oculos eruerunt. Sicque praedictus Christophorus in monasterium sanctae Agathae deductus, ibidem post triduum ob dolorem ex oculorum effalitione [Col. 1161] B, effossione. vitam finivit. Sergius vero in monasterium Clivi Scauri deportatus, et postmodum in cellarium Lateranense deductus, illicque usque ad transitum praenominati pontificis exstitit [Col. 1161] Vide Baron. an. 770. .
289 Haec vero omnia mala per iniquas immissiones Longobardorum Desiderii regis provenerunt. Fecit enim ipse sanctissimus pontifex ordinationem unam per mensem Decembris: presbyteros quinque, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero . . . Qui et sepultus est ad beatum Petrum apostolum, et cessavit episcopatus dies octo.
[Col. 1199A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 291, lin. 2, a propinquo suo Theodoro. lin. 3, post antedictae. ibid., nam a primaevae aetatis. lin. 4, castitate et modestia. lin. 7, instanter egenis. lin. 9, et spiritalem operationem. Num. 293, lin. 2, Eburegias. lin 9, tantummodo in suae inimicitiae argumentum. lin. 12, nobis intulit. lin. 13, pro dilectione quam. lin. 17, non est illi necesse justitias requirere. lin. 21, credere possumus. Num 294, lin 6, cubicularium, et tunc super istam. lin 8, Comiacclum. lin 11, postquam ipse. lin 13, praedia Ravinianorum. Num 295, lin 4, recolligere civitates. lin 6, missi Stephanus sacellarius, et Paulus super ista ad praenominatum pergerent regem. lin 11, et isdem Stephanus abest. Num 296, lin 4, filios quosdem. lin 5, tunc nitebatur. [Col. 1199B] lin 10, suo regno et Longobardorum potestate. Num 297, lin 6, Campaninis eum tradidit. lin 7, abstrahere, etc. tradere. Num 298, lin 8, qui est secus. lin 11, dubium non est. lin 14, de tam inaudito. Num 300, lin 9, examinatoque, etc. acta illi relata. ibid., quae etiam scientia. Num 301, lin 1, ejus beatitudo. lin 7, Vicaneum. Num 302, lin 3 et 4, salvum eum conservare. lin 5, 6, praetextavit antefato. lin 8, conservaret, etc. deportare, etc. praesentare, et infra interficere. lin 15, territus derexit. lin 16, litteras consolationis modo. lin 19, operatus sit. Num 303, lin 1, summittere. lin 9, quanti vitales. lin 12, perpetrari, occupari. Num 304, lin 1, obsecratorias. Num 305, lin 7, direxit saepius suos. lin 10, promisisse. lin 19, in praesenti hora, in qua. Num 306, lin 2, ejus beatitudo. lin 3. Sabinae. lin [Col. 1199C] 6 et 7, festinaret, proficiscere ob conloquendum pariter. lin 9, pro hoc ipso ad eum dirigere. lin 11, sed potius permanens. lin 13 et 14, de quo nimio fletu. Num 307, lin 5, ablatas civitates. lin 7, antefato, etc. ad se eum deducere, ut antefati Carolomanni filios. lin 9, tunc pertinaci audacia. lin 17, fastigium sumendi. Num 308, lin 6, resisterent. lin 14, concalcari. lin 20, alicujus. ibid., ablatas. Num 309, lin 1, satisfaciebant praesentaliter. lin 2, Franciam permisit remeare dirigens cum eis. lin 6, ablata, et alibi quoties abstulta. lin 6, 7, suo certamine. Num 310, lin 9, cunctas clusas. lin 20, ulla inlata malitia. lin 24 et 25, eadem nocte omni supellectile. Num 311, lin 5, tonsi sunt, etc. tradere. Num 312, lin 2, sub indicio. lin 3, omnium. lin [Col. 1199D] 5, tonsi. Num 313, lin 3, ipsi dum. lin 6 et 7, tonsi. Num 314, lin 3, apud Papiam. lin 16 magnum stuporem et extasim Num 315, lin 7, et obviam, etc. cruces, et signa. lin 8, tunc quidem antedictus almificus. Num 317, lin 2, omnibus suis permansit. Num 318, lin 22, contineri. Num 319, lin 2, graphiones. Num 320, lin 5, quadrapolis, et per universos. lin 8 et 9, 1365. Num 321, lin 3, cyborium. Num 322, lin 10, destauravit. Num 323, lin 14, cortinam ex iisdem. Num 324, lin 1, ad Tancrellum. lin eadem, nimis vetustum erat. lin 3, basilicam, etc. positam in Pincis, [Col. 1200A] quae in ruinis erat, et cujus tectum disjectum. lin 12, super altare majus. Num 325, lin 5, laudimas duas. lin 11, lineas. Num 326, lin 8, ubi et abbatis, etc. statuit. lin. 9, ita ut duo monachi per latera. Num 327, lin 1, domo cultas. lin 4, existentem. lin 5, recompensationes. Num 328, lin 16, Galeriam positam. lin 18, lecticaria. Num 331, lin 5, quae. lin 6, tum ipsa forma, etc. quoniam et centum aras, etc. lin 10, properavit. Num 332, lin 1, imaginem. Num 333, lin 2, balneum Lateranense. lin 6, et tantam curam exhibuit, quod etiam. lin 8, aquae. lin 10, Areatinae. lin 11, in qua. lin 14, et Th. etc. Praefecturii etc. deest fines. Num 334, lin 1, Acutiana. lin 3, quae erat. Num 335, lin 5, per multa tempora. lin 6, vestatarium. [Col. 1200B] Num 336, lin 4, satiaret. Num 337, lin 4, in capite. lin 12, vestatarium. lin 15, porticus omnes renovavit. Num 338, lin 4, constituit eis. lin 9, glorificum melos. Num 339, lin 3, ejusdem apostoli fautoris sui. Num 340, lin 9 et 10, in catholica. Num 341, lin 5, ut usque g. B. P. pertingeret. Num 343, lin 7, sitam in sabello. lin 8, missam marolii. Num 344, lin 1, massalus. lin 2, quatenus uno consensu. lin 4, competentibus. lin 5, in auri solidos mancosos numero ducentos, quos et pro anima jamfati. lin 8, in ruinis ex dumis, atque vepribus circumvallatum reperisset. Num 345, lin 2, Servilianum. lin 4, basilicas et cimiteria. lin 20 et 21, pro sua sempiterna memoria. Num 347, lin 7, mobilibus et immobilibus. Num 348, lin 9, quadraginta quinque. lin 9, 10, l. 36. [Col. 1200C] Num 349, lin 2, lib 88. lin 4, lib 80. Num 352, lin 4, beati Petri. Num 353, lin 2, quartum archipresbyterum. lin 4, Helenam. apostolicas syllabas. lin 7, qui praefati. lin 14 et 15, designans storeis. Num 354, lin 6, nimio statu. lin 7, cum vestiario, seu ygumenarchio. Num 355, lin 3, totas civium turmas. lin 7, lib 592. Num 356, lin 7, a porta. lin 15, donis. Num 357, lin 6, ciborium. lin 7, illud erexit. lin 9, perficiens. lin 13, fuit autem tempore Caroli, regis deest. Num 290, lin 1, Theod sedit ann. lin 3, dec pers. lin 4, plebis s. c. defensor: vir cum D. v. et sanctae Dei Ecclesiae inimicis. lin 7, observator. Hic in ipsa el. s. die, ut num 292. lin 9. [Col. 1200D] Num 292, lin 10, a transitu. lin 11, m. erant. lin 12, sed et aliquos. lin 13, Deo opitulante sus. Num 293, lin 2, id est Spoletinum ducem Theodocium, Tunnonem ducem eburgias in ora R. cod, eporegien, et Brandulum vestararium s. lin 3, sese cum eo q. in. u. lin 4, colligari; quibus ipse B. P. ita u. d. lin 6, confirm. est; sed quomodo possum. lin 7, decessor meus. lin 8, q. o. mensibus illi fuisset, quae ei ante corpus. lin 10, iniquum argumentum. lin 12, intulit ibid, impartivit ( M, impetravit) sed et hoc meus idem pr. lin 13, quam erga me habuit suum pus. m. r. lin 14, direxit. An. videlicet. lin 14 et 15, G. diacon. lin 15, quae B. P. poll. lin 17, et non illi necesse sit justitias requirendi. lin 20, mortem eorum Romam properare. lin 20, illi magis ac magis confirmabant, ut lin 2, num 294. [Col. 1201A] Num 294, lin 3, past faceret. lin 4, sua beatit lin 5 suos m. lin 6, cub et tunc super istam. lin 7 et 8, quod praefatus Desiderius. lin 8 et 9, seu Comaclum ab exarchatu Ravennae, quem. lin 10, duo adhuc m. pr. lin 11 et 12, atr rex Desid e. a. c. constringens. lin 13, praedia Ravennatium. ibid., vel quaecumque in ipsis praediis. Num 295, lin 1 et 2, Ravennatis. lin 4, dec recolligere p. lin 6, missi Stephanus sacellarius et Paulus super ista ad pr. lin 10, redd. Isdem itaque rex remisit illi in responsis, quoniam nisi prius se cum eo ipse al. p. c. ad. l. p. m. e. r. c. Eodem itaque tempore contigit, ut Carolomannus rex Franc ad eumdem regem Longobardorum fugam arripuisset cum Autcario, et ob hoc conabatur deducere praesulem ad se, ut eum inungeret regem ( M, ut eum in regem inungeret) cupiens divisionem mittere in regno Francorum, ipsumque b. Num 296, lin 9, seperare. lin ead, atque cunctam Italiam sui regni, et Longobard. lin 10, sed et [Col. 1201B] f. D. n. m. p. i. Siquidem praenominatus Desiderius Longobard rex superbiae et jactantiae fastu, ut num 303, lin 3. Num 303, lin 4, multit. militum exercituum ib. Sinogaliensis, Esis, Montis Feretri, Urbini, Eugubii. lin 6, Bledanam. lin 7, Bledani. lin 9, qui utiles in ead civit. lin 10, sed et in fin R. urb seu caeterarum c. lin 12, perpetrari j. Num 304, lin 1, per obsecratorias. lin 3, abstulit. lin 5, ingerendo. Num 305, lin 1, venerabilis mon. lin 2, sen servis D. lin 3, 4, i. famuli Dei r. lin 5, qu. abstulerat c. lin 6, flectere val S. i. Dei fam. lin 7, direxit etiam saepius suos missos isdem Desid. lin 8, ut se cum eo p. ad loq deb conjungere q. S. idem alm. lin 10, me vobis cor D. lin 11, continuo sive hic Romae, vel etiam ubi illi placabile fuerit, ad e. lin 13, praes atq, ad colloquendum q. lin 16, lic habebit. ibid., justitias min f. lin 17, sc. quod pro c. m. n. [Col. 1201C] fac vid. Direxit itaque ejus beatitudo, ut lin 2, num seq. Num 306, lin 2, ad eund. Desiderium. lin 3, Pard rel egum monachum b. Sabbae. lin 4, obt ipsi pedibus ejus convoluti lachr. p. eum deprecati sunt, ut ant. lin 5, prom ei apostol auctor. lin 6 et 7, ad eum festinaret venire cito ad colloq par. lin 8, flectere pot. lin 9, miss ad hoc ipsum dirigere tam de sacerd. lin 12, mala mag comm. lin 13, constringendum, pro quo in nimio. lin 14, clausit, et alias ex eis fabricare coepit, et. Num 307, lin 1, et tribul. lin 2, mar in itin. lin 4, ante fecerant succ. lin 5 et 6, Petri provincias, et just et ablatas civit ab e. D. exig. lin 7, praefatum s. P. ad se ded. lin 8, Karolomanni fil regem unx. lin 9, Karolomanni reg seperare val ( M, separare). Tunc pertinaci audacia egr est a suo p. lin 10, filio suo. lin 11, ac fil sep Karol necnon A. lin 15, ut [Col. 1201D] jam praemissi illi, r. lin 17, fastigium sumendi q. m. f. p. me cum illo prius pr. Num 308, lin 1 et 2, ex reputavit, sed co. it. R. carp. Cujus jam adventum appropinquasse c. ipse p. p. lin 4, omnesque erant armati. lin 5, adv fort. lin 6, ac P. id est ornam abstulit, exornare f. lin 8, serris supp. ac m. jussit, ut si i. pr. sine comitatu [leg commeatu] et permissu. lin 10 et, 11, omnia dissolvissent. lin 12, Praenestinae. lin 14, modo fines R. ib. conculcare p. lin 17, c. Interamnense. lin 18, Carolimanni. lin 19, Albuinus del. lin 20, ablatas civit. lin 21, in falso in Franc. Num 309, lin 1, et satisfactum eis praesentialiter redd aut ab eo nihil redditum fuisse Q. lin 2 et 3, cum eis suos m. ad pr. Franc r. excellentissimum c. apost ammon sigillis. lin 5, est Dei Ecclesiae perficeret, et redemptionem adimpleret, seu un. quae ablata. lin 6 et 7, suo certamine redderet b. Petri. lin 7, apost ipsi itaque Franc nuntii p. cum A. S. legatis. lin 9, [Col. 1202A] eum deprecati sunt et adhortati sicut. lin 10, faceret. lin 12, accepto hoc responso. Num 310, lin 1, sedis nuntii subtil cuncta ref. lin 2 et 3, exc a Deoque P. Karolomanno R. lin 4 suos nuntios deprec ut eas qu. abst civit pac red. lin 6, millia solid. lin 8, Karolomannus. lin 9, Franc exerc. lin 10 et 11, fortiss Franc per montem cinissem ( M, senisium) ad eas app cl. illico suos denuo nuncios. lin 15, sicut pridem, quantitatem. lin 17, acq voluit. ibid. protervus perm. Desiderius rex. lin 20, restit. ibid, inserta mal. lin 23 dum v. alio die ad. p. r. misit Deus terrorem. lin 24, vel in filii ejus, Adalg. ib. et ead n. lin 27 quantocius cum s. jud et mult pop. lin 29, defendendum c. lin, 30, se praeperavit ( M, praepar). lin 31, et filios. ib, in civitatem. lin 32, esse videbatur. Num 311, lin 1, in propriis rev s. civitatibus. lin 2, Longob exercitus. lin 5, tonsorati s. lin 6, se tradere. lin 7, R. hoc nequaquam. ibid, dum ad clusas f. ar. omnes qui exinde de d. lin 10, ipsius [Col. 1202B] beat ter deprecati s. ut eos in servitium b. Petri. sanctaeque Rom. lin 11, tonsorari. Num 312, lin 2, sub vinculo. lin 3, omnium succ. lin 5, tonsorati. Num 313, lin 4, ad praef pontif. lin 5, in servitio, et fide. lin 6, tonsorati sunt. Num 314, lin 1, Christ Franc R. m. cum suis exercitibus. lin 3, concite in F. ib. apud se add. f. lin 4, et dum cognovisset. lin 5, partem exercitus, ipse cum aliq. lin 7. eidem Karolo regi. lin 9, bell exerc. lin 11, in obsidione ( M, obsessione). lin 12, tunc deducens secum. lin 16, in m. stupore ded. lin 17, milliaria ab hac Rom urbe, in loco qui dicitur N. et ibi eum. Num 315, lin 1, et cum appr. fere unius milliarii spatio ab urbe Roma dir universae scholae militiam una. lin 3, laudesque illi omn. lin 4, cruces, sicut m. est. lin 6, Karolomannus. lin 7, ab venire consp. lin. 8, sedeb et eum beatiss. stratoribus tribuens [Col. 1202C] ita. ib., stud et quidem antedictus alm P. lin 11, cum suo clero praestolabatur. Num 316, lin 1, et benign. ibid., gradus ejusd sacr beati Petri ecclesiae sigillatim deosc. lin 3, eccles assistebat. lin 4 ten Christ isdem Karol. lin 5, in eamdem venerabilem. lin 6, relig famuli Dei. lin 8, cum eo venerant. lin 10, glorific. Deum in eo, q. lin ead, quod talem eis per interventionem, et suffragia. lin 12, orat Francorum rex obnixe deprecatus est ant alm. lin 15, per sacramenta m. ingressus est continuo Roma cum eodem pontif. Num 317, lin 1, juxta Lateranum p. i. i. ipse stetit excellent rex cum omnibus suis quousque sacrosancti bapt. lin 3, ipse benignissimus rex repedavit. Num 318, lin 3, in ecclesiam. lin 8 tertia vero feria sexta, ut mos est in eccl. lin 11, ammonuit. lin 12, Pippinus quidem rex, et i. lin 13, Francorum. lin 16, possidenda. lin ead, cumque illam. [Col. 1202D] lin 17, complacuit. lin 18 ac omnia, quae i. e. adnexa pr. vol b. et lib ( M, pr. vol proprio, ac libenti animo) et aliam. lin 22, per designatum confinium. ib. contineri m. lin 23, inde in Berceto. lin 25, sicut et antiq. lin 26, seu Benevent. Num 319, lin 1 et 2, don pr. suam eam i. Chr Franc r. corrob univ episc abb duc etiam grafiones. lin 4, ejusque vicario. lin 5, ad partem ( pro apparem) vero ipsius donationis eumdem Etherium ascribere faciens ipse Chr Franc r. lin 7, ibidem continentur, et oscul. lin 9, hujus nostrae sanctae Rom. Eccles ascripta. lin 12, atque saeviretur ib. et plus de lang seu mortalitate defec. lin 13, simulque Desider. lin 16, erat saepef. ib., Eccl. Dei magnam indesinentes gerens curam pro ornatu, et restauratione earumdem omnium ecclesiarum. Num 320, lin 1, hic vero coang vir fecit in eccl beati Petri vestem. lin 3, est, et alia quamplura, et innumerabilia ibidem contulit dona. Idem ipse beatiss [Col. 1203A] pontif corpus beati Pauli apost. doctoris gentium investivit laminis argenteis, quoniam argentum, quod ibi primitus erat, confractum existebat, et alia quamplura ibi contulit in auro, et argento, palliisque dona. Atrium vero ipsius beati Pauli apostoli ecclesiae. Vide num 322, lin 6. Num 322, lin 6, quod antea nimis dissolutum existebat, ubi. lin 8, in eccl vero sanctae Dei Genitr ad Praes fecit duas vestes super altare majus un. lin 10, blat contulit etiam in eadem ecclesia in auro, et argento, palliisque dona quamplurima. In basilica vero Salvatoris Domini nostri Jesu Christi i. Lateranum, ut num seq lin 2, 3. Num 323, lin 3 et 4, de staur., et alia multa ibidem obtulit dona; atque in basilica beati Laurentii foras muros similiter contulit multa dona. Fecit in basilica beati Adriani, ut num 325, lin 4. Num 325, lin 4, cerostrata arg. lin 5, landunas ( M, laud). lin 6, fecit et vestes. lin 7, 8, quindecim; decernens ejus beatitudo, ut num 328, lin 2. [Col. 1203B] Num 328, lin 3, obligat interdictionibus, ut omni die centum pauperes, et si plus fuerint, agg. lin 6, pens libras per un. duas, simulque et vini decimata duo, pensantia per unamquamque libr 60 et caldaria plena pulm erog a. lin 8, 9, p. atque vini ( M, atque portionem v). At vero jam per evoluta, ut num 331, lin 1. Num 331, lin 1, atque vero per jam revol ann ( M, at vero jam per evoluta 20) 20 sp. lin 2, simulque in baln. lin 3, pauper Chr. lin 4, in Paschali festivitate ann occ lavari solebant. lin 5, macinabant. lin ead., neque in atrio. lin 6, decurrebat dum i. f. ut d. e. exstitit, quoniam et centum arcus. lin 7, constr a fundam d. atque dest jam nulla spes vid esse e. arcus, vel praefatam formam, r. lin 10, atque soll. lin ead., quod etiam a fundamentis e. r. a. r. et aquam in atrio beati Petri, ut mos erat, deduxit. Formam similiter, quae Jobia vocabatur, etc. ut num 332, lin 5. [Col. 1203C] Num 332, lin 5, vocabatur a fundamentis refecit, atque formam, quae Claudia vocatur, unde aqua in balneum atque baptisterium ecclesiae Salvatoris decurrere solebat a fundamentis refecit. Similiter et formam, quae Virginis nuncupatur, renovavit, isdem egregius praesul praefatus ut num 345, lin 19. Num 345, lin 19, basilicas sc. b. Adriani m. seu sanct Cosm et Dam quas noviter restauravit. lin 20, 21, pro sua sempiterna memoria c. lin 21, et anc. lin 22, earum crebro eleemosinae fiant, et pauperes Christi refocillentur. Num 346, lin 1, cumamam unam ( M, cuniamam u.) lin 3, item formam Sabbatinam a novo refecit. Item diaconiam sanctorum, ut num 354, lin 2. Num 354, lin 3, evert. per eand eccl. lin 5, ob eorum martyrum amorem in 20 praelati pontificis eximii anno, ut num 356, lin 1. Num 356, lin 1, mense Decembrio. lin 2, dedit, qui per nimiam inundationem per port. lin 4, tres [Col. 1203D] saccidas. lin 5, Marci regirans per porticum Pallatinis, per pl. se. ext. lin 6, ipsum evert m. lin ead., munivit, alv. lin 7, atque a porta beati Petri. lin 8, fl dedit, domosque evertit, agrosque desertavit. lin 10, illo tempore. lin 11, pr. eo quod per tr. ipse fluvius quasi per alveum proprium p. c. lin 12, in lamentum dedit, ibid et humo in oratione prostr. lin 13, sed plures dies. lin ead., quod ipse. lin 14, insp per sandala m. u. l. cibos mittebat. lin 15, a suis dom ex. quibant prae nimia multitudine aq. lin 16, in donis cons. lin 18, in basilica. lin ead., a turre, praesertim et in basilica beatorum C. Num 357, lin 2, libr 11, obtulit. lin 2, Adriani martyris instar hujus pat etc e. a. m. c. p. libr 11. lin 4, Adr arcora de a. duo, pens libr 30. Renovavit etiam ecclesiam sanctae Mariae, quae ad Martyres nuncupatur, et ibi quamplura obtulit dona in auro et argento. Nam ipse solertissimus praesul per diversos titulos, seu alias ecclesias, atque cunctas [Col. 1204A] diaconias, et monasteria quantacumque infra murum hujus Romanae urbis, quamque intra muros ad laudem Dei restauravit, atque decoravit. Verum et muros, atque turres hujus Romanae urbis, quae dirutae erant, et usque ad fundamenta destructae renovavit, ubi et multa impendia tribuit, tam in mercedes eorum, qui ipsum murum fabricaverunt, quam que in ipsorum alimentis, simulque et in calce, atque diversis utilitatibus, usque ad centum auri libras expendit. Haec beatissimus, et praeclarus pontifex omnia utiliter noviterque, tam in eleem. lin 9, perficiens, et verum consummans cursum. lin 10, sol servavit, in Dei dilectione vitam finiens ad aeternam migravit requiem. lin 12, loca 185. lin 13 indict 4. Caetera desunt. Num 290, lin 2, dies 8. Num 291, lin 2, Theodoro. lin 3, post ante dictae. [Col. 1204B] lin 3, a primaeva et. lin 6, et alimonia en. lin. 9 et spiritalem o. Num 292, lin 1, recessum. lin 2, spiritalium sic. lin 10, a transitu. lin 12, sed et reliquos. Num 293, lin 6, permanendum lin 8, referuit, loquens. lin 10, iniquum. lin 11, damnum, et det n intulit. lin 17, illis d. lin ead., requirendum. lin 18, adjuvavero. lin 21, illi credere possim. Num 294, lin 2, magis, ac magis c. lin 8, Faventinam. lin 10, offeruerunt. lin 13, praedia Ravennantium. lin 14, praediis. Num 295, lin 4, dec recolligendum c. lin 5; fierent r. lin 9, juxta ut r. Num 296, lin 5, certabat, quatinus. lin 11, ita firmus atque fortissimus in suo corde antefatus beatissimus Hadr. lin 13, quia si et. lin. 20, isdem S. Num 297, lin 2, perscrutavit. lin 3, Calventiolus c. lin 9, p. coram eisdem C. Num 298, lin 5, illis p. f. lin 6, et protinus. lin [Col. 1204C] 8, usque ad Merul. ad. a. d. qui est secus viam. lin 11, unde dubium non est s. lin 12, primati Eccles. atque ita saepe occurrit in ms. lin 18, tunc pr. s. p. inclinatus precibus. lin 19, homicidantium. c. c. u. p. Romano ex. Num 299, lin 1, ut prius. lin. 2, ita se omnia. Num 300, lin 2, sepelire. lin 4, redigerentur. lin 11, dum vero haec agerentur. lin 13, de ipsius. lin 14, ut pro emendatione t. r. Num 301, lin 2, per aliunde. lin 4, expedibile minime esse e. P. i. dirigi. lin 6, teneret. lin 7, vicaneum t. Num 302, lin 2, adhortationis. lin 3, abstultis c. lin ead., protestaret. L. A. q. salvum eumdem c. lin 5, protestavit, ant. A. et cunctos i. lin 7, tunc existentis civitati Romanae, q. lin 8, conservandum. lin 10, Ticino. lin 12, Sacell. a Ticino R. lin 13, increpavit eidem archiep. cur. lin 15, territus. lin 16, lit. consolationis modo, quasi nulla reputaretur illi [Col. 1204D] c. lin 18, ipsum s. pont. Num 303, lin 2, praenom. lin 4, exercituum. lin 8, familiis. lin 9, primatos quanti utiles in ead. civitate. lin 10, quamque. lin 11, praedationes. Num 304, lin 1, obsecratorias. Num 305, lin 4, referuerunt. lin 6, flectere. lin 8, D. secum eum p. l. lin 9, 10, sic regem vestrum e m. p. satisfacite. lin 11, Ticino voluerit, sive Ravenna, sive Perusia, sive heic Roma, vel etiam ubi illi placabile f. lin 14, ut. part. conveniunt, et si f. lin 16, justitias n. lin 19, ipsi mei, m. lin 20, praes. cum eo sim. loq. Num 306, lin 2, ob. easd. r. c. ibid scil. P. rel. H. beati S. lin 4, defensorum. lin 5, eum deprecati sunt, ut lin 6, sub jusjurandum. lin 7, ol collo. p. lin 9, pro hoc ipso d. lin 11, multa. lin 13, prop. R. c. constringendum. ib., in nimio f. lin 15, fabricare. Num 307, lin 3, suus frater. lin 11, quidem Car. [Col. 1205A] lin 12, hic Rom. lin 14, quib. Roma c. lin 17, fatigium f. Num 308, lin 1, exinde reputavit. lin 2, adpropinquasse. lin 8, serris. lin ead., sine comiatu, et p. lin 14, concalcari. Num 309, lin 5, adimplere. ib., perficere. lin 6, 7, suo cert. Num 310 lin 4, missos, id est, heic est lacuna. lin 10, cinisem. lin 24, Longob. et eadem nocte. lin 35, reclaudi stud. lin 30, Adilgis. Num 311, lin. 6, se tradendos, lin 7, hoc neque. Num 312, lin 6, Hildebrandum. Num 314, lin 2, dir. c. Franciam. lin 5, Adilgis. lin 12, Pasch. solemnitas adp. Num 315, lin 2, didicendas. lin 3, laud illi can. lin 11 praestolavit. Num 316, lin 10, talem eis per. lin 13, ingredi. Num 317, lin 2, antedictus beatiss. lin 3, benignissimus. Num 318, lin 13, Francorum. lin 14, 15, qu. [Col. 1205B] Franc. perr. lin 22, per designatum conf. lin 24, atque in monte. Num 319, lin 2, scribe, graphiones. lin 5, apparem vero ips. donat. in ora script. exemplum. lin. 9, nostrae Rom. Eccl lin 15, secum Franc. deport. lin 16, ecclesiarum Dei, magnam indesinenter gerens curam pro ornatu, et restauratione procuranda omnium earundem Dei ecclesiarum. Num 320, lin 8 et 9. 365. lin 10, n natali Domini. Num 321, lin 1, in eadem basil. lin 3, ciburium. Num 322, lin 1, quod ibidem prim 22 arcos. Sic fere semper legitur in ms. et lin praeced., in arco. lin 6, quod antea nimis dissolatum. lin 8, in eccl vero s. lin 10, ea ipsa ec. et cortinam majorem juxta januas majores ex p. Num 323, lin 1, arcos, ut sup. lin 7. Laur basilicae majoris. lin 10, et aliis fortissimis imp. lin 11, arcora vero tria, quae vetustissima er. lin 14, fecit [Col. 1205C] vela num 27, simulque et cortinam. Num 324, lin 1, Laurentii q. p. ad T. sic in m. s. lin 3, basilicam vero b. F. positam in Pincis, quae in ruinis erat. lin 5, de quadrapolo. lin 6, quae appellatur Dam ubi. lin ead., de staur obtulit. lin 8, ob. portica sic interdum legitur. lin ead, quae antea in. lin 11, confirmare. ibid., fecit enim et v. Num 325, lin 4, cereostrata. lin 5, et laudimas. lin 6, ubi arcum de arg ex. lin 10, palleis. Sic fere semper. lin 12, diacon et monasteria quant. lin 14, atque offeruit. Num 326, lin 11, et nullum officium divino cultu. Num 327, lin 2. Capracorum positam in territorio. lin 4, ten. vid ei prop. lin 5, recompensatione ad vicem. lin 7, aquimolis. lin 11, fuerint. Num 328, lin 3, obligationum interd. lin 4, pauper etiam etsi plus fuerint aggregarentur. lin ead., in portico. lin 9, cuppam unam c. lin 13, domocultas, et lin 18, domucultam. lin 21, domocultas. lin 22 nostrae [Col. 1205D] Romanae Eccles. Num 329, lin 1, spiritalibus. lin 4, in sancta ac veneranda P. domo. lin 7, portico, qui d. lin ead., scilicet solarium cum. lin 8, porticum ipsum q. ver dirutum i. Num 330, lin 4, palleis. lin ead., atque offeruit. lin 5, duob p. qui asc. lin 8, portica vero. lin 14, in secundas vero rugas. id est in m. p. f. alium r. Num 331, lin 6, decurrebat. lin 8, vel praefatam f. lin 13, centenarium illum, qui ex. lin 16, in geniculum lin ead., decurrit f. lin 23, modo fecit vela. Num 332, lin 1, imaginem, et mox habentem. lin 6, relucebat a fundam. lin 8, martyris atque levitae. lin 9, stauracin. lin 10, octapolo obtulit num decem. lin 12, octapoli. Num 333, lin 1, unde et balneus Lateran. lin 3, decurri. lin 6, et tant c. lin 8, in praefato balneo. ib., decurri. lin 13, 14, comite Sev Ag. rel quod [Col. 1206A] Agathoni Scriniarii, et Theodotae relicta. lin 15, recompens. lin 16, praedia et domocultam. lin 17, quae et domoc. s. Edisti vocat. Num 334, lin 2, item ter beat. lin 5, quadrapulos 115 et l. 115. Num 335, lin 6, vestiarium suum. lin 8, portica. Num 336, lin 5, sitae foris port. lin ead., a noviter restauravit. Sic etiam legitur sup num anteced. lin ult et inf num 337, lin 6. Num 337, lin 1, 2. portam beati Petri apost. lin 3, in Adrianum. lin 9, 10, nominandus almissimus P. pariterque et basilicam vas electionis beati Pauli apostoli cernens ibidem existentes trabes per prisca tempora. lin 14, ej. eccl. a noviter portica omnia renovavit. Num 338, lin 1, hic autem ter beat pontifex, et A. vir dum per almificas exquisitiones reper. lin 5, off celebrari, hoc est matutino hora 1 et 3, 6 seu 9, etiam et vespertina. lin 7, monachi monast s. Pancr. lin 8, noviterque psallentes hymn ch. laetis [Col. 1206B] r. cantibus. Num 339, lin 2, offeruit pro. lin 3, ejusdem Dei apostoli f. lin 4, rel s. D. lin 5, 6, in qua s. ecclesia cum cuncto clero suo. lin 11, sacer fruens ob am. forte sacerdos ob. lin 12, 13, martyr quae appellatur duas domos. lin 13, Ciriacum. lin 14, Laur quae appellatur ad Formosum, pariter eas a noviter restaur. Num 340, lin 2, quadriporticis s. lin 6, Vagauda lin 7, officium funger id est, matutino, hora 1, 3 et 6, a. non. seu vespera psall pro remedio an. suae. Num 341, lin 9, demolivit, s. lin 10, construens lin 11, amp noviter r. lin 15, cum porticis e. noviter n. d. lin 16, a noviter s. m. r. aedes videlicet et bas. lin 18, almis praesul omnia in integro a noviter. Num 342. lin 1, renovans restauravit c. lin 2, sculpens d. c. noviter s. lin 4, noviter r. lin 5, muros. lin ead., noviter c. ut lin 7. lin 10, suxorio. lin 11, ex omni lin 12, 13, et Secundae. lin 13, quae ab olitana u. m. lin 14, basil beati Andreae apost. [Col. 1206C] Num 343, lin 3, renovavit, scilicet et eccl. lin 6, Pudentianae in ruinis praeventam n. restauravit lin 7, domocultam. Num 344, lin 2, praed. almi p. ibid., erogare quatenus ex uno c. lin 4, positam. lin 5, mancos ducentos: quos et pro anima jam fati Mastali haeredes ejus Christo dederunt. lin 8, reperuisset, noviter e. r. lin 10, et in ea f. a. t. e. h. quondam P. q. e. c. haeredum q. l. Num 345, lin 2, Simp et Serviliani. lin 3, l. noviter rea. lin 7, ex omni p. r. lin 20, 21, pro sua sempiterna memoria lin 23, 24, refocillentur. Num 346, lin 3, prae nimia ejus solerti cura, atque industria. lin 4, fluentia aquae p. tam in fontes b. q. p. v. implebantur, quam in atriis ei b. simul balneo. Num 347, lin 1. Pariter etiam et basilicam b. p. m. s. sitam in c. m. q. p. o. t. marcuerat, maximas in ea deferens trabes tam mole basilicae, quamque portica m. lin 6, et mat. lin 7, dot videlicet et titulum [Col. 1206D] P. S. I et P. qui per el. marcuerat. Num 348, lin 1, b. Petri apostoli. lin. 4, confessione liminara. lin ead., eandem almam conf. lin 5, gradus, qui cohaerent jam dictae confessioni lin. 7, nitissime d. lin ead., cantaros in ead Dei apost eccl. lin 8, arg num 9, pens lib 45. lin 10, 56. Num 349, lin 2, lib 80. lin. 8, quae appell ad Pr. lin 10, quinque eccl v. b. Agnet ut n. seq lin 4. Num 350, lin 3, noviter restauravit. Num 351, lin 2, marcescens a p. t. tanquam in. c. a. s. habitabatur. I. v. eg. a noviter id restaurans in p. lin 4, multa dona don t. i. aur quam in arg seu in ag. atque fam d. p. sim et mobilibus rebus. lin 7, sollicite gerere laudes. Fecit autem p. Num 353, lin 2 videlicet Petrum venerabilem archiepiscopum R. lin. 2, 3, ven monachum sancti Sabae. lin 3, mat ejus Helenam. lin 4, syllabas pro sacr imaginibus erectionem q. p. t. sc. seu traditionum p. lin 7, qui pr. lin 8, juxta trec. lin 8, 9, praelatae apost [Col. 1207A] lin 9, Hoc prom. lin 11, secum deferentes. lin 12 in Latino tr. lin 13, dignam sibi. lin 14, confessionis fores ex auro m. in sacris designans h. 22 A. in diebus quot. lin 19 et 20, item in cimiterio E. Num 354, lin 2, lib 16. lin 3, super eam. lin 4 et 5, non valens mis motus ob eorum mart honorem hic. lin 6, nimio st. basilicam vero m. b. A. C. m. una cum vestiario, seu igumenarchio. lin. 8, tectum combustam. Quo audito mis p. lin 9, reperuit. lin 9 et 10, mart lipsani er. in media corte i. lin 13 nisibus t. lin 14, renov ac restauravit. Num 355, lin 1, ipse vero D. p. lin 4, et tota ecclesiastica patrimonia omnibus per pedicas dividens, consumptis d. lin 5, restaur renov ac dec. lin 9, 92. lin 11, qui fiunt simul tam in altare, quam intus in sa. Num 356, lin 1, 29, in vicesimo. lin 2, qui etiam. lin 5, sancti M. regumans per port. lin 7, atque a porta beati Petri usque ad p. olbium aquae se descenderent. [Col. 1207B] lin 8, se dedit. lin 11, praesul eo quod p. t. i. f. q. p. alveum proprium per c. sese nimis in lamentum d. et humo in oratione pr. lin 13, sed plures dies. lin 14, per sandalam m. v. l. c. alebat, ut n. f. n. eo quod m. a suis do. exire quibant prae n. multitudine aq. lin 16, lata in donis consolavit. Num 357, lin 1, praesertim in basil sanct Cosmae et Dam. lin 3, diaconio sancti Adr martyris. lin 4, arcora de arg tria, pens inibi lib 30, imo et in eccl sanctae semperque virg Mariae, quae appellatur ad Mart r. c. de a. q. ex v. consumptum inerat, et ad. lin 8, hic beatissimus et praeclarus pont. lin 9, perficiens. lin 11 et 12, presbyt 14. lin 13, apostoli VII. Id. Jun, indict 4. Caetera desiderantur. Num 292, lin 4 et 5, quamque exercendam. lin 11, Asiarta. Num 293, lin 6, Francos, Langob. lin 18, adjuvavero. lin 21, federare. [Col. 1207C] Num 294, lin 2, confirmabant se vinc. lin 7, Perusia. Num 295, lin 4, decertaret recollig. lin 5, fierent rest. lin 6, missi per Steph et Paulum super. lin 9, juxta ut. Num 296, lin 3, conjung pariter. lin 6, Karuli Magni. lin 11, lapis dampnans. lin 14, deduci d. q. si e. funem i. e. pedib. Num 297, lin 6, Campaninis. lin 8, afiarta, seu Greg. lin 9, campaninis, saepe ita. Num 298, lin 1, missos Camp. lin 17, homines, ac ten. lin 19, homicidantium. Num 299, lin 3, amp tantis intoler. Num 300, lin 2, sepelire. lin 4, redigerentur. lin 6, Ravenn urbe. lin 13, de ipsius. Num 301, lin 4, resp. Expedibilem omine esse. lin 6, nec ipse. Num 302, lin 1, vero ipse. lin 3, praetextaretur. lin 5, firm protestavit. lin 7, tunc existens civium Romane. lin 16, dirigi sibi lit. [Col. 1207D] Num 303, lin 3, jactantiae levatus. lin 11, seu et caet. Num 304, lin 2, se respiceret. lin 3, solum quia easdem. Num 305, lin 4, referuerunt. lin 5, eum deprecantes. lin 8, ut secum eo. lin 11, Ticino voluerit sive. Num 306, lin 3, egumenum mon. lin 5 promittens. lin 6, jusjurandum. Num 307, lin 10, Adilgiso. lin 16 et 17, necesse fatigium. Num 308, lin 19, Albunus. [Col. 1208A] Num 310, lin 10 et 11, cinisem. lin 24, eadem nocte. lin 30, Adilgis. lin 31, Caruli Magni. Num 314, lin 3 et 4, Hilgigardam. lin 17, ibi eum. Num 315, lin 10, praestolavit. Num 316, lin 10 et 11, talem eis p. lin 13, ingrediendi sua. Num 318, lin 4, Francis. Eique miss. lin 17, carisiaco. lin 22, designatum. Num 319, lin 2, grafiones. lin 9, per scrinium h. s. nostrae memoriae ecclesiae. lin 12, et plus de languoribus. lin 16, amator ecclesiarum Dei magnam indesinenter gerens curam pro ornatu et restauratione procuranda omnium earumdem ecclesiarum. Num 322, lin 6, antea nimis desol. Num 323, lin 11, arcora v. tria. Num 324, lin 3, in Pincis. lin 6, de stauracin optulit. lin 11, confirmare. Num 325, lin 3, et gradas c. quae. lin 11 et 12, per diversa titula. lin 12, diaconias et monasteria, q. [Col. 1208B] Num 326, lin 1, muros rom. Num 327, lin 5, recompensiones. lin 7, aquimolis. Num 328, lin 9, id est coppui. ibid. necnon et cazia. lin 10, almifica ter beat. Num 329, lin 9, porticum ipsum, q. vetust. dirutum inerat. Num 330, lin 4, atque offeruit. lin 14, in secum v. rugas. Num 331, lin 7, destructos. Jam. lin 23, simili modo fecit vela. Num 332, lin 4, tyrea. lin 6, rejacebat. lin 10, Apollenaris. lin ead. vela de octa-polum. lin 12, octapoli. Num 333, lin 6, formam vicibus prop. lin 8, praefato balneo. lin 17, sancti Aeristi. Num 336, lin 4, aquam perfulsit, qui pene. Num 337, lin 4, capud portici. lin 10, almissimus praesul pariterque et basilica vas elect. beati Pauli apost. Cernens ibidem exist. lin 11 et 12, apostol.; disponens. lin 15, restauravit in qua et mut. [Col. 1208C] Num 338, lin 1, dum per almissima. Num 339, lin 8, infraduxit. Num 340, lin 4, repperiens. lin 6, vaganda. lin 9 et 10, in cath. Num 341, lin 7, posita maximum. lin 11, Lucinae sev. lin 12, positam quae. lin 13, mole devenerunt. lin 19, et inserta. Num 342, lin 10, suxorio s. est. et olitanas ejus marc. lin 13, quae ab olit. Num 343, lin 1, fatis quae a. lin 6, reparavit seu et. lin 7, in vellum. lin 8, massam marulis. Num 344, lin 2, erogari. quatenus ex uno. lin 5, minus v. in auro. lin ead., quorum et pro nimia i. f. m. heredes ejus Christo. lin 10, hereditate quod Pasc. lin 11, locorum. Hic. lin 13, ruens. Num 345, lin 3, Tertuliani. lin 10, Silani. Num 347, lin 2, maximas in ea differens trabes tam vasta mole basilicae, quamque portica mirifice intrinsecus. lin 7, rebus videl. [Col. 1208D] Num 348, lin 1, Petri apostoli totam. lin 4, limitari. Num 349, lin 1, instar indelfinos posuit arg. Num 351, lin 4, nomine aedificavit. In quo. lin 5, ex monilibus. Num 353, lin 4, apostolicas syllabas. lin 8, fecerunt juxta CCC. L. ep. lin 13, dig sibi. lin 14, ejusdem confessionis f. a. m. in sacris designans hist. lin 17, apost in diebus cotid. Num 354, lin 8, quo audito misericord. lin 11, igne conflata. lin 14, renovavit atque restauravit. Num 355, lin 11, etiam et in corpus. Num 356, lin 14, per sandala morantibus.
290 Adrianus, natione Romanus, ex patre Theodoro, de regione via Lata, sedit annos viginti tres, menses decem, dies septemdecim. Vir valde praeclarus et nobilissimi generis prosapia ortus, atque potentissimis Romanis parentibus editus, elegans et nimis persona decorabilis, constans etiam, atque fortissimus orthodoxae fidei, ac patriae suae, et plebi sibi commissae defensor. Viriliter cum Dei virtute [Col. 1165] inimicis sanctae Dei Ecclesiae ac reipublicae impugnatoribus resistens, pauperum etiam omniumque indigentium misericordissimus ac copiosus consolator; ecclesiasticae quoque traditionis et sanctorum Patrum institutionum observator.
291 Hic namque beatissimus vir, defuncto ejus genitore, atque parvulus nobilissimae suae genitrici relictus, studiose a patre Theodato [Col. 1165] B. Theodulo. , dudum consule et duce, postmodum vero primicerio sanctae nostrae Ecclesiae, post tantae [Col. 1165] * sanctae. dictae suae genitricis obitum nutritus atque educatus est. Nam a primae aetatis suae pueritia, dum adhuc laicus existeret, spiritualibus studiis charitatis modestiaeque vehementius insistebat, sedule perseverans in ecclesia sancti Marci, quae vicina domui suae esse videtur. Illic crebras Deo nostro referebat die noctuque laudes, indutusque cilicio jejuniis corpus suum macerabat, et eleemosynam enucleanter egenis et inopibus juxta possibilitatis suae vires libenter tribuebat. Ejusque bonae actionis merita in omnium Romanorum aures frequenter resonabant, ita ut ex hoc nobilitatis ac pudicitiae ipsius fama longe lateque divulgaretur. Cujus piae conversationis vitam spiritualem operationem ac praecipuos mores conspiciens sanctae recordationis domnus Paulus papa, eum clericari jussit quem notarium regionarium in Ecclesia constituens, postmodum eum subdiaconum fecit.
292 Dum vero post decessum domni Pauli papae ad pontificatus culmen provectus fuisset domnus Stephanus secundus [Col. 1165] B, tertius. junior papa, et ipse cernens ejusdem beatissimi Adriani spiritualium conversationum merita, in diaconii ordinem eum provexit. Et ex tunc multipliciter spiritualibus pollens studiis maximam tam ad evangelizandum populo solerter ac clare divina atque evangelica verba quamque ad exercendam ecclesiasticam traditionem gessit curam. Et ita Spiritus sancti gratia in ejus corde refulsit, ut in omnibus efficax idoneusque comprobaretur. Sicque factum est ut dum de hac vita migraret antefatus domnus Stephanus papa, illico (dum ferventissimo affectu a populo Romano diligeretur) isdem praecipuus ac sanctissimus vir et Dei cultor Adrianus ad sacrum pontificatus electus [Col. 1165] B, erectus. est culmen. Hic namque in ipsa electionis suae die, confestim eadem hora qua electus est, reverti fecit judices illos hujus Romanae urbis tam de clero quam de militia, qui in exsilium ad transitum [Col. 1165] A transitu. domni Stephani papae missi fuerant a Paulo cubiculario, cognomento Afiarta, et aliis consentaneis impiis satellitibus. Sed et relictos, qui in arcta custodia mancipati ac retrusi erant, absolvi fecit, et ita omnibus pariter cum eo exsultantibus pontificalem Deo auspice suscepit consecrationem.
293 Itaque in ipso exordio consecrationis ejus direxit ad ejus beatitudinem suos missos Desiderius Longobardorum rex, id est Theodicium [Col. 1165] B, Theodoricum. ducem Spoletinum, Tunnonem [Col. 1165] B, Tunnorum. ducem Eburae regiae, et Prandulum vestiarium suum, suasionis per eos mittens verba sese quasi cum eo in vinculo charitatis velle colligandum [Col. 1165] * colligari. . Quibus ita ipse beatissimus pontifex respondit, dicens: Ego quidem cum omnibus Christianis pacem cupio habere, etiam et cum eodem Desiderio rege vestro, in ea foederis pace quae inter Romanos, Francos et Longobardos confirmata est, studebo permanere. Sed quomodo possum credere eidem regi vestro in eo quod subtilius mihi sanctae recordationis praedecessor meus domnus Stephanus papa de fraudulenta ejus fide retulit, inquiens quod omnia illi mentitus fuisset quae ei in corpus beati Petri jurejurando promisit pro justitiis sanctae Dei Ecclesiae faciendis, et tantummodo per suum inimicum [Col. 1165] * iniquum. argumentum erui fecit oculos Christophori primicerii et Sergii secundicerii filii ejus, suamque voluntatem de ipsis duobus proceribus Ecclesiae explevit, unde damnum magis et letrimentum nobis * detulit [Col. 1165] * intulit. ? Nam nullum profectum in causis apostolicis impertivit, sed et hoc isdem meus praedecessor pro dilectione quam erga me suum pusillum habuit, mihi retulit quia dum ad eum postmodum suos missos direxisset, videlicet Anastasium primum defensorem et Gemmulum subdiaconum, adhortans eum ut ea quae praesentialiter beato Petro pollicitus est, adimpleret, taliter ei per eosdem missos direxit in responsis: Sufficit apostolico Stephano quia tuli Christophorum et Sergium de medio, qui illi dominabantur, et non illi sit necesse justitias requirendas [Col. 1165] * requirendi. . Nam certe, si ego ipsum apostolicum non adjuvero, magna perditio super eum eveniet, quoniam Carolomannus rex Francorum, amicus existens praedictorum Christophori et Sergii, paratus est cum suis exercitibus ad vindicandum eorum mortem Romam properandum [Col. 1165] * properare. ipsumque capiendum pontificem. Ecce qualis est fides Desiderii regis vestri, et cum qua fiducia illi foederari possimus.
294 Haec vero eadem beatissimo Adriano praesule prosequente eisdem missis Desiderii regis, illi magis confirmabant sub vinculo sacramenti quod eorum rex omnes justitias quas antefato domno Stephano papae non fecerat, eidem praecipuo pontifici et summo pastori perficeret, et in vinculo charitatis insolubili connexione cum eo fore permansurum. Quorum juramentis credens ejus beatitudo [Col. 1167] direxit ad eumdem Desiderium regem missos suos pro his omnibus perficiendis, scilicet Stephanum notarium regionarium et sacellarium, atque Paulum cubicularium, et caetera super ista. Quibus egredientibus ab hac Romana urbe, et Perusiam conjungentibus, conjunxit mandatum [Col. 1167] mandatum, id est, nuntium. , quod jam fatus Desiderius abstulisset civitatem Faventiam et ducatum Ferrariae seu Comaclium de exarchatu Ravennate, quas sanctae memoriae Pippinus rex et ejus filii Carolus et Carolomannus excellentissimi reges Francorum et patricii Romanorum beato Petro concedentes obtulerunt. Nec enim duo menses praeterierunt quod ipse sanctissimus vir pontificatus culmen adeptus est, ita isdem atrocissimus Desiderius easdem abstulit civitates, constringens ex omni parte civitatem Ravennatium et Casales, ac omnia praesidia [Col. 1167] praedia. Ravennatia occupans, cunctaque victualia, familias etiam, seu peculia ipsorum, vel quaeque in ipsis praesidiis habere videbantur, abstulit.
295 Et dum nulla remansisset spes vivendi neque Leoni archiepiscopo, neque praefatis Ravennatibus, in magna angustia et famis inopia positis, direxerunt huc Romam suos missos, scilicet Julianum, Petrum et Vitalianum tribunos [Col. 1167] tribunum. , deprecantes cum magno fletu eumdem sanctissimum pontificem ut qualiter potuisset, eis subveniret, ipsasque decertaret ad recolligendas [Col. 1167] recolligere. civitates, asserentes quia si ipsae civitates non fuerint restitutae, vivere nullo modo potuissent [Col. 1167] possent. . Tunc ipse almificus pontifex, dum adhuc praenominati ejus missi essent Romae, per Stephanum sacellarium et Paulum cubicularium super ista, ut ad praenominatum pergerent regem, direxit eidem regi suas deprecatorias litteras, ut easdem redderet civitates, increpans eum fortiter per sua scripta cur de promissione illa quam per suos missos pollicendo direxerat, mutatus fuisset; etiam quia justitias beati Petri, juxta quod repromiserat, non reddidit. Insuper et civitates illas quas antecessores ejus beatissimi pontifices domnus Stephanus, Paulus et isdem Stephanus detinuerunt, abstulisset.
296 Dum vero talia eidem protervo Desiderio antefatus sanctissimus pontifex deprecando, admonendo et conjurando direxisset, ita illi remisit in responsis quod nisi prius secum eo ipse almificus praesul conjungeret ad pariter loquendum, minime easdem redderet civitates. In ipsis vero diebus contigit uxorem et filios quondam Carolomanni regis Francorum ad eumdem regem Longobardorum fugam arripuisse cum Autcario; et nitebatur ipse Desiderius atque inhianter decertabat quatenus ipsi filii ejusdem Carolomanni regnum Francorum assumpsissent [Col. 1167] B, assumerent. . Et ob hoc sanctissimum praesulem ad se properandum seducere conabatur, ut ipsos antefati Carolomanni filios reges ungeret, cupiens divisionem in regno Francorum immittere, ipsumque beatissimum pontificem a charitate et dilectione excellentissimi Caroli regis Francorum et patricii Romanorum separare, et Romanam urbem cunctamque Italiam sui regni Longobardorum potestate subjugare. Sed favente Deo hoc nullo modo potuit impetrare, quoniam sicut lapis adamas, ita firmus Adrianus exstitit pontifex praenominatus: si quidem Paulus super ista adhuc apud eumdem Desiderium existens, firmiter ei promittebat se ipsum beatissimum papam ad eum deducere, dicens quod si etiam in ejus pedibus funem me adhibere convenerit, eum qualiter potuero, ad tuam deducam praesentiam. Sicque factum est ut, eodem Paulo in eodem itinere existente, palam omnibus fieret qualiter necare fecisset Sergium secundicerium, qui caecus in cellario erat. Et metuens idem sanctissimus praesul ne ejusmodi nuntium ad aures ipsius personuisset Pauli, et aut ad eumdem regem reverteretur, aut etiam in fines Longobardorum ab ipso itinere declinaret, et aliquam malitiam amplius cum eodem Desiderio in finibus Romanorum atque exarchatu Ravennatium perpetraret (dum nimis dilectus illi ac fidelis existebat), ob hoc direxit antefatus sanctissimus papa clam nimisque secrete Leoni archiepiscopo Ravennatium civitatis per Julianum tribunum, ut dum reverteretur ipse Paulus a Desiderio, eum sive in Ravenna sive in Arimino detinuisset [Col. 1167] B, detineret. , quod et factum est: Revertente enim eo ex eodem itinere in Arimino comprehensus atque in custodia est detentus.
297 Tunc isdem beatissimus pontifex coepit curiose antefati Sergii secundicerii mortem inquirere, convocansque cunctos cellarios, subtilius eos perscrutatur quomodo ipse Sergius ab eodem cellario abstractus fuisset. Qui respondentes dixerunt: Quia prima noctis hora veniens Calventinus cubicularius cum Tunissone presbytero et Leonatio tribuno, habitatoribus civitatis Anagninae, ipse eumdem Sergium abstulit, vivente domno Stephano papa, ante octo dies quam de hac luce migrasset, et praefatis Campanis illum tradidit. Confestimque deductus est ad medium isdem cubicularius, et inquisitus quis illi praecepisset eumdem Sergium a praefato abstrahi cellario, et praenominatis Campanis tradendum, respondit a Paulo cubiculario, cognomento Afiarta, et Gregorio defensore regionario, et Joanne duce, germano [Col. 1169] domni Stephani papae, atque a Calvulo [Col. 1169] * Calventio. cubiculario sibi hoc fuisse praeceptum, tradi eisdem Campanis.
298 Dirigensque idem sanctissimus praesul suos missos in Campaniam in civitatem Anagninam, adduci fecit praedictos Tunissonem [Col. 1169] * Lavissonem. et Leonatium. Qui praesentati apostolicis obtutibus, fortiterque constricti, confessi sunt, dicentes quod a praenominato Paulo cubiculario et Gregorio defensore regionario seu Joanne germano praefati domni Stephani papae, et Calvulo item cubiculario, et Maligno consentaneo, et saepefati Pauli illius praeceptum fuisset praenominatum Sergium abstollendum ac interficiendum. Protinus direxit ipse sanctissimus pontifex cum praenominatis Campanis suos fidelissimos ministros, ut demonstrarent locum ubi ipsum Sergium interfecerunt atque sepelierunt; et properantes venerunt usque in Merolanam ad arcum depictum, secus viam quae ducit ad ecclesiam sanctae Dei Genitricis ad Praesepe, ibique juxta eumdem arcum aperientes unam sepulturam, demonstraverunt corpus illius Sergii repositum, funeque ejus guttur constrictum, atque ictibus totum corpus ejus vulneratum. Unde non dubie est suffocatum ac semivivum fuisse terra obrutum. Quod cernentes universi primates Ecclesiae, ac judices militiae, ascendentes unanimiter cum universo populo in Lateranense patriarchium, prostrati apostolicis vestigiis, obnixe eumdem almificum pontificem deprecati sunt ut vindictam atque emendationem fieri praecepisset de tanto inaudito piaculo, in eo quod praesumpsissent secum hominem saepius tormentis concrematum crudeliter interficere, quod factum nunquam legitur; asserentes quia si talis flagitii reatus non expiaretur, nimis ipsa impia temeritatis praesumptio in hac Romana urbe pullularet, assumentes ex hoc audaciam perversi homines ut tentarent pejora perpetrare. Tunc praefatus sanctissimus praesul precibus judicum universique populi Romani jussit contradere antefatum Calvulum cubicularium, et praenominatos Campanos praefecto Urbis, ut more homicidarum eos coram universo populo examinaret. Deductique e Elephanto [Col. 1169] B, e patriarchio praefato in carc. in carcerem publicum, illic coram universo populo examinati sunt.
299 Sicque ipsi Campani, sicut prius, ita et in eadem examinatione confessi sunt. Calvulus vero, obdurans cor suum, vix confessus est ita omnia esse; qui tamen in eodem carcere crudeli morte amisit [Col. 1169] emisit. spiritum. Pro vero amputandis tam intolerabilibus flagitii reatibus missi sunt ipsi Campani Constantinopolim in exsilium.
300 Post haec jussit antefatus beatissimus papa abstolli corpora Christophori et praenominati Sergii ejus filii, eaque cum honore in ecclesia beati Petri fecit sepeliri. Gesta vero examinationis qualiter proprii reatus noxam confessi sunt jam dictus Calvulus cubicularius et praenominati Campani, direxit antefatus almificus pontifex Ravennam, ut eidem Paulo omnia per ordinem relegerentur. Suscipiens vero Leo archiepiscopus Ravennatium eadem gesta, confestim sine auctoritate apostolica, tradidit eumdem Paulum consulari Ravennatium urbis. Examinatusque coram omnibus Ravennatibus, eadem acta illi relecta sunt, sicque se reum manifestans tanti piaculi, confessus est se perpetrasse noxam. Ita vero isdem Paulus examinatus est, quin etiam nec scientia exinde data est praefato sanctissimo pontifici, neque ab archiepiscopo, neque a quibusdam Ravinianis, sed per alios hoc ejus sanctitas agnovit. Dum vero hoc ageretur, cupiens ipse praecipuus pastor et egregius pontifex salvare animam jam dicti Pauli, ne in aeternum periret, ascribi fecit suggestionem suam Constantino et Leoni Augustis magnisque imperatoribus, significans ne ipsius Sergii caeci impia morte, atque deprecans eorum imperialem clementiam ut ad emendationem tanti reatus ipsum Paulum suscipi et in ipsis Graeciae partibus in exsilio mancipatum retineri, praecepissent [Col. 1169] B, praeciperent. .
301 Direxitque eamdem suggestionem ejus ter beatitudo Leoni archiepiscopo, ut ipsum Paulum Constantinopolim in exsilio sive per Venetias, sive aliunde qualiter potuisset, dirigeret, cum praefata apostolica suggestione. Ipse vero archiepiscopus, insidians vehementer eidem Puulo, adhibuit impiam occasionem, dirigens eidem praecipuo pontifici in responsis: Expedibile non esse eumdem Paulum illuc dirigere, in eo quod Desiderius Longobardorum rex filium Mauricii ducis Venetiarum apud se captum detineret, ne ipse Mauricius, filium suum cupiens ab eodem rege recipere, eumdem Paulum illi vicarium traderet. Ecce qualem occasionem ipse archiepiscopus Ecclesiae Ravennatium callide adhibuit ut ipsum Paulum exstinguere valeret; sicque remisit ad apostolicam sedem suggestionem illam.
302 Post haec vero cum ipse sanctissimus praesul direxisset Gregorium sacellarium suum ad Desiderium Longobardorum regem deprecationis atque hortationis causa pro restituendis praefatis ab eo ablatis civitatibus, praecepit ei ut firmiter contestaretur Leonem archiepiscopum quatenus eum conservare studeret Paulum, et cum reverteretur a Ticino, secum eum huc Romam reduceret. Dumque [Col. 1171] praefatus Gregorius sacellarius in Ravennatium properasset urbem, constanter ac firmiter protestatus est antefatum archiepiscopum et judices Ravinianos ex praeceptione apostolica, in praesentia Anualdi chartularii tunc ibi existentis, civis Romani, qui ibidem missus erat ab apostolica sede, salvum atque incolumem ipsum Paulum reservandum, donec a Ticino reverteretur, asserens sibi fuisse praeceptum ab apostolica potestate eum secum Romam deportandum et apostolicis salvum praesentandum obtutibus. Haec vero ipsum protestans archiepiscopum, coeptum Ticinum profectus est iter; et continuo praenominatus archiepiscopus, accersito consulare Ravennatium civitatis, praecepit ei ipsum interficiendum Paulum. Et dum reversus fuisset saepefatus sacellarius Ravennamque conjungeret, invenit praenominatum Paulum jam interfectum, pro quo nimis increpavit archiepiscopum eumdem cur praesumpsisset contra apostolicum praeceptum taliter de eodem Paulo agere? Post aliquantos itaque dies propria conscientia isdem archiepiscopus tertius direxit praenominato sanctissimo papae per Julianum tribunum suum missum deprecans apostolicas sibi dirigi litteras ac consolationis monita, quasi nulla illius putaretur culpa de ejusdem Pauli morte, in eo quod sanguis innocentis ultus fuisset. Sed nullo modo potuit ipsum sanctissimum papam pontificem declinare [Col. 1171] B, inclinare. ; ita illi dirigens in responsis, Quod ipse videat quid in eodem Paulo operatus est.
303 Nam certe ego animam ejus salvare cupiens, poenitentiae eum submitti decreveram. Ideo meum sacellarium direxi huc Romam eum deferendum. Siquidem nominatus Desiderius Longobardorum rex, superbiae et jactantiae fastu levatus, qua hora praefatas civitates exarchatus Ravennatium abstulit, confestim direxit multitudinem exercitus, et occupare fecit fines civitatum, id est Senogalliensis, Montefereti, Urbini, Eugubii, et caeterarum civitatum Romanorum, plura homicidia et depraedationes atque incendia in ipsis finibus perpetrantes. Nam in civitatem Bleranam dirigens generalem exercitum partium Tusciae, dum ipsi Blerani in fiducia pacis ad recolligendas proprias segetes generaliter cum mulieribus et filiis atque famulis egrederentur, irruerunt repente super eos ipsi Longobardi, et cunctos primates quanti utiliter [Col. 1171] * qui utiles. in eadem civitate erant, interfecerunt, et praedam multam tam de hominibus quam de peculiis abstulerunt, ferro et igne cuncta in circuitu devastantes. Sed et in finibus Romanae urbis, ceu et caeterarum civitatum multa mala ac depraedationes isdem Desiderius perpetrare jussit, etiam et castrum Utriculum occupare fecit.
304 Unde saepius atque saepius ipse beatissimus praesul tam per obsecrationis [Col. 1171] * obsecratorias. litteras, quamque per missos eidem Desiderio direxit, deprecans eum ut a tantis malis resipisceret, et eas quas abstulerat civitates redderet. Ille vero non solum easdem quas occupaverat civitates minime reddere est inclinatus, sed nec ab eadem malitia recedere voluit, non cessans crudeliter multa atque intolerabilia mala finibus Romanorum, ut dictum est, ingerere.
305 Tunc praefatus sanctissimus pontifex, accersiri faciens praefatum religiosum abbatem monasterii sanctae Dei Genitricis, siti in territorio Sabinensi, cum viginti senioribus Dei servis monachis, direxit eos ad eumdem Desiderium deprecationis causa. Quibus ad eum properantibus, ut ipsi Dei famuli retulerunt, ejus pedibus provoluti coram judicibus Longobardorum cum lacrymis, ex persona antefati vicarii beati Petri eum deprecati sunt ut a tantis malis resipisceret, et praefatas quas abstulit civitates beato Petro redderet. Sed nequaquam ejus lapideum cor deflectere valuerunt. Sicque infructuosi ipsi Dei famuli reversi sunt. Dirigens suos missos Desiderius isdem ad antefatum beatissimum pontificem, id est, Andraeam referendarium et Stabilem ducem, ut cum eo pariter ad loquendum deberet conjungi; quos suscipiens isdem almificus pastor ita eis respondit, inquiens: Sic regi vestro ex mea persona satisfacite, me vobis firmiter coram Deo omnipotente promittente, quia si praedictas civitates beati Petri quas tempore meo abstulit, mihi reddiderit, continuo sive Ticini, sive Ravennae, sive Perusiae, sive hic Romae, vel etiam ubi illi placitum fuerit ad ejus properabo praesentiam, et cum eo pariter me conjungendum atque colloquendum, quae ad salutem populi Dei utrarumque partium respiciunt, et si forsitan de hoc dubitationem habet, me cum eo minime debere conjungi. Postquam ipsas civitates reddiderit, si me cum ipso non conjunxero loquendum, licentiam habeat eas denuo occupandi. Nam si prius ipsas civitates non reddiderit, et justitiam nobis minime fecerit, sciat pro certo, meam nequaquam videbit faciem. Unde ecce sequipedes vestros dirigere studebo meos missos ad eumdem vestrum regem, qui easdem recipiant, si reddere voluerit, civitates, et de praesenti qua hora mei missi receptis eisdem civitatibus ad me hoc ipsum nuntiantes reversi fuerint, continuo ad ejus ubi voluerit, ut dictum est, properabo praesentiam ad simul cum eo loquendum.
306 Ipsisque Longobardorum missis properantibus atque ad suum revertentibus regem, direxit [Col. 1173] ejus ter beatitudo continuo ad eumdem Desiderium regem suos missos ad easdem recipiendas civitates, scilicet Pardum, religiosum egumenum praefectum monasterio beati Sabae, et Anastasium primum defensorem; praesentatique ejus obtutibus, et ipsi pedibus ejus corruentes, lacrymis profusis eum deprecantes ut antedictas redderet civitates, promittentes ei per apostolicam auctoritatem sub jurejurando quia si eas reddidisset, statim praenominatus almificus pontifex ad eum properaret proficiscendum, ad colloquendum pariter. Sed per nullam rationem ejus ferreum pectus et durissimam mentem mollire [Col. 1173] flectere. potuerunt; nihilque recipientes sine effectu reversi sunt. Tamen non desistebat antedictus pontifex suos missos ad eum per hoc ipsum dirigendum tam [Col. 1173] * pro hoc ipso ad eum dirigere tam. de sacerdotibus quamque de singulis religiosi habitus ordinibus; sed nihil apud eum impetrare valuerunt: potius permanens in sua iniquitate multis civitatibus ac finibus Romanorum inferre faciebat ex omni parte mala et magnas comminationes, dirigens eidem praecipuo pontifici se cum universis Longobardorum exercitibus properaturum ad Romanam civitatem constringendam. Pro quo nimio fletu ipse sanctissimus pontifex cum suo populo positus, portas civitatis Romanae claudi jussit et alias ex eis fabricari fecit [Col. 1173] muro scilicet claudi. .
307 Et dum in magna angustia ac tribulatione consisteret, necessitate compulsus, direxit suos missos marino itinere cum apostolicis litteris ad excellentissimum Carolum a Deo protectum regem Francorum et patricium Romanorum, deprecans ejus excellentiam ut sicut suus pater sanctae mem. Pippinus, et ipse succurreret atque subveniret sanctae Dei Ecclesiae, et afflictae Romanorum seu exarchatus Ravennatium provinciae, atque plenarias beati Petri justitias et abstultas [Col. 1173] ablatas. civitates ab eodem Desiderio rege exigeret. [Col. 1173] Vide Baron ad ann 773. At vero dum per nullam occasionis versutiam potuisset isdem malignus Desiderius persuadere antefatum sanctissimum pontificem ad se eum deducendum, ut ante fati Caroli Magni filios reges unxisset, et ipsum almificum pontificem a charitate et dilectione sapefati Christianissimi Caroli Magni regis separare voluisset. Tunc pertinacia et audacia egressa a suo palatio cum Adalgiso proprio filio et exercitu Longobardorum, deferens secum et uxorem et filios saepedicti quondam Carolomanni, necnon et Autcharium, qui ad eum, ut dictum est, fugam arripuerant: hic vero Romam properare nitebatur, sine scientia antedicti pontificis dirigens suos missos, scilicet praenominatum Andream referendarium, et alios duos ex suis judicibus, ejus adventum, denuntiantes. Quibus Romam conjungentibus, praesentatisque apostolicis obtutibus, tale eis reddidit responsum: quod nisi ut jam illi promisit, reddiderit beato Petro civitates illas quas sub meo tempore abstulit, et plenariam parti nostrae fecerit justitiam, nullo modo sit illi necesse fatigationem sumendi, quia minime fieri potest me prius cum illo praesentari.
308 Suscipiens vero isdem Desiderius hoc responsum, nequaquam exinde repedavit, sed coeptum Romam carpebat iter. Cujus jam adventum appropinquantem [Col. 1173] appropinquasse. cognoscens sanctissimus ipse praecipuus pastor, aggregans universum populum Tusciae, Campaniae et ducatus Perusini, et aliquantos de civitatibus Pantapoleos, munivit hanc civitatem Romanam, omnesque armati parati erant: ut si ipse rex adveniret, ei fortiter cum Dei auxilio et beati Petri, fulti orationibus praedicti sanctissimi praesulis, illi resisterent. Nam ecclesias beati Petri et Pauli exornare [Col. 1173] exornare, id est, nudare ornatu. fecit ejus sanctitas, et cuncta eorum cimilia et ornatus in hanc civitatem Romanam introduxit, claudi faciens omnes januas ecclesiae beati Petri, et deintus ferris supponi ac muniri jussit: ut si ipse protervus rex sine licentia et permisso pontificis advenisset, minime aditum in eamdem ecclesiam introeundi haberet, nisi brachio forti ad suae animae interitum ipsas confringeret januas. Dumque haec omnia disposuisset exemplo facto in scriptis anathematis verbo direxit eidem Desiderio regi tres episcopos, id est, Eustratium Albanensem, Andream Praenestinum et Theodosium Tiburtinae civitatis, protestans eum in eodem obligationis exhortationisque verbo, et adjurans per omnia divina mysteria, ut nullo modo in finibus [Col. 1173] fines. Romanorum sine ejus absolutione ingredi aut conculcari praesumpsisset [Col. 1173] B, praesumeret. , neque ipse, neque quispiam Longobardorum, sed nec Autcharius Francus. Susceptoque eodem obligationis verbo per antefatos episcopos, ipse Longobardorum rex illico cum magna reverentia a civitate Viterbiense confusus ad propria reversus est. Post haec conjunxerunt ad sedem apostolicam missi saepius dicti Caroli excellentissimi regis Francorum et patricii Romanorum; id est, Georgius sanctissimus episcopus, Gulfardus religiosus abbas et consiliarius, seu Albinus deliciosus ipsius regis, inquirentes si praefatus Longobardorum rex abstultas [Col. 1173] ablatas. civitates et omnes justitias beati Petri reddidisset, sicut false in Franciam dirigebat, asserens se omnia reddidisse.
[Col. 1175] 309 Et satisfacti sunt praesentialiter, nihil ab eo redditum fuisse. Quibus referens isdem praecipuus pontifex cuncta quae gesta erant; eos in Franciam absolvit remeandos, dirigens cum eis suos missos ad praefatum excellentissimum Francorum regem, cum apostolicis admonitionum syllabis, adjurans eum fortiter ut ea quae beato Petro cum suo genitore sanctae memoriae Pippino rege pollicitus est, adimpleret, et redemptionem sanctae Dei Ecclesiae perficeret, seu universa quae abstulta [Col. 1175] ablata. sunt a perfido Longobardorum rege, tam civitates quam reliquas justitias, sine certamine [Col. 1175] suo cert. reddere beato Petro principi apostolorum fecisset [Col. 1175] faceret. . Ipsi itaque Francorum missi properantes cum apostolicae sedis missis declinaverunt ad praenominatum Desiderium. Qui et constanter eum deprecantes adhortati sunt, sicut illis a suo rege praeceptum exstitit, ut antefatas, quas abstulerat, civitates pacifice beato Petro redderet, et justitias parti Romanorum fecisset [Col. 1175] * faceret. . Sed minime quidquam horum apud eum obtinere valuerunt, asserens se minime quidquam redditurum. Accepto itaque responso hoc, reversi sunt ipsi antefati missi Francorum in regionem suam.
310 Properantes simul et apostolicae sedis missi, qui subtilius cuncta referentes et de maligno proposito praenominati Desiderii annuntiantes antefato excellentissimo et a Deo protecto Carolo Magno regi, confestim isdem mitissimus et re vera Christianissimus Carolus Francorum rex direxit eidem Desiderio suos missos, id est deprecans ut easdem, quas abstulerat, pacifice redderet civitates, et plenarias parti Romanorum faceret justitias: promittens insuper ei tribui quatuordecim millia auri solidorum, quantitatem in auro et argento. Sed neque deprecationibus neque muneribus ejus ferocissimum cor flectere valuit. Nihil enim obtinentes ipsi missi Francorum ad praefatum suum Christianissimum regressi sunt regem. Tunc aggregans ipse a Deo protectus Carolus Magnus rex universam regni sui Francorum exercituum [Col. 1175] * exercitus. multitudinem, atque ad occupandas clusas ex eodem suo exercitu dirigens, ipse quoque cum pluribus fortissimis bellatoribus Francis per montem Cinisium ad easdem appropinquavit clusas, et remotus in finibus Francorum cum suis exercitibus resedit. Jam dictus vero Desiderius, et universa Longobardorum exercituum [Col. 1175] * exercitus. multitudo ad resistendum fortiter in ipsis clusis assistebant, quas fabricis et diversis maceriis curiose munire nisi sunt. At vero qua hora praenominatus Christianissimus Francorum rex ad easdem appropinquavit clusas, illico denuo suos missos ad praefatum direxit Desiderium, deprecans, sicut pridem, ut quantitatem praedictorum solidorum susciperet rex, et easdem pacifice redderet civitates. Sed nequaquam penitus acquiescere maluit, et dum in tanta duritia protervus ipse permaneret rex Desiderius, cupiens antedictus Christianissimus Francorum rex pacifice justitias beati Petri recipere [Col. 1175] restituere. , direxit eidem Longobardorum regi, ut solummodo tres obsides Longobardorum judicum filios illi tradidisset pro illis restituendis civitatibus, et continuo sine ulla inferta malitia [Col. 1175] B inserta militia. , aut commisso praelio ad propria cum suis Francorum exercitibus reverteretur. Sed neque sic valuit ejus malignam mentem flectere. Unde omnipotens Deus, conspiciens ipsius maligni Desiderii iniquam perfidiam atque intolerabilem proterviam dum vellent Franci alio die ad propria reverti, misit terrorem et validam trepidationem in cor ejus vel filii ipsius, Adalgisi scilicet, et universorum Longobardorum, et eadem nocte, dimissis propriis tentoriis atque omni supellectile, fugam omnes generaliter nemine eos persequente arripuerunt. Quod cernentes exercitus Francorum persecuti sunt eos et plures ex eis interfecerunt. Ipse vero Desiderius quantocius cum suis judicibus velociori cursu fugiens, atque Papiam conjungens, ibidem se cum suis judicibus et multitudine populi Longobardi recludi studuit. Et muniens muros ipsius civitatis ad resistendum Francorum exercitibus, et propriam defendendam civitatem cum suis Longobardis se praeparavit. Adalgisus [Col. 1175] B, Aldegisus. vero ejus filius, assumens secum Autcharium Francum et uxorem atque filios saepedicti Carolomanni, in civitate quae Verona nuncupatur, pro eo quod fortissima prae omnibus civitatibus Longobardorum esse videretur, ingressus est.
311 Porro Longobardi reliqui dispersi in proprias reversi sunt civitates: nam Spoletini et Reatini aliquanti eorum utiles personae antequam Desiderius, seu Longobardorum ejus exercitus ad clusas pergerent, illi ad beatum Petrum confugium facientes, praedicto sanctissimo Adriano papae se tradiderunt, et in fide ipsius principis apostolorum, atque praedicti sanctissimi pontificis jurantes more Romanorum, tonsurati sunt [Col. 1175] Tonsurati, quod Longobardi solutos crines habebant. . Etiam et reliqui omnes ex eodem ducatu Spoletino inhianter desiderabant se tradendum [Col. 1175] tradere. in servitio beati Petri sanctaeque Romanae Ecclesiae. Sed metuentes suum regem nequaquam ausi sunt perpetrare, unde dum a clusis fugam arripuissent, omnesque exinde de diversis civitatibus ducatus Spoletini reversi essent, confestim generaliter ad praefatum [Col. 1177] almificum Pontificem confluentes advenerunt, ejusque provoluti pedibus obnixe sanctam ipsius ter beatitudinem deprecati sunt ut eos in servitio beati Petri sanctaeque ejus Romanae Ecclesiae susciperet et more Romanorum tonsurari faceret.
312 Quos suscipiens profectus est cum eis in ecclesiam beati Petri, et omnes unanimiter a magno usque ad parvum sub indiculo [Col. 1177] vinculo. sacramenti jurejurando promiserunt eidem Dei apostolo in servitio ejus, atque antedicti vicarii ipsius sanctissimi Adriani papae, atque omnibus successorum ejus pontificum fideliter permansuros cum filiis et cuncta eorum generatione. Tunc post praestitum sacramentum omnes more Romanorum tonsurati sunt. Et confestim ipse ter beatissimus bonus pastor et pater cum omnibus exsultans constituit eis ducem quem ipsi propria voluntate sibi elegerunt, scilicet Hildeprandum nobilissimum, qui prius cum reliquis ad apostolicam sedem refugium fecerat.
313 Et ita Deo annuente praedictum ducatum Spoletinum generaliter suo certamine isdem praecipuus pontifex sub jure et potestate beati Petri subjugavit. Sed et omnes habitatores tam ducatus Firmani, Auximani et Anconitani, simulque et de castello Felicitatis [Col. 1177] Fulcinatis. , et ipsi dum a clusis Longobardorum fugientes reversi sunt ad praefatum sanctissimum pontificem concurrentes ejus se ter beatitudini tradiderunt, praestitoque sacramento in fide et servitio beati Petri atque ejus vicarii antefati almifici Adriani papae successorumque ejus pontificum fideliter permansuros, more Romanorum tonsurati sunt.
314 At vero saepefatus Christianissimus Carolus Francorum rex movens cum suis generalibus exercitibus, atque Papiam conjungens civitatem, eam ex omni parte circumdans vallavit, dirigensque continuo [Col. 1177] concite. in Franciam ibidem apud se Papiam adduci fecit suam conjugem excellentissimam Hildegardam reginam et nobilissimos filios. Et dum agnovisset fugam arripuisse in Veronam praenominatum Adalgisum, relinquens plurimam partem ex suis exercitibus Papiae, ipse quoque cum aliquantis fortissimis Francis in eamdem Veronam properavit civitatem. Et dum illuc conjunxisset, protinus Autcharius et uxor atque filii saepius nominati Carolomanni propria voluntate eidem benignissimo Carolo regi se tradiderunt eosque recipiens ejus excellentia denuo repedavit Papiam. Qui confestim dirigens cuneos exercituum bellatorum comprehendit diversas civitates Longobardorum ultra Padum constitutas suaeque redegit potestati. Et dum per sex mensium spatium ipse Francorum rex Papiae demoraretur in obsessione ipsius civitatis, magnum desiderium habens ad limina apostolorum properandi, considerans quod et sacratissima paschalis festivitas appropinquasset, tunc abstollens secum diversos episcopos et abbates, etiam et judices, duces nempe et graphiones, cum plurimis exercitibus hic Romam per Tusciae partes properavit, ita festinanter adveniens, ut in ipso Sabbato sancto se liminibus praesentaret apostolicis. Cujus adventum audiens antedictus beatissimus Adrianus papa, quod sic repente ipse Francorum advenisset rex in magno stupore et exstasi deductus, direxit in ejus occursum universos judices ad fere triginta millia ab hac Romana urbe, in locum qui vocatur Novas, ubi eum cum bandora susceperunt [Col. 1177] bandora, militare signum. .
315 Et dum appropinquasset fere uno milliario a Romana urbe, direxit universas scholas militiae una cum patronis simulque et pueris qui ad discendas litteras pergebant, deportantes omnes ramos palmarum atque olivarum, laudesque omnes canentes, cum acclamationum earumdem laudum vocibus ipsum Francorum susceperunt regem. Obviam illi ejus sanctitas dirigens venerandas cruces, id est signa, sicut mos est ad exarchum aut patricium suscipiendum, eum cum ingenti honore suscipi fecit. Ipse vero a Deo institutus benignissimus Carolus Magnus Francorum rex et patricius Romanorum qua hora easdem sacratissimas cruces ac signa sibi obviam advenisse conspexit, descendens de equo quo sedebat, ita cum suis judicibus ad beatum Petrum pedestris properare studuit. Quod quidem almificus antedictus pontifex diluculo surgens in eodem Sabbato sancto cum universo clero et populo Romano ad beatum Petrum properavit ad suscipiendum eumdem Francorum regem, et in gradibus ipsius apostolicae aulae eum cum clero suo praestolatus est
316 Conjungente vero eodem excellentissimo ac benignissimo Carolo rege, omnes gradus sigillatim ejusdem sacratissimae beati Petri ecclesiae deosculatus est, et ita usque ad praenominatum pervenit pontificem, ubi in atrio super gradus juxta fores ecclesiae assistebat. Eoque suscepto mutuo se amplectentes, tenuit isdem Christianissimus Carolus rex dexteram manum antedicti pontificis. Et ita in eamdem venerandam aulam beati Petri principis apostolorum ingressi sunt, laudem Deo et ejus excellentiae decantantes, universus clerus et cuncti religiosi Dei famuli extensa voce acclamantes: Benedictus qui venit in nomine Domini, etc. Sicque cum eodem pontifice ipse Francorum rex simulque et omnes episcopi, abbates et judices, et universi Franci qui cum eo advenerant, ad confessionem [Col. 1179] beati Petri appropinquantes, seseque proni ibidem prosternentes, Deo nostro omnipotenti et eidem apostolorum principi propria reddiderunt vota, glorificantes divinam potentiam in eo quod talem per interventionum suffragia ejusdem principis apostolorum concedere jussit victoriam. Expleta vero eadem oratione, obnixe deprecatus est isdem Francorum rex antedictum almificum pontificem illi licentiam tribui Romam ingrediendi ad sua orationum vota per diversas Dei ecclesias persolvenda. Et descendentes pariter ad corpus beati Petri tam ipse sanctissimus papa quamque antefatus excellentissimus Francorum rex cum judicibus Romanorum et Francorum, seseque mutuo per sacramentum [Col. 1179] Sacramenta. munientes, ingressus est Romam continuo cum eodem pontifice ipse Francorum rex cum suis judicibus et populo in eodem Sabbato sancto.
317 Et in basilica Salvatoris juxta Lateranis [Col. 1179] Lateranum. pariter ingressi ibidem ipse excellentissimus rex cum omnibus suis quousque sancti baptismatis sacramentum antedictus ter beatissimus pontifex celebravit. Et ita postmodum ad beatum Petrum ipse beatissimus repedavit rex.
318 Alio vero die illucescente Dominico sancto, in ipsa sacratissima paschali festivitate direxit diluculo ipse sanctissimus praesul cunctos judices et universa obsequia militiae ad eumdem regem, et cum magno honore eum suscipientes in ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe properavit cum omnibus qui cum eo advenerant Francis. Et post missarum solemnia celebrata perrexit cum praenominato pontifice in Lateranense patriarchium, illicque ad mensam apostolicam pariter epulati sunt. Alio vero die secunda feria simili modo in ecclesia beati Petri more solito ipse conspicuus Pater et ogregius pontifex missarum solemnia celebrans, Deo omnipotenti et praefato Carolo excellentissimo regi Francorum et patricio Romanorum laudes reddere fecit. Tertia vero die, juxta ut mos est, in ecclesia beati Pauli apostoli missas eidem regi fecit. At vero quarta feria egressus praenominatus pontifex cum suis judicibus tam cleri quamque militiae in ecclesia beati Petri apostoli, pariterque cum eodem rege se ad loquendum conjungens, constanter eum deprecatus est, atque admonuit, et paterno affectu adhortari studuit, ut promissionem illam quam ejus sanctae memoriae genitor Pippinus rex, et ipse praecellentissimus Carolus cum suo germano Carolomanno atque omnibus judicibus Francis fecerant beato Petro et ejus vicario sanctae memoriae domno Stephano juniori papae, quando in Franciam perrexit pro concedendis diversis civitatibus ac territoriis istius Italiae provinciae, et contradendis beato Petro ejusque omnibus vicariis in perpetuum possidendis, adimpleret in omnibus; cumque ipsam promissionem quae in Francia in loco qui vocatur Carisiacus facta est, sibi relegi fecisset, complacuerunt illi et ejus judicibus omnia quae ibidem erant adnexa, et propria voluntate, bono ac libenti animo aliam donationis promissionem ad instar anterioris ipse antedictus praecellentissimus et re vera Christianissimus Carolus Francorum rex ascribi jussit per Etherium religiosum ac prudentissimum capellanum et notarium suum ,ubi concessit easdem civitates et territoria beato Petro, easque praefato pontifici contradi spopondit, per designationem confinium, sicut in eadem donatione continere monstratur, id est a Lunis cum insula Corsica, deinde in Suriano, deinde in monte Bardone, id est in [Col. 1179] B, inde in. Verceto, deinde in Parma, deinde in Rhegio, et exinde in Mantua, atque monte [Col. 1179] B, ponte. Silicis, simulque et universum exarchatum Ravennatium sicut antiquitus erat, atque provincias Venetiarum et Istriam, necnon et cunctum ducatum Spoletinum et Beneventanum.
319 Factaque eadem donatione, et propria sua manu ipse Christianissimus Francorum rex eam corroborans, universos episcopos, abbates, duces, etiam et Graphones in ea ascribi [Col. 1179] B. eam subscribere. fecit. Quam prius super altare beati Petri, et postmodum intus in sancta ejus confessione ponentes tam ipse Francorum rex tamque ejus judices, beato Petro et ejus vicario sanctissimo Adriano papae, sub terribili sacramento sese omnia conservaturos quae in eadem donatione continentur, promittentes tradiderunt. [Col. 1179] Apparem, id est exempla. Apparem ipsius donationis per eumdem Etherium ascribi faciens ipse Christianissimus rex Francorum, intus super corpus beati Petri subtus Evangelia, quae ibidem osculantur pro firmissima cautela et aeterna nominis sui ac regni Francorum memoria, propriis suis manibus posuit. Aliaque ejusdem donationis exempla per scriniarium hujus sanctae nostrae Ecclesiae descripta, ejus excellentia secum deportavit. Reversusque cum suis exercitibus Ticinum, ipse excellentissimus Francorum rex fortiterque debellans, atque obsidens civitatem Papiam, dum ira Dei super omnes Longobardos qui in eadem civitate erant, grassaretur atque saeviret, et plures de languoribus seu mortalitatis clade defecissent, ita Dei nutu eamdem civitatem, simulque et Desiderium Longobardorum regem, atque cunctos qui cum eo erant ipse excellentissimus Francorum rex comprehendit, et suae potestati cunctum regnum Longobardorum [Col. 1181] subjugavit. Praefatum vero Desiderium Longobardorum regem et ejus conjugem secum in Franciam deportavit. Erat enim saepefatus beatissimus pontifex amator ecclesiarum.
320 Hic enim coangelicus vir fecit in ecclesia beati Petri apostoli vestem mirae pulchritudinis ex auro et gemmis, habentem praefiguratam historiam qualiter beatus Petrus a vinculis per angelum ereptus est. Item in eadem basilica ab introitu de rugas usque ad confessionem pavimentum vestivit de argento purissimo, quod pens, libras centum quinquaginta. Fecit etiam in eadem ipsa basilica beati Petri juxta januas majores argenteas cortinas mirae magnitudinis de palliis stauracin seu quadrapolis. Nam et per universos arcus ejusdem apostolorum principis basilicae de palliis tyriis atque fundatis fecit vela numero sexaginta quinque. Denique ejus beatitudo fecit et pharum majorem in eadem B. Petri ecclesia in typum crucis, qui pendet ante presbyterium, habentem candelas mille trecentas et septuaginta. Et constituit ut quatuor vicibus in anno ipsum pharum accendatur, id est in Nativitate Domini, in Pascha, in natali apostolorum, et in natali pontificis.
321 Itemque praefatus sanctissimus praesul fecit in ea basilica calicem fundatum argenteum, pens libras quinque, quem et posuit in presbyterio pro eo qui perierat temporibus domni Pauli papae. Nam et in ecclesia beati Andreae apostoli, sita juxta eamdem beati Petri apostoli ecclesiam cyburiam noviter ex argento mundissimo ipse ter beatissimus pontifex fecit, qui pens. libras centum triginta quinque. Itaque et in ecclesia beati Pauli apostoli investivit corpus ejusdem doctoris mundi ex laminis argenteis, pens libras triginta.
322 Quas addidit isdem sanctissimus praesul, quoniam argentum illud, quod primitus erat, nimis confractum existebat. Item fecit in eadem basilica beati Pauli apostoli cortinam majorem juxta januas principales ex palliis quadrapolis ad instar cortinae, quam in Ecclesia beati Petri fecit. Sed et aliam cortinam majorem fecit et palliis quadrapolis, quae pendet sub arcu majore juxta altare; etiam et per diversos arcus ipsius ecclesiae ex palliis quadrapolis fecit vela numero septuaginta. Atrium vero ipsius beati Pauli ecclesiae, quod ante desolatum existebat, ubi boves atque caballi ingrediebantur ad pabulandum propter herbam quae ibidem nascebatur, inspiratus a Deo isdem sanctissimus pontifex ex marmoribus pulchris sternere fecit. In ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe fecit vestes duas super altare majore, unam ex auro purissimo atque gemmis, habentem assumptionem sanctae Dei Genitricis, et aliam de stauracin [Col. 1181] * stauracio. ornatam in circuitu blattin [Col. 1181] * blattis. . Fecit in ea ecclesia et cortinas majores ex palliis quadrapolis [Col. 1181] * quadraplis, vel quadruplis. ad similitudinem quam in ecclesia sancti Petri fecit.
323 Sed et per diversos arcus ejusdem basilicae sanctae Dei Genitricis simili modo ex palliis quadrapolis fecit vela numero quadraginta duo. In basilica vero Salvatoris Domini nostri Jesu Christi juxta Lateranis similiter fecit vestem de stauracin seu cortinam majorem ex palliis quadrapolis, sed et per diversos arcus vela Syrica numero quinquaginta septem, omnia ex palliis quadrapolis seu stauracin. Fecit in ecclesia beati Laurentii martyris foris muros, scilicet ubi sanctum ejus corpus requiescit, vestem de stauracin, et in ecclesia Majore aliam similiter fecit vestem. Nam et tectum ejusdem beati Laurentii basilicae martyris, quod jam distectum erat, et trabes ejus confractae, noviter fecit. In basilica autem beati Valentini simili modo fecit vestem de stauracin. In basilica beati Pancratii aliam simili modo de stauracin fecit vestem. In ecclesia vero beati Marci, cujus tectum jam vetustate positum vicinum ruinae existebat, depositis vetustissimis trabibus, et aliis impositis, noviter ipsum tectum atque porticus in circuitu fecit, eamdemque ecclesiam restauravit. Arcus vero tres, qui vetustissimi erant, addens isdem beatissimus pontifex argenti libr. duodecim, noviter fecit. Fecit etiam in eadem ecclesia super altari majore vestem de stauracin, sed et per diversos arcus ejusdem ecclesiae ex palliis quadrapolis fecit numero vela viginti septem, simulque et coronam ex eisdem palliis quadrapolis, quae pendet sub trabe, fecit.
324 Tectum vero basilicae beati Laurentii. . . . . . . ad Taurellum, dum nimis vetustissimum inerat, omnes ejus trabes novas ibidem posuit illudque restauravit. Simulque et vestem de quadruplo super altare ejusdem ecclesiae fecit atque obtulit. Basilica vero beati Felicis posita in Pincis, quae in ruina erat, et tectum ejus distectum existebat, facto eodem tecto noviter ipsam ecclesiam renovavit, et vestem super altare ejusdem ecclesiae de quadrapolis faciens obtulit. Renovavit etiam et tectum basilicae sancti Laurentii, quam Damasi vocant, ubi et vestem super ejus altare de stauracin, simulque et aliam vestem de post altare fecit, ubi requiescit corpus sancti Damasi. Basilicae itaque apostolorum in via Lata porticus in circuitu renovavit, quas antea initiaverat ejus praedecessor domnus Paulus papa, et non expleverat, omnia Deo propitio praefatus beatissimus pontifex reparavit, simulque et tectum majus restauravit. Nam absidam ipsius ecclesiae cernens isdem beatissimus pontifex [Col. 1183] jam ruinae vicinam existentem, cancalis ferreis eamdem absidam confirmari fecit, et ita eam renovavit. Fecit vestem in eadem ecclesia super altari majori de stauracin.
325 Coemeterium item beatorum Petri et Marcellini via Lavicana, juxta basilicam beatae Helenae, renovavit, et tectum ejus, id est sancti Tiburtii et eorumdem sanctorum Petri et Marcellini, noviter fecit, et gradus ejus qui descendunt ad eorum sacratissima corpora, noviter fecit, quoniam nullus erat jam descensus ad ipsa sancta corpora. Fecit in basilica beati Adriani cerostata argentea, pens. libr. duodecim, simulque et laudunas [Col. 1183] al., laudanas. duas ex argento, pens. libras octo, quas posuit super rugas de presbyterio, ubi areus de argento existit. Fecit etiam et vestes duas de stauracin, unam super altare beati Adriani, et aliam super altare sanctae Martinae, sed et vela de palliis quadrapolis numero quindecim in eadem ecclesia fecit. Tectum denique tituli beatae Priscae, quod jam casurum erat et in ruinis positum, noviter fecit, ubi et vestem de stauracin fecit. In ecclesia vero beatorum Cosmae et Damiani in Tribus Fatis vestem de stauracin fecit, simulque et cortinam ante absidam ex palliis quadrapolis fecit, necnon et vela ex eisdem quadrapolis fecit numero viginti, et linea viginti. Nam et per diversos titulos seu alias ecclesias atque cunctas diaconias, et quantacunque infra murum hujus Romanae urbis existunt, divina inspiratione ignitus ipse sanctissimus pontifex ex palliis, id est stauracin seu tyriis, vestes fecit atque obtulit.
326 Et sicut bonus pastor omnes Dei ecclesias tam extra muros hujus Romanae urbis quamque infra muros ad laudem Dei restauravit atque decoravit; verum etiam et muros atque turres hujus Romanae urbis, quae dirutae erant et usque ad fundamenta destructae, renovavit, atque utiliter omnia in circuitu restauravit: ubi et multa stipendia tribuit tam in mercedes eorum qui ipsum murum fabricaverunt, quamque in ipsorum alimentis, simulque et in calce atque diversis utilitatibus usque ad centum auri libras expendit. Hic beatissimus praesul, divina inspiratione ignitus, constituit in monasterio sancti Stephani catabarbara patricia, sito ad beatum Petrum apostolum, congregationem monachorum, ibi et abbatem idoneam personam ordinans. Statuit ut sedulas laudes in ecclesia beati Petri persolvant, sicut et caetera tria monasteria, ut duo monachi pro latere ipsius ecclesiae Deo nostro canant laudes, quoniam ipsum monasterium in magna desidia et neglectu incuriaque positum erat, et nullum divinum officium cultu ibidem exhibebatur.
327 Hic beatissimus praesul fecit atque constituit noviter domos cultas quatuor. Unam quidem, quae vocatur Capreorum [Col. 1183] B. Capracorum. , positam in territorio Vigentano, milliario ab urbe Roma plus minus quinto decimo, ex qua primitus fundum ipsum Capracorum cum aliis pluribus fundis ei cohaerentibus ex haereditaria parentum suorum successione tenere videbatur. Ejus proprii olim existentes, ubi et alios plures fundos seu casales et massas, data juxta recompensationem ad vicem, a diversis personis emere et eidem domui cultae addere visus est. Quam videlicet domocultam Capracorum cum massis, fundis, casalibus, vineis, olivetis, aquaemolis [Col. 1183] * aquimolis. , et omnibus ei pertinentibus statuit per apostolicum privilegium sub magnis anathematis obligationibus, ut in usum fratrum nostrorum Christi pauperum perenniter permaneat, et triticum et hordeum quod annue in locis ejusdem domocultae natum fuerit, diligenter in horreo sanctae nostrae ecclesiae deferatur et sequestratim reponatur. Vinum vero seu diversa legumina quae in praediis ac locis ipsius antefatae domocultae annue nata fuerunt, simili modo curiose in paracellario praenominatae sanctae nostrae ecclesiae deducantur et separatim reponantur.
328 Sed et porcos qui annue in casalibus saepius dictae domocultae inglandati fuerint, capita centum exinde occidantur, et in eodem paracellario reponantur. Decernens ejus ter beatitudo atque promulgans sub validissimis obligationibus, interdictionibus, ut omni die centum fratres nostri Christi pauperum, etiamsi plures fuerint, aggregentur in Lateranensi patriarchio; et constituantur in porticu quae est juxta scalam quae ascendit in patriarchio, ubi et ipsi pauperes depicti sunt, et quinquaginta panes pens. per unumquemque panem libras duas, simulque et decimatas vini duas, pensantes per unamquamque decimatam libras sexaginta, et caldaria plena de pulmento erogentur omni die per manus unius fidelissimi paracellarii eisdem pauperibus, accipiens unusquisque eorum portionem panis atque portionem vini, id est, cuppam capientem calices duos, necnon et carnem de pulmento: ita videlicet statuens ejus almifica beatitudo promulgavit una cum sacerdotali collegio, ut in nullis aliis utilitatibus ex frugum redditibus vel diversis peculiis antefatae domocultae erogetur aut expendatur, nisi tantummodo in propriis subsidiis et quotidianis alimentis praedictorum fratrum nostrorum Christi pauperum cuncta proficiant atque perenniter erogentur. Alias vero tres domoscultas, videlicet, Galeria posita via Aurelia, milliario ab urbe Roma plus minus decimo, ad sanctam Rufinam, cum fundis et casalibus, vineis, olivetis aquimolis, vel omnibus ei pertinentibus. Reliquas vero duas, id est, aliam [Col. 1185] Galeriam positam via Portuensi, milliario ab urbe Roma plus minus duodecimo, cum fundis et casalibus, vineis, aquimolis, seu monasterium beati Laurentii, positum in insula portus Romani, cum vineis ei pertinentibus, simulque et lecticariam, quae vocatur Asprula. Verum etiam et aliam domum cultam, quae vocatur Calvisianum, cum fundis et casalibus, vineis, olivetis, aquimolis et omnibus ei pertinentibus, posita via Ardeatina, milliario ab urbe Roma plus minus quinto decimo. Quas videlicet tres domos cultas, scilicet Galeriam, Calvisianum et aliam Galeriam, statuit ejus ter beatitudo per apostolicum privilegium, sub validis anathematis obligationibus, ut in usu et propria utilitate sanctae nostrae Ecclesiae perenniter permaneant.
329 At vero cum omnibus spiritualibus studiis quae isdem ter beatissimus atque almificus pontifex tam pro augmento et utilitate et profectibus sanctae Romanae Ecclesiae perficiendis, quamque pro restaurationibus ecclesiarum Dei et divini cultus melioratione gerere videbatur, magnam etiam sollicitudinis curam et amoris affectum in sanctam ac venerandam patriarchii domum certum est habuisse. Unde ex nimia fervoris dilectione pro honore beati Petri apostolorum principis et ornatu ipsius sancti patriarchii, construxit atque aedificavit ibidem noviter turrem mirae pulchritudinis, decoratam cohaerenti porticu, quae descendit ad balneum. Ubi et deambulatorium, scilicet solarium suum cum cancellis aereis nimis pulcherrime construi fecit; sed et porticum ipsam, quae vetustate diruta inerat, nimis utiliter renovavit. Et picturis atque marmoribus eamdem turrem et cuncta aedificia ab eo noviter constructa decoravit.
330 Itaque isdem ter beatissimus et revera praecipuus Pater atque bonus pastor egregiusque praesul, tanto amoris affectu fervens erga nutritorem suum beatum Petrum principem apostolorum, dum cunctum ornatum ejusdem apostolicae aulae tam in praeclaris ex auro et gemmis vestibus, seu diversis palliis et aliis ornamentis ex auro et argento in eadem apostolica aula fecit atque obtulit. Etiam et omnes ejus gradus majores, qui ascendunt in atrium, simulque et ex duabus porticibus, quae ascendunt in eamdem ecclesiam, ex utriusque lateribus renovavit; sed et cunctum pavimentum ipsius ecclesiae, ubi marmora confracta erant, adhibitis aliis pulcherrimis melioribus marmoribus, renovavit. Porticus vero ex utriusque lateribus suprascriptae ecclesiae, in quibus confractae trabes inerant, et tectum ruinae vicinum positum erat, positis novis trabibus ipsum tectum noviter faciens restauravit. Fecit etiam ter beatitudo ejus imagines sex ex laminis argenteis investitas, ex quibus tres posuit super rugas quae sunt in introitu ecclesiae presbyterii, ubi et regularem ex argento investito fecit, et posuit super eumdem regularem praefatas tres imagines, in medio quidem unam existentem habentem depictum vultum Salvatoris, et ex utriusque lateribus imagines habentes depictas effigies, unam beati Michaelis, et aliam beati Gabrielis Angelorum. In superiori vero ruga, id est in medio presbyterii, faciens aliam regularem ex argento investito, constituit super eum reliquas tres imagines in medio quidem habentem praefiguratum vultum sanctae Dei Genitricis, et ex duobus lateribus unam, habentem vultum depictum sancti Andreae apostoli et aliam sancti Joannis evangelistae; utrasque vero sex imagines, ut dictum est, de laminis argenteis nimis pulcherrime factas deauravit, in quibus imaginibus posuit argenti libras centum.
331 At vero jam per evoluta viginti annorum spatia forma quae vocatur Sabbatina nimis confracta existens, per quam decurrebat aqua per centenarium in atrio ecclesiae beati Petri apostoli, simulque et in balneo juxta eamdem ecclesiam sito, ubi et fratres nostri Christi pauperes, qui ad accipiendam eleemosynam in Paschalem festivitatem annue occurrere et lavari solebant, et ex qua diversae molae in genuculo machinabantur [Col. 1185] * macinabant. aqua ex eadem forma, neque in atrium beati Petri, neque infra civitatem decurrebant, dum ipsa forma, ut dictum est, diruta exstitit, ob centum arcus ipsius formae magnae altitudinis constructos, et a fundamentis demolitos atque destructos, ut jam nulla spes videretur esse eosdem arcus vel fractam formam reaedificandi atque restaurandi: ipse beatissimus ac sanctissimus praesul, aggregans multitudinem populi, per semetipsum ad fabricandum atque restaurandum eamdem formam praeparavit, et tantam curam ac sollicitudinem in ejusdem formae fabrica exhibuit, quod etiam noviter a fundamento eam renovavit atque restauravit, et confestim centenarium illud quod ex eadem forma in atrio ecclesiae beati Petri decurrebat, dum per nimiam neglectus incuriam plumbum ipsius centenarii furtim jam plurima ex parte exinde ablatum fuisset, reliquum plumbum conquassatum protinus isdem praecipuus pastor addita multitudine plumbi ipsum centenarium noviter fecit, et Deo auspice aqua in atrio beati Petri, simulque et in praefato balneo, verum etiam et intus civitatem, id est in genuculo, ubi molae machinabantur, sicut antiquitus abundanter decurrere fecit. Simulque isdem beatissimus pontifex fecit in basilica beati Pauli apostoli ex laminis argenteis imagines tres, [Col. 1187] quae ponuntur super rugas in introitu presbyterii. Unam quidem habentem vultum depictum Salvatoris Domini nostri Jesu Christi; et ex utrisque lateribus imagines depictas habentes effigies angelorum, qui pens. libr. viginti quatuor. Fecit et in basilica apostolorum, in via Lata, vela de palliis syricis numero viginti, et linea viginti. In ecclesia vero beati Laurentii martyris atque levitae foris muros hujus civitatis Romanae fecit vela ex palliis syricis num. 20 et linea 20. Nam et in ecclesia beatae Dei Genitricis ad Martyres simili modo vela de palliis syricis numero viginti, et linea viginti. Item isdem sanctissimus pontifex fecit per diversos titulos vela de stauracin seu tyria per unumquemque titulum numero viginti, et linea viginti, quae fiunt simul vela syrica numero quatuor centum et quadraginta.
332 Ipse vero praecipuus pontifex fecit imagines ex laminis argenteis deauratis habentes effigiem Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, quae posita est super introitu basilicae beati Petri apostoli, ubi portae argenteae existunt, quae pens. libras quinquaginta. Nam et per diversas diaconias fecit simili modo vela stauracia seu tyria pro unaquaque diaconia numero sex, quae fiunt simul vela numero nonaginta sex. Item isdem sanctissimus praesul formam quae Jobia [Col. 1187] Jovia. vocatur, quae per evoluta viginti annorum spatia nimis confracta jacebat a fundamentis restaurare fecit. Simili modo fecit et in basilica beati Pancratii martyris, quae est foris muros hujus civitatis Romanae, vela de stauraci seu tyria numero triginta octo, et linea triginta octo; et in basilica beati Stephani protomartyris in Coelio monte fecit vela de stauracin, seu tyria numero viginti, et linea viginti. Sed et in basilica beati Apollinaris simili modo vela de octaplo numero decem, et linea decem. Item in basilica beati Valentini martyris, quae sita est foris muros hujus civitatis Romanae, similiter fecit vela de stauracin, seu octapli numero viginti duo, et linea viginti duo.
333 Dum vero forma quae Claudia vocatur per annorum spatia demolita esse videbatur, unde et in balneis Lateranensibus de ipsa aqua lavari solebat, et in baptisterio ecclesiae Salvatoris Domini nostri Jesu Christi et in plures ecclesias in die sancto Paschae decurrere solebat: et dum modica aqua de praenominata forma intus civitatem decurrebat, prospiciens praecipuus et coangelicus praesul, aggregans multitudinem populi ex partibus Campaniae, per semetipsum ad fabricandum atque restaurandum eamdem formam totis viribus properavit, ut tantam curam ac sollicitudinem in ejusdem formae fabrica exhibuit, qui etiam noviter eam renovavit atque restauravit, et confestim ex eadem forma aquae in praefata balnea etiam et intus civitatem, sicut antiquitus, abundanter decurrere fecit. Hujus temporibus defunctus Leoninus consul et dux, postmodum vero monachus ob veniam suorum delictorum, tres uncias massae Aratianae [Col. 1187] * Aricinae. , qua ex haereditate parentum suorum fruebatur, sitas ab hac Romana urbe milliario sexto decimo, via Ardeatina, in quo et ecclesiam beati Edisti esse dignoscitur, quam ipse beatissimus papa magnae constructionis fabricis decoravit, ampliavitque in easdem tres uncias suprascriptae massae Aratianae alias sex uncias a Petro comite, atque Agnete relicta Agathonis Scriniarii, Theodatae relictae quondam Dominici Perfecturii [Col. 1187] B, praefectori. . Fines etiam ex omni parte conquisivit. Data enim digna compensatione nemini vim inferens, sed magis, ut condecet patri, cuncta secus eumdem locum amica pactione emit praedia. Et domum cultam beato Petro eumdem locum jure perpetuo statuit permanendum. Quem et domum cultam sancti Edistii vocant usque in hodiernum diem.
334 Pariter etiam et massa quae vocatur Acatiana, quae juxta eamdem domum cultam esse videtur, ab eodem Leonino beato Petro concessa est. Item ipse ter beatissimus praesul in basilica majori, quae appellatur sanctae Dei Genitricis, qui aderat juxta basilicam beati Laurentii martyris atque levitae, ubi ejus sanctum corpus requiescit foris muros hujus civitatis Romae, obtulit vela de stauracin seu quadrapolis numero quindecim, et linea quindecim.
335 Tectum vero tituli beati Clementis, quod etiam casurum erat et in ruinis positum regionis tertiae, noviter restauravit, necnon et basilicam beati Silvestri confessoris atque pontificis, sitam in Orphea, quae jam in ruinis posita erat, et tectum ejus dirutum existebat, facto eodem tecto, noviter ipsam ecclesiam renovavit. Simili modo et in famosissima totoque orbe terrarum praeclara veneranda basilica beati Petri apostolorum principis, dum per olitana tempora vetustissimas trabes quae ibidem existebant, cerneret isdem praecipuus pontifex, mittens Januarium vestiarium suum, cognoscens eum idoneam personam, cum multitudine populi mutavit ibidem trabes numero quatuordecim, atque totum ejusdem basilicae tectum et porticus noviter restauravit.
336 Hic idem almificus praesul, divina inspiratione repletus atque misericordia motus, formae quae Virginis appellatur, dum per annorum spatia demolita, atque a ruinis plena existebat, vix modica aqua [Col. 1189] in urbem Romam ingrediente, prospiciens, sicut benignissimus et pius pastor, noviter eam restauravit, et tantam abundantiam aquae effudit, ut pene totam civitatem satiavit. Tectum denique basilicae beati Januarii martyris, sitae ad portam beati Laurentii martyris atque levitae, noviter restauravit. Item in coemeterio beatorum martyrum Abdon et Sennen, foris portam Portuensem, vestem de stauracin fecit atque obtulit.
337 Hic enim coangelicus vir, divina inspiratione ignitus, constituit diaconias tres foris portam beatorum apostolorum principis, id est, unam quidem sanctae et gloriosae semper virginis Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, quae sita est in Atriano [Col. 1189] B, attio. ; aliam vero suprascriptae et intemeratae dominae nostrae, quae sita est foris portam beati Petri apostoli in caput porticus; necnon et aliam diaconiam, quae appellatur sancti Silvestri, juxta hospitale sancti Gregorii. Quas suprascriptas diaconias hic almificus vir in abditis sine misericordiae fructu reperiens, noviter restauravit. Ubi et dona plurima mobilia atque immobilia pro remedio animae suae obtulit, et constituit ut per unamquamque hebdomadam, quintae feriae die, cum psallentio [Col. 1189] Psallentio, id est, cantu psalmorum. a diaconia usque ad balneum pergerent, et ibidem dispensatione per ordinem pauperibus consolari atque eleemosynam fieri. Imo hic ipse saepius nominatus sanctissimus praesul in basilicae vasis electionis beati Pauli apostoli cernens existentes trabes per prisca tempora vetustas ad modicumque ruituras, fecit sicut superius in basilica beati Petri principis apostolorum, cuncta disponens per Januarium fidelissimum vestiarium suum cum multitudine populi. Sed et ipse ter beatissimus pastor per semetipsum frequentans totam noviter restauravit, et mutavit trabes majores numero triginta quinque, et per circuitum ejusdem ecclesiae noviter restauravit.
338 Hic autem ter beatissimus et apostolicus vir dum diligentissima exquisitione sua reperisset monasterium Honorii papae in nimiam desolationem per quamdam negligentiam venire, divina inspiratione motus, noviter aedificavit atque ditavit, et abbatem cum caeteris monachis regulariter ibidem vitam degentes ordinavit, et constituit eos ut in basilica Salvatoris, quae et Constantiniana dicta est, juxta Lateranense patriarchium posita, officia celebrarent, hoc est matutinam horam, primam, tertiam, sed et nonam etiam et vespertinam, ab uno choro quidem, qui dudum singulariter in utroque psallebant monachi ex monasterio sancti Pancratii ibidem posito, et ab altero choro monachi jam fati monasterii sancti Andreae, et Bartholomaei, Honorii papae, quatenus piis laudibus pariter psallentes, hymniferis choris laeti resonent cantus, reddentes Domino gloriosos melos, persaepius memorantes venerandi pontificis nomen, scilicet in saecula memoriale ejus pangentes carminibus.
339 Hic idem sanctissimus praesul in domoculta, quam Capracorum vocant, quam ex jure proprio suo obtulit pro alimoniis pauperum beato Petro apostolorum principi nutritori suo, a solo fundavit, atque aedificavit ecclesiam, simulque speciose ornavit, et in nomine ejusdem Deo factori suo dedicavit, recondens in ea reliquias ex vestimentis Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, et ejusdem Dei Genitricis semperque virginis Mariae, atque duodecim apostolorum, et aliorum venerabilium martyrum, in quam sacratissimam ecclesiam cum cuncto suo senatuque Romano pergens cum nimia gloria seu exsultatione pariter ovantes, et in pauperes Christi ibidem magnam consuetam eleemosynam faciens translatavit atque introduxit in eam corpora sanctorum martyrum simulque pontificum, videlicet corpus sancti Cornelii martyris et pontificis, successorisque ejus sancti Lucii martyris atque pontificis, et corpus sancti Felicis simili modo martyris seu pontificis, pariterque corpus sancti Innocentii confessoris atque pontificis. Quos ut patronos in Domino almus sacer pontifex ob amorem sanctae sedis apostolicae, in qua et praesederunt, sicut decuit, honoravit. Necnon et tectum tituli beatae Susannae martyris, inter duas domos situm juxta sanctum Quiriacum, quod jam casurum erat et in ruinis positum, noviter restauravit. Simili modo et titulum beati Cyriaci martyris, ecclesiam sancti Laurentii ad Formosam pariter a novo restauravit.
340 Imo et basilicam Salvatoris, quae et Constantiniana vocatur, juxta Lateranense patriarchium in ruinis positam, una cum quadriportis suis atriisque, et fontes noviter, sicut ecclesias beatorum principum Petri et Pauli, renovavit, in qua et mutavit trabes majores numero quindecim. Item hic idem almificus praesul monasterium sancti Laurentii, quod in Palatinis in desertis reperit, noviter restaurans, atque in omnibus ditans, conjunxit cum alio monasterio juxta ipsum posito, scilicet sancti Stephani, quod cognominatur Baganda, et ordinavit monachos, et constituit ut in titulo beati Marci pontificis atque confessoris officio fungerentur, id est matutina hora, prima, tertia, et sexta, atque nona, seu vespertina, psallerent pro requie animae suae: sed et in praedicta basilica beati Marci fecit alios arcus argenteos numero sex, pens. simul libr. quinquaginta quinque, pariterque et calices ministeriales a catholica procedentes ex auro purissimo reparavit, pensantes libras novem et semis.
[Col. 1191] 341 Hic quippe praesagus vir, considerans plurimi populi salutem, super ripam fluminis porticum quae ducit ad beatum Petrum apostolum, arctam et angustam existentem, per quam viam transeuntes ad eumdem beatum apostolorum principem Petrum perveniebant, plus quam duodecim millia tufos in littore alvei fluminis in fundamentis ponens, a solo usque ad summum tectum mirae magnitudinis porticum reparavit et usque ad gradus beati Petri restauravit. Diaconiam vero sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae Scholae Graecae, quae appellatur Cosmedin, dudum brevem in aedificiis existentem sub ruinis positam restauravit; nam maximum monumentum de Tiburtino tufo super eam dependens, per anni circulum plurimam multitudinem populi congregans, multorumque lignorum struem incendens, demolitus est, simulque collectionem ruderum mundans a fundamentis aedificans, praedictamque basilicam ultro citroque spatiose largans, tresque absidas in ea constituens, praecipuus antistes, veram Cosmedin amplissimam a novo reparavit. Pariterque et titulum beati Laurentii martyris, quam Lucinae dicunt, seu ecclesiam beati Martini, sitam juxta titulum sancti Silvestri; simulque et basilicam beati Agapiti martyris, foris muros juxta sanctum Laurentium positam, reparavit: quae praefatae ecclesiae a priscis temporibus marcescentes, in ruinis mole defecerant; quas praecipuus antistes, fervens in amore Spiritus sancti in omnibus, una cum porticibus earum a novo nimio decore renovavit. Verumetiam tituli sancti Sixti, sed et basilicae sancti Adriani a novo simili modo renovavit aedes. Et basilicam beati Pancratii martyris, nimia vetustate dirutam atque ruinis praeventam, isdem almificus in integrum a novo nimio decore una cum monasterio sancti Victoris ibidem situm restauravit. Item praecipuus praesul basilicam sanctae Dei Genitricis ad Praesepe, quae a priscis temporibus tota marcuerat, ultro citroque restauravit, et in sarta tecta ejusdem ecclesiae posuit trabes majores viginti.
342 Simili modo et basilicam sancti Eusebii undique renovavit. Cameram vero beati Petri apostolorum principis, in omnibus destructam atque dirutam, exemplo olitano exculpens, diversis coloribus a novo fecit. Porticum vero quae ducit ad beatum Paulum apostolum a porta una cum ecclesia sancti Eupli usque ad praedictam basilicam sancti Pauli a novo restauravit. Imo et porticum quae ducit ad sanctum Laurentium foris murum a porta usque in eamdem basilicam a novo construxit. Hic idem almificus Pater eamdem basilicam sancti Laurentii martyris, ubi sanctum corpus ejus requiescit, annexam basilicae majori, quam dudum isdem praesul construxerat, ultro citroque a novo restauravit. Imo et ecclesiam sancti Stephani juxta eas sitam, ubi corpus sancti Leonis episcopi et martyris quiescit, similiter et undique renovavit, una cum coemeterio beatae Cyriacae, seu ascensum ejus. Verum etiam et basilicam Hierusalem, quae in Sessoriano sita est, et olitanas ejus, quae marcuerant, trabes, mirifice, ipsas mutans, in omni restauravit parte. Pariter et templum apostolorum, quod appellatur Eudoxiae ad Vincula, totam ejus a novo restauravit ecclesiam. Imo et basilicam sanctae Rufinae et Secundae, quae ponitur in episcopio Silvae Candidae, quae olitana vetustate marcuerat, una cum baptisterio summo studio renovavit: videlicet et basilicam beati Petri apostoli, sitam via Appia in Silice ultra sanctum Thomam apostolum, non procul a tricesimo, desolatione ruinisque praeventam a novo una cum baptisterio restaurans, mole magnitudinis decoravit.
343 Pariter et basilicam sanctorum Cosmae et Damiani, sitam in Tribus Fatis, quia nimia vetustate similiter trabes ejus marcescentes defecerant, a novo totam restauravit. Et ecclesiam beati Joannis Baptistae, sitam juxta portam Latinam, ruinis praeventam in omnibus a novo renovavit. Verumetiam et ecclesiam apostolorum foris portam Appiam milliario tertio, in loco qui appellatur Catacumbas, ubi corpus beati Sebastiani martyris cum aliis quiescit, in ruinis praeventam a novo restauravit. Imo et titulum Pudentis, id est ecclesiam sanctae Potentianae in ruinis positam noviter reparavit; sed et basilicam sancti Theodori, sitam intra Velum, juxta domum cultam Sulpitianam; necnon et basilicam sancti Petri positam in massa Merulana, per olitana dirutas tempora, a solo renovavit.
344 Hujus denique temporibus defunctus Mastalus primicerius reliquit pro anima sua in potestate praedicti pontificis pauperibus Christi de sua propria haereditate erogari; quare uno consensu haeredes praedicti Mastalis dederunt atque venundarunt eidem magno praesuli cum fundis atque casalibus ecclesiae sancti Leucii portionem eis competentem, positam via Flaminia milliario ab urbe Roma plus minus quinque, et in auro solidos mancusos numero ducentos. Quorum et provinciam jam fati Mastali haeredes Christo dederunt. Portio vero Gregorii secundicerii, quam in suprascriptis casalibus sancti Leucii habere dignoscebatur, pro secundicerii honore eidem almo praesuli ab eodem Gregorio concessa est, et dum ipsa sancti Leucii ecclesia in ruinis eximiis atque vepribus circumvallata perisset, a novo eam restaurans, mirae magnitudinis domocultam ibidem beato Petro nutritori suo aedificavit, et in perpetuum concessit, et ea in fines ampliavit tam ex haereditate Paschalis quamque ex commutatione haeredibus quondam Luciae, seu Joannis primicerii, vel diversorum locorum facta. Hic fecit in basilica [Col. 1193] beatae Petronillae ad beatum Petrum apostolum arcus argenteos sex, pensantes libras quinquaginta. Titulum vero sanctae Praxedis ex parte ruentem in integrum renovavit. Imo et basilicam sanctae Eugeniae tam intus quamque foris a novo restauravit.
345 Simili modo et basilicam sancti Gordiani atque Epimachi, seu coemeterium ejusdem ecclesiae Simplicii atque Semiliani, atque Quarti et Quinti martyrum, et beatae Sophiae una cum coemeterio sancti Tertulliani foris portam Latinam a novo renovavit, necnon et ecclesiam beati Tiburtii et Valeriani, atque Maximi, seu basilicam sancti Zenonis una cum coemeterio sanctorum Urbani pontificis, Felicissimi et Agapiti, atque Januarii et Cyrini martyrum foris portam Appiam uno cohaerentes loco, quae ex priscis marcuerant temporibus, a novo restauravit. Itemque titulum sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae, quae vocatur Calixti trans Tiberim, a novo in integrum ex omni restauravit parte; simili modo et titulum sancti Marcelli, via Lata situm, a novo restauravit. Et basilicam coemeterii sanctorum martyrum Hermetis, Prothi et Hyacinthi, atque basilicam mirae magnitudinis innovavit. Coemeterium vero sanctae Felicitatis via Salaria, una cum ecclesiis sancti Silvani martyris, et sancti Bonifacii confessoris atque pontificis, uno cohaerentes solo, mirae restauravit magnitudinis. Sed et basilicam sancti Saturnini, in praedicta via Salaria positam, una cum coemeterio sanctorum Chrysanti et Dariae renovavit, atque coemeterium sanctae Hilariae innovavit, imo et coemeterium Jordanorum, videlicet sanctorum Alexandri et Vitalis, et Martialis martyrum, seu sanctarum septem Virginum a novo restauravit. Pariter in eadem via Salaria coemeterium sancti Silvestri confessoris atque Pontificis, aliorumque sanctorum multorum, in ruinis positum renovavit; necnon et ecclesiam sancti Felicis, positam foris portam Portuensem, a novo restauravit. Simulque et basilicam sanctorum Abdon et Sennen, atque beatae Candidae, una cum caeteris sanctorum coemeteriis in idipsum pariter renovavit. Idem egregius praesul praefatus basilicam scilicet beati Adriani martyris, et sanctorum Cosmae et Damiani, a novo restauravit. Diaconias constituit, in quibus et multa bona fecit per suam sempiternam memoriam, concedens eis agros, vineas, oliveta, servos, ancillas et peculia diversa, atque res mobiles, ut de reditu eorum crebris exactionibus diaconiae proficientes pauperes Christi reficerentur.
346 In praefata vero diaconia sancti Adriani obtulit in argento canistra duodecim, amam unam, scyphum unum, patenam unam, calicem unum, amulam offertoriam unam, pens. libr. sexaginta et septem. Item per nimis solertem curam atque industriam aquaeductus Sabbatinae a novo formatae a fundamento aedificans fautori suo beato Petro apostolo fluentem aquam perduxit, tam in fontem basilicae, qui per vehicula implebatur, quam in atrium ejusdem basilicae et simul balneum in utilitatem peregrinorum ibidem servientium procurans. Imo et basilicam sancti Secundini, positam in urbe Praenestina, ubi corpus ejus quiescit, in ruinis positam a novo restauravit.
347 Pariter etiam et in basilica beati primi martyris Stephani, sita in Caelio monte, quae per olitana tempora marcuerant, maximas in ea trabes vasta mole, quin etiam porticus mirifice intrinsecus et extrinsecus a novo renovavit. Porro et in basilica beatae Eugeniae, quam jam dudum ejus renovaverat almitas, solertem in ea gerens curam, monasterium puellarum noviter ibidem a fundamentis aedificans, constituit ut jugiter illic Deo canerent laudes, videlicet hora prima, tertia, sexta, nona, vespera, matutina. In qua et plura obtulit dona, id est, agros, vineas, domos, servos et ancillas, diversisque peculiis et caeteris mobilibus rebus dotavit. Sed et in titulo Pammachii sanctorum Joannis et Pauli, quae per elapsos marcuerant annos, omnia sarta tecta ejusdem tituli renovavit.
348 Hic vero egregius sacerdos ob nimium amorem confessionem beati Petri totam intus ex auro purissimo in laminis diversisque historiis compte ornavit, pondera trecentarum librarum ponens, et in postem superius ejusdem sacrae confessionis auri mundissimi libras tredecim, pari modo et in ipsius apostoli confessionis liminari inferiori libras viginti quinque. Aspectum vero altaris super eamdem confessionem, atque dextra, laevaque parte juxta gradus jam dictae confessionis addens in ea argenti libras centum triginta sex curiose [Col. 1193] B, cariosum. renovavit ejusque historias ex auro purissimo libras decem et octo nitidissime decoravit. Simulque et cantharas in eadem Dei ecclesia Apostoli numero decem renovavit, addens in eis argenti libras centum. Ante januas vero argenteas fecit canistros argenteos duodecim, pensan. libras triginta sex. Simili modo et in turre canistros argenteos duodecim, pens. inibi libr. quadraginta quinque, in eadem quippe beati Petri ecclesia per diversas coronas fecit delphinos ex argento libras centum.
349 Et in ecclesia beati Pauli apostoli instar eorum quos posuerat in ecclesia sancti Petri, delphinos [Col. 1195] posuit argenteos librarum centum octuaginta; pariter et in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, fecit delphinos argenteos librarum triginta. Fecit et in ecclesia beati Petri per diversa oratoria canistra argentea numero duodecim, pensan. simul libras quadraginta. Et rugas in presbyterio a parte virorum et mulierum ex argento purissimo, pensan. libras centum triginta, necnon et alias rugas in caput presbyterii ante confessionem ex argento, pensan. simul centum et quatuor. Et in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae trans Tiberim fecit canistra argentea quinque, pens. simul libras quindecim. Enimvero in basilica sanctae Dei Genitricis, quae est ad Praesepe, in altari ipsius praesepii fecit laminas ex auro purissimo historiis depictis, pensan. simul libras centum quinque, ex argento intus suprascriptae confessionis tabulas duas, pensan. simul libras quindecim.
350 Ecclesiam vero beatae Agnetis martyris, seu basilicam beatae Emerentianae, pariter etiam et ecclesiam beati Nicomedis, sitam foris portam Numentanam, simul et coemeterium beati Hippolyti martyris juxta sanctum Laurentium, quae a priscis marcuerant temporibus, a novo renovavit: Pari modo et ecclesiam beati Christi martyris Stephani, sitam juxta praedictum coemeterium sancti Hippolyti, similiter restauravit. Fecit vero et in confessione beati Pauli apostoli ex auro purissimo imaginem in modum Evangeliorum intus super ejusdem sacratissimum corpus, pensan. libras viginti.
351 Idem vero omnium bonorum praecipuus praesul a novo dedicavit atque constituit monasterium sanctorum Adriani atque Laurentii, quod in ruinis marcescebat a priscis temporibus, et tanquam crypta a saecularibus inhabitabatur. Ipse vero egregius antistes a novo id restauravit in praedictorum sanctorum, videlicet Adriani et Laurentii, nomine, in quo et multa donavit tam in auro quamque et in argento, seu in agris atque in familiis diversisque peculiis simulque et ex mobilibus. Et constituit in basilica sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae ad Praesepe, et in caeteris monasteriis ibidem constitutis, Deo die noctuque canentes solitas dicere laudes. Fecit ibidem praesagus antistes in confessione beati Laurentii martyris foris murum imaginem ex auro purissimo in modum Evangeliorum, ejusdem beati Laurentii effigies continentem, quae pensan. libras quindecim.
352 In ecclesia vero Salvatoris, quae vocatur Constantiniana, fecit ante vestibulum altaris aureas tres gabatas, pensan. libras decem. Sed et in basilica beatae Dei Genitricis ad Praesepe fecit delphinos argenteos per diversas coronas, pens. libras viginti quatuor. Praestantissimus idem eximius antistes fecit in ecclesia beati Petri apostoli ad corpus imaginem, quae dudum ex argento inerat, Salvatoris, sanctae Dei Genitricis, sanctorum apostolorum Petri ac Pauli atque Andreae, de auro purissimo mirae magnitudinis, pensan. libras ducentas.
353 Hic elegantissimus praesul atque fortissimus rectae fidei praedicator direxit missos suos, videlicet presbyterum Petrum sanctae Romanae Ecclesiae, et Petrum religiosum abbatem venerabilem monasterii sancti Sabae, quod appellatur Cella Nova, ad imperatorem Constantinum et matrem ejus Irenam, adhortans eos atque fideliter praedicans per suas apostolicas litteras pro sacris imaginibus erectionem, qualiter per testimonia Scripturarum seu traditionem probabilium Patrum a priscis temporibus usque hactenus orthodoxe venerantur in sancta catholica et apostolica Romana Ecclesia; quod praefati imperatores, eamdem venerantes atque amplectentes apostolicam epistolam, concilium in Nicaea congregari fecerunt trecentorum quinquaginta episcoporum, qui secundum doctrinam praedicationis apostolicae epistolae nimirum crediderunt. Hi promulgantes censuerunt et per synodum universalem definierunt unanimi assertione pro honorandis imaginibus erectionem. Quam synodum jam dicti missi in Graeco sermone secum detulere una cum imperialibus sacris manibus propriis subscriptam, eamque praedictus egregius antistes in Latinam linguam translatari jussit, et in sacra bibliotheca pariter recondi, dignam ibi orthodoxae fidei memoriam aeternam faciens. Hic idem eximius papa altare beati Pauli apostoli una cum ejusdem confessoris foribus auro mundo sacris decorans historiis mirifice ornavit, pens. libr. centum triginta; sed et sarta tecta tituli sanctorum Quatuor Coronatorum, quae in ruinis existebant, trabes ibidem plures imponens, omnia a novo restauravit. Item fecit patenam et calicem in basilica beati Petri apostoli pro quotidianis ministeriis ex auro purissimo, pens. simul libr. viginti quatuor. Item beatissimus vir fecit in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae ad Praesepe patenam et calicem sanctum ex auro obryzo, pens. libras viginti. Item in titulo Eudoxiae, videlicet beati Petri apostoli ad Vincula, fecit canistra duodecim, pens. libras triginta sex, et delphinos per diversas coronas triginta quinque, pens. libras octo; pariterque et ecclesiam beatae Sabinae, sitam in territorio Ferentinello, a novo reparavit. Hic ipse almificus praesul fecit in basilica beati Pauli apostoli patenam ex auro obryzo, cum calice sancto, pensan. simul libras viginti.
354 Similiter et in ecclesia beati Laurentii martyris foris murum fecit ex auro purissimo patenam cum calice sancto, pensan. simul libras quindecim. Item diaconiam sanctorum Sergii et Bacchi ejusdem diaconiae dispensator, propter metum templi, quod situm super eas videbatur, evertens super eamdem ecclesiam a fundamentis ipsam basilicam exterminavit. Quam restaurare minime valens, [Col. 1197] misericordia motus ab eorum martyrum amore praesagus antistes, a fundamentis in ampliorem restauravit, decore nimium statum. Basilicam vero monasterii beati Anastasii Christi martyris, una cum baptisterio et egumenarchio caeterisque aedificiis per incuriam monachorum nocturno silentio exustam a fundamentis usque ad summum tectum cum audivit misericordissimus praesul, valde diluculo velociter currens, reperit eam adhuc ardentem et solummodo arcam ejusdem martyris erutam in media curte jacentem; caetera vero sanctuaria seu ministeria tam in ecclesia quam in vestiario ab ipso igne conflagrata sunt. Qui nimio moerore cum suis ministerialibus certatim exstinguens ignem, confestim viribus totis a flammiferis ruinis erutam a novo in meliorem statum praedictam ecclesiam cum vestiario et egumenarchio caeteraque aedificia renovavit. Et amplius in ea sanctuaria atque ministeria et ornamenta majora quam quae ibidem combusta sunt, contulit.
355 Ipse vero Deo, ut dicitur, protectus praesul, conspiciens muros hujus civitatis Romanae per olitana tempora in ruinis positos, et per loca plures turres usque ad terram eversas, per suum solertissimum studium totas civitates tam Tusciae quamque Campaniae congregans, una cum populo Romano ejusque suburbanis, necnon et toto ecclesiastico patrimonio, omnibus praedicans et dividens ex sumptibus dapibusque apostolicis, totam Urbem in circuitu restaurans, universa renovavit atque decoravit; praesertim et in altari majori ecclesiae beati Petri apostoli fecit ex auro purissimo diversas historias, pens. libras quingentas nonaginta septem; et intus in confessione imaginem in modum Evangeliorum ex auro obryzo, pensan. libras viginti simul; et cancellos ante eamdem confessionem ex auro purissimo, pensan. libras quinquaginta sex: qui fecit simul in altari intus in sacra ultro citroque confessione imaginem in modum et Evangeliorum necnon et in postibus inferioribus et superioribus atque cancellis, simul etiam et circa corpus ex auro obryzo libras mille trecentas viginti octo.
356 In vicesimo enim praefati eximii pontificis anno, mense Decembris, indictione 15, fluvius Tiberis a suo egressus alveo intumescens sese per campestria dedit; qui etiam prae nimia inundatione portam quae dicitur Flaminia ingressus, ipsam a fundamentis evellens portam, usque ad arcum qui vocatur Tres Faccicelas eam deduxit, interea et muros in aliquibus transcendit locis, atque ultra basilicam sancti Marci evertens porticum quae vocatur Palatina, et per plateas se extendens usque ad pontem Antonini, ipsumque evertens murum, egressus in suo se iterum univit alveo, ita ut in via Lata amplius quam duas staturas ejusdem fluminis aqua excrevisset, atque ad portam beati Petri usque ad pontem Milvium aquae descenderant, juxta remissam vim ipsius fluminis reddidit. Domos itaque evertit, agros desertavit, evellens et eradicans arbusta et segetes. Nam nec serere pars maxima Romanorum valuit ipso tempore, et per hoc imminebat tribulatio magna. Quo audito ipse praecipuus praesul hoc quoniam per triduum ipsum flumen quasi per alveum per civitatem currebat, se nimis in lamentationibus dedit, et humi in orationem prostratus persistens, misertus Dominus ejus orationibus post triduum cessavit. Sed per plures dies aqua Romam detinuit invasam; qui ipse praecipuus antistes, divina permotus inspiratione, per naviculas morantibus via Lata cibos advexit, ut non fame necarentur, eo quod minime suis domiciliis exire nequibant prae nimia altitudine aquarum. Postmodum vero arefacta aqua omnes ex ipsa regione via Lata in domo consolatus est. Idem vero sacratissimus praesul portas aereas majores mirae magnitudinis decoratas studiose a civitate Perusina deducens in basilicam beati Petri apostoli ad turrem compte erexit. Sed et in titulo beati Marci nutritori suo fecit patenam et calicem sanctum de auro purissimo, pensan. libras undecim; imo et calices argenteos quatuor, pensan. libras duodecim.
357 Praeterea in basilica beatorum Cosmae et Damiani similiter patenam et calicem ex auro obryzo, pensan. libras pariter undecim, obtulit. Verum etiam et in diaconia sancti Adriani patenam et calicem ex auro mundo contulit, pensan. simul libras undecim. Fecit autem et in diaconia sancti Adriani martyris arcus de argento duos, pensan. libras viginti. Et in basilica sanctae Martinae arcus de argento tres, pensan. libras triginta. Imo et in ecclesia semper virginis Mariae, quod ad Martyres vocatur, renovavit cyburium de argento, quod ex vetustate consumptum erat, et addidit in eo argenti libras sexaginta, et in pristinum eum erexit noviter locum. Sed et arcum in eadem venerabili ecclesia fecit de argento, pensan. libras duodecim. Hic beatissimus pontifex omnia utiliter noviterque fecit tam in eleemosynis pauperum quamque in ornamentis sanctarum ecclesiarum proficiens. Verum etiam cursum consummans atque fidem orthodoxam solertissime servans, Dei vocatione vitam finiens ad aeternam migravit requiem. Qui fecit ordinationes duas per mensem Martium; presbyteros viginti quatuor, diaconos septem, episcopos per diversa loca numero centum octuaginta quinque; et sepultus est in basilica beati Petri apostoli VII Kal. Januarii, indict 4. Fuit autem temporibus Caroli Magni regis.
[Col. 1245A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 358, lin 1, Atzuppio. lin 12, dies 20. Num 359, lin 1, quidquid illi erogavit. lin 9, benevolus deest. lin 12, rogatus a clero suo presbyteria Num 360, lin 2, quadriporticibus. Num 361, lin 8, cameram et quadriportica. Num 362, lin 2, Fontuana, quae per olimitana marcuerant tempora. lin. 8, blacchin. lib 9, tria. lin 12. Valithinon. lin 13, cum gammadias. Num. 363, lin. 6, figurantem m. m. in natali apost. splendentem. Num 364, lin 9, Petri apostoli vela alba Paschales, et in natale ejusdem Dei apostoli vela de stauraci. Num 365, lin 2, per olitana. [Col. 1246A] Num 366, lin 4, cafoti 1. lin 7, argentea savisca B. Num 367, lin 4, cum basibus. Num 373, lin 4, Jesse. lin 5, Germario. Num 374, lin 7, delimarent. Num 376, lin 7, imperium Romanorum. Num 378, lin 2, procedere. Num 380, lin 4, Brutonem. Num 381, lin 5, Gypsino. Num 382, lin 7, ex quibus quinque. Num 383, lin 10 et 11, regias majores. Num 385, lin 6, cum porticibus. lin 8, in Cyro. Num 390, lin 8, ex argento purissimo. Num 393, lin 1, in parte virorum. lin 5, volteles. [Col. 1247A] Num 394, lin 11, batutiles anaglyphos. Num 397, lin 7, Dominicorum die. Num 398, lin 16, babulo. Num 399, lin 9, 122. Num 400, lin 12 et 13, purissimo, qui procedit per stationes. Num 401, lin 4, holosericam. lin 7, videlicet in ecclesia. Num 402, lin 4, uncias 8. lin 12, susurrio. Num 403, lin 1, simulque et in beatae Sabinae martyris instar fecit coronam ex argento, pensan lib 6, pari modo et in titulo beatorum Aquilae. lin 3, similiter fecit coronam de argento, pensan lib 5. lin 5, quam Formosus fecit. lin 7, decem et semis lin 8, quatuor et semis. lin 12, quinque et semis lin 13, martyris atque pontificis, lin 15, et semis. Num 404, lin 9, sex et semis. Num 405, lin 4, lege clivo Scauri. Num 414, lin 13, macroveae noviter. lin 18, paschales. [Col. 1247B] Num 416, lin 4, viginti sex. Num 422, lin 9, 130 et uncias 6. Num 358, lin 1, Leo nat Romanus. lin ead. dies 20. lin 2, in vest patriarchio ( M, patriarchii). lin 3 specialiter erud. lin 4, erat vir c. lin 5, ubi nec inv praecipuos monachos, vel servos Dei. lin 6, cum eis. lin 7. Scripturas, ut per curas pauperum animas suas eleemosinis redimerent. Num 359, lin 1, quidquid habebant, pro Christo die noctuque occulte p. erog. lin 2, offerentes Deo salub. lin 3, sp. ab ejus solertissima cura ipse vestararius ageretur ( M, egeret) ab o. lin 4, unaque vol. lin 5, et a cuncto p. lin. 6, in natalitia beati protomartyris Steph. ib., in natalitia. lin 8 et contrariis fort. lin 9, mit idem ecclesiis benivolus, pr. lin 10, ad miserendum. lin 11, o. visus est justitiam f. lin 12, Fecit et in basil beati Petri apostoli [Col. 1247C] nutritoris sui thur. lin 14, imo et confessionem ejusd. apost. mirifice auro gemmisque ornavit. Fecit similiter in ecclesia doctoris gentium beati Pauli apost.; hic autem venerabilis, etc., ut num. 368, lin 1. Num 368, lin 1, dum in sanctam catholicam et apostolicam Rom. Ecclesiam. lin 5, ut sec ann. lin 6, omnip Deo pro sal populi Christiani funderet, et olitanam traditionem a n. lin 8, in ejus natalitia tempore letaniae praedicatae fuissent, om. lin 9, in eccl b. Laurentii, quae L. nunc ubi coll p. i. occurreretur. Dum pr. Num 369, lin 2, ven illi peteb. lin 3, dedit et Campulus cum dolos par in pontif obs pergens, et d. v. q. n. habebat in p. c. eo loquens. lin 5, et perv. lin 6, in uno. lin 8, astiterunt ib., ad ipsum, ut dictum est, perverse, impieque truc. lin 10, populus vidit, quod inermis, et in Dei officio. lin 12, more sanctissimum papam in terram projecerunt. lin 15, dimis [Col. 1247D] una cum ipsis malignis Paschale et Campulo. Postmodum vero. Num 370, lin 1, sicut veri pagani, et impii ad ipsius m. eccl eum tr. lin 2 iterum bis oc. et l. a. eruerunt, damnaverunt, et semivivum, eumque plagis di. et fust caed in sanguine revolutum ante revolutum ante ( M, eruerunt, et plagis eum diversis, et f. caed clamantes semivivum in sang rev a). lin 5, miserunt timore perterriti ne Chr. lin 6, ipse Igumeus monachus sancti Herasmi. lin 7, clam Pasch m. ib., erat, seu Camp. lin 8 in praedicto monasterio. lin 9, ex. auferentes, deduxerunt in monas s. Her. et in arcta custodia recluserunt. lin 11, diu praes. lin 12, contig autem. lin 13, in monasterio s. Her in custodia mitteretur d. an et beato Petro clavigero regni coel suff visum recepit. lin 15, rest est. Num 371, lin 1, super famulum suum solita miseriricordia magnum miraculum d. n. ejus fideles Christiani viri, videlicet Albinus cubicularius cum aliis [Col. 1248A] fidelibus Deum metuentibus exi e. c. oc. amerentes in basilica. lin 4, ubi et sacr ejus c. lin 7, sed in eum. lin 8, sperantes in se ps. docente, qui ait, D. lin 11, tot eum solid viribus, atque membris. lin 13, tantum moerorem, et tristitiam infideles, habentes nesciebant, quid agerent, domum Albini f. lin 15, destr. In ipsa autem beati Petri apost. aula communi pr. P. Vivinitius g. d. Spoletinus. lin 18, qui talia mirab in eum glorificavit. lin ead., Dominum. lin 22, ipse vero Christ orthodox. lin 23, Hildinaldum archiep etc seu Ascaricum c. lin 25, Com ipse etiam magnus rex ei obviavit, et sicut v. beati Petri venerab. lin 26, spiritualibus par se ampl. lin 28, or super populum data est. T. ben dominus Kar. lin 29, respiciens g. lin 30, P. et P. o. est, et in nihil redactos v. i. ded. Num 372, lin 1, tempus. lin 2, hoc praelati iniqui. lin 3, mo sunt contraria, et falsa adversum sanct P. lin 4, potuerunt: quia per. lin 6, sed dum apud [Col. 1248B] clem m. r. pr. P. in magna, et condecenti rever et honore d. ex o. p. ibidem tam A. et caet sac (M, quamque episcopis, et caet S.). lin 8, omniumque eximiorum Francorum D. p. R. illum remeare in sua apost sede h. lin 9 et 10, dimiserunt h. et per unamquamque civitatem. lin 11, duxerunt. lin 12, omnes tam clerici, quamque optimates, et S. lin 13, cum cerimonial et d. nob mul. lin 14, et scholae peregr. lin 15, Franc Saxonum, atque Longob sim om. conexi ad p. Milv in vigilia s. Andreae apost proceres, clericorum, cum signis, et b. caet spiritual. Num 373, lin 1, 2, et Romam introeuntes cum magno g. et laet eum in patriarchio Lateranense introduxerunt. lin 3, fidelissimi nuntii, qui. ib., et Rino reverendissimi archiespiscopi, seu Cunipertus ( M, Cumpertus) Bernardus, Octo, et Jesse, reverendissimi atque sanctissimi episcopi, necnon et Flaccus electus episcopus, verum etiam Helingot ( M, Helmgoth). Rottecanus, et Germanus gloriosi comites residentes [Col. 1248C] in tricl ipsius Domini L. lin 7, inquirentes. lin 7 et 8, ad ipsum pontificem hab. Num 374, lin 1, miserunt eos. lin 3, in eadem ecclesia congregati. lin 4, et omnes nobilitates Franc. lin 5 et 6, et archiep seu episcopos, et abb stante reliquo clero, seu optim Franc. lin 7, quae un arch episc et abb. lin 9, non aud ipsa autem a nem j. lin 10 ipse sanctiss P. c. ob. canonice V. v. pontifex inq. lin 12, criminibus ib. exarsere. Num 375, lin 1, omnes generaliter archiep episc et abb. lin 3, amp praelatus P. lin 6, t. eg. cog. lin 7, et cunctus populus letaniis factis l. Num 376, lin 1, die nativitatis D. ib. in jam basilicam. lin 2, om. cong S. et tunc vener et alm. lin 3, pr. Karolum corona pretiosissima coronavit. T. lin 5, Petri apostolorum principis, et clav. lin 6, m. et piissimo imper. lin 7, inv ut dic est, et ab omnibus constitutum est ei Roman imperium. lin 8, sancto imperatorem Karolum excellent fil ejus in [Col. 1248D] regem. lin 10, cum pedibus suis. Num 377, lin 1, sed et in ecclesia ejusdem apost. lin 2, in m. ejusdem mensae; item in basilica Salvatoris, etc. ut num 378, lin 1. Num 378, lin 2, in laetaniis praec jussit sec p. i. p. imper. lin 5, postmodum vero deducti sunt illi iniq mal. lin 7, piissimi imper. lin 8, omn comprobantibus eos de m. lin 9, vidi quod tu me misisti in isto periculo. lin 10, condemnantes man eorum reatum; et dum tales crudeles, et in eos piis imper c. lin 11, misit; nona vero indictione, etc. ut num 380, lin 12. Num 380, lin 12, factus est p. lin 14, lamentare c. lin 16, P. totis viribus suis certamen ponens restaurare s. a. ex. amplam, et maximam fortitudinem ponens in m. duxit st. Ipse vero a Deo protectus, etc. ut num 386, lin 1. Num 386, lin 3, spiritual. lin 3 et 4, pergant ad eccl. lin 4, fer 3 ex. ab cccl b. s. m. pergant ad [Col. 1249A] lin 5 et ,. q. ab eccl. Hierus pergentes ad eccl b. Laur m. for muros. Idem vero beat praesul in diaconia b. Adriani mart et in eccl etc. ut num 387, lin 7 et 8. Num 387, lin 13, de stauracin, cum periclisin. Simili modo fecit in diaconia sanctorum Cosmae et Damiani coronam de argento, pens lib 5, unc 8, etc., ut num 404, lin 7. Num 404, lin 10, lib 9, hic autem praeclaratus antistes, ut num 412, lin 13. Num 412, lin 13, hospitale. ibid qui dicitur Numentia, a. f. lin 15, sanctorum Christi mart. lin 16, necessaria in usus pauperum condonavit. Pari modo et sarta tecta basil, etc. ut num seq lin 9. Num 413, lin 14, tecta sanctae Martinae, sita in tribus Fatis, in melius restauravit hic praeclarus et almificus pontifex, tam intus quam extra positus ecclesias diversis donis et muneribus decoravit; etiam et sarta tecta unius cujusque ecclesiae, ut opus et necesse erat, a novo refecit. [Col. 1249B] Num 425, lin 2, fecit etiam et in titulum beatae Pudentianae vestem albam holoser quae beatissimus pontif postquam sedem Romanam apostolicam annis 20, mens 5 et d. 17 gl. rexit. lin 7, CXXVI. ib., apost II id. Jun. lin 8, dieb 10. Num 358, lin 1, Leo nat Rom. lin 1, 2, dies 16. Num 359, lin 1, illi comendabant lin. 2, erogabat. lin 9, benevolis. Num 360, lin 2, simul et fontes aquae ante f. a. lin 3, a summo usque. lin 5, sub arco. Num 361, lin 1, in quo vero titulo. lin 2, can duo exafori lin. 3, interrasiles. lin 5, lib DXC. lin 7, nat Domini lin 8, ceterismon; simul etiam et cameram ei eccl. lin 12, vestem tiream ch. Num 362, lin 2, per olit marc tempora, atque ruerant F. lin 3, rugam ex auro ob. habentem g. lin 8, de blattin seu de f. lin 10, quadrapulo 20; item vela [Col. 1249C] mod. lin 12, peric in rotas. Num 363, lin 6, figurantem m. m. in natali apost splendentem. Num 364, lin 5, quamque in p. p. cereost. lin 10, fecit etiam et arcora argent in ecclesia beati Petri apost vela alba a paschales, et in natali ejusdem apost vela de staur. Num 365, lin 2, et jam per olitana ipsi m. ob. n. a. id in amplum largivit aed. lin 4, 5, cum absida de musivo amplissima, et caticumenia mir atque c. lin 6, et portica. lin 7, sed et baptisterium super se basilicam constituit. Num 366, lin 1, centum tres unc 2, col arg 7. lin 2, arcora duo. lin 3, 4, diac unam p. ibid ex cedecafoti unum p. lin 7, Catia col. lin 8, gab arg faxista hab. lin 9, 18. En. lin 11, de chrysoc. lin 13, cum periclysin de c. Num 367, lin 1 et 2, nomini suo mirae magn dec. lin 8, lib 28. [Col. 1249D] Num 368, lin 3, afi composite ornavit. Num 369, lin 8, adstiterunt. Num 370, lin 6, quia fecerunt. Num 371, lin 1, Deus per s. f. lin 12, et quale gaudium. lin 16, praelato. lin 18, glorificantem, et laudantem d. lin 19, civitatis. lin 23, Hildebaldum. lin 24, eum obv. lin 27, se osculaverunt. lin 29, Deo referuit. Num 372, lin 1, apud se aliquantum tempus. lin 2, haec praelati in. lin 3, contraria falsa. lin 4, emittere R. lin 5, ipsorum talia. lin 6, praelatus P. lin 15, Molvium. lin 17, et omnes pariter c. Num 373, lin 3, Hildebaldo. lin 4, reverentiss. lin 6, gloriosissimis, c. ib., et peramplius. Num 374, lin 3, congregare. lin 5, resedere, et s. arch seu episcopos, et abb. lin 7, delimarent. Num 375, lin 4, praelatus. lin 7, et cunctus clerus. Num 376, lin 2, vener et alm praesul man. lin 6, magno, et p. Num 378, lin 1, Chr. quae appellatur Constantiniana. [Col. 1250A] lin 3, ciburio. lin 4, evang cum battaci ex a. m. in gem. lin 10, man ipsorum reatum. lin 11, praelatus. lin 12, apost in accoli fecit triclinio majore m. p. decorato, et absida de m. ornata, alias et abs. lin 16, sed et in arcora argentea vela serica alba, et in natali ejusdem Dei apostoli fecit in eadem arcora vela de stauraci pulcherr. lin 19, tetravila hol al. q. cum astilis. Num 379, lin 1, et in eodem sacro alt. lin 2, tetravila. lin 7, vestem in orvialis ch. lin 12, Tyriam; sic li. seq. lin 15, blattin B. Num 380, lin 3, scribe sanctae. lin 11, portica. ib. dona offeruit. lin 14, lamentare c. lin 16, praelatus P. ex totis n. lin 19, portica renov. Num 381, lin 1, renov quatinus et t. lin 4, omne argentum ib. q. c. inerat, n. r. lin 5, gypsion decor ipse v. praelatus P. lin 10, num 27, et. Num 382, lin 6, simul etiam, et cort m. de fundato unam. Verum etiam et in arcora argentea f. lin 7, ex [Col. 1250B] quibus quinque cum ch. 93 et in arcora maj. lin 8, necnon et gab fundatas fecit ex a. pur 18. lin 10, viginti octo. lin 11, imo et cant duo de argento in p. lin 13, gypsino d. inclusa sunt in ora (et alias fenestras de vitro diversis rib decoravit) fortasse picturis d. Num 383, lin 3, Andr apost f. lin 9, periclysin. lin 10, pendentem lin 10, Pr. fecit ibid regias. lin 11, vestem alithinon cum ch. lin 13, ciburium lin. 14, b. Cal ad hon Dei Genitr. lin 20, in Formosum Num 384, lin 1, ejusdem martyris. lin 4, Lucinae in haerenatis. lin 5, in Fagano. lin 7, de stauraci, et in diaconia s. E. lin 11, storiis dep Ap. lin 13, pavim cum ipsius marm. Num 385, lin 2, necnon et in. lin 3, quae appellatur Conventum. lin 4, Suanenses ibid., Castrisana, quae nimia vet jam emarc. lin 5, peculia r. f. lin 5, 6, hisdem sanct pr. mundare pr. lin 6, cum port. lin 7, recondere p. lin 8, prae n. ib. omnia s. tecta, e seu et porticos no. r. lin 11, tetravila. [Col. 1250C] Num 386, lin 3, beatae Dei Genitr. lin 4, 5, b. Sab. lin 5, 6, Hier perg ad eccl. lin 6, muros; hisdem vero sanct praes in basil Ag. mart. Num 387, lin 2, fecit hisdem egregius praesul et in Es. lin 6, in Damaso fecit vestem de stauraci, cum periclisim simili. lin 9, diaconio. lin 12, cum storia, ut sup num 384, et inf storiis. lin 13, de staur cum p. de blatti. lin 14, cum p. de blatti. Num 388, lin 1, fecit et in basil. desunt 2 lineae in ms. lin 4, praesul fecit et in diaconia sancti Silvestri, et sancti Martini vestes de stauraci duas, de quibus. desideratur lin 7. lin 8, de fundato; fecit et in diaconia in Cyro vestem de stauraci cum periclysi de blatti. Simili modo et in diaconia via Lata fecit vestes duas de tyreo, cum periclysin de blatti; et in diaconia sanctae Agathae fecit vestes de staur cum p. d. b. Idem misericordiss. ibid., de blatti; enimvero et in eccl. lin 9, cum per deleo comblatea. Fecit. lin 10, de [Col. 1250D] quibus. Num 389, lin. 2, de quibus. lin 5, a sancto Petro. lin 7, idem a D. lin 7 et 8, vestem chrysoclabam m. m. h. storiam D. lin 14, duodecim semis. Sic semper absque particula. Num 390, lin 1, in arcora argentea. lin 3, et alia. lin 3, necnon et arcora cum col. lin 5, ibi sup c. anaglypha interrasilem. lin 7 lib 14 et semis. lin 9, in arcora majora. lin 12 et 13, pens lib. 415. N. Num 391, lin 2, pens simul. lib 6, semis. lin 6, in arcora de ciburio n. 4. lin 8, aureae. lin 11, de chrysocl et in circuitu lista de chrysocl ut. ibid. Imo et in eadem basilica s. ut lin 13. lin 12, magnit et pulchritudinis dec. lin 14, storiam Dom nat simul etiam et arcora. lin 15, pens simul 133 et semis. lin 21, Dei Genitr Mariae m. m. Num 392, lin 4, liminaribus. lin 5, apost Petrus et Paulus. Num 393, lin 1, parte virorum presbyterii, seu in [Col. 1251A] capite, dextra laevaque. lin 5, columnas volutiles tam in ingr corp d. l. quamque etiam in capite presbyterii, dextra laevaque, seu a parte vivorum, ac m. lin 7, necnon et arcos argent. lin 12, Dominicae. lin 15, super Subora f. lin 17, Salv quae appellatur Constantiniana f. Num 394, lin 1, pari modo et in basil. lin 9, antipento. lin 10, cereostatos m battutiles an. ex a. p. p. f. l. 36. lin. 14, sub arco pr. ex a. m. p. undique lib 1452. Num 395, lin 3, 4, cum margaritis. lin 4, in natali ap. lin 6, spanoclistam orn gen pret seu et caetera 3 ex auro puro ibidem super eum posuit, pens lib 42 et 2, necnon et cereostatos p. q. investitos. lin 8, fecit autem praedictus vener et pr. P. s. a. b. P. ubi supra ciburium. lin 10, sub arco de ipso ciburio. lin 14, pens simul lib. Num 396, lin 1, misericordissimus praesul f. lin 2, s. altare majore vest chrys storiam Dom resurrect mirae magnit. et pulchritudinis decor. lin 8, reg investitas [Col. 1251B] ex arg. p. simul lib 128. Num 397, lin 1, cal. m. fundatos antipento ex arg m. lin 2, 3, 192 et semis ib. cereostatos m. lin 4, pens inibi lib CXCVIII. Investivit vero ubi supra tr. lin 5, imagines aureas. lin 6, fusiles bimixas duas. lin 8, lectorem c. lin 9 et 10, hic fecit ubi supra ab B. Andr apost super altare majus ciburium. lin 14, eumque in circ. lin 16, necnon et altarem majorem. Sic fere semper legitur in ms. Num 398, lin 1, quod jam prae n. lin 2, eum cum fund. lin 8, arcos argent. lin 10, interrasiles 12 p. lin 11, interrasiles. ibid., in uno. lin 12 et aliam de blatti. lin 15, tyreas sex, vela alba. lin 17, de staur tria ciburium de altare majore. Num 399, lin 6, apostolatum. lin 7, fecit V, lin 8 et 9 F. ubi supra cor m. ex arg mundissimo tres. lin 10, mirae magnit. et pulchritudinis decor pens lib CXIV, [Col. 1251C] necnon et cereostatos. lin 13, ex arg purissimo, pens. lin 14, juxta ipsum lectorium c. lin 15, refulg. lin 16, et uncias tres; necnon col 9 et arcora. 4. lin 17, LXXIV. Num 400, lin 5, cantharos 12 ex a p. p. lin ead, simul libras. lin 6, Petr ubi supra. lin 7, ornatum. ib. lib CLXXVIII et u. VIII. lin 8, altarem. lin 11, thurabulum apostolatum ex auro puro, qui procedit per stationes, pensan libr 2 unc 8. Num 401, lin 1, hic vero sanctiss pontifex f. in basilica beati P. ap. apostolata thurabula ex a. pur duo, ex quibus unum misit intus super corpus ejus, qui pens lib 2, et alius pens lib 2, unc 5. Hic vero al. lin 3, fecit autem ubi supra cor 2 ex arg pur pens lib 54 et semis. lin 4, Cortina majore Alexandrina hol ornata in cir de. f. una. lin 6, per universas. lin 7, pur pens . . . lin 8, coronam. lin, 10, lib 13. Imo et in ecclesia ipsius Genitr Dei, et in titulo Callixti. lin 11, lib XIII. Verumetiam et in diaconia ejusdem Dei Gen quae appell A. lin 12 et 13; atque [Col. 1251D] in eccl beatae Dei Genitr quam ad Mart eodem modo fecit cor de arg pens lib 12. lin 14, quam Cosmidi, fecit cor ex arg. lin 15, quam Dominica pari modo fecit cor ex arg pens lib 9 necnon et in diacon. ejusdem Dei Genitr quae appellatur in via Lata. lin 17, lib 9. Simili modo fecit et in diaconia sanctae Mariae in Cosm coronam de arg pens lib 8. Enimvero et in diaconia beatae Dei Genitr foris portam beati P. ap. f. c. pens lib . . . . . et unc 4. Fecit autem et in diac ips Dei Genitr quae pon in Adriano cor ex arg lib V semis. Num 402, lin 1, simulque et in or. ejusd Dei Gen. lin 2, unc septem, et in eccl b. P. ap. ex arg pur pens lib 22 et unc 8. lin 3, Ap. quae ponitur ad b. Petrum ap. fecit cor de arg pur pens lib 18, et in eccl beati Andreae apost, quae ponitur juxta Praesepem, similiter coronam fecit ex arg pens lib 7, et in titulo beati Petri apost quam Eudoxiae instar fecit [Col. 1252A] coronam de arg pensan lib 9. V. lin 6. Later similiter fecit cor ex arg lib V, et in ecclesia beati Joannis apost et Eu. lin 8 et 9, atque in eccl beatiss Steph primi martyris, quae pon. lin 9, 10, uno 10 lin 11, pon in v. l. eodem modo fecit cor ex arg pur lib 13. Sev et in M. lin 12, necnon et in eccl II. quae pens in susurrio fecit cor ex arg pens lib v. Simili modo et in eccl beati Laur mart q. p. f. m. s. fecit cor. lin 15, quatuor. Enimvero et in basil. lin 17, ubi ejus sacratissimum corpus req cor ex arg pens lib 8 arg. lin 18 ex arg p. lib XV. Simulque et in titulo beatae Sabinae martyris instar fecit coron ex arg pens lib 8. Num 403, lin 1, pari modo fecit et in titulo b. Aq. et Priscillae coronam. lin 2, fecit coronam de arg pensan lib 5 semis. Imo et in eccl b. S. m. a. P. fecit coronas ex arg puro, pens lib 5, unc 2. Atque in titulo beati Laur m. quam Lucinae pari modo fecit coronam, pens lib 4, uncias 10 et in tit ipsius martyris; quam Damasi simili modo fecit coronam [Col. 1252B] ex arg pens lib V semis. Verumetiam et in eccl. lin 5, Formonsis. lin 7, X s. ibid lib 4, s. lin 8, coronam, pens lib 6. Simili modo fecit et in ecclesia beatae Praxedis coronam de arg pensan. lin 10, novem. Enimvero et in tit b. V. m. similiter fecit cor pens lib 9 et unc 3. Fecit et in tit b. S. coronam ex arg pensan lib. lin 12, quinque semis. Simulque in tit b. M. martyris, atque pontificis fecit cor ex argento, pensan lib 8. Pari modo et in tit b. M. martyris atque pontificis, quae appellatur in via Lata, fecit coronam ex argento, pensan lib 10. Et in tit b. An. fecit cor ex argento, pensan lib. 7 et unc 8. Imo et in tit beatae Caeciliae. Num 404, lin 1, et in diaconia sanctorum Nerei et Achilei simili modo fecit cor. de arg. pur. lib. 6 et unc. 5. Verumetiam et in diac. sancti Laur. in 7 vias. lin 3, septem. Sed et in diac. sancti Bonifacii [Col. 1252C] simil fecit ex arg. lin 4, quinque semis. Necnon et et in diaconia s. Th. e. m. fecit cor. ex arg. pens. lib 6 et unc. 8. Simili modo fecit et in diac. sanctorum Sergii et Bachii cor. ex arg. lin 7, Dam. fecit cor. ex arg. puro, pens. lib. 5 et unc. 8. Enimvero et in diac. sancti Adr. lin 8, lib 6 semis. Fecit autem et in basilica sancti Archang. cor. ex arg. pur. lib. 6. Et in diac. sancti Eust. simil. fecit coronam ex argento pur. lib. 6 et unc. 5. Simulque et in diac. sancti L. lin 11, pari modo in diac. beati Viti fecit cor. pens. lib. 6. Et in diac. lin 13, sanctae Ag. instar fecit cor. ex arg. pur. lib. 5. Imo et in diac. sanctorum Silvestri et Martini, quae ponitur juxta Orphea, cor. ex arg. pens. lib. 6, unc. 2. Atque in diaconia sancti Silvestri, quae ponitur juxta beatum Petrum apost. pari modo fecit coronam ex argento, pens. lib. 4 et semis. Et in diaconia sancti Martini, quae ponitur ubi supra, fecit coronam ex arg. pens. lib. 5, unc. 4. Ipse vero a Deo pr. [Col. 1252D] Num 405, lin 1, 2, ex arg. puro, pens. lin 4, scauri. lin 5, martyris similiter fecit cor. ex arg. pensan. lib. 5. Necnon et in m. lin 6, monte instar fecit cor. ex arg. lin 7. Simili modo et in mon. lin 8, martyris fecit can. lin 10, ex arg. lin 11, quod Honori c. lin 12, semis. Pari modo fecit et in mon. sanctorum J. et P. quod p. lin 16, tres, et in monast. lin 17, ubi supra. Similiter fecit can. ex arg. pens. lin 18, quam cat. pat. lin 19, semis, atque in monasterio s. Caes. lin 21, lib. 2, semis. Enimvero et in m. lin 23, simili modo et in monast. s. Andreae. lin 24, duas semis. lin 25, can. ex arg. pens. lib. 2, unc. 2. ibid. juxta sanctum Laurentium foris m. Num 406, lin 1, Stephani canistrum ex arg. pur. lib. 2. Verum. lin 3, 4, sancti Gregorii s. fecit cor. ex arg. pur. lib. 2. lin 4, lib. 2 semis. lin 6, Juliae canistrum ex arg. pur. lib 2 sem. lin 7 apostolorum instar fecit can. ex arg. pens. lib. 2, semis. lin 9, Bachii, quod p. in c. sim. fecit c. ex arg. pensan. [Col. 1253A] lib. 2. lin 11, Agn. martyris. lin 12, fecit canistr. ibid. Pari modo et in monast. Num 407, lin 6, quinque et semis. ibid, can ex arg pens lib 2. Simulque ib. f. Ag. martyris. lin 8, can ex arg pens lib 2. lin 9, sanctissimi Nitrii, sic legi videtur, fecit can ex arg pensan lib 2. lin 10, Salviae f. can ex arg p. lib 2. lin 12, 13, in Appentino. lin 14, lib 2, semis. Num 408, lin 1, portam fecit canistrum ex arg. lin 2, quinque et semis. lin 3, fecit canistrum ex arg. lin 6, fecit et in d. lin 7, xenodoch quam Panichiorum simil. lin 9, f. Abbacili. lin ead., lib 2, semis lin 10, in xenodoch instar fecit c. lin 13, praelatus v. almificus P. in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Chr. lin 14, de quibus unam. lin 16, mund 7 p. lin 19 duodecim semis. lin ead., holosirica, atque ita fere semper legitur. lin 21, 22, col decoravit, atque conclusit. lin 22, ex m. gypsino. Num 409, lin 1, Genitricis ad Praesepe canth de [Col. 1253B] arg puro duo. lin 2, ex arg mundissimo, pens lib 5. lin 4, Genitricis. Sic semper. lin 5, alithina holosirica 4 ornata. lin 12, argenteas tres d. lin 13, suis cereostatas paria una. lin 14, antistis B. sic semper lin 16, lib 13 semis. ib., super ingr V. Sic etiam legitur lin 18. Num 410, lin 1, scutos ex arg 2 scriptos utrosque symbolum, unum quidem litt Gr et alium Latinis, sedentes d. l. super ingressu. lin 6, enimvero ubi supra. lin 7, altarem, et ita frequenter legitur. Num 411, lin 1, hic vero a Deo protectus et pr. p. in altarem. lin 4, unc novem. Fecit et super ingr. lin 5, scribi praecepit. lin 6, libr 93. Fecit autem in basilica beatae Savinae mart in gremio basilicae cortinam. lin 8, super altare majore ciburium cum columnis f. ex argen. lin 9, magnitudinis et pulchritudinis m. d. qui pens undique. lin 11, super altare majore, ut supra. lin 13, tetravila r. lin 15, in circuitu de quadrupulo et cortina majore alba I ornata [Col. 1253C] in circuitu de fundato. lin 16, puriss deauratos d. l. p. i. lin 20, 64. lin 23, deauratam super ingressum vestib pens lib 131 semis. lin 25, deauratum, pens lib 6 et uncias 3. Fecit vero isdem praefatus pontifex in basilica doctoris mundi beati Pauli apost imaginem Salvatoris ex argento mundissimo deauratam super ingressum vestibuli, pensantem libras 49 semis. Fecit ubi supra columnam unam de argento purissimo. Num 412, lin 4, beatae Dei Genitr. lin 9, sub porticum, quam etiam in introitu nobiliter restaur. lin 10, parte dextra atrii, do. lin 14, nobiliter c. Num 413, lin 4, isdem. lin 5, jaciens fundam. lin 9, b. Andr. lin 11, a novo refecit. lin 14, 15, similiter r. Num 414, lin 1, necnon etiam et f. lin ead., nobiliter r. lin 2, bas beati Val. lin 4 et 5, nov restaur. lin 5, super Subora. lin 7, insegnino op. lin 9, undique orn. [Col. 1253D] lin 10, et ultra. lin 14, tetravila. Sic semper. lin 18, ubi supra fecit. lin 19, ex margaretis ornatas c. p. lin 20, 21, tygris. Num 415, lin 1, quae pon in Praenest. lin 3, omnia nobiliter, ut lin 5. lin 6, protectus et venerabilis p. Num 416, lin 1, inlustr. lin 4, magnit et pulchritudinis d. p. lib 26 et unc 6. lin 5, 6, sub arcu pr. lin 7, lib IICIV et unc VII. lin 9, magnit. et pulchritudinis. lin 10, ubi sup. lin 11, de chrysocl. Necnon etiam. lin 12, fecit ubi supra. lin 13, quae pens. ibid., corp cujus supra isdem pr. lin 15, quae stant super columnas in circ alt. lin 18, magnitud. et pulchritudinis o. d. Num 417, lin 2, rosata in circuitu de chrysocl et i. m. h. c. et orbiculos de chrys. lin 5, Genitricis, quae Dominica. Num 418, lin 2, tam in quadriportico quamque in faro. lin 5, arg quatuor. ibid., in trabes arg. lin 12, [Col. 1254A] Andr apostoli. lin 19, quod dicitur Pauli P. fecit vest. al. holosiricam rosatam, cum tabula de chrysoclavo, habentem storiam Dominicae resurrect. et in circuitu ejus listam de chrysoclavo. Pari modo et in oratorio sanctae Dei Genitr. ubi supra in mediana fecit vestem albam olosiricam rosatam, habentem in medio crucem de chrys. et in circuitu ornatam de tyreo. In oratorio vero ipsius Dei Genitr. ubi supra, quae dicitur Pauli papae, fecit albam olos orn in circ de micilo. Velum album olosiricum unum, ornatum in circuitu de micilo. Necnon et in monast f. M. lin 22, super altare majore. Num 419, lin 1, isdem, vero eg. p. lin ead., super altare majore fecit vestem. lin 7, necnon et in basilica beati Georgii mart. lin 10, in basilica beatae Dei Gen. lin 12, cereapte suo. lin 14, refulgeret. ibid fecit canistrum ex arg. lin 15, cereapte suo. lin 17, ad Crucifixum mirum in modum fecit. Num 420, lin 1, Apollinarii. lin 3, illo essent. lin 5, [Col. 1254B] deduxit. lin 7, ros albam. lin 8, Ascensionis. lin 12, neglegentiam. Sic fere libri omnes veteres. lin 13 ad summum regnum. ibid., sed hisdem clem. lin 14, et s. Spir inlustr. lin 15, jam fatam eccl nov omnia restaur. Num 421, lin 1, et ut verus Dei amat. lin 2, e quibus. ibid., crisas orn in circ de fund et aliam vestem de fundato, seu tetravila. lin 4, vestem ornat habentem storiam. lin 6, isdem vero beatis. lin 11, item ubi supra super alt. lin 13, in gyrum. lin tamen 15, in gyro. lin 16, storiam Dominicae resurrect. Num 422, lin 2, et super altare s. lin 4 et 5, arg cum delphinis suis numero 12. lin 5, novem semis. lin 9, lib 136, unc 6. lin 12, necnon s. Pet. Num 423, lin 3, doctoris gentium. Num 424, lin 4, in qua etiam dona obtulit ciburium ex arg pur pens lib 215, canistros ex arg. lin 11, divers in circ pretiosis orn lapid pens lib 4, unc 7. Pari modo et in basilica. lin 15, lib 7. Fecit vero communicales ex arg pur p. s. r. qui pr. [Col. 1254C] p. s. p. m. a. num 24, pensan simul libr . . . . . Fecit autem et in diaconia sanctorum Nerei et Achillaei vela pr. olosirica . . . . . Sarta tecta vero beati Agap. Num 425, lin 6, diac 12. lin 6, 7, loca 126. Num 359, lin 1, quidquid illi. lin 4, diligeretur. Num 360, lin 3. a summo usque ad summum. Num 362, lin 13, cruce cum gammadias. Num 364, lin 5, posuit cerea arg. lin 7, fecit autem et in arcora arg eccles b. P. ap. vela alba paschalia et in natale ejusdem D apost vela de stauraci v. p. Num 369, lin 4, Campulus in ipsorum. Num 370, lin 12, contigit autem. ibid., suffragante, et visum recepit, et lingua ad loquendum illi restituta est. Num 371, lin 12, et quale gaud. lin 22, Christianissimus, [Col. 1254D] seu et orthod. lin 25, magnus rex eum obv. lin 27, se obviaverunt. lin 27, et a cuncto cl. suscipiente oratione super cuncto populo data. Num 372, lin 3, Deo contraria falsa. lin 5, iniquitates ipsorum. lin 11, deduxerunt. Qui Romani. lin 15, Frizonorum, Saxonorum lin ead., p. Molvium. Num 373, lin 4, archiepiscopis, seu Cunipertus, Bernardus, Atto et Jesse. lin 6, germario. Num 375, lin 1, apost. omnes generaliter archiepiscopi. Num 377, lin 4, diversis legente Carulo pen. lin 8, arg sub minore cum. Num 378, lin 1, Domini nostri, quam. lin 4, evangelium cum blattici ex a. m. in g. ibid., interea et in basil. lin 12, apost. in acoli fecit tricl. lin 16, 17, sed et in arcora arg. vela serica habentes alba; et in ejusdem Dei apostoli in eadem arcora vela de stauraci pulch. lin 19, tetravila. Num 380, lin 3, q. vocatur Dominica [Col. 1255A] Num 381, lin 4, conquassatum inerat. lin 11, sanctorum Joannis et Joannis. Num 382, lin 3, Mariae, seu XII. lin 6, verum etiam et in arcora. lin 13, metallo cypsino. Num 383, lin 10, intro regias. lin 11, alythinon. Num 384, lin 5, s. Angelo in Fajano. lin 11, depictas Apost. Num 385, lin 6, cum porticibus. Num 386, lin 3, praesepe pergant. Num 387, lin 3, Villitrias. lin 4, B. Grisogoni. Num 388, lin 9, cum periclysin deleo comblattea. Num 389, lin 5, a sancto Petro. lin 6, b. Jaquinthi lin 12, 13, LII, enimvero cui. Num 390, lin 6, intersylem. Num 391, lin 7, 8, beatae Aureae. Num 393, lin 15, super Subora. lin 17, Constantinianam fecit. Num 396, lin 6, appellatur Dominica. [Col. 1255B] Num 397, lin 14, f. eumque in circuitu. Num 398, lin 4, optulit hoc. Cyburium. lin 17, seu et alia. Num 399, lin 6, tyrabulum apost. lin 4, juxta ipsum lectorium. Num 400, lin 6, Petronellae sic fere semper. lin 7 ornatum lin 13, procedit per stat. Num 401, lin 1, turabula. lin 5, de fundato 1. lin 13, coronam de arg. Num 402, lin 2, uncias VIII. lin 5, ap. qui ponitur ad beatum Petrum apostolum fecit coronam ex arg pens lib XVIII. Item in ecclesia beati Andreae apostoli, qui ponitur juxta Praesepem similiter fecit coronam de arg pens lib VII. Et in titulo beati Patri apostoli, qui appellatur Eudoxiae. lin 9, 10, et unc X. lin 12, in susurrio. lin 14, Apollenarii. Num 404, lin 2, unc V, et in diaconia sancti Bonifatii. lin 10, ponitur Orfea. [Col. 1256A] Num 405, lin 5, super Subora. lin 26, Laurentium foris. Num 406, lin 7, apostol. instar fecit. Num 407, lin 4, monasterio capud afr. lin 5, Podentis. lin 6, Hysidoris. lin 8, monast decorsus. lin 12, pon in appentino. lin 13, canistra. Num 408, lin 22, metallo gypsino. Num 409, lin 8, tyreo, ita infra. lin 13, arg. cum gammad ss. cyrostata parium. lin 16, lib XIII semis. lin 17, pendet super in ingressu vestibuli. Item alium velum majorem chrysoclavo, q. pendet in trabe arg. Num 411, lin 2, purissimo, ac deauravit. lin 6, basilica beatae Savinae mart in gremio basilicae cortinam majorem. lin 10, d. milia. lin 13, tetravila lin 14, Petronellae. lin 15, circuitu de quadr. Et cortina majore alba una, ornata in circuitu de fundato. lin 25, deauratum, pens lib VI, unc III. Fecit vero isdem praefatus pontifex in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli imaginem Salvatoris ex [Col. 1256B] arg mundiss deauratam super ingressu vestibuli. Num 413, lin 14, beatae Martinae. Num 414, lin 2, basil beati Valent. lin 20, tygris. Num 415, lin 13, ornata num. Num 416, lin 2, tetragon. lin 12, num VIII. Num 417, lin 4, crucem et orbiculos. Num 418, lin 22, altare majore. Num 419, lin 18, posuit, quae pens. Num 420, lin 1, Apollenarii. lin 7, rosatam albam hab. lin 15, noviter omnia rest. Num 421, lin 3, de fundato, et alia veste de fundato, seu et tetrav. Num 422, lin 5, VIII. seu et lin 12, Petronellae. Num 423, lin 3, doctoris gentium. Num 424, lin 4, dona. Cyburium ex arg. purissimo, pens lib CCXV, canistros ex arg num V, pens lib XV Calic. Num 425, lin 6, episc per diversa loca num CXXVI.
358 Leo tertius, natione Romanus, ex patre Azuppio, sedit annos viginti, menses quinque, dies decem et septem. Qui a parva aetate in vestiario patriarchii enutritus et educatus, omnemque ecclesiasticam disciplinam spiritualiter eruditus, tam in psalterio quamque in sacris divinis Scripturis pollens, subdiaconus factus in presbyterii honorem provectus est. Erat enim vir castus, loquela facundus et animo constans. Ubi vero inveniebat aliquem praecipuum monachum vel servum Dei in colloquiis divinis et oratione, cum eo penitus vacare non cessabat. Et valde nimisque hilaris in eleemosynis existebat, verum etiam et infirmorum prorsus maximus visitator, praedicans illis scripturaliter [Col. 1209] Scripturas. , ut eorum animas [Col. 1209] ut pro cura pauperum animas suas. in eleemosynis redimerent.
359 Qui plures ejus praedicationibus annuentes, quidquid ille pro Christo commendabat, occulte die noctuque pauperibus erogabant; fructum animarum crebro offerens [Col. 1209] Al., offerentes. salubriter Deo. Et dum taliter in ipso vestiario praecipue degens splenderet, et ejus solertissimam curam ipse vestiarius dirigeret, ab omnibus amantissime diligebatur. Quapropter divina inspiratione una concordia, eademque voluntate a cunctis sacerdotibus seu proceribus et omni clero, necnon et optimatibus vel cuncto populo Romano, Dei nutu in natali [Col. 1209] natalitio. beati primi martyris Stephani electus est, et sequenti die in natali [Col. 1209] natalitio. , sancti Joannis apostoli et evangelistae ad laudem et gloriam omnipotentis Dei pontifex in sede apostolica ordinatus est. Erat enim ecclesiasticarum rerum defensor, et contriariorum fortissimus expugnator, et nimis mitissimus, et eidem Ecclesiae benevolus praeclarus amator, tardus ad irascendum, et velox ad miserandum; nulli malum pro malo reddens, neque vindictam secundum meritum tribuens, sed pius ac misericors a tempore ordinationis suae omnibus studuit [Col. 1209] visus est. justitias facere. [Col. 1209] Baron. ann. 796. Hic vero rogam [Col. 1209] roga, id est, stipendium. clero suo in presbyterio maxime ampliavit. Fecit enim in basilica beati Petri principis apostolorum nutritori suo thuribulum aureum ante vestibulum altaris, pens. libras decem et septem. Imo et in confessione ejusdem apostoli rugas ex auro purissimo cum gemmis diversis, pensan. libras quadraginta et novem. Item coronas majores argenteas tres, pensan. libras trecentas et septem. Verum etiam et cortinas albas holosericas rosatas habentes in medio crucem de chrysoclabo [Col. 1209] chrysoclavo. , et periclysin de fundato unam.
360. Sarta vero tecta basilicae beati Petri apostoli, id est navem majorem, sed et aliam navem super altare cum quadriporticu simul et fontem, atque ante fores argenteas. Verum etiam et turrem cum cameris suis ab imo usque ad summum, omnia in omnibus noviter restauravit. Praesertim imaginem Salvatoris cum reliquis mirae pulchritudinis depictam ad decorem suprascriptae Ecclesiae in fastigio sub arcu majori posuit. Pari modo et in basilica beati Pauli apostoli, atque in basilica Salvatoris instar [Col. 1209] instar, id est similes imagines. imagines fecit et constituit. Sarta tecta vero tituli beatae Anastasiae, quae a priscis temporibus per incuriam marcuerant, et pene casura erant, suo almo studio noviter restauravit.
361 Similiter et titulum sanctae Sabinae studiose renovavit. In quo vero templo isdem egregius praesul fecit ex argento coronas quinque, pensan. libras quatuordecim; canistra duo, pensan. libras tres et semis; gabathas interrasiles [Col. 1209] intersatiles. novem, pensan. libras undecim. Fecit autem et in basilica beatae Dei Genitricis, quae appellatur ad Praesepe, cyburium ex argento purissimo, quod pensat libras sexcentas et undecim; simul et rugas argenteas in ingressu presbyterii, pensan. libras octuaginta, atque cortinam majorem sericam albam, habentem periclysin, et crucem de fundato. Imo et in sacratissimo altari majori fecit vestem de chrysoclabo, habentem historiam nativitatis, et sancti Simeonis, et in medio cheritismon. Simul etiam et in camera ejusdem Ecclesiae, et in quadriporticu, necnon et coronas argenteas tres, pens. inibi libras centum quadraginta quinque [Col. 1209] quinquaginta quinque. et uncias novem. Interea et in basilica beati Christi martyris Laurentii, sita foris muros, fecit imagines argenteas tres: Salvatoris, beati Petri apostoli, et sancti Laurentii, pensan. simul libras quinquaginta quatuor et semis: et in sacro altari vestem sericam chrysoclabam, habentem historiam Dominicae passionis et resurrectionis. Itemque renovavit sarta tecta beati Felicis et Audacti martyrum, juxta sanctum Paulum apostolum, sed et in basilicam sancti Mennae, atque tituli beati Vitalis Christi martyris, necnon et coemeterium beati Sixti, atque Cornelii via Appia. Simulque et coemeterium sancti Zotici, via Lavicana.
[Col. 1211] 362 Pariter et ecclesiam sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae dominae nostrae, sitam in Fonticana, quae per olitana marcuerat. Fecit autem isdem praesul in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli confessionem, simul et rugas ex auro obryzo, habente gemmas pretiosas instar beati Petri apostoli, pensan. libras centum quinquaginta et sex; et super ipsum sacrum altare imaginem auream habentem Salvatorem et duodecim apostolos, pensan. libras septuaginta quinque; sed et cameram ejusdem basilicae in modum beati Petri apostoli noviter fecit, praesertim et coronas argenteas tres, pensan. in una libras ducentas et viginti; et vela holoserica majora sigillata, habentia periclysin, et crucem de batthin, seu fundato numero quindecim; vela promiscua majora de quadraplo investita, quae pendent in arcubus quadraginta tres; vela modica sigillata, quae pendent in arcubus minoribus ornata quadraplo viginti: item vela modica de stauracin, quae pendent in arcubus decem, et alia decem, ex quibus tria habent periclysin de chrysoclavo; item vela quatuor filo pari Alexandrina; item velum alithino rotatu, habens perclysin rotas cum cancellis, et in medio crucem cum gemmis, et quatuor rotas de tyrio filo pares.
363 Fecit autem et in basilica beati Andreae ad beatum Petrum apostotum rugas argenteas, pensan. libras octuaginta. Verum etiam et in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, cameram mirae magnitudinis. Hic almificus praesul fecit in altari majori beati Petri apostolorum principis vestem chrysoclabam pretiosis gemmis ornatam, habentem historias tam Salvatoris, beato Petro apostolo ligandi solvendique potestatem tribuentis, quamque principum apostolorum Petri ac Pauli passionem figurantes mirae magnitudinis in natale apostolorum resplendentem.
364 Item fecit vestem in titulo Eudoxiae super altare tyriam habentem grypas majores, et duas rotas chrysoclabas cum cruce, et periclysin, blatthin, et crysoclavum. Hic autem praecipuus praesul fecit in basilica beati Petri apostoli larum argenteum ante presbyterium cum gabathis argenteis triginta, et canistrum octogoni in medio, pensan. libras sexaginta et tres; et in cantharis argenteis, tam in circuitu altaris, quam in presbyterio posuit cerostata argentea, pens. inibi libras ducentas et duodecim. Et in altare beatae Petronillae posuit vestem de stauracin unam, habentem periclysin de blattis, seu chrysoclabo. Fecit autem et in basilica Salvatoris, quae et Constantiniana, vestem habentem historiam Crucifixi, et de Resurrectione Domini nostri Jesu Christi, habentem periclysin de chrysoclabo. Sed et in basilica beati Clementis vestem de stauracin unam, habentem periclysin de chrysoclabo. Fecit etiam et in arcubus argenteis ecclesiae Dei apostoli vela de stauracin valde pulcherrima.
365 Ipse vero praecipuus pontifex in titulo beatae Susannae, ubi et presbyter ordinatus fuerat, dum breviter destructus fuisset, et jam per longitana tempora ipsae parietinae marcuissent, ob nimium amorem ampliavit aedificium, et noviter in altum fodiens firmissimum posuit fundamentum, et eruta planitie mirifice excelsa super ipsa fundamenta aedificavit ecclesiam cum absida amplissima, et cacumina mirifica de musivo, atque cameram decoratam seu presbyterium, et pavimentum marmoribus pulchris ornavit. Verum etiam dextra laevaque, et porticus ejus cum columnis marmoreis construxit. Sed et baptisterium ibi constituit, ubi et dona obtulit, videlicet, gabathas aureas fundatas tres, pensantes libras quatuor et semis; cruces aureas duas cum gemmis, pensan. libr. unam; tum virgas argenteas, pensan. libras tres et uncias septem; lucernam argenteam unam, pensan. libras quinque; imagines argenteas tres, pensan. libras triginta quinque.
366 Fecit et confessionem ejusdem altaris ex argento purissimo, pensan. libras centum tres et uncias duas; columnas argenteas octo, et gammadia duo, et arcus duos, cum crucibus argenteis quinque, et gabathas quindecim, pensan. simul libr. centum quinquaginta; crucem diacopton, pens. libr. quatuordecim. Canistrum ex cede cafotii, pens. libras duodecim et semis; coronam majorem de argento una cum delphinis triginta duobus, pensan. libras triginta duas; necnon et canistrum argenteum unum, pensan. libras decem et octo, sed et aliud canistrum argenteum, pensan. libras decem et octo; vasa colatoria argentea deaurata, pensan. libras quatuor et uncias tres; gabathas argenteas, habentes gryphos deauratos, pensan. libras duas; coronas argenteas duas cum delphinis decem et octo, pensan. libras decem et novem. Enimvero vero isdem praecipuus antistes fecit in eadem ecclesia vestem chrysoclabam cum periclysi, cum chrysoclabo unam; sed et aliam vestem de blatthin, habentem in medio crucem de chrysoclabo; et tabulas chrysoclabas quatuor, cum gemmis ornatas, atque gammadias in ipsa veste chrysoclabas quatuor, cum periclysi de chrysoclabo.
367 Fecit autem et in patriarchio Lateranensi triclinium majus super omnia triclinia nomini suae magnitudinis decorata, ponens in eo fundamenta firmissima, et in circuitu luminis marmoreis ornavit [Col. 1213] atque marmoribus in exemplis stravit. Et diversis columnis, tam porphyreticis quamque albis et sculptis cum vasibus et liliis simul postibus decoravit cameram cum absida de musivo, et alis duas absidas diversas historias pingens super marmorum incrustatione pariter in circuitu decoravit. Et in basilica beatae Priscae fecit isdem antistes calicem fundatum superauratum unum et coronas tres, ex quibus unam habentem delphinos decem, et alias duas numero novem; sed et gabathas octo, pensan, simul libras viginti novem: vestem albam holosericam ornatam in circuitu blatti Byzanteo, et in fronte crucem de chrysoclabo.
368 Hic autem venerabilis et sanctissimus praesul dum in sancta catholica et apostolica Romana Ecclesia per ordinem ecclesiasticum degeret, et ritum orthodoxae fidei teneret, atque ex omni parte tam per diversas ecclesias quamque in patriarchio in amplis aedificiis construens compte ornaret [Col. 1213] Baron. ann. 799. , cum die quadam more solito in letaniis, quae ab omnibus Majores appellantur, procederet, ubi sib populus obviam sacra religione occurrere deberet, et secundum annuam consuetudinem letanias et missarum solemnia cum sacerdotibus celebraret, et omnipotenti Domino pro salute Christianorum [Col. 1213] Christiani. populi preces funderet, et secundum olitanam traditionem a notario sanctae Romanae Ecclesiae in ecclesia beati Georgii Christi martyris in ejus natali ipsa letania praedicata fuisset, omnes tam viri quamque feminae devota mente catervatim in ecclesia beati Christi martyris Laurentii, quae Lucinae nuncupatur, ubi et collecta praedicta inerat, occurrerunt.
369 Ubi dum praedictus venerabilis pontifex a patriarchio egressus fuisset, obviam illi sine planeta iniquus nec dicendus Paschalis primicerius occurrit, et in hypocrisi veniam ab illo petebat, dicens: Quia infirmus sum, et ideo sine planeta veni; tunc sanctissimus praesul veniam illi dedit; similiter et Campulus sacellarius: in ipsorum dolositate pariter in pontificali obsequio pergentes, et dulcia verba quae non habebant in pectore, cum eo loquentes: maligni etiam et iniqui, ac perversi, falsique Christiani, prorsus pagani, filii diaboli, in unum se satanice colligentes, pleni iniqua cogitatione in ipso itinere ante monasterium sanctorum Stephani et Silvestri, quod domnus Paulus papa fundaverat, clam armati astitere, atque repente de loco insidiarum exsilientes, ad ipsum (quod dictu nefas est) impie trucidandum absque ulla reverentia confluxerunt, Paschale ad caput stante, et Campulo ad pedes secundum iniquum eorum consilium. Quo facto, omnis, qui circa eum erat, populus, videlicet inermis et in Dei officio praeparatus, timore armorum perterritus, in fugam conversus est. Ipsi vero insidiatores atque operatores malorum Judaico more, sine ullo divino vel humano honoris intuitu, ferino more comprehendentes, in terram eum projecerunt, et absque ulla misericordia scindendo exspoliantes eum, crudeliter oculos ei evellere, et ipsum penitus caecare conati sunt. Nam lingua ejus praecisa est, et ut ipsi omnino tunc arbitrati sunt, caecum eum et mutum in media platea dimierunt.
370 Verum ipsi maligni Paschalis et Campulus, sicut veri pagani et impii, ad ipsius monasterii ecclesiam ante confessionem eum trahentes, ante ipsum venerabile altare iterum oculos et linguam amplius crudeliter eruerunt, et plagis eum diversis et fustibus caedentes, laniaverunt et semivivum in sanguine revolutum ante ipsum altare dimiserunt; postmodum vero sub custodia in ipso monasterio dimiserunt. Timore autem perterriti ne a Christianis hominibus furatus inde fuisset, tunc malignum consilium adepti, sicut ipse hegumenus monasterii sancti Erasmi [Col. 1213] Gerasimi. professus est, fecerunt eum ad se venire clam per noctem, tam Paschalis malignus, qui tunc primicerius erat, quam Campulus sacellarius, et Maurus Nepesinus, et miserunt eum in praedictum monasterium sancti Silvestri cum pluribus iniquis consentaneis ipsorum malefactoribus. Et sic per noctem cum exinde abstollentes [Col. 1213] abstrahentes. deduxerunt in monasterium sancti Erasmi, et in arcta et angusta custodia eum recluserunt. Sed Deus omnipotens, qui eorum malitiam praesciendo diu patienter sustinuit, ipse eorum iniquos conatus mirabiliter dextruxit. Contigit enim, cooperante Deo et beato Petro apostolo suffragante, quod antedictus papa cum ab ipsis carnificibus in monasterium sancti Erasmi in custodiam mitteretur, Domino annuente atque beato clavigero Petro regni coelorum suffragante, ut visum receperit et linguam ad loquendum illi restituta sit.
371 Et ut ostenderet omnipotens Deus super suum famulum solitam misericordiam et magnum miraculum, divino nutu ejus a fidelibus Christianis viris, videlicet per Albinum cubicularium cum aliis fidelibus Deum metuentibus, ex ipso eum claustro occulte abstollentes, in basilica beati Petri apostolorum principis, ubi et ejus sacratissimum corpus quiescit, deduxerunt. Qui omnes audientes et videntes mirabilia Dei, qui innocentem et justum pontificem de manibus inimicorum eruit, glorificaverunt Dominum Deum, dicentes: Benedictus Dominus Deus Israel, qui facit mirabilia magna solus, et non deseruit sperantes in se [Col. 1213] Psal. XXXV. . Sed in eo adimplevit misericordiam suam, ut manifestaretur gloria Dei, [Col. 1215] et mirabilia in illo, quemadmodum promisit sperantibus in se, Psalmista dicente: Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo [Col. 1215] Psal. XXVI. ? Et iterum: Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis [Col. 1215] Psal. CXVIII. . Et vere a tenebris eum Dominus eripiens, lumen reddidit, et linguam ad loquendum restituit, et totis ejus [Col. 1215] eum. solidavit membris, et in omnibus operibus mirabiliter deducens confortavit. Et quantum gaudium habuerunt Christiani homines et fideles, tantum moerore et tristitia angustiati illi, nesciebant quid agerent, et in periculo se esse existimantes, quaerebant semetipsos interficere. Et dum non invenirent quid aliud agerent, domum Albini, fidelis beati Petri apostoli et ejusdem pontificis, depraedantes destruxerunt, et in ipsam beati Petri apostoli aulam conjungente praefato pontifice, confestim Winichis gloriosus dux Spoletanus cum suo exercitu obviavit ei, et cum summum pontificem videntem et loquentem conspexisset, venerabiliter eum recipiens Spoletum deduxit, glorificans et laudans Deum, qui per talia mirabilia eum clarificavit. Quo audito per diversas civitates Romanorum fideles ad eum occurrerunt, et pariter cum aliquibus ex ipsis civitatibus episcopis, presbyteris seu clericis Romanis et primatibus civitatum ad excellentissimum domnum Carolum regem Francorum et Longobardorum atque patricium Romanorum profectus est. Ipse vero Christianissimus et orthodoxus atque praecipuus clementissimusque rex illico ut audivit, misit in obviam ejus Hildivaldum archiepiscopum et capellanum et Ascharium comitem. Et postmodum proprium filium suum Pippinum excellentissimum regem, cum aliis comitibus obviam ejus iterum, et usque ubi ipse magnus rex obviavit, et sicut vicarium beati Petri apostoli venerabiliter et honorifice cum hymnis et canticis spiritalibus eum suscepit, et pariter se amplectentes cum lacrymis se osculati sunt. Et praedicto pontifice Gloria in excelsis Deo inchoante, et cuncto clero suscipiente, oratio super cuncto populo data est. Tunc benignissimus domnus Carolus magnus rex ante dictum pontificem conspiciens gratias Deo retulit, qui tam magna mirabilia super famulum suum per suffragia principum apostolorum Petri ac Pauli operatus est, et ad nihilum praedictos iniquos viros deduxit.
372 Qui dum in magno honore apud se per aliquantum temporis eum ipse serenissimus rex habuisset, haec praefati iniqui et filii diaboli audientes, post dira et iniqua incendia quae in possessionibus seu rebus beati Petri apostoli gesserunt, moliti sunt, Deo illis contrario, falsa adversus sanctissimum pontificem imponere crimina, et post eum ad praedictum mittere regem, quod probare nequaquam potuissent [Col. 1215] potuerunt. , quia per insidias et iniquitates eorum talia nec dicenda, sanctam Ecclesiam humiliare volentes, proferebant. Sed dum ad praedictum clementissimum magnum regem praefatus pontifex in magno et condecenti honore degeret, ex omni parte tam archiepiscopis quamque episcopis et caeteris sacerdotibus venientibus una cum consilio [Col. 1215] filio. ejusdem piissimi magni regis, omnibusque eximiis Francis, Deo praevio, Romam illum remeare [Col. 1215] remeantem. in suam apostolicam sedem honorifice cum nimio, ut decuit, emiserunt [Col. 1215] dimiserunt. honore. Qui per unamquamque civitatem tanquam ipsum suscipientes apostolum usque Romam deduxerunt. Tunc Romani prae nimio gaudio suum recipientes pastorem, omnes generaliter in vigilia beati Andreae apostoli, tam proceres clericorum cum omnibus clericis quamque optimates et senatus cunctaque militia, et universus populus Romanus cum sanctimonialibus et diaconissis ac nobilissimis matronis, seu universis feminis, simul etiam et cunctae scholae peregrinorum, videlicet Francorum, Frisonum, Saxonum atque Longobardorum, simul omnes connexi ad pontem Milvium, cum signis, et bandis, et canticis spiritalibus susceperunt, et in ecclesiam beati Petri apostoli eum deduxerunt, ubi et missarum solemnia celebravit. Et omnes communiter corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi fideliter participati sunt.
373 Et alia die secundum olitanam consuetudinem natale beati Andreae apostoli celebrantes, Romam intrans cum multo gaudio et laetitia, in patriarchium Lateranense introivit. Et post aliquantos dies fidelissimis missis, qui cum eo venerunt in pontificale obsequium, videlicet Hildivaldo et Arno reverendissimis archiepiscopis, et Cuniberto, Bernhardo [Col. 1215] Bealiardo. , Hatthone et Tesse reverendissimis et sanctissimis episcopis, necnon et Flacco electo episcopo, verum etiam Helmgoth, Rothegario et Germano gloriosis comitibus, residentibus in triclinio ipsius domni Leonis papae, et per unam et amplius hebdomadam inquirentibus ipsos nefandissimos malefactores, quam malitiam ab ipso ipsorum pontifice [Col. 1215] ad ipsum pontificem. habuissent, tam Paschalis quamque Campulus cum sequacibus eorum, nihil habuerunt adversus eum quod dicerent.
374 Tunc illos comprehendentes praedicti missi magni regis, emiserunt eos in Franciam Qui post modicum tempus ipse magnus rex dum in basilica beati Petri apostoli conjunxisset, [Col. 1217] et cum magno honore susceptus fuisset, fecit in eamdem ecclesiam congregari archiepiscopos seu episcopos, abbates et omnem nobilitatem Francorum atque Romanorum, et sedentes pariter tam magnus rex quam beatissimus pontifex, fecerunt residere et sanctissimos archiepiscopos et abbates, stantibus reliquis sacerdotibus et optimatibus Francorum, et Romanorum, ut crimina quae adversus almum pontificem dicta fuerant, declinarent [Col. 1217] B, examinarent. . Qui universi archiepiscopi, et episcopi, et abbates unanimiter audientes, dixerunt: Nos sedem apostolicam, quae est caput omnium Dei Ecclesiarum, judicare non audemus; nam ab ipsa nos omnes et vicario suo judicamur, ipsa autem a nemine judicatur, quemadmodum et antiquitus mos fuit: sed sicut ipse summus pontifex censuerit, canonice obediemus. Venerabilis vero praesul inquit: Praedecessorum meorum pontificum vestigia sequor, et de talibus falsis criminationibus, quae super me nequiter exarserunt, me purificare paratus sum.
375 Alia vero die in eadem ecclesia beati Petri apostoli, cum omnes adessent generaliter archiepiscopi seu episcopi et abbates, et omnes Franci qui in servitio ejusdem magni regis fuerunt, et cuncti Romani, in eadem ecclesia beati Petri apostoli, in eorum praesentia, amplectens praefatus venerabilis pontifex sancta Christi quatuor Evangelia coram omnibus ascendit in ambonem, et sub jurejurando clara voce dixit: Quia de istis falsis criminibus, quae super me imposuerunt Romani, qui inique me persecuti sunt, scientiam non habeo, nec talia egisse me cognosco. Et hoc peracto omnes archiepiscopi, episcopi et abbates, et cuncti clerici letania facta, laudes dederunt Deo atque Dei Genitrici semperque virgini Mariae, dominae nostrae, et beato Petro apostolorum principi omnibusque sanctis Dei.
376 Post haec adveniente die natali Domini nostri Jesu Christi, in jam dicta basilica beati Petri apostoli omnes iterum congregati sunt, et tunc venerabilis almificus pontifex manibus suis propriis pretiosissima corona coronavit eum [Col. 1217] Carolum Magnum. . Tunc universi fideles Romani, videntes tantam defensionem et dilectionem quam erga sanctam Romanam Ecclesiam et ejus vicarium habuit, unanimiter altisona voce Dei nutu atque beati Petri clavigeri regni coelorum exclamaverunt: Carolo piissimo Augusto a Deo coronato, magno, pacifico imperatori, vita et victoria. [Col. 1217] Vide Baron. ad ann. 800 Ante sacram confessionem beati Petri apostoli plures sanctos invocantes, ter dictum est, et ab omnibus constitutus est imperator Romanorum. Illico sanctissimus antistes et pontifex unxit oleo sancto Carolum, et excellentissimum filium ejus regem, in ipso die Natalis Domini nostri Jesu Christi, et missa peracta post celebrationem missarum obtulit ipse serenissimus domnus imperator mensam argenteam cum pedibus suis, pensan. libr . . .
377 Sed et in confessione ejusdem Dei apostoli obtulit una cum praecellentissimo filio suo rege et filiabus diversa vasa ex auro purissimo in ministerio ipsius mensae, pensan. libr . . . . . sed et coronam auream cum gemmis majoribus quae pendet super altare, pensan. libras quinquaginta quinque; et patenam auream majorem cum gemmis diversis, pensan. libras triginta; et calicem majorem cum gemmis et ansis duabus, pensan. libras quinquaginta octo; item calicem majorem fundatum cum scyphone, pensan. libras triginta et septem; imo et alium calicem majorem fundatum, pensan. libras triginta et sex. Obtulit et super sacratissimum altare beati Petri apostoli, imo et in basilica beati Pauli apostoli, mensam argenteam minorem cum pedibus suis, pensan. libras quinquaginta quinque, cum diversis vasis argenteis mirae magnitudinis quae ad usum ipsius mensae pertinent.
378 Item in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, quam Constantinianam vocant, obtulit crucem cum gemmis hyacinthinis, quam almificus pontifex in letania praecedere constituit, secundum petitionem ipsius piissimi imperatoris; imo et altare cum columnis argenteis, et cyborio. Verum etiam et Evangelium ex auro mundissimo, cum gemmis ornatum, pensan. libr . . . . . Item et in basilica beatae Dei Genitricis Mariae ad Praesepe obtulit sicla argentea majora, pensan. libr . . . . . Postmodum vero dum deducti fuissent iniquissimi illi malefactores, videlicet Paschalis cum Campulo et sequaces eorum, in praesentia piissimi domni imperatoris, circumstantibus nobilissimis Francis et Romanis, et omnibus exprobrantibus de malis ipsorum consiliis et operationibus increpabat Campulus Paschalem, dicendo: Mala hora faciem tuam vidi, eo quod tunc me misisti in istud periculum; et caeteri similiter, unus alterum condemnans, manifestabant suis ipsorum reatus. Qui dum tam crudeles et iniquos piissimus imperator cognovisset, in exsilium in partibus Franciae misit. Praefatus vero sanctissimus pontifex juxta ecclesiam beati Petri apostoli fecit in triclineo majori mirae pulchritudinis decoratam absidam de musivo ornatam, et absidas duas dextra laevaque super marmore et pictura splendentes; et in pavimento marmoreis exemplis stratis, cum caeteris amplis aedificiis, tam in ascensu scalae, [Col. 1219] quamque post ipsum triclineum compte fecit. Itemque fecit in basilica beati Petri apostoli vestem chrysoclabam, cum pretiosis gemmis ornatam, habentem historiam Dominicae resurrectionis. Sed et inter arcus argenteos vela serica alba et vela de staurace pulcherrima. Post reversionem suam et ob nimium amorem fecit eidem nutritori suo prestyterium noviter totum marmoreum magnae pulchritudinis, sculptum compteque erectum. Sed et super altare majus fecit tetra vela holoserica alithina quatuor, cum astillis et rosis chrysoclabis.
379 Et in eodem altare fecit cum historiis crucifixi Domini vestem Tyriam, et in ecclesia doctoris mundi beati Pauli apostoli tetra vela holoserica alithyna quatuor, et vestem super altare albam chrysoclabam, habentem historiam sanctae Resurrectionis, et aliam vestem chrysoclabam, habentem historiam nativitatis Domini et sanctorum Innocentium. Imo et aliam vestem Tyriam, habentem historiam caeci illuminati, et Resurrectionem. Idem autem sanctissimus praesul fecit in basilica beatae Mariae ad Praesepe vestem albam chrysoclabam, habentem historiam sanctae Resurrectionis; sed et aliam vestem in orbiculis chrysoclabis, habentem historias Annuntiationis, et sanctorum Joachim et Annae. Fecit in ecclesia beati Laurentii foris muros idem praesul vestem albam rosatam cum chrysoclabo; sed et aliam vestem super sanctum corpus ejus albam de stauraci chrysoclabam, cum margaritis; et in titulo Calixti vestem chrysoclabam ex blattin Byzanteo, habentem historiam nativitatis Domini, et sancti Simeonis. Item in ecclesia sancti Pancratii vestem Tyriam, habentem historiam Ascensionis Domini, seu et in sancta Maria ad Martyres fecit vestem Tyriam ut supra; et in titulo sanctae Sabinae ut supra; et in diaconia sancti Bonifacii ut supra; et in diaconia sanctae Mariae, quae vocatur Cosmidin, ut supra; et in basilica sanctorum Cosmae et Damiani fecit vestem de blatti Byzanteo, cum periclysin de chrysoclabo et margaritis.
380 Item in ecclesia sancti Valentini fecit vestem chrysoclabam et aliam vestem fecit de fundato pulcherrimam. Et in diaconia sanctorum Nerei et Achillaei fecit vestem de stauraci; et in diaconia sancti Dei Genetricis, quae vocatur Dominica, fecit vestem de stauraci. Ipse vero almificus pontifex in venerabili monasterio sancti Sabae fecit butronem argenteum cum canistro suo, pensan. libras duodecim; et vestem de stauraci cum chrysoclavo et margaritis. Item et in monasterio sancti Erasmi fecit vestem de stauraci cum cruce et gamadiis, simul et paratrapetis suis, cum periclysi de chrysoclavo. Necnon et in monasterio Clivi Scauri fecit vestem de stauraci cum periclysi de chrysoclavo. Verum etiam et in titulo Pammachii fecit vestes duas, ex quibus unam de stauraci cum periclysi de chrysoclavo; et aliam vestem de imizino. Saepedictus vero antistes sanctissimus ecclesiae beati Andreae apostoli, sitae in tricesimo via Appia in Silice, sarta tecta noviter renovavit, una cum baptisterio, et porticus. In qua Ecclesia presbyterum constituit, ubi et dona obtulit tam in argento quamque in vestibus et libris. Nona vero indictione, peccatis nostris imminentibus, subito terraemotus factus pridie Kalendas Maii, et ecclesia beati Pauli apostoli ab ipso terraemotu concussa, omnia sarta tecta ruerunt. Quod conspiciens magnus et praeclarus pontifex in magnam veniens tribulationem, lamentari coepit tam pro argen. quamque pro caeteris speciebus quae ibidem demolitae et confractae sunt. Sed Domino annuente, et beato principe apostolorum protegente, praefatus pontifex et totis nisibus suis certamen ponens instar sicut antiquitus existebat ampla, et maxima fortitudine ponens in meliorem deduxit statum; et in meliori specie eam marmoribus decoravit, tamque presbyterium quamque totam ecclesiam marmoravit, et ejus porticus renovavit.
381 Simulque et in nave quae est super altare sarta tecta omnia noviter restauravit, et tres imagines aureas ibidem obtulit, scilicet Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, beatorum principum apostolorum Petri ac Pauli. Sed et aliam imaginem argenteam Salvatoris deauratam super postes in introitu posuit, pens. libras sexaginta. Sed et omne argenteum ibidem, quod conquassatum fuerat, noviter restauravit. Necnon et fenestras ipsius ecclesiae mirae pulchritudinis ex metallo cypsino decoravit. Ipse vero praefatus pontifex fecit in basilica Salvatoris, quae vocatur Constantiniana, super altare vestes duas, ex quibus unam cum chrysoclavo et gemmis, habentem historiam Salvatoris introeuntis in sanctam civitatem, et aliam chrysoclavam cum gemmis pretiosissimis, habentem historiam Resurrectionis Dominicae. Et in circuitu altaris vela rubea serica quatuor, et alba quatuor, cum chrysoclavo; et tres ante imagines, cum lista, et alias albas sericas numero septem et triginta. Et in altare beati Venantii fecit vestem de fundato cum velis duobus; et in oratoriis sanctorum Joannis Baptistae et Joannis evangelistae fecit vestes duas de stauraci cum chrysoclavo, et vela duo.
382 Isdem vero praelatus pontifex super altare beati Petri apostoli fecit vestem cum vite ex auro purissimo, cum gemmis pretiosissimis et margaritis, habentem in medio vultum Salvatoris et sanctae Dei Genitricis Mariae et duodecim apostolorum, ubi et misit auri libras viginti quinque. Et aliam vestem chrysoclavam, habentem historiam letaniae majoris. Sed et aliam vestem, habentem tabulas chrysoclavas tres, et historiam Dominicae passionis, legentem: Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur, [Col. 1221] et caetera. Similiter etiam et cortinam majorem de fundato. Verum etiam et per arcus argenteos fecit vela paschalia, cum periclysi de stauraci ex quinque, cum chrysoclavo nonaginta et tres, et in arcubus majora vela alba quadraginta et octo. Necnon et gabathas fecit ex auro purissimo quindecim, cum gemmis pendentes in pergula ante altare, pensan. libras sexaginta quinque et semis. Sed et tabulam ante confessionem fecit ex auro purissimo, pensan. libras viginti et novem. Verum etiam et imagines argenteas deauratas duas super regias [Col. 1221] rugas. majores posuit, pensan. libras nonaginta. Imo et canthara argentea duo in presbyterio fecit, pensan. libr. quinquaginta. Necnon et fenestras ipsius ecclesiae ex metallo cyprino decoravit.
383 Fecit et in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli vestem chrysoclavam, habentem in medio Salvatorem, et dextra laevaque beatum Petrum, et Paulum gentibus praedicantem, cum periclysi de chrysoclavo et gemmis pretiosissimis. Super altare beati Andreae fecit vestem chrysoclavam cum margaritis, sed et presbyterium ex marmoribus sculptis ornavit. Et in altare beatea Petronillae fecit vestem albam holosericam, cum tabulis de chrysoclavo et cruce, et ibidem presbyterium ex marmoribus sculptis decoravit. Fecit et columnas argenteas sex, et regulares duos ex argento purissimo, pensan. simul libras octuaginta. Et super corpus beati Gregorii confessoris atque pontificis fecit vestem albam holosericam cum tabulis de chrysoclavo et cruce. Itemque fecit in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe cortinam Alexandrinam, cum periclysi de stauraci, et aliam albam cum periclysi de blatthin, pendentes super altare, et ante praesepe vela alba cum periclysi de blatthin. Necnon et intro rugas majores, atque ante seeretarium, numero duodecim et intus praesepe fecit vestem de alythino cum chrysoclavo. Imo et in basilica beati Laurentii martyris foris muros fecit cortynam Tyriam cum periclysi de stauraci. In basilica beati Pancratii martyris fecit cyborium ex argento purissimo, pensan. libr. trecentas sexaginta et septem. Et in titulo Calixti ad honorem sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae fecit cyborium ex argento, pensan. libras quingentas quatuor et semis; et in titulo Eudoxiae fecit vestem albam cum periclysi de chrysoclavo; et in titulo sanctae Caeciliae fecit vestem de stauraci: sed et in titulo sancti Eusebii fecit vestem de fundato; et in titulo sancti Vitalis fecit vestem de stauraci cum cruce de chrysoclavo. Necnon et in titulo sanctae Pudentianae fecit vestem ut supra, et in titulo sanctae Anastasiae fecit vestem de fundato. Fecit et in titulo sanctae Praxedis vestem de stauraci, cum periclysi de blatthin, et in basilica beati Laurentii in Formoso fecit vestem de quadrapulo.
384 Imo et in monasterio sancti Anastasii fecit vestem de chrysoclavo ejusdem, cum martyris passione depicta, et pharum de argento, cum canistro octogoni, pens. libras viginti quinque. Et in monasterio sancti Silvestri fecit vestes duas, unam in basilica majori byzantea cum chrysoclavo, et aliam de fundato in oratorio. In monasterio sanctae Luciae in Renatis fecit vestem de fundato cum chrysoclavo, et in sancto Angelo in Fabiano fecit vestem de fundato, et in diaconia sanctae Luciae in septem Viis fecit vestem de fundato. In diaconia vero sanctorum Sergii et Bacchi fecit vestem de stauraci; in diaconia vero sanctae Luciae in Orphea fecit vestem de stauraci, et in diaconia sancti Eustachii fecit vestem de fundato. Ipse autem a Deo protectus venerabilis, et almificus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui in medio basilicae crucifixum ex argento purissimo, pensan. libras septuaginta et duas. Itemque fecit in patriarchio Lateranensi triclinium mirae magnitudinis, decoratum cum absida de musivo; sed et alias absidas decem, dextra laevaque diversis historiis depictas, habentes apostolos gentibus praedicantes, cohaerentes basilicae Constantinianae, in quo loco et accubita collocavit, et in medio concham porphyreticam aquam fundentem. Necnon et pavimentum ipsius marmoribus diversis stravit. Fecit autem et in titulo sancti Quiriaci vestem de stauraci, cum periclysi de blatthin, et in gyro chrysoclavum et in medio crucem de margaritis. Imo et in coemeterio sancti Sixti via Appia fecit vestem de stauraci et in medio crucem de chrysoclavo. Verum etiam et in titulo Calixti super altare post absidam fecit vestem de stauraci, et in medio crucem de chrysoclavo, et ibidem similiter vela sex fecit de stauraci. Fecit et in titulo sanctorum Quatuor Coronatorum vestem de stauraci, habentem in medio crucem de chrysoclavo. Et in titulo sancti Marcelli fecit vestem de stauraci.
385 Simulque in ecclesia sanctae martyris Sabinae fecit vestem de fundato, cum periclysi de blatthin, habentem in medio crucem de chrysoclavo. Necnon in basilica sancti Laurentii in Formoso fecit vestem de fundato. Ecclesiam vero beati Pauli apostoli, quae vocatur Conventus, sitam in territorio Orbetano, intra fines Suanenses et Cusinenses, seu Tuscianenses, atque Castritana, quae pro nimia vetustate jam immarcuerat, atque in ea pecudes refugium faciebant, necnon et ex ea reliquiae ablatae fuerant, isdem sanctissimus praesul pontifex mundari praecepit, et omnia sarta tecta ipsius in porticibus noviter restauravit, atque in altare ejus vestem de stauraci posuit et reliquias recondi praecepit. Pari modo et [Col. 1223] in basilica beati Petri apostoli, sita in Albano, quae pro nimia vetustate jam ruitura erat, omnia tecta sarta ejus noviter restauravit. Fecit autem isdem almificus pontifex in basilica beati Hippolyti martyris in civitate Portuensi vestes de stauraci duas, unam super corpus ejus et aliam in altari majori. Et in titulo sanctae martyris Sabinae tetra vela de stauraci, cum periclysi de blatthin. Enimvero et in oratorio sanctae Dei Genitricis, sito in xenodochio Firmis, fecit vestem de stauraci pulcherrimam.
386 Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex constituit ut ante tres dies Ascensionis Dominicae letaniae celebrarentur: scilicet feria secunda, egrediente pontifice cum omni clero et cuncto populo, cum hymnis et canticis spiritalibus, ab ecclesia Dei Genitricis ad Praesepe pergendo ad ecclesiam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana; feria tertia vero, exeuntes ab ecclesia sanctae Sabinae martyris, et pergentes ad beatum Paulum apostolum; feria quarta exeuntes ab ecclesia Hierusalem, et pergentes ab beatam ecclesiam beati Laurentii martyris foris muros. Fecit autem et in titulo sanctorum Coronatorum vestem de stauraci, habentem in medio crucem de chrysoclavo
387 Isdem vero sanctissimus praesul in basilica beati Agapiti martyris, in civitate Praenestina, fecit vestem de stauraci cum periclysi de fundato, et in medio crucem de chrysoclavo. Fecit isdem sanctissimus praesul in ecclesia beati Clementis, quae ponitur in Velitris, vestem de stauraci. Simili modo et in titulo beati Chrysogoni fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin; et in titulo beati Laurentii de lucina fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin; et in titulo beati Marci fecit vestem de stauraci cum periclysi; et in titulo beati Laurentii in Damaso fecit vestem similiter. Simili modo et in titulo beati Sixti fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin, necnon et in diaconia beati Adriani, et in ecclesia beatae Martinae, et in diaconia antiqua fecit vestes de stauraci cum periclysi. Simili modo et in diaconia beati Archangeli fecit vestes tres, ex quibus unam de stauraci cum periclysi de blatthin, et alias duas de Tyrio cum periclysi de fundato, cum historia de elephantis. Imo et in diaconia sancti Theodori fecit vestem de stauraci cum periclysi; et in diaconia beati Georgii fecit vestem de fundato cum historia de elephantis, seu diversis historiis, cum periclysi de fundato. Fecit et in diaconia in gyro vestem de stauraci cum periclysi de blatthin. Simili modo et in diaconia in via Lata fecit vestes duas de Tyrio, cum periclysi de blatthin.
388 Et in diaconia sanctae Agathae fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin. Fecit in basilica beati Archangeli, quae ponitur in Septimo, vestem de stauraci cum periclysi de blatthin; et in monasterio sancti Agapiti, quod ponitur ad Vincula, fecit vestem de stauraci. Idem vero misericordissimus praesul fecit in ecclesia beatae Agnes martyris, ubi ejus corpus requiescit, vestem de fundato cum periclysi de blatthin; et in ecclesia beati Apollinaris fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin. Isdem misericordissimus praesul fecit et in titulo sanctorum Martini et Silvestri vestes de stauracin duas, e quibus unam cum periclysi de fundato, alias vero de blatthin; et in diaconia sancti Viti fecit vestem de stauracin cum periclysi de fundato. Enimvero et in ecclesia beatae Eugeniae, in qua sanctum corpus ejus requiescit, fecit vestem de stauraci cum periclysi de blatthin. Fecit et in ecclesia sancti Stephani in Coelio monte vestes de stauraci duas, in quibus unam in altari majori, aliam vero super corpora sanctorum martyrum Primi et Feliciani. Simulque et in basilica beatae Euphemiae fecit vestem de stauraci et in basilica beati Archangeli, quae ponitur in vico Patricii, fecit vestem de stauraci.
389 Fecit et super sepulcrum beati Sebastiani martyris via Appia ad Catacumbas vestes majores duas, ex quibus unam de stauraci et aliam de fundato. Et inibi super tumbas apostolorum Petri ac Pauli fecit vestes duas de stauraci et fundato, seu blatthi. Isdem vero sanctissimus praesul fecit in basilica beati Laurentii martyris, sita infra civitatem Tiburtinam, vestem de stauraci. Fecit et in oratorio sancti Stephani in sancto Petro, qui appellatur Major, vestem de stauraci. Fecit autem et in basilica beati Hyacinthi, sita in Sabinis, ubi et corpus ejus requiescit, vestem de stauraci pulcherrimam. Item a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit super altare beati Petri apostoli fautori suo vestem de chrysoclavo mirae magnitudinis, habentem historiam Dominicae nativitatis cum gemmis pretiosissimis et margaritis ornatam. Fecit autem in supradicta ecclesia vela de stauraci atque de fundato, pendentia inter columnas majores, dextra laevaque, numero sexaginta quinque; et alia vela alba holoserica majora tria, quae pendent ante regias in introitu. Atque ibidem ejus beatitudo fecit crucifixum ex argento purissimo, qui stat juxta altare majus, mirae magnitudinis decoratum, pensan. libras quinquaginta duas; cui super fecit gabathas sex cum cruce et argento purissimo, quae pendent ante arcum majorem, dextra laevaque, pensan. simul libras duodecim et semis.
390 Enimvero et inibi fecit praeclarus pontifex vela de stauraci, quae pendent in arcubus argenteis in circuitu altaris, et in presbyterio numero nonaginta et sex, ex quibus duo habentia in medio cruces de chrysoclavo cum orbiculis, et alia octo cum periclysi de chrysoclavo: necnon et arcus cum columnis suis fecit ex argento purissimo in supradicta ecclesia; et in medio presbyterio, pens. simul libr. ducentas quinquaginta et unam et semis. Isdem vero almificus pontifex fecit ubi supra crucem [Col. 1225] anaglyphum intersatilem ex auro mundissimo, pendentem in pergula ante altare, cum candelis duodecim, pensan. libras tredecim. Praedictus quoque venerabilis pontifex fecit in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli calices majores fundatos ex argento purissimo ex ipsius apostoli donis, qui pendent in arcu majore, numero undecim, et alios qui pendent inter columnas majores dextra laevaque numero quadraginta, pensan. simul libr. ducentas sexaginta et septem. Hic idem almificus praesul, divina inspiratione repletus, fecit in basilica beati Pauli apostoli ciborium cum columnis suis super altare, mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratum, ex argento purissimo, pens. libras duo mille et quindecim; necnon et crucem anaglypham interrasilem ex auro purissimo, pendentem in pergula ante altare, pensan. libras tredecim; atque velum rubeum, quod pendet ante altare, habens in medio crucem de chrysoclavo et periclysin de chrysoclavo.
391 Pari modo et in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe fecit gabathas quinque ex auro purissimo, pensan. libras octo et semis, atque crucem ex auro purissimo, pensan. libras decem; necnon et coronam majorem ex argento purissimo, pensan. libras triginta sex. Enimvero et inibi fecit vela alba holoserica, pendentia inter columnas majores, dextra laevaque, numero quadraginta duo, ex quibus undecim rosata. Fecit et in circuitu altaris ubi supra alia vela alba holoserica rosata, quae pendent in arcu de ciborio, numero quatuor, ex quibus unam cum chrysoclavo et margaritis, atque velum aliud majus album, quod pendet ante regias majores in introitu. Sarta tecta vero ecclesia beatae Aareae, sitae in Ostia, omnia noviter reparavit. Ecclesiam vero beati Marcelli, sitam in quarto decimo, quae ab igne fuerat exusta, isdem almificus praesul in omnibus noviter restauravit. Ipse vero praeclarus pontifex fecit in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, tetravila in circuitu altaris alba holoserica, ex quibus unum habet in medio tabulam cum cruce de chrysoclavo. Imo et in eadem basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi renovavit altare majus mirae magnitudinis, decoratum ex argento purissimo, pensan. libras sexaginta et novem. Fecit et in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe vestem chrysoclavam cum margaritis ornatam, habentem historiam Dominicae Nativitatis; simul etiam et arcus duos ex argento in presbyterio, cum columnis quatuor, et alios arcus quinque, pensan. libras centum triginta et tres. Isdem vero praecipuus praesul fecit in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe vestem rubeam alithynam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia Domini nostri Jesu Christi et sancti Simeonis, quando in templo est praesentatus: et in circuitu listam de chrysoclavo; necnon et aliam vestem chrysoclavam, habentem historiam transitus sanctae Dei Genitricis, mirae magnitudinis et pulchritudinis, decoratam ex gemmis pretiosis, et margaritis ornatam, cum periclysi de chrysoclavo, et in circuitu listam de chrysoclavo. Verum etiam et in diaconia ipsius Dei Genitricis dominae nostrae, quae appellatur Dominica, fecit vestem rubeam alithynam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia ejusdem Dei Genitricis, ex margaritis ornatam, et periclysin de chrysoclavo. Fecit autem et in diaconia ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Antiqua, super altare majus ciborium ex argento purissimo, pensan. libras ducentas et duodecim.
392 Praefatus vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli nutritori suo gabatham ex auro purissimo anaglypham, cum gemmis pretiosis ornatam, quae pendet ante imaginem ipsius apostoli in ingressu vestibuli, pensan. libras septem et semis. Faciem vero sacri altaris ipsius apostolorum principis ab imo usque ad summum, cum luminaribus inferius superiusque; necnon non et intra confessionem Salvatorem stantem, dextra laevaque ejus beati apostoli Petri et Pauli, habentes pariter coronas ex gemmis pretiosis, atque pavimentum ipsius confessionis investivit ex auro fulvo nimis, pensan. libras quadringentas quinquaginta et tres et uncias sex. Verum etiam super ipsum sacrum altare fecit vestem chrysoclavam, habentem historiam Dominicae Ascensionis et Pentecosten, cum periclysi de chrysoclavo.
393 Pari modo ubi supra fecit imaginem ipsius apostolorum principis in porta virorum, ex auro purissimo et gemmis pretiosissimis mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam, pensantes libras decem et novem et uncias tres. Praesertim vero isdem beatissimus pontifex fecit ubi supra cancellos fusiles in ingressu presbyterii, seu in dextra parte laevaque, necnon et in ingressu vestibuli, ex argento mundissimo, pens. simul libras mille quingentas septuaginta et tres. Simulque et columnas volatiles [Col. 1225] tornatiles vel versatiles tam in ingressu corporis dextra laevaque ex parte virorum, ac mulierum para octo, pens. simul libras centum nonaginta; necnon et arcus argenteos octo, pens. simul libras centum quadraginta et tres. Fecit autem isdem beatissimus pontifex in basilica beati Andreae, ubi supra, regnum ex auro purissimo, cum gemmis pretiosis ornatum, pensan. libras duas, et uncias quinque. Necnon et super altare beatae Petronillae, ubi supra, fecit regnum aureum cum gemmis pretiosissimis, pensan. libras duas et uncias [Col. 1227] tres. Simili modo et super altare sanctae Dei Genitricis, ubi supra, quae appellatur Mediana, fecit vestem de fundato cum periclysi de chrysoclavo, habentem historiam Annuntiationis Domini. Fecit autem isdem beatissimus pontifex in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli canistros ex argento puro, numero quadraginta septem, pensan. simul libras ducentas quadraginta et septem. Et in monasterio sanctae Agathae martyris super Suburram fecit vestem rubeam alithynam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo cum periclysi de chrysoclavo. Necnon et in monasterio sancti Pancratii, sito post basilicam Salvatoris, quam Constantinianam vocant, fecit vestem de fundato. Hic fecit beato Petro apostolo fautori suo Evangelia aurea cum gemmis prasinis atque hyacinthinis et albis mirae magnitudinis in circuitu ornata, pensan. libras decem et septem et uncias quatuor. Hic fecit calicem aureum praecipuum, diversis ornatum lapidibus pretiosis, pensan. libras viginti octo; similiter et patenam auream, pensan. libras viginti octo et uncias novem.
394 Pari modo in basilica ipsius apostoli fecit Cherubin ex argento purissimo deauratos quatuor, qui stant super capita columnarum argentearum sub ciborio, pensan. libras nonaginta et tres. Fecit quoque isdem praecipuus praesul, ubi supra, imaginem Salvatoris auream, quae stat in trabe super ingressum vestibuli, pens. libras septuaginta et novem. Fecit autem in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli angelos ex argento purissimo deauratos duos, qui stant juxta imaginem Salvatoris in ingressu vestibuli, pensan. libras centum et semis. Verum etiam et polycandilum porphyreticum, pendentem in pergula ante confessionem in catenulis aureis, quae pens. libram unam. Praesertim et in ingressu basilicae, ubi supra, regias majores fecit imagines ex argento quinque, pensantes inibi libras ducentas viginti et novem. Enimvero, ubi supra, fecit aquamanus antipemto deauratas, paria duo, pensan. simul libras quatuordecim. Fecit autem isdem praesagus antistes, ubi supra, cerostatas majores versatiles anaglyphos ex argento purissimo, pensan. simul libras octuaginta et sex et uncias octo; atque lucernas majores fusiles bymixas duas, pensan. inibi libras quinquaginta et septem; et constituit ejus beatitudo ut quotidianis noctibus ante altare ipsius apostoli ardere debeant. Hic, divina aspiratus gratia, investivit trabem majorem, quae est sub arcu principali ex argento mundissimo, pensantem libras mille trecentas quinquaginta et duas.
395 Fecit autem hic praeclarus pontifex, ubi supra, in altari majori vestem chrysoclavamymirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam, habentem historiam Salvatoris Domini nostri Jesu Christi sanctaeque ejus Genitricis et duodecim apostolorum, cum periclysi de chrysoclavo, undique cum margaritis ornatam, et ab utrisque lateribus blatthin cum chrysoclavo decoratam, quae in natalibus apostolorum isdem egregius praesul ibidem poni constituit. Fecit autem ibi super crucem majorem ex auro fulvo nimis panoclystam, ornatam gemmis pretiosis, pens. libras quadraginta duas et uncias duas. Necnon et cerostata paria quatuor, investita ex argento deaurato, pens. simul libras septuaginta et septem. Fecit autem venerabilis et praeclarus pontifex super altare beatae Petronillae ciborium cum columnis porphyreticis ex argento purissimo, mirae magnitudinis decoratum, pens. libras trecentas quadraginta et octo, atque imaginem argenteam stantem sub arcu de ipso ciborio, pens. libras decem et semis. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli super altare majus vestem chrysoclavam, habentem historiam Dominicae Resurrectionis, cum margaritis ornatam, et periclysin de chrysoclavo. Similiter ex margaritis ornatas imagines apostolorum duas ex argento deauratas, pensan. libras octuaginta et sex.
396 Hic vero misericordissimus pontifex fecit in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe super altare vestem chrysoclavam, habentem historiam Dominicae Resurrectionis mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam, cum periclysi de chrysoclavo, undique ex margaritis ornatam. Et in titulo sanctae Dei Genitricis, quae appellatur Calixti, fecit regnum ex auro purissimo, pendens super altare majus, ex gemmis pretiosis ornatum, pens. libram unam. Atque in diaconia ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Dominica, fecit regnum ex auro mundissimo pendens super altare majus ex gemmis pretiosis ornatum, pensan. libras duas. Hic beatissimus praesul, divina inspiratione repletus, fecit in basilica Dei Genitricis ad Praesepe in ingressu praesepii regias vestias ex argento purissimo, pens. simul libras centum viginti et septem, et super ipsas regias velum modicum fundatum, habentem in circuitu listam de chrysoclavo. Necnon et alia vela tyria super regias majores tria in ingressu basilicae cum periclysi de fundato.
397 Fecit autem isdem egregius praesul in basilica beati Petri apostoli calices majores ex argento mundissimo, qui sedent super trabes argent. numero decem et octo, pensan. simul libras centum octuaginta duas. Necnon, ubi supra, fecit cerostatas majores fusiles ex argento purissimo, qui stant ante confessionem, pensan. libras centum nonaginta octo. Investivit vero super trabem ex argento mundissimo, quae est super imaginem auream in ingressu vestibuli, pensan. libras centum viginti sex, et semis. Verum etiam, ubi supra, fecit lucernas fusiles duas ex argento purissimo, pensan. simul libras viginti et septem. Et hoc constituit ut Dominicorum dies vel in sanctis solemnitatibus, hinc inde [Col. 1229] juxta ectoriam consisterent, et ad legendum sacras lectiones luminis splendore refulgerent. Hic fecit ad beatum Andream apostolum ciborium ex argento purissimo super altare majus, pensan. libras trecentas et quinque. Hic autem praecipuus pontifex divinitus inspiratus baptisterium, ubi supra, conspiciens, quia jam prae nimia vetustate ruinae proximum inerat, et quia angustior locus populi existebat qui ad baptismum veniebat, isdem praesul a fundamentis ipsum baptisterium in rotundum ampla largitate construens in meliorem erexit statum, atque sacrum fontem in medio largiori spatio fundavit, et in circuitu columnis porphyreticis decoravit, et in medio fontis columnam posuit, et super columnam agnum ex argento purissimo, fundentem aquam, qui pensan. libras decem et octo et uncias decem. Necnon et altare majus sub absida construxit, cujus faciem atque confessionem, seu rugas, ad decorem ipsius sacri altaris investivit ex argento mundissimo, pensan. simul libras quadraginta et octo; verum etiam et vestem de stauraci super eam posuit, atque regularem ibi superinvestitum X argento purissimo fecit. Et super ipsum regularem posuit arcum et gammadias ex argento, qui pensant simul libras octuaginta. Necnon et imagines tres, ubi supra, posuit, pensan. inibi libras triginta et septem et uncias decem; ipsum vero baptisterium diversis in circuitu decoravit picturis.
398 Oratorium vero sanctae Crucis, ubi supra, quod prae nimia erat vetustate ruiturum, hic praecipuus pastor a fundamentis simul cum absida novo aedificio erexit, et ad perfectum usque perduxit, atque ipsam absidam ex musivo diversis decoratam picturis atque marmoribus miro splendore ornavit, ubi et obtulit ciborium super altare cum columnis suis, atque faciem ipsius altaris investivit ex argento purissimo, pensan. libras centum viginti et unam et uncias duas; regnum spanoclystum ex auro purissimo, cum cruce in medio, pendens super ipsum altare, pensan. libram unam, et uncias undecim. Necnon et alias columnas argenteas quatuor, et super ipsas columnas regularem investitum ex argento purissimo, pensan. inibi libras sexaginta et quatuor et uncias tres. Arcus argenteos tres, pensan. libras quadraginta et tres et uncias octo: imagines argenteas deauratas tres, pensan. inibi libras triginta; canistros argenteos intersatiles duodecim, pensan. simul libras septuaginta et octo; gabathas argenteas intersatiles fundatas viginti unum, et crucem unam, pens. in unum lib. quinquaginta; vestem super altare de fundato unam; et alia de blatthin, cum chrysoclavo, necnon et aliam vestem albam rosatam cum chrysoclavo: velum modicum chrysoclavatum cum crucifixo, et margaritis ornatum; vela de stauraci septem, vela de fundato quatuor, vela modica, quae pendent in regulari ante imagines Tyrias sex: vela alba serica, ornata in circuitu de fundato duodecim; velum majus album rosatum, ornatum desuper de quadrupulo unum, et aliud velum rubeum, cum bubalo, quod pendet ante regias majores: vela modica de stauraci quatuor, quae pendent in regulari ante imagines; sed et alia vela promiscua serica numero undecim. Fecit, ubi supra, ad fontes vela Tyria tria, quae pendent in regularem ante imagines, et alia vela serica numero viginti unum.
399 Hic fecit beato Petro apostolo nutritori suo calicem aureum praecipuum spanoclystum [Col. 1229] B, epanoclistum. diversis ornatum lapidibus pretiosis, pensan. libras triginta. Pari modo fecit et patenam auream spanoclystam, similiter diversis ornatam pretiosis lapidibus, pensan. libras viginti quinque. Fecit vero super ciborium de altari majori beato Petro apostolo canthara majora quatuor ex argento purissimo, habentia in medio cereos ex argento deauratos, pensan. in unum libras centum et quadraginta. Praedictus vero et praeclarus pontifex fecit ubi supra thuribulum apostolicum ex auro purissimo, pensan. libras duas et uncias quinque. Fecit vero vestem super altare majus chrysoclavam, diversis ornatam picturis quam constituit quatuor temporibus per annum in duodecim lectionibus ibidem ponere. Fecit ubi super coronas majores ex argento purissimo quatuor, pensan. simul libras centum quinquaginta quatuor et semis. Fecit vero ubi supra lectorium ex argento purissimo mirae magnitudinis decoratum, pensan. libras centum quadraginta et tres; necnon et cerostatas ex argento mundissimo, stantes juxta ipsum lectorium, pensan. simul libras quadraginta et novem. Verum etiam et super ipsas cerostatas fecit lucernas fusiles bimixas duas ex argento puro, pensan. libras viginti et septem. Ex hoc constituit ut Dominicorum die, vel in sanctis solemnitatibus, hinc inde juxta lectorium consisterent, et ad legendum sacras lectiones luminis splendore fulgerent. Pharocantharos fecit in presbyterio numero quatuordecim ex argento mundissimo, pens. simul libras quadringentas triginta et tres; necnon columnas octo et arcus quatuor fecit ex argento, pensan. inibi libras centum septuaginta et tres.
400 Fecit vero ubi supra calices fundatos ex argento, qui pendent inter columnas majores dextra laevaque basilicae numero sexaginta quatuor, pensan. pariter libras quadringentas sexaginta et unam. Isdem vero praesagus antistes ubi supra ad beatum Andream apostolum investivit altare majus ex argento purissimo deaurato, miro decore ornato, qui pensan. undique libras centum triginta quinque; cantharas ex argento purissimo duodecim, pensan. simul libras quinquaginta et duas; canistros duodecim [Col. 1231] ex argento, pensan. libras septuaginta et octo. Investivit vero altare beatae Petronillae ex argento purissimo deaurato, diversis ornatam picturis undique, pensan. libras centum sexaginta et duas et uncias octo. Necnon investivit altare beati Gregorii confessoris atque pontificis ex argento deaurato undique, pensan. libras centum viginti et septem. Fecit ubi supra in gremio basilicae beati Petri apostoli cortinam majorem Alexandrinam holosericam, habentem in medio adjunctum fundatum, et in circuitu ornatum de fundato. Verumetiam isdem praecipuus praesul fecit thuribula apostolica ex auro purissimo duo, ex quibus unum misit intus super corpus ejus, quod pensan. libras duas, et alterum pensan. libras duas et uncias octo, quod praecedit per stationes.
401 Hic vero almificus praesul fecit in basilicam beati Pauli apostoli thuribula apostolica ex auro purissimo duo. Hic vero almificus praesul investivit faciem altaris sanctae Dei Genitricis ad Praesepe ex argento mundissimo deaurato, quod pens. libr. octuaginta et sex. Fecit autem ibi coronas duas ex argento purissimo pens. libras quinquaginta quatuor. Cortinas majores Alexandrinas holoserica ornatas in circuitu de fundato. Hic vero praecipuus praesul ex largitate omnipotentis Dei, et beati Petri clavigeri regni coelorum, obtulit per universas sanctorum sacras ecclesias hujus almae Romae coronas vel etiam canistros ex argento purissimo, ob veniam facinorum suorum; videlicet: in ecclesia Domini nostri Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, fecit coronas ex argento purissimo, pensan. libras viginti tres. Et in basilica sanctae Dei Genitricis ad Praesepe instar fecit coronam ex argento puro, pens. libras tredecim. Et in basilica sanctae Dei Genitricis in titulo Calixti fecit coronam ex argento, pens. libras tredecim et uncias tres. Et in diaconia ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Antiqua, similiter fecit coronam ex argento, pensan. libras tredecim. Et in ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Martyres fecit coronam ex argento, pensan. libras duodecim et uncias tres. Et in diaconia ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Cosmedin, eodem modo fecit coronam ex argento, pens. libras duodecim, necnon et in diaconia sanctae Dei Genitricis, quae appellatur Dominica, similiter fecit coronam ex argento, pensan. libras novem. Et in diaconia sanctae Dei Genitricis, quae ponitur via Lata, fecit coronam ex argento, pensan. libras novem. Et in diaconia sanctae Mariae in Cyro fecit coronam argenteam, pensan. libras octo. Imo et in diaconia beatae Dei Genitricis, quae ponitur foris portam beati Petri apostoli, fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque et uncias tres. Et in diaconia ipsius Dei Genitricis, quae ponitur in Adriano, eodem modo fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque.
402 Necnon et in oratorio sanctae Dei Genitricis, quae ponitur in Xenodochio Firmis, fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias septem. In ecclesia beati Petri apostoli fecit canistrum de argento purissimo, pensan. libras viginti duas; et in ecclesia beati Pauli apostoli instar fecit canistrum ex argento purissimo, pensan. libras 22 et uncias quatuor et octo. Imo et in ecclesia beati Andreae apostoli, quae appellatur Eudoxiae, eodem modo fecit coronam de argento, pens. libras novem. Verum etiam et in ecclesia beati Joannis Baptistae, quae ponitur juxta patriarchium Lateranense, fecit coronam de argento, pensan. libras quinque. Imo et in ecclesia beati Joannis evangelistae, quae ponitur ubi supra, fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque. Item et in ecclesia beati Stephani, quae ponitur in Coelio monte, simili modo fecit coronam ex argento, pensan. libras septem et uncias undecim. Et in basilica apostolorum, quae ponitur in via Lata, fecit coronam de argento, pensan. libras tredecim. Et in Musileo beatae Petronillae, quod ponitur ad beatum Petrum apostolum, fecit coronam ex argento, pensan. libras viginti. Et in ecclesia Hierusalem, quae ponitur in Sessoriano, fecit coronam de argento, pensan. libras quinque. Et in ecclesia beati Laurentii, quae ponitur foris murum, similiter fecit coronam de argento, pensan. libras tredecim. Et in ecclesia beati Apollinaris martyris fecit coronam, pensan. libras quinque et uncias quatuor. Verum etiam et in basilica beati Pancratii martyris, quae ponitur foris murum, eodem modo fecit coronam ex argento, pensan. libras octo. Fecit autem et in ecclesia beati Valentini martyris, quae ponitur foris murum, ubi corpus ejus requiescit, coronam de argento, pensan. libras sex. Et in titulo beati Clementis martyris atque pontificis fecit coronam de argento, pensan. libras quindecim.
403 Et in titulo beatorum Aquilae et Priscae fecit coronam ex argento, pensan. libras sex. Et in titulo sanctae Balbinae similiter fecit. Imo et in ecclesia sancti Sixti martyris atque pontificis fecit coronam similiter. Et in titulo sancti Laurentii martyris, quae ponitur Lucinae, similiter fecit, pensan. libras quatuor et uncias decem. Et in titulo sancti Laurentii martyris, qui appellatur Damasi, fecit coronam ex argento, pens. libras quinque. Et in ecclesia ipsius martyris, quae ponitur Formosus, fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias septem. Sed et in titulo Pammachii fecit coronam ex argento, pens. libras 10. Et in titulo Aemilianae pari modo fecit coronam de argento, pensan. libras 4. Necnon et in titulo sancti Eusebii fecit coronam de argento, pensan. libras sex. Et in titulo Praxedis fecit coronam, pens. libras quinque. Et in titulo Pudentis fecit coronam ex argento, pens. libras novem. Imo et in titulo beati Vitalis martyris fecit coronam ex argento, pensan. libras novem et uncias tres. Et in titulo sanctae Susannae martyris similiter fecit coronam, pensan. libras decem e [Col. 1233] septem. Et in titulo sancti Cyriaci fecit coronam de argento, pensan. libras quinque. Et in titulo beati Marcelli martyris fecit coronam ex argento, pens. libras decem. Necnon et in titulo beati Marci martyris fecit coronam similiter. Et in titulo beatae Anastasiae fecit coronam, pens. libras septem et uncias novem. Necnon et in titulo Caeciliae instar fecit coronam ex argento, pens. simul libras decem et unciam unam. Et in titulo beati Chrysogoni martyris fecit coronam ex argento, pensam. libras quinque.
404 Verumetiam et in diaconia sanctorum Nerei et Achillei fecit coronam de argento, pensan. libras sex et uncias quinque. Et in diaconia sanctae Luciae, quae ponitur in septem Viis, fecit coronam ex argento, pensan. libras sex et uncias septem. Et in diaconia sancti Bonifacii similiter fecit coronam, pensan. libras septem. Et in diaconia sancti Georgii fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque. Et in diaconia sancti Theodori eodem modo fecit coronam, pensan. libras sex et uncias octo. Et in diaconia sanctorum Sergii et Bacchi fecit coronam ex argento, pensan. libras sex. Et in diaconia sanctorum Cosmae et Damiani fecit coronam, pensan. libras quinque et unicas octo. Et in diaconia sancti Adriani martyris fecit coronam ex argento, pensan. libras sex. Sed et in diaconia sancti Archangeli fecit coronam ex argento, pensan. libras sex. Sed et in diaconia sancti Eustachii similiter fecit, pensan. libras sex et uncias quinque. Et in diaconia sanctae Luciae, quae ponitur juxta Orphea, pari modo fecit coronam ex argento, pensan. libras sex et uncias duas. Simulque et in diaconia beati Viti martyris, quae ponitur in Macello, fecit coronam ex argento, pensan. libras sex. Imo et in diaconia sanctae Agathae similiter fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque. Fecit autem et in diaconia sancti Silvestri, quae ponitur juxta beatum Petrum apostolum, coronam argenteam, pensan. libras quatuor. Verumetiam et in diaconia sancti Martini, quae ponitur juxta beatum Petrum apostolum, instar fecit coronam ex argento, pensan. libras quinque et uncias tres. Imo et in titulo sanctorum Silvestri et Martini, qui ponitur juxta Orphea, coronam ex argento, pensan. libras sex et uncias duas
405 Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in monasterio sancti Sabae coronam ex argento, pensan. libras 8 et uncias decem. Verumetiam et in monasterio beati Anastasii martyris eodem modo fecit coronam ex argento, pensan. libras octo et uncias quatuor et semis. Sed et in monasterio sancti Andreae, quod ponitur in clibus cauri, similiter fecit coronam ex argento puro, pens. libras quinque. Et in monasterio beatae Agathae martyris, quod ponitur super Suburram, similiter fecit. Necnon et in monasterio sancti Erasmi, quod ponitur in Coelio monte, fecit coronam ex argento, pensan. libras 4 et uncias duas. Simili modo et in monasterio sancti Silvestri coronam ex argento pensan. libras 6, uncias tres. Et in monasterio beati Laurentii martyris, qui appellatur Pallacini, fecit canistrum de argento, pens. libras 2 et uncias septem. Enimvero et in monasterio sancti Pancratii, quod ponitur juxta basilicam Salvatoris, fecit coronam de argento, pensan. libras 5 et semis. Fecit autem et in monasterio sanctorum Andreae et Bartholomaei, quod appellatur Honori, canistrum ex argento, pensan. libras tres. Et in monasterio sancti Stephani, quod ponitur juxta Lateranis, fecit canistrum de argento, pensan. libras duas. Simulque et in monasterio ipsius primi martyris Stephani, quod ponitur ad beatum Petrum apostolum, fecit canistrum ex argento, pensan. libras tres et semis. Ipse vero almificus praesul fecit in monasterio sanctorum Joannis et Pauli, qui ponitur juxta beatum Petrum apostolum, canistrum ex argento, pensan. libras tres. Pari modo fecit et in monasterio sancti Martini, quod ponitur ut supra, canistrum, pensan. libras quatuor et uncias duas. Sed et in monasterio sancti Stephani, ubi supra, quod appellatur Catagalla Patritia, pari modo fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et semis. Simulque et in monasterio sancti Caesarii, quod ponitur ad beatum Paulum apostolum, instar fecit canistrum ex argento, pensan. libras tres. Et in monasterio sancti Stephani, ubi supra, fecit canistrum, pensan. libras duas. Imo et in monasterio sanctorum Cosmae et Damiani, quod ponitur juxta Praesepe fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias duas. Simili modo fecit in monasterio sancti Andreae, quod appellatur Massa Juliana, canistrum ex argento, pensan. libras duas. Necnon et in monasterio sancti Adriani, quod ponitur juxta Praesepe, instar fecit canistrum, pens. libras duas. Et in monasterio sancti Cassiani, quod ponitur juxta beatum Laurentium martyrem foris murum, fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas.
406 Fecit autem in monasterio sancti Stephani, qui ponitur ubi supra, canistrum ex argento, pensan. libras duas et semis. Verumetiam et in monasterio sancti Victorii, quod ponitur ad sanctum Pancratium, fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias septem. Et in monasterio sancti Chrysogoni similiter fecit canistrum, pensan. libras tres. Ipse vero almificus praesul fecit in monasterio sanctae Mariae, quod appellatur Ambrosii, canistrum ex argento, pens. libras duas. Pari modo fecit et in monasterio sanctae Mariae, quod appellatur Juliae, ut supra. Sed et in monasterio sancti Andreae, quod ponitur juxta basilicam apostolorum, fecit similiter. Simulque et in oratorio sancti Stephani, quod ponitur in Dulciti, fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias quinque. Enimvero et in oratorio sanctorum Sergii et Bacchi, qui ponitur in Callinico, similiter fecit canistrum. Imo et in [Col. 1235] monasterio sancti Agapiti, quod ponitur juxta titulum Eudoxiae, fecit similiter canistrum argenteum, et semis. Simili modo et in oratorio sanctae Agnetis, quod ponitur in monasterio, quod appellatur Duo Furna, fecit canistrum ex argento, pens. libras duas et uncias octo. Necnon et in oratorio sancti Viti, quod ponitur in monasterio, quod appellatur de Sardas, fecit canistrum ex argento, pensan. libras tres. Et in monasterio sanctae Vivianae similiter fecit canistrum ex argento, pens. libras duas et uncias novem. Fecit autem et in oratorio sanctae Luciae, quod ponitur in monasterio de Renati, canistrum ex argento, pens. libras duas.
407 Verumetiam et in oratorio sanctae Mariae, quod ponitur in monasterio Michaelis, instar fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias duas. Et in monasterio sancti Sergii eodem modo fecit canistrum ex argento, pensan. libras tres. Ipse vero almificus praesul et in oratorio sanctae Agathae, quod ponitur in monasterio apud Africi, canistrum ex argento, pensans libras tres. Pari modo fecit et in monasterio sanctorum Euphemiae et Archangeli, quod ponitur juxta titulum Pudentis, canistrum ex argento, pensan. libras quinque. Sed et in monasterio sancti Isidori simili modo fecit canistrum. Simulque et in oratorio sanctae Agathae, quod ponitur in monasterio Tempuli, fecit canistrum similiter. Et in oratorio sancti Caesarii, quod ponitur in monasterio de Corsas, similiter fecit canistrum, pensan. libras duas et uncias tres. Enimvero et in monasterio sancti Semitrii fecit similiter canistrum argenteum. Imo et in oratorio sanctae Mariae, quod ponitur in monasterio Aquae Salviae, fecit similiter. Simili modo fecit et in monasterio sancti Donati, quod ponitur juxta titulum sanctae Priscae, canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias quinque. Et in monasterio sancti Joannis, quod ponitur in Aventino, instar fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas. Necnon et in oratorio sanctae Mariae, quod ponitur in monasterio de Lutara, fecit canistra ex argento, pensan. libras duas et semis. Fecit autem et in monasterio Hierusalem, quod ponitur ad beatum Petrum apostolum, canistrum ex argento, pensan. libras duas.
408 Verumetiam et in monasterio sanctae Agnetis, quod ponitur foris portam Numentanam, fecit canistra ex argento, pensan. libras quinque. Et in monasterio sanctae Eugeniae, quod ponitur foris portam Latinam, pari modo fecit canistrum ex argento, pens. libras quinque. Seu et in oratorio sancti Gregorii, quod ponitur in Campo Martis, fecit canistra ex argento, pensan. libras tres. Ipse vero almificus praesul fecit in titulo beatae Sabinae coronam ex argento purissimo, pensan. libras octo. Pari modo fecit in diaconia sanctorum Silvestri et Martini, quae ponitur juxta Orpheam, coronam ex argento, pensan. libras sex et uncias duas. Necnon et in oratorio sanctae Luciae, quod ponitur in Xenodochio, similiter fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et uncias quatuor. Fecit autem et in oratorio sancti Abbacyri, quod ponitur in Xenodochio, canistrum ex argento, pens. libras duas. Atque in oratorio sanctorum Cosmae et Damiani, quod ponitur in Xenodochio, quod appellatur Tucium, instar fecit canistrum ex argento, pensan. libras duas et unciam unam. Verumetiam et in oratorio sancti Peregrini, quod ponitur in hospitali Dominico ad Naumachiam, fecit canistra ex argento, pensan. libras quinque et unciam unam. Praefatus vero pontifex fecit in basilica Domini nostri Jesu Christi, quae appellatur Constantiniana, super altare majus vestes chrysoclavas duas; ex quibus unam habentem historiam Dominicae resurrectionis, et aliam habentem historiam vivificae atque adorandae Dominicae crucis. Cantharos ex argento mundissimo octo, pensan. simul libras viginti et septem, et uncias sex. Investivit ubi supra rugas ante ingressum altaris ex argento purissimo, pensan. libras quadraginta octo et uncias octo. Coronas ex argento purissimo, pensan. libras duodecim. Fecit ubi supra ad fontes vela alba holoserica, ornata in circuitu de fundato, atque quadrapulo numero decem. Sarta tecta vero ipsius ecclesiae, cum quadriporticu, simul et ad fontes, omnia, et in omnibus noviter restauravit. Simul et fenestras de absida ex vitro diversis coloribus conclusit atque decoravit. Et alias fenestras basilicae ex metallo Cyprino reparavit; et in gremio basilicae fecit cortinas duas, ex quibus una major fundata alba, et alia minor alba rosata.
409 Fecit autem isdem praesul in basilica sanctae Dei Genitricis, quae appellatur ad Praesepe, rosata cum periclysin de fundato. Canthara de argento purissimo duo, pensan. inibi libras viginti tres. Columnas duas, pensan. libras viginti et unam, et uncias quinque. Crucem cum gabatha ex argento mundo, pensan. simul libras quinque. In diaconia vero ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Antiqua, fecit tetravila alithyna, ornata in circuitu de quadrapulo. Et in oratorio sancti Andreae, ubi supra, vela duo holoserica, ornata ut supra. In titulo ipsius vero Dei Genitricis, qui appellatur Calixti, fecit vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia praesentationis Domini nostri Jesu Christi, et sancti Simeonis, cum periclysi de tyrio. Tetravila rubea alithyna quatuor, habentia cruces cum gammadiis, et in circuitu periclysin de tyrio. Velum tyrium majus, quod pendet ante imaginem, cum periclysi de blatthi unum. Vela modica rubea alithyna, cum staurace in medio numero tria, quae pendent ante imagines argenteas, cum periclysi de blatthin. Cortinam majorem holosericam in gremio basilicae, unam, fecit et imagines argenteas deauratas. E quibus unam cum gemmis, arcum argenteum unum, cum gammadiis suis. Supra cerostata pharum unum, thuribula duo, [Col. 1237] pens. simul libras nonaginta quinque et uncias septem. Fecit vero isdem praesagus antistes beato Petro apostolo calicem aureum, diversis ornatum pretiosis lapidibus, qui praecedit per stationes, pens. libras tredecim. Hic fecit in basilica ipsius apostoli velum chrysoclavum, quod pendet supra in ingressu vestibuli. Item aliud velum majus e chrysoclavo, quod pendet in trabe argentea ante imaginem Salvatoris supra in ingressu vestibuli: coronam majorem ex argento purissimo, pens. libras quinquaginta et tres, et uncias octo: pharum argenteum pendentem infra ipsam coronam, pensan. libras viginti et tres. Item coronas argenteas quatuor, pensan. libras quinquaginta et septem. Canistros octo, qui pensan. simul libras quadraginta.
410 Hic vero pro amore et cautela orthodoxae fidei, fecit ubi supra scuta argentea duo, scripta utraque symbolo, unum quidem litteris Graecis, et aliud Latinis, sedentia dextra laevaque super ingressum corporis, pensan. inibi libras nonaginta quatuor et uncias sex. Fecit ubi supra in gremio basilicae cortinam majorem holosericam fundatam unam, ornatam in circuitu de fundato. Velum album holosericum rosatum majus unum, quod pendet in trabe majore super imagines aureas, ornatum in circuitu de fundato. Enimvero supra ad fontes fecit vela serica alba numero novem, ornata in circuitu de fundato. Hic vero, ubi supra, investivit altare beatissimi Leonis confessoris atque pontificis ex argento mundissimo deaurato, pensan. simul libras centum et novem. Item investivit altare beati Gregorii confessoris atque pontificis ex argento mundissimo deaurato, pensan. undique libras centum viginti et septem.
411 Hic vero praefectus a Deo et praeclarus pontifex investivit altare beati Pauli apostoli ex argento purissimo ac decoravit, quod pensan. libras centum quinquaginta quinque; necnon et confessionem ipsius, atque faciem altaris investivit ex auro purissimo, pens. inibi libras centum viginti et unam, et uncias octo. Fecit et supra in ingressu corporis scutum ex argento purissimo, in quo orthodoxae fidei symbolum scribi fecit, quod pensan. libras triginta et duas. Fecit ubi supra coronas majores tres ex argento purissimo, pens. libras in unum nonaginta et tres. Fecit autem in basilica cortinam majorem holosericam de quadrapulo et fundato pulcherrimam. Praefatus vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui super altare majus ciborium cum columnis suis quatuor ex argento purissimo deaurato, cum diversis historiis mirae magnitudinis mirifice decoratum, quod pensat libras duo mille septingentas et quatuor, et uncias tres. Ciborium vero, quod exinde abstulit, posuit super altare majus in basilica beatae Dei Genitricis, quae appellatur ad Praesepe; et crucem ex argento puro fecit, et inibi posuit, pensan. libras duodecim et uncias tres. Necnon et tetravela rubea alithyna quatuor ubi supra fecit, ex quibus unum cum chrysoclavo. Sed et in Musileo beatae Petronillae, quod ponitur ad beatum Petrum apostolum, fecit vela alba majora tria, minora octo, ornata in circuitu de fundato. Fecit vero isdem praeclarus pontifex ante confessionem ipsius apostolorum principis angelos ex argento purissimo, dextra laevaque, pensan. inibi libras centum quadraginta et sex. Necnon et alios angelos duos ex argento purissimo deauratos, qui stant in trabe majori super ingressu vestibuli, dextra laevaque, juxta imaginem Salvatoris auream, pens. simul libras sexaginta tres. Et alios angelos quatuor minores ex argento purissimo deauratos, ubi supra, dextra laevaque, qui pens. simul libras sexaginta octo. Verumetiam fecit ubi supra columnellas ex argento deauratas sex in ingressu vestibuli, diversis depictas historiis, quae pensan. simul libras centum quadraginta et septem. Fecit et crucem majorem ex argento purissimo deauratam, quae stat juxta altare majus, pensan. libras viginti duas. Fecit vero ubi supra arcum majorem ex argento mundissimo deaurato supra in ingressu vestibuli, pensan. libras centum triginta et unam et semis. Fecit vero ubi supra intra confessionem beati Leonis confessoris atque pontificis Evangelium ex argento mundissimo deauratum supra in ingressu vestibuli, pensan. libras quadraginta octo et semis. Fecit ubi supra columnellam unam de argento purissimo, pens. libras decem et septem. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in diaconia beati Archangeli patenam et calicem ex argento purissimo, pensan. in unum libras 10.
412 Hic, divina inspiratione protectus, fecit in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, ciborium cum columnis suis quatuor ex argento purissimo, diversis depictum historiis, cum cancellis et columnellis suis mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratum, quae pens. undique simul libras mille ducentas viginti septem. Verumetiam et sarta tecta basilicae sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae appellatur ad Praesepe, omnia noviter restauravit. Cubicula vero juxta ecclesiam beati Petri apostolorum principis, quae nimia vetustate marcuerant, etiam pene ruitura erant, isdem egregius praesul a fundamentis firmissimum ponens aedificium in meliorem erexit statum. Fecit et ubi supra juxta columnam majorem balneum in superiore positum constructum in rotundum. mirifice decoratum. Gradus vero in introitu ejusdem basilicae tam super porticum quam etiam in atrio noviter restauravit. Fecit et juxta eosdem gradus parte dextra atrii domum a fundamentis mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam, in qua etiam et accubitos collocavit. Fecit et juxta eamdem [Col. 1239] domum pro subsidiis Christi pauperum atque peregrinorum balneum a fundamentis mirifice decoratum. Hic autem praeclarus antistes divinitus inspiratus hospitalem beato Petro apostolo in loco qui Naumachia dicitur a fundamentis noviter construens, diversa illic domorum aedificia decoravit, atque ecclesiam in honorem beati Petri principis apostolorum a novo construxit. In qua etiam sanctorum Ecclesiae Christi martyrum corpora deferens recondidit, et omnia quae in praedicto hospitali erant necessaria construxit.
413 Praedia etiam illic urbana vel rustica pro alimoniis Christi pauperum, seu advenis, vel peregrinis, qui ex longinquis regionibus veniunt, obtulit ad exaltationem sanctae Dei Ecclesiae, et salute populi Romani. Praesertim igitur et monasterium sancti Christi primi martyris Stephani, quod appellatur Catagalla patritia, quod prae nimia vetustate jam emarcuerat atque ex parte corruerat, idem praesagus pontifex certamen ponens a fundamentis simul cum oratorio firmum jacens fundamentum in meliorem erexit statum. Gradus vero, per quos ingressus est in ecclesiam beati Petri apostoli a sancto Andrea apostolo, qui vetustate consumpti erant, a novo refecit. Pari modo et monasterium beati Martini confessoris atque pontificis, situm ubi supra, quod nimia fuerat vetustate quassatum, pene omne a fundamentis restauravit. Sarta vero tecta basilicae sancti Andreae apostoli, quod appellatur Catabarbara patritia, quae per olitana jam fuerant tempora vetustate consumpta, noviter restauravit. Simili modo et sarta tecta beatae Luciae martyris, quae ponitur in Orphea, refecit a novo. Pariter etiam et sarta tecta beatae Balbinae martyris, quae jam pene ruitura erant, in melius restauravit. Pari modo et sarta tecta basilicae beatorum martyrum Cosmae et Damiani, sitae in via Sacra, mirifice restauravit. Pariter etiam et sarta tecta basilicae sanctae Martinae martyris, sita in Tribus Fatis, in melius restauravit.
414 Necnon igitur et sarta tecta titulo beati Laurentii martyris, qui appellatur Damasi, noviter restauravit. Hic vero sanctissimus et praeclarus pontifex sarta tecta basilicae Valentini martyris sita via Flaminia, quae jam prae nimia vetustate ruitura erant, prudentissimo studio mirifice a novo refecit. Quadriporticus vero basilicae apostolorum in via Lata intus et foris omnia sarta tecta ipsarum noviter reparavit. Imo vero et sarta tecta basilicae beatae Agathae martyris sita super Suburram, quae prae nimia vetustate jam emarcuerant, noviter reparavit. Hic vero sanctissimus praesul fecit in patriarchio Lateranensi oratorium a fundamentis in honore beati Archangeli, insigni opere firmissime construens, quod etiam ex musivo, seu diversis picturis, atque pulcherrimis marmorum metallis diversis coloribus ornavit undique. Et omnia cimilia tam aurea quamque argentea vel etiam vela diversa ibi obtulit. Macronam vero ipsius Lateranensis patriarchii, quae extenditur a Campo, et ultra imagines apostolorum, quae prae nimia vetustate ruiturae erant, a fundamentis simul et sarta tecta, necnon et solarium ab imo usque ad summum noviter restauravit, et in melius firmissimis marmoribus stravit, atque cameram ipsius Macronae noviter fecit, et diversis historiis pictura mirifice decoravit. Hic a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex fecit in circuitu altaris beati Petri apostoli nutritoris sui tetravela rubea holoserica alithyna, babentes tabulas seu orbiculos de chrysoclavo, diversis depictos historiis, cum stellis de chrysoclavo; necnon et in medio cruces de chrysoclavo ex margaritis ornatas, mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratas, quae in diebus festis ibidem ad decorem mittuntur. Pari modo ut supra et alia tetravela alba holoserica rosata, paschatiles habentes tabulas, atque orbiculos de chrysoclavo; necnon et cruces cum chrysoclavo ex margaritis, cum periclysi de chrysoclavo. Imo etiam et alia vela modica quatuor, ubi supra, in singulis columnis de ciborio fecit, habentes tigres de chrysoclavo, et in circuitu ornatas de blatthi. Verumetiam et alia vela modica quatuor eamdem habentes similitudinem in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli in columnis de ciborio posuit.
415 Praedictus vero venerabilis pontifex sarta tecta basilicae beati Agapiti martyris, quae ponitur in urbe Praenestina; necnon et sarta tecta alterius basilicae juxta eamdem basilicam sitae, quae jam prae nimia vetustate ruitura erant, omnia noviter in melius restauravit. Pari modo et sarta tecta basilicae beati Stephani primi martyris constituta via Latina milliario tertio, quae per multa jam annorum curricula vetustate erant confecta, et ruinis proxima noviter reparavit. Verumetiam et sarta tecta basilicae beati Basilidis martyris, sitae in Merulana, noviter restauravit. Hic a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex fecit in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, quae appellatur Constantiniana, de proprio argento ipsius basilicae coronas cum delphinis suis numero quinque, canistros numero triginta quinque, gabathas numero octo, qui pensan. simul libras ducentas septuaginta et sex. Fecit autem in basilica sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae appellatur ad Praesepe, cortinam de fundato, et in circuitu ornatam de blatthin, quae pendet in porticu super sedem, mirifice decoratam. Vela promiscua tam de fundato quam etiam de stauraci et quadrapulo, ornata in circuitu de blatthin numero quadraginta. Fecit vero, ubi supra, ante ingressum [Col. 1241] Praesepii pharum in modum retis ex argento purissimo cum canistris quinque, pensan. simul libras triginta septem et semis.
416 Isdem vero sanctissimus praesul, sancti Spiritus illustratione perfusus, fecit beato Petro apostolo nutritori suo calicem aureum praecipuum tetragonum Spanoclystum, diversis ornatum pretiosis lapidibus, pensan. libras triginta et duas. Necnon fecit et patenam auream Spanoclystam mirae magnitudinis decoratam, pensan. libras viginti quinque et uncias novem. Fecit autem in basilica cujus supra pharum in modum retis cum canistro, et cruces de argento purissimo, qui pendet sub auro principali. Necnon et alium pharum majorem in modum retis, cum canistris viginti, pendentem sub trabem majorem argenteam, ad ornatum sanctae Dei ecclesiae, qui pensan. inibi libras duo mille centum quatuor, et uncias septem. Hic fecit in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli crucifixum ex argento purissimo, mirae magnitudinis decoratum, pensan. libras quinquaginta duas. Verumetiam fecit ibi supra tetravela alba holoserica rosata, ex quibus unum habens in medio crucem de chrysoclavo, et gammadias de chrysoclavo. Necnon etiam vela alba holoserica numero novem, ornata in circuitu de tyrio. Fecit ibi super gabathas fundatas interrasiles ex argento purissimo numero octo, quae pendent in pharo aereo in medio basilicae, pens. inibi libras quatuordecim. Ingressum vero corporis isdem praesul ex marmoribus candidis miro decore ornavit, atque regias aereas ibidem posuit. Super columnas vero marmoreas, quae stant in circuitu altaris ipsius doctoris mundi, ubi trabes quondam ligneae positae fuerant, etiam nimia vetustate emarcuerant, hic sacer antistes super ipsas columnas lilios poni fecit, et super ipsos lilios ex metallis marmoreis platonias posuit, diversisque picturis mirae magnitudinis opus decoravit. Necnon ubi supra fecit vela Alexandrina majora numero quinque, quae pendent super regias majores in ingressu basilicae, mirifice decorata.
417 Hic vero sanctissimus et praeclarus pontifex fecit in basilica sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae ad Praesepe tetravela alba holoserica rosata, mirifice decorata. Fecit vero, ubi supra, intra Praesepium vestem albam holosericam rosatam, ornatam in circuitu de chrysoclavo, et in medio habentem crucem cum orbiculis de chrysoclavo, vela alba holoserica rosata numero quatuor, ornata in circuitu de tyrio. In diaconia vero ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Dominica, fecit vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de tyrio, cum historia Crucifixi. Necnon et rotas de chrysoclavo, ornatas in circuitu de quadrapulo. Fecit ubi supra cortinam fundatam, ornatam in circuitu de blatthin. In diaconia vero ipsius Dei Genitricis, quae appellatur Cosmedin, fecit vestem albam holosericam, cum tabula de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae resurrectionis, et in circuitu lystam de chrysoclavo. Fecit ad sanctam Mariam ad Martyres vestem albam holosericam rosatam, cum tabula de tyrio, habentem historiam Crucifixi, et rotam de chrysoclavo, ornatam in circuitu de tyrio. Vestem etiam in diaconia jam dictae sanctae Dei Genitricis, positam foris portam beati Petri apostoli, fecit vestem de tyrio, mirifice decoratam.
418 Hic vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui canistros interrasiles ex argento purissimo, tam in quadriporticu quamque in gremio basilicae numero 22, pens. simul libras centum viginti quinque. Gabathas fundatas signochrystas, quae pendent in quadriporticu, in pharo aereo in medio basilicae numero quadraginta et octo, pens. simul libras centum et unam et semis. Phara argentea tria, quae stant super trabes argenteas, pensan. libras nonaginta et tres. Arcus argenteos duos, pensan. libras quadraginta et unam et uncias octo. Vela de blatthin majora, quae pendent per trabes argenteas dextra laevaque presbyterii. Necnon et in circuitu sedis numero triginta, ornata in circuitu de quadrapulo. Vela modica de fundato numero quadraginta et septem, ornata in circuitu de blatthin Byzanteo, et investita de blatthin Neapolitano. Necnon et in gremio basilicae fecit cortinam majorem Alexandrinam mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam, ornatam in circuitu de tyrio. Vela alba modica holoserica rosata numero viginti quinque, ornata in circuitu de blatthin, ex quibus unum ornatum de stauraci. Super altare vero beati Andreae, ubi supra, fecit vestem albam holosericam rosatam, cum tabula de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae resurrectionis, et in circuitu listam de chrysoclavo. Verumetiam et super altare beatae Petronillae fecit vestem albam holosericam rosatam, cum tabula de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae resurrectionis, et in circuitu ejus listam de chrysoclavo. Pari modo et in oratorio sanctae Dei Genitricis, ubi supra in mediana, fecit vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio crucem de chrysoclavo, et in circuitu ornatam de tyrio. In oratorio vero ipsius Dei Genitricis, ubi supra, quod dicitur domni Pauli papae fecit vestem albam holosericam, ornatam in circuitu de mizilo. Necnon et in monasterio sancti Martini, ubi supra, fecit vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio crucem de chrysoclavo, cum periclysi de tyrio. Hic fecit in basilica Apostolorum via Lata super altare majus vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de stauraci, cum historia Dominicae resurrectionis, et in circuitu vestem de chrysoclavo. Necnon et orbiculos de chrysoclavo, cum periclysi de tyrio. Tetravela modica rubea ornata in circuitu de fundato, ex quibus [Col. 1243] unum cum chrysoclavo. Vela modica rubea Alexandrina duo, ornata in circuitu de stauraci. Et in gremio basilicae, ubi supra, fecit cortinam majorem de fundato mirifice decoratam, ornatam in circuitu de tyrio, et in medio cruces de tyrio.
419 Hic vero egregius praesul fecit in titulo sanctae Sabinae martyris super altari majori vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de stauraci, cum historia Dominicae resurrectionis, et in circuitu listam de chrysoclavo. Pari modo et in titulo sanctae Susannae martyris super altari majori vestem albam fecit holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia Dominicae resurrectionis, et in circuitu listam de chrysoclavo. Fecit autem in basilica sancti Stephani primi martyris in Coelio monte vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de stauraci, cum historia Dominicae resurrectionis, et crucem de chrysoclavo. Necnon et in diaconia beati Georgii martyris super altari majori fecit vestem albam holosericam rosatam, habentem in medio tabulam de stauraci, cum historia Crucifixi, ornatam de tyrio, et rosas de chrysoclavo. Ipse vero a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex fecit in basilica sanctae Dei Genitricis, quae appellatur ad Praesepe, ob nimium amorem ipsius dominae nostrae, pharum ex argento purissimo, cum lucerna et cereapto [Col. 1243] B, cerapto. suo, pensan. simul libras quadraginta et semis. Et hoc constituit ejus beatitudo, ut Dominicorum diebus, vel in sanctis solemnitatibus, juxta lectorium consisteret, et ad legendum sacras lectiones luminis splendore fulgeret. Et in ecclesia beati Petri apostoli pari modo fecit pharum ex argento purissimo deaurato, mirae pulchritudinis decoratum, cum lucerna, et cereapto suo, qui pens. simul libras nonaginta et semis. Enimvero, ubi supra, ad beatum Petrum apostolum sub ipsa imagine Salvatoris Domini nostri Jesu Christi crucifixi in modo fecit coronam ex argento purissimo, et ibidem ob ipsius Domini nostri Jesu Christi amorem, pro luminariorum splendore posuit, pensan. libras . . .
420 Basilica vero beati Apollinaris martyris atque pontificis, quae fundata est juxta civitatem Ravennam, cujus trabes prae nimia vetustate de annorum curriculis, et olitanis temporibus nimis emarcuerant, jamque pene ruiturae in tempore illo erant, isdem venerabilis Pater, divinitus inspiratus, misit illuc, et per solertissimam ac providam curam suam omnia sarta tecta ipsius ecclesiae simul cum quadriporticis suis noviter ac firmiter restauravit, et in meliorem reduxit statum. Super altare vero ipsius sacrae basilicae ob honorem omnipotentis Dei, et beati Petri apostoli, de cujus donis ac datis fecit vestem sericam rosatam, habentem in medio crucem de chrysoclavo cum orbiculis, et rotas sericas, habentes historias Annuntiationis, seu natalis Domini nostri Jesu Christi, atque Passionem et Resurrectionem, necnon et in coelis Ascensionem, atque Pentecosten, ornatas in circuitu simili modo, sicut et vestem de chrysoclavo. Sed et canistrum ex argento purissimo inibi fecit, cum catenulis suis, pensan. libras quindecim. Episcopium vero Albanense, simul cum ecclesia, quae in nomine beati Pancratii fundata est, per quamdam negligentiam vel incuriam, per submissiones diabolicas, post matutinas laudes exusta, a fundamentis usque ad summum tectum combustum est. Sed clementissimus et solertissimus pontifex, Deo aspirante ex sancti Spiritus illustratione, firmum jaciens fundamentum mirum in modum jam praefatam ecclesiam noviter restauravit, et simul cum sartis tectis, Deo juvante, ad meliorem deduxit statum.
421 Et ut verus amator Dei et cultor sanctarum Dei ecclesiarum fecit super altari majori praedictae ecclesiae vestes duas, ex quibus unam cum rotis majoribus, habentem gryphes, ornatam in circuitu de fundato, et tetravila serica alithyna ornata de tyrio optimo in circuitu ejusdem altaris fecit numero quatuor. Verumetiam et in ecclesia beati Petri apostoli, ubi supra, fecit vestem rosatam, habentem historiam Domini nostri Jesu Christi, quando extendit manus et apprehendit beatum Petrum apostolum de fluctibus maris. Isdem beatissimus vero et praeclarus pontifex fecit in basilica sancti Cyriaci vestem albam holosericam habentem in gyro periclysin de fundato, et in medio historiam Resurrectionis; et in circuitu altaris tetravila alba, habentem periclysin de tyrio. Fecit autem et in titulo sancti Vitalis vestem albam holosericam habentem periclysin de fundato, et in medio historiam Resurrectionis; necnon et in diaconia sancti Archangeli posuit vestem albam holosericam, habentem periclysin de tyrio, et in medio historiam Ascensionis. Item ipsum super altare sancti Abbacyri similem vestem obtulit. Porro in diaconia sanctae Agathae martyris fecit ipse sanctissimus pontifex vestem albam holosericam habentem in gyro de tyrio, et in medio historiam Resurrectionis. Verumetiam et in titulo Pammachii super altare sanctorum Joannis et Pauli fecit vestem albam holosericam, ornatam in gyro de fundato, habentem historiam Crucifixi, Ascensionis et Pentecostes. Pariter et in ecclesia beati Clementis martyris atque pontificis fecit vestem albam cum chrysoclavo habentem historiam Resurrectionis, seu Ascensionis, necnon et Pentecosten.
[Col. 1245] 422 Imo et in ecclesia sancti Cyriaci, posita via Ostiensi, fecit vela e quadrapulo numero quinque, habentia historiam Salvatoris vocantis discipulos de navi. Et super sanctum altare ipsius martyris posuit vestem de fundato. Ipse autem a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in basilica sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae ad Praesepe coronas argenteas, et delphinos suos duodecim, quae pensan. libras centum duas et uncias novem. Sed et phara canthara argentea cum delphinis suis ibi fecit numero septem, pensan. libras octuaginta quinque et semis. Isdem vero beatissimus praesul fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui ante presbyterium pharum volubilem ex argento purissimo, cum coronis et crucibus, pens. inibi libras triginta quinque et uncias sex. Verumetiam id ipsum deorsum, ubi sacratissimum corpus ipsius principis apostolorum requiescit, renovavit imaginem auream, habentem vultum Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, ac sanctae Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli, atque Andreae, necnon et beatae Petronillae martyris, ubi et addidit auri obrizi libr. 21 et uncias tres.
423 Imo vero ubi supra ante sanctum Andream investivit altare beati Martini confessoris Christi ex argento purissimo deaurato, ex transmisso [Col. 1245] B, ex terra quondam. quondam Fridigisii abbatis, quod pensan. undique libras 17 et semis. Fecit autem et in basilica beati Pauli apostoli doctoris mundi gentium pharacanthara ex argento purissimo, cum delphinis suis numero quinque, pens. libras sexaginta septem et uncias quatuor.
424 Hic a Deo inspiratus venerabilis et praeclarus pontifex, conspiciens ecclesiam beatorum martyrum Nerei et Achillaei prae nimia jam vetustata deficere, atque aquarum inundantia repleri, juxta eamdem ecclesiam noviter a fundamentis in loco superiore ecclesiam construxit mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam; in qua etiam haec obtulit dona: canistros ex argento numero sex, pensan. simul libras quindecim; ciborium ex argento purissimo, pensan. libras ducentas et quindecim; calicem et patenam ex argento purissimo deauratos, pensan. libras duodecim et uncias decem; regnum super altare ex auro purissimo, diversis ornatum pretiosis lapidibus, pens. libras duas et uncias sex; vestes duas, ex quibus unam albam holosericam, habentem historias Dominicae nativitatis seu Resurrectionis, Ascensionis atque Pentecostes, ornatam in circuitu de chrysoclavo, et aliam de tyrio. Idem vero fecit in basilica beatae Dei Genitricis ad Praesepe regnum ex auro purissimo Spanoclysto, diversis in circuitu de chrysoclavo pretiosis ornatum lapidibus, pens. libras quatuor et uncias septem. Fecit vero communicales ex argento purissimo per singulas regiones, qui praecederent per stationes per manus acolythorum numero viginti quatuor, pensan. simul libras . . . Pari modo et in basilica beati Petri apostoli fautoris sui regnum ex auro purissimo, diversis pretiosis ornatum lapidibus, pens. libras septem. Fecit etiam in diaconia sanctorum Nerei et Achillaei vela promiscua holoserica numero . . . . .
425 Sarta tecta beati Agapiti martyris, sita juxta basilicam beati Laurentii martyris foris murum, quia jam prae nimia vetustate emarcuerant, noviter restauravit. Imo vero et in titulo beatae Pudentianae fecit vestem albam holosericam, ornatam in circuitu de tyrio. Qui beatissimus pontifex postquam sedem Romanam et apostolicam annos viginti, menses quinque, et dies 16 gloriosissime rexit, ex hac luce subtractus ad aeternam migravit requiem. Fecit autem ordinationes tres per mensem Martium, presbyteros triginta, diaconos undecim, episcopos per diversa loca numero centum sex et viginti [Col. 1245] B, 26. . Sepultus vero est in basilica Petri apostoli pridie Idus Jun. indict. nona, et cessavit episcopatus dies 10.
[Col. 1257A] Apud Fabrottum ex codice Freheri Num 426, lin 1, sedit menses 7. Hic a, etc. lin 6, humilitatis mores dignos. Num 427, lin 1, diaconi ordine eum provexit. lin 9, papa urbis. Num 428, lin 2, Franciae arripuit iter. Num 426, lin 1, sedit m. 7. lin 2, in patr. Salvatoris, id est Lateran. lin 3 et 4, claro gen sanctae discipl sac c. studiosus vig. lin 4, jam fato. lin 5, in locum ejus successit d. L. p. q. ibid., respiciens. lin 6, humilit mores agere eum ad subdiac ord pr. et sic ad sacerdotii gradum pervenit. Sicque factum est, ut lin. 5 num seq. Num 427, lin 5 et 6, antefatus d. L. p. illico eum cum ferv. lin 7, p. est culmen el. Qui uno omnes affectu. lin 8, beati Petri perd. lin 9, papa urbis c. e. Hic vir sanctiss in pontificatus culmine jam positus. [Col. 1257B] Num 428, lin 2, Eccl Franciae arripuit iter ad p. ibid., dominum. lin. 3 qui cum in Francia p. ibid, atque exsultatione a praedicto principe piis atque Fr. p. s. est, quantum vix lingua narrare potest; et tantam illi d. lin 6, impetraret. lin ead ut isdem princ pro il. lin 7, s. om. quae ei l. est crucem de suo. lin 8, per praecepti pag. lin 10, captivi ten. ibid., quas in sanctam Romanam Eccles. lin 12, reduxit. Hic divina voce, etc., ut lin 14 num seq. [Col. 1258A] Num 429, lin 13, apost. Fecit autem ordin mens Decembris, pr. Num 426, lin 4, jam fato. lin 6, humilitatis mores degere. Num 427, lin 5 et 6, antefatus. lin 6, illico. ibid., isdem sanctiss vir. lin 7 et 8, qui uno omnis affectu. lin 9, papa urbis. Num 428, lin 3, qui cum Franciam perv. lin 4, narrare. lin 5, largire d. e. ut o. quaecunque ab eo i. lin 7, cortem. lin 8, per praecepti pag. lin 10, omnis exsules. ibid., quas in sanctam Romanam Ecclesiam. Num 429, lin 1, item fecit g. argentea. lin 2, num . . . . et in monasterio ubi supra. lin 4, cum gemmis, pens lib 10. Fecit autem et in s. Theod in Sabelli c. [Col. 1258B] Num 426, lin 6, humilitatis mores degeret, eum. Num 427, lin 9, papa urbis. Num 428, lin 2, Ecclesiae. Franciae. lin 4 et 5, tantam illi. lin 6, impetravit. Num 429, lin 6, fecit autem et in s. Theod. in Sabellum.
426 Stephanus, natione Romanus, ex patre Marino, sedit annos septem, menses septem [Col. 1255] B mens. 7. 3. . Hic a primaeva aetate in patriarchio Lateranensi sub sanctae memoriae domno Adriano papa nutritus atque educatus, nobili prosapia atque clarissimo genere ortus, adhuc in parva aetate ad discendam sacrae disciplinae scientiam studiosius vigilabat. Defuncto vero sanctae memoriae jam praefato domno Adriano papa, in locum ejus domnus Leo papa successit. Qui praedictum domnum Stephanum conspiciens bonae conversationis atque humilitatis, eum ad subdiaconatus ordinem promovit.
427 Quem magis ac magis spiritualibus studiis vacare conspiciens, Domino annuente, ad diaconatus culmen eum provehit, et ex tunc multipliciter spiritalibus pollens studiis, maxima tam ad evangelizandum populo solerter ac clare divina atque evangelica verba, quamque ad exercendam ecclesiasticam traditionem gessit curam. Et ita Spiritus sancti gratia in ejus corde refulsit, ut in omnibus efficax idoneusque comprobaretur. Sicque factum est ut dum de hac vita migraret antepraefatus domnus Leo papa, illico dum ferventissimo affectu a populo Romano diligeretur isdem praecipuus ac sanctissimus vir Stephanus ad sacrum pontificatus culmen est electus. Qui omnes uno affectu parique amore eum ad ecclesiam beati Petri apostoli perducentes, Dei ordinante providentia, papa orbis consecratus est.
428 Hic sanctissimus vir in pontificatu jam positus, pro confirmanda pace et unitate sanctae Dei Ecclesiae, ad Franciae arreptus est iter, apud piissimum et serenissimum domnum Ludovicum imperatorem. Qui cum in Franciam pervenisset, tanto honore atque exaltatione a praedicto piissimo [Col. 1257] principe atque Francorum populo susceptus est, quanto vix lingua narrari potest. Et tantam illi Dominus gratiam largiri dignatus est, ut omnia quae ab eo poposcisse dignoscitur in omnibus impetrarit. In tantum ut isdem piissimus princeps pro illius amore in finibus Franciae super omnia dona, quae ei largitus est, curtem de suo proprio fisco beato Petro apostolo perpetuali usu per praeceptionis [Col. 1257] B, perceptionis. paginam concessit. Isdem vero sacer antistes exemplum sumens Redemptoris nostri, qui pro nobis de coelis dignatus est descendere, et de captivitate diaboli nos eripere, omnes exsules, qui illic captivitate tenebantur propter scelera, et iniquitates suas quas in sanctam Ecclesiam Romanam et erga domnum Leonem papam gesserunt, pro pietate Ecclesiae secum reduxit. Fecit autem in ecclesia beati Petri apostoli ad Vincula tymiamaterium de argento desuper deauratum, pensan. libras. . .
429 Item similiter fecit gabatha de argento, pens. libras. . . Similiter fecit vela holoserica, cum periclysi de fundato numero. . . Imo et in eadem ecclesia fecit vestem de chrysoclavo, cum gemmis, habentem historiam beati Petri apostoli. Item fecit vela de fundato numero. . . Et in monasterio ubi supra fecit calicem de auro, cum gemmis ornatum, pensan. libras. . . Et patenam de argento desuper deauratam, pens. libras. . . Item fecit crucem de auro cum gemmis ornatam, pensan. libras. . . Fecit autem praedictus et venerabilis praeclarus pontifex in sancto Theodoro in Sabello crucem de auro cum gemmis ornatam, et calicem de argento, pensan. libras. . . Fecit autem praedictus venerabilis et praeclarus pontifex in basilica beati Petri apostoli ad Vincula patenam, et calicem de argento, desuper deauratam, pens. libras. . . Item, ubi supra, fecit coronam de argento cum pendentibus suis, pensan. libras. . . Enimvero et in oratorio sanctae Barbarae martyris in Subora fecit vestem de fundato. Necnon et in basilica beatae Helenae fecit vestem de fundato. Hic divina vocatione de hac luce subtractus ad aeternam migravit requiem. Sepultus vero est in basilica beati Petri apostoli. Fecit autem ordinationem unam in mense Decembrio, presbyteros novem, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero quinque; et cessavit episcopatus dies duos.
[Col. 1271A] Apud Fabrottum, ex codice Freheri. Num 430, lin 10, tanti studii pervigil, et religionis devotus. lin 13, unde qui sibimet. lin 28, omnium civium. Num 431, lin 13, cameram. lin 19, lib. 12 et semis. lin ead, uncias tres. lin 23, libr. 13 et uncias 2. Num 433, lin 6, extinxit. lin 7, perstitit. Num 435, lin 3, vallaris. Num 436, lin 8, cruce. lin 10, quadrapulo 20. lin 12, cortinam. Num 437, lin 5, dicentem multas tibi gratias. lin 6, frustratoriis. Num 438, lin 3, praetextati. Num 439, lin 8, mensis. Num 440, lin 2, libr. 154. lin 12, exafoti. lin ead., lib. 2 et uncias 8. Num 442, lin 7, mensis. Num 447, lin 2, cerneret. [Col. 1271B] Num 449, lin 11, tabulas de. [Col. 1272A] Num 450, lin 5, ibidem junxit, pens. libr. 254. Num 451, lin 3, apostolatam. lin 12, vela alba. lin 16, Sabinis. Num 430, lin 1, mens. 3, d. 17. Qui a primaevo aetat. suo tempore. lin 5, presbyt. honor. consecr. Quem dum, etc., ut lin 9. lin 10. quem domnus ter beatissimus papa Steph. praedec. ejus cum tanti studii pervigilem. lin 11, tam ei. m. lin ead protomartyris, quamque majorem juxta basil. beati Petri princ. apost. ecclesiam ad reg. commisit. Dum ergo tantae bonae oper. ( ut lin 19) praecipue, longe, lateque discurreret fama, et omn. Dei reg. suae piae Ecclesiae sub gubernationis cura, ann. lin 21, una conc. eademque vol. lin 23, pont. est elev. Omnium etenim Ecclesiarum, ut lin 28. Num 431, lin 1, quae dilig. [ M, quae et dilig.] lin 3, ampliavit. Captivos ubicunque inven. poterat a vinculis absolvebat. Ecclesiam etenim beatissimae [Col. 1272B] Christi martyris Praxedis, quae quondam priscis [Col. 1273A] aedificata temporibus nimio jam lassata senio erat, ita ut a fundamentis casura ruinam sui minaretur, isdem venerabilis pont. illius ruinam ante praevidens, eidem ecclesiae curam adhibens, illic pervigil saepius existens, in alio loco non longe demutans, in meliorem eam, quam dudum fuerat, erexit statum. Multa etiam corpora sanctorum, quae in dirutis cimiteriis jacebant, ibi deduxit, atque honorifice collocavit: ibidem oratorium beatae Agnetis Christi martyris mirae pulchritudinis exornavit. Ecclesiam denique, ut num 435, lin 11. Num 435, lin 11, Dei Genitr. Mariae d. n. lin 14, ubi etiam multa dona obtulit. Fecit etiam a novo ecclesiam sanctae Caeciliae, ubi et corpus ejusdem compte posuit, cum carissimo Valeriano sponso suo, atque Tiburtio et Maximo martyribus, necnon Urbano et Lucio pontificibus, ubi etiam quamplura et innumerabilia contulit dona, tam in auro quam in argento, seu palliis. In diaconia vero sanctorum [Col. 1273B] Cosmae et Damiani vestem de sirico fecit. Restauravit etiam praesepe dominae nostrae Virginis Mariae, absidamque ejusdem ecclesiae a novo refecit. Hic denique divina vocatione defunctus, sepultus est in ecclesia beati Petri apostoli. Fecit autem ordin. Num 451, lin 19, 20 Martii, presbyt . . . . diac. 7. Num 430, lin 1, 2, dies 17. lin 7, jucundeque. lin 10, tanto studio pervigil, et religionis devotus c. lin 13, unde qui sibimet. lin 14, correxit, exemp. lin 15, exornaret. lin 17 et 18, quae ege h. er. et semper cotidie. lin 19, emigr. lin 29, summa prudentia. Num 431, lin 4, captivos, exsules. lin 5. Spaniae part. lin 7, mirae pulchritudinis decoratam ex auro, gemmisque confectam. lin 9, in ejus demum vener b. lin 11, ubi et super arcum, lin 15, in cujus absida. lin 18, unc 3. lin 19, lib 13, unc 2. lin 20, et duas alias b. lin 21, pens simul. lin 22, jam fati or. [Col. 1273C] Num 432, lin 1, pariterque et coronam. lin 2, seu gemmis exorn. lin 4, quem ex lam. lin 5, arcora 2. Num 433, lin 3, equester cuc. lin 8, quae ob insidiam d. f. inrepta est. Num 434, lin 1, hic praecl. pont. lin 2, arcos. lin 4, a priscis. lin 5, isdem. lin 6, in alio l. n. d. loco. lin 8, arcum tr. lin 9, hic etiam beat. ibid., dirutis in cimiteriis i. lin 10, neglecta. Num 435, lin 1, libr DCCCCX. lin 3, atque deauravit, quae simul pens lib. . . super ejusdem venerabile alt. Num 436, lin 4, de stauraci. lin 5 pariterque et al. v. lin 6, cruces. lin 8, cruce. lin 9, vela tirea 3. lin 12, cortinam majorem de q. cum per de fund Christi. lin 14, quadam dum die. Num 437, lin 6, frustratoriis. lin 7, saepefatus. lin 8, quae esset illa. lin 15, ideoque sic. lin 17, quam tu nov const rec. Haec dic. Num 438, lin 1, absolutis. lin 2 indicio. lin 4, [Col. 1273D] sponsi Valer pariterque et linteam martyris illius. lin 6, abstersus. lin 12, in hon sanctarum virg. Num 439, lin 3, necnon pro am. lin 9, jam fato. Num 440, lin 4, pens libr. . . CLIV, unc XV. lin 8, pens simul. lin ead imagines ex arg deaur pens lib 48 semis. lin 10 pens simul. lin ead, canistra exafoti arg II, pens lib 2 unc 9. lin 12, jam dictus p. canistra ex arg enaf. lin 16, item, ubi supra fecit vest. Num 441, lin 4, de quadr. fecit vela alit vener pontifex. lin 8, de olov ubi ipsam vestem cum per de bl. et fundato. lin ead, arcella jam dictae virg vest de quadr cum per de quadr. lin 10, jam fatae eccl. lin 13, vela parva tyrea. ibid. num 2. Num 442, lin 1, ex mon. lin 2, animo haerens. lin 2 et 3, reperit monasterium sanctorum Sergii et Bachii. lin 7, facult in familiis, massis, vineis, domibus, urb atque rust. lin 10, juxta Lateranis decantent instituit. [Col. 1274A] Num 443, lin 7, 8, compam enim vero. lin 9, ubi et supra. lin 10, turib de arg. pens lib 1. lin 16, ornatam, interea namque ibi ip. lin 17, fecit autem ad orn. Num 444, lin 4, texta. lin ead. sacro sancto. lin 12, in Centumcellas cal et pat. Num 445, lin 3, protomartyris, quum major ad sanctum Petrum. lin ead, cruces de auro textas. lin 10, in diaconia vero beati Archangeli. Num 446, lin 3, saepe dictus praes vela de fundato, habentia periclisim de fundato n. 8. lin 4, beati Archang. lin 5, papa construxit. Num 447, lin 1, idem sanctissimus, et ort p. lin 4, conloqui p. cum sibi adsistentibus. lin 5, et largum. lin 6, cerneret. lin 8, mod decl potius consulisset. lin 12, nectens, novis illas scilicet celaturis ex. lin 19, alt lucere deb. lin 22, pens lib. lin 23, pens lib LX s. lin 24 et 25, qui omnis similiter p. l. lin 26, obtulit ibi ipsum cortinam ex arg. lin ead, XCIII s. lin 30, [Col. 1274B] vestes de chrysocl diversis ornatas gemm. Num 448, lin 1, ibi ipsum, et saepe ita occurrit. lin 5, in jam fato alt. in lin 7, pulcherrime comptam. lin 7 et 8, ibi ipsum. lin 10 adveniens s. a. div ornatum, atque exornatum margaritis, imo ib aliam univit v. Num 449, lin 4, jam fatae ecclesiae vela de fund 14. Similiter et de mizillo 14. Domini Dei nostri. lin 6, habentia. lin 9, omnip. Domini famulus. lin 11, habens tabulas de chrysocl 7. lin 12, in ipsum trabem. lin 13, ipse etenim saepedictus p. lin 14, ibi ipsum de blatt. lin ead, numero sex, et de imizilo vela num 4. Ipse etenim persaepe dictus pontifex fecit juxta vestibulum altaris, in absidam, vela de quadrupulo num XII, ibi ipsum de blatthin vela 6 venerabilis quoque praesul. lin 18, de fundato 6, item in absidam bas. p. v. a. c. p. de fund 6. Verum enimvero vela alba, cum periclysin de blattin Byzantea num 4. Et quia idem ter beat. Num 450, lin 4, similiter et ex arg. lin 6 jam [Col. 1274C] fatus p. lin 7, pens simul. lin 8, beatae Christi mart Caeciliae. Num 451, lin 1. Genitr semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae appellatur ad P. lin 3, item ibi ipsum obt g. apostolatam. lin 4, pens simul libr. lin 6, pens simul lib 1. lin 7, 8, et pulcherr ornatam. lin 12, ipsius ecclesiae f. lin 13, vela alba olosirica. lin 14, vener enim praesul. lin 15, quae appellatur Dominica. lin 19, diaconos 7. Num 430, lin 3, atque sacros. lin 6, magnanimis. lin 13, videant. Unde qui. lin 21, annuens. lin 24, erat enim Patrum praecepta, seu instituta pontificum, atque canonum regulas, necnon legum sanctiones decentissimus observator. lin 30, exornator. Hic. Num 431, lin 4, mulieres in auro. lin 18, et unc [Col. 1274D] III. lin 20, D. nostri et duas. Num 432, lin 5, propitiatorium ergo altaris ex lam argent exornantes. Num 433, lin 1, conticinium. lin 6, auroram observantes in eod loc perstetit. Num 434, lin 8, et arcum triumph. lin 9, sanctorum dirutis in cymit. Num 435, lin 3, compsit, atque deauravit. Num 436, lin 14, gerens. Quadam vero die oration. Num 437, lin 14, Mariae auxiliata. Num 438, lin 2, revelat indicio. lin 3, praetestatim. lin 5, linteamina martyrum. Num 440, lin 16, item ibi ipsum fec. Num 441, lin 3, psillias. lin 14, arcus jam praef. eccl. Num 442, lin 10, juxta Lateranensis. Num 443, lin 16. ornatam. Interea namque ibi ipsum fecit. [Col. 1275A] Num 444, lin 2, Tyreo, sic fere semper. lin 12, Centumcellas. Num 445, lin 3, protomartyris, quam major ad s Petr. lin 8, obtulit ibi ipsum. ita saepe. Num 447, lin 4, cum sibi adsist. lin 8, declinare [Col. 1276A] potius constitisset. lin 19, alt lucere debeant. Num 448, lin 3, chrysocl seu divers. Num 450, lin 7, bizantea num. ibid. Num 451, lin 2, nostrae, quam ad pr. lin 20, Martio.
430 Paschalis, natione Romanus, ex patre Bonoso, sedit annos septem, menses quinque [Col. 1259] * tres. , dies sexdecim [Col. 1259] * septemdecim. . Qui a primaevo aetatis suae divino cultui mancipatus, atque in sacrosanctae ecclesiae patriarchio studiis divinae salutiferaeque Scripturae imbutus, tam in psalterio quamque in sacris paginis Novi ac Veteris Testamenti specialiter eruditus, elegans, atque in omni bonitate perfectus, subdiaconus quidem factus, et postmodum diaconus atque presbyter honorifice consecratus est. Erat autem vir sanctus, castus, pius, innocens, magnanimus, loquela devotus, pudicitia plenus, et nimis hilariter jucundeque in eleemosynis pauperum cuncta quae habebat opportune distribuens. In colloquiis ergo divinis frequentius cum religiosis ac sanctis monachis sedula observatione die noctuque insistebat, et in orationibus ac vigiliis, quotidianisque jejuniis humiliter atque honeste vigebat. Quem dum praedecessor ejus domnus Leo ter beatissimus papa tantis studiis pervigilem et religionis devotum conspexisset, tunc ei monasterium beati Stephani primi martyris, juxta basilicam beati Petri principis apostolorum, ad regendum commisit. Quia scriptum est: Nemo lucernam accendit, et in abscondito ponit, neque sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant [Col. 1259] Matth. V. . Unum, qui suimet vitae hujus temporalis lucra pro aeterna sobrie atque utiliter moderando correxit, et exemplum bene vivendi in subditis, et correctionem pietatis religiosius exornavit. Qui etiam gratiam hospitalitatis in peregrinis et claudis, qui ob amorem beati Petri apostoli de longinquis regionibus ad ejus limina occurrebant, utiliter praeparans necessaria subministrabat, et occulte quibus egebant hilariter erogabat. Et semper quotidie in Dei operatione crescebat, usquequo praedecessor ejus domnus Stephanus papa de hac luce ad aeternam beatitudinem migrasset. Dum ergo per tanta bonae operationis exempla praecipue, longe, lateque fama discurreret, et omnipotens Deus regimen Ecclesiae suae sub piae gubernationis cura annueret apte moderateque disponere, una concordia, una eademque voluntate, divino interveniente consultu, a cunctis sacerdotibus seu proceribus, atque omni clero necnon et optimatibus, vel cuncto populo Romano ad laudem et gloriam omnipotentis Dei in sedem apostolicam pontifex elevatus est. Erat enim Patrum praeceptorum, seu institutorum pontificum atque canonum, necnon legum sanctionumque decentissimus observator, et cuique justitiae normae a tempore ordinationis suae nobilissimus promulgator; tardus ad irascendum, et velox ad miserandum. Nullum malum pio malo reddens, neque vindictam secundum cujusquam commissum tribuens, sed semper misericors pia dilectione omnibus civibus, et a Deo commisso populo Romano amator et gubernator existebat. Omnium etenim ecclesiarum Dei cum summo studio atque summa providentia pro solita religionis cura cultor, restaurator, atque in omnibus devotissimus exornator fuit.
431 Hic beatissimus praesul multa corpora sanctorum requirens, invenit. Quae et diligentius intra civitatem ad honorem et gloriam Dei honeste recondidit. Rogam etiam omni clero suo in presbyterio profecto multipliciter ampliavit, et omnem thesaurum in sacrario coelesti recondidit, maxime propter captivos, et exsules eos non tantum a transmarinis regionibus viros ac mulieres auro seu argento redimens, verum etiam per longinqua viarum itinera passim perquirendo, tam in Hispaniae partibus quamque per singula loca inveniens, sicut bonus et verus pastor ad propria perduxit. Fecit autem in sacro altari beati Petri principis apostolorum vestem mirae magnitudinis, pulchram et decoratam nimis, ex auro gemmisque contextam, perfigurantem historiam qualiter idem apostolus a vinculis per angelum ereptus est. In ejusdem venerabili basilica ante aditum, quae ducit ad corpus in loco ferrata, altare constituit, in quo et venerandum beati Sixti martyris atque pontificis corpus honestissime collocavit. Ubi et desuper arcum musivo exornatum decenter instruxit. Simili modo in eadem sacratissima beati Petri apostoli ecclesia, juxta ingressum qui ducit ad beatam Petronillam, oratorium summae magnitudinis atque pulchritudinis decoranter construxit. Et super columnas in quadrificio camerantes, musivo pulchrisque metallis decoravit: in quo et corpora beatissimorum martyrum Processi et Martiniani ad honorem et gloriam omnipotentis Dei memorialiter honorificeque recondidit. In cujus absidam imaginem pulcherrimam de argento, exauratam cum diversis historiis inter marmorum constructiones [Col. 1259] B, concrustationes. ordinatas infixit, quae pensant libras sexaginta duas et semis; simulque et lilia de argento, pens. libras decem et septem, et uncias duas. Necnon et gabathas ex argento purissimo numero septem, pens. [Col. 1261] simul libras tredecim semis et uncias duas. Imagines etiam de argento exauratas fecit in eodem venerabili loco numero tres. Unam Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, et duas aliorum beatorum martyrum Processi et Martiniani, pens. insimul libras triginta et sex. Necnon et aliam imaginem ex auro purissimo obtulit ad ornatum jam praefati oratorii, pens. libras tredecim et uncias tres. Simili modo canistra ex mundissimo argento numero octo, pens. omnes libras tres et quadraginta.
432 Pariterque et concham ad spongiam pro nocturnis diligentiis ibidem ex argento constituit, pensan. libras septem et uncias novem. Imo et claves in modum crucis ex auro purrisimo, seu gemmis mirae decorationis exornatas in eodem venerabili loco merito decoravit, quae pensan. libras . . . . Ubi etiam regularem ordinavit, quem laminis argenteis superinduxit, pens. libras viginti. Super quem constituit arcus duos de argento et gammadias quatuor, quae simul pens. libras sexaginta. Propitiatorium etiam altaris ex laminis argenteis exornatum circumduxit, atque sacram confessionem ejus interius exteriusque cum rugulis suis nobilissime circumstruxit, quae simul pensan. libras . . . . Et super altare eorumdem beatissimorum martyrum vestes duas instituit, ex quibus unam de fundato cum cruce de chrysoclavo, et alteram de quadrapulo mirifice exornavit. Vela quoque majora de fundato numero septem, cum periclysi de blatthin circumsuta, similiter decoravit. Sed neque hoc silentio praetereundum esse arbitramur, quod eodem tempore, diabolica operante versutia, per quorumdam gentis Anglorum desidiam ita est omnis illorum habitatio, quae in eorum lingua burgus [Col. 1261] B., baxus. dicitur, flamma ignis exundante combusta, ut etiam nec vestigia pristinae habitationis in eodem loco inveniri potuissent. Cujus exuberantis incendio pene totam porticum, quae duxit ad basilicam principis apostolorum, ignis fomes devastavit.
433 Et dum haec ter beatissimus pontifex quasi hora noctis conticinio persensisset, subito propter amorem Ecclesiae beati Petri apostoli, atque tantam peregrinorum illorum devastationem nudis pedibus discalceatus pedester cucurrit. Cui tanta omnipotentis Dei in ejus adventu misericordia adfuit, ut locum, in quo prius idem coangelicus pontifex constitit, nequaquam ulterius impetus ignis transgredi permisit. Sed ipse Dei clementiam exorando, et multitudo fidelium qui aderant decertando, acies ignis Deo miserante exstincta est. Sicque peractum est ut totius noctis spatium usque ad auroram perseverans in eodem loco persteterit. Unde postmodum ter beatissimus pastor considerans illorum peregrinorum inopiam, quae ob insidias diabolicae fraudis irrepsit, tanta dona, tantaque beneficia, sicut semper solitus erat, in eorum necessitatibus impertivit, tam in auro et argento, vel corporum indumenta, quam reliqua necessaria alimenta omnia uberius subministrabat. Sed et sylvarum copiam pro lignorum utilitate, quatenus domicilia sicut ante in eodem loco fuerant, utiliter restaurarent. Porticum etiam, quae ab eadem clade vastata est, decentius quam fuerat in melius firmissime restauravit.
434 Hic praeclarus et venerabilis pontifex fecit in ecclesia beati Petri apostolorum principis nutritoris sui vela de chrysoclavo per arcus presbyterii, habentia historiam de mirabilibus apostolorum, quae per eos Dominus operari dignatus est numero quadraginta et sex. Ecclesiam etiam beatissimae Christi martyris Praxedis, quae quondam priscis aedificata temporibus nimio jam lassata senio, ita ut a fundamentis casura ruinam sui minaretur, idem venerabilis pontifex (illius ruinam ante praevidens, eidemque ecclesiae curam adhibens, illic pervigil saepius existens) in alium non longe demutans locum, in meliorem eam quam dudum fuerat erexit statum. Absidam vero ejusdem ecclesiae musivo opere exornatam variis decenter coloribus decoravit. Simili modo et arcam triumphalem eisdem metallis mirum in modum perficiens compsit. Hic beatissimus et praeclarus pontifex multa corpora sanctorum diutius in coemeteriis jacentia pia sollicitudine, ne remanerent neglectui, quaerens, atque inventa colligens magno venerationis affectu in jam dictae Christi martyris Praxedis ecclesiam, quam mirabiliter renovans, construxerat, cum omnium advocatione Romanorum episcopis, presbyteris, diaconibus et clericis laudem Deo psallentibus deportans recondidit. Quae dum sanctissimi atque coangelici praesulis intima cordis vigilantia gererentur, ut reconditorum ibidem sanctorum corporum Deo indesinenter super astra placentium precibus apud omnipotentem Dominum juvaretur, construxit in eodem loco a fundamentis coenobium, quod et nomine sanctae Praxedis virginis titulavit. In qua et sanctam Graecorum congregationem aggregans, quae die noctuque Graecae modulationis psalmodiae laudes omnipotenti Deo, sanctisque illius ibidem quiescentibus, sedulo persolveret, introduxit. Siquidem in eodem venerabili monasterio plurima conferens praedia, et possessionem, loca urbana vel rustica, superflue atque abundanter ditavit. Quinimo et in eadem ecclesia fecit oratorium beati Zenonis Christi martyris, ubi et sacratissimum ejus corpus ponens musivo amplianter ornavit.
435 Fecit autem in eadem ecclesia ciborium ex argento, pens. libr. octingentas et decem; imo et propitiatorium sacri altaris ex argenteis laminis mirifice exornavit. Confessionem denique ejus cum regulis suis interius exteriusque vallantem pulcherrime compsit atque decoravit, quae simul pens. libr. trecentas. Super ejusdem venerabilis altare fecit regnum Spanoclystum ex auro fulvo, seu diversis [Col. 1263] lapidibus exornatum, pens. libras quinque et uncias duas et semis. Et in eodem sacro altari fecit vestem de chrysoclavo, cum diversis historiis mirae magnitudinis atque pulchritudinis exornatam. Item ubi supra obtulit aliam vestem chrysoclavam ex auro gemmisque confectam, habentem historiam virginum cum facibus accensis mirifice comptam atque decoratam. Ad sacrum denique ejusdem virginis corpus obtulit imaginem ex laminis argenteis praefiguratis, pens. libras nonaginta et novem. Hic benignissimus praesul fecit in jam dicto monasterio oratorium beatae Agnetis Christi virginis mirae pulchritudinis exornatum. Ecclesiam denique sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae appellatur Dominica, olim constructam et jam ruinae proximam solerti vigilantia praefatus pontifex ampliorem melioremque quam ante fuerat a fundamentis aedificans, renovavit. Absidamque ejusdem ecclesiae musivo mirifice decoravit. Ubi etiam et plurima obtulit dona, scilicet ciborium ex argento, pens. libras trecentas triginta et duas. Propitiatorium sacri altaris ex laminis argenteis compte decoravit. Confessionem quoque ejus cum regulis intus et foris mirum in modum perficiens adornavit, pens. libr. centum et quindecim et uncias tres. Item ubi supra fecit gabatham ex auro purissimo, pens. libras duas et uncias octo. Verum etiam et arcum ex argento, et columnellas duas cum gammadiis duabus, pens. libras . . . . .
436 Imo et in sacro altari fecit vestem de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae nativitatis Domini nostri Jesu Christi, mirae pulchritudinis exornatam. Iterum ubi supra fecit vestem de stauraci pulcherrimam, cum periclysi de blatthin. Item aliam vestem de blatthin bizantea, habentem tabulam de chrysoclavo, cum vultu sanctae Dei Genitricis, et angeli obsequio stantes, cum periclysi de staurace. Pariterque aliam vestem de staurace, habentem pavones, et in medio crucem de blatthin. Porro et vestes duas de quadrapulo, habentes in medio crucem de blatthin. Item ubi supra fecit vestem ex auro textam, cum periclysi de blatthin. Coopertorium rubeum de serico unum. Fecit etiam in circuitu altaris vela rubea serica quatuor, cum gammadiis, et cruces de quadrapulo. Hic venerabilis praesul obtulit in trabe ante vestibulum altaris vela Tyria tria, et de quadrapulo quinque. In arcus majores ejusdem ecclesiae fecit vela de quadrapulo numero viginti, et per arcus presbyterii vela parva de stauraci quatuor, simulque in ingressu presbyterii vela Tyria duo. Hic benignissimus pontifex fecit in ingressu jam dictae ecclesiae cortinas majores de quadrapulo, cum periclysi de fundato mirifice valde. Christi namque omnipotentis Domini famulus, et praenominatus pontifex maximam Dei ecclesiarum curam et sollicitudinem praevidendo indesinenter gerens, cum quadam die orationis studio ad sanctae Dei virginis Christique martyris Caeciliae ecclesiam adveniret, nimio jam quassata senio ecclesiae ejusdem moenia etiam a fundamentis ruitura videns, quae per olitana tempora defectu vetustatis marcuerant et pene ruinis sonfracta diu antiquitus lacerata manebant, dato studio operis eodem in loco magnifico opere novam construere ecclesiam coepit, et perficere satis meliorem quam fuerat studuit.
437 Sed neque illud praetereundum esse existimamus. Dum quadam die ad beati Petri principis apostolorum ecclesiam pergeret, quatenus apud eumdem beatum Petrum apostolum solito more vigilias celebraret, et ante ejusdem confessionem matutinales lucescente Dominica laudes residens decantaret, subito depressus sopore vidit assistentem sibi virginali aspectu puellam, angelicis vestibus decoratam talia locutionis affamina protulisse, dicens: Multas tibi gratias referimus, quia certamen quod de me diu posueras frustratorias relationibus pervulgatis aures accommodans [Col. 1263] B, quod ad incertam famam, quam de me sparsam diu frustr. r. p. a. accommodare, vel. reliquisti: quippe qui tanto penes me fuisti, uti proprio loqui invicem ore valeremus. Haec jam saepe praefatus pontifex diligenter audiens studiose requirere coepit, quae esset ipsa quae talia illi verba diceret, vel quo nomine vocaretur. Cui illa respondit: Si nomen inquiris, Caecilia famula Christi vocor. Ad quam summus inquiens praesul: Quomodo hoc credere possum, eo quod olim fama relata sit quatenus ejusdem venerabilis Christi martyris Caeciliae corpus ad Aistolpho Longobardorum rege hostiliter Romae residente furtim et ab illius hominibus fuisset ablatum. Cui talia venerabili pontifici intimanti omnipotentis Dei famula dixit: Quia me desideranter ut invenirent Longobardi, quaesiverunt, omnino verum est; sed Domini mei Jesu Christi opitulatione, et dominae meae sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae auxilio, neque me invenire, neque deportare sicut voluerant hinc longius potuerunt. Et ideo sicut me quae rere coepisti, qualiter me invenias assiduo labori non desistas incumbere, quia Domino Deo, pro cujus honore passa sum, placuit ut tu me invenias, et in ecclesia quam noviter construxisti recondas. Et haec dicens ab oculis aspicientis ablata est.
438 Tunc isdem venerandus pontifex, matutinalibus laudibus persolutis, pro tam certae et indubitabilis revelationis judicio, coepit hac illacque operosius quaerere ubi sacratissimum ejus corpus jaceret humatum. Quod, tribuente Deo, dum sollicite quaereret, reperit in coemeterio Praetextati, sito foris portam Appiam, aureis illud vestitum indumentis, cum corpore venerabilis sponsi sui Valeriani, pariterque et linteamina martyris ipsius sanguine plena, quando ab impio percussa carnifice Christi Domini martyr [Col. 1265] est regnantis in saecula consecrata. Quibus et linteaminibus sanguis sanctae martyris extersus, involuta ad pedes illius corporis sacratissimo cruore plena, de trina carnificis percussione reperta sunt. Quae cuncta suis pertractans manibus collegit, et cum magno honore infra muros hujus Romanae urbis in ecclesia nomine ipsius sanctae martyris dedicata, ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, ejusdem virginis corpus, cum charissimo Valeriano sponso, atque Tyburtio et Maximo martyribus, necnon Urbano et Lucio pontificibus sub sacrosancto altari collocavit. Pro quorum sanctorum honore videlicet et opitulatione construxit monasterium in honorem virginum seu martyrum Agathae et Caeciliae, juxta ipsius ecclesiam, in loco qui dicitur Colles jacentes.
439 In quo et monachorum Deo servientium congregationem pro quotidianis laudibus in praefato titulo sanctae Caeciliae die noctuque omnipotenti Domino decantandis, constituit. Et pro subsidio et luminariorum concinnatione, seu utilitate, atque stipendiis monachorum, necnon et pro amore atque dilectione, quam erga praedecessorem suum piae recordationis domnum Leonem III papam habere videbatur, hospitale sancti Peregrini, positum ad beatum Petrum apostolum, in loco qui vocatur Naumachia, quod idem praedecessor suus construxerat, et ob neglectum atque destitutionem praepositorum paupertatis inopia consumi videbatur, idcirco pio juvamine consulens, praefatum hospitale cum fundis et casalibus atque massis, seu etiam et colonis sive domibus, necnon familiis, et universis quae juste et rationabiliter secundum legum statuta, eique a praedecessore suo in jam praefato hospitali donata sunt, quaeque ab ipso pia devotione ad augmentum jam dicti monasterii adjuncta sunt, sive agris vel vineis, etiam domibus necnon rustica familia, suae auctoritatis pagina pro jam nominata monachorum congregatione in eodem monasterio confirmavit.
440 Qui sanctissimus praesul amore venerandorum sanctorum fecit in ornamentis ipsius ecclesiae absidam, musivo opere decoratam, et cyborium mirae magnitudinis ex argento, pens. libras quingentas et semis et uncias octo. Propitiatorium denique sacri altaris, seu confessionem, interius exteriusque cum rugulis suis ex laminis argenteis mirum in modum perficiens compsit, quae simul pens. libras sexaginta quatuor et uncias 5. Ad sacrum vero ejusdem virginis corpus obtulit imaginem ex argenteis laminis, pensan. libras nonaginta quinque. Fecit etiam ante vestibulum altaris regularem investitum ex laminis argenteis et columnis duabus, ubi et posuit arcum unum et gammadias duas, pens. insimul libras centum et semis. Obtulit ibi ipse imagines argenteas deauratas tres, pensan. insimul libras quadraginta et octo semis. Saepefatus quoque praesul fecit per arcus ejusdem ecclesiae calices majores ex argento viginti et sex, pens. insimul libras centum novem et semis. Item ubi supra obtulit canistra ex argento duo, pensan. libras duas et uncias octo; gabatham ex auro purissimo, pens. libras tres. Fecit jam praedictus pontifex canistra enafoti ex argento duo, pensan. libras decem, gabathas ex argento tres, pensan. libras quinque, thuribulum ex argento deauratum, pens. libr. unam. Hic benignissimus praesul obtulit in sacro altari vestem de blatthin Byzantea, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia qualiter angelus beatam Caeciliam, seu Valerianum, et Tyburtium coronavit, cum periclysi de chrysoclavo mirae pulchritudinis exornatam. Item ibi fecit vestem de fundato alythino habentem in circuitu periclysin de olovero.
441 Ob amorem ejusdem virginis fecit aliam vestem de fundato porphyretico, habentem in medio crucem ex auro texto, compte decoratam. Enimvero in jam dicto altari obtulit vestem albam, sigillatam cum rosulis, habentem in medio crucem de blatthin, cum psilliis et periclysin de blatthin Byzantea, pulcherrime exornatam. Obtulit et in praenominato altari vestem de quadrapulo. Venerabilis pontifex fecit vela alithyna penden. in circuitu altaris quatuor, habentes cruces, et gammadias de fundato et quadrapulo. In arcellam vero, ubi venerabile caput ejusdem virginis condidit, fecit vestem parvam de Tyrio, cum periclysi de blatthin. Obtulit ubi supra vestem de fundato prasino. Imo et aliam vestem de stauraci cum periclysi de olovero, et vestem de blatthin cum periclysi de fundato. Fecit etiam in arcella ad corpus jam dictae virginis vestem de quadrapulo, cum periclysi. Porro et aliam vestem de staurace, cum periclysi de olovero. In jam dicta ecclesia fecit vela Tyria, cum periclysi de blatthin Byzantea, numero viginti quinque. Item vela prasina, cum periclysi de olovero, numero quatuor. Obtulit ubi supra vela alithyna, cum periclysi de blatthin, numero tria; simulque vela de fundato parva, cum periclysi de blatthin, numero duo. Pariter vela tyria, cum periclysi de fundato duo. Hic venerabilis et praeclarus pontifex fecit per arcus jam dictae ecclesiae vela de fundato numero duodecim, et de quadrapulo quatuordecim. Fecit et in arcu presbyterii vela parva, cum periclysi de blatthin byzantea, numero duodecim. Hic a Deo protectus venerabilis praesul fecit in ingressu ejusdem ecclesiae cortinam majorem de quadrapulo et staurace pulcherrime exornatam.
442 Ipse etiam saepedictus pontifex monasteriis circumquaque constructis vigilanti cura satis animo gerens, quidque haberent inquirens, reperit ipse pius pontifex monasterium sancti Sergii et Bacchi, post formam aquaeductus patriarchii Lateranensis positum, rebus omnibus desolatum, ita ut ancillarum Dei congregatio, quae ibidem inerat, paupertatis inopia nullas omnipotenti Domino sanctisque illius laudes decantare valerent. Qua venerabilis pastor inquisitione ad pietatem commotus, famulas [Col. 1267] Dei qualiter bene religioseque esse possint perfecit. Et in eo monachorum aggregans statuit conventionem, multis idem monasterium ditans facultatibus, et in familiis, massis, vineis, domibus, urbanis vel rusticis locis amplianter sufficienterque multiplicavit, quatenus ipsa congregatio residens, omni necessitate postposita, soli Deo sanctisque illius laudes et hymnos nocte dieque modulanter in venerabili ecclesia Salvatoris Domini nostri Jesu Christi sita juxta Lateranas decantaret.
443 Praeterea in oratorio beatissimorum martyrum Processi et Martiniani, sito infra ecclesiam beati Petri principis apostolorum, quod et idem ipse construxit, obtulit imaginem ex auro purissimo, habentem vultum sanctae Dei Genitricis, pensan. libras decem et uncias quatuor. Ibi et ipse fecit vestem de blatthin Byzantea, habentem tabulas de chrysoclavo duas, cum vultu beati Petri et sanctorum martyrum Processi et Martiniani, et periclysin de chrysoclavo, mira pulchritudine decoratam. Illic etiam obtulit vestem holosericam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum vultu Dominicae resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, et periclysin de blatthin Byzantea, pulcherrime comptam. Verum enimvero sanctis eisdem vela holoserica, cum periclysi de quadrapulo, et blatthin Byzantea obtulit numero novem. Ubi et supra fecit vela parva de Tyrio, cum periclysi de fundato, numero sex. Thuribulum de argento exaurato mirifice, pens. libr. unam. In oratorio autem beatissimorum martyrum Sixti et Fabiani jam nominatus pontifex fecit gabathas ex argento tres, pens. libras quinque et uncias sex. Ante imaginem quoque ipsius oratorii fecit velum de chrysoclavo, mirifice decoratum. Supra eorum venerabile altare fecit vestem de alithyno, habentem in medio crucem de blatthin Byzantea, et periclysin similiter de blatthin. Simili modo in jam dicto oratorio obtulit saepedictus pontifex vestem holosericam, habentem in medio cruces de chrysoclavo duas, et periclysin de stauraci diversis margaritis ornatam. Ibidem ipse fecit aliam vestem de fundato, habentem in medio crucem de blatthin. Fecit etiam ad ornatum praedicti oratorii vela de alithyno, cum periclysi de blatthin Byzantea numero quatuor. Simulque vela holoserica, cum periclysi de quadrapulo et de olovero numero quatuor.
444 Hic benignissimus praesul fecit in ecclesia beatorum martyrum Cosmae et Damiani, in via Sacra, vestem de tyrio habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum vultu Domini nostri Jesu Christi, atque beatorum martyrum Cosmae et Damiani, cum aliis tribus fratribus, cum cruce de auro texto, et periclysin de olovero pulcherrime comptam atque decoratum. Supra eorum denique sancto altari obtulit coopertorium de tyrio, mirifice decoratum. Imo vero ante vestibulum ipsius altaris fecit vela tyria, cum periclysi de blatthin byzantea, numero tria. Venerabilis etiam pontifex fecit in monasterio Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, sito in territorio Reatino, vestem de chrysoclavo, cum historia qualiter idem Dominus noster Jesus Christus cum archangelis et apostolis in coelo coruscat, mira pulchritudine diversis ornatam margaritis. Item in jam dicto monasterio ad ornatum sacri altaris aliam obtulit vestem de fundato, habentem cruces de blatthin byzantea, et periclysin de chrysoclavo, mirifice exornatam. Pari modo in ecclesia beati Mennae martyris fecit vestem de quadrapulo, cum periclysi de blatthin byzantea. Hic sanctissimus et coangelicus praesul obtulit in ecclesia beati Petri apostoli in Centumcellis calicem et patenam ex argento deauratas, pensan. libras quatuor et uncias tres.
445 Enimvero et in ecclesia beati Petri apostoli fautoris sui fecit evangelium cum blatthin ex argento, pensan. libras octo et uncias octo. Benignissimus quoque praesul fecit in monasterio beati Stephani protomartyris ad sanctum Petrum vestes albas holosericas quatuor, habentes in medio crucem de auro texto, cum diversis margaritis, et periclysi de blatthin, mirifice decoratas. Item ubi supra obtulit praenominatus pontifex vestem de fundato, habentem in medio crucem ex auro textam, et periclysin de chrysoclavo. Saepedictus denique praesul fecit in jam dicto monasterio vestem de fundato, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum vultu sanctae Dei Genitricis et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et periclysin de blatthin. Obtulit ibidem ipse vestes de stauraci duas, habentes in medio cruces de chrysoclavo, et periclysin de blatthin. Fecit etiam ad ornatum ipsius oratorii velum majus de quadrapulo, habens in medio cruces de auro textas tres, et periclysin de blatthin. In diaconia beati archangeli obtulit jam dictus pontifex vestem de blatthin Byzantea, habentem in medio crucem de chrysoclavo, et periclysin de chrysoclavo, pulcherrime comptam.
446 Enimvero et in ecclesia beatae Caeciliae martyris fecit concham ex argento, ubi et pretiosum ejusdem virginis caput condidit, pensan. libras octo et semis. Simili modo et in ecclesia beati Quiriaci martyris in Thermis, obtulit praedictus praesul vela de fundato numero octo. Hic a Deo fultus jam nominatus pontifex fecit in oratorio sancti Archangeli, quod quondam praedecessor ejus domnus Leo papa constituit atque construxit, vestem albam holosericam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo, cum historia Dominicae resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, et periclysin de chrysoclavo, mirifice decoratam. Item ibi obtulit aliam vestem de fundato, cum periclysi de blatthin Byzantea. Fecit etiam jam dictus pontifex in supradicto oratorio vestem aliam de quadrapulo, circumsutam, cum historia Dei Genitricis, pulcherrime comptam atque decoratam.
[Col. 1269] 447 Praeterea idem summus pontifex et orthodoxus, divina inspiratione pulsatus, ecclesiam sanctae et intemeratae Virginis Mariae dominae nostrae ad Praesepe cernens quondam tali more constructam, ut post sedem pontificis mulieres ad sacra missarum solemnia stantes prope assistere juxta pontificem viderentur, ita ut si aliquid colloqui pontifex cum assistentibus voluisset, ex propinqua valde mulierum frequentatione nequaquam ei sine illarum interventione liceret: largum ibidem locum inesse, qualiter inde sedem mutare valeret, cumcerneret, dato operis studio coepit indesinenter agere sedem inferius positam sursum ponere, ut eo familiarius Domino preces fundere posset, quo consortia populorum modeste declinare potuisset. Denique sedem optime quam dudum fuerat pulcherrimis marmoribus decoratam condidit, et undique ascensus quibus ad eam gradiatur construxit, pavimentumque altaris erigens pretiosissimis marmoribus stravit. Erexit sane sex inibi ante confessionem sacri altaris purpureo colore columnas, quas super et candidi marmoris trabem posuit, purpureis dextra laevaque marmoribus nectens illas scilicet, caelaturisque exornans satis commode decoravit. Presbyterium quoque ipsius ecclesiae diversis marmoribus, quam pridem fuerat, in melius reparavit. Propitiatorium vero sacri altaris, seu confessionem, interius exteriusque cum rugulis suis ex auro purissimo mirifice decoravit, pensan. libras centum septuaginta quatuor et uncias sex. Similiter et altare ipsius basilicae ex argenteis laminis, cum historiis diversis pulcherrime compsit atque deauravit, pensan. libras trecentas octuaginta et quinque. Benignissimus etiam praeclarusque praesul obtulit ibi gabathas ex auro purissimo, cum diversis gemmis numero sex, pensan. libras viginti et uncias sex. Et hoc constituit, ut semper diebus ac noctibus ante sacrosanctum altare lucernae ardere debeant. Hic divina inspiratione fultus, obtulit in jam dicta basilica arcus ex argento numero octo, cum columnis sexdecim, pensan. insimul libras ducentas decem et octo et uncias octo. Fecit etiam et ante vestibulum altaris rugas majores ex argento, pensan. libras septuaginta et octo. Obtulit etiam et canthara ubi supra ex argento numero sex, pensan. insimul libras sexaginta et semis. Pari modo et per arcus majores saepedictae ecclesiae fecit calices majores ex argento pendentes numero quadraginta et duos, qui omnes insimul pens. libras ducentas octuaginta et unam. Venerabilis etenim praesul ob amorem ejusdem Virginis dominae nostrae obtulit ibidem coronas ex argento numero quatuor, pensan. libras sexaginta et duas et semis, et uncias tres: item ubi supra canistra ex argento numero duo, pensan. libras tredecim. Fecit etiam ibidem imaginem ex argento deauratam, cum vultu beatae Dei Genitricis Mariae, pensan. libras decem et septem et uncias tres. Christi quoque omnipotentis Domini famulus obtulit in sacrosancto altari saepedictae basilicae vestes de chrysoclavo duas, habentes historiam Dominicae nativitatis Domini nostri Jesu Christi, cum periclysi, diversis ornatas gemmis atque margaritis, mirifice decoratas.
448 Obtulit etiam ibi ipse aliam vestem de chrysoclavo, habentem historiam qualiter Dominus noster Jesus Christus a Joanne in Jordane baptizatus est, cum periclysi de chrysoclavo, mirifice exornatam. Item ubi supra compsit vestem de chrysoclave, habentem historiam Dominicae resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, cum periclysi de chrysoclavo, diversis ornatam margaritis. Beatissimus, et venerabilis praenominatus pontifex divino amore ductus fecit ibidem in jam praefato altari vestem similiter de chrysoclavo, habentem historiam qualiter beata Dei Genitrix Maria corpore est assumpta, cum periclysi de chrysoclavo, seu diversis margaritis comptam atque decoratam. Fecit enim benignissimus praesul ibi ipse aliam vestem de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae ascensionis Christi Domini nostri, rite decoratam. Item ubi supra, ob amorem ejusdem Virginis, construxit aliam vestem de chrysoclavo, habentem historiam qualiter Spiritus sanctus venit super apostolos, diversis ornatam margaritis et decoratam. Imo ibidem aliam munivit vestem de chrysoclavo, cum historia palmarum, modeste comptam atque decoratam.
449 Necnon et ubi supra aliam compsit jam nominatus pontifex vestem de olovero, cum periclysi de fundato. Pariter quoque et pro quotidianis diebus obtulit vestes de fundato duas, cum periclysi de quadrapulo, pulcherrime exornatas. Hic divina inspiratione pulsatus, fecit ipse sanctissimus praesul per arcus majores jam praefatae basilicae vela de fundato quatuordecim, et de quadrapulo quatuordecim, similiter et de imizilo quatuordecim. Domini nostri Jesu Christi famulus ob amorem eidem dominae nostrae per arcus presbyterii jam dictae ecclesiae fecit vela de chrysoclavo, habentem historiam Domini nostri Jesu Christi, atque Nativitatem seu Assumptionem ejusdem intemeratae Virginis numero viginti et sex. Pariter et per ipsos arcus obtulit vela de quadrapulo, diversis historiis circumsuta, numero viginti quatuor. Christi namque omnipotentis famulus obtulit sursum in aspectu absidae pannum Alexandrinum mirifice decoratum. Obtulit etiam in trabem majorem ipsius basilicae velum majus de fundato, habens trabes de chrysoclavo septem, et periclysin de blatthin Byzantea. Fecit etiam ad ornatum ipsius basilicae in ipsam trabem vela de quadrapulo numero sex, et de imizilo vela numero quatuor. Ipse quoque pontifex fecit juxta vestibulum altaris in absidam vela de quadrapulo numero duodecim: ibidem de blatthin vela numero sex. Venerabilis quoque praesul fecit in ingressu jam dictae [Col. 1271] basilicae cortinam majorem Alexandrinam, cum diversis historiis, compte decoratam. Simili modo et pro quotidianis diebus aliam ibidem obtulit cortinam Alexandrinam, mirifice exornatam. Benignissimus et praeclarus pontifex obtulit in praenominata basilica vela alba holoserica in trabem majorem, cum periclysi de fundato, numero sex. Vela alia quatuor de blatthin Byzantea alba ibidem constituit mirifice. Item in absida ipsius basilicae posuit vela alba, cum periclysi de fundato, numero sex.
450 Et quia idem ter beatissimus pastor tantam curam, tantamque vigilantiam erga status sanctarum Dei ecclesiarum frequenter impendebat, etiam altare praesepii jam dictae basilicae, seu venerabilem confessionem, ultro citroque ex auro purissimo cum diversis historiis mirifice compsit atque decoravit, pensan. libras centum triginta quatuor et uncias quatuor. Similiter ex argento deaurato, cum variis historiis ibidem uncias decem, pensan. libras ducentas quinquaginta quatuor et uncias quatuor. Item ibidem obtulit praefatus pontifex gabathas ex auro purissimo, cum gemmis diversis, numero tres, pens. libras octo et uncias decem. Porro et vela de alithyno cum periclysi de blatthin byzantea ibidem posuit. Hic sacer antistes ob nimium cordis amorem fecit in ecclesia beatae Caeciliae vestem de chrysoclavo, habentem historiam Dominicae resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, mirifice depictam atque exornatam. Ipse vero a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex, propitiatorium sacri altaris beati Petri apostolorum principis, ubi sacratissimum corpus ejus quiescit, spanoclistum ex auro fulvo, cum diversis historiis depictum atque mirifice decoratum, pens. libras ducentas. Item in jam dicta ecclesia ob amorem ejusdem Dei apostoli fautoris sui obtulit vela chrysoclava per arcus presbyterii, habentia historiam Dominicae passionis ac resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, numero quadraginta sex. Pariter et in ecclesia beatorum martyrum Cosmae et Damiani, in via Sacra, fecit vestem holosericam pulcherrime comptam atque decoratam.
451 Benignissimus etenim praesul fecit in basilica beatae Dei Genitricis Virginis semper Mariae dominae nostrae ad Praesepe gabathas ex auro, diversis gemmis ornatas, numero duas, pensan. libras sex. Item ibi ipse obtulit gabatham apostolicam ex auro purissimo, pensan. libras quinque. Item ubi supra fecit pharacanthara ex argento numero octo, pensan. insimul libras octuaginta duas. Ob amorem quoque ejusdem dominae nostrae obtulit in jam dicta basilica columnas quatuor, et arcum unum, pensan. insimul libras sexaginta. Saepenominatus etenim pontifex fecit in venerabili altari ipsius ecclesiae vestem albam, habentem in medio crucem de chrysoclavo, diversis gemmis circumsutam, et pulchritudine exornatam, aliam quoque ibidem annectens vestem de blatthin byzantea, simili modo cum cruce de chrysoclavo, diversis lapidibus honestissime decoratam. Fecit etiam ad ornatum praefatae ecclesiae vela de chrysoclavo per arcus presbyterii, habentia historiam Dominicae passionis atque resurrectionis Domini nostri Jesu Christi. Necnon et in trabem majorem saepius dictae ecclesiae obtulit vela alia, cum periclysi de quadrapulo, numero sex. Item in trabes ipsius basilicae fecit vela de fundato, numero septem. Obtulit etiam vela holoserica in circuitu altaris jam dictae ecclesiae, habentia periclysin de quadrapulo, numero quatuor. Venerabilis quoque praesul fecit in ecclesia beatae Dei Genitricis, quam vocant Dominicam, rugas ex argento, pens. libras sexaginta sex. Fecit etiam in ecclesia beatae Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, sita Savinis in episcopio, vestem de fundato, cum periclysi de blatthin Byzantea. Hic denique divina vocatione defunctus est. Sepultus vero in ecclesia beati Petri apostoli. Fecit autem ordinationes duas, unam quidem per mensem Decembrem, et aliam per mensem Martium, presbyteros . . . diaconos sex, episcopos per diversa loca numero . . . Et cessavit episcopatus ejus dies quatuor in mense Januario, indictione prima.
[Col. 1275B] Ex codice Regio, Mazarino et Thuano. Num 452, lin 1, Bonomundo, sedit annos 4. Hic venerab. vir, et pr. lin 4, pl. diebus, ac noct. lin 6, pupillis, ac vid. lin 7, in univ. ibid. R. Nam ipse c. lin 8, quid aliud, nisi. lin 16 et 17, martyris ciborium. lin 17, lib. . . . . Caetera desunt. Lin 1, Eugenius. Hic etenim vener. lin 4, hujus praelati pont. lin 6, pupillis. lin 8, erat p. am. Lin 1, patre . . . . . . linea 4, placita diebus.
452 Eugenius, natione Romanus, ex patre Boemundo, sedit annos quatuor [Col. 1275] B, tres. , menses duos, dies viginti et tres. Hic etenim venerabilis et praeclarus vir magnae simplicitatis atque humilitatis fuit: ductus scientia, sermone praecipuus, forma pulchrior, largus petentibus, mundum respuens. Sola quae Christo erant placita omnibus diebus ac noctibus cogitabat. Hujus praefati pontificis tempore ubertas non modica totam non solum Romam, sed etiam pene totum invaserat orbem. Quia quidquid justo percipiebat a subditis pondere non solum pusillis ac viduis, sed etiam divitibus incessanter omnibus distribuebat. Maxima autem pax et requies ejus diebus universo fuit orbe Romano. Quippe nam ipse cum totius esset pacis amicus, quid aliud pertinentes, nisi quod ipse suis honestis gerebat moribus, et ipsi pariter gerebant? Archipresbyter enim hujus sacratissimae atque universalis Ecclesiae fuit. In qua non per modica tempora suum mirifice propositum rexit. Postea a Romanis cunctis pro meritorum pia relatione electus, post transitum sanctissimi domini Paschalis papae, pontifex factus est. Tenuit autem presbyteratus sui tempore ecclesiam beatae Sabinae martyris, positam in Aventino monte, quam Deo dispensante, post pontificalem sibi attributam gratiam ad meliorem cultum perduxit, et picturis undique decoravit. Hujus diebus Romani judices, qui in Francia tenebantur captivi, reversi sunt, quos in parentum propria ingredi permisit, et eis non modicas res de patriarchio Lateranensi praebuit, quia erant pene omnibus facultatibus destituti. Fecit autem in ecclesia beatae Sabinae martyris supradictae ciborium ex argento purissimo, pensan. libras . . . Isdem venerabilis praesul ubi supra obtulit.
[Col. 1277A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 453, lin 1, patre Leontio, sedit mensem unum, dies 10. lin 5, rimabatur, et ingenti. lin 6, [Col. 1278A] more nobili. lin 8, inspirationis nectare. lin 15. exempli. Num 454, lin 9, intentione modestus. [Col. 1279A] Num 455, lin 15, in sedem. Num 453, lin 1, patre Leontio, sedit mensem unum, et dies 10, et cessavit dies 4. lin 2, vir iste fuit Spiritus sancti repletus, et perfusus gratia permansit. Inanes, ut lin 5. lin 6, evitabat. Quem domnus papa Paschalis conspiciens bonis ornatum moribus, archilevitam hujus sanctae Romanae Ecclesiae constituit. Defuncto itaque domno Eugenio Valentinus archilevita summum conscendit apicem. Erat quippe dapsilitate, ut num 456. lin 4. [Col. 1280A] Num 456, lin 6, ornatus Christo voc ad coelestia. lin 7, 8, beatissimi op. Num 453, lin 1, Valentinus. Desideratur Vita Valentini integra. Num 453, lin 1, Valentinianus. lin 6, more nobili. lin 8, inspirationis plenus. lin 9, faleribus. lin 10 delegantem. Num 454, lin 10, Quae praetera. lin 11, meritis, atque praest. lin 13, Romanorum coetu.
453 Valentinus, natione Romanus, ex patre Petro, de regione via Lata, sedit dies quadraginta; magnae sanctitatis, magnaeque beatitudinis vir iste repletus et Spiritus sancti perfusus gratia mansit. Qui dum in hac Romana urbe, quae, Deo auctore, summi sacerdotii et regalis excellentiae retinet dignitatem, ab ingenuis et piis parentibus genitus, et ob studia elementorum solerti magistro traditus esset, sacros divinae legis apices capaci ubertim sensu rimabat, et ingenii memoria retinebat. Inanes ac turpes puerorum ludos more nobilium evitabat. Nullas ex ore proprio incongruas aut inhonestas fabulas proferebat, nullisque illicitis operum actionibus utebatur; sed ab ipso primaevo infantiae flore piae modestiae ac sobrietati deditus, et praeclaro divinae inspirationis spiritu plenus, inter cunctas verborum atque prudentiae phaleras labia compta gerebat. Praecipuus quoque dictionum copiis, et lucifluis operum meritis patefaciens elegantem sui pectoris mentem. Praesertim cum juxta eximiam Doctoris gentium vocem, sine offensione se omnibus ovanter animoque praebebat benigno. Nemini quippe contrarietatis scandalum ponens debitum perfectae dilectionis impendere proximus animo strenuo procurabat. Atque juxta Dominicae vocis praeceptum, lumbos castitate praecinctos, et lucernas [Col. 1277] in manibus gestabat ardentes, verbo scilicet luculenter refulgens, et actu doctrinae pariter munere cum magnifico exemplo laudabilis indicio coruscabat.
454 Superna quoque Dei auxiliante virtute, cum jam perfectae initium sumpsisset aetatis, et ipsius bonitatis atque sagacitatis favor longe lateque thuris odoriferi instar fragraret, et aures beatissimi praesulis piae memoriae domni Paschalis ex fidelium relatu veridico enucleanter pulsasset, eumque, ut populus collaudabat, fore in omnibus illustrem et inclytum veraciter didicisset: mox illum per ecclesiasticos gradus ad subdiaconatus honorem provexit ex Lateranensi palatio et sibi deservire praecepit. Cujus conversationis et patientiae vitam ac mores ipse agnoscens, valde illum prae caeteris diligebat. Praedictus autem vir, gratia desuper divina favente cui se tota mentis devotione integraque virtute devoverat, veritatis et sapientiae plenus lumine coruscabat. Erat enim sermone affabilis, doctrina clarus, vultu conspicuus, et inter fratres pia devotione modestus proximisque fidelis. Nullis vero se quibus aliquis vel leviter contristaretur, sagaci pectore fultus, negotiis implicabat. Cum praeterea eum tot bonis tantisque operum meritis praestantis corporis formam elegantem jam dictus pontifex ornatumque inspiceret, levitam sedis suae apostolicae consecravit. Cui ob suae vitae meritum, quo splendide rutilabat, et ab omni Ecclesiae plebe, atque inclyto Romanorum populo coetu ingenti diligebatur amore, bona et beneficia multa largiflue contulit, eumque postmodum archidiaconum fecit. Quo sane praesule Christo jubente culmina scandente coelestia, Eugenius tunc pontificali est ab omnibus elevatus in honore, et positus in sede apostolica. Qui eum cunctis, quae diximus, bonis decoratum luculenter agnoscens, omni vitae suae tempore charissimorum vice retinuit, et velut pater proprio filio corde congaudebat alacri, suisque aspectibus illum assidue consistere cupiebat. Peracto vero ac divinitus finito hujus praesulis lucis transeuntis termino, ad sacrae sedis culmina omnis Romanorum coetus crebris Dominum jejuniis et orationibus deprecans, ut quis tantae sedis honore dignus foret eorum sensibus revelare dignaretur. Sed divina placata majestas, quem ex sacerdotali eis catalogo eligendum arcano suae potentiae nutu ostenderet, nisi eum, quem ab ipsis matris uberibus tot supradictis virtutum copiis et pulcherrimo doctrinarum flore ornaverat, atque constantem et fidelem in omnibus sibi alumnum nutrierat, sacratissimae sedis rectorem tribueret?
455 Collectis igitur in unum venerabilibus episcopis, et gloriosis Romanorum proceribus, omnique amplae Urbis populo in palatio Lateranensi, ut quod jam cordi coelitus revelatum aequiter omnes tenebant in uno multorum sonitu resonaret, unius voluntatis consensu fortiter acclamatum est, Valentinum sanctissimum archidiaconum sedis apostolicae dignum! Valentinum summi pontificatus infula decorandum! His itaque melliflue dictis, una mox omnes pacis conjunctione manentes ad ecclesiam sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae sacer clericorum, et Romanorum proceres pariter cum populo properantes, multiplices eum Domino grates ac laudes reddentem more solito invenerunt. Quem illico multum ac diutius renitentem, seque tanti regiminis fore incongruum voce strenua proferentem, almae plebis, et laetis utriusque militiae Romanorum electus est vocibus in sede pontificum. Ac deinde condignis gloriae laudibus et honoris amplitudine ad Lateranense patriarchium ab ipsis deductus, et in pontificali est positus throno. Cujus ovanter ab omni Romanorum senatu pedibus osculatis, et omnibus quae explenda erant rite ac veneranter peractis, magna sobrietas, magna in totius sexus et aetatis populo laetitia mansit. Ejusque consecrationis die sereno jam illucescente, cum lumine jam dictum antistitem ad beati Petri apostolorum principis ecclesiam omnes pariter Romani a palatio deducentes eum, majestate divina auxiliante, in alto throno summum consecravere pontificem.
456 Qui mox almificae sedis culmina scandens beati Petri apostoli et coelestis regni clavigeri, divinis Deo laudibus et sacrificiis pie oblatis, amplo et magnifico Romanorum coetu ad palatium cum ingenti gaudio remeavit; atque lautissimis dapibus sumptis, amantissimorum multis et diversis munerum donis sacram plebem et senatum populumque Romanum optime [Col. 1277] * opime. ditavit. Erat quippe dapsilitate inclytus, actione praecipuus, sermone luculentus, omnibus compassione proximus, et inopiam sustinentibus opportunum instanter solatium praebens. Quibus multiplicibus bonis ornatus, ad coelestia Christo vocante corporis oppressus molestia exitu pretioso transivit, atque cum desiderabili beatissimique operis fructu ad conspectum summae majestatis laetus ascendit, laetans et exsultans cum Domino semper.
[Col. 1291A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 457, lin 3, fide catholicus. Num 463, lin 3, Olephantum. Num 466, lin 7, octogona. lin 9, octogonum. Num 470, lin 12, cordis spiramine. Num 471, lin 1, paria duo. ibid albas 19, lin 2, in eadem imagine. lin 4, 73. lin 5, digitiae aureae. lin 13, leoncellos modicos. Num 472, lin 2, arcu triumphali, lin 3, in regulari. lin 5, altaris foris 16. Item vela 5 pendentia intus in circuitu altaris, habentia lora 25. Num 474, lin 6, comptum miris. lin 8, miri opes caelaturarum. lin 10, ante quod ampli ambit. Num 475, lin 9, juxta acoli. Num 478, lin 12, ibidem statiose deest. lin 14, ubi quotiens eis opport. f. cum omnibus. lin 20, seu velum ante januas. lin 24, Petri apostoli; et cessavit episcopatus dies 15. Num 457, lin 1, Greg. nat. Rom. lin 2, ac benignus. lin 2, juc. [ M., joc.] lin 3, et litt. sol. inq. scilicet divinarum, ecclesiarumque sanct. inf. lin. 4 et 5, paup. alitor. o. viduarum. Hic a Deo, ut lin 8. lin 6, sed clarior sanct. lin 8, adhuc in juvenilibus [ M., juvenibus]. lin 9, quae res Romanis diu occulta permansit. Caeterum Romani pariter omnes de obitu pontificis, qui tam repente supervenit, et non tantum de praenominato obitu, quam de futuro pontifice artius cogitabant. Quorum videlicet, ut num seq. lin 4. Num 458, lin 5, Quarti papae pia fata [ M., facta] c. lin 6, omnes uno spiritu, et lin ead. in patriarchium Lateranense perductus est, abstractus ecclesia sanctorum Cosmae et Dam. Ipse autem renuebat, atque aiebat se non esse dignum ad onus tam magni officii. Hic autem beatissimus tempore quo vixit, multa et innumerabilia dona Ecclesiae Dei donavit, atque universas ecclesias decoravit. Hic etiam corpus beati Gregorii papae, et doctoris translatum ante novellum Secretarium constructis absidibus, sicuti modo cernimus, sub altari sui nominis collocavit, quo ejus anniversaria solemnitas cunctis certatim pernoctantibus gravissima celebratur: in [Col. 1292A] qua pallium ejus et phylacteria, sed et baltheus consuetudinaliter osculantur. Qui beatissimus p., etc., ut num 478, circa fin. Num 478, lin 21, postquam et Rom. apostol. sedem annis 16. gr. lin 23, et Decembrium, seu Septembrium, diaconos, presbyteros, episcopos. lin 24, Petri apostolorum principis; et cessavit episcopatus dies quindecim. Num 457, lin 1. Gregorius, natione Rom ex patre Joanne, sedit ann XVI, mens . . . di . . . vir stren ac benignus. lin 2, jucundus, mod prae omnibus, serm firmiss fide cathol. lin 5, nil appetens, nil transitorium concupiscens, mund. lin 8, talia semper agere. lin 10, C. s. operatio lin 16, jam dictus domnus p. Num 458, lin 6, in uno spir. lin 7, Later productus est. Num 459, lin 7, aedificare coepit. Num 460, lin 4, a fundam ejecit lin 5, absid [Col. 1292B] illius p. Num 461, lin 6, interr 2 de arg. Item alias gabathas de arg 12. Anglorum opere const lin 7, minores VIII. lin 8, libram unam cereost. lin 10, coelorum. lin 12, unam, habentem aquilas. Obtulit jam fatus praesul vestem de olovero 1, hab in medio g. Num 462, lin 8, gammadias de tireo. lin 12 per arcos. lin 13, vela alia h. lin 18. aquae manale. Num 463, lin 2, storiam sanctorum eorundem de chrys. Simili modo vero fecit et aliam vestem de fundato, habentem in m. stor d. c. ch. lin 4, jam saepe nomin. lin 5, Bachii. lin 9, perfusas. lin ead adeas ad s. c. Num 464, lin 1, porticos, quos etiam ad decorem ips. lin 6, unam, et aliam cum chrys. lin 7, et mart Seb. Num 465, lin 2, in paracellaria. lin 3, papa in eccl. lin 5, Leonatilem, cum pericl. lin 7 fund habentem gryphos in hon. lin 11, auristetilem. lin 15, in ec. Ap. lin 18, marmoribus. [Col. 1292C] Num 466, lin 4 et 5, de fund in diaconia vero beatae Mariae. lin 7, vultum Domini Dei nostri. lin 10, illuc offerre cur. ibid., et jam ibi ipsum per p. can ennafotia 2, pens simul. lin 11, verum en. et in e. lin 12, chrysoclavam. Num 467, lin 6, noviter aedific. [Col. 1293A] Num 468, lin. 1, Quiriaci, atque ita semper scribitur. Num 469, lin 1, fecit et in ecclesia beatae Balbinae lin. 5, d. f. cum gammadiis. Num 470, lin 4, fuissent. Quod. lin 9, tunc demum d. lin 21, pro remedio. lin 22, jacinthas m. lin 24, habent in circuitu capite coronae. Num 471, lin 1, cercellus p. lin 2, jachinctas. ibid morenas. lin 3, ex quibus una habet pendules n. 5, item morenam tr. aur habent g. d. lin 5, morenam. lin ead., digitias aureas. lin ead pendentes in filum aureum. lin 6, buticellas 2. lin 7, cum petinantes. lin 8, et unc. [ forte leg uncino, ut lin 11] lin 12, serpentorum. lin 13, et quatuor leoncellos modicos ex. pendentes. lin 15, vitreis 2. Num 472, lin 2, in arcum tri. lin 4, ibi ipsum fec. lin 5, altaris deforis num 16. Item vela quinque, pend intus in circuitu altaris, habent lora 25. lin 6, in arcos. lin 7, Gregorii. lin 10, de octap 1. lin 11, beati An. lin 12, de quadr 1. lin 16, fecit autem, et [Col. 1293B] in o. lin 17, de octap. 1 lin 20, ibi ipsum fecit, et aliam vestem de fund. lin ead, de blatta. Num 473, lin 3 et 4, per arcos pr. lin 5, nostrae, quae appellatur. lin 6, pens lib 12, nostrae, quae appellatur C. et C, can de arg 4. lin 10, Greg papae p. lin 11, fecit ibid. Num 474, lin 2, quod religiosus. lin 6, c. miris lapid. lin 8, consurgentes sig bases altaris quod mirimetis. lin 9, perspicue comens, in hon. lin ead., elato scil pr. lin 10, presbyt ampli ambitus op. op. f. c. lin 16, pens sing lib XIII lin. ead., gemiliones 8, pens. Num 475, lin 2, longo jam s. lin 7 ejusdem ecclesiae, quae s. lin 9, juxta accolam. lin 14, igitur, quae post haec omnia aed. l. de aed. lin 18, nov. renovavit. lin 21, placabilibus op. Num 476, lin 2, Cal quae appellatur tr. lin 3, q. pens simul. lin 3, unc 3. lin 4 lib 3, cereostata 2, [Col. 1294A] pens lib . . . lin 8, Ag. gens pene omnis insulas. lin 13, habitabant. lin 14, prudenter exquirere. lin 15, in cujus statim. ibid., ibidem si populum s. v. lin. 21, cont. hostes val. Num 477, lin 5, a noviter. lin 7, id est Gregorio, Gregoriopolis vocitetur, et revera nec immerito. Num 478, lin 4. de chrysocl quasdam picturas habentia. lin 6, VI, et cereostata duo desuper argento inducta. lin 10, ac solariis. lin 15, idem alm atque p. lin 18, pens libr 29, pensan lib XI. lin 20 duodecim, seu velum. lin 22, fecit. autem ordinat. lin 24 apostoli; et cessavit episcopatus ejus dies 15. Num 457, lin 3, fide catholicus. lin 15 sacerdotes mei non in aliis. lin 17, subductus Eugen. lin 18 modicum. Post hunc. Num 458, lin 5, Greg IIII papae pia f. lin 7, Later perductus est. [Col. 1294B] Num 459, lin 21, argentatas. Num 462, lin 8, gammadias de tyreo. lin 12, de octapulum. lin 18, atquae manulae. Num 463, lin 2, historiam sanctorum eorundem de chrysoclavo. Simili modo vero fecit et aliam vestem in medio historiam depictam. Num 468, lin 6, quam Orfea. Num 469, lin 5, optapulo. Num 471, lin 3, ex quibus unam habet pendales lin 6, habet vucticellas. Num 472, lin 5 altaris daforis num XVI. Item vela v. pendent intus in circuitu altaris. Num 475, lin 23, studium: eum ad. Num 476, lin 15, in cujus statim. lin 21, muros istis contingere valeat. Num 477, lin 5, certamina indiffidenter. Num 478, lin 2, de chrysoclavo unam hab. lin 12, immorare valebunt. lin 20, fasanos.
457 Gregorius quartus, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit annos sexdecim. Vir strenuus ac benignissimus, sanctitate atque pietate repletus, ornatus scientia, verbo jocundus, modestus prae omnibus sermone, firmissimus fide catholica, justus operibus, et litterarum divinarum solertissimus inquisitor; ecclesiarum quoque sanctarum infatigabilis visitator, pater pauperum, et alitor omnium viduarum: terrenum nil appetens, mundana hujus vitae praesentis lucra deserens, aeterna praemia in coelis dignis sibi meritis acquisivit. Hic a Deo beatissimus pontifex genere clarus, sed magis clarior sanctitate, forma pulcher, fide pulchrior. Quae scilicet universa laudum praeconia non solum pontificatus sui tempore claruerunt, sed etiam cum adhuc juvenilibus annis polleret, talia peragere indeficiens satagebat. Quae res Romanis omnibus non diu occultata permansit, sicut scriptum est: Quia nemo accendit lucernam, et ponit eam sub modio, sed ut luceat omnibus qui in domo sunt [Col. 1279] Matth. V. . Coepit sancta ejus operatio de die in diem per totam Romanam pleniter urbem resonare evangelico sermone, docente: Nihil opertum, quod non revelabitur, et occultum quod non sciatur [Col. 1279] Matth. X. . Pro quibus denique innumerabilibus bonis a sanctissimo hujus sacrae sedis domno Paschali papa, non solum subdiaconus, sed etiam sacerdos [Col. 1279] * presbyter scilicet cardinalis. effectus est. Permansit vero in sacerdotii sui habitu constitutus caste ac pudice, recolens illud quod Scriptura sacra commemorat, dicens: Sacerdotes Dei induantur justitia [Col. 1279] Psal. CXXXI. , id est, non in aliis vacent nisi oratione, lectione et jejunio. Cumque in his intentus insisteret humano more jam dictus Paschalis pont. ex hac luce subductus, et Eugenius a Deo electus antistes sacri apicis adeptus est dignitatem. Permanens autem in hac per modicum tempus, vita et ipse pariter defunctus est. Post hunc Valentinus alendorum gregum praesulatus culmen sortitus sub maxima celeritate ex hac praesenti vita subtractus est.
458 Coeperunt denique Romani pariter omnes non solum de pontificibus tam subito perditis, verum etiam de futuro arctius cogitare, ut quem sancti Spiritus gratia perlustratum agnoscere potuissent, sub cujus doctrina atque imperio cuncta senatorum nobilitas rite degere potuisset. Quorum videlicet universorum procerum corda adjutor in opportunitatibus, in tribulatione, Creator omnium Deus inexstinguibili suo sancto lumine succendit, et mentes eorum ad beatissimi Gregorii quarti pia facta convertit. Consenseruntque omnes in eodem spiritu, et anima una. Electus autem ab eis patriarchio Lateranensi inductus est, abstrahentes quidem illum ex basilica beatorum martyrum Cosmae et Damiani per vim; dicebat enim se ad tale ministerium inutilem fore. Sed quoniam tam immensae multitudini resistere non valuit, ad locum jam ante praedictum eum cum hymnis et canticis spiritualibus deduxerunt.
459. Verum quia investigare cuncta quae gessit celeri sermone non possumus, ea, licet breviter, ad notitiam omnium perducamus, quae sacris ac venerabilibus mente integra et pia devotione obtulit locis. Praeterea post electionem simul et consecrationem praesulatus sui coepit permaximum studium habere de sanctis et de eorum ecclesiis, quatenus ad statum pristinum novo cultu eas, protegente Domino citius revocaret; quod factum, est: nam eo tempore ecclesiam beati Saturnini martyris, foris portam Salariam constitutam, quae vetustate nimia et longo jam senio a fundamentis ceciderat, novis fabricis aedificari fecit, et picturis variis decoravit; ubi etiam obtulit vestem de fundato unam. Perficiente vero illo haec quae superius dicta sunt, ad alia tunc pontificalis ejus animus sanctorum opuscula [Col. 1281] summopere coepit attendere. Et quoniam tunc divino ignis amore succensus corpus beati Gregorii hujus universalis Ecclesiae praesulis, per quem sancti Spiritus gratia toto orbe terrarum inexstinguibile sapientiae munus induxit, ex loco sepultus quo prius fuerat tulit, et non longe ab eo in alium noviter constructum infra ecclesiam beati Petri apostoli summo honore perduxit. Ejusque sacrum altare argenteis tabulis undique perornavit, et oratorium suo sancto nomine titulavit. Absidamque ejusdem super aurato musivo depinxit. In quo scilicet oratorio sanctorum corpora beatorum martyrum Sebastiani, Gorgonii ac Tiburtii ex coemeteriis, in quibus ante jacebant, perduxit. Et unumquodque eorum separatis altaribus collocavit, pro quibus denique pontificatus sui tempore decrevit ut monachi, qui ad officium persolvendum in ecclesia beati Petri apostoli sunt constituti, omnibus diebus ibidem laudes omnipotenti Domino canere non desistant. Obtulit autem in eodem oratorio vela majora, vel modica serica decem et octo. Vestes super altare, sub quo sanctissimi Gregorii papae corpus quiescit, tres. Unam cum chrysoclavo, habentem historiam . . . . . . . et super unumquodque altare praedictorum martyrum vestem de fundato unam. Imagines denique desuper deargentatas, necnon auro perfusas tres, habentes vultum Domini, et eorum depictos, quorum specialia ibidem corpora humata miraculis ac virtutibus pollent.
460 His igitur perfectis operibus, ad alia repente venerabilis pontifex animum et mentem convertit. Nam ecclesiam tunc beati Marci confessoris atque pontificis, quam tempore sacerdotii sui regendam susceperat, et usquequo ad pontificatus pervenit gratiam, in suo jure, ac ditione permansit, quae ob nimiam vetustatem crebro casura esse videbatur, cum omnipotentis Dei opitulatione a fundamentis prius ejecit, et postmodum novis fabricis totam ad meliorem cultum atque decorem perduxit, absidamque ipsius praenominatae basilicae musivo aureis superinducto coloribus cum summa gratulatione depinxit. Fecit vero sarta tecta ejus omnia nova; et quidquid in ea ante vile cognoverat, pretiosum postea esse maluit.
461 Igitur consummatis omnibus his pro remedio et futura retributione animae suae, obtulit in jam saepe nominata ecclesia futuris temporibus permanenda haec: Regnum aureum unum, quod usque hodie super altare dependet, cum gemmis valde optimis, habens in medio auream crucem, cum gemmis pariter pretiosis; item gabathas ex auro purissimo tres, pendentes ante praenominatum altare; et gabathas interrasiles de argento, duodecim angelorum opere constructas; et alias gabathas interrasiles quinque, cum pedibus suis. Item ubi supra obtulit thymiamateria aureo colore perfusa tria, canistra de argento duodecim; coronas argenteas majores et minores novem, cruces de argento tres, et unaquaeque habet libras unam; cerostatas desuper argentatas quatuor. Fecit et ciborium ad laudem atque decorem confessoris jam saepius dicti ex argento purissimo, pens. libras mille. Altare quoque ejusdem argenteis similiter tabulis exornavit, cupiens per rerum temporalium exercitia aeterna coelo praemia adipisci. Praedictus etiam venerabilis pontifex obtulit ubi supra vestem de fundato unam, habentem mucrones per circuitum. Fecit et aliam vestem de olovero [Col. 1281] B, holoserico. unam, habentem in medio gemmas et mala aurea, et per circuitum zonam de chrysoclavo. Imo vero obtulit sanctissimus praesul vestem de olovero, cum gryphis et unicornibus. Vestem quoque aliam, cum chrysoclavo per circuitum, habentem in medio resurrectionem Domini nostri Jesu Christi.
462 Saepe jam dictus venerabilis papa obtulit in praenominata ecclesia vestem cum gryphis, et chrysoclavo per circuitum, habentem in medio nativitatem Domini nostri Jesu Christi: item vestem aliam cum chrysoclavo, habentem per medium rotas de chrysoclavo quatuor, et nativitatem atque baptismum Domini nostri Jesu Christi. Obtulit vero praenominatus pontifex vestem aliam cum leonibus, habentem resurrectionem Domini de chrysoclavo. Vestes de fundato minores octo, quae altaribus superponuntur, quae per circuitum ejusdem ecclesiae esse noscuntur. Vela alba serica 4, unum habens undique Tyrium et in medio crucem, et gammadias de chrysoclavo; aliud de stauraci, habens in medio crucem de olovero et gammadias de olovero Tyreo; tertium et quartum similiter. Vela de rodino quatuor, quae sacrum altare circumdant, ex quibus unum habet crucem de chrysoclavo. Vela de fundato dato 26, et linea similiter, quae pendent per arcus ecclesiae. Vela Alexandrina tria ante portas majores pendentia, habentia homines et caballos. Cortinam Alexandrinam unam, vel alia habentia mucrones de fundato 4. Velum de octapulo unum. Vela alia de fundato octo, habentia per circuitum periclysin de blatthin. Et alia vela sex cum aquilis, habentia per circuitum periclysin de Tyrio. Vela simulque alia de fundato quinque, habentia leones, et periclysin de Tyrio. Vela alia Alexandrina, ex quibus unum habens rotas, et rosas in medio, et aliud arbores, et rotas pendentia ante valvas ipsius ecclesiae. Item velum modicum de olovero, habens in medio hominem cum caballo. Vela cum argento spanisco quatuordecim. Vela modica ubi supra de olovero decem, habens unumquodque eorum anates. Hic divina inspiratione protectus obtulit in jam dicta basilica aquaemanile de argento unum.
[Col. 1283] 463 Verum etiam fecit et in ecclesia beati Cosmae et Damiani martyrum vestem de fundato unam, habentem in medio historiam depictam, cum chrysoclavo. In ecclesia beati Abbacyri, atque Archangeli ad alefantum. Hic a Deo electus et praeclarus antistes, obtulit in basilica beati Eustachii martyris vestem de fundato unam, habentem in medio historiam de chrysoclavo. Fecit jam saepius nominatus praesul aliam vestem in ecclesia beatorum martyrum Sergii et Bacchi de fundato unam. Pari modo vero fecit et aliam vestem de fundato in ecclesia sancti Silvestri, posita in monte Soracti. Post completa vero haec omnia et diligenter peracta, fecit in ecclesia beati Petri apostoli vela cum chrysoclavo numero quatuordecim, habentia diversas historias Evangeliorum, et passiones beati Petri ac Pauli, necnon Andreae apostoli, quae dependent inter imagines auro argentoque fusas in trabe desuper argentata, antequam adeas sacram confessionem, speciosa valde visibus humanis atque praecipua.
464 Fecit autem et in ecclesia beati Christi martyris Georgii magnificus praesul hinc inde porticus, quas etiam ad decessorem ipsius basilicae variis ornavit picturis. Absidam vero ejusdem diaconiae a fundamentis, auxiliante Domino, cum summo studio compsit. Hic adeo amabilis pontifex dum diligenter cerneret quod ejusdem venerabilis diaconiae secretarium prae nimia temporum vetustate marcesceret, noviter pro ipsius amore vel gratia aliorum ad meliorem erexit honorem. Obtulit itaque sanctissimus papa ubi supra haec dona: Vestem de fundato unam, cum chrysoclavo, habentem imaginem Salvatoris, et martyris Sebastiani atque Georgii; vela de fundato majora duo, minora decem et octo. Fecit autem in confessione ipsius basilicae rugas de argento ex auro perfusas. Pari modo vero sarta tecta basilicae beati Adriani martyris, posita in via Sacra, quae prae nimia vetustate marcuerant, noviter restauravit.
465 Verum etiam fecit in patriarchio Lateranensi triclinium mirae magnitudinis, decoratum cum absida de musivo: sed et alias absidas duas dextra laevaque positas infra paracellarium, variis historiis depictas. Fecit etiam sanctissimus papa et in ecclesia beati Clementis confessoris vestem de fundato cum leonibus, et periclysin de octapulo. Simili modo et in diaconia beati Theodori martyris vestem de fundato, leones habentem, cum periclysi de octapulo. Fecit autem in ecclesia beati Christi martyris Laurentii, quae ponitur foris muros, vestem chrysoclavam, habentem historiam Zachaei. Fecit et aliam vestem fundatam, cum gryphis, in honorem sanctae Dei genitricis ad martyres. Necnon et in basilica beati Stephani protomartyris in Coelio monte vestem de fundato, cum gammadiis. Verum etiam et in diaconia beatae Dei Genitricis in via Lata fecit vestem de stauraci, cum periclysi de blatthin. Simili modo et in ecclesia beatae Dei genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae ad Praesepe fecit vestem auro textilem, habentem nativitatem, baptismum, praesentationem et resurrectionem: habentem in capite ipsius historiae gemmas albas trecentas et octuaginta, hyacinthinas quinquaginta, prasinas viginti duas, et in circuitu alvaviras legente de nomine domni Gregorii quarti papae. Item fecit et in diaconia beati Adriani martyris in tribus fatis vestem de fundato. Fecit autem praefatus praesul in ecclesia beatorum apostolorum ad Vincula vestem de fundato, habentem leones cum gryphis. Fecit et aliam vestem de fundato in ecclesia beati Martini confessoris atque pontificis, habentem leones cum arboribus.
466 Necnon et in basilica beati Eusebii martyris vestem de olovero, habentem aquilas, cum periclysi de quadrapulo. Obtulit etiam praedictus praesul in basilica beatae Dei Genitricis Mariae trans Tiberim vestem de Tyrio, habentem historiam Dominicae nativitatis atque resurrectionis Domini nostri Jesu Christi. Imo et in diaconia quae vocatur Cyro, simili modo obtulit vestem de fundato. Imo et in diaconia beatae Mariae in via Lata eodem modo vestem de fundato obtulit. Hic praeclarus et venerabilis pontifex divina inspiratione fretus fecit in ecclesia beati Marci confessoris Christi atque pontificis patenam octogoni exauratam, habentem in medio vultum Domini nostri, et a duobus lateribus vultum ipsius beati Marci atque ejusdem praesulis, pens. libras sex. Simili modo et calicem octogoni fundatum cum foliis exauratum ibidem obtulit, pens. libras sex; scyphum quoque argenteum illic offerri curavit, pensan. libras sex. Obtulit etiam ipse praenominatus pontifex canistra ennafodia duo, pensan. insimul libras quatuordecim. Verum enimvero in ecclesia doctoris gentium beati Pauli apostoli obtulit saepe dictus pontifex vestem de chrysoclavo, habentem historiam Domini Dei nostri, et in ejus obsequio a dextris vel sinistris archangelorum, seu apostolorum, laudabili numero, mirae magnitudinis atque pulchritudinis, diversis lapidibus vel margaritis ornatam pulcherrimeque contextam.
467 Hic benignissimus et praeclarus pontifex, dum bonus et verus pastor pro sanctae Dei Ecclesiae statu maximam undique curam ac vigilantiam gereret, considerans Romanorum penuriam, quod ubi triticum ad edendum molerent nullo modo haberent, divino fretus auxilio formam quae Sabbatina nuncupatur, quae jam per plurimos annos confracta atque disrupta esse videbatur, dato operis studio, sicut a priscis fuerat aedificata temporibus, ita quoque eam praesagus antistes noviter aedificare atque construere nisus fuit: ita ut ad ecclesiam beati Petri apostoli, atque ad Janiculum sicut prius, ita et nunc indiffluenter decurrat. Fecit etiam in diaconia beatae [Col. 1285] semper Virginis Mariae in Cosmedin vestem de Tyrio, habentem historiam Dominicae nativitatis atque resurrectionis Christi veri Dei nostri. Ad honorem et gloriam beatae Dei virginis Susannae obtulit sanctissimus praesul, in ejusdem ecclesia vestem fundatam, cum periclysin de Tyrio.
468 Fecit autem in ecclesia beati Cyriaci martyris atque diaconi vestem de fundato, habentem periclysin de stauraci. Pari modo et in ecclesia beatae Pudentianae virginis vestem de fundato, cum periclysi de quadrapulo. Obtulit beato Vitali martyri vestem de fundato, habentem aquilas, et periclysin de quadrapulo. Praefatus vero pontifex fecit in ecclesia beatae Anastasiae martyris vestem de fundato, habentem aquilas, et periclysin de olovero. Imo vero obtulit jam dictus praesul in basilica beatae Luciae martyris, quam vocant Orphea, vestem de fundato, cum periclysi de octapulo. Sanctissimus denique pontifex fecit in titulo beati Chrysogoni martyris vestem de Tyrio, habentem historiam Danielis, cum periclysi de stauraci. Obtulit vero beatissimus papa in titulo Pammachii vestem de stauraci, cum periclysi de quadrapulo. Verum etiam fecit et in ecclesia beatae Ceciliae martyris vestem de fundato, habentem aquilas et gryphos, cum periclysi de olovero. Pari modo et in titulo Aemilianae obtulit vestem de fundato, habentem aquilas, et periclysin de platta Byzantea. Simulque et in ecclesia beati Sixti martyris atque pontificis fecit vestem de Tyrio, habentem historiam Danielis, cum periclysi de olovero.
469 Fecit in basilica beatae martyris vestem de fundato, cum periclysi de olovero. Fecit autem in titulo Damasi vestem de stauraci, habentem periclysin de blattha Byzantea. Fecit etiam in ecclesia apostolorum Jacobi et Philippi vestem de fundato. Item in ecclesia beati Marcelli confessoris atque pontificis fecit vestem de fundato. Pari modo in basilica beati Laurentii in Lucinae fecit vestem de stauraci. Item in ecclesia sancti Valentini fecit vestem de fundato et gammadias de octapulo.
470 Cumque haec omnia, quae superius inserta leguntur, a quarto hujus intemeratae sedis papa Gregorio Deo favente liberius consummata fuissent atque perfecta, piger esse nullatenus volens, coepit indifferenter post curam gregum de cultura sive meliorationibus venerabilium tractare locorum, ut suis temporibus novo culturae formatu consolidata essent: quod intercedente apostolorum principe Petro juxta votum sui desiderii factum est. Ideo cum talia praesulatus sui animo volveret, et haesitans cogitaret, repente ad memoriam sui recurrunt, quod justum non esset, si amplius ecclesia sanctae Dei Genitricis, quae more veterum nunc usque Calixti trans Tiberim dicitur, sine monachorum officio constitisset, maxime cum in ea signorum non minima frequenter fiant miracula et virtutes diversae; ac demum divinitus cumpunctus corde, et Dei omnipotentis roboratus ac fretus juvamine, juxta latus praenominatae basilicae monasterium a fundamentis statuit, et novis fabricis decoravit. In quo etiam monachos canonicos aggregavit, qui inibi officium facerent, et omnipotenti Domino grates et laudes diebus singulis et noctibus prosecutis intimo cordis spiramine decantarent; quod sicut impraesentiarum cernimus, magno certamine, magnoque studio pastor eximius hoc opus valde firmissimum ampliavit. Nam ubi ante nulla erat cultura praecipua, modo Deo dispensante pulchra sunt habitacula monachorum; et loca quae nuper ab hominibus videbantur vepribus vel immunditiis plena, nunc in eis cellulae constructae sunt, quibus oves Christi cum suis simul utilitatibus post laudum officia largissime cohabitant et dormiunt. Eo igitur tempore saepedicta ecclesia quibusdam per circuitum locis longo senio erat praerupta, sed eam firmissimis undique munitionibus restauravit. Et in ea sanctum fecit praesepium ad similitudinem praesepii sanctae Dei Genitricis, quae appellatur Majoris, quod videlicet laminis aureis et argenteis adornavit. In quo pro remedio ac venia delictorum haec obtulit dona: imaginem auream, habentem historiam dominae nostrae cum diversis et pretiosis gemmis, hyacinthos majores numero tredecim, prasinas decem, albas majores numero viginti et novem, alamandinas majores numero viginti, albas modicas habentes in circum capitis coronam diverse philopares.
471 [Col. 1285] Locus mendosissimus. Cercelli paria duo habet gemmas pretiosissimas albas numero decem et octo, prasinas octo, hyacinthinas quatuor. Item in eadem imagine habet murenas prasinales pretiosissimas duas, ex quibus habet pendulas numero undecim. Item murenam trifilem auream, quae habet gemmas diversas albas, numero septuaginta tres, et buticulas triginta tres. Murenam, in qua pendent gemmae hyacinthinae tredecim, digitiae aureae novem pendent in filo aureo. Item murenam filatam, ex qua gemmae pendent hyacinthinae quatuordecim. Signum Christi habet navicellas duas, et murenas tres. Omnes murenas, cum petinante earum. Gabathas aureas purissimas interrasiles philopares. Signum Christi, pendentem in catenulis tribus lilio, et unc. . . legente de donis Dei, et sanctae Mariae, quod vocatur Praesepe trans Tiberim, domini Gregorii papae quarti, qui puro [Col. 1287] corde obtulit tres gabathas saxiscas. Signum Christi habet historiam in modum leonis incapilla tam, cum diversis operibus purissimis aureis, pendentibus in catenulis quatuor, et uncino uno. Item gabatham saxiscam habet in modum Leonis IV, cum diversis historiis serpentium, et in medio stantem pineam, et quatuor leunculis exauratam, qui pendent in catenulis 3 et uncino uno. Item gabathas saxiscas. Ex quibus habet singulis operibus exauratis pendentes in catenulis tribus et uncinos quatuor; ex quibus habet unam gemmis vitreis. Quae domnus item Gregorius quartus pontifex libenti obtulit animo.
472 Imo vero obtulii jam dictus praesul in ecclesia doctoris gentium beati Pauli apostoli cortinam fundatam pendentem in arco triumphalem, habentem in medio annuntiationem et nativitatem Domini nostri Jesu Christi. Item velum oloverum unum pendens in regularem sub imaginem argenteam, habens historiam imperatoris. Ibi ipse fecit et alia duo modica vela fundata, quae pendent in circuitu altaris, habentque lora viginti quinque. Vela quae pendent in presbyterio numero 24: vela fundata quae pendent ad arcus majores numero quadraginta. In ciborium ipsius ecclesiae fecit vela quatuor. Pari modo et in ecclesia beati Christi martyris Georgii fecit vela de fundato sex, habentia in circuitu gammadias de octapulo. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in monasterio sancti Sabae vestem de olovero cum leonibus, habentem periclysin de octapulo. Verum etiam et in monasterio sancti Anastasii martyris eodem modo fecit vestem de stauraci, cum periclysi de quadrapulo. Simulque et in monasterio sancti Andreae, quod appellatur in clivo Scauri, fecit vestem de stauraci, cum periclysi de octapulo unam. Sed et in monasterio sanctae Agathae martyris, quae ponitur super Suburram, fecit vestem de olovero, cum periclysi de octapulo unam. Necnon et in monasterio sancti Erasmi fecit vestem de stauraci, cum periclysi de octapulo unam. Enimvero et in diaconia sanctae Luciae, quae ponitur in septem Vias, fecit vestem de olovero, cum periclysi de octapulo unam. Fecit autem in oratorio sanctae Luciae, quae ponitur in monasterio de Serenati, vestem de olovero cum leonibus, habentem periclysin de octapulo. Simili modo et in monasterio sancti Silvestri fecit vestem de olovero, cum periclysi de octapulo. Simili modo et in monasterio sancti Silvestri fecit vestem de olovero, cum periclysi de octapulo unam. Ibi ipse fecit vestem de fundato cum gryphis, habentem periclysin de blatthin.
473 Pari modo et in monasterio sanctae Praxedis fecit vestem de olovero cum periclysi de stauraci unam. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli vela de chrysoclavo per arcus presbyterii, habentia historiam ipsius beati Pauli apostoli, et in circuitu listam cum auro, numero viginti et septem. Hic a Deo electus et praeclarus antistes obtulit in ecclesia beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quam vocamus Calixti et Cornelii, coronas argenteas duas, per unamquamque delphinos duodecim, pensan. insimul libras duodecim. Simulque et in diaconia beati Christi martyris Georgii fecit coronam de argento unam, cum delphinis duodecim, pensan. libras sex. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit in basilica beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quam dicimus Calixti et Cornelii, canistra argentea quatuor, legente sancta Dei Genitrice, Gregorii quarti papae, pensan. libras viginti et quatuor. Et in altari quoque ejusdem tabulas de argento, pensan. libras centum et tredecim. Fecit idem venerabilis papa in eodem sancto loco infra ambitum ipsius ecclesiae operosam decoramque resurrectionem. Nam prius altare in humili loco situm fuerat pene in media testudine, circa quod plebs utriusque sexus conveniens, pontifex cum clero plebi confuse immisto sacra mysteria celebrabat.
474 Sed et sancta corpora beatorum Calixti et Cornelii et Calepodii in mediana plaga ecclesiae tumulata post tergum populi jacentia non condigne honorificabantur. Quod religiosissimus idem papa non leve tulit, sed solerti solitoque studio cum intima industria operam adhibens, mirificum opus inchoans optime consummavit. Nam effosso clandestino antro summa cum reverentia, praefata sancta corpora elevans in occidentali plaga ejusdem ecclesiae, hoc est in ambitu absidae, honorifice collocando occuluit, circa quaeque maximae molis aggravans aggerem, comptum ministris lapidibus tribunal erigens decoravit, supraque confessionem respicientem ad ortum solis miri odoris caelaturas ornata compagine coaptavit. Infra consurgentem siquidem basin altaris, miri metri, et ornatus modulo ex argento perspicue in honorem sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, elata scilicet priori, erexit inter consurgentes pulchri operis gradus, ante quam presbyterium amplum operosi operis funditus construxit. Cui ex septentrionali plaga lapidibus circa septum matroneum apposuit. Sed et decorem altari addens, et Matrem Domini meritis honorans muneribus, fecit ibidem vestem chrysoclavam cum blatta byzantea, habentem historiam nativitatis et resurrectionis Domini nostri Jesu Christi: et insuper imaginem beatae Dei Genitricis Mariae refoventem imaginem oblatoris sui. Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex fecit amas argenteas sex, quae praecedunt per omnes stationes, pensan. libras tresdecim: scyphos duos, pensan. singuli libras 10, gemmiliones octo, pensan. singulos libras duas.
475 Haec denique postquam omnia, Deo favente, a saepedicto pontifice decenter expleta sunt, ea [Col. 1289] quae in ecclesia beati Petri apostoli foris muros longe jam senio cassata videbantur, ad pristinum statum cultumque perduxit. Nam pene totam porticum super oratorium sanctae Dei Genitricis Mariae, quae Mediana dicitur, noviter ex trabibus, caeterisque lignis ob decorem basilicae decoravit. Imo et aliam similiter porticum ante valvas argenteas novo opere cultuque praecipuo perfecit. Necnon et in fronte paradisi jam fatae ecclesiae principali musivo cuncta quae a priscis temporibus in eodem pariete erant diruta velocitate nimia pingere ac restaurare decrevit. Renovavit simul et porticum ejusdem basilicae quae super gradus ejus esse perspicitur, per quos populus orationis voto indifferenter habet ascensum. Fecit etiam juxta acolyti pro quiete pontificis, ubi post orationes matutinales vel missarum officia ejus valeant membra soporari, hospitium parvum sed honeste constructum, et picturis decoravit eximiis. Igitur inter caetera bonae operationis exempla fecit et in patriarchio Lateranensi pro utilitate sive usu pontificis prope oratorium sancti Christi martyris Laurentii habitaculum satis idoneum, ubi et quies est optima, et cum clericis suis pontifex inde egrediens omnipotenti Domino debitas potest laudes persolvere. Igitur post haec omnia quae superius aedificata leguntur de aedificiis jam dirutis et prae magnitudine temporum pene casuris, quae infra palatium ab antiquis Patribus videbantur esse constructa, beatissimus jam saepius nominatus papa Gregorius novo cultu et opere a fundamentis erexit atque composuit. Nam descensum qui paracellarium respicit, per quem antea homines veluti in nocte ascendebant vel descendebant ita noviter reformavit ut nulla inde transeuntes deinceps ut ante obscuritas valeat praepedire, a quo videlicet loco usque ad oratorium sancti Laurentii, cuncta quae erant vetera restauravit. Et alia nova adjecit, in quibus tres caminatas fieri jussit. Renovavit imo et balneum quod juxta paracellarium situm est a fundamentis per totum, et marmoribus caeterisque placabilibus operibus decoravit. Nam prius vetustatis longitudine casurum esse videbatur, nisi mens vel optimum tanti pontificis studium illud ad priorem statum reducere decrevisset. Pari modo et in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, fecit vestem auri textilem, habentem historiam palmarum et coenam Domini.
476 Item in venerabili monasterio sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, et sancti Cornelii et Calixti, quam vocant Trans Tiberim, fecit canistra numero sex, quae pens. insimul libras decem et octo; scyphum unum, pens. libras octo et uncias quatuor; canthara cum thymiamaterio, pens. libras tres; siclonem unum, pens. libras tres. Perfectis autem his omnibus atque examussim patratis, quoniam jam, sicut saepedictum est, ejus sancta veneranda ac recolenda simplicitas, utque in Dei erat omnipotentis semper intenta servitio, ita quoque de populi futura salute et liberatione patriae indifferenter erat sollicita, ne ab hostibus Deo non permittente quoquo modo caperentur: et quoniam hujus sacratissimi Patris ac papae temporibus impia atque nefaria, et Deo odibilis Agarenorum gens a finibus suis consurgens pene omnes insulas et omnium regiones terrarum circuiens, depraedationes hominum et locorum desolationes atrociter faciebat, easque hactenus facere nullatenus cessat; de quibus quoque insolitis atque cavendis periculis, misericordissimus praesul magnum habens timorem ne populus a Deo sibi et beato Petro commissus apostolo, qui in Portuensi vel Ostiensi civitatibus habitabat, a Saracenis nefandissimis tribulationis ac depraedationis sentiret jacturam, intimo trabens ex corde suspiria, coepit prudenter inquirere quomodo civitatem Ostiensem adjuvaret ac liberare potuisset. In ejus statim omnipotens Deus hoc dedit corde consilium, ut civitatem ibidem qua populum salvare vellet a fundamentis noviter construere debuisset, quoniam ea quae priori tempore aedificata fuerat longo quassata senio nunc videretur esse diruta. Fecit autem juxta quod ei fuerat divinitus inspiratum: in praedicta enim civitate Ostiensi civitatem aliam a solo valde fortissimam, muris quoque altioribus, portis simul ac seris et catharactis eam undique permunivit, et desuper ad inimicos, si venerint, expugnandos petrarias nobili arte composuit, et a foris non longe ab eisdem muris ipsam civitatem altiori fossato praecinxit, ne facilius muros contingere isti valerent.
477 Quando autem saepedicta civitas novae fabricae initium meruit, ipse ibidem sanctissimus papa per se multis residens diebus partem quamdam murorum non modicam cum suis hominibus quasi in sortem percipiens a fundamentis erexit. De qua donec, Deo prosperante, crebro dicta civitas ad legitimam totius fabricae finem perducta est, multos exinde labores in suo sancto pectore vel certamina indesinenter sustinuit. Cui etiam noviter civitati constructae hoc nomen in sempiternum statuit permanendum, scilicet ut ab omnibus sive Romanis sive aliis nationibus, a proprio quod ei erat nomine, id est Gregoriopolis, vocaretur. Et revera merito hoc a conditoris sui nomine vocabulum sumpsit, quia quod nullum legimus fecisse pontificem, iste, Dei omnipotentis auxilio simulque virtute munitus, pro populo ac liberatione patriae ante jam nominatum opus mirabili decore fabricae construxit atque composuit.
478 His itaque in suis locis manentibus fecit idem coangelicus atque eximius praesul in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, juxta patriarchium Lateranense, vestem cum chrysoclavo [Col. 1291] habentem in fronte altaris historiam beatissimorum Baptistae atque evangelistae Joannis. Et per altaris circuitum similiter uno corpore cohaerentiam, quasi vela similiter de chrysoclavo, et quasdam picturas habentium in modum gryphorum cornua in frontibus picta. Fecit etiam in monasterio beatissimi martyris Christi Laurentii, quod dicitur Pallacinis, canistra de argento sex, et cerostata duo inducta; scyphum unum argenteum, et amam, similiter de argento. Fecit etiam in oratorio sanctissimi papae Gregorii, sito infra ecclesiam beati Petri apostoli, columnellas argenteas quatuor, habentes libras argenti numero quadraginta. Post haec autem omnia ipse venerabilis pontifex in curte, quae cognonimatur Draconis, domum satis dignam, undique porticibus ab solariis circumdatam a solo noviter fieri statuit, in qua tam ipse quamque etiam futuri pontifices cum omnibus qui eis obsequuntur, quandiu eis placuerit, ibidem statiose immorari valeant. Fecit autem similiter et in curte alia, quae Galeria vocitatur, domum aliam largam ac spatiosam, satisque praecipuam ad opus atque utilitatem pontificum, ubi quoties opportunum fuerit, ut cum omnibus qui eis famulantur amplissime hospitentur. Item saepedictus idem almus pontifex atque praeclarus superno amore exardescens fecit in basilica sanctae intactaeque Virginis Dei Genitricis dominae nostrae Mariae, quae cognominatur ad Martyres, ciborium ex argento purissimo, pensans simul libras quadringentas: simul et coronam ex argento purissimo, unam pensan. libras decem et semis. Similiter autem fecit in basilica beati Marcelli confessoris atque pontificis coronas ex argento purissimo tres, pensantes simul libras . . . Imo vero et in diaconia beati Georgii martyris fecit velum Alexandrinum, habens phasianos duodecim, et vela ante januas lineum plumatum unum. Qui beatissimus pontifex postquam sedem Romanam et apostolicam annos sexdecim gloriosissime rexit, ex hac luce subtractus ad aeternam migravit requiem. Fecit ordinationes quinque per mensem Martium et Decembr., seu septem presbyteros . . . diaconos . . . episcopos per diversa loca numero centum octuaginta quinque. Sepultus vero est in basilica beati Petri apostoli.
[Col. 1301A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 480, lin 5, strenue. Num 483, lin 8, teligeris. Num 484, lin 10, cruces, id est signa. Num 486, lin 12, Ecclesiae Cumensis. lin 14, Adelbertus. Num 489, lin 2, culmen incepit. Num 490, lin 12, portam Salariam. Num 493, lin ult apostoli, et cessavit episcopatus ejus menses, 2, dies 15. Num 479, lin 1, hic cum ill. a. m. f. lin 3, vel. vid. p. lin 3, posset. Qui relictus a. m. ut lin 7, atque patre in aede fratris commorabatur. Audiens itaque sanctissimus Leo papa tertius, qui tunc temporis monarchiam regebat apostolicam, eum scholae cantorum tradidit. Mortuo itaque pontifice, suscepit eum Stephanus atque subdiaconem eum ordinavit, et ita ad summum sacerdotii per Paschalem pervenit [Col. 1301B] apicem. Post Paschalem Eugenius, post Eugenium Valentinus, post Valentinum Gregorius. Igitur mortuo Gregorio, eligitur beatissimus Sergius ab omnibus sacerdotibus atque proceribus. Hujus sacratissimae consecrationis cum ad aures invictissimi Augusti Lotharii rumor pervenisset, ut num 483, lin 5. [Col. 1302A] Num 483, lin 6, Eccl episcopum cum exc. ibid., magnoque, lin 7, archiep abbates, et com prof jussit. Ipsi vero ex quo in oras Bononiae civitatis eum belligeris, lin 11, sceva op. neque. lin 12, in toto aere. lin 15, perc int sunt. Num 484, lin 3, excell reg Lud occ. lin 7, canentes cum dulciss. lin 8, glorifice susc obviam illi c. lin 10, suscipere ita eum. lin 11, tunc suo cum universo populo, om. r. lin 15, beati Petri apost. eccles. lin 17, tenuit antedictus rex Ludovicus d. praefati. p. et interius ing lin 18, in consp omn Franc v. lin 20, Petri regi Spiritui sancto ammon. lin 22, sin aliter, nec p. m. nec pr. m. jussionem. Num 485, lin 1, vel maligno ing ad. lin. 2 oppositis m. lin 4, extensa voce. lin 5, simulque et omnes. lin 6, sesequ proni. lin 7, pr. Domino n. ibid redd gr. lin 8, egressi sunt. lin 10, agros quoque, et seg ac prata. ibid., dum hoc gerebatur, ipse a Deo prot lin 11, formosiss v. Num 486, lin 1, Dominico die s. ib. archiepiscopi, [Col. 1302B] episcopi abbates. lin 4, Longobardorum. lin 5, illeque succingere j. lin 6, deinde vero per sing d. et confl. s. c. archiepiscopi, atque episcopi stantibus, reliquis sacerdotibus, et Romanorum, et Francorum optimatibus fidelitatem Lothario magno imperatori s. ut num 488, lin 3. Num 488, lin 3, post vero [ M., post hoc vero] [Col. 1303A] lin 4, privati honore lin 6 et 7, nec inter clerum dignos esse comm. suscip. dicebat, sed inter communionem vulgi licentiam haberent communicandi tantummodo. Per idem tempus. lin 8, cum mag exerc. lin 13, accipere. Num 489, lin 2, sui princip. lin 4 et 5, venerabantur. Ipse itaque beatiss pontifex ecclesiis quamplurimis innumerabilia contulit dona. Ecclesiam denique sanctorum Silvestri et Martini, quae vetustate emarcuerat, a novo refecit. Atque ibi cum corporibus sanctorum pontificum Silvestri et Martini multa alia recondidit, videlicet Fabianum atque Stephanum, et Soterum martyres et pontifices, simulque Asterium martyrem, cum sacratissima filia ejus, sanctoque Cyriaco, Largo et Mauro, atque Smaragdo, atque Anastasio, et Innocentio pontificibus, cum sancto Quirino ac Leone episcopis, ut num 491, lin 12. Num 491, lin 12, Arthemio, Sisiano, Pollione, [Col. 1303B] Theodoro, Nicandro, Crescentiano martyribus, cum quibus beata S. at. P. necnon et Memmia. lin 14, Sop. virgine, et beata Quiriace vidua. lin 15, cognita, et ibi multa obtulit dona post consecrationem ipsius ecclesiae. Hic vero insignis, et beatissimus papa, ut num 493, lin 14. Num 493, lin 14, juxta ipsius latus bas. lin 15, in honorem. ibid. et P., Bacchi. lin 16, in quo monasterio mon. [ M., in quo Monach.] ibid. congregat quotidianis laudibus. Num 479, lin 1, inlustri. lin 3, quisquis aud aut vid. non poterat. lin 5, mat ingeniis. lin 8, aede fratribus. ibid., regebat, lin 9, benignus atque. lin 10, ad suam jussit. Num 480, lin 1, litterarum. lin 2, his auditis opt pont. lin 6, contemplaret. lin 10, Paschali. Num 481, lin 4, confabulate c. lin 8, ult in patr per vim. lin 11, pop contentio. lin 12, dedignati sunt. [Col. 1303C] Num 482, lin 2, et arctius cl. sub cant trudere pr. lin 4, suoque maluerunt p. h. necnon alii. Num 483, lin 3, viduarum tegmen et consolator, indigentium largitor, dispersorum congregator, congregatorum conservator, et mox: solis sap. lin 4, ipsi, et mox solis sap. lin 8, ipsi et mod. teligeris suis. lin 10, propriis rebus locis. lin 12, ad fontem. Num 484, lin 8, laudium v. i. r. glorifice s. lin 9, id est signa male. lin 21, has mea ing jussu jan. Num 485, lin 1, illi resp. lin 6, seseque proni. lin 10, ipse a Deo prot praed. p. Num 486, lin 1, archiep episcopi et abbat omnisque, [Col. 1304A] qui cum eo v. lin 4, perunguens. ibid. Longobardorum. lin 5, illi subc j. lin 7, et omnibus opt. lin 10. Georgius. lin 12, Vergomensis Amalricus. lin 14, Odelb. lin 16, Teatinae. lin 19, Eccl Pin. lin 20, Bern. Num 487, lin 3, et ab eodem sup. lin 4, h. i. perfectis. lin 6, prud praesul. Num 488, lin 6, communem inter clericos. lin 8, Siconolfus. lin 12, quorum amplitudine. ibid, Siconolfus. lin 13, accipere. lin 14, osculavit. Num 489, lin 4, venerabant. lin 8, C. nuncupatur. lin 11, in administratione. lin 12, per circuitum sic etiam lin 13. lin 15, composuit. lin 16, ante fores venerandae ecclesiae valde optimum fecit. Num 490, lin 3, storiam Dominicae incarnationis, atque nativitatis beatae d. lin 5, arbitravit. lin 6, Fagani m. lin 8, pingere j. ibid., de imizino. lin 13, fecit autem et basilicam sancti Theodori. Num 491, lin 4, pia devot sanctorum Silv. lin 12, [Col. 1304B] Arthemio, Sisiano, Pollione, Theodoro, Merando, Crescent. lin 14, Teopiste. ibid, Ciriaca. Num 492, lin 5, deauratas. lin 6, cruces aureas. lin 7, obtulit autem. lin 8, de arg mundissimo. lin 11 et 12, calices de arg pur ac d. lin 12, auro perf. lin 14, pat c. c. de arg 1. lin 15, canistros de auric. lin 16, fecit autem praeclarus et venerabilis praesul ad gl. Num 493, lin 1, magnifice perornavit. lin 3, auro perf. lin 5, in jam saepius dicta. lin 7, fecit et aliam. lin 13, de blatta. lin 14, hic vero in s. lin 21, apostoli; et cessavit episcopatus ejus mens 2, dies 15. Num 479, lin 5, maternis ingeniis. lin 6, concessit auxil. lin 7, caruerat, parentum suis morabatur in ede fratribus. Num 480, lin 6, contemplare velocem. Num 481, lin 8, in patriarchium per vim. [Col. 1304C] Num 482, lin 4, suoque maluerunt. Num 484, lin 8, glorifice. Num 486, lin 4, regemque Longobardorum p. cui reg tr. gladium illic sub lin 12, Aginus episcopus Ecclesiae Vergonensis. Num 487, lin 6, prudentissimus praesul. Num 488, lin 5, reconciliare dignaretur. lin 8, Siconolfus. lin 12, q. amplitudine omnia. Num 489, lin 2, culmen. Tunc. lin 16, venerandae ecclesiae. Num 490, lin 3, habentibus storiam Dominicae incarnationis, atque nativitatis beatae D. Genetr. Num 493, lin 12, periclisin de blatta.
479 Sergius, natione Romanus, ex patre Sergio, regionis quartae, sedit annos tres. Hic cum illustri editus a matre fuisset castis nutrimentis, eum erudire ingenti coepit cum studio. Ut nihil obscoenum vel libidinis ab eo quisquam audire aut videre posset, puerilia oblectamenta contemnere non verebatur: ita ut actibus pollere videretur piis ab omnibus, et moribus clarescere majorum coeperit nobilium, puris munitus, instructusque maternis monitis. Igitur mater exsultabat quotidie, et omnipotenti Deo gratias referebat alacriter, qui talem sibi superno prolem concessisset auxilio. Duodecimo quidem aetatis suae anno obiit mater ejus, migravitque ad Dominum: qui relictus a matre (pater jam olim luce caruerat) cum suis morabatur in parentum aede patribus. Eodem tempore urbis Romae primatum gerebat Ecclesiae Leo tertius papa benedictus atque praecipuus, qui generositatem hujus praeclari pueri reminiscens, ac parentum ejus nobilitatem recolens, ad suam eum jussit magno cum amore duci praesentiam. Itaque cum adductus fuisset, hilari vultu eum serenaque mente contemplari coepit, et suo supra modum placuit animo. Tunc praesul eum scholae cantorum ad erudiendum communibus tradidit litteris, et ut mellifluis instrueretur cantilenae melodiis.
480 Insignis idem et solertissimus puer celeriter omne litteralis disciplinae sumpsit ingenium, ut omnes ipsius praecelleret scholae puerulos. His optimus auditis pontifex inexplebili replebatur quotidie gaudio pro pueritiae ejus benignis profectibus. Tunc eum acolythum in sancta constituit Romana Ecclesia. Vicesimo autem pontificatus sui anno cum decessisset officio, Romanae sacerdotium Stephanus suscepit Ecclesiae, quem etiam ipse amplo cum cordis diligebat affectu. Et cum eum strenue in divinis Scripturis nobiliter contemplaretur velocem, protinus illi subdiaconatus concessit officium. Parvoque tempore post episcopatus sui administratum regimen, Ecclesiae gubernacula Paschalis suscepit. A quo idem vir per omnia prudentissimus vita, eruditione, moribusque adornatus tituli beati Silvestri confessoris atque pontificis presbyter consecratur. Qui super omnes misericordia, studio, vigilantia atque omnibus optimis institutionibus claruit. Paschale vero defuncto praesulatus culmen accepit Eugenius. Igitur in pontificio cum tribus perdurasset ipse Eugenius annis, Valentinus sedis ipsius pontifex consecratur; [Col. 1295] cujus post casum, Ecclesiae apicem suscepit Gregorius. A quo cum diligentius praedictus vir amaretur, archipresbyterum eum in sancta ordinavit Ecclesia.
481 Qui vero cum per sexdecim solertissime gubernasset Ecclesiam annos ad extrema ductus occubuit. Tunc vero cum proceres et Romanae urbis optimates, universusque Ecclesiae populus pro eligendo pontifice in unum coissent, atque alius de alio ut fieri solet in talibus conclamaret, subito per Dei providentiam divino nutu compuncti, de antefati Sergii archipresbyteri religione diligentius confabulari coeperunt, ut omnes conclamarent, quia dignus est pontificatus adipisci regimen. Firmatoque in eumdem virum consilio unusquisque in sua reversus est. Tunc repente diaconus quidam ipsius Ecclesiae Joannes in tantum amentiae erupit atque insaniae, ut persuaso quodam satis imperito et agresti populo collecta turbulentorum et seditiosorum manu in patriarchium Lateranense per vim, fractis januis bellicis telis ingrederetur, legis et ordinis traditionem transgressus: quo ex facto omnes qui intra patriarchii moenia aderant stupore et metu repleti sunt. Igitur cum per unius horae momentum cum eo illa perdurasset, ignobilis populi concio timore correpta, eo relicto nusquam comparuit. Quibus ita gestis omnes Quiritum principes indignati sunt, et communi consilio universi pariter in basilica beati Martini confessoris atque pontificis celeri cursu magnoque equitatu sunt congregati Et eumdem archipresbyterum Sergium in omnibus probatissimum virtutibus virum, de quo superius memoriam fecimus, extrahentes de ecclesia magno cum honore, magnaque populi comitante caterva, amplisque resonantibus laudibus, cum hymnis et canticis spiritalibus in patriarchium Lateranense electus, atque perductus est. Eodem vero die tanta nix in urbe effusa est, ut omnibus candidata cerneretur. Quod multi gaudii dicebant, et claritatis esse indicium.
482 Praedictum vero Joannem diaconem de patriarchio magna cum turpitudine hujus Romanae urbis principes expulerunt, et arctius in claustra sub cautela trudi praeceperunt pro eadem tantae temeritatis impia et dira praesumptione, quam saepefatus Joannes diaconus ausus est perpetrare. Quem etiam concilio antistitum principes damnare, suoque voluerunt privari honore. Necnon et alii ensibus membratim eum dilaniare, ac interimere voluerunt. Sed hoc fieri benignus et solertissimus Sergius praesul prohibuit, nolens malum pro malo secundum evangelicam cuiquam reddere vocem [Col. 1295] Rom. XII. . Tunc demum exsultantibus omnibus sacerdotibus, proceribus et optimatibus, omnibusque Ecclesiae populis, idem sanctissimus vir in apostolica beati Petri sacratissima sede ordinatus consecratusque est pontifex.
483 Erat enim origine insignis, fide purus, praedicatione liberior, Deo humilis, hominibus clarus, vultu alacris, mente alacrior, Ecclesiarum gubernator, plebium cultor, pauperum fautor, viduarum tegmen et consolator indigentium, largitor dispersorum, congregatorum conservator: inanium saeculariumque rerum contemptor, solis in sapientiae divitiis avidus et amator. Hujus sacratissimae consecrationis cum ad aures invictissimi Augusti Lotharii rumor pervenisset imperatoris, Drogonem videlicet Metensis Ecclesiae archiepiscopum, cum excellentissimo Ludovico filio suo, magno cum Francorum exercitu Romam direxit: cum quibus etiam archiepiscopos pluresque episcopos, abbates et comites proficisci praecepit. Ipsi vero, a quo in oras Bononiae civitatis cum belligeris suis exercitibus sunt ingressi, tantas caedes tantasque strages in populo peregerunt ut qui per urbes et agros erant tyrannica crudelitate perterriti, relictis propriis locis, per loca abdita et latebras se absconderent. Cum vero haec per omnem locum singulasque per urbes atque vicos et agros saeva operarentur nequitia, ad pontem pervenerunt Capellae. Tantaque erat tunc coeli serenitas ut toto in aere nubes aut pluviae signum quisquam videre non potuisset: subito vero atrarum non modica densitas nubium facta est, nimbosisque procellis et coruscationibus circumdati, quidam de primatibus Drogonis consiliarii fulminis ictu percussi ac interempti sunt.
484 Hoc videntes horribile signum nimio omnes timore Franci correpti sunt. Sed nullatenus mentis ferocitatem deponentes atroci voluntate ad Urbem velociter properabant. Quorum adventum antedictus beatissimus papa Sergius fieri propius cum cognovisset, in ejus excellentissimi Ludovici regis occursum universos judices ad fere novem milliaria ab hac Romana urbe direxit. Quem cum signis et magnis resonantibus laudibus susceperunt. Et dum Urbi pene unius milliarii spatio appropinquasset, universas militiae scholas una cum patronis direxit. Dignas nobilissimo regi laudes omnes canentes, aliosque militiae doctissimos Graecos imperatorias laudes decantantes, cum dulcisonis earumdem laudum vocibus ipsum regem gloriose susceperunt. Obviam illi ejus sanctitas dirigens venerandas cruces, item signa, sicut mos est imperatorem aut regem suscipere, ita eum cum ingenti honore suscipi fecit. Ipse vero Ludovicus rex, qua hora sibi sacratissimas cruces ac signa obviam advenisse conspexit, alacris factus valde laetatus est. Tunc suo universo cum populo, omnibus Romanis judicibus et scholis antecedentibus, ad beatum Petrum studuit properare. Quem anteductus [Col. 1297] almificus pontifex in gradibus ipsius apostolicae aulae eumdem regem in pso die Dominico post Pentecostem suo cum clero exspectavit. Conjungente vero eodem rege, universoque gradus ejusdem sacratissimae beati Petri ecclesiae ascendente, ad praenominatum propinquavit pontificem, ubi in atrio super gradus juxta fores ecclesiae cum universo clero et populo Romano assistebat. Tunc mutuo se amplectentes tenuit idem Ludovicus rex dexteram antedicti pontificis, et in interius ingressi atrium ad portas pervenerunt argenteas. In quo atrio unus de exercitibus a daemonio arreptus in conspectu Francorum omnium valde vexatus est. Tunc almificus praesul claudi faciens omnes januas beati Petri, atque serari praecepit, et regi sancto Spiritu admonente sic dixit: Si pura mente et sincera voluntate, et pro salute reipublicae ac totius orbis, hujusque ecclesiae huc advenisti, has mea ingredere januas jussione: sin aliter nec per me, nec per meam concessionem istae tibi portae aperientur.
485 Statim rex ille respondens dixit, quod nullo maligno animo aut aliqua pravitate vel malo ingenio advenisset. Tunc eodem praesule praecipiente appositis manibus praedictas januas patefecerunt. Et ita in eamdem venerandam aulam beati Petri ingressi sunt; laudem Deo et ejusdem excellentiae decantantes universus clerus et cuncti religiosi Dei famuli, extensaque voce acclamantes: Benedictus qui venit in nomine Domini, etc. Sicque cum eodem pontifice ipse rex simulque omnes episcopi, abbates et judices, et universi Franci qui cum eo advenerant, ad confessionem beati Petri appropinquantes, seseque pronos ibidem prosternentes Deo nostro omnipotenti et eidem apostolorum Principi gratias reddiderunt. Et data a praedicto almo pontifice super populum oratione, ab ecclesia pariter omnes regressi sunt. Postea vero continuis diebus sequentibus omnia suburbana pestifera devastatione compresserunt, agrosque et segetes, atque prata quasi fulmineus impetus decerpserunt. Dum haec gerebantur, ipse vero a Deo protectus pontifex a quibusdam audierat quod in hanc famosissimam Urbem hospitalitatis causa introire voluissent, sed munitis clausisque portis ut fieret minime concessit.
486 Dominico vero die sequente in eadem principis apostolorum basilica omnes archiepiscopi et sancti abbates, et omnes qui cum eo venerant Franci sunt congregati, omnesque pariter Romanorum nobiles et praeclari. Tunc almificus pontifex manibus suis ipsum Ludovicum, Lotharii imperatoris filium, oleo sancto perungens, regali ac pretiosissima coronavit corona, regemque Longobardis praefecit; cui regalem tribuens gladium, illum subcingere jussit. Deinde missarum celebratione finita, ab ecclesia omnes cum rege laetantes regressi sunt. Deinceps vero per dies singulos conflictum summi certaminis cum sanctissimo praesule omnibusque episcopis et optimatibus nostris atque proceribus ipse Drogo archiepiscopus Metensis Ecclesiae, de quo superius memoriam fecimus, commovebat tam ipse quam omnes archiepiscopi et episcopi qui cum eo contra hanc universalem et caput cunctarum Ecclesiarum Dei sine metropolitani concessione atque vocatione convenerant; id est Gregorius archiepiscopus Ecclesiae Ravennensis, et Angelbertus archiepiscopus Ecclesiae Mediolanensis, Joseph episcopus Ecclesiae Eporecliensis, Aginus episcopus Ecclesiae Veronensis, Almaricus Ecclesiae Camensis episcopus, Hortchaudus Ecclesiae Vercellensis, Sigifridus episcopus Ecclesiae Regiensis, Toringarius episcopus Ecclesiae Concordiensis, Odelvertus episcopus Ecclesiae Aquensis, Ambrosius episcopus Ecclesiae Lucensis, Joannes episcopus Ecclesiae Pisensis, Petrus episcopus Ecclesiae Vollaterrensis, Gausprandus episcopus Ecclesiae Pistoriensis, Cantio episcopus Ecclesiae Senensis, Lupus episcopus Ecclesiae Textinae, Sisismundus episcopus Ecclesiae Aprutiensis, Pico episcopus Ecclesiae Scolanensis, Fratellus episcopus Ecclesiae Camerinensis, Gisus episcopus Ecclesiae Firmanae, Racipertus episcopus Ecclesiae Nucerinensis, Amadeus episcopus Pinnensis, Donatus episcopus Ecclesiae Fesolanae, et caeteri. Cum quibus etiam Boso comes Adalgisus comes, Joannes comes, Vuldo comes, Vernardus comes, Wifridus comes, atque Maurinus comes, et caeteri pariter contendebant.
487 Sei divina gratia inspirante, nec sermones ipsius almi pontificis, neque prudentiam superare valuerunt. Tantaque ei superna aderat virtus, ut nullus sermone eum concludere vel constringere potuisset. Et ab eo superati pudore et operti confusione discesserunt. Quod videntes, omnem iram atque ferocitatem quam in mentibus observabant, omni modo deposuerunt. His igitur peractis a praedicto postulaverunt pontifice, ut omnes primates Romani fidelitatem ipsi Ludovico regi per sacramentum promitterent. Quod prudentissimus pontifex fieri nequaquam concessit, sed sic orsus est illis: Quia, si vultis Domino Lothario magno imperatori hoc sacramentum ut faciant solummodo, consentio atque permitto. Nam Ludovico ejus filio ut hoc peragatur, nec ego nec omnis Romanorum nobilitas consentit.
488 Tunc demum in eadem ecclesia sedentes pariter tam beatissimus pontifex, quam magnus rex, et omnes archiepiscopi atque episcopi, stantibus reliquis sacerdotibus et Romanorum ac Francorum optimatibus, fidelitatem Lothario magno imperatori semper Augusto promiserunt. Post haec vero Ebbo quidam et Bartholomaeus archiepiscopi, qui pro criminibus suis privati honore ab Ecclesia fuerant expulsi a sanctissimo pontifice postulabant ut eos reconciliare ac pallium eis tribuere dignaretur. Quos etiam dem praesul nec communionem inter clerum dignos esse suscipere dicebat, sed inter communem populum communicandi licentiam tantummodo haberent. Per idem tempus cum rex ipse Ludovicus Romae degeret, Siginolfus, Beneventanorum princeps, magno cum exercitu Romam venit [Col. 1299] Platina in Sergio. . [Col. 1299] Quem cum praedictus rex honorifice suscepisset, omnia pro quibus venerat ipsi indicavit. Cui rex gratanti animo quidquid quaesierat tribuit atque concessit. Et cum simul Franci, Longobardi ac Beneventani congregati fuissent, facta est ingens populi multitudo, ita ut ex omni parte Roma circumdata videretur: quorum multitudine omnia sata deleta sunt. Ipse vero Siginolfus ardenti pectore praecipuum desiderabat videre pontificem, et ab eo benedictionem recipere. Quem praesul cum suscepisset, solo prostratus pretiosos ipsius pedes humiliter osculatus est, et ab eo benedictione suscepta ab ejus conspectu alacriter Deo gratias referens regressus est.
489 His omnibus finitis, ipse excellentissimus rex Ludovicus ampla cum laetitia Papiam reversus est, ubi ab exordio principatus sui culmen regebat. Tunc vero laeti omnes cum conjugibus ac liberis, senatus populusque Romanus tam ingenti peste liberati, et a jugo tyrannicae immanitatis redempti, sanctissimum Sergium praesulem velut salutis auctorem ac restitutorem pacis venerabantur. Ille tamen non suae virtuti rem gestam, sed divino muneri deputabat. Jam quia lingua cuncta quae gessit per ordinem explicare non praevalet, transeamus ad ea quae in sanctis locis obtulit, et breviter enarrare inchoemus. In primo quidem pontificatus sui exordio superno amore exardescens in basilica Salvatoris, quae Constantiniana vocatur, mirae pulchritudinis opus explevit. Nam ambitum sacri altaris, qui strictim in ea fuerat olim constructus, largiorem proprio digito designans a fundamentis perfecit pulchrisque columnis cum marmoribus desuper in gyro sculptis splendide decoravit. Ubi nunc sacra plebs in administrationem sacri largiter consistit officii. Quo expleto, ipse almificus pontifex pro decore atque ornatu hujus praeclari operis in eadem basilica obtulit vela alba holoserica viginti ornata in circuitu de fundato. Similiter et alia de fundato valde optima viginti ornata in circuitu de blatthin. Ubi etiam confessionem mirificam Christo cooperante construxit, et argenteis tabulis auroque perfusis fulgide compsit, quam propriis manibus consecrans, in ea reliquias posuit. Et aliud quidem opus ante fores hujus venerandae basilicae valde optimum peregit: quia sacra pridem, quae latebant populis, limina summo studio omnibus manifesta constituit, cum pulchre decoros ibidem arcus a fundamentis construeret, quos etiam variis picturis nitide decoravit.
490 Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex pro remedio et futura animae suae retributione cameram praesepii Domini nostri Jesu Christi, quod basilicae beatae Dei Genitricis dominae nostrae connectitur, quae Major ab omnibus nuncupatur, argenteis tabulis ac deauratis, habentibus historiam beatae Dei Genitricis Mariae, magnifice atque praecipue perornavit: quod nullus pontificum per tot annorum curricula ad tanti decoris speciem perducere arbitratus est. Hic vero praesul, cum de omnibus ecclesiis sollicite curam gereret, etiam basilicam sancti Archangeli, quae in cacumine Fajani [Col. 1299] Forte Gargani. montis est constituta, largiorem quam pridem fuerat a fundamentis perfecit, ac radiantibus picturis luculente pingi jussit, ac sarcta tecta ejus noviter restauravit. Ubi et obtulit vestes de imizilo quatuor, similiter et vela quatuor. Ipse vero almificus et beatissimus papa scholam cantorum, quae pridem Orphanotrophium vocabatur, cum prae nimia vetustate pene in ruinam posita atque confracta videretur, Dei annuente clementia, a fundamentis in meliorem ut olim fuerat statum noviter restauravit. Nam et basilicam beati Romani martyris, quae non longe ab Urbe foris porta Salaria sita est, a fundamentis perfecit, quam etiam titulo sanctorum Silvestri et Martini parochiam esse decrevit. Fecit autem et basilicam sancti Theodori martyris, quae in Coranis videtur finibus posita milliario ab urbe Roma trigesimo, quam etiam splendide picturis fulgentibus decoravit.
491 Fecit autem in basilica beati Petri apostoli vestem de chrysoclavo, habentem in medio Salvatoris effigiem, et dextra laevaque ejus omnium sanctorum apostolorum rutilantes figuras, quam etiam pretiosissimis gemmis prasinis et hyacinthinis perornavit. Igitur summopere consummatus ipse a Deo protectus et beatissimus papa, pia devotione sollicitus pro desiderabili dilectione sanctorum Silvestri et Martini ecclesiam, quae sancto eorum fuerat nomini consecrata, quam ab exordio sacerdotii sui usquequo ad pontificatus culmen deductus est strenue gubernavit, et per olitana tempora defecta vetustate marcuerat ruinisque confracta diu antiquitus lacerata manebat, Dei annuente clementia, in meliorem pulchrioremque statum a fundamentis perfecit. Absidam quoque ipsius aureis musivo perfuso coloribus ingenti amore depinxit. Et ad honorem omnipotentis Dei, ejusdemque beatissimi Silvestri praesulis, corpus cum beatissimo Fabiano atque Stephano, et Sotere martyribus ac pontificibus, simulque Asterio martyre cum sacratissima filia ejus, sanctoque Cyriaco et Mauro, Largo et Smaragdo, atque Anastasio et Innocentio pontificibus, una cum sancto Quirino ac Leone episcopis, pariter Arthemio, Nicandro, Crescentiano martyribus, cum quibus beata Sotere atque Paulina, necnon Memmia, Juliana et Quirilla, Theopiste, Sophia virginibus atque martyribus, et beata Quiriaca vidua, cum aliis multis quorum nomina Deo soli sunt cognita, utrosque sub sacro altari dedicans collocavit.
492 His igitur magnifice peractis, gratanti animo menteque sollicita obtulit in eadem ecclesia perenniter haec permanenda: Regnum aureum valde pretiosissimum cum gemmis prasinis, hyacinthinis [Col. 1301] et albis, quod nunc usque super altare cernitur pendens, habens in medio crucem de auro purissimo cum gemmis similiter pretiosis. Item gabathas ex argento purissimo auroque perfusas quatuor, pendentes ante vestibulum sacri altaris, atque gabathas interrasiles deauratis cum bullis duabus: crucem auream cum gemmis valde optimis duabus: et aliam similiter crucem de argento unam. Obtulit in eadem basilica thymiamateria aureo superinducta colore tria, patenas de argento purissimo, ac deauratas duas. Colatorium de argento, quo in sacro utitur officio, deauratum unum. Regnum de argento cum tintinnabulis, habens in medio crucem cum palumba, unum. Hic beatissimus papa superno amore exardescens obtulit ubi supra aquaemanilia de argento paria tria. Item sextaria de argento duo: coronas majores de argento quatuor cum delphinis, pensantes libras . . . . calices de argento majores pariter ac deauratos duos: patenam de argento majorem auroque perfusam, habentem in medio effigiem Domini nostri Jesu Christi: cerostata desuper argentata paria tria: canistra de argento tria: patenam cum calice deaurato uno: scyphum argenteum unum, pensan. libras . . . . . Obtulit vero ad honorem ipsius venerandae basilicae cantaros de aurichalco duodecim: rugas similiter de aurichalco paria sex. Fecit autem hic praeclarus ad gloriam atque honorem sanctorum confessorum, de quibus superius mentionem fecimus, ciborium ex argento purissimo, pensan. libras . . . . .
493 Nam et confessionem sacri altaris argenteis tabulis, auroque perfusis, pensan. libras . . . . . magnificeque ornavit, ut per sacras eorum intercessiones aetherei regni gaudia possideret. Hic misericordissimus et benignissimus antistes obtulit ubi supra imagines de argento auroque perfusas tres: quarum una habens effigiem Domini nostri Jesu Christi; aliae vero duae sanctorum Silvestri et Martini, sedentium super vestibulum sacri altaris. Obtulit vero in jam superius dicta basilica vestem de chrysoclavo, habentem historiam resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, cum gemmis prasinis, hyacinthinis et albis. Fecit etiam et aliam vestem de fundato valde pretiosissimam cum chrysoclavo, habentem in medio effigiem Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, dextra laevaque ejus effigies sanctorum Silvestri ac Martini. Similiter cum gemmis prasinis, hyacinthinis et albis. Imo vero obtulit sanctissimus praesul cortinas Alexandrinas pretiosissimo opere contextas tres. Vela de fundato, ornata in circuitu de blatthin, quae pendent in arcu ipsius basilicae viginti quatuor. Vela alia de fundato cum periclysi de blatthin quindecim. Vela alba holoserica, ex quibus sacrum circumdatur altare, quatuor: unum ex eis habens in medio crucem et gammadias de chrysoclavo, et alia ornata in circuitu de blatthin. Hic insignis et beatissimus papa, divina inspiratione protectus, juxta latus ipsius basilicae ad laudem Creatoris monasterium in honorem beati Petri ac Pauli apostoli, Sergii et Bacchii, sanctique Silvestri et Martini a fundamentis construxit. In quo monachorum Deo servientium congregationem pro quotidianis laudibus in praedicta ecclesia die noctuque Domino Deo nostro deprecantem constituit. Qui beatissimus pontifex, postquam sedem Romanam et apostolicam annis tribus gloriosissime rexit, hac luce subtractus ad aeternam migravit requiem. Fecit autem ordinationem unam in mense Martio, presbyteros octo, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero viginti et tres. Sepultus vero est in basilica beati Petri apostoli.
[Col. 1337A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 494, lin 9 et 10, pleniter disceret. lin 11, avidius mansit. Num 497, lin 2, flagitabat. 501, lin 6, nobiliter restaurare. Num 502, lin 6, eruti. Num 505, lin 5, Longobardorumque. Num 507, lin 15, univit. Num 511, lin 13, aethera. Num 512, lin 1, aptatis itaque. Num 513, lin 4, quod denique tabularum opus ducent. Num 515, lin 8, et caetera, quae scripta sunt. Num 516, lin 5, futurum Saracenorum periculum. Num 517, lin 10, etiam Mario. lin 11, decem et novem. lin 13, Diogene et Liberali. lin 13 et 14, Felice et Benenato. Num 518, lin 3, calicem modicum. lin 4, apostolicum [Col. 1337B] legens. Num 519, lin 13, apostolatum. Num 520, lin 4, et tria, cantharos de auricalcho 13. Num 522, lin 17, more suo. Num 523, lin 11 et 12, divisit tamen Saracenorum naves amplius. Veniebant itaque usque ad oram maris. lin 15, foras permisit. Num 528, lin 11, canistrum ex afoti de argento. Num 532, lin 21, mansisque. Num 534, lin 19, Leoniana. Num 540, lin 15, Sardorum. lin 23, septingentas. Num 541, lin 9, Sardorum. lin 14, error tria. Num 542, lin 7, libras 13. Num 543, lin 11, sexaginta septem, et demid. lin 12, in atrio beati Andratae. Num 549, lin 18, ovanter accensa. [Col. 1337C] Num 494, lin 1, Radualdo. lin 2, hic a Deo electus orthodoxus, atque ap. lin 5, b. corpore. lin 6, erat enim omnibus bonis moribus exornatus Gregorius praesul, qui tunc temporalem regebat ecclesiam sanctam Romanam, audita fama illius subdiaconum fecit, atque juxta se manere praecepit. Defuncto itaque Gregorio tertio, Sergius hujus sanctae Rom. Ecclesiae archipresbyter praesul effectus [Col. 1338A] est, et beatissimum papam Leonem presbyterum consecravit, eique titulum, ut lin 5 num 495. Num 495, lin 6, mor sive indigentibus. lin 7, verbo verum etiam. lin 8, foveret is, qui tunc aderat s. lin 9, sublatus est. Sub cujus temp. Num 496, lin 1, Qua calamitate. lin ead. contritum est. Hoc facto un. lin 3, sev devastat. lin 3 et 4, fatebantur se null mort peric evadere posse. lin 5, pont quis esset, qui tam sanctum locum, et inv. omn. p. lin 6, pot confestim. lin 8, ob. ad sepulturam fuerat deport. Num 497, lin 1, una simulque conc. lin 2, flagitabant, et quod nullum super se habere vellent alium praesulem. lin 5, annotatum est. lin 6, ad ecclesiam, quae dicebatur quatuor Coronatorum. lin 7, extrahentes. lin 8, qui m. servantes a. o. ejus osc. lin 9, nullus breviter hominum en. pot. lin 12, repr est, si ob. fut. lin 12, 13, litt non annotamus. lin 13, ad Africam ( M., Africanam) qua v. lin 14, reverti, v. m. pel ventorum, procellarumque impulsu, [Col. 1338B] sicut. lin 16, de novi. lin 21, conservantes. Ipse vero a Deo amabilis, etc., ut num 499, lin 1. Num 499, lin 3, in ingressu patriarchii marm c. quae nullus pontifex ut p. lin 8, psallere l. H. b. pr. tempore. lin 12, aut sed. Num 500, lin 1, ac depr scevae g. Agar multa dona obtulit ecclesiae beati Petri apostoli, aliisque quamplurimis ecclesiis. Hic quoque praedictus praesul, ut num 502, lin 4. Num 502, lin 8, nam et accubitus, quem domnus Sergius sanctae recordationis tertius papa a fund c. et o. o. ibi par tunc prae n. u. lin 10, delata sunt ( M., delata s.). lin 11, secundum: in utroque deest vox carnem. ibid., quam domn. lin 11 et 12, sanctae memoriae. lin, 12 m. ep. Sed isdem beatiss. ibid., Leo q. cum nimia del. et gaudio o. lin 16, quae appell Constantin temp domini L. lin 17, papae tertii obt quae, ut mos erat, in laet. ibid., procederet. lin 19, et exinde a latronibus n. f. a. est. lin 19 et 20, praed [Col. 1338C] suorum p. scilicet tam domnus P. lin 20 et 21, seu dom Greg. lin 21, fecit eam. lin 21, 22, sanctae Dei Rom Eccl mir reparavit. Num 503, lin 1, script scientia, et er. lin 2, qu. tantae beatit. lin 4, basil sanctae Luciae virginis q. Num 504, lin 1, audiens et perniciem. lin 2, in orationibus se convertit, ac jejuniis d. lin 3, dum [Col. 1339A] haec agebantur. lin 5, spiritualibus. ibid., iconia ( M., icona, id est imagine: glossema est). lin 6, cum clero perr. lin 7, cum omnium fid. lin ead., beatae Dei Gen. lin 10, omni clero, et populo st. p. lin 11, super cavernas, unde ipse pestifer flatus. lin 15, ex ipsis. lin 16, laesionis m. ap. Num 505, lin 1, in ipso vero q. lin 2, virtutibus c. comb coep ub. populorum. lin 5, apostolorum perveniret basil. Saxonum, Longobardorumque ibid., porticus. lin 7, et Dom. lin 9, sed beati non valens virtutem ferre pontificis. lin 10, in cinerem. Nam octavam Assumptionis beatae Dei Genit. ut num 508, lin 1. Num 508, lin 2, in basilicam. lin 3 quae foris est m. lin 4, in qua. lin ead., celebrare festivitatem, seu solemnitatem. lin 5 et 6, cel plenius argento erogavit. lin 7, vestem de sedato. ( Sic uterque, in Regio tamen emendatum, de fundato) unam, et multa alia obtulit illi dona. Fecit isdem benignissimus crucem, ut num 510, lin 1. [Col. 1339B] Num 510, lin 1, crux, quae ut mos antiq. lin 2, praed. suorum p. Deo juvante in a. et arg et gemmis melius ren. Fecit quidem in oratorio sancti Adriani, etc., ut num 515, lin 3. Num 515, lin 3, hom effigies crucem similiter. lin 4, de chrys et margaritis. Cum vero haec ( sicut lin 8, etc.) quae retro scripta sunt Leo beatiss q. p. lin 9, de desid. lin 11, J. Chr tractare cons. lin 12 et 13, ab host capi, aut forsitan exp. lin 13 et 14, omnes praenominatos muros ejus civit. Rom duodecima siquidem indict. lin 15, alac reducere c. et non solum muros, verum etiam omnes portas lignis etiam renovare praecepit. Insuper etiam 15 turres ab ipso solo dirutas novis fabricis rest pr., etc., ut lin 22. Num 516, lin 1, quarum duas i. p. p. ita sap ac prud. lin 2, ad oram Tyb. lin 4, facilius ing nunc vix per eum. lin 5, fut. Saracen peric. lin ead., actum est. lin 6, sed etiam ferro m. lin 7, transire. Nam ipse beatissimus corpora sanctorum ( ut lin 3, num [Col. 1339C] seq ) quatuor Coronat. Num 517, lin 5, quam ipse usque dum ad p. lin 5 et 6, rexit per olitana curricula t. crassata vetustatis defectu. ( Fortasse scriptum fuerat, cassata pro quass.) lin 6 et 7, videbatur conv. lin 7, pulchr cultum, ac statum a f. lin 8, corpora, id est Claudii et Nicostrati, Simproniani atque Castorii et Simplicii, necnon et Severi, Severiani, Carpofori et Victorini. Deinde Marii A. et Abacuc, Felicissimi et Agapiti, Ipoliti quidem cum familia sua numero 19. Aquilae et Priscae, Arsequi, Aquini, Narcissi et Marcellini, Felicis, Simetriique, Candidae atque Paulinae, Anastasii et Felicis, Apollionis et Benedicti, Venantii atque Felicis, Diogenis et Liberalis, Festi et Marcelli atque Superantii, Pudentianae et Benedictae, Felicis et Benenati; necnon caput sancti Proti, santaeque Caecillae, sancti Al. lin 15, sanctissimae virg. lin 15 et 16, et aliorum q. n. soli D. s. c. in qua etiam ecclesia multa contulit dona. Fecit etiam idem [Col. 1339D] beatissimus praesul post depraedationem Saracen., etc., ut num 520, lin 8. Num 518, lin 1, praed vero ven. lin 2, ubi supra obt pat. lin 4, beati Petri ap. pr. lin 7, similiter ipsorum forte sim ibi ipsum. lin 10, de quadr 10. Num 520, lin 9, 10, et alia gemina alba 7, majorem I. Post hanc denique depraedationem, quam inique fecerant, aliam facere putaverunt. Sed Deus omnipotens precibus apostolorum facere non permisit. Gens itaque illa sceva inter coeperunt Romam veniendi reminiscentes pristinum lucrum, vel praedam quam fecerant, et multiplicata iterum perversorum omni manu, multisque cum navibus ad urbem Romanam XII indictione crudeliter decreverunt; multisque etiam diebus, etc., ut num 521, lin 14. Num 521, lin 14 et 15, diebus commorantes in loco, qui Torarum dicitur, i. ins. Sardiniae exire nullo modo potuerunt. Quorum iniquus. Num 522, lin 2, sed Deus omnipotens, qui Ecclesiam [Col. 1340A] suam semper inviol custod et d. c. non desinet. lin 4, mox enim. lin 6, et ob nullam rem aliam ven sunt pr. lin 8, volens ab eis sp. sc. lin ead., aut non sicque fact est. lin 10 et 11, venerant i. Illi autem se ob aliud non v. lin 11, nisi ut superius leg ex. lin 12 et 13, cum magno exercitu, et ar. p. m. civitatem Ost p. omnesque cum gaudio suscepit. Illi autem videntes summum praesulem, omnes coeperunt osculari pedes ejus. Summus autem praesul missam in ecclesia beatae Aureae celebravit, omnibusque corpus Dominicum tradidit, atque orationem post perceptum corpus super eos donavit: Deus cujus, etc., ut num 523, lin 1, lin 2, beatum Petrum amb. Num 523, lin 4, fidel tuorum. lin ead sanctae tuae Eccl dim. lin 6, gloriosum: caetera desunt. lin 6 et 7, die vero altera postquam praedictus pontifex reversus est a jam praedicta civitate, ipsi sceler. s. lin 8, paruerunt. Praefati autem homines super illos facientes impetum, omnes superaverunt orationibus [Col. 1340B] apostolorum, et sancti praesulis. Ex quibus per quasdam, etc., ut lin 1, num seq. Num 524, lin 2, caet autem vivos causa verit ac test comp. lin 4, aliqu enim nos ferro constr viv juss causa misericordiae, quam in Dominum habemus. Et post hoc ne otiose. lin 7, eccl beati Petri incoeptum habebamus. lin 8 et 9, vid jub def obtulit isdem beatiss praesul post depraedationem gentis Agarenorum multa dona beati Petri apost aliisque ecclesiis. Fecit autem campanarium ( M., fecit etiam ib. camp) cum malo aereo ( M., in quo posuit campanam cum malo aereo) et crucem exauratam. Post victoriam denique scevae gentis Agarenorum aedificavit civitatem, quam suo nomine vocari praecepit, atque super portam quae respicit ad sanctum Peregrinum orationem istam descripsit: Deus, qui, etc., ut num 534, lin 7. Num 534, lin 9, triumphos per Dominum, etc. ibid, secundam vero scripsit super posterulam, [Col. 1340C] quae sita est juxta castrum sancti Angeli. lin 11, hujus mundi. ibid., et apost. lin 15, orat scripsit super post. quae r. ad scholam Saxonum. Praesta quae. lin 18 et 19, consequantur, et civitas haec, quam ego famulus tuus Leo quartus episc te auxil meo nomine Leonina voc. ( M., Leoniana) novoque opere dedicavi, ut semper illaesa maneat. lin 20, per D.: haec desunt, post exoramus. Quamobrem secundo praesulatus sui anno, praefata civitas sumpsit exordium, et in sexto consecrationis suae anno civitas undique consummata est. In illa itaque die pax et laetitia fuit maxima clericis et proceribus omnibus. Hac itaque civitate expleta condolebat praesul, quod minime populus subierat ibi ad habitandum. Eodem igitur tempore advenit populus Corsorum, qui propter metum Agarenorum gentis civitates suas et terras et possessiones reliquerat. Cui cum nimio gaudio hanc civitatem summus praesul donavit, multisque divitiis ditavit, atque multas possessiones eis [Col. 1340D] contribuit. Fecit etiam in ecclesia beati Petri portas argenteas majores post depraedationem Saracenorum. Fecit et crucifixum argenteum inter columnas, habentem libras 62 et dimidium. Fecit etiam et concilium, ubi interfuere 67 episcopi, ubi relegi fecit decreta pontificium; in quo damnatus fuit Anastasius cardinalis propter sua crimina. Hujus vero temporibus, ut num 554, lin 1. Num 554. lin 1, Daniel magister iniq stult m. ( M., ac st. m.) caecatus ad sereniss. Ludovicum imperatorem ire festinavit, eique multa inutilia verba super Gratianum eminentissimum magistrum militum nuntiavit, eo quod divisionem ipse facere deberet inter regnum et sacerdotium, imperiumque mutare deberet Constantinopolim. Imperator itaque, audita hac causa, festinus Romam venit. Audito domnus praesul adventu regis, mirari coepit, eumque apud beatum Petrum recepit, et causam insimul praefatam tractare coeperunt, sed penitus falsam invenerunt. [Col. 1341A] Ipse autem, qui Franciam ivit causa accusandi traditus fuit Gratiani potestati. His vero peractis ut lin 15 num seq abiit imper et sanctiss. Leo IV papa. Num 555, lin 17, Decembris, et aliam in mense Martii. lin 18, et cessavit episcopatus mens 2, dies 15 femina. Hic interseritur Vita Joannis Anglici in utroque codice. Sed quia fabula haec jamdiu explosa est, ideo hic expungendam duximus, ne male feriali homines exinde calumniandi occasionem raperent. Si quis autem aegre ferat hanc Vitam a nobis praetermissam, is Regium codicem consulat, ibique Martini Poloni verba interpolata leget, quae inepti homines Anastasii codicibus inseruerunt. Num 494, lin 1, Leo nat Rom ex patre Radualdo lin 1, 2, di. lin 8, in monasterio. lin 11, monachus [Col. 1341B] avidius mans. lin 12, monachio d. r. o. D. p. devotius ser. lin 15, illucquel. c. lin ead., pontificis. lin 17, illico: semper ita scribitur. Num 495, lin 5, beatissimus papa. lin 9, sublatus est. Num 496, lin 2, videlicet, sive de rep m. p. sive d. Num 497, lin 1, una simul conc. lin 2, flagitabant. lin 10, sanctis intervent. lin 20, sacraverunt. Num 498, lin 10, de arg puriss par unum, pensan lib cantharum cum thimiamaterio 1, pensan lib . . . . vela ex fund. lin 12, in arcos vid. lin 16, de chrysocl. 4. Item vela sirica cum rotis 17, ex quibus quatuor cum gammadiis de chrysocl et gemmis. lin 19, et alia vela de blatta 2. Num 499, lin 3, 4. de marm. lin 4, arbitravit. lin 8, psallere laudes. Num 500, lin 4, butronem; quidam legunt, butionem. alii buttonem retinent. lin 5, inluminationem i. b. r. lin 8, dependent. lin 11, in arcos. lin 13, et alia quidem v. lin 14, tres. [Col. 1341C] Num 501, lin 3 et 4, praefati egregii praesulis. lin 4, de beati. lin 9, clamasterios. lin 9 et 10, quadraginta, necnon quia d. lin 12, de blatta. Num 502, lin 3, de blatta. lin 10, tunc prae nim vet. lin 16, quae appellatur Constant t. lin 19 et 20, praecessorum pont. lin 22, pararet. Isdem praefatus, et magnif p. fecit eam ex. a. p. Num 504, lin 2, in orationibus se con atque jejuniis, Domin depredare non cessan. lin 7, ad. b. beatae Dei Gen. lin 10, omni clero, et populo st. lin 11, ips unde pes., lin 12, tendat. lin 13, deprecavit. Num 505, lin 2, virtutibus. lin 5, Longobardorumque. lin 6, pontilluc celeri. lin 12 beati Petri apostoli. Num 506, lin 2, ipsius magni pr. lin 4, de arg purissimo. lin 5, beatiss, papa. lin 7, sacratiss bas lin ead., quadraginta quinque. Fecit autem ubi supra post Saracenorum saevissimam devastationem in eadem basil rugas de argento puriss pens lib 57. [Col. 1341D] Isdem. lin 8, quae pon. lin 11, p. in arcos. lin 12, necnon et in orat. Num 507, lin 1, jam etiam fecit ipsum vela, lege ibi ipsum, ut alibi saepe. lin 5, fecit et in corpus beati. lin ead., totasque exauratas num 3, et unam quidem. lin 7 et 8, sal hab. lin 15, ad pers. Deo omnipotenti quotidie l. lin 17, plenius confirm. Hic saep. Num 508, lin 3, celebrare p. lin 5, omnis q. ad hujus celebritatis plenos ( vel plenas) argenteis erog. lin 8, eccl oratorio, quod vocatur BB. obt v. de fund unam, et in oratorio supradictae ecclesiae beati Nicolai donavit vestem de fundato unam. Num 510, lin 1, a noviter. lin 2, a subdiaconibus manibus f. ante eq. praecessorum p. quam Deo jubente. Num 511, lin 4, in desolatione. lin 7, plures Graecos constituit mon genere pro pl. g. c. m. Num 512, lin 1, quorum singillatim. lin 7, limina destinavit ob hoc nota f. [Col. 1342A] Num 513, lin 4, quod denique tabularum opus CCXVI, auri obr lib p. lin 5, tab arg p. lin 5 et 6, si. m. animi devot. lin 8, ipsius vult apost. lin 10, 11, pend in circuitu cuncta in arcora de blatta. lin 13, et in monast s. Caesariae in palatio. Num 514, lin 9, rotas aquilasque. Num 515, lin 1, semperque Virg. lin 3, effigiis. lin 5 et 6, cum cruce similiter de c. lin 8, cum vero haec et caetera, quae retro scripta sunt, Leo. lin 14, duo d. et quidem instante. lin 18, et 19, verum sanae ped. lin 20, inter caetera m. lin 22, perduxit et 15. Num 516, lin 2, ab ipsa ora Tib. lin 5, propter futurum Saracenorum peric. lin 6, verum etiam ferro munire curavit, quatinus si. n. lin 7, urbi. Num 517, lin 1, ipse vero a Deo. lin 1 et 2, quae diu inculta loco erant s. lin 7 et 8, statum perduxit a fund. lin 9, Simpr. lin 10, verumtamen. Mar. lin 13, liberali. lin 14, necnon et caput. lin 15, reclocavit. Num 519, lin 5 et 6, lintea cum crucibus 8, p. m. sacr p. lin 10, perf habentem iconas et crucem. lin 10, 11, ex arg mundiss cant exaur Steph i. m. ic. lin 13, ex arg puriss. Num 520, lin 2, effigiis, ut alibi. lin 3, pretiosis gemmis. lin 4 et 5, tria cantharos de auricalco 13. Ipse v. s. m. et p. pontifex. lin 6, nuncup. juxta lacum. lin 7, isdem beatiss praesul. lin 9, 73. Num 521, lin 1, ea igitur q. lin 1 et 2, ac lachr Domino aux duod. Siquidem jus ind. lin 3, operi luce clarius jus studemus. lin 8, eg. fuerant. lin ead., praesulis gente ( forte praes praesul). lin 8 et 9, haec nullo modo p. p. lin 9, amplius fideles. lin ead signa, atque mir. lin 10 a principio nunc recidendum est. lin 16, exire conati sunt. Num 522, lin 5, repente adv. lin 10 et 11, venerant inq. lin 12, civ Ost pr. lin 13 et 14, pontif consp ad pedes ejus. Num 523, lin 8, paruerunt. lin 12, tamen Saracenorum amplius veniebant, itaque usque ad oras maris. lin 14 et 15, qui eos ad noc minime permittebat [Col. 1342C] exire. lin 16, n. est dign. lin 18 et 19, per intercessionem. lin 19, princ apostolorum. Num 525, lin 1, pro his ideo ben. lin 2, arg. lin 6, margaretis. lin 6 et 7 necnon etiam cum gemm. lin 9, campanilem. Num 526, lin 2, 23, obtulit et in ecclesia beati protom vestem ex auro texto, cum gemmis hyacinthinis. lin 5, Obtulit etiam in eccl. lin 6 et 7, papae tamen isdem praed almificus, etc., ut heic. lin 7, a. deductus. lin 9, tres, unam quidem hab, etc, ut num seq. lin 2. Num 527, lin 5, gilium. lin 8, Simetri et Caes. lin 11, et gabatham saxiscam 1. lin 12, idipsum fec propter retrib animae suae. lin 13, unam quidem t. lin ead, fecit autem idipsum: ( fort, idipsum). Num 528, lin 1 et 2, in basilica Dei Genitr Mariae domin. lin 6 et 7, beatae Dei Genitr Mariae dom n. lin 8, ruitura manebat. lin 10, pens lib CXXXVIII. lin 17, quatuor [Col. 1342D] cum calicibus XVI. Num 529, lin 1, obtulit adeo inibi, et alia vela n. lin 2, arcora duo ex arg. lin 3, fecit et in orat. lin 4, fecit etiam et in vener diacon sanctae Mariae Virg quae vocatur Cyro. lin 7, eccl Dei Genitr Mar. lin 9, quae ponitur in merim, qui vocatur Narrano. Num 530, lin 1, beatiss Dei Genitr. lin 2, f. murum. lin 3, cruces lin 5, cruces. lin 9, 10, et in suxorio c. cib oleae, qui pend in circ. lin 11, arcora quatuor. lin 13, qui voc subla. lin 14 et 15, praefatus praesul. lin 16 et 17, crucem auro textam 1. Obtulit etiam idem praef praesul. lin 19, de blattaha. lin 20, necnon et obt ibid, arcora ex arg. lin 21 et 22, b. Rufini mart. Num 531, lin 3, hisdem, atque ita scribitur in aliorum quoque auctorum codd. lin 4, arcora, cum col et giliis de arg, sic etiam scribitur paulo ante. lin 5, pensant simul. lin 8, arcos. lin ead., giliis lin 11, tria. Ipse [Col. 1343A] vero a Deo protectus pont post devastationem Saracenorum fecit in ecclesia beati Petri principis apostolorum rugas de arg mundissimo, qui est ante confessionem ipsius, pens libr DLXXX, nam et tabulas de arg exauratas, qui est in gradu ante confessionem beati Petri apostoli num 4, et agnos 2, qui pens simul in unum. lin 15, et arcos. lin 16, in arcora. Num 532, lin 1, libet, causaque aeternae memoriae. lin 5, malivoli. lin 10, ac spiritali fil. lin 14, praelatus meruerat murus. Quod si vita com. lin 15, vellet perducere. lin 16, summo opere praesulem. lin 19, ex quo satis nuntio pr. Num 533, lin 6, sollicitud. lin 9, vel pluvia. lin 11, sollic. lin 15, Leon vocatur. lin 17 acsac. imo levitae, et universi ordines clericorum sanctae. Num 534, lin 11, et ap. lin 20, inlaesa. Num 535, lin 7, pridie siquidem ante b. Num 536, lin 8, super altare majore, lin 9, 10, num 3, pens: exagia L. lin 12, Dei Gen semperque [Col. 1343B] Virginis Mariae. lin 13, cum quatuor grammad auro text. Num 537, lin 1, verum ne ad post haec q. lin 2, libet quidem beatiss p. opuscula. lin 3, quamvis breviter, tamen l. c. i. Quamobrem cum in bonis D. d. operis. Num 538, lin 11, manere cupitis. Caetera ad finem usque desiderantur in codice Thuano. Num 495, lin 6, largitus est. Igitur in quo. Num 497, lin 2, flagitabant. lin 8, perduxerunt. Cujus morem. lin 20, illius sibi hon. Num 498, lin 10, funxit. lin 11, parium unum. Num 500, lin 3 et 4, fruere retrib. lin 12, et alia quidem vela. Num 501, lin 9, 10 XL, necnon qui divino. Num 502, lin 21, pararet. [Col. 1343C] Num 503, lin 4 et 5, abditisque in c. lin 7, virtutem m. et gladium. Num 504, lin 2, in orationibus se convertens, atque jej. lin 15, ipse mortifer basil. Num 505, lin 1, Saxorum: sic etiam lin 5. lin 16, jaquinthas. Num 506, lin 2, ipsius magni praesulis. lin 14, optulit ubi sup. Num 507, lin 5 et 6, unam quamdam in med. Num 508, lin 5, aderant hujus celebritatis plenius argenteis. lin 8, de fundato 1. Et in oratorio supradictae ecclesiae beati Nicolai donavit vestem de fundato. 1. Ipse. Num 509, lin 1 et 2, praecipuus magno. Num 510, lin 1 et 2, antiquitus a subdiaconibus manibus. Num 511, lin 5, redacta sunt. lin 7, Graecos instituit monacos genere. Num 512, lin 6, contrariis sive bilitatem. lin 7 et 8, limina destinavit ob hoc. [Col. 1343D] Num 513, lin 4, depictae sunt. Quod denique. lin 11, in arcora. Num 515, lin 3, homo. effigiis. lin 5, Vestem pretiosissimam. lin 8, cum vero haec et caetera quae. Num 516, lin 3 et 4, ante facies. lin 3, ipsam igitur turrem. Num 517, lin 1, ipse vero a Deo. lin 10, fratribus verumtamen Marius. lin 11, XVIIII Aquilina. lin 13, Diogene et liberali. lin 13 et 14 Felice et Venenato. [Col. 1344A] lin 15 et 16, et alii multi. lin 19, num IIII, sub eodem quoque vero sanctissimo praesule fecit. Num 519, lin 1, praedictus vero vener. Num 521, lin 15, qui torarum dic. Num 522, lin 1, mediocriter ruit. lin 5, repente adventum. Num 523, lin 2, Petrum ambulantem. lin 11, divisit. Tamen Saracenorum amplius veniebant. Itaque usque. Num 525, lin 10, turabulum. Num 526, lin 4, a noviter. lin 6, IIII. Tamen isdem. lin 7, deductus. Num 527, lin 5, habente mala. lin 7, exposuit quam ex. lin 11, saxisca 1. Num 528, lin 11, canistrum exafoti de arg. lin 18, ipsius. Namque cyburium. Num 529, lin 5, in venerabile diaconia. Num 530, lin 9, 10, et superscripto cyburium. Num 531, lin 8, et giliis. Ita saepe, ubi supra. Num 532, lin 1, libet causa quae aeternae. lin 12, et [Col. 1344B] multis. lin 14, praelatus meruerat murus, quod si. lin 15, effectum vellet perd. lin 20, convocansque. Num 533, lin 9, pluvia. Num 535, lin 2, nationibus, atque in summae sollempnitatis die rogam distribuens. lin 11, perhonestatumque. lin 12, cognoscimus nobis erat. Num 536, lin 9, num IIII. pens. exagia L. lin 12, de fundato IIII, cum. Num 537, lin 3, indicare. Quamobrem cum. Num 538, lin 10, valde firma. Num 539, lin 2, venientes itaque. lin 4, secundum promiserat praeceptum ob. lin 14, plus enim def. Num 540, lin 12, sculptile. lin 18, Calyxti clavigeri perfecisset portas in fund aquas destruxerat progenies, argentoque Saracena nudarat erexit. lin 20, ingredere veniunt. Num 541, lin 10, psalterium. [Col. 1344C] Num 542, lin 6 et 7, pens. simul lib. XIII. lin 12, Pauli, seu ipsius. Num 543, lin 10, fecit igitur et crucif. lin 9, beatissimus summae pontifex sedis. Num 544, lin 6, Hlotarii, ac Hludovici im. anno siquidem imp. Num 545, lin 2, universalis sedis apostolicae legi pr. Num 546, lin 9, cum cancello. Num 547, lin 15, parium 1: ita saepe. lin 21, muris quidem. Num 548, lin 7, habere manebat. Num 549, lin 21, arenam inibi tribuere. quat. Num 550, lin 6, alacritate reversus est. Octavo scilicet mense Christo. lin 8, praesulatus ejus oct. Num 551, lin 12, catholicorum. Num 552, lin 12, lucernae viximae. Num 553, lin 4, hab. gemmuline. lin 15 et 16, chrysoclavo et mila mizine. Ita notatur manu Peniae: Benedictus III, successit Leoni IV ad annum Domini 855, nullo alio pontifice intercedente, ut hinc appareat egregium figmentum ac impudens mendacium de quadam femine pontificatum Romanum post Leonem IV invadente, et nomen Joannis VIII, praeferente, cujus neque vetustus hic liber, neque nobiles scriptores superioribus saeculis meminerunt.
494 Leo quartus, natione Romanus, ex patre Radoaldo [Col. 1303] Plat., Radulpho. , sedit annos octo, menses tres, dies quinque. Hic adeo catholicus atque apostolicus vir multae patientiae multaeque humilitatis exstitit, largus, pius, innocens sive benignus, amator justitiae et plebis ferventissimus gubernator, divinarum quoque Scripturarum indeficiens perscrutator, vigiliis et orationibus semper intentus. In cujus etiam beatissimo pectore, juxta illud quod in sancto Evangelio legitur, et serpentis astutia, et simplicitas inhabitabat columbae [Col. 1303] Matth. X . Erat enim totius sactitatis decore repletus, amator enim religiosorum hominum, Deoque in omnibus assidue famulantium, nutritor pauperum, et contemptor sui. Hic primum a parentibus ob studia litterarum in monasterium beati Martini confessoris Christi, quod foris muros hujus civitatis Romanae juxta Ecclesiam beati Petri apostoli situm est, quousque sacras litteras plenitus disceret, sponte concessit. Ubi non solum litteras didicit, verum etiam in studio sanctae conversationis, ubi non quasi puer, sicut tunc erat, sed velut perfectus monachus mansit. Cujus etiam piae conversationis exemplo alii sub eodem monachico degentes ritu omnipotenti Domino plus devote serviebant. Eratque cum illis quasi unus ex illis, et quoniam civitas supra montem posita abscondi non potest [Col. 1305] Matth. V. , [Col. 1305] sic neque hujus rumor sanctissimi viri diu occultus existere potuit. Fama illius, sive sanctitatis opinio, huc illuc luce clarius divulgata est, atque multorum relatione fidelium ad aures pontificalis quondam beatissimi Patris et papae Gregorii mox festino relatu occurrit, cui cum tantae fuisset castitatis dignaeque conversationis magisterium enarratum, illico eum ex monasterio quo pie degebat exire jubens ad sanctae matris Ecclesiae gremium perduxit, atque ut in suo semper servitio familiariter permaneret, in Lateranensi patriarchio esse praecepit.
495 Subdiaconum quoque eum ob suae famam vitae laudabilis fecit. Qui tamen quamvis locum mutaret, vel ordinem, tamen vitam moresque suos plus quam prius in summi Creatoris nostri servitio regulariter constrinxit, bonisque multiplicavit operibus. Defuncto autem hujus sacratissimae sedis papa Gregorio, tunc Sergius archipresbyter sanctae Romanae Ecclesiae praesul effectus, hunc, de quo superius nonnulla retulimus, Leonem videlicet beatissimum papam, presbyterum consecravit, eique titulum sanctorum quatuor Coronatorum largitus est. In quo dum bonis polleret moribus, ibique indigentibus necessaria ministraret, peregrinos ac pauperes, minusque habentes non solum verbo, imo etiam corporalibus alimoniis refoveret, is qui tunc praeerat Sergius Romanae sedis antistes ex praesenti vita subtractus est, sub cujus etiam tempore ecclesiae beatissimorum principum Petri et Pauli a Saracenis funditus depraedatae sunt.
496 Quia igitur calamitate sive miseria omnis Romanorum vigor elanguit, atque contritus est hoc facto, universa concio Romanorum ex duobus casibus vel periculis, videlicet de repentina morte pontificis, et devastatione quae facta fuerat in ecclesiis sanctis, cunctorumque finibus Romanorum, fatebatur se nullatenus evadere mortis periculum posse. Cumque pari devotione communique consilio universi Romani proceres de futuro cogitarent pontifice, ut quis esset qui tam sanctum et inviolabilem locum cum omnipotentis Dei timore regere vel gubernare potuisset, confestim fama beatissimi praesulis, simul et meritum, ab omnibus patefacta est, totamque per urbem diffusa: necdum enim is qui obierat pontifex ad sepulturam debitam fuerat deportatus.
497 Et ecce omnes a novissimo usque ad primum una voce, una simulque concordia Leonem venerabilem presbyterum sibi futurum pontificem flagitabant. Et quod nullum super se alium habere vellent praesulem, nisi hunc de quo crebro dictum est, multis conjurationibus ac vocibus fatebantur. Quorum incunctanter omnium credimus corda ad hunc expetendum non aliud, nisi amor divinus, et divinae virtutis inflammavit et univit clementia. Tunc omnes, ut superius adnotatum est, pergentes cum gaudio multaeque aviditatis laetitia ad ecclesiam, in qua degebat, beatorum quatuor Coronatorum, eum coactum invitumque exinde abstrahentes cum hymnis laudibusque praecipuis ad Lateranense patriarchium perduxerunt: qui morem conservantes antiquum, omnes osculati sunt pedes. Quanta autem in ejus pontificali electione concordia vel unanimitas fuerit, nullus breviter enarrare hominum potest. Quid autem electionis suae tempore apostolorum suffragiis, suisque sanctis intervenientibus precibus de Saracenis illis, qui tam nefarium scelus commiserunt, divina virtus peregerit, hoc inconveniens aut reprehensibile non est sive ob futurorum sive timorem sive memoriam, praesentibus litteris adnotare. Omnes enim cum vellent, iniquitatis ac depraedationis scelere perpetrato, ad Africanam qua venerant regionem revertere [Col. 1305] Reverti. , vasto maris pelago vi ventorum procellarumque, sicut certa relatione cognovimus, Deo permittente, demersi sunt, antiquumque illud Aegyptiorum miraculum ecce noviter apostolorum meruit oratio obtinere. Romani quoque, ut diximus, novi electione pontificis congaudentes, coeperunt iterum non mediocriter constritari, eo quod sine imperiali non audebant auctoritate futurum consecrare pontificem, periculumque Romanae urbis maxime metuebant, ne iterum ut olim aliis ab hostibus fuisset obsessa. Hoc timore et futuro casu perterriti, eum sine permissu principis praesulem consecraverunt, fidem quoque illius sive honorem post Deum per omnia et in omnibus conservantes.
498 Jam quia humanus existimare non sufficit arbiter, nec os referre praevaret, quantae bonitatis ac pietatis hic beatissimus exstitit pontifex, redeamus ad ea quae fretus Dei amore sanctorum ecclesiis obtulit, et a primo pontificatus sui exordio enarremus. Hic vero insignis et praeclarus antistes superno amore exardescens obtulit in basilica beati Petri apostoli coronam ex argento purissimo unam, pensantem libras viginti et quatuor; gabathas interrasiles duas, pensan. libras duas; vela septem., duo quidem de fundato, et alia duo de stauraci, et tria de spanisco. Obtulit vero ibidem ad splendorem et gloriam ipsius venerandae basilicae cortinam Alexandrinam mirae pulchritudinis unam, habentem historiam pavonum portantium desuper homines, et aliam historiam aquilarum rotarumque, et avium cum arboribus. Ipse vero egregius et prudentissimus papa obtulit in basilica sanctorum quatuor Coronatorum, in qua sacerdotii sui solertissime functus est officium, canistra de argento purissimo tria, pensan libras . . . . . Aquamanile similiter de argento mundissimo par unum, canthara cum thymiamaterio, id est. pensan. libras . . . . . Vela de fundato, quae ad nitorem ipsius in arcu videntur ecclesiae [Col. 1307] pendere, duodecim. Item vela serica alba triginta et quatuor. Fecit vero in eadem basilica ad splendorem sacri altaris vestem holosericam, habentem periclysin de chrysoclavo. Et aliam vestem albam cum rosis, habentem rotas septem, et in medio tabulam de chrysoclavo, cum effigie hominis gerentis in capite gemmas prasinas quinque. Item vestem albam de chrysoclavo cum rotis sex. Fecit autem in jam dicta basilica ad honorem et gloriam sacri altaris vela habentia cruces et gammadias de chrysoclavo et gemmis ac bullis aureis 33. Velum acupictile, habens hominis effigiem sedentis super pavonem unum. Item vela, habentia historiam sanctae Dei Genitricis, tria. Item vela alia fundata quatuordecim, et alia cum veste de blatthin duo.
499 Ipse quidem eximius et beatissimus papa fecit in basilica sanctae Dei Genitricis, quae ponitur in vico qui nuncupatur Sardorum, vestem de fundato, habentem historiam sanctae Dei Genitricis de chrysoclavo cum prophetis. Ipse vero a Deo amabilis et prudentissimus papa sedilia in ingressu marmoribus patriarchii construxit, quae nullus pontificum ut perficeret arbitratus est. Nam et solarium, quod beatae memoriae Leo tertius papa construxerat, cum prae nimia vetustate fractis trabibus in ruinis cerneretur eversum, noviter pulchrius in meliorem speciem restauravit. Hic quidem insignis et pius antistes in basilica beati Pauli apostoli superno fretus amore vespertinas publice a cuncto clero et schola constituit die natalis ejus psalli laudes. Hujus beati tempore praesulis terraemotus in urbe Roma per indictionem factus est decimam, ita ut omnia elementa concussa viderentur ab omnibus. Ipse jam saepefatus et solertissimus pontifex secundum antiquam consuetudinem canonica auctoritate decrevit atque constituit, ut dum sacra missarum solemnia in ecclesia celebrantur, nullus ex laicis in presbyterio stare vel sedere aut ingredi praesumat, nisi tantum sacra plebs quae in administratione sacri officii constituta videtur.
500 Ipse quidem beatissimus pontifex post caedem et depraedationem saevae gentis Agarenorum, quam in sanctorum Apostolorum ecclesiis peregerunt, ad restaurationem ipsarum quotidie animum praetendebat, quatenus omnia quae ab impiis manibus ablata fuerant repararet, sperans aeternae futurae retributionis mercedem. Quamobrem obtulit in basilica beati Petri apostoli buttonem de argento purissimo cum gabathis argenteis pendentibus in catenulis septem. Fecit autem ad illuminationem ipsius basilicae rete abenum, cum canistris argenteis decem et septem. Nam et pharum mirae magnitudinis ad splendorem et gloriam saepius memoratae ecclesiae reparavit; in qua etiam obtulit coronam de argento mundissimo, pensan. libras . . . . . . . Vela de fundato, quae in ambitu sacri altaris pulchriora pendent, viginti quinque. Item vela leonum habentia historias, quae ante vestibulum sacrae Confessionis cernuntur pendere decem. Et alia vela de fundato, quae inter columnas ipsius venerandae basilicae dextra laevaque coruscant, quadraginta et sex. Item vela de fundato, qua in arcu ad ornatum et decorationem presbyterii pendent, triginta et tria. Verumtamen et alia vela de fundato, quae in diversis ejusdem basilicae locis ipse almificus papa constituit pendere, decem octo. Et alia item vela, quae ante januas sacrae basilicae pendent, quatuor.
501 Hic vero insignis et prudentissimus praesul superno fretus amore fecit in basilica sanctorum martyrum quatuor Coronatorum vestem de chrysoclavo, habentem historiam resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, atque effigies praedictorum martyrum et ipsius almifici praesulis: hujus enim praefati almifici praesulis animus tanto divino fulgebat amore, ut ea quae pridem ex beati Petri apostoli ecclesia ab impiis manibus innumerabilia fuerant bona ablata suo praecipuo tempore libente voluerit pectore omnia noviter restaurare. Idcirco ad decus et honorem ipsius praedictae ecclesiae fecit coronas ex argento purissimo miro compositas opere duas pendentes in catenulis argenteis, cum gemmis et bullis deauratis, pensan. una libras centum triginta et duas, et alia centum et triginta, habentes una clamacterios argenteos subter pendentes triginta et septem; et aliam simili modo habentem quadraginta. Et quia divino semper erat munere perornatus, dignamque de omnibus curam et sollicitudinem habere studebat feliciter, fecit in oratorio sancti Andreae apostoli ad sanctum Petrum vela majora de fundato duo, et alia minora quinque ornata in circuitu de blatthin.
502 Ipse vero a Deo protectus venerabili et praeclarus pontifex fecit in monasterio sancti Anastasii pro aeterna animae suae redemptione vestem sericam de fundato unam, habentem historiam aquilarum. Similiter et vela de fundato duo, compta in circuitu de blatthin. Simili modo fecit in monasterio sanctae Praxedis vestem de fundato unam. Hic quoque praedictus praesul a die qua divina fretus potentia sacram apostoli Petri sedem omni benignitate conscendit, mox de priscis vel antiquis sacri palatii usibus, atque ordinibus, qui sub praedecessorum suorum pontificum tempora erupti, atque diversa consuetudine fuerant deleti, ideo ad suae memoriam sanctitatis universos reducere, vel in meliorem statum quam nuper fuerant omnia libenti animo ordinare avide conatus est. Nam et accubitum, quod domnus Leo bonae memoriae tertius papa a fundamentis construxerat, et omnia ornamenta quae ibi paraverat, prae nimia vetustate et oblivione antecessorum pontificum deleta sunt; et in die Natalis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, tam domnus Gregorius quam et domnus Sergius sanctae recordationis ibidem minime epulabantur: isdem vero beatissimus et summus praesul Leo quartus cum [Col. 1309] gaudio et nimia delectatione omnia ornamenta, sive alimenta, quae inde deleta fuerant, noviter reparavit, et ad usum pristinum magnifice revocavit. Necnon et crucem ex auro purissimo, gemmis ornatam, quam Carolus piae memoriae imperator Francorum et Romanorum in basilica Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, quae Constantiniana nuncupatur, temporibus domni Leonis sanctae recordationis tertii papae obtulerat, quae mos erat ut in litaniis ante sacratissimum pontificem ipsa praecederet, et sic permansit usque ad tempus sanctae recordationis domni Paschalis papae, unde diabolica suggestione atque instigatione a malis extorta est, et a latronibus nocte furtim ablata; et nullus deinceps praedecessorum pontificum, tam domnus Paschalis quam domnus Eugenius, sive domnus Valentinus, sive domnus Gregorius, necnon et domnus Sergius recordatus fuit ut eam restauraret et ad usum sanctae Dei Romanae Ecclesiae repararet [Col. 1309] * pararet. : sed isdem praefatus et magnificus praesul fecit ex auro purissimo, et mirae magnitudinis margaritis et gemmis hyacinthinis et prasinis utiliter ornavit, et ad usum pristinum sanctae Dei Genitricis Romanae Ecclesiae mirifice decoravit.
503 Hic vero praecipuus et insignis praesul divinarum Scripturarum in scientia et eruditione probatissimus exstitit praedicator, qui fama tantae beatitudinis atque sanctitatis claruit, ut in conspectu universi istius in Christo fundatae Ecclesiae populi miracula operaretur. In primo quidem pontificatus sui anno juxta basilicam beatae Luciae martyris, quae in Orphea [Col. 1309] Platina Orthea. sita est, in quibusdam tetris abditisque cavernis diri generis serpens, qui basiliscus Graece, Latine regulus dicitur, ortus est, qui flatu suo ac visione omnes qui ad easdem properabant cavernas celeriter necabat, mortisque tradebat periculo: ita ut omnes stupor ac timor invaderet, serpentis virtutes mirantes et cladem.
504 Ipse vero beatissimus et praeclarus pontifex hanc populi necem audiens atque perniciem, ad orationes se convertit, cum jejuniis Dominum deprecari non cessans, ut ab hujusmodi omnes interiti liberaret. Dum haec agerentur, praeclarus et celeberrimus dies advenit, in quo beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae assumptio celebratur. Tunc praefatus et universalis papa a patriarchio cum hymnis et canticis spiritalibus, sancta praecedente icona, ad basilicam sancti Adriani martyris sicut mos est propriis pedibus cum omni clero perrexit. De qua regressus cum omni fidelium coetu ad basilicam beatae Genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, quae ad Praesepe dicitur, cum Dei laudibus magna comitante caterva populi properabat. Qui cum pervenisset ad locum in quo ipse saevissimus basiliscus tetris, ut jam superius diximus, jacebat cavernis, omnem clerum et populum stare praecepit, atque juxta easdem cavernas properans super foramen ipsius ubi pestiferi flatus egrediebatur serpentis intrepidus stetit, et oculos ad coelum pariter tetendit et palmas, Christumque qui est super omnia Deus profusis lacrymis deprecatus est, ut ab eodem loco diri serpentis genus sua potentia effugaret. Et data super populum oratione, Dei laudes ad basilicam quam superius memoravimus profectus est exhibere. Ab eodem vero die ipse pestifer basiliscus ita effugatus atque ab ipsis projectus est antris, ut ultra in illis locis nulla laesionis ejus macula appareret. Et aliud miraculum ipse almificus papa perfecit, quod enarrare breviter inchoemus.
505 In ipso quod superius memoravimus pontificii sui exordio Saxonum vicum validus ignis invasit, qui flammarum virtute cuncta comburere coepit validius, ubi populorum multa congregata sunt agmina, quae hujus incendii flammas volebant exstinguere: sed ventorum flatibus altius extendebatur ignis in aere cuncta comburens atque comminuens, ita ut propius beati Petri principis apostolorum basilicae proveniret, Saxonum, Longobardorum domos, ac porticum concremans atque diripiens. Quo audito ipse beatissimus pontifex anxius illuc celeri cursu profectus est, et obvius ante ignis impetum se praeparavit, ac Dominum deprecari coepit, ut ipsius incendii flammas exstingueret, et crucis propriis faciens signaculum digitis, amplius ignis extendere flammas non potuit, sed beati virtutem ferre non valens pontificis, exstinctas flammas redegit in cinerem. Ipse vero a Deo amabilis et prudentissimus papa fecit in basilica beati Petri apostoli vela de fundato in circuitu compta de blatthin numero quadraginta quinque. Fecit autem isdem egregius pontifex in monasterio sancti Martini, quod beati Petri basilicae cohaeret, ad laudem et gloriam ipsius beati Martini oraculi mirae pulchritudinis vestem, habentem historiam superius memorati sancti jacentis in lectulo, cum effigie Salvatoris Domini nostri Jesu Christi: simul effigiem sanctae martyris Agathae habentis ad pedes effigiem ipsius almi pontificis, habentem gemmas hyacinthinas decem et septem. Item in eodem oratorio fecit vela quatuor, et unum quidem habens rotas de chrysoclavo tres.
506 Fecit idem in basilica sanctorum quatuor fratrum vestem de fundato unam, habentem historiam ipsorum sanctorum martyrum et effigiem ipsius almi praesulis habentem gemmas duodecim, similiter et vela de fundato quatuor. Hic vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in [Col. 1311] basilica beati Petri apostoli nutritoris sui canistrum interrasile de argento purissimo, pens. lib. . . Ubi supra obtulit coronas de argento mundissimo, pensan. libras. . . Hic vero beatissimus et praeclarus papa superno fretus amore obtulit beato Petro apostolo ad splendorem et gloriam ipsius sanctissimae basilicae lucernam bimixyn de argento purissimo, pensantem libras quadraginta quinque. Isdem beatissimus praesul fecit in ecclesia beati Silvestri confessoris atque pontificis, qui ponitur in monte Soracte, vestem de fundato unam habentem angulos quatuor, duos quidem tyrios, et duos fundatos. Fecit etiam isdem sanctissimus et beatissimus praesul in ecclesia beati Petri principis apostolorum vela quae pendent in arcu presbyterii ex auro texta, habentia historiam beati Petri apostoli numero decem et octo. Necnon in oratorio beati Leonis confessoris atque pontificis, quod est situm infra praedictam ecclesiam, vestem de fundato unam habentem historiam aquilarum. Obtulit quoque ubi supra coronam de argento unam, pensantem libras. . .
507 Jam etiam fecit ibi vela de fundato ornata ex utraque parte de blatthin numero viginti. Obtulit etiam beato Petro apostolo calices de argento, qui sedent super circuitu altaris numero sexdecim, pensan. libras . . . Verum etiam et calicem pendentilem cum catenulis et delphinis, pensan. libras . . . Item sanctissimus et coangelicus praefatus praesul post depraedationem Saracenorum istius ecclesiae fecit super corpus beati Petri apostoli imagines argenteas, totasque numero tres; et unam quidem in medio habentem effigiem Salvatoris Domini nostri Jesu Christi cum gemmis in capite per crucem ornatam hyacinthinis et prasinis. Item aliam quamdam positam ad dextram partem Salvatoris et habentem vultum beati Petri apostoli et beatae Petronillae: aliam quamdam positam ad partem laevam depictam, vultum habentem beati Andreae apostoli, simul et vultum praedicti summi praesulis, pensan. libras centum et quatuor. Fecit ubi supra phara aerea, quae sedent super vestibulum sacri altaris, numero duodecim. Saepe vero hic beatissimus papa omnia sanctorum quae destructa fuerant loca reaedificare magnopere cupiebat. Nam monasterium Corsarum, quod juxta basilicam beati Sixti martyris atque pontificis situm est, quod quorumdam malorum hominum fuerat operibus desolatum et ad saecularem habitationem perductum, pro salute ac futura retributione animae suae perfectius restauravit. In quo etiam ancillarum Dei congregationem munivit ad persolvendum Dei omnipotentis quotidie laudes, muneribus auxit, divitiis perornavit, et omnia sacris praeceptis, quae exinde ablata fuerant, restaurans, suis sanctis digitis plenius ea confirmavit. Is saepius memoratus et beatissimus papa praedicationis suae alloquio multos ad cognitionem veritatis perduxit, et salutiferas omnibus operationes quotidie demonstravit.
508 Nam octavam Assumptionis beatae Dei Genitricis diem, quae minime Romae antea colebatur, vigiliis sacris matutinisque cum omni clero pernoctans laudibus in basilica ejusdem semper Virginis dominae nostrae, quae foris muros juxta basilicam beati Laurentii martyris sita est, celebrari praecepit. In quam etiam magna populi multitudo convenerat, novae festivitatis cupiens celebrare solemnitatem. Hoc ipse magnanimus cum videret antistes, in omnes qui aderant huic celebritati plures argenteos erogavit. Fecit vero isdem beatissimus in ejusdem Dei Genitricis semperque Virginis Mariae ecclesia vestem de fundato unam. Necnon fecit ibidem vela numero quadraginta quinque. Et infra in ipsius ecclesiae oratorium, quod vocitatur beatae Barbarae, obtulit vestem de fundato unam. Ipse a Deo praecipuus antistes et in oratorio sanctae Eugeniae fecit vestem de fundato unam.
509 Et hic solertissimus, Deo opitulante, sanctissimusque et in omnibus praeclarus atque praecipuus pontifex magno animo et pura voluntate donavit in ecclesia beati protomartyris Stephani, quae ponitur foris muros juxta ecclesiam beati Laurentii martyris, vestem de fundato unam. Et infra hujus moenia ecclesiae in oratorio beati Leonis martyris fecit vestem de fundato unam. Et ipse mitissimus pontifex atque acutus in omnibus bonis obtulit in ecclesia beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur infra praedictum monasterium, quod vocatur Corsarum, vestem de fundato unam. Ubi supra obtulit in oratorio sancti Caesarii vestem de fundato unam.
510 Fecit isdem benignissimus crucem auream noviter, et ipsa crux, ut mos antiquitus est, subdiaconi manibus ferebatur ante equum praedecessorum pontificum, quam Deo juvante in auro et argento ac gemmis melius renovavit. Obtulit vero in ecclesia beatae Nymphae martyris, quae esse videtur in civitate Portuensi, vestem de fundato unam. Similiter fecit in ecclesia beatorum martyrum Cosmae et Damiani, quae in Silva candida esse videtur, vestem de fundato unam. Necnon ubi supra obtulit vela de fundato tria, ornata in circuitu de blatthin. Hic vero beatissimus papa sacratissimorum martyrum sepulcra devota mente ardentique assidue pectore visitabat. Quos vigiliis sacrisque orationibus cunctos pro orthodoxae fidei populo exorabat.
511 Die autem quadam cum ad sepulcrum beati Laurentii martyris pervenisset, et solito more orationem expleret, diligentius inquirere coepit ac dicere: Quanti quotidianas hic monachi Deo omnipotenti referunt laudes? Tunc omnes qui aderant beato pontifici protulerunt quod a quibusdam pontificibus duo monasteria ibidem fuissent constructa, sed pro magna paupertatis inopia in desolationes reducta sint. Mox autem ipse almificus pontifex superno nutu compunctus monasterium, quod nunc [Col. 1313] sancti vocatur Stephani et Cassiani, restaurans, muneribus ac divitiis locum plenissime perornavit. In quo etiam sanctae conversationis plures Graecos genere instituit monachos, qui Omnipotenti, eidemque martyri die noctuque laudes persolverent. Ipse quidem a Deo protectus et venerabilis praesul intra basilicam beati Petri apostoli oraculum mirae pulchritudinis summique decoris construxit, quod pulchris marmoribus circumdans splendide compsit, absidamque ejus ex musivo aureo superinducto colore glorifice decoravit. In quo etiam venerabile corpus beati Leonis confessoris atque pontificis recondens, sacrum desuper construxit altare, et ciborium cum cruce exaurata, ad laudem et gloriam Christi nominis hoc fretus amore perfecit, ut sibi dignum in aethere conquireret locum.
512 Patratis itaque omnibus atque perfectis operibus, quorum jam sigillatim superius nomina scripta vel memorata sunt, confestim isdem pastor et Pater egregius, quamvis universarum proficuam ecclesiarum Dei curam dignamque sollicitudinem gereret, et ad omne opus bonum prae omnibus intentus existeret, ex intimo cordis sui longa trahens suspiria, cum quotidie beatissimi apostolorum principis Petri sacratissimum altare cerneret violatum, et ad tantam inhonestatem a Saracenis perfidis Deoque contrariis et vilitatem perductum, etiam et (quod dolentes moerentesque dicimus) ipse undique Christianum populum ad jam fati principis sacratissima, orationis causa vel gratia, limina destinari cerneret, et ob hoc vota sua ut olim perficere non pleniter satagebat; ideo omnipotentis Domini fretus auxilio, atque consilio et virtute munitus, aureis simulque argenteis tabulis non tantum confessionem sacram, verum etiam frontem saepedicti altaris satis decenter et honorifice perornavit, ut praesens per omnia opus ibidem dedicatum luce clarius manifestat. Quamobrem venerandi altaris frontem praecipuam tabulis auro optimo noviter dedicavit, una cum gemmis quamplurimis valde optimis ac pretiosis totam circumdedit, et in meliorem ut prius statum decoremque perduxit. In quibus scilicet aureis, ut dictum est, tabulis non solum Redemptoris nostri forma depicta praefulget, verum et ejus resurrectio veneranda, atque indicium sacrae ac salutiferae crucis.
513 Petri quoque Paulique pariter vultus atque Andreae in praenominatis tabulis similiter splendent atque coruscant: inter quos sanctissimi quarti Leonis praesulis, necnon et specialis filii sui domni imperatoris Lotharii, propter futuram memoriam sive mercedem, personae Deo charae, per cuncta saecula venerandae depictae sunt. Fecit denique tabulam de smalto, opus ducentas sexdecim auri obrizi pensan libras. Confessionem vero crebro dicti altaris tabulis ex argento paratis purissimo, simili modo tota animi devotione ad antiquum decus et statum perduxit. In quibus Salvatorem in throno sedentem conspicimus pretiosas in capite gemmas habentem, et a dextris illius cherubin, a laeva quoque ejus vultus apostolorum caeterorumque depictos. Imo et rugas fecit sacrae confessionis ex argento constructas, vultus habentes beatissimi Petri et Pauli, pensan. libras ducentas et octo. Ipse vero a Deo amabilis et prudentissimus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli vela ex auro texta pendentia in arcubus compte in circuitu de blatthin numero undecim. Necnon et in oratorio sancti Leonis pontificis intra ecclesiam beati Petri apostoli fecit vestem sericam albam sigillatam cum gammadiis et periclysi de blatthin unam, et vela similiter alba majora duo, minora octo. Et in monasterio sancti Caesarii, quod ponitur in palatio, fecit vestem de fundato unam, et vela octo.
514 Ipse vero a Deo protectus et venerabilis pontifex propter retributionem et mercedem animae suae fecit in coemeterio beatae Agathae martyris, quod ponitur foris portam beati Pancratii martyris, vestem de fundato unam, et vela octo. Quisnam dicere valeat, vel narrare sufficere possit, quanta ipse a Deo protectus et solertissimus papa sanctis locis devota obtulit mente dona? Nam in oratorio, quod Pauli dicitur papae, mirae pulchritudinis obtulit vestem aquilarum, habentem historiam cum cruce de chrysoclavo et gammadiis unam. Fecit autem in oratorio sanctorum Processi et Martiniani splendoris non modici vestem cum rotis et hominibus, et historiam cum cruce, similiter de chrysoclavo, et gammadiam unam. Aliam vero vestem fulgidae visionis in basilica sanctae Petronillae perfecit, habentem rotam aquilamque cum cruce de chrysoclavo et gammadiis unam.
515 Obtulit vero in oratorio sanctae Dei Genitricis semper Virginis dominae nostrae Mariae, quod in mediana consistit, vestem similiter cum rotis aquilisque et cruce de chrysoclavo cum gammadiis unam. Fecit quidem in oratorio sancti Adriani vestem cum rotis hominumque effigiebus cum cruce similiter de chrysoclavo et gammadiis unam. Ipse vero saepius memoratus et beatissimus papa obtulit in basilica sancti Sebastiani martyris, quae in Frascata consistit, vestem pretiosissimae claritatis cum cruce de chrysoclavo et gammadiis unam. Qui summus et praecipuus praesul fecit in basilica beati Petri apostoli cortinam holosericam cum historiis multis claritatis immensae ad decorem et gloriam ipsius sacratissimae basilicae unam. Cum vero haec, et quae scripta sunt, Leo vir beatissimus quartusque praesul Domino solatiante amoris ac desiderii gratia per diversa piorum loca sanctorum perfectius contulisset, tunc de Romanae urbis statu ac restauratione murorum, qui longo jam senio atque vetustate nimia fracti dirutique funditus videbantur, coepit cum Jesu Christi Domini tractare consultu, ne, si diu sub hac negligentia sive oblivione consisterent, aut Domino permittente facilius ab hostibus aut capi aut forsan expugnari potuissent: ideo, ne hoc in futurum malum fieret, omnes praenominatae [Col. 1315] muros civitatis Romanae, duodecima instante indictione, renovare atque ad priorem cultum decusque tota mentis alacritate curavit. Et non solum muros quos diximus celeri fieri agilitate praecepit, sed et portas, quibus omnis saepe clauditur civitas, novo cultu lignisque praevalidis ob inimicorum metum sive terrorem reaedificari festinantius jussit. Quae denique omnia, ut cito fierent, et ad effectum decoremque essent perducta, praefatus vir apostolicus indifferenter non solum equo residens, verum etiam sane pedibus propriis per muros vel portas cum suis fidelibus discurrebat, quatenus in restauratione eorum mora nulla aut dilatio fuisset exorta. Quapropter, ut ante jam dictum est, inter curas maximam de Romana urbe curam ac sollicitudinem venerandus pontifex gerens undique ad meliorem novumque cultum cuncta noviter deduxit, et 15 ab ipso solo turres, quas funditus dirutas per circuitum urbis reperit, novis fabricis restaurari praecepit.
516 Quarum denique duas juxta Portuensem portam ita prudenter ac sapienter venerabilis praesul ad ipsam oram Tyberis, id est juxta littus fluminis aedificari disposuit, ut nullus prius hominum vel cogitare vel considerare valebat. Et quia per hunc locum non solum naves verum etiam homines ante facile ingrediebantur, nunc autem vix unquam per eum parvae naviculae introire valebant, et hoc propter futurum hostium Saracenorum periculum et salutem Romanae urbis factum est. Ipsas igitur turres non solum lapidibus sed etiam ferreis muniri curavit catenis, quatenus si necessitas fuerit per eumdem locum nulla valeat navis transire. Quod noviter opus constructum et Romanae urbis defensionem praestat, et videntibus non modicum sed grande miraculum, quia cum magna sapientia, subtili prudentia et honestate patratum est.
517 Ipse quoque a Deo protectus et beatissimus papa multa corpora sanctorum, quae diu occulta jacebant, summo studio summoque cordis affectu ad honorem omnipotentis Dei infra hujus almae Urbis moenia mirifice congregavit. Nam et corpora sanctorum martyrum quatuor Coronatorum solerti cura inquirens reperit. Pro quorum desiderabili amore basilicam, quae sanctorum fuerat nomini consecrata, quam ipse dum ad pontificii deductus est apicem prudentissimo moderamine rexit, quae per olitana curricula temporum quassata vetustatis defectu et pene ruinis confracta diu antiquitus videbatur et convulsa, supernae virtutis annuente clementia in splendidiorem pulchrioremque statum a fundamentis construxit, et ad laudem omnipotentis Dei, eorum sacratissima corpora cum Claudio, Nicostrato, Symproniano atque Castorio et Simplicio, necnon Severo, Severiano, Carpophoro et Victorino, quatuor fratribus; item Marius, Audifax et Abacum, cum Felicissimo et Agapito, Hippolyto cum suis familiis numero decem et octo, Aquilino, Aquila et Prisca, Narcisso et Marcellino, Felice, Simetrioque, Candido atque Paulina, Anastasio et Felice, Apollione et Benedicto, Venantio atque Felice, Diogene et Siberaeli, Festo et Marcello atque Superantio, Pudentiana et Benedicto, Felice et Venantio, necnon capite sancti Proti, sanctaeque Caeciliae, sancti Alexandri, sanctique Sixti et sancti Sebastiani atque sacratissimae virginis Praxedis pariter sub sacro altari recondens collocavit, et alia multa quorum nomina Deo sunt cognita. Super quod etiam ad gloriam Creatoris miro opere miraeque pulchritudinis ciborium ex argento purissimo, aureo superinductum colore, cum gemmis prasinis et hyacinthinis, pensan. libras trecentas tresdecim et semis. Ubi supra obtulit in eadem ecclesia vela rubea quae pendent in circuitu altaris numero quatuor. Idem quoque sanctissimus praesul fecit in oratorio praedictae beatae Barbarae, quod constructum est infra ecclesiam sanctorum quatuor Coronatorum, coronam de argento, pens. libras duodecim. Necnon in eodem oratorio obtulit gabathas de argento decem, pensan. libras . . . Verumetiam in suprascripto oratorio fecit vestes de fundato tres, habentes in medio cruces cum gammadiis, et vela duodecim
518 Praedictus etiam venerabilis pontifex fecit in basilica beati Stephani pontificis via Latina milliario tertio vestem de fundato unam, cum cruce in medio, et vela sex. Ubi obtulit patenam, et calicem sanctum modicum de argento, pensan. libr. unam et semis. Obtulit etiam beatissimus praesul in ecclesia beati principis apostolorum thuribulum de argento exaurato apostolicum legente nomen domni Leonis quarti papae, pens. libras quatuor. Ubi etiam in oratorio beati Gregorii confessoris atque pontificis fecit vestem de fundato cum gammadiis, et crucem ex argento texto unam. Similiter ibi ipse in oratorio beati pastoris martyris vestem pari modo fecit unam. Necnon et in oratorio beatae Dei Genitricis, quae ponitur ad ambonem, eodem modo fecit vestem unam. Et in oratorio sanctae et superexaltatae crucis fecit vestem simili modo unam. Necnon et in oratorio, quod ponitur ad fontem, fecit similiter vestem unam, et vela de quadrapulo.
519 Ipse vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum super altare majore vestem de fundato cum cruce in medio et gammadias, et in gyro listam de fundato unam. Ubi supra in oratorio sanctae Barbarae similiter fecit vestem de fundato unam. Et in oratorio sancti Sixti eodem fecit vestem unam. Et in oratorio sancti Nicolai similiter fecit vestem cum aquila una. Necnon et in ecclesia eadem fecit cortinam lineam cum cruce in medio, et in gyro listam de fundato mirae magnitudinis. Piis moribus, his sacrisque perornatus operibus papa obtulit in saepius memorata quam fretus amore fundaverat aula patenam ex argento purissimo, aureo superinductam [Col. 1317] colore, cum crucis tropaeo Salvatorisque effigie, sanctaeque Dei Genitricis et sanctorum apostolorum pulchro schemate decoratam, pensan. libras septem; similiter calicem sanctum auroque perfusum Evangelistarum habentem iconam, et crucem, pens. libras quatuor; necnon ex argento purissimo cantharum exauratum, in quo signaculum in circuitu depressum cernitur crucis, cum prophetarum effigiebus, beatissimique Stephani primi martyris icona; verumtamen et thuribulum ex argento mundissimo apostolicum unum; gabathas ad nitorem ipsius venerandae basilicae exauratas quatuor, pens. pondus duarum semis librarum.
520 His omnibus ita gestis, confessionem cum sacro altari argenteis tabulis pensan. libras nonaginta et tres decoravit, sanctorumque effigiebus perornavit. Super quod etiam obtulit regnum de argento purissimo cum pretiosissimis gemmis, habens in medio crucem, quod usque nunc super eodem pendere altari conspicitur. Ubi etiam obtulit vela de fundato quadraginta et tria. Ipse vero saepius memoratus et praeclarus antistes superno inflammatus amore obtulit in monasterio sancti Silvestri sanctique Benedicti et sanctae Scholasticae, quod nuncupatur sub Lacu, vestes de fundato tres, et vela similiter de fundato septem. Fecit etiam idem beatissimus praeses post depraedationem Saracenorum in ecclesia beati Petri apostoli crucifixum mirae magnitudinis, constructum cum gemmis hyacinthinis de argento purissimo, exauratum, pens. libr. septuaginta, et alias gemmas albas septem, majorem unam.
521 Ea item, quae inter caetera per sanctissimi praesulis assiduas preces ac lacrymas a Domino exauditas duodecima insistente indictione mirabiliter acta vel gesta sunt, non inutiliter agemus, si ob aeternam memoriam huic operi clarius inserere studeamus: ut quantae sanctitatis in hac aerumnosa vita vir iste exstiterit, praesentes atque futuri facilius agnoscant. Denique post nefandum et lugubrem omnique plenam miseria Saracenorum depraedationem, quam in primo Ecclesiarum omnium capite, sancta scilicet Romana Ecclesia, hortatu diabolico peregerunt, voluerunt iterum ipsi Satanae filii similia in Romanos fines et ecclesiam beatissimi apostoli Petri ut olim damna inferre, et deinde victores ad loca quibus egressi fuerunt remeare; sed cura ac studio summi praefulgente atque vigilante pastoris haec minime perficere potuerunt. Tamen ut fideles in Domino amplius fideliores jure existant, et illius signa ac veneranda miracula ex veteribus noviter emanasse non dubitent, a principio retinendum est quid de eis divina eodem tempore misericordia miserabiliter egit, quantisque miseriis atque calamitatibus gens illa pestifera merito protrita dilapsa est. Quamobrem pristinum reminiscentes lucrum vel praedam quam fecerant, multiplicata iterum perversorum hominum manu, multisque cum navibus ad urbem expugnandam Romanam duodecima indictione vigente venire crudeliter decreverunt. Multisque etiam diebus in loco, qui Tozarum dicitur, juxta insulam Sardiniae demorati sunt. A qua digressi Romanum portum, Deo illos non adjuvante, inire conati sunt.
522 Quorum iniquus ac nefandus adventus Romanos non mediocriter terruit. Sed quia Ecclesiam suam Deus omnipotens semper inviolatam custodivit, et deinceps custodire non desinit, excitavit tunc inter caeteros omnium Neapolitanorum, Amalphitanorum, Cajetanorumque corda, ut una cum Romanis contra eos insurgere ac dimicare fortiter debuissent. Mox etenim a locis propriis egressi ante Saracenos inutiles, ipsi cum suis navibus conjunxerunt [Col. 1317] Conjunxerunt, id est, pervenerunt. , suumque repentinum adventum beatissimo Leoni quarto pontifici notum fecerunt: et quod se ob nullam rem venisse aliam sunt professi, nisi ut de paganis Domino auxiliante victores existerent. Tunc demum venerabilis papa aliquantos ex eis prius ad se Romam venire praecepit, volens specialiter scire ab eis si eorum pacificus esset adventus vel non, sicuti et factum est. Inter quos tunc filius Sergii magistri militum, qui erat ordinatus super exercitum, nomine Caesarius, advenit, quos benigne in palatio Lateranensi suscipiens causam pro qua venerunt inquisivit. Illi autem ob aliud non venisse testati sunt, nisi ob hoc quod superius legitur exaratum. Quorum pius apostolicus credulus verbis cum magno armatorum procinctu mox ad civitatem Ostiam properavit, omnesque Neapolitanos grandi atque eximia devotione suscepit. Qui ut summum praesulem conspexerunt, pedes ejus humo prostrati venerabiles sunt osculati, gratiasque omnipotenti altithrono retulerunt, qui ad se confortandos talem dirigere decrevit antistitem. Qui ut meliores de Belial filiis victores existerent, summopere deprecati sunt ut de suis sacris manibus corpus Dominicum percipere meruissent. Quibus ore suo missam in ecclesia beatae Aureae decantavit, atque universi ex illius, ut dictum est, manibus communionem sumpserunt. Et antequam haec fierent, usque ad praefatam ecclesiam cum hymnis ac litaniis canticisque praecipuis, simul cum ipsis Neapolitanis Christo auxiliante profectus est. In qua etiam flexis genibus Altissimum deprecatus est, quatenus orationibus suis ipse Christianorum hostes in manus resistentium tradere dignaretur.
523 Super quos etiam multis cum lacrymis hanc orationem obtulit, dicens: Deus, cujus dextera beatum Petrum apostolum ambulantem in fluctibus, ne mergeretur, erexit, et coapostolum ejus Paulum tertio naufragantem de profundo pelagi liberavit, exandi nos propitius, et concede, ut amborum meritis [Col. 1319] horum fidelium vestrorum brachia contra inimicos sanctae Ecclesiae tuae dimicantia omnipotenti dextera tua corroborentur, et convalescant, ut de recepto triumpho nomen sanctum tuum in cunctis gentibus appareat gloriosum. Per Dominum nostrum, etc. Die vero altera postquam a jam dicta civitate venerabilis reversus est praesul, ipsi sceleratorum socii, sive participes, juxta littus maris Ostiensis multis cum navibus apparuerunt. Contra quos Neapolitani impetum facientes, dimicare fortiter voluerunt, etiam aliquantos vulneraverunt ex illis, et deinde triumphum accepissent si unum non citius impedimentum accidisset: nam dum adinvicem attentius dimicarent, subito tam validus ac supereminens excitatus est ventus, qualem quis his temporibus meminisse non valeat, qui utrasque naves confestim divisit. Tum Saracenorum naves primo veniebant usque ad oram maris, deinde vento flante marique elevato procellis dispergebantur, et iterum post aliquantulum confractis viribus revertebantur. Deus enim omnipotens, pro certo credimus, hunc ex thesauro suo produxerat ventum, qui eos ad nocendum foris minime permisit exire. Super his novis mysticisque miraculis, quae nobis licet non meritis Divinitas ostendere, ac demonstrare nostris dignata est temporibus, semper glorificanda et collaudanda est veri Dei nostri clementia, qui eos ad locum quem desiderabant permisit aspicere, et tamen, ne capere potuissent, virtutis suae potentia longius expulit, multosque postea, per intercessiones et merita beatissimorum Petri ac Pauli principum, maris profunditas, verum etiam fames, et gladius indesinenter extinxit.
524 Ex quibus per quasdam insuras nostras famis laborantes penuria plurimi a nostris hominibus interfecti sunt. Caeteros autem causa veritatis ac testimonii vivos comprehendentes Romam duxerunt. Quorum Romani proceres ne multiplicatus numerus videretur, multos prope portum nostrum Romanum in ligno suspendi jusserunt. Aliquantos etiam nos ferro constrictos vivere jussimus, per hanc solummodo causam, ut et spem nostram, quam in Deum habemus, et illius ineffabilem pietatem, necnon et propriam tyrannidem luce clarius scire valuissent. Et post haec ne otiose, aut sine angustia apud nos viverent aliquando ad murum, quem circa ecclesiam beatissimi apostoli Petri habebamus inceptum, aliquando per diversa artificum opera, quidquid necessarium videbatur, per eos omnia jubebamus deferri.
525 Pro his igitur beneficiis, ut jam enarratum est, beatus pontifex obtulit in basilica beati Petri principis apostolorum post depraedationem gentis Agarenorum arcus de argento mundissimo numero tredecim: ex quibus duo, quos posuit a parte dextra atque sinistra in presbyterio mirae magnitudinis, pensantes libras . . . . Isdem quoque beatissimus praesul fecit in ecclesia beati Petri principis apostolorum vestem unam auro textam, habentem historiam qualiter beatus Petrus praedicavit ad sanctam Romanam ecclesiam, cum gemmis albis, id est margaritis septem, et cum gemmis prasinis undecim, necnon et gemmis hyacinthinis viginti et septem. Fecit et in ecclesia beati Andreae apostoli ciborium super altare ex marmore, necnon et calicem de argento, cum coronis pendentibus in eodem ciborio numero duodecim, pensan . . . . libras. Fecit etiam ibi ipsum campanile, et posuit campanam cum malleo aereo, et cruce, exaurato. Necnon et in ecclesia beati Petri apostoli obtulit thuribulum ex auro purissimo ex diversis gemmis ornatum. Et in ecclesia beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur ad sanctum Laurentium foris murum, fecit vestem unam, habentem historiam resurrectionis Domini nostri Jesu Christi, et imaginem almifici praedicti praesulis.
526 Fecit etiam in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum canistra de argento undecim, pens. libras viginti quatuor. Obtulit et in ecclesia beati Petri apostoli crucem ex auro purissimo, ex diversis gemmis hyacinthinis, albis et smaragdis mirae magnitudinis ornatam, quae stat parte dextra juxta altare majus. In qua etiam noviter renovavit virgam, et deargentavit eam, in qua praedicta crux continetur, pensan. libras argenti undecim et semis, legente de nomine domni Leonis quarti papae. Obtulit et in ecclesia beati Stephani protomartyris vestem ex auro texto cum gemmis hyacinthinis quatuor. Isdem praedictus almificus et summus praesul nimio amore ductus, et bonis moribus affectus, fecit in ecclesia beati Christi martyris Laurentii, sita foris murum civitatis Romanae, vestem de serico mundo cum aquilis, habentem tabulas auro textas tres ex utraque parte, habentes martyrium praedicti martyris depictum, et imaginem praedicti praesulis.
527 Necnon fecit in ecclesia sanctorum martyrum quatuor Coronatorum imagines de argento exauratas tres, unam quidem habentem vultum Salvatoris, et alias duas habentes vultus sanctorum Claudii et Nicostrati, pensan. libr. quinquaginta et duas et semis. Et in eadem ecclesia obtulit coronam de argento unam. pensan. libras viginti quinque. Et in pergula ejusdem ecclesiae, quae est ante altare majus, suspendit lilium de argento habens mala de crystallo, et ranunculum. Fecit etiam ubi supra canistra de argento septem, pensan. libras duodecim. Fecit ipse mitissimus in aede propria, quam ipse a fundamentis fieri disposuit, et ex jure parentum suorum ipsi accessisse videbatur, monasterium ancillarum Dei in honorem sanctorum Simitrii et Caesarii, ubi et dona largitus est, patenam, et calicem sanctum de argento exauratum, habentes diversas gemmas, pensan. libras . . . Ubi supra obtulit thymiamateria materia cum canthara una pensantia libras . . . Necnon et ipse vero almificus pontifex obtulit in suprascripto [Col. 1321] monasterio canistra de argento mundissimo tria, et gabathas saxiscas, pensan. in unum libras duodecim et semis. Ibidem fecit propter retributionem et mercedem animae suae vestes de fundato tres, habentes unam tabulam acupictilem interclusam. Fecit ibidem regnum ex auro mundissimo cum gemmis prasinis et hyacinthinis, quod pendet super altare, pens. libr.
528 Ipse vero a Deo protectus et venerabilis pontifex superno amore exardescens obtulit in basilica sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur foris muros istius civitatis Romanae, juxta beatum Laurentium, vestem de fundato unam, habentem in medio tabulam exauratam cum effigie nativitatis Domim nostri Jesu Christi, et ipsius almifici pontificis. Et in ecclesia beati Laurentii martyris, quae ponitur foris muros, obtulit thuribulum argenteum cum cooperculo suo exauratum, habens catenulas et bullas per gyrum, pensan. libras sex. At vero in ecclesia beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae trans Tyberim absidam, quae prae nimia vetustate ruitura eminebat, praenominatus praesul restauravit. Et in ecclesia beati Petri principis apostolorum, propter honorem ac vigorem ipsius ecclesiae, fecit butronem ex argento purissimo, qui pendet in presbyterio ante altare majus, pensan. libras centum quadraginta et novem. Simul etiam fecit in ecclesia beati Sebastiani martyris, quae ponitur in Frascata, canistrum de argento mundissimo, pens. libras duas, legente nomen almifici praesulis, et beati Sebastiani. His denique decentius consummatis atque peractis post flebilem et iniquam Saracenorum depraedationem, catholicus et per omnia laudabilis praesul, ad decorem et laudem ecclesiae apostolorum principis apostoli Petri, fecit mirae magnitudinis ac pulchritudinis super illius venerandum altare cyborium, et columnas, ac lilia exaurata ex argento purissimo, pensan. libras mille sexcentas et sex. Nam et super cyborium obtulit coronas quatuor et calices sexdecim ex auro mundissimo, pensan. libras . . . . . . . Et de argento ut supra ad honorem et gloriam ipsius cyborium fecit, calicesque et coronas numero quadraginta sex, pensan. libras viginti duas et uncias septem. Necnon et super columnas ipsius cyborii propter amplam pulchritudinem ex argento purissimo fecit cophinos numero quatuor, pensan. libras quadraginta et duas. Fecit etiam ibidem ante altaris circuitum vela alba holoserica sigillata numero quatuordecim, listas habentia de fundato.
529 Obtulit inibi et alia vela linea numero quatuordecim, listam habentia per circuitum de serico albo sigillato. Ubi supra fecit arcus duos ex argento purissimo, pensan. libras quinquaginta. Fecit in oratorio sancti Sylvestri infra palatium Lateranense vestem de fundato unam, habentem in medio tabulam de chrysoclavo modicam, et vela de fundato quatuor. Fecit et in ecclesia Hierusalem vestem de fundato unam, et vela similiter de fundato quatuor. Fecit etiam et in diaconia sanctae Mariae Virginis, quae ponitur in Cyro, regnum ex argento intrinsecus, bullis aureis circumdatum. Verum etiam et in ecclesia sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur in Frescata, obtulit vestem de fundato unam, habentem in medio tabulam modicam exauratam interclusam, et vela de fundato quatuor. Necnon et in ecclesia sanctae Genitricis Dei Mariae, quae ponitur in Morenico narrano, fecit vestem de fundato unam, et vela similiter de fundato quatuor. Pari modo obtulit et in ecclesia beati Petri apostoli, quae ponitur in Maruli, vestem de fundato unam, habentem in medio tabulam exauratam modicam interclusam, et vela de fundato quatuor.
530 Ipse vero a Deo protectus et venerabilis pontifex obtulit in basilica beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur ad sanctum Laurentium foris muros, cortinam lineam unam, habentem in gyro listam de fundato, et in medio crucis similiter de fundato. Et in ecclesia sanctorum Cosmae et Damiani, quae in Silva Candida esse videtur, obtulit vestem rubeam unam, habentem in gyro listam de argento, et crucem in medio, et vela cum aquilis quatuor. Obtulit etiam in ecclesia beati Petri principis apostolorum coronam ex argento, cum historiis a foris circumdatam et exauratam, pens. lib. septem. Ipse quoque a Deo protectus et beatissimus papa, superno fretus amore, obtulit in basilica beati Petri apostoli ante confessionem sacri altaris a dextris seu a sinistris, ad decorem ipsius basilicae, angelos sex ex argento mundissimo, pensan. libras sexaginta quatuor. Et super illud cyborium fecit oleas, quae pendent in circuitu altaris, habentes tabulas quatuor exauratas, necnon et gammadias numero quatuor. Ubi supra fecit arcus quatuor, qui stant in presbyterio ex argento mundissimo, pens. libras centum. Ipse vero beatissimus pontifex obtulit in monasterio sanctorum Cosmae et Damiani, quod ponitur in loco qui vocatur Sublacus, milliario ab urbe Roma plus minus quadragesimo, vestem de fundato unam, et vela de fundato similiter tria. Fecit etiam isdem praedictus praesul in ecclesia beati Christi martyris Gervasii et Protasii, quae ponitur infra civitatem, quae vocatur Fundana, vestem de fundato habentem in medio crucem ex auro texto unam, et velum de fundato unum. Obtulit etiam isdem praedictus praesul in ecclesia beati Christi martyris Caesarii, quae ponitur intra civitatem, quae vocatur Terracina, vestem de fundato unam, habentem in medio crucem cum gammadiis, et periclysin de blatthin, legente de nomine domini Leonis quarti papae, et vela similiter de fundato numero quinque. Necnon obtulit in basilica beati Petri apostoli arcus ex argento mundissimo numero quatuor, pensan. libras octuaginta et quatuor. Fecit autem in basilica beatae Rufinae [Col. 1323] martyris in Sylva Candida vestem de fundato, habentem in medio crucem de periclysi, et in circuitu de blatthin, legente de nomine domni Leonis quarti papae.
531 Fecit etiam isdem beatissimus praesul in ecclesia beati Clementis martyris atque pontificis gabathas de argento purissimo numero sex: tres quidem filopares signo Christi, et duas etiam similitudines palmarum, et unam interrasilem, quae est saxisca, pensan. simul libras quatuor. Isdem beatissimus et praeclarus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui arcus cum columnis, et liliis de argento purissimo tres, pensan. insimul libras centum et duas. Ipse quidem venerabilis pontifex fecit in basilica sancti Caesarii, quae ponitur in Terracina, vestem de quadrapulo ornatam, in circuitu de blatthin, habente in medio crucem de chrysoclavo, legente de nomine domini Leonis quarti papae. Necnon et in basilica beati Petri apostoli fecit arcus de argento purissimo cum columnis et liliis numero tres, pens. libras sexaginta. Fecit et in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae, quae ponitur in civitate Portuensi, vestem de spanisco unam, ornatam in circuitu de fundato, et in medio crucem de argento; similiter vela de spanisco, ornata in circuitu de fundato numero tria: sed et tabulas de argento exauratas, in gradu ante confessionem beati Petri apostoli numero quatuor, et agnos duos, qui pensan. libras insimul quadraginta et quatuor. Obtulit, ubi supra, coronas porphyreticas mirae magnitudinis ornatas ex auro purissimo cum delphinis duodecim, legente de nomine ipsius almifici praesulis, pensan. auri libras tres et semis; necnon et arcus de argento purissimo numero decem, qui pensan. simul in unum libras centum octuaginta et unam: et vela linea, quae pendent in arcubus, ubi supra, ornata in circuitu de fundato numero quadraginta octo.
532 Dicere nunc post universa quae retroscripta sunt libet, aeternaeque memoriae praesentibus litteris enodare quae vel quanta permaximus ac venerabilis praesul solerti pioque studio pro defensione universae matris Ecclesiae, zelo scilicet compunctus divino, infra paucorum spatia temporum perhoneste ac nobiliter dedicavit. Quamobrem dum universa Romanorum nobilitas, propter illam quam jamdudum depraedationem nefandi ac malevoli Saraceni intulerant in nimia lamentatione consisteret, ne deinceps (nisi ecclesia beati Petri apostoli muris undique munita citius foret) pejora valuissent committere, isdem amabilis pontifex magnam pro Romanis omnibus coepit habere angustiam: et quo modo vel ordine ab eorum cordibus tantum potuisset rancorem sive timorem auferre anxius cogitare. Cumque in his diuturnis crebro laboribus desudaret, Deo revelante, hujusmodi protinus consilium sumpsit, ut hoc ipsum suo dilecto ac speciali filio domno Lothario luce clarius indicaret Augusto, quatenus per illius, Domino annuente, adjutorium atque consilium, civitatem illam quam praedecessor ejus Leo papa tertius erga ecclesiam praenominati apostoli aedificare coeperat, et cujus multis jam in locis fundamenta posuerat (licet post suum transitum a quibusdam ablata fuissent hominibus, ita ut nec aditus appareret, ubi prius inchoationem praefatus habuerat murus), si vita comes adesset, desideratum opus, Christo solatiante, ad effectum posset perducere. Hoc denique piissimus ac serenissimus Caesar agnoscens, magna est illico laetitia et exsultatione repletus, rogansque jam fatum summopere praesulem, patremque per omnia spiritalem, ut quantocius tanti operis fabricam, sedulo labore perficeret. Ad quam ipse cum suis fratribus non modicas argenti libras direxit, ut, sicut dictum est, tam proficuum opus indeliberatum minime remaneret. Ex quo nuntio praeoptato praesul praecipuus ultra modum hilaris est effectus. Coepit autem ex tunc de praedicto negotio valde esse sollicitus: convocansque cunctos sanctae Dei fideles Ecclesiae, petens ab eis ore suo consilium qualiter tanta murorum cito valuisset fabrica consummari, tunc omnibus ita visum est, ut de singulis civitatibus, massisque universis publicis, ac monasteriis per vices suas generaliter advenire fecisset, sicut et factum est.
533 Quamobrem secundo praesulatus illius anno praefata civitas aedificandi sumpsit exordium. Et in sexto consecrationis suae, utpote magnis ac mirabilibus omnis est fabricis civitas undique consummata. Cumque per multos labores atque certamina beatissimi praesulis totum ut desiderabat murorum opus completum deliberatumque fuisset, coepit omnipotenti Deo multimodas sive innumeras gratias agere, qui suas quotidianas preces pro nova aedificatione murorum exaudire et adimplere dignatus est. Nam quantam qualemque curam, vel studium, simulque sollicitudinem pius ac laudabilis pastor, quousque construeretur, diebus singulis ac noctibus habuit, nullius hominis lingua breviter enarrare potest; et quia nihil aliud post debita sacrorum mandatorum officia agebat praeter id quod superius exaratum est, revera non frigus, neque flatus ventorum, vel pluviae, aut aeris grandis vel modica conturbatio, pigrum in eundo de die in diem quolibet modo facere potuit. Sed modo hic, modo illic per diversas murorum fabricas vigil ac sollicitus discurrebat, ut suum bonum propositum ac desiderium per apostolorum pia Petri Paulique suffragia Redemptor noster omnipotens praepropere adimplere decrevisset, atque modo omnes conspicimus. Tunc demum consummatis simulque perfectis, ut crebro retulimus, novae civitatis universis operibus, papa beatissimus et per omnia et in omnibus semper laudabilis ut praedicta civitas, quae a proprio conditoris sui nomine Leoniana vocabatur, perpetualiter firma ac roborata consisteret, jussit cum magna animi devotione cordisque laetitia, ut omnes cum eo episcopi [Col. 1325] pariter ac sacerdotes incolae urbis, et universi ordines clericorum sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, post litanias, et psalterium decantatum, cum hymnis et canticis spiritalibus per totum murorum ambitum nudis pedibus cinerem portantes in capite circuirent, et inter caetera ab episcopis cardinalibus aquam fieri benedictam praecepit, ut inter orationum officia, aquam ipsam transeuntes per murum sanctificationis gratia jactare omnimodis studuissent: qui, ut ab eo jussum fuerat, humiliter peregerunt.
534 Ipse autem venerabilis pontifex ore suo tres super eumdem murum orationes multis cum lacrymis ac suspiriis dedit, rogans ac petens ut saepedicta civitas, et Christi conservaretur in aevum auxilio, et sanctorum omnium angelorumque praesidio ab universo inimicorum secura et imperterrita perduraret incursu. Primam denique orationem fecit super portam quae respicit ad sanctum Peregrinum, cujus finis et principium tale est: † † † Deus, qui apostolo tuo Petro collatis clavibus regni coelestis ligandi atque solvendi pontificium tradidisti, concede, ut intercessionis ejus auxilio a peccatorum nostrorum nexibus liberemur, et hanc civitatem, quam noviter te adjuvante fundavimus, fac ab ira tua in perpetuum manere securam, et de hostibus, quorum causa constructa est, novos ac multiplices habere triumphos. Secundam quoque isdem pius papa dedit orationem super posterulam, ubi mirum in modum castellum praeeminet, quae vocitatur Sancti Angeli. Cujus orationis talis est textus: Deus, qui ab ipso mundi hujus exordio hanc sanctam catholicam et apostolicam Romanam Ecclesiam ab hostibus custodire et conservare dignatus es, iniquitatis nostrae chirographum propitiatus emunda, et civitatem hanc, quam tuo sancto nomini per apostolorum tuorum Petri et Pauli suffragia noviter dedicavimus, ab omnibus inimicorum insidiis securam semper atque imperterritam manere permitte. Per Dominum nostrum, etc. Tertiam vero orationem cecinit super posterulam aliam quae respicit ad scholam Saxonum, quae ex eorum vocabulo Saxonum posterula appellatur, et ipsa oratio tertia hunc specialiter continet modum: Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut ad te toto corde clamantes, intercedente beato Petro apostolo tuo, tuae pietatis indulgentiam consequamur, et pro civitate hac, quam ego famulus tuus Leo quartus episcopus, te auxiliante, novo opere dedicavi, meoque ex nomine Leonina vocatur, jubeas ut semper illaesa maneat ac secura apud clementiam majestatis tuae jugiter exoramus. Per Dominum nostrum, etc.
535 In qua scilicet civitate, juxta promissum sui desiderii quod Deo voverat, magnam sive Romanis, sive diversis nationibus, in summae solemnitatis die rogam distribuit. Deinde cum caeteris, ut praefatum est, sacerdotibus et omnibus Romanorum proceribus ad ecclesiam beati Petri apostoli cum orationibus divinisque laudibus tendens, missam pro salute populi et civitatis incolumitate, ac stabilitate perpetua, honorifice decantavit. Is itaque sacris peractis officiis, cunctos nobiles Romae multiplicibus donis non tantum in auro, argentove, sed et sericis palliis honoravit atque ditavit. Fuitque die illo magna cunctis laetitia, videlicet die septimo et vicesimo mensis Junii, pridie ante beatissimorum apostolorum Petri et Pauli vigilias, sed et per totam Romanam urbem infinita gaudia, et exsultationes innumerae celebratae sunt. Inde magis dignum est atque conveniens ut pro tanto praesule tantoque pastore cunctipotentem Dominum toto corde puroque animo jugiter imploremus (per quem tam admirabile perhonestumque opus, Christi solatiante potentia, celeri exercitatione expletum ob salutem Christianorum omnium consummatumque cognoscimus) in nostris orationibus, quatenus et hic diutissime vigeat, et illic cum sanctis omnibus pro suis innumeris certaminibus ac laboribus perpetualiter aeterna mereatur praemia possidere.
536 Ipse vero beatissimus papa fecit in ecclesia sancti Sinzigii, quae ponitur in civitate Blerana, vestem de fundato unam, habentem in medio tabulas de chrysoclavo, cum effigie Salvatoris, habente in capite gemmas prasinas tres, et sancti Sinzigii, et beatissimi praesulis, et vela de fundato quatuor. Et in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum fecit cerostata: ex argento purissimo 2, pensan. libr. quinque et uncias sex, et gabathas de argento num. 4, pensan. libr . . . Fecit in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae, quae ponitur ad beatum Laurentium foris muros, vela de fundato numero viginti septem. Item fecit praedictus praesul in ecclesia beati Clementis martyris atque pontificis regnum, quod pendet super altare majus ex auro purissimo sculptile sine gemmis, habens in medio crucem de auro, cum gemmis fixis in eadem cruce, vitreas quinque, et quae pendent item vitreas numero quatuor, pensan. libras quinquaginta. Obtulit et in ecclesia beati Hippolyti martyris, quae ponitur in insula Portuensi, quae nuncupatur Arsis, vestem de fundato, habentem gammadias ex argento textas unam, vela de fundato, numero quatuor. Necnon et in ecclesia beatae Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, quae ponitur infra civitatem, quae vocatur Anagnia, obtulit vestem de fundato, cum gammadiis auro textis unam, et vela de fundato quatuor.
537 Verum ne post haec quae superius veraci testimonio certisque schematibus dilucidata atque conscripta sunt silentio, quod minime convenit, caetera transeamus, libet alia beatissimi papae opera, potenti Jesu Christi opitulante clementia, facta quamvis plurima tamen luce clarius indicare. Nam [Col. 1327] cum in bonis Deoque dignis operibus mens simul et animus summi antistitis indeficiens desudaret, coepit de civitate Portuensi permaximum habere certamen, ut quo modo vel ordine tam suis quamque etiam futuris temporibus ab hostibus ac Satanae filiis secura et libera manere potuisset. Cumque diu hoc tacitus in corde suo pontificali haberet consilium, tunc Pater omnipotens et excelsus, qui semper in justis piisque cogitationibus fideles suos adjuvare non desinit, Corsorum animos excitavit, qui timore Saracenorum perterriti a propriis finibus exsules existebant, et huc sive illuc sine solo proprio vagantes incedebant, ut ad sedem Romanam causa refugii ac salutis venire quantocius debuissent: sicuti et factum est. Venientes vero illi ad sacratissima apostolorum principis limina ter beatissimo domino nostro Leoni quarto papae illico praesentati sunt.
538 Qui cum ab eis suisque proceribus prudenter satis sciscitatus fuisset qualis tunc eis imminebat necessitas pro qua venerant, ipsi autem necessitates suas, calamitates, atque angustias per ordinem quasi uno ore coram praefato exposuissent, se habitaturos cunctis diebus in suo successorumque pontificum obsequio ac servitio declararunt. Hoc sane benivolus praesul agnoscens in magnam est statim exsultationem ac laetitiam elevatus, gratias Deo referens, qui tales illi transmisit homines, qui in praenominata civitate in perpetuum habitare potuissent. Auditis itaque eorum multis promissionibus, papa praecipuus una cum suis optimatibus eis clara voce respondit: Si quod verbis nobis dixistis opere curaveritis perficere, satis loca habemus optima in quibus habitare valebitis, si tantum nobis nostrisque pontificibus successoribus boni fideles fueritis. Nam civitas quam vobisdaturi erimus valde firmata est atque munita, quam nos, Redemptoris nostri protegente auxilio, novis portis ac fabricis in locis pernecessariis ad cultum pristinum revocavimus. In qua si, ut diximus, manere cupitis, vineas vobis ac terras prataque concedemus, ut nullam possitis habere inopiam. Damus etiam vobis quousque ex labore vestro habeatis, vos et mulieres vestrae ac filii, unde vivere plenissime valeatis: boves etiam et caballos, et animalia caetera, sicut praediximus, si cuncta bono animo feceritis. Tunc Corsorum populi talia audientes promissa laetiores effecti sunt, missosque pio pontifici protinus quaesiverunt, qui civitatem et loca specialiter demonstrarent: et ita factum est. Placuerunt siquidem omnia, et spoponderunt aequanimiter omnes, quod si noster papa et dominus universa quae circuivimus fuerit dignatus conferre, cum omni familia et supellectili nostra in servitium sancti Petri, ut suum, successorumque cum omni aviditate properabimus.
539 Lustrata denique civitate, et possessionibus universis, ad venerabilem pontificem cum eisdem missis reversi sunt. Venientes igitur, ut praemissum est, illique laeta ac prospera nuntiantes, et quod Corsorum gens vivere se ac mori in eisdem locis omnino fuissent professi, vocatis omnibus, ut ipsi similiter secundum missorum assertiones unanimes testarentur, pontificale eis secundum quod promiserat (ob serenissimorum Lotharii et Ludovici majorum imperatorum, suamque simul mercedem perpetuamque memoriam) praeceptum emisit, hoc scilicet tenore et placito anteposito, ut tandiu firmum maneret ac stabile, quousque sanctae sedis praesulibus populoque Romano in cunctis obedientes ac fideles existerent. Et si, quod absit, omnem praecepti seriem irrefragabiliter non custodirent, sancitum est in eodem ut vacuum et inane consisteret. Loca vero quae eis data sunt, et a missis pontificalibus consignata, tam ex proprio jure ecclesiastico, quamque venerabilium monasteriorum, imo et singulorum hominum, qui finitimi existebant, in concesso eis pontificati privilegio specialiter ascripta leguntur. Ecce enim quanta crebro dicti praesulis erat ac praefulgebat misericordia, qui non tantum pro defensione urbis suos Romanos proceres diligebat, sed undecunque valebat colligere homines ad eorum auxilium et solatium invitabat, plus defensionem diligens patriae et plebis securitatem commissae, quam lucra temporalia et caduca, pro quibus multos jam recolimus vitam pariter et possessiones quibus delectabantur, jugiter amisisse.
540 Post haec denique omnia, quae superius brevi stylo contexta sunt, alia non dissimilia praesul sanctus ac venerabilis satis ovans peregit opuscula. Nam Hortanae et Amerinae valde antiquarum civitatum, quarum muri ac portae prae nimia vetustate temporum usque ad solum ceciderant et funditus destitutae manebant, quas modo fures, modo latrones ingredi patentibus aditis nullo resistente custode facilius ingrediebantur, ipse adeo solertissimus praesul tantam civitatum praedictarum urbium cognoscens incuriam, eas quas praetitulavimus civitates hortatu suo ac studio muris novis portisque prioribus minime dissimilibus ad pristinum locum statumque gratia corroboratas divina reduxit. In quibus modo civitatibus exaratis cives et ab inimicorum insidiis melius securi inhabitant, et fures ac latrones, ut dictum est, clausis muris ac portis nullum damnum et furtum tam noctibus quamque diebus de caetero valebunt inferre. His autem, ut praedictum est, diligenter expletis, fecit in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum regnum ex auro purissimo unum, pendens super altare majus, cum catenulis similiter aureis, sculptilem habens in medio crucem auream, habentem gemmas quatuordecim, ex quibus quinque in eadem cruce fixas, et alias quae ibidem pendent novem: sex quidem albas et hyacinthinas tres, pensan. simul libram unam et semis uncias. Necnon et in basilica sanctae Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, quae ponitur in vico Sardonum, obtulit calicem et patenam de argento [Col. 1329] exauratum pat unum, legente de nomine domni Leonis quarti papae, pensan. simul in unum libras quatuor et uncias quinque. Ipse insignis praesulque praecipuus cum innumera summi decoris opera in basilica beati Petri coeli clavigeri perfecisset, portas, quas destruxerat Saracena progenies argentoque nudarat, erexit, multisque argenteis, tabulis lucifluis salutiferisque historiis sculptis decoravit, et in meliorem speciem quam pridem fuerant reparavit, ut omnes qui in eamdem basilicam ingredi volunt laudes Deo omnipotenti sanctoque suo praesulatui referant, et exposcant ut multa annorum suae vitae curricula extendantur, qui tanti fulgoris opere, tantoque pulchritudinis pondere aulam Dei argento, pensan. libras septuaginta ornavit. Qui summus Deoque amabilis papa in exordio sui pontificii cum porticus partis laevae beati prae nimia vetustate Petri basilicae cecidisset, celeri studio praeclarius renovavit.
541 Nam et ipsius praecipuae sarta tecta ecclesiae magnis trabibus procacique artificio elevatis luciflue renovavit. Qui etiam porticum, quae sancti Andreae cohaeret ecclesiae, cum cerneretur casura, in melius noviter restauravit. Sed et cameram, quae ante portas argenteas jam dictae aulae esse conspicitur, infinito fretus amore renovans, decoravit. Et multas piae operationis in eadem specie ecclesias fecit, quas si scripturae tradere voluerimus, lingua narrare non sufficiet et nec scribentium valebunt articuli sustinere. Cum ergo per diversas Dei ecclesias multa perficeret insignia opera ipse beatissimus pontifex porticum, quae ante basilicam sanctae Dei Genitricis consistit, quae juxta basilicam sancti Laurentii sita est foris muros, clarius ac firmius renovavit. In ecclesia autem sanctae Dei Genitricis, quae ponitur in vico Sardonum, milliario ab urbe Roma trigesimo, 4 catholicos libros obtulit, unum Evangeliorum, alium Regnorum, Psalmorum, atque Sermonum. In ecclesia beati Martini confessoris atque pontificis, foris portam beati Petri apostoli, fecit calicem de argento unum cum catenulis, pensan. libras 4 et uncias 2. Et in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum fecit thymiamateria duo ex argento mundissimo, pensan. libr. 2 et unciam unam. Simili modo et in ecclesia beatae Petronillae fecit vestes de fundato tres et vela duodecim, quatuor quidem de fundato, et tres de spanisco, et linea quinque. Nam et in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae, quam ipse beatissimus pontifex a fundamentis supra scholam Saxonum noviter construxit, obtulit vestes de fundato tres, et vela similiter de fundato quatuor.
542 Item beatissimus pontifex fecit in basilica beati Petri apostoli cereos deargentatos, qui stant in presbyterio numero viginti et septem, pensan. insimul libras quadraginta. Nam et trabes in ingressu et in medio presbyterii investivit ex argento purissimo, pensan. libras sexaginta et septem et uncias tres. Cum autem supernae zelo patriae incensus speciosis Christi per ordinem ornaret metallis ac ornamentis Ecclesias, post fecit alia multa in aula beati Petri apostoli principis coronam ex argento purissimo unam, cum catenulis argenteis quatuor, habentem delphinos quadraginta et duos, pensan. simul libras viginti et tres. Hic quoque pontifex, Christi semper auxilio fretus ac divinitus inspiratus, fecit in circuitu altaris beati Petri apostoli vela serica de prasino quatuor, habentia tabulas de chrysoclavo, cum effigie Salvatoris et apostolorum Petri et Pauli, et sui ipsius almifici praesulis, et in medio cruces et gammadias de chrysoclavo cum orbiculis, in quibus sunt imagines apostolorum mirae pulchritudinis decoratas, quae in diebus festis ad decorem ibidem suspenduntur.
543 Pari modo fecit ubi supra alia vela alba holoserica rosata cum cancellis decorata mirifice, Paschae obumbrantia sacra. Necnon et aliam coronam minorem ibidem obtulit cum catenulis quatuor, et delphinis decem. habentem lilium et uncinum, pensan. libras duas. Hujus namque beatissimi praesulis animus semper Deo devotus existens pretiosis Jesu Christi ecclesias ornamentis ingenti ob aeternae vitae salutem decorare studebat amore: et, quod nullus praecessorum ejus pontificum facere arbitratus est, hic sancto procul dubio Spiritu fervens, atque compulsus, coronas ex auro mundissimo inclytis Christi videlicet et sanctorum vultibus refulgentes, fieri in apostolorum principis Petri ecclesia juxta altare, sub quo ejus sacratissimum corpus requiescit, dextra laevaque pendentes duas cum catenulis aureis bullis gemmisque prasinis decoratas decrevit, habentes insimul delphinos sexaginta, pensan. libras viginti. Fecit et crucifixum argenteum miro opere depictum in eadem ecclesia, qui in laeva introitus parte inter columnas magnas positus ingenti splendet decore, habentem libras sexaginta et duas et dimidiam. Ipse quoque beatissimus pontifex fecit in oratorio beati Andreae apostoli, quod sancti Petri cohaeret ecclesiae, vestem sericam unam habentem historiam aquilarum; et in medio, tabulam cum chrysoclavo, in qua depictae Christi et discipulorum ejus dextra laevaque imagines fulgent, et ipsius almifici praesulis. Ac similem post totius operis perfectionem, et ornamentis decoris in ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum vestem fecit de eodem serico, cum tabula de chrysoclavo, habentem historiam, seu miraculum quod Dominus Christus de quinque panum et piscium alimentis duorum, quinque millia hominum abundanter satians, est operatus.
544 Inter haec vero quae superius scripta sunt coepit crebro nominatus sanctissimus praesul de singulis ecclesiarum rectoribus, videlicet episcopis, presbyteris, diaconibus, atque omni Christianorum [Col. 1331] militia, curam sollicitudinemque habere praecipuam. Volens itaque, sicuti et factum est ex priscis auctoritatibus, novam Christo juvante normam praeponere, qualiter unusquisque eorum vitam castam et sobriam duceret, et Deo, cui semper irreprehensibiliter famulatum debemus impendere, in omnibus complaceret; tunc demum, sancti ejus Spiritus gratia revelante, una cum consilio serenissimorum Lotharii ac Ludovici imperatorum, anno imperii eorum quinto et trigesimo, atque pontificatus jam dicti praesulis septimo, mense Decembri, die octava, indictione secunda, sanctam ac venerandam in ecclesia beati Petri apostoli synodum congregavit. In qua tam ipse catholicus et apostolicus vir, quamque et alii cum eo sexaginta et septem episcopi resederunt. Ex quibus quatuor episcopi ab imperatoribus destinati, Joseph Eporegiensis, Nottingus Brixiensis, Petrus Spoletinus, et alius Petrus Aretinus: inter quos etiam Paulus Diaconus sanctae Ravennatis Ecclesiae residens, vicem tenens Joannis archiepiscopi sui absque presbyteris et diaconibus et clero sanctae matris Ecclesiae.
545 Et tunc coram omnibus quadraginta et duo capitula, quae profecto ad salutem et lucrum omnium Christianorum hominum pertinere noscuntur, per diaconos sanctae et universalis Ecclesiae sedis legi praecepit. Quae etiam capitula, ut in futurum ab omnibus illibata serventur, post caetera decreta pontificum in sanctis canonibus jussit ascribi: quatenus omnes episcopi hujus auctoritatis exemplum ante oculos habeant, et suos possint melius instruere et erudire subjectos. In hac denique post caetera synodo Anastasius presbyter cardinalis tituli beati Marcelli ab omnibus canonice est depositus, eo quod parochiam suam per annos quinque contra canonum instituta deseruit, et in aliena usque hodie demoratur. Qui cum neque ad duo pro eo congregata concilia venire vellet, neque per apostolicas epistolas, neque per tres vocatus episcopos, Nicolaum videlicet, Petronacium et Joannem, ideo merito uno consensu, secundum quod de talibus sacris continetur canonibus, eum sancta synodus deposuit, et sacerdotali honere privavit anno, mense, die, et indictione superius adnotata.
546 Post praecipuam vero hujus concilii diffinitionem, beatissimus ejusdem praesulis animus, coelestis semper amoris igne accensus, ad restauranda ecclesiarum Dei cunctorum ornamenta vasorum studium rursus coepit ingens habere. Nam et in ecclesia beati Petri regni coelorum clavigeri fecit lucernam ex argento purissimo unam bimixam, pens. libras sexdecim. Necnon et in monasterio sancti Martini, quod ipsius apostolorum principis ecclesiae cohaeret, fecit aliam lucernam ex argento fusilem ac bimixam, pens. libras viginti et septem et dimidiam. Similiter et in monasterio sanctorum Joannis et Pauli fecit aliam lucernam argenteam similiter supradictis, pens. libras vigenti duas et dimidiam; quae Dominicis vel festis diebus juxta lectorium consistentibus ad legendum sacras lectiones magno luminis splendore lucescat. Isdem vero sanctissimus papa fecit regulas de argento fusiles cum cancellis in ingressu presbyterii, et ante confessionem beati Petri apostoli amatoris sui, quae pulchro lucentes decore hominum praebent mentibus admirationem: quarum duae pens. libras sexcentum quadraginta et duas, aliae vero duae libras quingentas et octuaginta. Et in ecclesia sancti Vincentii, quae ponitur in Frascata, obtulit vestem de fundato unam. Sed quia, ut saepe diximus, hujus serenissimi praesulis animus maxime beatissimi praesulis apostoli Petri apostolorum principis, repletus amore, ipsius summae ecclesiae, cujus divina dispensante potentia thronum regebat, multa desiderabat semper ornamenta perficere, fecit super ejus sanctum altare vestem de chrysoclavo, habentem historiam in medio Salvatoris inter angelicos vultus fulgentis, Petroque apostolo claves regni coelorum tradentis, et in dextra laevaque gloriosam Petri et Pauli passionem fulgentem. Inter quos ipse praesul civitatem, quam fieri jusserat Petro interveniente, offert depictam, et crucem auro gemmisque nitentem: et in circuitu altaris et desuper habentem pannos sericos pretiosa aquilarum historia textos, quorum duo aurati cernuntur.
547 Obtulit autem, ubi supra, vela quatuor cum chrysoclavo, in quibus ipse praesul depictus imagini Salvatoris, inter angelicos vultus fulgentis, civitatem quam funditus paraverat offert. Igitur quia jam pleniter ea quae beati Petri ecclesiae praedictus pontifex obtulit ornamenta, breviter licet, descripsimus; nunc ea quae in ecclesia beatissimi Pauli apostoli doctoris gentium post impiam Agarenorum devastationem est operatus, ob aeternam memoriam summatim innotescere studemus. Fecit autem super ejus sacratissimum corpus cyborium mirae pulchritudinis ingenti argenti pondere cum columnis argenteis comptum, pensan. libras noningentas quadraginta et sex. Sed cum benigna ipsius pontificis mens ante et post generalia omnium ecclesiarum diversa ornamenta, quae ingenti desiderio praebebat, beato Petro semper aliquid optimum et pretiosius offerre curabat, obtulit ei tres oleas masoricas admirabilis pulchritudinis serico textas coloreque depictas, quae videlicet festis diebus in circuitu altaris majoris dependerent. Fecit autem et in ecclesia sancti Marciani, quae sita est in Domucella, quae vocatur Balnearola, vestem de fundato unam, et vela spanisca duo. Simili modo et in ecclesia beati Laurentii martyris Christi atque Levitae obtulit vela de fundato, quae pendent in arcubus infra columnellas majores, numero viginti quatuor. Fecit etiam in ecclesia beati Clementis martyris atque pontificis aquaemanile de argento par unum, habens in se sculptam similitudinem capitis hominis cum vite, et alia historia, pensan. libras tres. Item obtulit ipse quidem beatissimus et almificus praesul in ecclesia [Col. 1333] sanctae Dei Genitricis Mariae in Aemilia, quae via Aurelia nuncupatur, vestem de fundato unam. Similiter et in Ecclesia sancti Stephani, ubi supra, obtulit aliam vestem de fundato unam. Idem vero praeclarus et almificus praesul, superna protectus dextra, usque in Dei semper servitio sincero perseverans animo, post multas bonas actiones, beati Silvestri et Martini ecclesiam, quam domnus Sergius praedecessor ejus noviter ab imis aedificaverat, multis quidem pulchrisque decoravit ac depinxit coloribus: cujus etiam pulchritudo magnam usque hodie humanis oculis admirationem praestat. Nam et ejusdem venerabile sacrumque altare ex argento investivit ac decoravit purissimo, pensan. libras centum et sexdecim.
548 Quamobrem post pulchra ac laudabilia diversarum ecclesiarum Dei opuscula quae praesul magnificus tota animi devotione peregit, ne Christianus populus amplius in Centumcellensi castro ab hostibus deperiret, sicuti saepe fieri solebat, effecit. Nam per quadraginta annos ipsa civitas muris diruta et habitatore proprio destituta manebat, moreque bestiarum, relictis sedibus propriis ob timorem Saracenorum, ut usque jam factum fuerat, per opaca silvarum montesque incognitos sua domicilia populus, qui relictus ab eis fuerat, aberrabat: in quibus etiam prae timore inimicorum diebus ac noctibus nec soporem oculis, nec ullam juxta humanam consuetudinem quietem vel modicam habere poterat. Cumque tam pius et laudabilis praesul de illorum gravamine, atque intolerabili nimium angustia, ultra modum et plusquam credi potest, quotidie condoleret, multis cum lacrymis infinitisque orationibus Dominum rerum omnium conditorem deprecabatur assidue, ut ei dono gratiae suae dignaretur ostendere quo in loco pro salute et liberatione crebro dicti Christiani populi Centumcellensis civitas mutari potuisset. Ad quam ipse profectus loca, quae ei affinitate erant conjuncta, diligenti cura ac studio pervidit atque conspexit. Sed ubi locus videbatur idoneus ad urbem aedificandam, aquae gestabant penuriam, quae hominibus semper satis est necessaria.
549 Peragratis igitur omnibus, ut praediximus, locis, pervenit tandem divina favente misericordia ad locum optimum valdeque munitum, super quo suus maxime est animus dilatatus, quia et aquarum copiam ad populum confortandum, et caeteras utilitates humanas, aquimolasque molentes pleniter subministrabat. Tamen quo modo vel ordine hoc ei divina ostenderit clementia, dignum est ut ad memoriam et laudem venerandi pontificis omnis populus credat veraciter et cognoscat, quod divino consilio et consultu opus diu exquisitum effectum est. Nocte denique quadam dum lectulo proprio juxta morem praeclarus jaceret antistes, et de divinis, ut solet, opusculis cogitaret, ad praevisum et ordinatum jam locum, qui duodecimo a Centumcellensi urbe milliario distat, in somnis perductus est, et singula loca cuidam Petro magistro militum quasi per corporalem praesentiam in ipsa revelatione per ordinem demonstravit, ubi ecclesias et ubi portas ex pontificali adjutorio fundare et construere debuisset. Et quia prae loci angustia non ibidem nisi duae portae construendae erant, in ipsa arcana revelatione digitis propriis adnotavit. Mane autem facto, pro somnio quod viderat magna coepit habere certamina, et praenominatum Petrum ad suam illico jussit venire praesentiam, cui quidquid in somnis viderat retulit, multosque ei in argento mancosos praebuit, ut conducto populo Centumcellensis urbis, cum eis urbem festinantius perficere debuisset. Ac Deo quidem auspice ita nunc omnia aedificata nitescunt, sicut in somno papa laudabilis manu propria designavit: cui ex nomine proprio Leopolim nomen imposuit; ad quam, postquam aedificari coeperat, ad videndam et considerandam fabricam cum suorum fidelium multitudine amanter accessit. Visis denique portis et ecclesiis, in ipsis specialiter locis sicut monstraverat, et suum Christo protegente desiderium adimpletum, omnipotenti Domino gratias retulit infinitas, qui ei talem ostendere locum dignatus est, in quo et populus salvus existeret, et ad abundantiam inibi ministraret etiam lapides et arenam, quatenus sine labore operariorum noviter constructa fabrica augmentum percipere potuisset.
550 Gavisus ex his omnibus urbem Leopolim saepedictus pontifex litaniis et orationibus pedibus propriis circuivit, tribusque orationibus in modum Trinitatis perpetualiter consecravit; missarum, ut solitus erat, officium rite persolvens, et aquam benedictam per muros jactari praecipiens. Et non modicam manibus propriis prae amoris magnitudine universo populo rogam distribuit: commendans omnipotenti Domino populum, et civitatem divinitus demonstratam, ne unquam ab hostibus capiatur vel invadatur. His omnibus perpetratis, ad sedem suam cum ingenti laetitia et alacritate, Christo auxiliante, reversus est, dieque superaddito decimo quinto omnis murorum ambitus completus atque perfectus est, anno praesulatus sui octavo, indictione secunda.
551 Sed et in ecclesiis quas ibidem fecit multa dona obtulit: In ecclesia videlicet sancti Petri gabathas ex argento fusiles majores, minoresque septem, pensan. pariter libras sexdecim et unciam unam; cantharam exauratam unam, baucas exauratas tres; fibulatoria majora, et minora quinque; crucem ex argento deauratam unam, cum gemma una. Item aliam crucem de auro unam, habentem in medio monocossim; et aliam crucem ex argento, numeratim, habentem gemmas quadraginta; thuribulum aureum exauratum unum, dextram saxiscam unam, coronas aureas duodecim, gabatham unam, et [Col. 1335] strutmocamelorum ova duo. Atque fecit in eadem ecclesia jam dictae civitatis vestes sericas duas: ex quibus unam habet in medio tabulam de chrysoclavo, et alia habet in medio crucem, et orbiculos quatuor cum gammadiis; et vela de fundato decem et octo: crucifixum ex argento purissimo, pensan. libras 7. Necnon et in ecclesia sancti Leonis, ubi supra obtulit patenam exauratam unam, calicem de argento unum, vestes duas, unam quidem de fundato, ornatam in circuitu de olovero, habentem in medio rotam de chrysoclavo et gammadias, et alia de spanisco. Similiter et codices catholicos numero septem: Historiarum Salomonis, Antiphonarium, Psalterium et Sacramentarium, gestorum et sermones, sed et Evangelium cum tabulis argenteis: atque sacratissimum Dei altare, quod supra sanctissimum beati Petri apostoli corpus consistit argenteis deauratis, quae in dextra et laeva ipsius apostolorum principis habet miracula, perornavit laminis [Col. 1335] Forte luminaribus. , quae ingenti splendore nunc ut coeli astra coruscant, pensan. vero simul libras octuaginta quatuor et uncias quinque.
552 Atque post tam immensae operationis insignia, factaque divina, Dei aeterni clementia inspirante, quae per diversa loca ob salutem Christianorum ipse sanctissimus papa est operatus, ecclesiam, quae Domini voce supra firmam petram fundata consistit, et de beati Petri apostolorum principis nomine sancto gloriosa coruscat, pretiosissimo omnium metallorum ornatu prae nimio patriae coelestis amore quotidie ornare procurans, ibidem quoque lectorium argenteum inclyta operatione caelatum, et super quatuor pedes consistens perfecit. In cujus videlicet summitate leonis caput refulget, pensan. libras triginta unam et uncias undecim: necnon et cerostata quatuor, quae a longo tempore summorum pontificum in medio presbyterii festis erigebantur diebus. Atque haec sagaci arbitrio de argento purissimo investivit, atque ut in perpetuum ibidem erecta essent constituit, quod nullus praedecessorum ejus facere cogitavit, habentia simul libras quinquaginta et quinque. Ubi supra fecit et cerostata de argento majora, par unum, pensan. libras quadraginta octo et uncias decem, in quibus sedent lucernae bimixtae de argento purissimo lucentes juxta altare majus, pensan. libras simul quadraginta et novem: necnon et alia cerostata deargentata septem, pensan. libras viginti quinque et uncias tres. Pari modo et alia septem tetra fecit cerostata ferrea desuper de argento, pensan. libras unam et viginti, et uncias tres. Atque super ipsum altare fecit vestem auro textam, candidis per totum margaritis fulgentem, et in dextra laevaque tabulas gemmatas habentem cum aureis per circuitum orbiculis, quibus insigne ipsius praesulis est nomen descriptum.
553 Jam et monasterium sancti Martini, quod longo senio erat casurum, miris domorum aedificiis restauravit, et ad honorem meliorem quam prius fuerat funditus decoravit. In quo et vestem albam osatam cum rosis obtulit, et Salvatorem cum apostolis, et Virginem legentem nomen domini Leonis quarti. Item vela quinque alba rosata, et unum quidem habens gammadias tredecim, et amigdala de argento exaurata tria. In ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum fecit vestem de fundato unam. Praeterea idem summus et orthodoxus pontifex divina inspiratione pulsatus fecit in basilica beati Petri apostolorum principis calices ex argento purissimo, qui pendent super arcum principalem, necnon et infra columnas majores dextra laevaque numero octuaginta tres, habentes insimul libras quadringentas quadraginta et unam. Idipsum vero ante sacri altaris vestibulum mirae pulchritudinis fecit trabem, quam post dirae gentis nefandam depraedationem ex argento decoravit purissimo, in qua sacrae ac Dei venerabiles sedent imagines quae pens. libras sexaginta. Obtulit quoque in ecclesia beati Petri apostoli, quae ponitur in civitate Leopoli, thuribulum de argento exaurato unum. Pari modo et in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae, quae sita est in vico Sardorum, gabathas cum canistro de argento exauratas, pensan. libras . . . . . Similiter et in venerabili monasterio Jerusalem, quod juxta ecclesiam beati Petri apostoli ponitur, fecit vestem de fundato cum orbiculis, in circuitu ornatam cum lista de chrysoclavo, cum velis ex imizino duobus, et de fundato tribus. Ipse vero a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex fecit propitiatorium sacri altaris beati Petri apostolorum principis, ubi sacratissimum corpus ejus quiescit spanoclistum, habens quidem argenti libras septuaginta et duas, auri vero octuaginta.
554 Hujus vero temporibus quidam Daniel magister militum, iniquitatis ac stultitiae mole caecatus, ad serenissima domni Ludovici imperatoris vestigia properavit, eique multa falsa et inutilia verba, quae credi nullo modo possent, super Gratianum eminentissimum magistrum militum, et Romani palatii egregium superistam ac consiliarium, dicere non dubitavit. Nam instanter eum accusabat ob falsitatis invidiam, dicens imperatori: Gratianus Romanae urbis superista, quem erga vos fidelem esse creditis, mihi soli in domo sua nimium super Francos murmurans dixit secrete: Quia Franci nihil nobis boni faciunt. neque adjutorium praebent; sed magis quae nostra sunt violenter tollunt. Quare non advocamus Graecos, et cum eis foedus pacis componentes Francorum regem et gentem de nostro regno et dominatione expellimus? Quo audito mox praedictus imperator, immenso furore accensus, sine litteris etiam ad Romanorum directis pontificem et senatum, Romam venire velociter procuravit. [Col. 1337] Quem tamen venientem domnus Leo papa honorifice, sicut mos est, super gradus majores beati Petri apostoli residens suscepit, et mellifluis praedicationis verbis placare coepit.
555 Quadam vero die ipse imperator cum sanctissimo Leone pontifice, omnibus Romanis proceribus, pariter et optimis Francis in domo quam beatae memoriae Leo tertius papa juxta ecclesiam beati Petri apostoli fecerat sedentibus, de praedicta accusatione placitum habuit. Tunc Daniel, iniqua fronte armatus falsaque cogitatione imbutus, dixit coram omnibus: Iste Gratianus habuit mecum consilium hanc Romanam terram de vestra tollere potestate et Graecis tradere illam. Cui statim non solum Gratianus, verum etiam omnes Romani coram imperatore dixerunt: Mentiris; nullo modo est verum quod dicis. Cognoscens autem imperator, et omnis Romanorum Francorumque nobilitas praedictum Danielem tale crimen per falsitatem et invidiam contra Gratianum dixisse, illico clementissimus imperator, nolens contra instituta veterum Augustorum peragere Romanorum, eos secundum Romanam legem instituit judicare. Quo judicio ipse Daniel multorum verbis reprehensus, ore proprio manifestavit se falsum super eum dixisse. Ideo jam dicto Gratiano ante omnes est traditus, ut quidquid de eo facere vellet potestatem haberet. Sed cum jam traditum Danielem imperator a Gratiano multa et humili supplicatione petivisset, Gratianus assensit; quem ille statim plenaria sibi reddita gratia libenter suscepit, et sic de mortis est periculo liberatus. His vero peractis imperator abiit, et sanctissimus domnus Leo quartus papa non post multos dies obdormivit in Domino XVI Kalendas Augusti; sepultus vero est in ecclesia beati Petri apostoli. Fecit autem ordinationes duas, unam in mense Decembrio, et aliam per mensem Martium, presbyteros decem et novem, diaconos octo, episcopos per diversa loca numero sexaginta et tres.
( Hic a quibusdam falso interjicitur Joannes VIII femina. )
[Col. 1355A] Ex codice Regio, Mazarino et Thuano. Num 556, lin 1, Benedictus natione Rom. lin 1 et 2, dies novem. lin 3, studio, et arb. traditur. Grego rius almificus praesul hunc videns moribus ornatum, subdiaconum hujus sanctae Romanae Ecclesiae fecit. Cujus beatitudo in tantum, ut infra lin 14. lin ead. refloruit, ut ab omnibus. lin 15, diceretur. Leo quidem hac luce subtractus praesul occubuit. Mox enim omnis clarus istius a Deo protectae Romanae sedis, universi proceres, cunctusque populus ac senatus, etc., ut lin. 1 num seq. Num 557, lin 3, ut beat. illi in omnibus d. d. p. [Col. 1355B] qui. ap. cul. lin 4, tranq. Qui divinitus, aethereoque lumine inflammati. lin 5, conamine, pro tantis. lin 6, alacri studio uni. pl. et pop. c. in Calixti titulum properantes Deo. lin 7, surgens autem et populi d. fundens, et cernens ( puto abundare vocem fundens). lin 8, genu flectens. Num 558, lin 2, spiritualibus, lin ead, in patriarchio perducentes, scilicet Lateranensi pont. lin 3, posuerunt. Qui cum omni alacritate, atque exsultatione cum ipso in basilicam Salvatoris, ut num 565, lin 5. Num 565, lin 7, ov. quem l. lin 8, caterva praeced. in basilica D. lin 9, vac. majest. D. [Col. 1355C] Num 566, lin 1, Expleto vero jejunio, omnes supercilio deposito ( M., posito) se ei conjunxerunt, et divino comp. n. Deique inf. fervore in jam fata basilica, qua, ut praetulimus, Benedictus residebat, electus unanim. conv. et quidem ( M., quidam) procidentes vest. ipsius osculari coep. lin 4, sed veluti pastor sacratissimus. lin 6, purisque m. et corde benigno omnes amplectens osculabatur, quibus etiam dicebat: Gaudete dilectiss. lin 8, fuit. lin 9 haec, et his similia dic. et ipsi i. lin 10 et 11, confabulabantur. (Nam cum esset electus factione episcoporum Rodoaldi [Col. 1355D] Portuensis et Arsenii Hortensis, actum est ut a legatis imperatorum Ludovici et Lotharii, cardinales cogerentur multis injuriis, et comminationibus, et gladiorum se evaginationibus Anastasium, quem quartus Leo deposuerat, sibi promovere pontificem; sed Deo praestante, patientia et unanimitate sua eosdem superaverunt). In ora regii codicis haec leguntur: [Col. 1356A] (Haec inclusa uncis) a consarcinatore inserta. Pos verbum super, additur, subito enim. lin 12, spiritualibus. lin 13, et pontif. sol. lin 14, exsultabat. Interea Dom. lin 15, in basilica. lin ead., proceribus, ac reip. coelibus ded. est. lin 17, pontifex, sacraque tunc missarum solemnitate celebrata in patriarchio Lateran. pontificali ordinatus reversus est gloria. Hic beatissimus praesul quamplurima dona obtulit ecclesiis Dei. Hic constituit, ut cum episcopus, presbyter aut diaconus p., etc., ut num 576, lin 6. Num 576, lin 8, diaconis. lin 9, verum etiam fecit. lin 11, presbyt. 6. lin 12, num 20. lin 13. apost. et cessavit episcopatus dies 11. Num 556, lin 9, plura sacrae convenit actionis certamina. Nam. lin 11, obiit quippe Greg. lin 12 et 13, illum perfelicissimis. lin 17, egenis, atque inopibus erog. Num 557, lin 6, coetus Calixti titulo. lin 8, agmina recognovit. Num 558, lin 9, decretum. Nicolaus. lin 10, Mercurius, atque magister mil. Arsenio Eugubio obviantes episcopum. Num 559, lin 13, fidelitatis almifico sacramentum q. fec. lin 17, insultantes, talisque gloriantes hominum, [Col. 1356C] atque virtutem. Num 560, lin 4, quod barbari, nec gentiles in legatis, vel nationes perficere audiuntur. Num 561, lin 9, Augusti juss. Num 562, lin 7, custodibus, arcibusque eum. Num 563, lin 1, altera quidem die. Num 564, lin 8, cernentes ven. Num 566, lin 3, Benedictus residebat electus uni animae conv. lin 10, mollioribus eodem. Num 570, lin 4, purissimo, quod pens. lin 5, culatorium. lin 7, mentis ejus obs. [Col. 1356D] Num 571, lin 3, ypopanti. Num 572, lin 1, tit. beati Cyr. Num 574, lin 3, g. v. Chazarus. lin 7, munda 1. Num 575, lin 4, spata 1. lin 9, aurum. Ad populum, V. Num 576, lin 1, multum quippe sanct. lin 11, presbyt. VI.
6 Benedictus tertius, natione Romanus, ex patre Petro, sedit annos duos, menses sex, dies decem. Beatus vir iste dilectissimis visceribus editus, sidereo pollens rore, crescensque celerius divinorum studio apicum patris ad erudiendum arbitrio traditur. Qui, veluti spongia citissime lympham capit, sacrorum ita voluminum didicit lectiones, rudimentaque cognovit, accepit, mentisque suae fundatione posuit, et invisibilibus radicibus propagavit. Celeberrima quidem cum de eo fama pervulgaretur, in Lateranense patriarchium perducitur, cleroque locatur. Erat autem sapiens verbo, doctrina praeclarus, sobrius conversatione, loquela pacificus, cunctis compatiens, omnibusque obediens, denique benignissimus. Cum eum intueretur papa Gregorius almificus peritum doctrinis atque proficuum, sanctae illum constituit Romanae Ecclesiae subdiaconum; in quo ordine plura sacrae conversationis certamina habuit, nam carnem vicit ac mundi principem, et omnia ejus argumenta nequissima. Obiit deinde Gregorius praesul, migravitque ad Dominum. Sergius autem gubernacula Romanae suscepit antistes Ecclesiae, eoque defuncto apostolicam Leo papa sedem suscepit. Oppido, qui illum pro felicissimis actibus diligens superno compunctus nutu coelesti cum titulo ingenti presbyterum consecravit honore. Cujus beatitudo in tantum longe lateque refulsit atque praefloruit, ut omnibus beatissimus dictis et opere diceretur. Evidenter autem in eo divina permanere sapientia cognoscebatur, quia largifluis purisque ejus omnes fovebat affectibus, et luce clarius perornabat, caducique ac transituri mundi delectabilia respuebat, et quidquid utebatur egenis atque pauperibus erogabat. Jejuniis vero validus, oratione assiduus persistebat pervigilque in Dei quotidie laudibus commorabatur.
557 Leo quidem ubi hac luce substractus praesul occubuit, mox omnis clerus istius Romanae protectae sedis, universique proceres, cunctusque senatus ac populus congregati sunt Domini clementiam exorantes, ut beatificum illis omnibus demonstrare dignaretur pastorem, qui culmen apostolatus regere valuisset tranquille. Divinitus igitur aethereo tunc lumine inflammati, uno consensu unoque eum conamine Benedictum pro tantis quibus pollebat sacris operibus pontificem promulgaverunt eligere. Illico vero alacri universa studio plebs et populi coetus coelesti titulo properantes, Deo illum omnipotenti ut solitus fuerat invenerunt fundentem orationem. Surgens autem et populi densissima cernens agmina rem cognovit, et mente concepit. Interea multis cum lacrymis genna flectens flebili voce omnes deprecabatur, taliter dicens: Non me a mea deducatis ecclesia rogo, quia tanti culminis non sufficio sustinere nec bajulare gravamen.
558 Illi vero nullatenus acquieverunt, sed virtutibus cum ex eodem titulo abstrahentes cum hymnis et canticis spiritalibus, ampla exsultatione et ineffabili gaudio in patriarchium Lateranense perducentes, pontificali solio, ut mos est pontificum, canaque consuetudo demonstrat, posuerunt [Col. 1345] Hinc clare liquet Leoni IV non Joannem VIII feminam, sed Benedictum successisse. . Laetatur propterea Urbs, exsultat Ecclesia, congaudent senes, ovantesque divinas modulantur virgines laudes, ditantur pauperes, locupletantur inopes, consolantur captivi, consurgunt debiles, infirmi sanantur celerique pede concurrunt, quia extensa in eis tristitia fuerat, contemplabantur confusa, et tranquillitas florigera videbatur erecta. His itaque peractis, clerus et cuncti proceres decretum componentes propriis manibus roboraverunt, et consuetudo prisca ut poscit invictissimis Lothario ac Ludovico destinaverunt Augustis. Ipsum autem qui deducebant legati decretum fuerunt hi: Nicolaus videlicet Anagninae antistes Ecclesiae, et Mercurius magister militum. Arsenio Eugubino episcopo obviantes adinvicem confabulari coeperunt: qui callidis eos sermonibus liniens corda eorum mollire coepit, beatique fidelitatem jam fati declinaverunt electi, cum quibus etiam consilium studuit confirmare, ut depositum anathematizatumque Anastasium, quod divina nullatenus permittebat clementia, pontificatus infula perornarent. Euntes itaque Ludovico decretum benignissimo Caesari dantes, duplici quam mentibus gerebant intentione Romam reversi sunt, adventumque missorum nuntiantes imperalium epistolas eidem insigni obtulerunt electo, quibus Augusti continebantur responsa. Qui omni clero ac reipubl. coetibus diris machinationibus, consilium, quod Eugubii ut praetulimus cum Arsenio statuerunt, adimplere cupientes dicebant: Omnes in obviam imperialibus simul nobiscum exire studete legatis, quatenus Augusti jussionibus obedientes existere valeatis.
559 Post aliquot quoque dies ipsi quos praenuntiaverunt missi Hortam, quae quadragesimo milliario a Roma distat, properaverunt. Ex quibus in eam Adelbertus, Bernardusque ingressi comites cuidam olim damnato, Arsenio cogente episcopo, se conjunxerunt presbytero nomine Anastasio, qui in sancta synodo beatae presidente Leone memoriae praesule rite secundum sacrorum [Col. 1347] promulgationes canonum excommunicatus, depositus et anathemate vinctus fuerat: non habentes Deum prae oculis, ipsiusque praecepta confundere ut tyranni cupientes, evidenter meditabantur qualiter eumdem ejectum anathematizatumque Anastasium apostolico culmine sublevarent contra traditionem omniumque sanctiones pontificum, virorumque almorum. Missi quoque, quos jam supra meminimus, qui imperatori nostrum decretum benignissimi de electione Benedicti porrexerant, id est Nicolaus episcopus, et Mercurius magister militum, mentibus cognitum conceptum habentes consilium cum aliis quibusdam Romam egressi nobilium, id est Gregorio Christophoroque magistris militum, obviam quasi imperatoris legatis profecti sunt, Hortamque properantibus urbem, fidelitatis sacramentum quod fecerant almifico Benedicto parvipendentes obliviscentesque, electo damnato se conjunxerunt, depositoque presbytero hac sub occasione multi concedentes ab urbe similiter peregerunt, cogitantes concilium, juxta illud prophetae elogium [Col. 1347] Psal. XX. , quod non potuerunt stabilire. Urbe deinde exeuntes ab Horta juxta basilicam beati Leucii martyris pervenerunt, insultantes et gloriantes in sua virtute, cum quibus Radualdus Portuensis episcopus, Tudertinaeque urbis Agatho antistes aderant, qui clam Roma discesserant urbe. Et eidem anathematizato terra irretiti caligine se junxerant, obscurati sensu, mente et anima.
560 Hoc ipse Dei famulus audiens Benedictus electus, G. G. Majonemque venerabiles prudentesque, et omni scientia plenos episcopos, ipsis imperialibus missis cum aliquibus litteris studuit destinare, quos apprehendentes Artio anathematizato monente presbytero vinxerunt et custodibus tradiderunt, quod nec barbari gentiles in legatis perfecisse audiuntur. Postmodum autem saepius dictus Christi minister Benedictus electus Adrianum insignem secundicerium sanctae sedis apostolicae illis, atque Gregorium ducem obviam direxit.
561 Altera autem die, missione fungentes, omni clero cunctoque senatui et universo populo mandaverunt ut obviam illis trans Milvium pontem imperatoris jussionibus irent. Tunc omnes dolum nescientes Romani neque fallaciam acquieverunt, Milviumque trans pontem Urbem egressi unanimiter perrexerunt. Properantibus quidem ad martyris jam fati basilicam, ipsi de quibus jam supra legati meminimus, eidem deposito anathematizatoque presbytero episcopo clerus Romanae plebis ac proceres obviaverunt, cum quibus pariter equitantes per Neronis campum Urbium jam moeniis properabant. Adrianum quoque insignem secundicerium, de quo supra retulimus, vallatum custodibus deducebant. Gratianum vero sacri super istam patriarchii atque Theodorum scriniarium apprehendentes reclusos lanceis retinebant et astrictos, quod nullatenus Augustorum jussione praeceperant nec eorum voluntate dictaverant, sed hoc infelix depositi praesumptio agebat presbyteri, qui virtutibus Leonianam cum ipsis Caesaris legatis ingrediens Urbem apostolorum repente quam non debuerat principis introire basilicam, Dei parvipendens judicium, audacter invasit, tantaque ac talia infaustae operationis mala peregit qualia nec Saracena in ea perficere manus praesumpsit vel arbitrata est. Imagines enim confregit ignique concremavit, et synodum quam supra sanctuarii januas beatae memoriae Leo pingi papa jusserat destruxit, Dominique Jesu Christi ejusque semper Virginis Genitricis iconam bipenni, quod non debuerat, ad ima dejecit, pro quo detestabili opere orthodoxae cuncti cultores fidei lacrymas fundentes ingemiscebant, et tristitia replebantur ac moerore.
562 His itaque peractis hostili virtute ipse Rom. depositus ingreditur presbyter, celeriterque ad Lateranense properavit cum iniquissimus ejus sequacibus, et saeculari potentia patriarchium multisque telorum generibus januas ejus aperiens tyrannus veluti cruentus eas introivit, solioque quod nec manibus debuerat contrectare resedit, et cuidam Balneoregiensi episcopo, qui vocitabatur nomine Romanus, tantum cum non opere ferinis obumbratus mentibus cerneretur, praecepit ut beatissimum Benedictum, quem omnis Romana ut praetulimus plebs elegerat, pontificali quo residebat ejiceret solio. Qui etiam vestimenta pontificalia, quibus indutus erat, ut barbarus tulit atque exspoliavit, multisque eum injuriis verberibusque replevit. Tunc ipse depositus Anastasius eumdem benignissimum Benedictum electum, humana non Dei virtute custodibus, qui arctius eum constringerent, tradere studuit, Joanni scilicet Adrianoque dudum presbyteris, qui a Leone praesule pro illorum criminibus damnati fuerant atque depositi ex omni sacerdotali officio. Mox universa Urbs ululatu amplisque repleta est fletibus, et gravi murmure quassata jacebat. Illico quidem omnes episcopi clerusque ac Dei populus sancta sanctorum ingressi, tundentes pectora sua profusis lacrymis intra vestibulum et altare solo prostrati, jacebant, Dei orantes majestatem ut tanti erroris caligine sua eos victrice dextra liberaret. Septimae tum feriae cursus peragebatur.
563 Altera vero die praedicti episcopi cum universo clero ac populo in Aemilianae titulo convenerunt, in quo etiam Augusti saepius dicti legati frementes magnaque tumentes superbia pervenerunt, et impetu [Col. 1349] facto absidam, in qua episcopi psallentes residebant cum clero, leones veluti ferocissimi conscenderunt, erectisque jaculis eos conabantur elidere ensibusque punire, dicentes: Acquiescite, et vestro consens Pontificali Anastasius culmini subrogetur. Illi vero sancto repleti Spiritu affirmabant, dicentes: Nunquam in depositum et anathemate a sancto praesule beataque synodo vinctum consentimus, sed modis omnibus abjicimus et a Dei coetibus segregamus. Ipsi denique furibundi verberibus eos tormentisque dicebant se velle eos punire, sed beatissimus Deique omnipotentis antistes, et qui cum ipsis aderant, terrores vel minas eorum parvipendentes immobiles perstiterunt. Quorum constantiam jam dicti Franci cernentes ab eis ira discesserunt repleti, et in quoddam cubiculum ipsius basilicae sunt ingressi, diversaque consilia meditabantur, in quod etiam Ostiae et Albani antistites coactos introduxerunt, quos molliori sermone blandisque reducere adulationibus decertabant, et postmodum asperis promissionibus circumdabant, quibus stridula etiam voce dicebant: Nullatenus vitam possidere potestis, sed capitali subjacebitis sanctioni, nisi consecrationis Anastasio gratiam dederitis. Illi autem ante se morti tradere proferebant membratimque se laniari, quam deposito, anathemate damnato consecrationis tribuerent benedictionem. Arguebant autem eosdem missos, et universas demonstrabant sacrae responsionis scripturas, qualiter nullatenus eumdem depositum in ordine quem poscebat constituere valuissent. Protinus vero secretius linguam eorum confabulantes furor qui in eis exuberabat minuit, mentibusque eorum videbatur expulsus.
564 Tertia vero feria lucescente omnes episcopi cum clero ac populo in basilica Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, congregati sunt. In qua omnis plebs, ac populi multitudo extensa voce clamavit: Benedictum beatissimum papam volumus. ipsumque desideramus: quod jam fati audientes legati, mirabantur. Videntes itaque quia in Anastasium Christi unitas almaque concordia nullo flectebatur ingenio, in quodam patriarchii cubiculo episcopos convocaverunt, atque alios sacerdotes cum clero: cum quibus amplum agitare studuerunt conflictum; sed tam probabilibus missorum audaciam superaverunt sermonibus atque doctrinis, ut infausta illorum mentis cogitatio contemplaretur contrita atque confusa. Hoc cernentes missi venerabilibus dixerunt episcopis: Accipite vestrum electum, et in quam vultis basilicam eum deducite. Et modo Anastasium, quem depositum dicitis, ab hoc patriarchio ejicimus. Tresque per dies jejunium cum orationibus celebremus, et postmodum quidquid superna clementia demonstraverit impleatur. Almifici vero episcopi clamaverunt: Ejiciatur nostra praesentia invasor atque depositus Anastasius, et ab hoc expellatur patriarchio, et tunc facimus quod hortamini.
565 Illico praedictus Anastasius magna cum turpitudine de patriarchio ejectus atque expulsus est; ut omnes multimodas orthodoxae cultores fidei Domino nostro Jesu Christo persolverent grates. Episcopi quidem cum universo clero ac populo beatissimum accipientes Benedictum ejectum de basilica, in qua clerici commorantur, deduxerunt; quia ibidem custodibus a saevissimo fuerat Anastasio collocatus. Qui cum omni alacritate atque exsultatione cum ipso in basilicam Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, descenderunt. De qua exeuntes, eum super equum ovantes, in quo Leo praesul sedere consueverat, posuerunt. Quem etiam magna populi praecedente caterva in basilicam Dei Genitricis, quae ad Praesepe dicitur, deduxerunt: in qua jejuniis et orationibus tribus diebus noctibusque vacantes, summam majestatem Domini multis cum lacrymis exorabant.
566 Expletoque jejunio, omnes qui se anathematizato depositoque conjunxerant divino compuncti nutu Deique inflammati favore, in jam fatam basilicam in qua beatissimus, ut praetulimus, Benedictus erat, unanimes convenerunt, et procedentes vestigia ipsius osculari coeperunt; qui et dicebant: Erravimus, et lubrico a te pede discessimus; sed pastor veluti sanctissimus ovium suscipe agmina per nemus errantia, fessosque sinu agniculos collige, tuisque nos obumbra sub alis. Protinus ipse a Deo protectus Benedictus extensis brachiis, puris mentibus cordeque benigno omnes amplecti sitiebat, et osculis perornabat, quibus etiam dicebat: Gaudete, inquit, dilectissimi, et magis exsultate, quia Ecclesiam quae scissa fuerat Christus Dei Filius sua unire virtute dignatus est. Haec dicens et his similia praedicans, etiam ipsi imperiales ibidem convenerunt legati, qui salubribus verbis ac mollioribus cum eodem secretius electo confabulabantur. Subito vero omnes episcopi universusque clerus atque innumera Romani populi multitudo ex eadem eum deducentes basilica, cum hymnis et canticis spiritalibus in patriarchium Lateranense introduxerunt, et in pontificali solio de quo ejectus fuerat posuerunt. Denique universa congratulabatur Ecclesia, et omnis populus amplis vocibus resultabat. Praeterea Dominico die diluculo in basilicam beati Petri apostoli, ab episcopis, clero, proceribus deductus est, et in conspectu omnium, imperialibus missis cernentibus, in apostolica sede, ut mos est et antiqua traditio dictat, consecratus ordinatusque est pontifex. Portuensis vero episcopus prohibitus ab ecclesia, ordinationem quam debuerat super eum nullatenus fecit, quod anathemate sese junxerat ac in perjurii voraginem ceciderat atque manebat.
[Col. 1351] 567 Post sacra autem tunc missarum solemnia celebrata in patriarchii Lateranensis pontifex ordinatus reversus est ecclesiam. Erat enim mitissimus et omnibus sacris decoratus operibus, vultu pulcher et mente clarus, dulcis verbo, doctrina benevolus. Sed quia cuncta non sufficimus per ordinem enarrare, ad ea quae diversis sanctorum locis obtulit extendere calamum studeamus. In primo quidem pontificatus sui exordio superno exardescens amore in basilica Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, ipsius Redemptoris Domini nostri Jesu Christi mirae pulchritudinis ex argento purissimo auroque perfusam fecit iconam, leonem draconemque pedibus conculcantem, pensan. libras sexdecim et semis. Et in basilica sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Dominae nostrae, quae ad Praesepe nuncupatur, auream obtulit pretiosissimamque coronam unam, pensan. libras quatuor: in qua vero basilica baptisterium destructum multa per tempora manserat, celeri studio, futuram sperans a Domino retributionem, restauravit, et ad pristinum statum perduci procuravit. Ipse quoque insignis et beatissimus papa in basilica beati Petri apostoli ex argento mundissimo auroque fusam cantharam interrasilem, in quam thus mittitur, obtulit: ubi etiam candelabra septem cum cornibus ex argento purissimo obtulit aureo nitentia colore.
568 Jam et in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli sepulcrum, quod a Saracenis destructum fuerat, perornavit, pensan. libras numero centum tres. Etiam in basilica beatae Dei Genitricis trans Tyberim obtulit vestem unam, in circuitu ornatam de olovero, habentem in medio crucem de chrysoclavo. Fecit autem in basilica beatae Dei Genitricis, quae vocatur Antiqua, quam a fundamentis Leo papa viam juxta Sacram construxerat, vela de fundato cum periclysi de blatthin numero tredecim. Qui etiam in basilica beati Laurentii martyris, sita foris muros civitatis, obtulit aureas claves atque concessit. In mense vero quinto consecrationis hujus praeclari pontificis, id est mense Januario, die . . . fluvius qui appellatur Tyberis alveum egressus est suum et per campestria se dedit, intumuitque inundatione aquarum multarum et ingressus est per posterulam, quae appellatur sanctae Agathae, in urbem Romanam hora diei. Transcendit interea aliquibus locis, et ingressus est in ecclesiam beati Silvestri, ita ut et gradus omnes ascenderet in basilicam beati Dionysii prae multitudine aquarum, excepto uno qui superius erat, et exinde expandit se super plateam, quae vocatur via Lata, et ingressus est in basilicam sanctae Dei Genitricis Mariae, et ibidem tantum intumuit aqua ut etiam portae ipsius ecclesiae non viderentur prae multitudine aquarum. Ac inde ascendit per plateas et vicos usque ad clivum argentarii: exinde vero reflexus ingressus est per porticum, quae est posita ante ecclesiam sancti Marci, mense supradicto, die sexto apparitionis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, id est Theophaniae. Inde autem impetum faciens coepit decurrere in cloacam quae est juxta monasterium sancti Silvestri et sancti Laurentii martyris, quod vocatur Pallacini. Et ab ipso die et deinceps coepit paulatim aqua minui, et fluvius post multo damno facto in suum alveum reversus est. Nam domos evertit, agros dosertavit, evellens segetes et eradicans arbusta. His itaque peractis praefatus beatissimus papa nimio amore constrictus in ecclesia Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur trans Tyberim, fecit vestem in altari majori de chrysoclavo, habentem historiam assumptionis ejusdem Dei Genitricis.
569 Obtulit etiam in monasterio sancti Christi martyris Anastasii, quod vocatur ad Aquas Salvias, gabatham saxiscam ex argento purissimo unam, pensan. libras numero tres. Necnon et in basilica beatae Dei Genitricis, quae olim Antiqua vocabatur, nunc autem sita est juxta viam Sacram, fecit vestem cum chrysoclavo habentem historiam nativitatis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Simili modo et in monasterio beati Martini fecit canistra ex afoci duo ex argento purissimo, pensan. libras numero quatuor et semis. Item venerabilis et praeclarus pontifex fecit in ecclesia beati Cyriaci martyris, quae ponitur via Ostiensi, vestem de fundato unam. Pari modo et in ecclesia beati martyris Felicis, quae ponitur in Pineis, fecit vestem de fundato unam, cum gryphis. Fecit vero egregius praesul in titulo beati Chrysogoni martyris calices ex argento purissimo numero quinque, qui pens. simul libras 11 et uncias semis. Nam et in titulo Calixti fecit amam unam ex argento purissimo, pensan. libras decem. Ibi et ipse fecit gabathas quatuor, pensan. libras novem et semis. Similiter et canistra novem, pensan. insimul libras 11. Ad laudem et gloriam ipsius ecclesiae fecit Evangelium argento auroque perfusum unum, pensan. libras quindecim. Item ibi ipse fecit cortinam unam, canistrum unum, arcum cum duabus gammadiis ex argento purissimo, pensan. insimul libras quadraginta. Et in ecclesia beatae Balbinae martyris obtulit Evangelium ex argento purissimo.
570 Verum etiam et in basilica doctoris mundi beati Pauli apostoli fecit vestem ae chrysoclavo mirae magnitudinis et pulchritudinis decoratam unam. Et in ecclesia beati Petri principis apostolorum nutritori suo prae nimio amore exardescens ad cooperiendum billicum confessionis fecit cooperculum ex auro purissimo, pensan. libras tres. Et in monasterio sanctorum Christi martyrum Sergii et Bacchi, quod appellatur Callinici, fecit calices de argento purissimo duos et patenam unam, colatorium [Col. 1353] unum, cantharam unam, thymiamaterium unum, pensan. simul libras quatuor. Ipse quidem insignis et beatissimus pontifex in superno fundamine mentis observantiam ponens, nil terrenis finemque habentibus, sed spiritualibus salubribusque tantummodo operibus delectabatur, et in cunctis quae salutis sunt quotidie praeclaro intuitu permanebat.
571 His vero sacris beneficiis ornatus apostolorum principi, populique janitori, obtulit mirae pulchritudinis vestem unam auro textam, opere decoreque fulgentem, almificam Annuntiationis habentem historiam et hypapanti, qualiter ipse unigenitus Dei Filius templum ingressus doctorum in medio residebat. Verumtamen isdem praedictus et beatissimus praesul nimio amore accensus, Deique adminiculo suffultus, fecit in basilica beati ac egregii praedicatoris Pauli apostoli regnum de auro purissimo spanoclistum cum catenulis suis, habens in medio crucem auream, item spaniscam, quae pendent assidue super ejusdem altare, pensan. libras duas et unciam unam. Obtulit quoque in eadem basilica cantharam de argento mundissimo unam, pensan. uncias novem. Ipse vero insignis et beatissimus papa fecit cruces argenteas septem, quae per olitana tempora per omnes catholicas ecclesias more solito praecedebant, et quia prae nimia vetustate confractae fuerant isdem praeclarus et sanctissimus praesul a noviter restauravit et in pristinum statum iterum reduxit, quae pensan. simul libras quinquaginta unam et semis. Necnon et in basilica sancti Christi martyris beati Sebastiani, quae ponitur in loco, qui vocatur Frascata, obtulit idem pater egregius vestem de fundato unam habentem in medio crucem cum gammadiis de quadrapulo. Simili modo fecit in basilica beati et egregii praedicatoris Pauli apostoli vestem rubeam de arodina 1, cum chrysoclavo.
572 Verum etiam et in titulo sancti Cyriaci martyris fecit vestem de fundato unam. Ipse vero beatissimus pontifex exardescens amore fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui pharum ex argento unum mirae magnitudinis, qui pensan. libras, et uncias . . . Hic vero beatissimus pontifex divina inspiratione repletus, fecit in ecclesia beati Levitae Laurentii, foris muros hujus civitatis Romanae, vestem de fundato unam, cum chrysoclavo, mirae magnitudinis decoratam. Sed et ipsius praecipuae sarta tecta ecclesiae beati Petri apostoli nutritoris sui, id est navem majorem, et aliam navem, quae super corpus ejus est, magnis trabibus impositis numero septem procacique artificio elevatis luciflue renovavit. Et in titulo beati Cyriaci martyris obtulit Evangelium unum ex argento purissimo ad laudem et gloriam ipsius ecclesiae. His itaque peractis praefatus beatissimus papa nimio amore constrictus in ecclesia beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dominae nostrae, quae ponitur trans Tiberim, absidam majorem ipsius ecclesiae, in ruinis positam, noviter atque a fundamentis faciens ad meliorem erexit statum. Fenestras vero vitreis coloribus ornavit, et pictura musivi decoravit. Necnon et porticum atque baptisterium cum secretario, omnia et in omnibus sarta tecta noviter renovavit. Coemeterium vero beati Marci confessoris atque pontificis, quod ponitur foris portam Appiam, in ruinis jam positum, omnino restauravit. Necnon et in ecclesia beatorum Petri et Marcellini martyrum, cujus tectum jam vetustate positum vicinum ruinae existebat, depositis vetustissimis trabibus et aliis impositis, noviter ipsum tectum atque porticum in circuitu omnia noviter restauravit.
573 In basilica quoque jam saepius dicti egregii doctoris mundi beati Pauli apostoli isdem antistes sanctissimus Benedictus praesul pulcherrimi decoris rete factum miro opere totum ex gemmis alvaberis et bullis aureis, conclusas etiam auripetias in se habens smaltitas, videlicet majori numero viginti unam, cum aliis pariter minoribus; necnon et amendulas aureas numero undecim, et gemmas chrysoclavas pendentes numero decem, magno amore praecepit fieri, et super sacrumsanctum altare ad honorem Apostoli offerens pendere jussit assidue. Verum etiam aethereo compunctus nutu magnam sanctae ecclesiae, ut idoneus Christi minister, curam corde purissimo indesinenter gerens, textum scilicet voluminis, in quo constant verae praedicationis Pauli, videlicet apostoli, et aliorum apostolorum Epistolae atque prophetarum ordinabiliter constitutae lectiones, quae a subdiaconibus leguntur per cunctas ecclesiarum stationes more solito, sursum in ambone raptum vel perditum a sancta ecclesia fuisse percipiens, captus magna vehementique sollicitudine tale dignum similiter volumen praeparare studuit, in quo Graecas et Latinas lectiones, quas die Sabbato sancto Paschae, simulque et sancto Pentecostes subdiaconi legere soliti sunt Scripturas adjungi praecepit, miraeque operationis tabulis argenteis decenter adornans sanctae ecclesiae Romanae libenter obtulit.
574 Hujus temporibus Michael, filius Theophili imperatoris Constantinopolitanae urbis imperator ob amorem apostolorum misit ad beatum Petrum apostolum donum per manum Lazari monachi et pictoriae artis nimie eruditi, genere vero Chazai, id est Evangelium de auro purissimo cum diversis lapidibus pretiosis: calicem vero similiter de auro et lapidibus circumdatum, reticulo pendente de gemmis albis pretiosis mirae pulchritudinis decoratum, et vela duo de olovero, cum cruce de olovero, et lista similiter de chrysoclavo, et parva coopertoria ipsius calicis, sicut mos Graecorum est. Similiter et vestem de purpura imperiali munda super altare majus ex omni parte cum historia et cancellis et rosis de chrysoclavo, magnae pulchritudinis deornatam, etiam et velum de stauraci unum, cum cruce de chrysoclavo et litteris de auro Graecis.
[Col. 1355] 575 Hujus temporibus rex Saxonum nomine causa orationis veniens, relictis omnibus suis rebus, regnum proprium suum dimisit, Romam properans ad limina apostolorum Petri et Pauli cum multitudine populi, et obtulit dona beato Petro apostolo coronam ex auro purissimo, pensan. libras quatuor; baucas ex auro purissimo duas, pensan. libras . . . . . spatam cum auro purissimo ligatam. Item imagines duas min. ex auro purissimo; gabathas saxiseas de argento exaurato quatuor; saraca de olovero, cum chrysoclavo 2; camisias albas sigillatas holosericas, cum chrysoclavo, et vela majora de fundato duo. Et ipse rex Saxonum, postulante sanctissimo domno Benedicto papa ut faceret rogam in ecclesia beati Petri apostoli publicam de pondere auri, vel arg. librarum, episcopis, presbyteris, diaconis et universo clero et optimatibus Romanis tribuit aurum, populo vero minutum argentum. Et postmodum finita causa orationis reversus est ad proprium regnum suum; et post paucos dies vitam finivit et perrexit ad Dominum.
576 Multum denique idem praesul sanctarum Dei ecclesiarum curam gerens, semperque pio mentis affectu ac studio in illarum reparatione gaudens, in basilica regni coelorum clavigeri nutritoris sui pharum cantharum argenteum sedentem in pedibus quatuor a Saracenis olim ablatum, in quo ad decus ipsius basilicae in diebus festis atque Dominicis lucerna simul et cerei ponebantur, juxta lectorium mirifico opere fecit, ac renovavit, pensan. libras . . . . . Erat enim ad divini cultus amorem semper intentus pacisque amator, et omnium supernorum pudicis moribus operum cultor. Hic constituit ut cum episcopus, vel presbyter, aut diaconus moreretur, pontifex una cum omnibus episcopis et presbyteris atque diaconibus, necnon et reliquis clericis ad ejus sepeliendum corpus et commendandam animam conveniret: similiter etiam ipsi facerent cum pontifex ab hac luce migrasset, quod non solum docuit sed et fecit. Cujus vestigia sequens successor ejus in causa pietatis hujus, sicut et in caeteris eum tanquam haeres devotissimus imitatus est. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembrem, presbyteros quinque, diaconum unum, episcopos per diversa loca numero sexaginta et sex. Sepultus vero est ante fores basilicae beati Petri apostoli.
[Col. 1377] ADNOTATIO HONUPHRII PANVINII IN PLATINAM, POST NICOLAUM PRIMUM. Ad hunc usque Nicolaum Romanorum pontificum Vitas scripsit Anastasius monachus et sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarius, sub quo et ejus successoribus Adriano secundo et Joanne octavo in orbe floruit. Quae sequuntur concinnavit Gulielmus quidam alter bibliothecarius, quae in libro qui sub Damasi nomine circumfertur exstant.
[Col. 1377A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 577, lin 6, alimentis. lin 13, hortatu ad. Num 578, lin 7. mortis calicem. Num 579, lin 17, solphistico. Num 580, lin 9, ovanti cum eo. Num 581, lin 14, numero 6. Num 583, lin 7, hora diei 10. Num 584, lin 9, oportunum fieret, legenaum quotiens, pro obediens, ut alias num 478, lin 14. Num 587, lin 1, temere excommunicabat. Num 588, lin 6, eidem archiepiscopo. Num 589, lin 5, retradidit. lin 6, Luthardo episcopo. lin 8, circumspectione dederunt. Num 590, lin 6, contulit justus. lin 7, miseremini mei, miseremini mei. lin 14, antecessorum. lin 17, scandalia. Num 591, lin 3, in bibliothecari jacent. lin 19, vestatarium deest. Num 592, lin 3, tituli Vastivae ex F. B. Vitali. [Col. 1377B] Num 594, lin 10 et 11, quod in Ignatio. Num 595, lin 1, ubi aliis abjectis. Num 598, lin 17, neque excommunicata a papa ligata. lin 18, curaverat. Num 600, lin 8, in eis nuscas. Num 602, lin 11, bene doctos. Num 608, lin 24, marcham illam custodientem. Num 611, lin 4, amplum mirae magnitudinis. Num 612, lin ult apostoli, et cessavit episcopatus ejus annos 9, menses 7, dies 19. Num 577, lin 1, ex patre Theodosio. Sedit annos sex, novem menses, dies 13. lin 2, claruerunt. Sergius itaque audita fama illius ordinavit eum subdiaconum. Leo ordinavit diaconum. Mortuo igitur Benedicto, praedictus pontifex Nicolaus, qui adhuc in diaconi officio degebat, cum aliis diaconis, etc., ut num 578, lin 8. Num 578, lin 8, propriis man. illum tum collocavit. [Col. 1377C] Eo tempore invict. Num 579, lin 2, condolens ad eam r. e. lin 3, effundebant. lin 4, vigil. instantes, incessabili Dominum. lin 5, quem pont. culm. subl. lin 7, in qua per aliquot horarum spatium conf. sid. lin ead., un. eum apost. lin 8, continuo ad aulam pr. lin 9, indignum se esse tanti reg. gubernanda ( pro gubernacula suscep.). lin 10, extrahentes. lin 11, in apost. solioque pos. lin 12, in basilica beati Petri apost. ded. lin 13, apostolica sublimatus in s. lin 14, apostoli beati Petri cel. lin 15, spiritual. in patr. Later. iterum perductus e. lin 16, gratulatur. Tertio consecr. ejus d. lin 17 conv. sophistico famine. lin 18, consurgit. His itaque gestis. Num 580, lin 1, imper. Urbe disc. lin 3, ad eum. lin ead., L. R. nominis propr. lin 4, quem cum audisset [ M., vidisset]. lin ead., in adventu. lin 5, cum quo imperiale ingressus tentorium sal. lin 7, spirituali sumps. alacritate. Satiatis itaque eis, mensisque remotis [Col. 1377D] pl. ser. imper. lin 9, Augustus ejus amore [Col. 1378A] fretus. Imperialis equi superscandens cath. ovanti cum eo incedebat animi voluntate. lin 11 ut supra m. ibid. dulcissimisque se osculis. lin. 12, luciflue [ M dulciflue]. lin 13, cum quibus pr. fuerat, septus. lin 15, jejuniis, vigiliisque dicatus, et diu c. intentus, Hujus praeclari pontificis, ut lin 4, num 583. Num 583, lin 4, pont. tempore, ibid., ind. 5. ibid, per camp. d. lin 6, in urbem Romam, quam hora diei decima tr. int. in quibusdam locis, et ingr. est eccl. lin 8, ingr. est monast. sancti Silvestri, ita ut de gr. lin 10, et ingressus est in basil. lin 11, tantum intum. lin 12, prae multitudine aq. lin 13, exinde rediens, ingr. est per p. qui est positus. lin 15, quod vocatur Palatini. Ab ipso die, et deinceps coepit paulatim aqua minui, et fluvius post multa damna facta. lin 17, Decembris. ibid., Natalis. lin 18, Evangel. alia vice fluvius ipse q. lin 19. ut supra. Hujus temporibus, ut lin 1, num 585. Num 585, lin 2, quorum nomina haec sunt. lin 3, et Samuel, et alii duo. lin 4, Lasavir. lin 5, ex auro [Col. 1378B] puro. lin 6, de auro, cum lapid. et aliis donis. Is denique praef. pontifex Joannem Ravennatem, qui pro suis criminibus tertio commonitus ad sedem apostolicam venire contempsit, a pontificali deposuit officio. Audiens itaque archiepiscopus hoc, quod summus fecerat pontifex, papiam adivit, et Ludovicum imperatorem exoravit ut eum adjuvaret. Imperator autem misit pontifici, ut causam audiret. Praefatus autem pontifex concilium cum archiepiscopis, episcopis atque clericis in domo, quae dicitur Leoniana, fecit, eumque archiepiscopum cum imperialibus nuntiis audivit. Archiepiscopus itaque reum se esse dicebat, et nunquam [ M, et misericordiam] a summo pontifice cum universo expetivit concilio, in angustiae lamenta, et nimiae tribulationis se contulit, et quos poterat cum lacrymis implorabat dicens, ut num 590, lin 7. Num 590, lin 7, summi pontificis. lin 9, ref. pontifici, et sponsionis illius, quas lamentabili voce [Col. 1378C] dabat suggestionis [ M., suggestiones] ad liquidum expon. lin 10 et 11, qui non vult mortem peccat. lin 11 imit. et miser. m. prael. arch. lin 13, scripta, quae. lin 14, antecessorum. lin 15, Leonina. lin 15 et 16 pr. et opt. residebat, c. lin 18, manu tenens. lin 19, jur. sic om. lin 19 et 20, suae sponsionis. lin 21, his itaque per ibid., in basilica Salvat. lin 25, Leonina. Num 591, lin 1, tunc episcopi Aemilienses omnes proclamationem super eumdem archiepiscopum fecerunt. Praefatus pontifex praecepit, dicens ei, ut omni remota occasione, praeter gravem corporis molestiam, quae te omnino ven. ut lin 9 et 10. lin 10, semel in sing. annis p. st. lin ead, nisi forte et morandi. lin 11 et 12, per Aemil. nisi post elect. D. c. et p. atque per ep. apostol. sed. praesulem non habeas consecr. licentiam. Ipsos autem quot. lin 14, non recipiunt. lin 16, nec ullum m. lin 17, temptes. lin 18, vel chartulas acquisitas, et poss. aliquo modo [Col. 1378D] occupes. lin 19 aut vestararii, R. [ M., vester]. lin [Col. 1379A] 21, et imp. lin 22, totius Eccl. past. lin 23, omnes eadem dicimus, sapimus. lin ead, tunc tam eodem archiepiscopo. lin 24, refertis. lin 25, satiatis, un. lin ead, exivit. Ecclesiam autem Dei, ut lin 9, num seq. Num. 592, lin 10, vocatur. lin 11, decoraverat. lin 13, speciebus. Hujus denique temporibus gloriosus rex Bulgarius cum toto sibi regno commisso ad praedicationem ejus baptizatus est, atque archiepiscopum ipsemet expetivit. Ipse autem beatissimus pontifex totum mundum sedavit, atque Photium invasorem, et neophytum, ut moechum ejecit, et juxta ritum sanctae Romanae Ecclesiae ibi archiepiscopum constituit. Hic fecit ordinationem per mensem Decembris unam, ut num 612, lin 11. Num 612, lin 13 et 14, et princ. r. ex hac luce migr. ad Dominum. Quo defuncto. lin 17, apostoli, et cessavit episcopatus annos 8, menses 7, dies 9. Num 577, lin 13, coruscare Cujus ortatu ad. [Col. 1380A] Num 581, lin 5, Salvat. quae Caesarea nom sumpsit a nomine cruces. Num 587, lin 5, per miliam. Num 589, lin 5, quae retradidit. Num 591, lin 16, nec morem. lin 25, nectare satiatis. Num 596, lin 2, appellantem in judicio se depositum. Num 597, lin 1, Igitur Hlothar. Num. 598, lin 2, consilio usus sum. lin 16, uxorem Bosinis, quae eun. lin 18, ligata. lin 24, ilico papa cass. Num 599, lin 17, quae nunc intentando. Num 600, lin 8, in eis nuscas ubi. Num 602, lin 2, Christi in Frascaram princ. Num 604, lin 3, innoc. recepisset. lin 7, coram summo praes. Num 605, lin 14, cop pro pace. Num 607, lin 8, habetur. Nihilominus Host. lin 11, fabrica inspiratione reaedif. [Col. 1380B] Num 608, lin 11, legatis. Num 612, lin 6, appendit. Nichil hominus.
577 Nicolaus, natione Romanus, ex patre Theodoro regionario, sedit annos novem, menses duos, dies viginti. Hujus insignes beatissimi actus omnibus a primordio pueritiae suae fulserunt, intactisque moribus claruerunt. Tanta enim sacrorum comptus erat pulchritudine operum, ut nihil ludis, nihilque ut pueri solent inhoneste delectaretur. Vacabat autem patientiae et sobrietati, fragrans humilitate, puritateque praecipua. Pater vero ejus liberalium cum fuisset amator artium, et nobilissimum polleret fomitem, castis [Col. 1357] For., cunctis. eum elementis almificisque ritibus imbuens, litterarum studiis et optimis artibus perornabat, ita ut nulla sacrorum species remaneret disciplinarum, quam internis conceptam visceribus suaeque cognitioni traductam non haberet. Gliscit autem membris, gliscit et sapientia, clarus, modestia fretus, scientia decoratus: probabilium nempe morum si quocunque viros conspiceret loco, concitus adhaerere studebat illisque gratulabatur optime. Cumque cum prudentissimo patre ad quemdam beatissimum crebro virum accederet, qui sancti per illustrationem Spiritus plura fidelibus praedicabat, amplo eum asserebat in culmine ascensurum. Decoris enim intimi magnitudinem intuens, mentisque dulcedinem coruscare, hujus ordinatione ad clericatus perductus est ordinem, ut quod divino senserat nutu futuris temporibus impleretur. Sergius porro praesul in summae actionis cum fastigia conscendisse eum audiret, parentum illum deducens ab aedibus in patriarchio locavit, et in subdiaconatus per benedictionis gratiam constituit gradu. In quo, mirificis observationibus degens, coelesti fovebatur ardore. Sergio vero papa ab hac corruptibili vita subtracto, Romanae Ecclesiae Leo gubernacula praesul suscepit. Qui in eo saepissime videns perseverantiae fructus, ingenti illum diaconum consecravit dilectione. Hoc quippe eo in ordine ministrante, tanta illi desuper concessa fuerat gratia, ut summae actionis a cunctis cerneretur perfectionibus rutilare. Amabatur autem a clero, a nobilibus laudabatur, et a plebe magnificus amabatur.
578 [Col. 1357] ecce Leoni IV non Joann. papa femina, sed Benedict. succedit. Leone scilicet papa defuncto, Benedictus mirae beatitudinis vir et sacratissimus pontifex superno protectus auxilio Romanae praeponitur sedi, suaeque illum administrationi conjunxit, eo quod magis illum quam suae consanguinitatis propinquos dilexit, ita ut per nullius horae momentum sine illo esse delectaretur. Quidquid ecclesiasticarum rerum utilitatibus intuebatur congruere cum eo promulgans diffinitioni tradebat, prudentissimus sui contemplans arbitrii opes, sensusque clarescere virtutem; utriusque enim semper observantia utiliora suo conamine faciebat. Ad extrema quidem vitae perductus, pretiosae cohortis calicem sumpsit, suisque eum humeris cum adhuc diaconus esset usque ad apostoli beatissimi Petri basilicam cum aliis diaconibus gestans propriis manibus tumulo collocavit, dilectionis praemium pandens quod circa eum habebat, et amoris integritatem.
579 Eo autem tempore invictissimus Roma Ludovicus Caesar discesserat. Qui ejus cum transitum cognovisset, condolens et concitus ad eam reversus est. Romani quippe tanto pastore amisso moestissimo gemitu lacrymas suffundebant. Cumque clerus, proceres et optimatum genus congregarentur, jejuniis et orationibus atque vigiliis insistebant, incessabilique Dominum certamine obsecrabant, ut qualem amiserant talem illis dignaretur ostendere virum, pontificatus quem culmine sublevarent. Haec vero cum gererentur, in basilica beati Dionysii confessoris atque pontificis cum universo populo convenerunt. In qua per aliquod spatium confabulantes horarum sidereo accensi fulgore unanimes illum apostolicae sedis praesulem esse sanxerunt, et celeri gressu principis apostolorum Petri continuo aulae properaverunt, in qua confugiens latitabat. Dicebat enim indignum se tanti regiminis gubernacula esse suscepturum. Impetum vero qui aderant facientes, virtutibus illum de eadem basilica abstrahentes, sacris acclamationibus in patriarchium Lateranense introduxerunt, apostolicoque solio posuerunt. Postmodum vero a nobilissimorum coetibus cunctoque etiam populo in basilicam beati Petri deductus apostoli praesente Caesare consecratus est, apostolicaque sublimatus in sede factus est pontifex, et missarum solemnia supra sacratissimum corpus apostoli beatifice celebravit. Qui densis optimatum populique agminibus cum hymnis et canticis spiritalibus in patriarchium iterum Lateranense perductus est. Coronatur denique, Urbs exsultat, clerus laetatur, senatus et populi plenitudo magnifice gratulabatur. Tertio igitur consecrationis ejus die Augusto convescens ophistico [Col. 1357] ophistico, id est prudenti famine resplendebat, claritateque plenus epulabatur in Christo. Finitoque convivii apparatu consurgit, Caesaremque specialem et veluti charissimum deosculans filium immenso circumdedit amore.
580 His itaque gestis serenissimus imperator inde discessit, sedemque in loco qui Quintus dicitur [Col. 1359] collocavit. Beatissimus autem praesul hoc audiens, dilectionis ejus compulsus plenitudine atque amoris, ad eumdem cum proceribus et optimatibus Romani nominis locum properavit. Excellentissimus quem cum vidisset Augustus, obvius in adventum ejus occurrit, frenumque Caesar equi pontificis suis manibus apprehendens, pedestri more, quantum sagittae jactus extenditur, traxit. Imperiali cum quo ingressus tentorio salubribus ad invicem fruebantur eloquiis, mensisque epulis perornatis pariter cibum speciali sumpserunt alacritate. Satiati scilicet mensisque remotis, plura serenissimus Caesar beato praesuli contulit dona. Quibus susceptis equum conscendens, unde discesserat conabatur reverti. Augustus ejus amore fretus imperialis equi superscandens cathedram, ovanti cum eo incedebat animi voluptate. Ad quemdam quidem cum pervenissent spatiosissimum itineris locum, imperator equo descendit, equumque pontificis iterum, ut meminimus, supra traxit, dulcissimisque osculis ad invicem propinquantes luciflue gratulati sunt. Caesar vero ad tentorium remeans coeptum arripuit iter. Praesul autem nobilissimorum coetibus, quibus profectus fuerat, septus Romam ingressus, almificaque est conversatione magnificatus. Erat enim aspectu pulcher, forma decorus, doctus in verbo, loquela humilis, actu praeclarus, jejuniisque et divino cultui intentus, pauperibus largus, orphanorum protector, et viduis fautor, populique cuncti defensor. Sed quia cuncta quae sacri operis gessit huic tradere scripturae non possumus, ad ea quae sanctis locis obtulit redeamus.
581 Hic beatissimus praesul divina inspiratione repletus, in diaconia sanctae Dei Genitricis Mariae dominae nostrae, quae vocatur Cosmedin, fecit vestem holosericam unam de stauraci, habentem historiam, leones majores 11. Ibi ipse fecit velum album rosatum unum, ornatum in circuitu de tyrio mirae magnitudinis. Obtulit vero in jam dicta diaconia gabatham saxiscam de argento purissimo unam deauratam, quae pens. libras duas et uncias quatuor. Fecit autem in basilica Salvatoris, quae Constantinianae nomen sumpsit a nomine Constantini, cruces de argento purissimo, quae pendent ante figuram substantiae carnis ejusdem Domini nostri Jesu Christi. In quibus ad laudem ipsius ecclesiam festis diebus cerea figura solitis, quae pensan. libras numero, quatuor et semis. Item in basilica quoque semper Virginis Mariae dominae nostrae, quae vocatur ad Praesepe, fecit cantharum de argento sessilem parium unum, pensan. libras octo et uncias quatuor. Ipse quidem a Deo protectus et beatissimus pontifex superno favore plenus obtulit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui gabatham de auro purissimo 1 pretiosissimus gemmis, pensan. libras numero tres et uncias octo. Fecit enim in confessione ipsius sacratissimae basilicae jugulum de auro mundissimo unum, pensan. libras numero 2. Similiter vero in jam dicta ecclesia fecit cruces de argento mundissimo numero sex, pens. simul libras tredecim et uncias quinque: eo autem modo in basilica Doctoris gentium beati Pauli apostoli cruces ex argento purissimo duas, pensan. simul libras numero quatuor. Nam et in basilica sancti Laurentii martyris, quae sita est foris muros, fecit cruces duas de argento purissimo, pensan. simul libras numero quatuor.
582 Primo quidem pontificatus sui anno aurea quaedam ipsius beatitudini pretiosissimis compta gemmis corona perducta est, librarum habens pondera numero octo, et unciarum quatuor; ad gloriam supra sacratissimae ejus altare basilicae aureis ingenti exaltavit amore catenulis: verum etiam in jam dicta ecclesia beati Petri apostoli nutritori suo gabathas ex argento purissimo numero novem, qui pensan. simul libras numero duodecim et semis.
583 Ipse vero a Deo protectus venerabilis et praeclarus pontifex fecit in monasterio sancti Stephani et Silvestri, quam noviter fundavit sanctae recordationis domnus Paulus quondam papa, in ecclesia majore, quae vocatur sancti Dionysii, ad honorem et gloriam sacri altaris, vela quatuor de stauraci. Hujus praeclari pontificis, id est mense Octobris die trigesima, indictione octava, fluvius, qui appellatur Tiberis, alveum suum egressus est, et per campestria se dedit; intumuit etiam inundatione aquarum multarum, et ingressus est per posterulam, quae appellatur sanctae Agathae, in urbe Roma quam hora diei transcendit, interea aliquibus locis, et ingressus est in ecclesiam beati Laurentii, quae appellatur Lucinae. Inde se extendit et ingressus est in monasterium sancti Silvestri, ita ut ex gradibus qui ascendunt in basilicam beati Dionysii prae multitudine aquarum ne unus videretur, excepto uno qui superius erat. Et exinde expandit se per plateam, quae vocatur via Lata, et ingressus est in basilicam sanctae Dei Genitricis Mariae, quae ibidem est: tantumque intumuit aqua, ut etiam portae ipsius ecclesiae non viderentur prae altitudine aquarum. Et inde ascendit per plateas et vicos usque ad clivum Argentarii. Exinde redundans ingressus est per porticum, quae est posita ante ecclesiam sancti Marci. Inde impetum faciens coepit decurrere in cloacam, quae est juxta monasterium sancti Laurentii martyris, quae vocatur Pallacini. Ab ipso die coepit et deinceps paulatim aqua se minuere, et fluvius post multo damno facto in suum alveum reversus est. Nam domos et muros evertit, agros desertavit, evellens segetes, et eradicans arbusta. Simili modo in mense Decembrio die vigesima septima Natali sancti Joannis evangelistae, indictione suprascripta, ingressus est alia vice fluvius, ipse qui appellatur Tiberis alveum suum egressus est ut supra in civitate Romana; omnia ut supra.
[Col. 1361] 584 Simili modo praeclarus et beatissimus pontifex fecit in monasterio sancti Valentini, quod est positum in territorio Narniensi, juxta Interamnem, vestem de fundato unam, habentem historiam Leonum, et in circuitu myzinum. Item venerabilis et praeclarus pontifex formam aquae, quae vocatur Tocia, at vero jam per evoluta annorum spatia nimis confractam existentem, per quam decurrebat aqua per centenarium in urbem Romanam, a fundamentis ad fabricandum atque restaurandum eadem forma praeparavit. Verum etiam et in ecclesia ejusdem Dei Genitricis et Domini nostri Jesu Christi, quae vocatur Cosmedin, fecit hospitium largum ac spatiosum, satisque praecipuum ad opem atque utilitatem pontificum, ubi opportunum fuerit cum omnibus qui eis famulantur amplissime hospitetur. Simili modo et in ecclesia beati Petri principis apostolorum nutritori suo obtulit vela in arcus presbyterii cum chrysoclavo, habentem historiam, leonum figuras numero quadraginta. In eadem vero strenuo catenam opere factam contulit ex argento mundissimo, quae pens. libras numero quatuor. Nam et in oratorio sanctae Crucis, quod infra basilicam beati Petri apostoli constitutum est, fecit gabatham de argento unam, pensan. libras duas. Ipse quidem sacratissimus pontifex fecit in basilica doctoris gentium beati Pauli apostoli candelabrum argenteum unum, pens. libras numero duas et uncias sex. Verum etiam in titulo beati Eusebii confessoris Christi fecit super cyborium crucem cum velo de argento purissimo, pens. libras quatuor.
585 Hujus temporibus Michael, filius Theophili imperatoris Constantinopolitanae urbis, imperator ob amorem apostolorum misit ad beatum Petrum apostolum dona per episcopos, quorum haec sunt nomina: Methodius metropolitanus et Samuel episcopi, et alii duo depositi ab honore episcopatus, quorum nomina haec sunt: Zacharias, et alius Theophilus, et alius imperialis laicus nomine Arsavir [Col. 1361] Lasavir. protospatharius, id est patenam ex auro purissimo, cum diversis lapidibus pretiosis albis prasinis et hyacinthinis. Similiter calicem de auro, ex lapidibus circumdatum, et in circuitu pendentes hyacinthis in filio aureo, et repidis duobus in typo pavonum, cum scutis et diversis lapidibus pretiosis hyacinthos albis, qui pens. simul libras numero . . . . . . Similiter vero et vestem de chrysoclavo cum gemmis albis, habentem historiam Salvatoris, et beatum apostolum Petrum et Paulum et alios apostolos, arbusta et rosas utraque parte altaris, legentes de nomine ipsius imperatoris, mirae magnitudinis et pulchritudinis decore. Et alia multa dona porrigentes pontifici, legationis verba sibi injuncta protinus ediderunt. Porro fatus imperator Graecorum inventa pro imaginum depositoribus occasione sacrarum, missos apostolicae sedis per suprafatos suos legatos Constantinopolim dirigi postulavit, intentans scilicet causam Ignatii patriarchae, et Photii Constantinopolitanae Ecclesiae pervasoris: cupiens hinc eumdem sanctum virum Ignatium judicio sedis apostolicae callide per invidiam ut postmodum patuit condemnare, Photiumque neophytum ipsi Ecclesiae subrogare.
586 Tunc pontifex summus imperatoris adhuc pessimae cogitationis ignarus, duos episcopos illuc, Radualdum scilicet et Zachariam, direxit. Praecipiens ut quidquid de sacris imaginibus quaestio afferret synodice diffinirent, et ipsius Ignatii patriarchae, Photiique neophyti causam solemniter inquirerent tantum, et sibi renuntiarent. Qui sancti pontificis parvipendentes statuta, quae vel quanta insana pecunia illic corrupti, more Vitalis atque Meseni, peregerint, inferius succincte transcurram. Interea multi Ravennatum, qui a Joanne ejusdem urbis archiepiscopo in rebus et juris sui proprietatibus incommoda sustinebant, ad hunc beatissimum papam ut a tantis oppressionibus eruerentur veniebant. Quorum pie clamores audiens ipsum legatis suis et litteris saepius archiepiscopum, quatenus talibus cederet actibus, commonuit. Sed ille mente confusa monita pii Patris obtendens [Col. 1361] contemnens. pejora prioribus addere minime metuebat. Quanto autem benigna inspectio summi praesulis illum, ut resipisceret admonebat, tanto magis ad deteriora saeculi vertebat, et super iniquitatem iniquitatem addere non desinebat.
587 Nam quosdam temere excommunicabat, quosdam autem a visitatione sedis apostolicae avertebat, et quorumdam res sine legali judicio occupabat. Necnon et sanctae Romanae Ecclesiae plurima praedia auferebat. Missos illius spernebat, et gloriam beati Petri apostoli quantum in se erat evacuabat. Praecepta etiam juris sancti Petri, si apud quoscunque inveniebat, frangebat, et ad jus sancti Apollinaris transferebat. Nam presbyteros et diaconos non solum sibi subjectos, sed etiam per Aemiliam constitutos ad apostolicam sedem pertinentes sine canonico judicio deponebat, et alios carceri, alios carceri, alios autem fetidis ergastulis retrudi faciebat: alios crimen, quod non fecerant, scriptis confiteri cogebat. Constituta praeterea ecclesiastica absque sedis apostolicae consensu deprimebat. Et vocatus a summo pontifice Romam se ad synodum non debere occurrere jactitabat. Nec mirum cur postea ista fecerit, qui cautiones et indiculos, qui soliti sunt ab archiepiscopis Ravennatibus in scrinio fieri, in initio consecrationis suae more Felicis decessoris sui falsavit, et quaedam barbara scripta, quaedam vero falsa composuit.
[Col. 1363] 588 Eodem tempore papa praedictus ter ad synodum suis litteris eum vocavit, et ille venire contemnens a sancta synodo communione privatus est. Deinde papiam pergens imperatoris auribus Ludovici Caesaris molestiam intulit, solamenque mundanum quaesivit. Tunc largiente in Augusto legatos praecipuos, cum illis superbiae repletus tumore Romam pervenit. Sed pontifex almus, quia contra sacrorum canonum regulas excommunicato ipsi legati communicaverunt, benigne eos redarguit. Illis autem quae egerunt deflentibus, eidem archiepiscopo a Deo conservandus papa mittebat, ut in Kalen. Novembris ad synodum a qua fuerat excommunicatus occurreret, plenamque satisfactionem ostenderet, necnon et tantis praevaricationibus finem imponeret. Ille autem noluit, sed retrorsum abiens recessit. Et ecce Aemilienses ac senatores urbis Ravennae cum innumero populo ad vestigia praesulis hujus beati Romani cum lacrymis properantes rogabant, ut ad imitationem Domini nostri Jesu Christi pro recuperatione eorum non dedignaretur proficisci Ravennam, quatenus inspectis omnibus ad summam eos perduceret libertatem.
589 Itaque per semet beatissimus papa Ravennam proficiscens, cum de ejus adventu Joannes archiepiscopus cognovisset, usque Papiam continuo ad imperatoris aures denuo molestandas iter arripuit. Tum praesul optimus omnibus Ravennensibus, Aemiliensibus et Pentapolitanis, res quas Joanne archiepiscopo et Gregorio fratre ejus rapientibus amiserant, clementer restituit, et praeceptionis suae decreto, quae retrancidit [Col. 1363] retradidit. , confirmavit. Praefato autem archiepiscopo, ut praedictum est, perveniente Papiam, concives ejusdem urbis una cum Liutardo episcopo suo a Romano pontifice consecrato cum audivissent quod a summo pontifice excommunicatus idem esset archiepiscopus, in tanta se custodiae circumspectatione dediderunt, ut nec in suis domibus eum reciperent, nec hominibus ejus paterentur aliquid venundare, ne per tale commercium saltem locutionis eorum viderentur esse participes, ac per hoc excommunicationis notam incurrerent. Potius autem cum de assistentibus ipsius archiepiscopi aliquos per plateas incedentes vidissent, clamabant: Isti de illis excommunicatis sunt, non licet nobiscum illis misceri. Tunc videns se idem archiepiscopus voluntatis suae per hoc non posse machinamenta perficere, identidem se ab imperatore adjuvari poposcit. Cui ad haec per internuntium mandat Augustus dicens: Vadat et fastu elationis deposito tanto se humiliet pontifici, cui et nos, et omnis Ecclesiae generalitas inclinatur, et obedientiae ac subjectionis colla submittat, quia quod cupit aliter minime consequi poterit. Cumque archiepiscopus haec audivisset, anxiari coepit. Et iterum importunis precibus legatos imperiales expetens Romam pervenit. Quem contra beatissimus papa haec cognoscens, omnem illius arrogantiam tanquam aranearum tela despiciens, in qua prius sententia fuerat perseveravit atque immobilis fuit. Tamen eisdem Augustalibus missis papa sanctissimus magna cum mansuetudine hujuscemodi agens locutus est:
590 Si dilectus filius noster domnus imperator istius Joannis archiepiscopi actus et mores benecognosceret, ipse non solum pro illo nos minime flagitaret, sed etiam ut se corrigeret ad nos eum etiam eo nolente diriget. Tunc, sicut ipse egregius papa decreverat, multis in unum episcopis provinciarum convenientibus eidem archiepiscopo destinavit, ut coram veniens de se plenissimam satisfactionem ostenderet, et quae praevaricatus fuerat satius emendaret. Quod archiepiscopus audiens, et se a nemine adjuvari posse conspiciens, in angustiae lamenta et nimiae tribulationis se contulit victus, et quos poterat cum lacrymis implorabat, dicens: Miseremini mei, peto, misereri mei. Et clementiam summi praesulis, ut mei misereatur, exposcite. Quia ecce paratus sum ad omnia quae praeceperit peragenda. Quod nonnulli videntes et audientes summo referebant antistiti, et responsionis illius, quas lamentabili voce dabat suggestiones ad liquidum exponebant. Tunc compatientissimus papa, Dominum, qui mortem non vult peccatoris, imitatus, misericordia motus praefatum archiepiscopum ad humilitatis viam tandem conversum suscipere decrevit. Tunc ille confestim apprehensa charta repromissionis, et juramenti sui scripturas, quas tempore consecrationis suae imperfectis confusisque, ut in eis videbatur, repleverat dictionibus, propria manu scribens, juxta consuetudinem antedecessorum suorum composuit. Et domum, quae dicitur Leoniana, in qua beatissimus praesul cum episcopis, presbyteris, proceribus et optimatibus multis astantibus residebat, conscendit, praedictasque scripturas, quas fecerat super vivificam crucem Domini nostri Jesu Christi, atque sandalia ejus, et super sacrum quatuor sanctorum Evangeliorum codicem posuit, et has manu tenens, innumeris qui convenerant audientibus, clara voce sponte juravit se omnibus diebus vitae suae observando integriter tenere atque perficere, sicut in ipsis suae responsionis continebatur atque legebatur scripturis. Quas etiam in conspectu omnium ore proprio legit, summoque praesuli tradidit. His ita peractis, ipse insignis et praecipuus pontifex in basilicam Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, cum omnibus episcopis et cuncto clero altero die descendit; ubi a summo pontifice jussus praenotatus archiepiscopus aduit, et de crimine haereseos quo impetebatur se expurgavit. Quem communioni ipse papa restituit, et ut sacrarum missarum solemnia celebraret licentiam ei benignus [Col. 1365] indulsit. Sequenti vero die praesidente eodem summo et universali papa in eadem domo Leoniana, et juxta morem residente sanctissimo sacerdotum et coepiscoporum collegio, aduit idem archiepiscopus, et jussu summi praesulis resedit.
591 Tunc Aemilienses astiterunt episcopi dantes querimoniam in libellis super eumdem Joannem archiepiscopum, dicentes se multa praejudicia et superimposita ab ipso archiepiscopo sustinere. Nam et nonnulli Ravennenses et Aemilienses eadem fatebantur, sicut in gestis, quae in bibliotheca rejacent, quisquis investigaverit poterit reperire. Quae audiens a Deo protectus pontifex una cum sancta synodo contra ecclesiasticae regulae normam talia esse praedixit, et ut omnes istae transgressiones corrigerentur acclamante sancta synodo ita debere fieri, dulci affatu statuit, ne sibi principaliter grex commissus Dominicus per desidiam lupinis lacerandus morsibus relinqueretur. Verumtamen, o Joannes archiepiscope, egregius inquiens praesul, ut cuncta quae dicuntur speciali possint correctione amodo facilius corrigi, praecipimus tibi ut remota omni excusatione, praeter gravem corporis molestiam quae te venire omnino prohibeat, ad sedem apostolicam semel in singulis properare studeas annis, nisi forte remorandi licentiam ab apostolica sede percipias. Item sancimus ut episcopos per Aemiliam non consecres, nisi post electionem ducis, cleri et populi per epistolam apostolicae sedis praesulis acceperis eos consecrandi licentiam. Ipsos autem episcopos quotiescunque ad apostolicam sedem accedere voluerint nequaquam prohibeas. Sed et nullam dationem, quam sacri canones non praecipiunt, ab eis aliquando exigas. Praecipimus etiam ut ipsos episcopos illam malam consuetudinem, quae a quibusdam tricesimalis dicitur, nullo modo Ravennati exhibere, aut exercere compellas Ecclesiae, nec illum morem, qui contra episcoporum privilegium sit, ab eis exigere quoquo modo tentes. Nihilominus praecipimus tibi ut nunquam res cujuscunque personae, qualicunque ingenio vel chartula acquisitas et possessas olim modo occupes, aut titulum superimponas, donec in praesentia apostolica, vel missi ejus, aut vestararum Ravennae legali ordine illas in judicio convincas. Cumque hoc a papa beatissimo observandum archiepiscopo Joanni fuisset injunctum ac imperatum, surrexit sancta synodus, et tribus vicibus acclamavit: Rectum judicium summi praesulis, justa diffinitio totius pastoris Ecclesiae, salubris institutio Christi discipuli omnibus placet! Omnes eadem dicimus, omnes eadem sapimus, omnes eadem judicamus. Tunc tam eodem archiepiscopo quam omni sancta synodo sacri verbi pabulo refectis, dulcissimique saporis a beatissimo praesule nectare satiatis, unusquisque ad propria, licentia accepta pontificis, exivit
592 Eodem tempore hic egregius et a Deo conservandus papa in ecclesia beatae Dei Genitricis Mariae, quae vocatur Cosmedin, fecit scalpi . . . . . de argento purissimo, pensan. libras quinque et uncias duas. Necnon in titulo Vestinae expressae figurae beati Vitalis martyris fecit iconam, habentem quatuor libras et semis. Fecitque etiam in basilica beati Christi martyris Anastasii in circuitu sacri altaris cum periclysi de blatthin vela quatuor. In basilica vero beati Petri apostoli in oratorio sancti Gregorii papae vestes fundatas per circuitum ornatas de olovero obtulit tres. Qui beatissimus et praecipuus pontifex in ecclesia doctoris gentium beati Pauli apostoli mirae pulchritudinis vestem auro textam in circuitu gemmas habentem hyacinthinas albas ac prasinas, simulque et carbunculos lapides mente obtulit pura. Ubi etiam et duo vela pari modo auro texta fecit cum gemmis, et obtulit. Ecclesiam autem Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, quae primitus Antiqua, nunc autem Nova, vocabatur, quam domnus Leo quartus papa a fundamentis construxerat, sed picturis eam minime decorarat, iste beatissimus praesul pulchris ac variis fecit depingi coloribus augens decorem, et plurimis corde puro ornavit speciebus.
593 Igitur, ut paulo superius protuli, quoddam in sancta Constantinopolitana schisma adoleverat Ecclesia, scilicet quia ejectio ex ejusdem sede Ecclesiae Ignatio reverendissimo patriarcha, Photium ex laicis et ex militia tonsuratum contra reverendorum canonum statuta neophytum subito inibi subrogarunt antistitem. Verum quia Michael imperator Graecorum super his Ignatium patriarcham Constantinopolitanum, quem tempore domni Leonis quarti papae laudum praeconiis extulerunt, vituperando, et invasorem Photium collaudando, Romanam sedem, ut illuc iste beatissimus et insignis papa missos suos ad invenienda quae dicebantur dirigeret, humiliter per Arsavir spatarium scilicet legatum, et apices suos, consuluit: porro eo quod vigorem ecclesiasticum desiderabat intemeratum consistere, id fieri summus praesul minime recusavit, cupiens zizaniorum cumulos usque ad radicem evellere, ne in sancta Dei Ecclesia per desidiam in aliquo macula pullularet.
594 Tunc e latere suo duos episcopos Radualdum, sicut praedictum est, Portuensem et Zachariam Anagninum, quos idoneos ad hoc opus esse putavit, direxit, praecipiens et mandans eis ut causam electionis ipsius Ignatii et subrogationis Photii solummodo inquirerent, et sibi renuntiarent: et interim Photii neophyti communionem vitarent, quousque revertentes certum de omnibus responsum reddere studuissent. Illi autem abeuntes, quod in mandatis acceperant contemnentes, non solum Photio neophyto contra sibi interdictam sententiam communicaverunt, sed etiam corrupti muneribus, ipsi et consecrationi ejus favendo convocata generali synodo eumdem virum Ignatium patriarcham denuo deposuerunt: sicut in gestis Constantinopoli ab illis compilatis facile reperitur, et per legatos, scilicet [Col. 1367] Leonem a secretis, ac alios, necnon et epistolam praedicti imperatoris veraciter mansit compertum. Revertentibus autem ipsis legatis, quod in Photio egerant nonnullis praeconiis extollebant, et qui in Ignatio patriarcha nequiter operati fuerant, multis oppositionibus vituperabant. Rector ergo et totus Ecclesiae princeps, apostolicae sedis eximius et discretus praesul, Romae haec sancto considerabat intuitu, sed audita quae contra suam dispositionem fuerant perpetrata, donec secundum mysticum suae intellectum sophiae cuncta scrutaretur, minime credebat. Interim sacrae suae auctoritatis tam ad Michaelem Graecorum imperatorem quam ad eumdem Photium litteras, quae in hujus sedis serinio habentur, componens, dansque illas eidem Leoni a secretis et mandans nec in depositione Ignatii patriarchae, nec in subrogatione Photii se fore consensurum, quousque veritate agnita coram se legitimum causa finem acciperet.
595 Ubi aliis aientibus ipsius praesulis in hoc fuisse decretum, et aliis acclamantibus Ignatium injuste exstitisse depositum, supernum arbitrum idem summus jugiter pontifex precabatur, ut per ejus clementiam, quem nulla latent absconsa, Dei patefieret Ecclesiae suae voluntatis in talibus non fuisse consensum. Tunc vocavit zelo fretus divino episcoporum concilium, in quo luculentius patefactum est in depositione Ignatii illum minime consensisse, et legatos apostolicae sedis in talibus deviasse. Denique decernente eodem piissimo cum sancta synodo praesule praefatum Zachariam episcopum, qui tunc aderat, sicut beatus papa Felix Vitalem et Misenum episcopos, qui Petro Alexandrino haeretica faece coinquinato coacti consenserant, sacerdotali gradu, imo ecclesiastica communione privavit, eo quod in pluribus apostolica interdicta excessisse inventus est. Et Radoaldi episcopi causa, quem postea cum sancta synodo pariter papa pius mandata ejus etiam in Galliis violantem et excommunicationem frangentem, judiciumque canonicum subterfugientem damnavit, suspensa est.
596 Igitur ipse praeclarus vir sanctique studii pontifex quemdam Peponem diaconum a Pandulpho episcopo sedem apostolicam appellantem injuste depositum officio suo restitui jussit; et quia sine certo numero episcoporum, imo sine criminis approbatione, et ipse diaconus sine oris professione fuerat judicatus, omnem illam judicii sententiam cassavit, et ad rectitudinis tramitem apostolica causam pietate reduxit. Ipso etiam praestantissimo praesule culmen apostolicum gubernante Ludovicus Augustus haec sancto Petro apostolo contulit dona, videlicet [Col. 1367] Hic aliquid deesse videtur. . Erat autem clementissimus idem pontifex in exhibendis Dominici gregis vigiliis adeo curiosus, ut cum aliquod scandalum in sancta Ecclesia oriebatur, nec requiem corpori nec membra dabat sopori, quousque per missos aut litteras suas pax reformaretur, et tranquillitatis populus resumeret lucrum.
597 Nam Lotharius rex relicta Theutberga regina, et Waldrada concubina in matrimonium sumpta, licet carnaliter super his Romanam sedem eumdemque pium consuluisset pontificem, in putredine luxuriae carnisque petulantia volvebatur. Cumque hoc summus pontifex malum qualiter ab Ecclesia Dei pelleret, ne alios hujus morbi peste rex ille pollucret, intra se cogitaret, diutissime coepit affligi, et intimo corde dolens valde super istis gemebat erroribus; praesertim cum Theutgaudum Treverensem, et Guntherum [Col. 1367] Alii vocant Thietgandum et Guntherium. Agrippinae Coloniae archiepiscopos cum Haganone Bergomensi et caeteris episcopis talem eidem regi auctoritatem dedisse audierit, ut Theutbergam liberius posset rejicere, et Waldradam concubinam in matrimonium legitime copulare. Et quos debuerat ante Dominum adjutores habere atque ductores, ipsos habere praesul beatissimus compererat, hanc dando pro auctoritate perpetuo igni, traditores. Unde sine mora continuo missos suos in Franciam destinavit, praecipiens et monens ut in Metensium urbe aggregato synodali conventu requirerent cur idem rex Theutbergam [Col. 1367] Alii, Thietbergam. rejiceret, aut Waldradam sibi in conjugium copularet? Quo requisito et invento legitimum finem imponerent.
598 Sed pervenientes illuc sedis apostolicae legati scrutari coeperunt hujuscemodi causam, et id ab Lothario inter caetera audierunt: Quidquid ego feci, istorum episcoporum consilio usus feci. Erant autem ibi praecipui praedicti Theutgaudus et Guntherius archiepiscopi, quos auctores in tanto scelere sanctus jam papa compererat, astruentes et dicentes legitimum illud fuisse connubium, quod de Waldrada concubina rex construxit Lotharius, et quae dicebant, coram domino eximio papa venientes se defendere posse spondebant. Cumque legati apostolicae sedis, licet in multis seducti, Romam iter regrediendo reflecterent, quae a rege ac Theutgaudo et Gunthario archiepiscopis audierant ac cognoverant summo retulerunt pontifici. Piissimus autem praesul adventum archiepiscoporum dum praestolaretur illorum, ecce, superna dirigente clementia, idem Theutgaudus et Guntharius archiepiscopi Romanam urbem adeuntes vestigii hujus praesulis se sacris praesentari petierunt. Quibus benigne praesule a praestantissimo susceptis, libellum ei obtulerunt, dicentes se nihil plus vel minus egisse, nisi sicut libellus ipse cantabat. Quo diligentissime scrutato, non pauca in eo reperta sunt profani et multis inauditi sermonis turpitudinem habentia, quae episcopalem excedentes ordinem ipsos sicut phreneticos [Col. 1369] ligaverunt archiepiscopos. Denique convocata synodo in Lateranensi post haec palatio sub apostolis, inventi sunt iidem, ut dictum est, archiepiscopi, unde damnationis notam incurrerent: praecipue, quia auctores se tanti divortii fuisse clamabant, et sententiam (quam in Ingiltrudin uxorem Bosonis papa tulerat, quae eumdem virum suum Bosonem per septenne tempus reliquerat, atque excommunicata etiam et a summae sedis pio papa ligata et anathematizata exstiterat, et ad eum reverti curaverant communicantes ac conservantes cum ea, imo loquentes), dissolvisse se non negabant sed altisone publicabant, et epistolam Pii pontificis, sicut in illis male compositis gestis in scrinio hujus sedis repositis declaratur, ad libitum falsaverant. Tunc judicante et eodem sancto praesule cum synodo decernente sacerdotali honore privati sunt. Et depositionis censuram merito incurrerunt. In hac quidem synodo benignus praesul Metensem synodum, ubi gesta illa contra voluntatem Dei et suam digesta fuerant, illico cassavit, et quaedam necessaria in sancta Ecclesia capitula promulgavit.
599 His ita peractis una cum jam dicto Haganone episcopo, qui, sicut quidam episcoporum eidem coangelico praesuli scribebant, ob sermones imperitos, qui in praenominatis profanis gestis a Theutgando et Gunthario oblatis sonabant, Heliu nominatus est, eo quod ipse Hagano auctor illorum praefuerit, et talia cum eisdem archiepiscopis inconvenientibus mendacibusque loquelis composuerit, Joanne, de cujus superius memoria textus eloquitur, ascito archiepiscopo cum Gregorio germano fratre illius, qui multarum praevaricationum juramenti quod praestaverant obliti, obnoxii habebantur, iidem depositi poenitentiae lamenta non requirentes, et tantum facinus quod in uxorem Lotharii regis gesserant adhuc non condolentes cum eisdem, Haganone scilicet et Joanne Ravennate episcopo atque Gregorio fratre ejus contra sedem Romanam, imo specialiter contra summum pontificem et populum illi subditum, et a Domino Jesu Christo per beatum Petrum apostolum regnique coelorum clavigerum commendatum, multa nefanda, multa contraria multaque sacrilega, et Christianitatis modum excedentia palam et clam, fraudulenter atque procaciter operari coeperunt, ita ut eorum nequitia montes transiret et maria, et in coelum os suum ponentes populum Domini crudeliter discerperent, et innocentes animas viperea factione deciperent. Et quibus non sufficiebant mala praeterita, nova et inaudita alia deteriora prioribus diabolo suadente facere non recusabant. Quia et quod sigillatim utrisque prohibitum, et synodice secundum qualitatem sceleris interdictum fuerat, audacter contingere praesumpserunt, et quae tentanda nemini, Deo contempto, eheu proh dolor! peregerunt.
600 Hic Christi amicus omnium nomina claudorum, caecorum, atque ex toto debilium in urbe Roma consistentium scripta apud se retinens quotidianum illis victum ministrare studiose curabat. Nam reliquis pauperibus gressum aut vires habentibus hujuscemodi, ut vicissim eos pasceret sapienter, reperit modum, scilicet bullas suo nomine titulatas fieri jussit, et has eis dari praecepit. Ut quanti prima feria, quanti secunda, quanti tertia, vel caeteris obliquis feriis prandere debuissent per signum bullarum facilius nosceretur, et in illis quidem bullis, quae eis datae sunt, qui prima feria refici debebant fecit per singulas duos nodos, et sic per omnes usque in Sabbatum, ut quot feriae essent tot essent nodi per singulas bullas, includens in eis nuces, ubi nodi fiebant, quatenus nullus pauper haberetur in Urbe qui vel uno die per hebdomadam de suis eleemosynis non esset refectus. Interea Carolus rex sancto apostolo obtulit ex purissimo auro et gemmis constructam vestem, habentem gemmas prasinas, hyacinthinas et albas. Sanctissimus autem et fulgidissimus pontifex dolens populum tot oppressum calamitatibus, Deum tantummodo innumeris invocabat precibus et infinitis laudabat praeconiis, non tamen ecclesiarum Dei curam relinquens, sed potius in tribulatione et temporali tentatione decenter adaugens, Nam renovavit in basilica Dei Genitricis Mariae, quae dicitur Cosmedin, secretarium, ibique pulchri decoris fecit triclinium cum caminatis ad honorem et decorem ejus.
601 Pari modo juxta idem secretarium porticum renovans, ille construxit atque aedificavit oratorium in honorem sancti Nicolai, et plurima dona ibi contulit almus. Renovavit etiam ipse pastor benignus coemeterium beati Felicis martyris, ac confessionem via Portuensi. Necnon et coemeterium eadem via ad Ursum pileatum, ubi corpora sanctorum Christi martyrum Abdon et Sennen requieverunt, jam in ruinis positum pulchro ac miro restauravit honore. Via autem Appia de coemeterio sancti Christi martyris Sebastiani, in Catacumba, ubi apostolorum corpora jacuerunt, quod multis ab annis ruerat, meliori illud fabrica renovans, monasterium fecit, et monachos sub abbatis regimine undecunque potuit aggregavit, victuique necessaria dari, caeteraque stipendia ministrari praecepit.
602 Hujus igitur tempore cum multi ad sanctitatis ejus nomen accurrerent, quidam de Anglorum gente Romam venerunt, qui in oratorio beati Gregorii papae et confessoris Christi in principis apostolorum aede Frascatae constructa unam tabulam argenteam posuerunt, habentem libras. . . . . . Praedictus clementissimus pontifex in ecclesia coelestis regni clavigeri beatissimi Petri apostoli vela numero quinque de fundato, quae ad decorem ipsius basilicae sursum in trabibus intra tantae aedis vestibulum appenduntur, ornata in circuitu olovero optimo fecit, et pro aeternae vitae contulit palma. Hujus beatissimi temporibus praesulis tot tantaeque diversarum provinciarum, cognita luce clarius [Col. 1371] doctrina praeclari dogmatis ejus, ad sedem apostolicam consultationes directae sunt, quantas nunquam penitus quis reminiscitur a priscis temporibus pervenisse, qui praesagus sacri verbi pabulo praesul ubertim singulos reficiebat, tradesque eis praecepta juraque mystica, beatificis illos institutis satiabat, docebat, et ad propria benedictos et eruditos remittebat. Et quidquid quoquo modo perperam fieri cognoscebat, audiebatve per aliquos, Dei tantum respectu corrigere illud malens, gravibus lamentis orationibusque infinitis vacabat, ut Deus omnipotens per suam clementiam tale quid, tanquam non esset, bonis ac praecipuis immutaret exemplis. Sicuti veniente de insula Sardiniae relatione, quod etiam et per domesticos suos genere Sardos agnoscens, hujuscemodi verbis ei relatum fuit.
603 Quod judices ipsius insulae cum populo gubernationibus suis subjecto in proximis ac sanguinis sui propinquis incestas et illicitas contraherent copulas, velut temporibus domni Gregorii quarti papae facere consueverant. Tunc enim mellifluos, et praevaricantibus, a sancto Spiritu doctus, terribiles suae praedicationis quae in universo orbe micabat componens apices, missos etiam strenuos Paulum Populoniensem episcopum, et Saxum venerabilis monasterii sanctorum Joannis et Pauli abbatem accersiens, misit eos illuc, ut eamdem gentem Sardorum a tanto revocarent errore: quibus euntibus valde quosdam ex eis invenerunt adversos, disciplinae monita recipere contemnentes. Verumtamen secundum praeceptionis summi praesulis auctoritatem Sardos excommunicaverunt ac anathematizaverunt auditores, quousque malum incestarum effugerent copularum, poenitentiae medicamina requirentes, sicut in epistolis quas iidem legati in Sardiniam deportaverant regesto ipsius praesulis continetur insertis. Et sic Romam post affluentes praedicationes datas reversi sunt.
604 Quidam praeterea Hincmarus Rhemorum archiepiscopus Rothadum Suessonicae urbis episcopum sedis apostolicae judicium appellantem contra Sardicensis concilii regulas deposuit, custodiaque arcta servari praecepit: cujus videlicet depositi ter beatissimus papa libellos cum innocentiae suscepisset, ipsum archiepiscopum monens litteris et praecipiens ut depositum Rothadum Romam dirigeret cum suis missis audiendum, sed veniente eo hanc Romanam secundum mandatum beati papae ad urbem, et per novem circiter menses hic commorante, nunquam penitus ex accusantium parte quisquam adfuit, qui coram sanctissimo praesule cum eodem Rothado contenderet, aut illum accusaret. Tunc in die vigiliarum Nativitatis Domini nostri Jesu Christi, quo secundum olitanam consuetudinem hujus apostolicae sedis praesul cum clero et populo in basilica Dei Genitricis ad Praesepe missarum officia celebrare consueverat, conveniens cum omnibus papa benignus fecit in ambone publico de ipso Rothado sermonem, significans qualiter sedem apostolicam appellans depositus fuerit et in conspectu suo nullus per tot menses accusatorum occurrerit. Denique consentiente sibi episcoporum, presbyterorum et diaconorum, omniumque conventu, decrevit ut dignus esset idem Rothadus indui sacerdotalibus indumentis, qui a nemine per tot menses accusabatur, et ad sedis apostolicae judicium proclamabat, nec honore privaretur. Ubi vestitus episcopali Rothadus indumento, omni tempore se pollicitus est suis infestatoribus responsurum, rursus exspectatis aliquantis diebus, scilicet usque in diem natalitium sacrae virginis Agnetis, qui est duodecimo Kal. Februarii; sed nec sic quisquam aduit adversum Rothadum jam restitutum episcopum aliquid altercans.
605 Conveniente ergo beatissimo praesule cum omnibus in basilica ipsius virginis foris muros urbis via Numentana, idem Rothadus episcopus excusationis et promissionis suae, qua pollicitus fuit se omni tempore accusatoribus suis responsurum, libellum summo pontifici tradidit, qui coram cunctis audientibus jussu praesulis eximii est recitatus. Ubi etiam restitutionis ejus forma relecta est, et post omnium consensum in ecclesia sanctae Constantiae juxta eamdem sanctae virginis basilicam decreto beatissimi hujus praesulis saepe dictus Rothadus jam restitutus episcopus missarum solemnia solemniter celebravit. Sequenti vero die congregata in domo quae nuncupatur Leoniana denuo synodo, excusatoque ipso, sicut in libellis ab eo recognitis duobusque quaternionibus insertis atque diverso tempore missis et oblatis archivoque hujus sedis repositis continetur, Rothado, ne talia sacerdotes, et maxime sedem apostolicam appellantes, ultra discrimina paterentur, sicut praenotatum est, in gradum pristinum est restitutus, et ad propriam sedem cum apostolicis sanctionibus remissus, quatenus vestitus episcopalibus infulis, si provocatus fuisset, de caetero suis accusatoribus coram sedis apostolicae praesule responderet. Cum quo et sanctissimus et a Deo conservandus praesul tam pro restitutione illius, quam pro abolenda regis Lotharii copula, et pace etiam et concordia regum Galliarum conservanda, Arsenium episcopum hujus almae sedis apostolicae apocrisiarium et missum illico destinavit, quatenus reformata pace sanctae eos Ecclesiae sinibus sine refragatione conjungeret, et quaedam necessaria in Galliarum Ecclesia ex apostolica traditione statuta diligentius et affluentius perageret.
606 Nihilominus Seufredum Placentinae sedis antistitem a sede propria a cujusdam diaconi Pauli perfidia pulsum per legatos suos idem papa sedi suae restituit, et eumdem diaconum, qui sedem illam proprio rectore superstite praesumpsit invadere, competenti cum suis sequacibus increpatione corripuit. [Col. 1373] Pro cujus etiam infausta nefariaque praesumptione penitus amputanda sanctitatis studio jussit, et pro pace Dei Ecclesia ipsi jam fato praecepit diacono, ut nec tale quid unquam tentaret peragere, nec eamdem sedem Placentinam, sive viveret Seufredus, sive moreretur episcopus, repetere praesumeret vel recipere. Omnium namque insignis idem atque praeclarus pontifex pietate magistra miserias ac necessitates praevidens, cunctis clementer compatiendo celeri subveniebat egenis intuitu, et imitatione Domini nostri Jesu Christi, qui ad redimendum humanum genus e sublimi descendit ad infima, in populo pulo labores sustinebat ingentes.
607 Claudorum quapropter atque caecorum, necnon et diversis poenis affectorum in porticu beati Petri apostoli jacentium ad oram Tyberini fluminis ad sitim auferendam non posse gressus conspiciens tendere, ac diversarum gentium quae undique pro sceleribus apostolica limina propriis expetebant, utilitatem divinitus attendens, jussit, minime corpori suo parcens, formam aquaeductus, qui multis a temporibus ruerat, et ad beatum Petrum apostolum ob hoc aqua non ducebatur, in meliorem quam fuerat certamine quamplurimo revocari statum: ita ut non solum hominibus profuerit debilibus, sed etiam omnibus ecclesiam beati principis apostolorum adeuntibus praecipuum opus exstiterit, sicut hactenus ad decorem Leonianae urbis luculenter conspicitur ac habetur. Praeterea Ostiensem urbem quam diu ac memoriae [Col. 1373] divae memoriae. beatus papa Gregorius, ne gens iniqua Saracenorum populum Domini in circuitu caperet aut interimeret, ad salutem multorum construxerat, in ruinis jacentem inspiratione superna tactus fortiori firmiorique fabrica reaedificari iste sanctissimus praesul jussit et in melius restauravit, portisque etiam et turribus fortissimis muniens promptos ad bella in ea homines collocavit, ita ut nullatenus alienigenae gentis incursio de caetero illi possit dominari, aut concivibus ejus damna in aliquo nisi, quod absit, per desidiam operari.
608 Interea meritis beatissimi hujus in orbe prorsus exuberantibus, operante potentia summi Dei, qui quotidie suos per famulos signa et mirabilia magna facit, rex Bulgarorum Christianitatis et fidei sanctae doctrinas agnoscens meruit baptizari, et qui prius creaturae serviens saeviebat crudelitate, hujus temporibus Creatori colla submittens ampla coepit religione jubere, magnaque usus est pietate. Tunc ad hunc catholicum et vere praesulem orthodoxum legatos suos mense augusto indictione XIV destinavit, donaque non parva tam sanctis locis quam eidem summo pontifici contulit, suggerens ejus apostolatui quid se facere salubrius oporteret, vel quid erga reliquum Bulgaricum adhuc baptismo sacro carentem populum, ut fidei sacramenta perciperet, agi deberet. Quod beatisssimus audiens papa magna repletus laetitia laudes Christo reddidit amplas, et cum omni sibi divinitus commissa Ecclesia gratulans, infinita praeconia Deo nostro, qui novissimis his temporibus tantum fecit miraculum, devota mente supplici quoque voce resolvit. Porro legatis ejusdem jam nomine Michaelis Bulgarici regis a sancto papa receptis, honorifice apud se eos retinuit. Et interim sedis apostolicae missos, Paulum scilicet Populoniensem et Formosum Portuensem, magnae sanctitatis episcopos, statuens, hosque monitis mellifluis atque doctrinis instruens, ad praedicandam genti illi eos ire decrevit. Cum quibus quoniam per Bulgaricum regnum iter usque Constantinopolim terra tenus tenditur, ut quidquid de sancta Constantinopolitana Ecclesia, licet jam per Orientem hoc ipsum idem papa semel et bis apostolicis litteris divulgatum habuerit, apud se decretum existeret, eidem per suos legatos Ecclesiae notum faceret, Donatum episcopum Ostiensem, Leonemque presbyterum sanctae Romanae Ecclesiae, necnon et Marinum sanctae sedis diaconum apostolicae missos idoneos aeque direxit, ut illi Bulgariae populum ad fidem converterent, et iste quid vel qualiter apostolica sedes de eadem Constantinopolitana deliberatum habuisset Ecclesia modis omnibus nuntiaret: quod in nomine Domini cum adjutorio sancti Petri et Pauli factum est. Sed praefatis Paulo et Formoso venerabilibus episcopis in Bulgaria morantibus, Donatus reverendus episcopus, Leoque presbyter, et Marinus apostolicae sedis minister dum Constantinopolim ire vellent, ecce inter fines Bulgariae Constantinopolitanorumque quemdam Theodorum illas custodientem invenerunt, qui eos ultra non dimisit abire, quin potius innumeris eos denotans injuriis, adeo tantae sedis legatis abusus est ut etiam equorum, in quibus sedebant, capita percuteret, diceretque: Imperator noster vos necessarios sane non habet.
609 Sed idem imperator legatis regis Bulgarorum ita fertur dixisse: Nisi per Bulgariam missi sedis apostolicae venissent, nec faciem meam, nec Romam diebus vitae suae viderent. Illi vero per quadraginta dies illic residentes, ut cognoverunt quia hoc imperator Graecorum fieri jusserat, terga verterunt, et Romam haec eadem nuntiantes coacti reversi sunt. Porro a praenominato rege Bulgarorum apostolici missi mente alacri magnaque suscepti devotione coeperunt salutaribus edocere populum monitis, et a minimo usque ad maximum sacro fonte cum Deo gratia abluerunt, omnemque ritum Christianae fidei, sicut a sanctissimo papa instructi fuerant, in consuetudinem Bulgarorum tradiderunt. Gloriosus autem Bulgarorum rex fidei tanta coepit flagrare [Col. 1375] monitis hujus pii Patris illectus constantia, ut omnes a suo regno pellens alienigenas, praetatorum apostolicorum solummodo praedicatione usus missorum, pascuis vitae aeternae jugiter refici nempe decreverit, unumque ex his Formosum vita et moribus episcopum sibi dari archiepiscopum expetierit. Tunc iterum legatos suos Romam direxit, et inter alia beatissimo papae id ipsum suggerens ab ejus sanctitate pro instructione gentis illius presbyteros postulavit. Ipse vero talibus papa compertis valde gavisus est, et infinitas Deo laudes rependens, non pauci numeri coram se probavit presbyteros, et quos dignos reperit praedicationis gratia in Bulgariam direxit, cum quibus Dominicum Trivensem, et Grimoaldum Polimartiensem episcopos destinavit: ut quia ipsum Formosum plebem dimittere sibi creditam non oportebat episcopum, ex his presbyteris ad archiepiscopatum qui dignus inveniretur in nomine Domini tandem eligeretur, et sedi consecrandus apostolicae mitteretur.
610 Inter haec quidem statuit beatissimus papa, solertissimusque vitiorum corrector, et Dei cultor, ut penetrantibus ipsis Bulgariam episcopis, Paulus, cujus superius memoriam fecimus, Populoniensis, ipseque Grimoaldus episcopi Bulgariae quidquid ad divinum ministerium pro instructione gentis illius pertineret, efficerent, et saepius dictus Formosus, atque Dominicus venerabiles episcopi iterum Constantinopolim pro schismate ibi exorto, de quo jam late disserui, proficiscerentur. Sed dum haec agerentur, Dei judicio Michaelem Graecorum imperatorem ultio digna perculit, et nefanda nece peremit. Imperante autem Basilio in Constantinopoli, quoniam voluit Deus ipsius sancti pontificis juges labores, quos pro sancta Constantinopolitana passus fuit Ecclesia, cum fine boni operis consummare, sicut fama se habuit, Photius neophytus ac invasor ut moechus pellitur, et juxta decretum sedis apostolicae patriarcha Ignatius Constantinopolitano redditur throno. Neque enim hic divinorum exsecutor operum piissimus et catholicus papa, quae sua sunt, sed ea quae Dei sunt primo loco posuit et quaesivit. Et cum adjutorio sancti Petri bella Domini summo dispensationis libramine spiritaliter praeliari curavit. Praelatos siquidem quosque ne subditos laederent magna provisione moderans, ut pater commonuit, et ut subjecti praelatis subessent juxta uniuscujusque privilegia pastoraliter quoque decrevit. Cujus qui sanctum studium vult agnoscere, in epistolis suis, quas bene libratas per mundi partes direxit, luce clarius invenire valebit: quippe qui animam suam in manibus suis posuit, qui nulla nisi coelestia cogitabat, qui jejuniis, vigiliis et orationibus nocte ac die vacans, nec requiem corpori nec membra dabat sopori. Nam si cuncta quae Christi gratia plenus virtutibus atque fide sanctitatis opera gessit, et moribus vitaque docuit et implevit, chartis inserere volumus, prius fortasse membrana quam sermo deficiet. Tamen antequam ad finem vitae illius stylum vertamus, ad ea quae sanctis locis contulit redeamus.
611 Hic igitur egregius papa ob amorem principis apostolorum Petri apostoli nutritoris sui fecit in basilica ejus pannos tam scilicet de stauraci, quam et de fundato, vel aliis pulchris variisque coloribus numero. . . Qui trabes majores in presbyterio respicientes omnes in gyro complevit, quae illud luculenter ornant decusque augent, et amplius mira sua magnitudine dant honorem; ubi etiam, quod nullus post devastationem Saracenorum agere nixus est, arcum fecit argenteum, et melius quam olim fuerat super excellentiorem trabem quae est ante cyborium in medio posuit, pensan. libras. . . et tres imagines argenteas, una figuram Domini Salvatoris, duabus vero angelorum sculpsit effigies, ac illis novem libr. auri deaurans subposuit, quarum una pens. libras octuaginta, alia libras septuaginta, tertia vero pens. libras similiter septuaginta. Fecitque ibidem crucem auream unam pretiosis gemmis ornatam, pensan. libras. . . et in summitate ejusdem eam arcus locavit, ubi pro amplitudine decoris ejus atque speciminis appendit coronam auream unam, cruces argenteas duas, calices argenteos duos, et staupos argenteos duos. Porro in purpureis marmoribus, quae ante corpus beati Petri apostoli rugas argenteas retinent, dextra laevaque duas cruces argenteas offerens posuit, pens. lib. . .
612 In patriarchio siquidem Lateranensi domum pulcherrimam nimisque decoram fieri jussit. Et oratorium sanctae Dei Genitricis illic construens, vestes et competentes ornatus pro aeternae vitae amore lucifluis votis ipse beatissimus pontifex obtulit. Idem etiam a Deo protectus et coelesti gratia circumvallatus multa casum minantia renovavit loca sanctorum, et diversis ecclesiis diversa munera contulit, et commoda luculenter adauxit. Et in cyborio Constantinianae basilicae optimos de sifori, et de fundato quatuor pannos appendit. Deinde regni coelorum clavigero paris in cyborio numeri pannos optimos obtulit. In ecclesia doctoris gentium similiter fecit. In ecclesia sanctae Dei Genitricis ad Praesepe pari modo, aeternae pro retributionis praemiis egit. Et in ecclesia sancti Laurentii Christi martyris foris muros Urbis, aeque pannos optimos quatuor in cyborio dedit. Hujus quippe beati temporibus praesulis tanta ubertas et victuum copia exstitit, ut omnem memoriam famis decessoris sui factae diebus haec oblivioni traderet abundantia. Hic fecit ordinationem unam per mensem Martium, presbyteros septem, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero sexaginta quinque. Postquam autem [Col. 1377] sedem apostolicam victoriosissime, et ut verus Dei athleta, catholice ac principaliter rexit, ex hac luce Idibus Novembris indictione prima migravit ad Dominum. Porro quid dicam, cum non solum ejus exitum diversae hominum nationes plena ratione utentes, verum etiam, quantum ad intemperantiam aeris, ipsa mundi elementa diu fleverunt, et de morte tanti viri in tristitia permanserunt? Quo defuncto corpus ejus sepultum est ante fores basilicae beati Petri apostoli.
[Col. 1395A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num 613, lin. 7, 8, inerat ei in Christo, etc., tanta fiducia. lin. 9, cunctaque. Num. 614, lin. 5, strictim virtutum. lin. 11, et ipse presbytero quintum et vigesimum. lin. 22, non solum non dubitarent. Num. 615, lin. 15, diceret anhelare. Num. 616, lin. 13, Bulgarum. Num. 617, lin. 1. gaudere Gauderinum Veltriensem. lin. 2, Gymmodinem. Num. 619, lin. 5, feria septuagesimae. Num. 622, lin. 9, quousque raptas. Num. 624, lin. 2, destinati huic sanctissimo. lin. 16, respondit contra sedem. Num. 626, lin. 6 et 7, librum referentes videbitis. Num. 627, lin. 6, cunctorum subscriptione roboratis. [Col. 1395B] Num. 631, lin. 6, occulerant, defraudantur. Num. 637, lin. 16, ipse admittant. Num. 613, lin. 1, Talaro episc. sedit annos 5, menses 11, dies 12. Hic cum aliquando inter compresbyteros suos a papa Sergio consuetudinaliter denarios percepisset, domum regressus, equestri suo praecepit ut multitudini peregrinorum, quos ante januam ejusdem domus ivenit, ternos ex eisdem denariis in singulis erogaret. [ M., den. sing.] Cumque ille ( ut lin. 14) neque tertiae parti eorundem singulos sufficere posse affirmaret, ipse acceptis denariis ternos singulis erogavit. In qua redundatione cum miraretur equester liberalis sacerdos ex residuis multitudini familiae suae iterum ternos largitus est cuique. At cum sex superessent: Vides, inquit, quam largus est Dominus, qui ex illa quadragenaria quantitate mihi tibique ternos misericorditer reservavit. Hic cum ad Romanum pontificatum ab ecclesia [Col. 1396A] Dei Genitricis dominae nostrae, quae dicitur ad Praesepe, vide num. 614, lin. 33, 34, traheretur ad patriarchium Lateranense, certatim a clero et proceribus, et plebe deportatus est. Quod audientes missi Ludovici imperatoris, moleste tulerunt, indignati scilicet, quod dum praesentes essent, non invitati fuerunt, nec. opt. a se f. p. el. interesse meruerunt. Qui acc. r. qu. non. c. c. A. Num. 614, lin. 38, temporis prospectu hoc omissum f. lin. 40, omnem indignationem inoliter [ M, molitus] sedaverunt, ac ad salut. lin. 41, accesserunt. Audiens hoc Ludovicus Christianissimus imperator, mox imperialem scribens epistolam cunctos Romanos, ut num. 615, lin. 9. Num. 615, lin. 11, tanto peregissent officio praesulem collaudavit, per quam epistolam videlicet, innotuit. lin. 12, pro consecratione Romani pontificis quoquo m. lin. 13, unanim. ard. cup. lin. 14, auf. a Rom. eccl. lin. 15, Hujus temporibus celebrata [Col. 1396B] est apud Constantinopolim synodus pro expulsione Photii, et restitutione Ignatii patriarchae, et Bulgarorum legati coram Basilio imper. et legatis quatuor apostolicarum sedium longam disceptationem habuerunt, utrum Romanae, an Constantinopolitanae Ecclesiae subjecti esse deberent. Postea vero legatus Michaelis Bulgarici regis cum donis regalibus regias litteras obtulit summo pontifici Adriano, ut num. 639, sub initium. Num. 639, lin. 8, eligendo d. lin. 9, archiep. officio s. pont. vero Silvestrum quemdam subdiaco-Bulgaris eligendum direxit cum episcopis Leopardo Anconitano, et Dominico Trivisiensi. Postmodum per Orientales, ut num. seq. lin. 5. Num. 640, lin. 6, sacerdotes suscipientes Romanos ejecerunt. Iste beatissimus oleo inunxit, et imperatorem constituit Karolum Ludovici filium. Videntur aliqua deesse. Num 614, lin 10, subterfugeret. lin 24, missas celebrare. lin 28, ubi emicantibus ind. Num 615, lin 4, bisuros uspiam estimasse. lin 7, sedarentur. lin 15, diceret anhelaret. lin 20, beatissimo papa Nicolao. Num 619, lin 9, jugiter concrepantium laudans. Num 620, lin 5, justitia rectitandi. Num 622, lin 12, commun. frequenter acc. Num 627, lin 16, sacerdotum usque erecedivam sedis. [Col. 1398A] Num 629, lin 11, residunt. lin 12, revertuntur. Num 631, lin 4, libellorum. Num 637, lin 8, Teque rev. patr. lin 9, omnibus praesentibus contestamur, ut. Num 638 lin 6, fuerant denudati. Num 639, lin 10, diximus penitente sortito. Num 640, lin 1, non valens quanta esse, quam a Graecorum imperatore, quam natorum. lin 4, potissimum pertinere. lin 13, 14 non videtur. Videntur aliqua deesse.
613 Adrianus, natione Romanus, ex patre Talaro, postepiscopo regionis tertiae, sedit annos quinque. Hic ex proximitatis genealogia beatae recordationis quarti Stephani et Sergii junioris pontificum descendens, dum miris polleret actibus a venerandae memoriae quarto Gregorio sedis apostolicae praesule subdiaconii sortitus est ministerium. Deinde vero in Lateranensi patriarchio familiariter assumptus laudabiliter conversatus ad regendum titulum sancti Marci confessoris Christi atque pontificis presbyter ordinatus tam inculpabiliter deguit, tam viriliter ministravit, ut non tantum sicut factus presbyter, sed sicut futurus pontifex, reverenter ab omnibus coleretur. Siquidem et in eo erat in Christo ejusque Genitrice, apud cujus praesepe jugibus orationibus incumbebat, tanta fiducia, ut bene faciens non deficeret, nec quidquam discriminis, cuncta quae habere poterat discretissime largiens, incurrere formidaret. Nam cum die quadam inter compresbyteros suos a sanctissimo papa Sergio consuetudinaliter denariis quadraginta perceptis domus suae portas revertens ingredi vellet, ac prae multitudine peregrinorum, quae ibi fiducialiter more solito velut ad horreum commune confluxerat, omnino nequiret: misericordia motus equestri [Col. 1379] equestri, dispensatori suo. suo retulit, nil sine tantis fratribus in tantillis denariis sibi esse commune. Cumque ille neque tertiae parti pauperum singulos denarios posse sufficere intulisset, in virtute, inquiens, Christi, qui de quinque panibus et duobus piscibus quinque millia hominum satiavit, non singulis singulos, sed ternos singulis denarios erogabo. Et haec dicens forinsecus portae succedens, ac de manu equestris sui suscipiens peregrinis cunctis egredientibus ternos sigillatim denarios erogavit. In qua redundatione cum miraretur equester non solum defecisse denarios, quinimo superfuisse, liberalis presbyter qui supererant domum recipiens multitudini familiae suae ternos nihilominus personatim nummos largitus est. At cum sex itidem superessent: Videas quam largus et quam suavis sit omnipotentissimus Dominus, qui quadragenariam quantitatem nummorum et fratribus nostris per ternos distribuit, et mihi ternos, tibique ternos aequa forte servavit.
614 Erat praeterea tantae hospitalitatis et largitatis, ut non immerito beato Job [Col. 1379] Job. XXXIII. in his valeat comparari, nam ab infantia crevit cum eo miseratio, et de utero matris cum ipso egressa est. Non despiciebat praetereuntem, eo quod non haberet indumentum, cujus latera nimirum ovium calefaciebat velleribus, nec buccellam quidem suam comedebat solus, cum hanc cum pupillis et egenis comederet. Quippe qui oculus esset caeco et pes probabatur existere claudo, et, ut scriptis virtutum ejus multiplicitas referatur, pater erat pauperum, et cordis viduae consolator, ostium ejus viatoribus patebat, nec erat clausa janua domus ipsius quippiam postulantibus ab eo, ut ab omni clericali gradu, ab omni senatorio et populari concordissimo coetu, sicut post mortem quarti papae Leonis, ita post obitum tertii Benedicti pontificis [Col. 1379] Nota iterum Benedictum Leoni IV succedere. subire summum pontificium, nisi ipse diversis argumentis et exquisitis excusationibus verecunde subterfugisset, cogeretur. Sed cum apostolicae memoriae sanctissimus papa Nicolaus rebus excessisset humanis, et iste impraesentiarum tertium quintum et vigesimum annum transiret, omnes [Col. 1381] urbis Romanae concives, simul et hi, quos extrinsecus tunc adesse contigerat, tam pauperes quam divites, tam clericalis ordo quam cunctum populi vulgus, omnis scilicet aetatis, professionis et sexus, contemptis omnibus excusationibus Adrianum desiderant, Adrianum dari sibi praesulem ac pastorem exoptant. Nullusque in totius Urbis amplissimo spatio repertus est, nisi vel se vel suum quemque provehi voluisset, qui non Adrianum promoveri ad hoc culmen medullitus exoptaret. Proceres vero licet soluto in duas partes corpore viderentur esse divisi, una tamen mente parique circa hunc flagrabant ardore, quoniam causam divisionis eorum non nisi nimius in tantum virum faciebat charitatis affectus, dum sic alterutra pars sibi praeferri gestiret, ut si hunc altera pars deligeret, pars altera penitus dubitaret, nec erat ibi parti alteri retinendi [Col. 1381] forte, reticendi. voluntas, nisi quia opinabatur eam sua in alium vota dirigere, praesertim cum multi monachorum, plerique religiosorum sacerdotum ac fidelium laicorum, coelitus emissis visionibus, multo jam tempore Adrianum futurum pontificem non solum dubitarent, verum etiam apertis vocibus proclamarent. Inter quos quidam Adrianum in sede apostolica pallio humeris obducto reclinatum videbant: alii eum cum apostolicis infulis missas celebrantem: nonnulli more apostolico in basilica Lateranensi aureos erogare: plerique in equo, cujus sessione sanctissimus papa Nicolaus ad sanctum Petrum pergens usus fuerat, eum cum pontificali pallio impositum praecedentibus axiomaticis et subsequentibus reliquis turbis in Urbem redire patriarchiumque subire conspexerant. Verum ubi evidentibus indiciis hunc eumdem utraque parte dirigi claruit, tanta in eum unitas et animorum et corporum fuit, ut unum in eis erga eumdem domini sacerdotem cor et unus spiritus inesse omnibus videretur; ita ut lapis angularis, salva reverentia Jesu Christi Domini nostri, quodam modo possit vocari. Quoniam per ostensionem, imo profectionem suam, solvens inimicitias cordium fecit utraque unum. Collectis igitur omnibus tam episcopis cum universo clero, quam primoribus Urbis cum obsecundantibus sibi populis, ab ecclesia sanctae Dei Genitricis semperque virginis Mariae, quae appellatur ad Praesepe, rapitur, trahitur, et ad Lateranense patriarchium certatim ac a procerum et plebis multitudine deportatur. Quod audientes tunc missi principis moleste tulere, indignati scilicet non quod tantum virum nollent pontificem, quem nimirum anxie cupiebant, sed quod se dum praesentes essent, quirites non invitaverint, nec optatae a se futuri praesulis electioni interesse consenserint. Qui accepta ratione quod non Augusti causa contemptus, sed futuri temporis hoc omissum fuerit omnino prospectu, ne videlicet legatos principum in electione Romanorum praesulum mos exspectandi per hujusmodi fomitem inolesceret, omnem suae mentis indignationem medullitus sedavere, ac ad salutandum electum etiam ipsi humiliter accessere.
615 Cumque patriarchium Lateranense ascenderent, atque descenderent, tantis clamoribus universae plebis ut sibi diu desideratus vir ad consecrandum daretur clamitantis obsessi sunt, ut nullus eorum loquentis secum collegae sui verba posset audire. Erat enim cernere singulos circa consecrandum pontificem tantam dilectionis efficaciam possidere, quantam nec vidisse nec visurum unquam quis aestimasset. Denique omnes hunc certatim coram eisdem legatis rapere, et ad summum Pontificatus apicem provehendum trahere, ac anxie nitebantur portare, nisi blanditiis senatorum et consiliis aliquantulum sedati fuissent. Quorum omnium unanimitatis desiderinm audiens Ludovicus Christianissimus imperator, cognoscens etiam qualiter in eo decretum suis subscriptionibus roboraverunt, valde gavisus est. Et ut tantus Domini famulus cunctisque gentibus videlicet tam Romanis quam diversis advenis desideratus et desiderabilis Christianae plebi praeficeretur, medullitus exoptavit: et mox imperialem scribens epistolam, cunctos Romanos quod dignum tanto elegissent officio praesulem collaudavit, per quam videlicet innotuit, nulli quippiam praemii fore ex consecratione ipsius, quoquo modo pollicendum, cum ipse hanc non suorum suggestione, sed Romanorum potius unanimitate commotus ardentissime cuperet provenire: maxime cum reddi quae ablata fuerant, non auferri ab Ecclesia Romana, vel deperire quippiam se diceret amare. Itaque Sabbato peractis rite orationibus, vigiliis et eleemosynis, Dominico secundum morem idem venerabilis sacerdos ab universitate ad ecclesiam sancti Petri apostolorum principis ductus nono decimo Kalend. Januariarum indictione 1, anno praefati Augusti decimo nono, per episcopos reverendissimos, scilicet Petrum Gavensem, Leonem Silvae Candidae, deinde tertio loco Donatum Ostiensem, quia episcopus Albanensis obierat, Formosus vero Portuensis a beatissimo Nicolao ad praedicationem et instructionem Bulgarorum destinatus exstiterat, benedictionem summi pontificatus ad consolationem videlicet multorum sanctae Dei Ecclesiae filiorum, qui factiosorum tyrannide liberius solito saeviente inter unius decessionem, et alterius substitutionem pontificis diversis agebantur exsiliis, variisque afficiebantur incommodis, suscipere meruit in nomine Domini.
616 Siquidem ad celebritatem missae ipsius tam incredibilis exstitit multitudo, ut certatim de manu ejus omnibus communicare nitentibus Theutgaudus Trevirorum archiepiscopus, et Zacharias Anagninus episcopus, quia a domno Nicolao sacerdotio denudati etiam communione caruerant, simulque [Col. 1383] Anastasius, qui dudum a Leone, Benedictoque pontificibus presbyterio denudatus inter laicos communicare solitus erat, ecclesiasticam communionem sub congrua satisfactione receperint. Igitur mox ad patriarchium Lateranense reversus est, et consuetudinem ab eo, qua diversorum xeniorum hinc inde confluentium (retentis solum quae usibus mensarum sufficerent reliquiis), pretia capiuntur, exclusit dicens, non esse pium quod gratis accipimus pretio venundare, et chariores habere rationalibus fratribus irrationabiles nummos, pro quibus Christi pretiosus est cruor effusus, sed parvipendantur, inquit, obsecro, haec pudenda pretiorum commercia, et quod gratis accepimus, gratis juxta praeceptum Domini largiamur, et oblationes Christi cum ejus hospitibus ac inopibus partiamur, propter quos has nobis tribui divinitus scimus. E vestigio etiam Dominicum et Grimoaldum episcopos, quos decessor suos [Col. 1383] Al., suus. sanctae recordationis papa Nicolaus in Bulgariam patriam ire praeceperat, et a se in ipso articulo sui discessus absolverat, quique videntes tanti Patris obitum ire distulerant, eadem fungentes legatione direxit, et quasdam epistolarum, quas ille mittendas delegerat, ut se ejusdem voluntatis et studii fore ostenderet, suo nomine titulari praecipiens, in quantum tempestas fluctuosi temporis permittebat, piissimi Patris votum pius haeres implevit.
617 His ab urbe dimissis, continuo exsules, Gaudere cum videlicet Veltriensem et Stephanum Nepesinum episcopos, et Joannem cognomento Hymmonidem, quos procacissima falsitas serenissimo Augusto incusans domo patriaque proscripserat, ab Augusta mansuetudine multis epistolarum documentis requirere studuit, dicens, se bonum Ecclesiae Dei pastorem videri non posse, nisi oves quas fideles sanctae Ecclesiae infidelis vir per suam subreptionem proscripserat. recepisset. Qua religiosa suggestione laetificatus Augustus una cum Christianissima conjuge, non solum eos, propter quos summus pontifex miserat, honorifice ad Urbem remisit: verum etiam quoscunque privata simultate tanquam reos imperatoriae majestatis, et in ergastulis quilibet truserat, ut reverterentur, praecepit absolvi.
618 Post haec summus pontifex basilicam Nicolaitanam, quam sanctissimus papa Nicolaus a fundamentis adeo luculenter cum tribus aquaeductibus fabrefactis exstruxerat, ut omnes Lateranenses basilicas sui pulchritudine superaret, juxta votum decessoris sui picturis variis decoravit. Cujus ipse conversationis exempla sic solertissime sequebatur, ut ab hostibus sancti Nicolai, quia omnibus ejus acta penitus infringere nitebantur, Nicolaitanus et scriberetur et publice diceretur. Quorum scilicet hostium, quia nonunllos parturientes injustitiam, conceptum dolorem effusuros esse cognoscens, penes se veluti zizanium inter frumenta, usque ad maturitatis tempus dispensatorie retinebat, rumore fallaciter exsurgente creditum est, quod omnia decessoris sui acta, quae ille zelo divino sanxerat, hostes vero ejus ad proprios libitus infamabant, voluisset infringere.
619 Unde accidit ut omnes Occidentalium regionum episcopi solemnes ac honorificas litteras emittentes religiosam ejus memoriam, utpote orthodoxae et verae philosophiae pontificis excolendam, summo pontifici jugiter inculcarent. A cujus videlicet sanctissimi Adriani papae collegio, cum per dies aliquot quidam Graecorum, et aliarum gentium servorum Dei per id tempus Romae morantium, se clanculo suspendissent, sexta feria LXX idem sanctissimus antistes eos secundum consuetudinem, refectionis gratia, solito plures numero convocavit. Quorum omnium manibus per semet humiliter aquam fudit, cibos apposuit, pocula ministravit, et, quod nullus pontificum ante se fecisse noverat, ut eos promptiores ad prandium redderet, cum illis discubuit, canticis spiritalibus ibi per totum spatium jugiter laudes concrepantibus.
620 Dum surrexisset ab epulis in faciem suam coram omnibus procidit, dicens: Rogo vos et suppliciter obsecro, patres, fratres, et filii, ut fundatis Domino pro sancta catholica Ecclesia sua preces, oretis pro Christianissimo filio nostro Ludovico imperatore Augusto, ut ei Deus omnipotens ad nostram perpetuam pacem Sarracenorum faciat subditam nationem. Oretis etiam pro me fragili et imbecilli, ut det mihi Christus virtutem tantam Ecclesiae suae multitudinem in sanctitate et justitia regendi, qui commisit beato Petro apostolo cunctos regere quos redemit: quatenus qui curarum saecularium pulvere caligans, plerumque spiritalia minus luculenter intueor, vestra mihi jugis oratio, quae tanto purior quanto ab inquinamentis saeculi remotior est, divinitus suffragetur. Cumque illi pro se magis illum oportere preces fundere clamitarent, qui tanto acceptior apud Deum haberetur, quanto solus pro omnibus in labore ferventior, interna miseratione commotus cum lacrymis ait: Quia pro valde bonis orare, charissimi, gratiarum actiones Deo persolvere est, peto, ut dominum patrem decessoremque meum sanctissimum et orthodoxum papam Nicolaum habentes in vestris orationibus communes grates Domino referatis, qui eum Ecclesiam suam miseratus elegit, et ad excludendum mundi tumidissimos sirepitus, sicut Josue, clypeo protectionis armavit, et gladio spiritalis potentiae roboravit.
[Col. 1385] 621 Quo audito, cuncti famuli Domini, videlicet Hierosolymitani, Antiocheni, Alexandrini ac Constantinopolitani, quorum aliqui legationibus mundi principum fungebantur, diutino stupore attoniti, in vocem clarissimam prorupere, dicentes: Deo gratias, Deo gratias, qui talem Ecclesiae suae praeficiendum disposuit; qui nosset, sui patris et decessoris reverentiam prae oculis ponens, gregem Dominicum in virga et baculo pascere, testamentumque Patrum non convellere sed implere. Deo gratias, Deo gratias, qui in sede sui apostoli non posuit apostaticum papam, qui domus suae fundamenta posuit non super arenam, sed super firmissimam petram, qui te succedere fecit sanctissimo papae Nicolao, nec ab ejus decretis abscedere. Eia, cesset invidia, mendax fama recedat; domno nostro Adriano a Deo decreto summo pontifici, et universali papae vita! dictum est ter. Cumque manu silentium innuisset, summus praesul intonuit, dicens: Reverendissimo, sanctissimo et orthodoxo domno Nicolao a Deo decreto summo pontifici, et universali papae sempiterna memoria! dictum est ter. Novo Heliae vita perennis, et immarcessibilis gloria! dictum est ter. Novo Phinees aeterni sacerdotii infulas merenti salus aeterna! dictum est ter. Sequacibus ejus pax et gratia! dictum est ter.
622 Igitur Lambertus Vintonis filius, dux Spoletanus, tempore consecrationis hujus venerandi pontificis Romanam urbem praeter consuetudinem sicut tyrannus intravit, non rebellantem sicut victor satellitibus suis ad praedandum distribuit, majorum domos multis muneribus vendidit, nullis monasteriis, ecclesiis nullis pepercit: quinimo nobilissimi generis puellas tam intra Urbem quam extra suis satellitibus indifferenter diripiendas concessit. Propter quae apud Augustos piissimos Romanorum querimoniis praegravatus, ducatum perdidit, iram principum et invidiam pene cunctorum Gallorum, tanquam revera sedis apostolicae hostis adjudicatus, incurrit. Mox Romanus pontifex, tanta tyrannide liberatus, Aistaldum Walterium, Hilpianum, Odonem et Teopertum, cum cunctis aliis raptoribus et praedonibus, quousque rapta redderent sibique legaliter satisfacerent, omni ecclesiastica communione privavit. Sed Teopertus quae rapuerat haud difficulter reddere studuit. Aistaldus vero vir Deo devotus, belloque fortissimus, ad praesulem se percutientem tota humilitate conversus est, ejusque gratiam secundum omne Romanorum libitum satisfacturus accipiens, spem quoque resumendae communionis accepit. Quam nimirum recipere praevaluisset, nisi conjurationi Lambertorum postea conscius cum viris excommunicatis ac rebellibus fugiens Beneventum petere maluisset.
623 His ita compositis, postquam Michael Graecorum imperator Bardam Caesarem, Photii fautorem, suum, sicut perhibent, interitum machinantem peremit, Basilium collegam sibi adoptans imperatorem constituit: cumque novus imperator Basilius a catholicis, tanquam qui semper eis faverit, summo studio coleretur, Michael a spadonibus suis, dubium an filii voluntate, peremptus est. Moxque Basilius rerum potitus, primo quidem non se fuisse conscium necis Michaelis, ut fertur, omnibus satisfecit: tum vero secundum Romanae Ecclesiae constitutum pervasorem Photium pepulit, et Ignatium patriarcham, populo adnitente, patriarchio restituit, ac ex utraque parte, Ignatii videlicet patriarchae, Photiique neophyti, legatos Romam per suum spatharium Basilium nomine destinavit, qui praesente summo antistite alternatim confligerent, et justitia suffragante aut justificarent Photium aut perpetuo condemnarent. Sed divino judicio disertissimam partem Photii pelagus sorbuit, et simplicissimam partem Ignatii cum legato imperiali salvam servavit. Nullusque ex neophyti parte, nisi monachulus, Methodius nomine, solus evasit. Qui postmodum neque Photium, pro cujus parte venerat, neque Ignatium contra quem, sed neque universalis Ecclesiae, ad quam venerat, jura suscipiens, tertio conventus, tertio perfidiae denotatus, semel anathematizatus abscessit.
624 At vero Basilius legatus imperatoris et Joannes metropolita Caesareae Cappadociae Nicolao fuerant destinati. Hinc sanctissimo papae Adriano cum episcopis et proceribus in secretario sanctae Mariae Majoris juxta morem sanctae sedis apostolicae residenti se satis humiliter praesentarunt, dona et epistolas obtulerunt. Quibus susceptis, sanctae Romanae Ecclesiae, cujus conamine Constantinopolitana Ecclesia de schismate purgata surrexerat, multiplices gratias retulere, ac post innumera laudum praeconia concordi voce dixere: Devotissimus filius vester imperator Basilius, et patriarcha munere vestro restitutus Ignatius, dum Ecclesia Constantinopolitana per interventum vestrum invasorem Photium propulisset, in archivo ejus librum summa falsitate congestum contra ingenium sanctae Romanae Ecclesiae sanctissimique papae Nicolai reperere. Quem bullatum quasi vere contagiosum a sua urbe penitus propulere, vobisque utpote summo capiti, cui Christus coelo terraque solvendi atque ligandi potestatem tribuit, misere. Quem, precamur, suscipientes rimamini, et fraudulentiam quam insontibus Constantinopolitis noster versipellis Photius inferre potuit, ex eo quod in hanc sanctam Romanam Ecclesiam non habentem maculam neque rugam, aut aliquid hujusmodi, audacem linguam exacuit prorsus, advertite: et quid Ecclesiae Dei de hoc latrocinio sit sentiendum, quod sub nomine synodi furtim ab eo confictum est, palam omnibus promulgate. Utrarumque partium consessu pontificem annuente, Romanam contra sedem apostolicam, pontificemque ipsius, quia Photius vocem non habuit, sententiam [Col. 1387] forte praecipitare potuit, judicium vero librare non potuit; sed a sede apostolica bis judicatus bisque damnatus est.
625 Et quia viribus suis confidens in sanctissimum pontificem nostrum Nicolaum falsa garrire non timuit, os suum nimirum in coelum posuit, et linguam suam ut terram pertransiret exeruit. Ideoque conciliabuli ipsius librum scrutandum admittimus, ut auctor illius, et fabricator mendacii, et inventor perversorum dogmatum tertio judicetur. Egressus metropolita librum exhibuit, et in terram praecipitavit, imprecando illi, dicens: Tu, maledictus Constantinopoli, sis Romae iterum maledictus. Te minister diaboli Photius, novus Simon mendacii compilator aptavit. Te minister Christi Nicolaus, novus Petrus veritatis amator attrivit. Et spatharius calce suo, enseque librum percutiens, nihilominus ait: Credo in hoc opusculo diabolus habitat, quia per os complicis sui Photii, ea, quae per se dicere nequit, eructat. Nam et subscriptionem Basilii nostri imperatoris post subscriptionem Michaelis, quem ebriosissimum subscribere noctu suasit, falsissime continet, quam ejus non esse restitutio ignatii declaravit, et satisfactio nostra, si vobis placuerit, jurejurando firmavit. Neque enim unius semper catholici Basilii nomen potuit falso suis feralibus commentis inserere, qui mutato charactere potuit multorum absentium episcoporum nomina cum paucis complicibus suis describere. Quorum videlicet episcoporum universitas tam immunis est hujus subscriptionis, quam tenoris ignara. Siquidem nullus Constantinopolitanorum, quando illud conciliabulum collectum fuisset (quia revera nec fuit) agnovit, sed quia Constantinopolim comprovinciales, veluti regiam civitatem, pro diversis negotiis instar istius urbis ascendunt, pervicacissimus Photius mendacium suum veritatis medicamento, sicut ei a primaevo fuerat institutum, linivit.
626 Dum in locum quorumdam sanctissimorum episcoporum cives quidem aliquorum illorum, sed transfugas, ut fama vulgatum est, muneribus excaecatos subscribere fecit, inde est, quod subscriptionum istius videntur diversi characteres, et quidam eorum acutiori penna, quidam grossa, nonnulli vero decrepitum simulantes grossiori membranam inquinantes describunt, ut videlicet fraude praesentium, simplicitati absentium illudatur: et illud credat facilius universitas esse verissimum, quod dissimilibus litteris fecerit falsitas esse diversum. At vos illico subscriptionum quidem dissimilitudinem referentes characteres videbitis. Fraudem vero, nisi Constantinopolim, ut omnis illa Ecclesia deprecatur, miseritis, minime cognoscetis. Tunc summus pontifex utriusque linguae peritis librum scrutandum per aliquot dies decrevit, et omnia quae in eo continebantur coram synodo fideliter propalari, quae ubique omnia strenue perscrutata est.
627 Nam venerabilis pontifex, adnitente omni senatorio popularique conventu, apud beatissimum Petrum apostolum in defensionem suae ecclesiae decessorisque sui sacrum concilium convocavit. Et primo quidem per legatos Constantinopoleos, veritate luculenter audita, decessoris sui super hujusmodi litteras legens, sinistram ipsius famam purgavit. Deinde Photium cum conciliabulo, complicibusque suis tertio anathemate perculit. Ad extremum vero caeterorum subscriptionibus et sententiis roboratum, prae foribus graduum nefandi dogmatis librum cunctorum pedibus conculcatum excussit. Quem nimirum rogus ut fomentum quoddam ignis excepit, et pene, antequam semiustum credi potuisset, cum magno fetore, piceoque colore consumpsit. Et cum forte focus inundatione pluviae naturaliter debuisset exstingui, ad pluviam quasi ad guttas olei flamma convaluit, et in laudes Dei sanctissimique papae Nicolai, simulque Adriani summi pontificis miraculi stupor tam Latinorum quam Graecorum corda resolvit. Post haec cum epistolis decessoris sui, sicut ab eo fuerat ordinatum, Donatum episcopum Ostiensem, et Marinum diaconum Constantinopolim destinavit: deinde ejusdem epistolas suo tantum nomine titulatas et commonitorium. Sed et Stephanum Nepesinum episcopum sociavit, eisque praecepit ut omne scandalum Ecclesiae Constantinopolitanae solerter sopirent, consecratisque a Methodio et Ignatio sub satisfactione libelli, quem de scrinio susceperant, proprias ecclesias redderent. Photianis vero sub eadem ac districtiori satisfactione communicarent quidem, sed sacerdotum judicium, usque ad sedis apostolicae sententiam manente sanctissimi papae Nicolai judicio protelarent. Itaque multorum anfractuum laboriosos circuitus penetrantes, tandem Christo praeduce Thessalonicam veniunt, in quam Basilius imperator Eustachium spatharium candidatum cum suae salutationis officio sanctae Romanae legatis Ecclesiae obviam destinavit.
628 Qui eos admodum honorifice per contigua itineris loca ducentes Sillambriam pervenerunt: ubi a Sisinnio imperiali protospathario, et Theognisto patriarchali eugumeno, qui Romae apud sanctissimum papam Nicolaum pro restituendo Ignatio sedulus intercessor exstiterat, cum quadraginta equis de stabulo imperiali, et totius mensae argenteo apparatu, officialibusque, qui sibi ad omnem libitum famularentur, sunt excepti. Ad castrum autem rotundum, in quo est ecclesia mirae magnitudinis sancti evangelistae Joannis nomini dicata, favore Augustali Sabbato mansionem suscipiunt. Et Dominica, quae quintadecima dies Septembris erat, indictione tertia, singulos equos cum sellis aureis devotione imperatoria capientes, obviati omnibus scholis, videlicet spathariorum, candidatorum, strategorum, [Col. 1389] mandatorum, caeterorumque palatinorum ordinum, omnibusque clericorum planetatis ordinibus ad portam auream veniunt. Ibi a Paulo librorum custode, Joseph vasorum custode, simulque Basilio sacellario ecclesiasticis indutis vestibus salutati. . . . . . a patriarcha Constantinopoleos solemniter praeceduntur, et ab omni populo cum cereis et lampadibus prosequuntur. Sicque ad Irenes palatium descendentes, in domum quae dicitur Magna Aurea, a Joanne a secretis, spatharioque candidato, et Strategio spathario candidato, quibus subministrationis gratia deputati fuerant, laudabiliter suspiciuntur, per quos imperialia mandata suspiciunt devotissime procul dubio suggerentia, ne forte moleste ducerent quod imperiali natalitio imminente in crastinum suscipi non valerent. Quo feliciter celebrato misit imperator in occursum ipsorum omnes ordines palatinos. Quibus praecedentibus ante imperatorem in chrysotriclino sibi continuo assurgentem salutabundi conveniunt, apostolicas epistolas imperatori offerunt: quas imperator per semet suspiciens osculatur. De statu Romanae Ecclesiae et de salute domni Adriani summi pontificis, deque omni ecclesiasticorum senatoriorumque ordine ordinabiliter perscrutatur, legatosque amabiliter osculatus, Ignatio patriarchae jussionem apostolicam protaturos absolvit [Col. 1389] Absolvit, id est, dimisit. . Qui sequenti die ad imperatorem redeunt, a quo taliter alloquuntur: Sanctae Constantinopolitanae Ecclesiae per ambitionem pervicacissimi Photii diversis schismaticorum fluctibus laceratae sancta omnium Ecclesiarum Dei mater Ecclesia Romana, sanctissimi domni et universalis papae Nicolai (sicut ex ejus litteris, quarum auctoritate praesens Pater noster Ignatius qui violenter fuerat a Photianis expulsus, sedi propriae nuper juvante Domino restitutus est, potest luculenter intelligi) fida provisione consuluit.
629 Quapropter nos cum omnibus Orientalibus patriarchis, metropolitis atque episcopis, censuram sanctae matris nostrae Romanae Ecclesiae per biennium praestolantes, propter Deum petimus ut Dei negotium viriliter peragatur, et tandem aliquando auctoritate vestri sacri collegii tam pestifera Photianae tergiversationis scandala propellantur, quatenus unitas et tranquillitas optatae diutius juxta decretum sanctissimi papae Nicolai restaurentur [Col. 1389] Haec fuit octava synodus oecumenica. . Legati sanctae sedis apostolicae responderunt: Et nos ideo venimus, ideo missi sumus: sed neminem Orientalium vestrorum nunquam in nostram synodum suscipere possumus, nisi oblato libello, cujus formam de scrinio sanctae sedis apostolicae sumpsimus, nobis fuerit satisfactum. Imperator et patriarcha dixerunt: Quia novum hoc et inauditum de libello proferendo asseritis, necesse est ut tenoris illius formam videamus. Nec mora, libelli forma prolata est, et de Latino in Graecum conversa omnium notitiae declaratur. Quorum quidam libellum proferentes in sancta synodo resederunt, proferre nolentes extra synodum inglorii relicti sunt, sed dietim fervore sancti Spiritus temperati, praemissa libelli satisfactione, ad unitatem sacrae synodi reversi sunt. In hanc synodum, Photius ille pervasor, de multis criminibus perpetratis rationem redditurus, adducitur. Omnes epistolae sanctae Romanae Ecclesiae contra eum prolatae leguntur. Et depositionis ac anathematis sententia dudum apostolica sede prolata in eum ab omnibus identidem jaculatur, inque ipsius conspectu nefandissimi conciliabuli profanata volumina, quibus contra sanctissimum papam Nicolaum susurra fauce latraverat, igne combusta, veritatis innocentiaeque lampas emicuit. Qui laqueum, quem olim alteri paraverat glorificandus, nunc rationis virtute ad extremam taciturnitatis inertiam devolutus intravit; et apertum sibi communionis ostium, qui sub satisfactione libelli suscipiendus admonebatur, quasi caecus in meridie declinavit. Denique gestis salubriter omnibus, qui in decem sessionibus synodi textus complectitur, legati sanctae Romanae Ecclesiae textum synodi, ne quid Graeca levitas falsum in eam congesserit, Anastasio sanctae sedis apostolicae bibliothecario (qui tunc temporis pro causa Ludovici serenissimi nostri Augusti cum Suppone archiministro post eos Constantinopolim, divina, ut creditur, dispensatione pervenerat) subtiliter inquirendum, antequam subscribant, committunt. A quo, quia in utrisque linguis eloquentissimus existebat, studiosissime perscrutatus, omne quod ad laudem serenissimi nostri Caesaris, sanctissimus domnus Adrianus pontifex in epistola sui decessoris Arsenio episcopo imminente adjecerat, resecatum inveniunt.
630 Quapropter epistolam sedis apostolicae fraudulenter corrosam summis clamoribus conqueruntur, fatentes se nullo modo synodalibus actionibus subscripturos, nisi totius epistolae integritas gestis synodicis jungeretur. Hoc modo Romanis certantibus, Graecis vero, non esse in synodo de laude imperatoris, sed solius Dei tractandum altisone respondentibus, nomenque imperialis nostro Caesari penitus invidentibus: tandem ad hoc usque perventum est ut, interposita conditione voluntatis apostolicae, diffinitis sententiis minus finite suscriberent, ita legentes: Ego ille vices agens domini mei sanctissimi et universalis Adriani papae in hac sancta synodo praesidens usque ad voluntatem ejusdem eximii praesulis ad omnia, ut superius legitur, consensi, et manu propria subscripsi.
631 His expletis, quidam Graecorum imperatorem conveniunt, et Constantinopolitam Ecclesiam per oblatos libellos in potestatem Romanam redactam flebiliter conqueruntur, et dubietate subscriptionum, [Col. 1391] omnia quae in synodo decreta fuerant, revolvenda, cunctaque residuis erroribus confundenda fatentur; et nisi libellos reciperent, libertatem pristinam se non posse recipere fingunt: et illico quidam libelli a custodibus, quoniam excellentiorum episcoporum libellos legati sanctae Romanae Ecclesiae, futurorum praescii, prorsus abstulerant, defraudantur, ac per hoc incredibiliter consternati Supponis archiministri, et Anastasii disertissimi sedis apostolicae bibliothecarii fidelissimis auxiliis innituntur. Quibus diverso modo non sine magno laboris periculo imminentibus [Col. 1391] Imminentibus, id est instantibus et urgentibus. , libellos quidem vix tandem recipiunt; sed imperatoris iram pro nimia suae districtione fidei vehementer incurrunt.
632 Igitur post diem tertium, quo sacratissima synodus cum suis scriptionibus omnino in codice consummata retractaque ad omnem elegantiam in ecclesia sanctae Sophiae fuerat, ab imperatore in domo cum vicariis patriarcharum, videlicet Alexandrino, Antiocheno et Hierosolymitano, simulque patriarcha Ignatio qui cum aliquibus ibi residebat, callide convocati sedere jubentur, et quod principes Bulgarorum eis litteras et dona per Petrum aliosque direxerint, audiunt. Quorum legationem imperatore potissimum imminente suscipiunt: sicque post salutationem Petrus Bulgarorum legatus exorditur: Domnus Michael princeps Bulgarius, audiens quod pro utilitate sanctae Dei Ecclesiae ex diversis partibus auctoritate apostolica conveneritis, gratanter accepit, vobisque qui ex sede apostolica missi estis, quia in vestro transitu vestris eum litteris visitare dignati estis, multiplices gratias agit. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Nos quia vos filios sanctae Romanae Ecclesiae novimus, insalutatos vos praeterire neque debuimus, neque voluimus: quos nimirum sancta sedes apostolica ut propria membra complectitur.
633 Bulgarorum legati dixerunt: Usque hodie pagani fuimus, et nuper ad gratiam Christianitatis accessimus. Ideoque ne aliquo errare videamur, cui Ecclesiae subdi debeamus, a vobis qui vices summorum patriarcharum geritis nosse desideramus. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Sanctae Romanae Ecclesiae, cui per te, o Petre, tuus senior [Col. 1391] Senior, id est, dominus, rex. beato apostolorum principi Petro cum omni gentis suae regno se tradidit, a cujus successore, videlicet egregio papa Nicolao, et praecepta vivendi et episcopos ac presbyteros suscipere meruit, vos et pertinuisse et pertinere debere etiam in eo monstratis, quod postulatos nostros sacerdotes et suscepistis et hactenus veneratione congrua retinetis. Bulgarorum legati dixerunt: A sancta Romana Ecclesia sacerdotes nos petiisse et suscepisse et hactenus habere nos confitemur, et ei in omnibus obedire decernimus, verum utrum Romanae an Constantinopolitanae Ecclesiae rationabilius subdi debeamus, cum his patriarcharum vicariis diffinite. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Propter quae nos sancta sedes apostolica cum Orientalibus diffinienda mandaverat, Domino juvante, finivimus; de causa autem vestra secus quam diffinita est finienda, quia nihil in mandatis accepimus, nihil vel diffinimus, vel in praejudicium sanctae Romanae Ecclesiae diffiniendum censemus. Quinimo, quia omnis vestra patria nostris sacerdotibus ubique plena est, nulli vos nisi sanctae Romanae Ecclesiae pertinere debere, diffinitiva sententia quantum ex nobis est, promulgamus.
634 Vicarii Orientalium patriarcharum Bulgaris dixerunt: Quando vos illam patriam cepistis, cujus potestatis subdita erat, et utrum Latinos an Graecos sacerdotes habuerit, dicite? Legati Bulgarorum dixerunt: Nos illam patriam a Graecorum potestate armis evicimus, in qua non Latinos sed Graecos sacerdotes reperimus. Vicarii Orientalium responderunt: Si Graecos sacerdotes ibi reperistis, manifestum est quia ex ordinatione Constantinopoleos illa patria fuit. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: A Graecis sacerdotibus argumentum sumere non debetis; quia linguarum diversitas ecclesiasticum ordinem non confundit. Nam sedes apostolica, cum ipsa Latina sit, in multis tamen locis pro ratione patriae Graecos sacerdotes et semper et nunc usque constituens privilegii sui detrimenta sentire nec debet, nec debuit.
635 Vicarii Orientalium patriarcharum dixerunt: Etiamsi Graecorum presbyterorum ordinationem vestri juris fuisse doceatis, illam tamen patriam Graecorum regno pertinuisse nunquam negare poteritis. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Sicut Bulgariae nobis diverso modo pertinere ordinationem dicentes mendacium non loquimur; ita nimirum eamdem Bulgariam et Graecorum regno fuisse nunquam negamus [Col. 1391] Non jure regnorum, sed sedium. . Sed intueri vos decet quia aliud ordinant jura sedium, aliud patiuntur divisiones regnorum. Nos de divisione regnorum non agimus, sed de jure sedium loquimur.
636 Vicarii Orientalium patriarcharum dixerunt: Illud quod vobis diverso modo Bulgariam pertinere dicitis, addiscere volumus. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Sedes apostolica, juxta quod decretalibus sanctissimorum Romanorum praesulum doceri poteritis, utramque Epirum, novam videlicet veteremque totamque Thessaliam atque Dardaniam, in qua et Dardania civitas hodie [Col. 1393] demonstratur, cujus nunc patria ab his Bulgaris Bulgaria nuncupatur, antiquitus canonice ordinavit, et obtinuit. Ac per hoc ordinationem, quam tunc paganorum Bulgarorum irruptione omiserat, non a Constantinopolitana Ecclesia modo, ut fingitur, abstulit, sed ab his factis ipsa Christianis recepit. Secundo modo, quia Bulgares, qui jure gentili sibi patriam subjugantes, eam per tot annos retinent quod ceperunt, sedis apostolicae semet, ut superius diximus, patrocinio ordinationique specialiter committentes nobis debent nec immerito subjici, quos ultronea voluntate magistros elegere. Tertio modo, quia eosdem Bulgares sancta sedes apostolica, jussu quondam sanctissimi papae domni Nicolai, tam per aliquot nostrum, qui hic simus, et illic multas Ecclesias dedicantes, sacerdotes creavimus; quam per Paulum, Dominicum, Leopardum ac Formosum venerabiles episcopos, sed et Grimoaldum coepiscopum nostrum, quem hactenus isti Bulgares cum multis nostris sacerdotibus in conspectu nostro habere se fassi sunt, a diversis erroribus ad catholicae fidei veritatem multo sudore, Christi gratia praeduce, transferens, ecce ultra triennium tenuit, tenet, ordinat ac disponit. Ideoque consequens non est ut sine conscientia Romani summi pontificis Ecclesia Romana, de quibus praesentialiter vestita cernitur, spolietur. Vicarii Orientalium patriarcharum dixerunt: At quem istorum modorum modo dispensare velitis, edicite. Legati sanctae Romanae Ecclesiae responderunt: Sancta sedes apostolica vos, quia revera inferiores estis, super sua causa judices nec eligit, nec per nos elegit, utpote quae de omni Ecclesia sola specialiter fas habeat judicandi; sed neque nobis de hac causa sententiam proferre commisit. Quapropter quod ab ea faciendum non accepimus, ejus cognitionis judicium, ei qui librorum multiplicitate ad defensionem sui multa proferre praevalet, ex integro reservamus: a qua omnis vestra sententia tanta facilitate despicitur, quanta levitate profertur.
637 Vicarii Orientalium patriarcharum dixerunt: Satis indecens est ut vos, qui Graecorum imperium detrectantes, Francorum foederibus inhaeretis, in regno nostri principis ordinandi jura servetis. Quapropter Bulgarorum patriam, quam ex Graecorum potestate dudum fuisse et Graecos sacerdotes habuisse comperimus, sanctae Ecclesiae Constantinopolitanae, a qua per paganismum recesserat, nunc per Christianismum restitui judicamus. Legati sanctae Romanae Ecclesiae clamantes dixerunt: Sententiam quam non electi neque admissi, sive tumore, seu gratia, vel quidquid illud est, modo praecipitastis potius quam protulistis, auctoritate sancti Spiritus usque ad diffinitionem sanctae sedis apostolicae omnino rescindimus, ita ut nullo modo vel nomen habere sententiae mereatur. Teque adjuramus, patriarcha Ignati, auctoritate sanctorum apostolorum principum, coram Deo suisque angelis omnibusque praesentibus, ut secundum hanc epistolam sanctissimi restitutoris tui domni Adriani summi pontificis, quam tibi ecce offerimus, industriam tuam ab omni Bulgariae ordinatione immunem, nullum tuorum illuc mittendo, custodias: ne sancta sedes apostolica, quae tibi tua restituit, per te sua perdere videatur. Quin potius si, quod non credimus, justam te habere querimoniam aestimas, sanctae Ecclesiae restitutrici tuae solemniter suggerere non omittas. Tunc patriarcha Ignatius apostolicam epistolam suscipiens, licet magnopere monitus eam legere distulisset, respondit: Absit a me ut ego his praesumptionibus contra decorem sanctae sedis apostolicae implicer, qui nec ita juveniliter ago, ut mihi subripi valeat, nec ita seniliter deliro, ut quod in aliis reprehendere debeo, ipse omittam. Hoc fine collocutio illa finita est.
638 Sed imperialis commotio, licet spem ronte simularet, augmentum suscepit. Legatos tamen sanctae Romanae Ecclesiae ad prandium convocans donis optimis decoravit: eosque Theodosio spathario non ea qua congruebat sollicitudine deducendi gratia commendavit. Acodyrcharium usque perducti, negligenterque sine ulla provisione dimissi, post dies aliquot navigantes, in Sclavorum deducti manus, pro dolor! inciderunt: bonisque omnibus, ac authentico, in quo subscriptiones omnium fuerant, exemplari denudati sunt; ipsique capite plexi fuissent, nisi ab his, qui ex illis aufugerant, sibi timuissent. Tandem apostolicis imperialibusque litteris ab exsilio liberati, et undecimo Kalendarum Januariarum die, indictione quarta, Romam reversi, omnia quae superius diximus coram sanctissimo summo pontifice ac proceribus retulerunt, nihilque aliud scripturarum quam librum actionis Ignatii, et libellos quos a Sclavis receperant, et reliquos libellos quos Supponi archiministro, et Anastasio prudentissimo bibliothecario sanctae sedis apostolicae (cujus praescientiae [Col. 1393] forte, praesentis. sollicitudine exemplar amissae synodi, quod sibi scribendum impetraverat, Ecclesia Romana suscepit) dudum Constantinopoli commendaverant, ostendere potuerunt.
639 Superiore tempore Formosus Portuensis et Paulus Populoniensis venerabilis episcopi, qui cum caeteris jussu sanctissimi papae Nicolai causa praedicationis destinati fuerant, remeantes de Christianitate Bulgarorum, ac omnimoda subjectione, qua specialiter sanctae Romanae Ecclesiae devotissima colla [Col. 1395] submiserant, sedem apostolicam recrearunt, et Michaelis Bulgarici regis legatum, Petrum nomine, summo pontifici praesentarunt. Qui legatus cum donis regalibus regias quoque litteras obtulit, summum praesulem summopere deprecantes, ut aut Marinum sibi bene compertum diaconum archiepiscopum consecratum remitteret, aut aliquem ex cardinalibus duntaxat suae Ecclesiae virum sapientia, persona vitaque archiepiscopatu dignissimum Bulgaris eligendum dirigeret, quem post approbationem eorumdem denuo remeantem archiepiscopali ministerio sublimaret. Sed Marino Constantinopolitanum missaticum devotissime, ut diximus, sortito, summus pontifex Silvestrum quemdam Bulgaris eligendum direxit, quem cum Leopardo Anconitano et Dominico Tarvisiensi episcopis, simul et litteras pro archiepiscopo, aut Formoso Portuensi episcopo, remittendo importunissime deprecantes remittentibus Bulgaris magna sub velocitate recepit. Quibus inter nonnulla rescripsit, ut quemcunque nominatim devotio regalis exprimeret, eum sine dubio pontificalis provisio Bulgaris archiepiscopum commodaret.
640 At vero Bulgarorum rex, exspectationum moras diutius ferre non valens, ad Graecorum imperatorem, natorum Theodorae occasione, qui alterna regna sibi alternatim rapere machinabantur, adductus, eumdem Petrum, quem a Roma sine desiderii sui effectu sero receperat, cum aliis e latere suo Constantinopolim requisitionis gratia cui potissimum Bulgaria pertinere deberet emisit, ibique a legatis nostris quod juri Romano pertinerent, sunt convicti: at post modum per Orientales Constantinopolitanosque donis ac promissionibus persuasi Graecos sacerdotes, juxta quod Grimoaldus episcopus qui ab his se repulsum fatetur, suscipientes, nostros ejiciunt, et per eumdem Grimoaldum episcopum, quia sine conscientia sedis apostolicae commissum sibi praedicationis officium deserens Romam ditissimus remeavit, magnum epistolae volumen frivolis allegationibus, tanquam sub praetextu deliberatae sententiae, synodo praesidentium implicatum apostolicae sedi super excusatione sua remisit. In quo facto, quia episcopus a Bulgaris expulsum epistola tacente se asserit, et presbyteri non se pulsos a Graecis vel Bulgaris, sed ab episcopo circumventos, profecto dubium quin mutuae subsit proditionis imago, [Col. 1395] Locus mendosus. donec Christus renum rimator et cordium, in suorum servorum examine hanc in lucem protulerit, non videtur [Col. 1395] Videntur aliqua deesse. .
[Col. 1403] Ex codice Regio, Mazarino et Thuano. Num 641,lin. 1, Stephanus, ante Stephanum praemittitur Joannes VIII. Martinus Secundus, et Adrianus Tertius. Verum haec alterius auctoris sunt. Vide testimonia de Anastasio dicta. lin 1, ex patre Adriano de via Lata, sedit annos 6, dies novem; et cessavit episcopatus diebus 5. Hujus temporibus Normanni, adjunctis sibi Dacis, pene totam Galliam devastarunt. Propter ipsorum timorem corpus beati Martini turonensis Altisiodorum est deportatum, et in ecclesia sancti Germani collocatum. Sed monachis propter oblationes litigantibus, et suo sancto miracula, [Col. 1404A] quae fiebant, adscribentibus pro determinatione leprosus inter sanctos Martinum et Germanum positus, ex parte Martini curatus tantum; et alia nocte reversus ex alia parte ab eodem curatus est; non propter impotentiam Germani; sed quod hospitem honoravit. Caetera omnia desiderantur. In hoc autem Stephano desinit Anastasii editio Moguntina, quae prodiit anno 1602. Sequuntur in utroque codice aliorum pontificum Vitae, usque ad Martinum V. Sed quia nobis praepositum fuit Anastasium tantum recensere, et purioris editionis occasionem praestare iis, quibus majus otium suppetit, ideo hic desinimus, et negotium hoc illis peragendum ultro reliquimus. Num. 642, lin. 14 et 15, multitudine dom. Num. 644. lin. 7, facunditate. lin. 29, ordines, sanctorum chori, qui fidelium vota, et preces sacerdotis pro populo deprecantes ad aures perferunt Domini sabaoth. [Col. 1406A] Num. 646, lin. 16, unam wittam. Num. 648, lin. 1, praesul delothera serica. lin. 7, proxima inerat. Num. 649, lin. 13 et 14, eptaticum. Num. 650, lin. 20, sibi suffragari subsidium, lin. 23 et 24. commonuit de coel.
641 Stephanus, natione Romanus, ex patre Adriano, de regione via Lata, sedit annos quatuor menses septem, dies quatuordecim. Iste siquidem beatissimus pontifex nobilium parentum Romanorum quoque prosapia ortus, dum per Dei gratiam cresceret, sacris est edoctus dogmatibus, studio et sollicitudine Zachariae sanctissimi episcopi, consanguinei sui, et sedis apostolicae bibliothecarii, cumque conspiceret piae memoriae Adrianus junior pontifex moribus bonis pollentem et litterarum studiis ferventem, a praedicto inclito genitore suo eum auferens, ad subdiaconatus Deo favente gradum provexit, statuens eum inter alios sibi familiarem, et in patriarchio Lateranensi ecclesiasticum peragentem officium, et hoc honore percepto vitam ipse duxit mirabilem.
642 Erat enim corpore castus, animo benivolus, vultu hilaris, eloquio prudens, opibus largus, ingenio facundus, moerentium consolator, pupillorum et inopum enutritor, et, ut generaliter comprehendam, omnium virtutum floribus adornatus. Quamobrem hic idem eminentissimus praesul in sanctae Romanae Ecclesiae servitio perdurans, et magis ac magis specialibus studiis vacans, a reverendae memoriae Marino summo pontifice bene notus, et amatus familiaribus ejus, potius est ascitus obsequiis. Hujus namque cum castimoniam et prudentiam, atque fidelitatem idem Marinus summus papa per omnia intueretur, ob suae fidei et prudentiae meritum manipularem sibi delegavit, et scita sua spiritali conversatione tituli beatorum quatuor Coronatorum presbyterum consecravit, et in nullo a se dum vixit separari permisit. Igitur defuncto recordandae memoriae Adriano papa, qui eidem beatissimo papae Marino successerat, super fluvium Scultiuna, in villa quae Viulzachara nuncupatur, cujus tempore Romani cives multa tam locustarum devastatione quam et pluviae sterilitate seu famis inopia perpessi fuerant incommoda, credentes se posse hujus venerabilis viri sanctitate relevari, per Dei misericordiam facto conventu sanctissimorum episcoporum et totius clericalis ordinis, necnon nobilium senatuum et virorum illustrium coetu, acclamantibus omnibus, una cum omni populo et utriusque sexus vulgi multitudine, dixere: Dominum Stephanum presbyterum Deo dignum omnes volumus, omnes quaerimus, et petimus nobis praeesse pontificem; quia proculdubio credimus ejus sanctitate nos posse liberari ab imminentibus periculis. Tunc quia jam nominatus Adrianus pontifex Romae reliquerat Joannem venerabilem Ticinensem episcopum, ut missum Caroli excellentissimi imperatoris pro tuitione Urbis, omnes cum eodem legato imperiali juncti unanimes venerunt ad domum, ubi cum patre ipse almificus Stephanus sancto meditabatur colloquio, et ecce fractis foribus tenetur et ducitur electus Dei pontifex ad eumdem titulum sanctorum quatuor Coronatorum sibi creditum reluctans plurimum, simul cum patre acclamantibus utrisque, et indignos se tanto honore profitentibus. Ubi et omnes sanctae Romanae Ecclesiae scholae gaudentes conjunctae eumdem venerandum electum trahentes, ad Lateranense Christo praeduce perduxerunt palatium, cum omni honore et debita reverentia. Prius quidem quam ad sacrum pervenerit palatium, tanta pluviarum coelitus facta est inundatio, qua sua ubertate terram a multo retro tempore aridam reficeret, ut aperto judicio Deus ostenderet tanti almigeri viri meritis ac precibus omnibus se velle propitiari populis. Quo scilicet in eodem residente palatio gaudent utriusque ordinis proceres, et debitam fidelitatem coeperunt exhibere. Adveniente autem proximo die Dominico, ad beati [Col. 1399] Petri apostolorum principis limina omnis Romana Ecclesia cum honorabiliter detulit, ubi et consecratus pontifex missarum ex more celebravit solemnia. Et rediens cum debito honore ac honorificentia ad Lateranense palatium, suum ministerium miris coepit decorare operibus.
643 Deinde cum venerabilibus episcopis et Augustali legato ac honorabili senatu per omnia sacri palatii perrexit vestiaria, quae in tantum devastata reperit, ut de sacratis vasis, quibus mensas teneri festis diebus pontifices consueverant, paucissima invenirentur. De reliquis vero opibus nihil omnino; sed quia nimirum si vestiariorum gazas ablatas reperit, qui sacraria perquirens de pluribus donariis et ecclesiarum ornamentis pene nihil invenit. Crux tamen aurea illa famosissima, quam Belisarius patricius ad honorem beati Principis Petri apostolorum instituit, et plurimae sacratissimorum altarium aureae vestes cum reliquis pretiosis ornamentis non defuerunt. Nam ideo ipse beatissimus papa coram tantis testibus ea requirere providit, ut cuncti cognoscerent nil tale suis temporibus esse attentatum.
644 Idcirco gravi moerore affectus est, quia devastatis vestiariis horrea simul et cellaria vacua inventa sunt; et quid erogaret clero et scholis non habebat, vel unde captivos redimeret, orphanos et viduas pasceret in tam validissima quae instabat, fame, carebat: quid faceret? Conversus ad patrias facultates quas inclyti sui parentes possederant, abstulit, et larga dextra prout posset pauperibus erogavit, et ita Deo miserante factum est ut famis inopiam suo studio mitigaret. Ministros itaque et familiares hinc inde perquirens tales suis obsequiis aggregavit, qui et vitae sanctitate et fidei sinceritate et sapientiae doctrina et eloquentiae fecunditate et morum probitate pollerent. Cum autem ad prandium sedebat, orphanos quotidie advocabat, quos ut filios alebat. Convocatos vero nobiles cum corporeis pasceret cibis, spiritualibus epulis refovebat. Et tantum Dei timorem mentis oculis ferebat, et in divinis laudibus insistebat, ut ad ejus prandium sacra per singulos dies lectio recitaretur. Missarum autem solemnia quotidie celebrabat, nocte ac die orationi insistebat, et nunquam psalmodiis cessabat, nisi cum utilitates populi ad se reclamantis perficere cupiebat, ut oppressos sublevaret et afflictis subveniret. Intuitus vero insolentiam populi, et caecitatem cordis sui vaniloquis et nefariis fabulis et otiosis sermonibus vacantis in ecclesia, et audiens quosdam vulgante fama maleficiis et incantationibus uti hac allocutione missam celebrans populum admonuit: Filiationem vestram, charissimi, commonemus, ut convenientes ad sacratissimum Dei templum id diligenter pertractare studeatis, ad quod venistis. Si enim veraciter templum Dei esse creditis illud ad quod convenitis, id proculdubio inibi operari debetis quod ei placeat cujus templum est, ad quod convenitis. Cum enim ubique Deus sit, in suo tamen templo specialiter debet requiri, et quantum ipse inspirare dignatus fuerit inibi, quod ei placeat, debet expeti. Est igitur misericors Deus, ita tamen suam misericordiam unicuique disponit impertiri, ut rogantibus eam tribuat non ingratis, et tanto largiori illam tribuat unicuique pietate, quanto majoribus gemitibus et ardentiori animo fuerit a quolibet deprecatus, sicut ipse dicit: Dimittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum [Col. 1399] Luc. VII. 47. . Est namque templum Dei locus orationis, sicut ipse alicubi dicit: Domus mea domus orationis est cunctis gentibus [Col. 1399] Isa. LVI, 7; Marc. XI, 17. . Et Psalmista: Domum tuam decent sancta, Domine [Col. 1399] Psalm. XCII. . Quippe si orationis domus est, id ibi oportet agere quod vocatur, id est orare, psallere, peccata confiteri, amaris oculorum lacrymis et mentis gemitibus delicta abluere, et fiducialiter veniam de commissis culpis implorare. Est quippe ibi specialiter respectus divinus. Assistunt ibi angelici ordines pro populo deprecantes, qui preces nostras ad aures perferunt Domini sabaoth. Qua rogo fronte in sacratissimo Dei templo assistit, qui inanibus fabulis et otiosis verbis insistit? Nam si de omni verbo otioso in die judicii ratio est reddenda [Col. 1399] Matth. XII, 36. , de his maxime reddetur ratio et exigetur vindicta, quae in conspectu tantorum sanctorum proferuntur contumaciter in loco Deo dicato. Qua, inquam, spe veniam consequi de praeteritis arbitratur delictis, qui non solum peccata sua negligit abluere, sed potius contendit augere? Pavescite illum, qui facto flagello de funiculis ejecit vendentes et ementes de templo [Col. 1399] Joan. II, 15. . Remissius scilicet est utiliter negotiari, quam inaniter et otiose confabulari.
645 Cum convenitis ad locum orationis, cum silentio state, intento corde Deum deprecamini, ut orantis pro vobis sacerdotis vota suscipiat, preces exaudiat, habentes prae oculis monentem Dominum, et dicentem: Cum statis ad orationem dimittite si quid habetis adversus alterum, ut et Pater vester coelestis dimittat vobis peccata vestra [Col. 1399] Matth VI, 14. . Haec meditantes, et divina gratia inspirante facientes, et evangelicis et apostolicis documentis imbuti, impetrata ab omnipotenti Deo misericordia, cum fructu bonorum operum quasi lampadibus illuminati cum gaudio, et Christo repraesentari, et cum sanctis coronari merebimini. De caetero, charissimi, nosse vos volumus, quod legem Dominus populo suo [Col. 1401] instituens Moyse teste, intulit dicens: Maleficum ne patiaris vivere [Col. 1401] Eoxd. XXII, 18. . In hac itaque Urbe, quod dolens dico, inveniuntur quidam qui non solum maleficos non impetunt, sed potius tuentur et fovent. Per quos incantationibus quibusdam daemones consulere non perhorrescunt, et divinae legis et Apostolicae doctrinae immemores, quae intonat dicens: Quae participatio luci ad tenebras, aut conventus Christo et Belial? [Col. 1401] II Cor. VI, 14, 15. In hoc enim quod Christo contempto daemones gentium more consulunt, Christianos se omnimodis non esse fatentur. Quod quam horribile, quamque sit profanum, ut Christo contempto daemones Christianus adoret, unusquisque perpendat, ut tale facinus fieri perhorrescat. Quamobrem quisquis deinceps tali contagio se polluere tentaverit, alienum vivifici fieri corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi Spiritus sancti judicio, donec a tanta resipiscat ignavia, judicamus. Qui vero tam salubribus interdictis contemptor exstiterit, et in eadem pestifera pertinacia perseverans resipiscere neglexerit, perpetuum a Deo Patre et Jesu Christo Filio ejus sit anathema.
646 Cumque talis iste praestantissimus praesul existeret, et in his quae divino cultui conveniunt finetenus perseveraret, tanta illi est divinitus gratia concessa, ut quidquid habere potuerat sacris donabat ecclesiis, captivos redimebat, sollicitus existens pro salute omnium, quia cum fama sui nominis atque actuum tam per Orientales quam Occidentales partes diffamaretur, pene omnes ad eum accurrebant ut ejus benedictionem perciperent. Nam inter alia de donariis, quae Ecclesiis diversis contulit, longum est enarrare. Verum ut de multis pauca dicamus, cum in basilica beati Petri apostolorum principis, ubi sacro ipse corpore requiescit, cerneret nocturnis laudibus vix semel thymiamatis incensum offerri, instituit ut per singulas lectiones et responsoria adoleatur. Et in pergula ipsius basilicae ipse reverendus papa ob amorem beati Petri nutritoris sui posuit cantharam auream unam, cum pretiosis margaritis et gemmis, ac smalto, cum perpendiculo ad pendendum. Necnon et in eadem venerabili basilica sancti Petri obtulit regnum aureum unum, cum diversis margaritis, spatham cum vagina de auro, et gemmis cum balteo unam. Contulit etiam et in eadem basilica vestem unam, cum auro et albis gemmis: vela serica in circuitu altaris quatuor, sed et homelias beati Gregorii numero quadraginta. In qua supradicta venerabili basilica cum idem sanctissimus papa et omnium vitiorum fortissimus exstirpator malam consuetudinem invenisset, ut presbyteri, qui ibidem Domino sacrificium quotidie offerebant, omni anno unam mulctam consuetudinaliter darent, quam consuetudinem sanctae memoriae domnus Marinus papa antecessor ejus fregerat, sed subreptionibus quorumdam hominum tempore Adriani tertii papae repullulaverat, sub forti obtestatione praecepit ut nullus unquam ab eis, non solum hoc, verum etiam aliquod tributum acciperet; sed cum omni honore sicut sacerdotes oportet suum peragere officium eis liceret. Idem autem sacratissimus praesul pro sui sempiterna memoria cum conspiceret nocturnis vigiliis in ecclesia majori, quae vocatur sanctae et superexaltatae Dei Genitricis Mariae ad Praesepe, lampades consuetudinarias deesse, gabathas argenteas cum lampadibus obtulit, et continuatim vigiliis ardere praecepit. Necnon idem mitissimus pontifex fecit in eadem praedicta basilica vela quatuor in circuitu altaris majoris, quorum duo sunt de serico pigacio, tertium pavonatile, quartum de Alexandrino, ornatum totum in circuitu de olovero.
647 Denique saepedictus a Deo protectus sanctissimus papa ob retributionem animae suae fecit in ecclesia beati Pauli apostoli doctoris gentium regnum ex auro purissimo unum, cum diversis gemmis albis, prasinis, hyacinthinis, et in medio regni cruciculam auream pendentem, unam cum catenulis suis, et vestem sericam supra altare majus unam, cum auro et gemmis. Fecit etiam in eadem basilica egregii Doctoris gentium belothera quatuor, ex quibus unum auro textum. Praefatus vero venerabilis et praeclarus pontifex fecit in ecclesia Domini Salvatoris, quae Constantiniana vocatur, vestem supra altare majus auro textam unam cum diversis margaritis.
648 Pari modo et in eadem basilica contulit jam fatus reverendissimus praesul vela serica de blatthin byzantea quatuor in circuitu altaris majoris, duo ex his aquilata, et duo de basilisci, ornata in circuitu de olovero: et per singulos arcus presbyterii vela serica leonata nonaginta. Et pro futuro animae suae remedio contulit ibidem cantharam exauratam unam, libr. comment. I Prophetarum libr. I, Gestarum rerum libr. II. Cum autem esset sollicitus pro statu ecclesiarum Dei, ne suis temporibus, quae in ruinis positae erant, caderent, ecclesiam beatorum apostolorum Jacobi et Philippi, quae nimio senio consumpta ruinae proxima erat, a fundamento renovavit. Quam collato calice, et patena exaurata nomine Graecis Latinisque litteris inscripto adornavit. Et insuper pro sua perpetua salute contulit in eadem basilica Apostolorum cortinam lineam unam, velothera serica tria in circuitu altaris. Et oratorio sancti Thomae, sito in monasterio sancti Andreae apostoli, juxta basilicam Apostolorum fecit vestem unam. Ipse vero egregius et prudentissimus papa cum sciret basilicam sanctorum quatuor [Col. 1403] Coronatorum, in qua sacerdotii fungebatur officio, modico uti ornatu, pro reverentia et amore eorumdem sanctorum obtulit in ea crucem auream super altare, cum gemmis et smalto, et sagulum ad pendendum in regno, et cerostata vestita de argento paria duo. Atque prae nimio amore illorum idem benignissimus papa contulit ibidem cantharam exauratam unam, salomonem unum, regnum aureum unum, cum gemmis pretiosissimis, et vestem unam cum auro et gemmis albis, atque Sermonum libr. unum, Gestarum libr. unum, Evangeliorum librum unum, cum epistolis. Hic ipse praecipuus praesul magis et magis divino zelo ductus in eorumdem sanctorum motus amore fecit in basilica eorum canistra de argento purissimo mirae pulchritudinis operata numero quindecim, pensan. simul libras triginta, et tribuit codicem unum beati Joannis Chrysostomi.
649 Fecit autem idem almificus papa in titulo sancti Marcelli martyris atque pontificis canistrum argenteum unam, pensan. libras tres: crucem de auro unam, vela linea sex et viginti, cortinam lineam unam, simulque et Historiarum librum unum, homelias sancti Gregorii numero viginti. Misit quoque in ecclesiam sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, sitam in Manturiano, librum Regum unum, vestem sericam super altare unam. Jam memoratus mitissimus papa fecit in monasterio ad clivum Scauri, crucem auream unam, necnon omnium ecclesiarum sollicitudinem habens ipse piissimus Pater contulit in monasterio sancti Silvestri in monte Soracte thymiamaterium de argento unum, cantullam argenteam unam. Et magis ac magis divino amore succensus fecit in titulo sanctae Pudentianae Sermonum librum unum: et, in titulo beatae Anastasiae, Sermonum et Epistolarum stolarum librum unum. Et in ecclesia, quae vocatur Jerusalem, in susurrio obtulit librum Regum et Salomonis unum, et reverentiam beati Gregorii praecessoris sui prae oculis cordis habens, tribuit idem summus pontifex in hospitali ipsius beati Gregorii in porticu beati Petri apostoli Sermonum sanctorum librum unum. Et in schola cantorum, quae pridem Orphanotrophium vocabatur, Heptateuchum unum.
650 Idem autem elegantissimus praesul atque fortissimus rectae fidei praedicator in ecclesiam Ravennatem auri libras duodecim, argenti libras . . . remisit pro animae suae remedio, quae quorumdam subreptionibus inde fuerant ablatae. Similiter et in ecclesia Imolensi auri libras septem, argenti libras . . . ablatas restituit. Item Deum prae oculis habens in Bononiensi ecclesia patenam de argento unam aeque reddidit. Imo et pro perenni mercede in ecclesia alias sanctorum reliquias per diversos cardinales titulos, alias etiam circumquaque per diversa largitus est monasteria, ubi plurimis coruscant miraculis: maximam vero partem digna honorificentia collocavit apud ecclesiam quae ad apostolos dicitur. Hanc senio consumptam et ruinae proximam idem sanctissimus papa a fundamentis renovavit, et plurimis donariis compsit et ornamentis. Erat quippe omnis ejus intentio, ut ea semper ageret quae Deo sunt acceptabilia. Cum clades itaque locustarum, quae praedecessoris sui Adriani videlicet tempore totam patriam pene consumpserat, male multiplicato germine nasci coepissent et omnia replevissent, misertus isdem sanctissimus papa afflicto populo, primum quidem divulgavit ut si quis de eis unum sextarium caperet et sibi attulisset, quinque aut sex denarios ab eo perciperet. Hoc autem populi audientes coeperunt huc atque illuc discurrere, easque capere, et misericordissimo Patri ad emendum portare. Sed cum illas tali argumento delere nequivisset, ad Domini misericordiam confugiens, in oratorium beati Gregorii, ubi ejus lectus habetur, juxta ecclesiam principis apostolorum, veniens sese cum lacrymis in orationem dedit, cumque diutius oraret, surrexit, et aquam propriis manibus benedicens, mansionariis praecepit, dicens: Tollite, et singulis distribuite, monentes ut in nomine Domini agros suos circumeant, et hanc aquam spargant per sata et vincas, petentes divinum sibi suffragium et subsidium. Quo facto tanta omnipotentis Dei subsecuta est misericordia, ut ubicunque ipsa aqua conspersa est nulla penitus locusta remaneret. Haec circunquaque vicini audientes ad Urbem confluunt, subveniri sibi deposcunt, omnem terram in pulveris modum locustis coopertam clamitant, quos piissimus papa benigne commonuit, eos de coelo auxilium petere debere contra flagellum imminens, et mox laeta. Caetera desiderantur.
Vitae pontificum Romanorum
[Col. 1405B] Beatus PETRUS, nlius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, primum sedit cathedrae episcopatus in Antiochia annos VII, deinde in Roma annos XXV et menses II, dies III. Fuit temporibus Tiberii Caesaris, et Gaii, et Tiberii Claudii, et Neronis, sub quo et passus est. Hic scripsit duas Epistolas, quae canonicae nominantur, et Evangelium Marci, quia Marcus auditor ejus fuit et filius de baptismo. Post omnem quatuor Evangeliorum fontem, quae ad interrogationem Petri firmata sunt dum alius Graece, alius Hebraice, alius Latine consonet. Hic fecit ordinationes III: diaconos VII, presbyteros X, episcopos III per mensem Decembrium. Qui et sepultus est via Aurelia in templo Apollinis, juxta locum ubi crucifixus est, juxta palatium Neronianum, in Vaticano, in territorio, via Aurelia, III Kal. Julii.
II.—LINUS, natione Italus, patre Erculano, sedit annos XII, menses III, dies XII. Fuit autem temporibus Neronis, a consulatu Saturnini et Scipionis usque ad Capitone et Rufino consulibus. Martyrio [Col. 1405C] coronatur. Hic, ex praecepto beati Petri, in Vaticano sepultus est IX Kal. Octobris.
III.—CLETUS, natione Romanus, Vico Patricii, patre Aemiliano, sedit annos VII, mensem I, dies XX. Fuit autem temporibus Vespasiani et Titi a Domitiano consulatu Vespasiani IX consulibus [Col. 1405D] Emendet felicior aliquis. . Martyrio coronatur. Hic ex praecepto beati Petri XXV presbyteros in urbe Romae ordinavit mense Decembrio: et maxime omnes pontifices qui subsequuntur in mense Decembrio ordinationes celebraverunt; sepultusque in basilica beati Petri in Vaticano VI Kal. Maii.
IV.—CLEMENS, natione Romanus, de regione Caelio monte, ex patre Faustino, sedit annos XI, dies X. Fuit autem temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Tragali et Italici usque ad Vespasianum IX et Titum. Martyrio coronatur. Hic divisit notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum curiose unusquisque per regionem suam diligenter perquireret; [Col. 1405D] et fecit duas epistolas. Hic fecit ordinationes [Col. 1406D] Supple duas. , presbyteros X, diaconos II, episcopos per diversa [Col. 1406B] loca V. Obiit martyrio temporibus Trajani. Qui sepultus est in Graecia IX Kal. Decembris; et cessavit episcopatus dies XI.
V.—ANACLETUS, natione Graecus, de Athenis, patre Antiocho, sedit annos XII, menses X, dies VII. Fuit autem temporibus Domitiani, consulatu Domitiani X et Sabini, usque ad Domitiano XVII et Clemente consulibus. Hic memoriam beati Petri construxit; et composuit, ubi episcopi reconderentur. Ibi et ipse sepultus est Idibus Julii. Hic fecit ordinationes II: presbyteros V, diaconos III, episcopos per diversa loca VI. Cessavit episcopatus dies XVII.
VI.—EVARISTUS, natione Graecus, Antiochenus, ex patre Judaeo, nomine Juda, de civitate Bethel, sedit annos XVII, menses VII, dies II. Fuit autem temporibus Domitiani et Nervae Trajani, a consulatu Valentis et Veteris usque ad Gallum et Braduam consules. Martyrio coronatur. Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris, et VII diaconos ordinavit, qui custodirent episcopum praedicantem, propter stylum [Col. 1406C] veritatis. Hic fecit ordinationes III, presbyteros XVII, diaconos IX, episcopos XV; sepultusque est juxta corpus beati Petri VI Kal. Novembris. Cessavit episcopatus dies XIX.
VII.—ALEXANDER, natione Romanus, ex patre Alexandro, de regione Caput Tauri, sedit annos XII, menses VII, dies II. Fuit autem temporibus Trajani usque Aeliano et Vetere. Hic passionem Domini miscuit in praedicatione sacerdotum. Martyrio coronatur. Hic constituit aquam aspersionis cum sale benedici. Hic fecit ordinationes III: presbyteros VI, diaconos II, episcopos v. Sepultus est via Nomentana, ubi decollatus est, V Nonas Maii. Cessavit episcopatus dies XXX.
VIII.—XYSTUS, natione Romanus, ex patre Pastore, de regione via Lata, sedit annos X, menses II, diem I. Fuit autem temporibus Adriani usque ad Vero et Anniculo. Martyrio coronatur. Hic constituit ut non tangerentur ministeria sacrata nisi a ministris, [Col. 1406D] et quicunque episcopus devotus fuerit ad [Col. 1407A] sedem Romanam apostolicam, et rediens [Col. 1407D] Forte legendum ut rediens. ad parochiam suam non susciperetur nisi cum formata salutationis plebis a sede apostolica. Et constituit ut intra actionem sacerdos in populo hymnum decantaret: Sanctus, sanctus, sanctus. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XI, diaconos III, episcopos III, sepultusque est juxta corpus beati Petri VII Kal. Aprilis. Cessavit episcopatus menses II.
IX.—TELESPHORUS, natione Graecus, ex anachorita, sedit annos XI, menses II, dies XXI. Fuit temporibus Antonini et Marci. Hic constituit ut VII hebdomadas jejunium celebraretur Paschae. Martyrio coronatur. Hic fecit ut Natali Domini nostri Jesu Christi noctu missae celebrarentur, et in ingressu sacrificii missae hymnus diceretur angelicus: Gloria in excelsis Deo, tantum noctu Natalis Domini. Hic fecit ordinationes IV: presbyteros XII, diaconos VIII, episcopos XIII. Sepultus est juxta corpus beati Petri IV Nonas Januarii; et cessavit episcopatus dies VII.
[Col. 1407B] X.—YGINUS, natione Graecus, ex philosopho, de Athenis, sedit annos X, menses III, dies VII. Fuit temporibus Veri et Marci, a consulatu Magni et Camerini usque ad Orfito et Camerino. Hic clerum composuit, et distribuit gradus, et fecit ordinationes III: presbyteros XV, diaconos V, episcopos VI; sepultusque est juxta corpus beati Petri III Idus Januarii. Cessavit episcopatus dies III.
XI.—ANICITUS, natione Syrus, ex patre Joanne, vico Amisa, sedit annos IX, menses III. Fuit autem temporibus Severi et Marci, a consulatu Gallicani et Veteris usque ad Praesentem et Rufinum. Hic constituit ut clerus comam non nutriat. Hic fecit ordinationes v: presbyteros VIII, diaconos IV, episcopos IX. Sepultus est juxta corpus beati Petri XII Kal. Maii. Cessavit episcopatus dies VII.
XII.—PIUS, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia, sedit annos XV, menses IV, dies XXI. Fuit autem temporibus Antonini Pii, a consulatu Clari et Severi. Sub hujus episcopatu [Col. 1407C] Hermes librum scripsit, in quo mandatum continetur quod ei praecepit angelus Domini, cum venit ad eum in habitu pastoris. Praecepit ei ut sanctum Pascha die Dominico celebretur. Hic constituit a Judaeo haereticum venientem suscipi et baptizari. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XIX, diaconos XXII, episcopos XII; sepultusque est juxta corpus beati Petri, V Idus Julii. Cessavit episcopatus dies XIV.
XIII.—SOTER, natione Campanus, ex patre Concordio, de civitate Fundis, sedit annos VIII, menses II, dies XXI. Fuit temporibus Severi, a consulatu Rustici et Aquilini usque ad Cetego et Claro. Hic constituit ut nullus monachus pallea sacrata [Col. 1407D] Lege pallas sacratas. contingeret, nec incensum poneret intra ecclesiam. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XIX, diaconos IX, episcopos XI; qui sepultus est juxta corpus beati Petri X Kal. Maii. Cessavit episcopatus dies XI.
XIV.—ELEUTHERIUS, natione Graecus, patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos XV, menses III, [Col. 1407D] dies II. Fuit autem temporibus Antonini et Commodi usque ad Paterno et Bradua. Hic accepit epistolam a Lucio Britanniae rege, ut Christianus efficeretur per ejus mandatum; et constituit ut nulla esca usualis repudiaretur a Christianis, maxime fidelibus, quam Deus creavit, quae tamen rationabiles sunt. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XII, diaconos VIII, episcopos XV; sepultusque est juxta corpus beati Petri IX Kal. Junii. Cessavit episcopatus dies XVI.
XV.—VICTOR, natione Afer, patre Felice, sedit annos XV, menses III, dies X. Fuit temporibus Caesaris Augusti, a consulatu Commodi II et Glabrionis usque ad Laterano et Rufino. Hic constituit ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Eleutherius. Hic fecit sequentes cleros. Martyrio coronatur. Et [Col. 1408A] constituit ut necessitate faciente, si inventus fuisset sive in flumine, sive in mari, sive in fonte, tantum Christiana declarata credulitate, quincunque hominum ex gentili veniens, baptizaretur. Et fecit concilium de Pascha, vel de die primo, cum Theophilo episcopo Alexandriae, de luna. Hic fecit ordinationes II: presbyteros IIII, diaconos VI, episcopos XII. Qui et sepultus est juxta corpus beati Petri V Kal. Augusti. Cessavit episcopatus dies XII.
XVI.—ZEPHYRINUS, natione Romanus, patre Abundio, sedit annos XVIII, menses III, dies X. Fuit autem temporibus Antonini et Severi, a consulatu Antonini et Gallicani usque ad Praesente et Stricato consulibus. Hic constituit ut in praesentia omnibus clericis et laicis fidelibus sive levita, sive sacerdos ordinaretur. Et fecit constitutum de ecclesia, et patenas vitreas ante sacerdotes in ecclesia et ministros superportantes, dum [Col. 1407D] Lege: ut patenas . . . . . in ecclesia essent ministri [Col. 1408D] supportantes. Dum, etc. Et infra, adstarent. Et paulo post pro inter lege interest ut et supple quod ante ex ea. episcopus missam celebraret ante se sacerdotes omnes astantes. Sic missae [Col. 1408B] celebrarentur, excepto quod jus episcopi inter tantum clerus sustineret, omnibus praesentibus, ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam acciperet presbyter tradendam populo. Hic fecit ordinationes IV: presbyteros XIV, diaconos VIII, episcopos XIII. sepultusque est in coemeterio, juxta coemeterium Calisti via Appia, VIII Kal. Septembris. Cessavit episcopatus dies VI.
XVII.—CALISTUS, natione Romanus, ex patre Domitio, de regione urbe Ravennatium, sedit annos V, menses XI, dies X. Fuit autem temporibus Marini et Theodoli Obilli, a consultatu Antonini et Alexandri. Martyrio coronatur. Hic constituit jejunium Sabbati ter in anno fieri, frumenti, vini, olei secundum prophetiam quarti, VII et X. Hic fecit basilicam trans Tiberim et coemeterium via Appia, quod dicitur Calisti; qui etiam sepultus est in coemeterio Calepodii, via Aurelia, milliario III, pridie Idus Octobris. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XVI, diaconos IV, episcopos VIII. Cessavit episcopatus dies XVI.
[Col. 1408C] XVIII.—URBANUS, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos IX, mensem I, dies II. Hic ministeria sacrata argentea constituit, et patenas argenteas XXV posuit: qui etiam clare confessor temporibus Diocletiani. Hic multos convertit ad baptismum, etiam Valerianum sponsum sanctae Ceciliae. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XIX, diaconos VII, episcopos VIII, sepultusque est in coemeterio Praetextati XIV. Kal. Junii. Cessavit episcopatus dies XXX.
XIX.—PONTIANUS, natione Romanus, patre Calpurnio, sedit annos V, menses II, dies XXII. Martyrio coronatur. Hic fuit temporibus Alexandri, a consulatu Pompeiani et Peliniani. Eo tempore Pontianus episcopus et Hippolytus presbyter exsilio sunt deportati ab Alexandro in Sardiniam insulam Bucinam, Severo et Quintiano consulibus: ibique maceratus fustibus defunctus est VI Kal. Novembris. Hic fecit ordinationes II: presbyteros VI, diaconos V, episcopos [Col. 1408D] VII. Quem beatus Fabianus adduxit et sepelivit in coemeterio Catacumbarum. Cessavit episcopatus dies X.
XX.—ANTERUS, natione Graecus, patre Romulo, sedit annos XII, menses 1, dies XIX. Martyrio coronatur temporibus Maximini et Africani consulum, Hic gesta martyrum exquisivit et in ecclesia recondidit. Propter quemdam Maximum presbyterum martyr effectus est. Hic ordinavit unum episcopum in civitate Fundis Campaniae. Sepultus est in coemeterio Calisti, III Nonas Januarii. Cessavit episcopatus dies VII.
XXI.—FABIANUS, natione Romanus, patre Fabio, sedit annos XIII, mensem 1, dies X. Martyrio coronatur. Fuit temporibus Maximi et Africani usque ad [Col. 1409A] Decio II et Quadrato. Hic regiones divisit diaconibus, et fecit VII subdiaconos, qui VII notariis imminerent, ut gesta martyrum fideliter, feliciter colligerent. Et multas fabricas per coemeteria fieri praecepit. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XXII, diaconos VIII, episcopos XIII; sepultusque est in coemeterio Calisti, XIII Kal. Februarii. Cessavit episcopatus dies VII.
XXII.—CORNELIUS, natione Romanus, sedit annos II, menses III, dies X. Martyrio coronatur. Sub hujus episcopatu Novatus Novatianum extra Ecclesiam et in Africa Nicostratum [Col. 1409D] Supple ordinavit. . Hoc facto, confessores, qui se a Cornelio separaverunt cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi fideles. Post hoc Cornelius episcopus Centumcellas pulsus est, et ibidem scriptam epistolam de sua confirmatione martyrii, missam a Cypriano accepit, quam Cyprianus in carcere scripsit, et de Celerino lectore. Hic temporibus suis, rogatus a quadam matrona, corpora apostolorum Petri et Pauli de Catacumbis levavit noctu. Primumque corpus beati Pauli acceptum [Col. 1409B] beati Lucina posuit in praedio suo, via Ostiensi, juxta locum ubi decollatus est. Beati Petri corpus accepit Cornelius episcopus, et posuit juxta locum ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum, in templo Apollinis in monte Aureo, in Vaticano palatii Neroniani III Kal. Julii. Fecit autem ordinationem unam, presbyteros VIII. Post hoc ambulavit noctu Centumcellas. Eo tempore audivit Decius eo quod epistolam accepisset a beato Cypriano Carthaginensi episcopo. Centumcellis eum exire fecit; jussitque noctu sibi praesentari: dicensque ei: Sic definisti, ut nec deos consideres, nec praecepta majorum, nec nostras minas timeas, ut contra Rempublicam litteras accipias et dirigas? Cornelius respondit: Ego de corona Domini litteras accepi, non contra Rempublicam. Tunc Decius jussit os ejus cum plumbatis caedi, et duci eum ad templum Martis, ut adoraret, aut capite truncaretur: quod et factum est. Corpus vero ejus beata Lucina sepelivit juxta coemeterium [Col. 1409C] Calisti, in praedio suo, XVIII Kal. Octobris. Cessavit episcopatus dies LXVI.
XXIII.—LUCIUS, natione Romanus, patre Porphyrio, sedit annos III, menses VIII, dies X. Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Galli et Volusiani usque ad Valerianum III et Gallicanum. Ab exsilio nutu Dei ad Ecclesiam incolumis reversus est. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium. Hic a Valeriano capite truncatur, IV Nonas Martii. Hic, dum ad passionem pergeret, potestatem dedit Stephano archidiacono Ecclesiae suae. Fecit ordinationes II: presbyteros IV, diaconos VII, episcopos VII; sepultusque est in coemeterio Calisti VIII Kal. Septembris. Cessavit episcopatus dies XXXV.
XXIV.—STEPHANUS, natione Romanus, ex patre Jobio, sedit annos VI, menses II, dies V. Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Gallicani et Maximi usque ad Valerianum III et Gallicanum II. Hic [Col. 1409D] constituit sacerdotes et levitas vestes sacratas in usu quotidiano non uti nisi in ecclesia. Hic fecit ordinationes II: presbyteros VI, diaconos V, episcopos II; sepultusque est in caemeterio Calisti via Appia IV Nonas Augusti. Cessavit episcopatus dies XXII.
XXV.—XYSTUS, natione Romanus, ex philosopho, sedit annum I, menses X, dies XXII. Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Valeriani, a consulatu Maximi et Glabrionis II usque Tusci et Bassi, usque XIII Kal. Augusti, quo tempore fuit magna persecutio sub Decio; et post passionem ejusdem beati Xysti die IV passus est Laurentius ejus archidiaconus. Hic fecit ordinationes II: presbyteros IV, diaconos VII, episcopos II. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calisti, via Appia. Cessavit episcopatus annos II.
XXVI.—DIONYSIUS, ex monacho, cujus generatio incognita habetur, sedit annos VIII, menses V, dies IV. [Col. 1410A] Fuit temporibus Gallieni, ex die XI Kal. Augusti, Aemiliano et Basso consulibus, usque VII Kal. Januarii a consulatu Claudii et Paterni. Hic presbyteris ecclesias divisit et caemeteria; et parochias dioeceses constituit. Hic fecit episcopos VII; sepultusque est in coemeterio Calisti V Kal. Januarii. Cessavit episcopatus dies V.
XXVII.—FELIX, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos IV, mensem I, dies XXV. Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Claudii et Paterni usque ad consulatum Aureliani III et consulatum Capitolini. Hic constituit super sepulcra martyrum missas celebrari. Hic fecit ordinationes II: presbyteros VIII, diaconos III, episcopos XI. Qui et sepultus est in coemeterio suo, vita Aurelia, III Kal. Junii. Cessavit episcopatus dies V.
XXVIII.—EUTYCHIANUS, natione Tuscus, ex patre Marino, de civitate Lunae, sedit annum I, mensem I, dies II. Fuit autem temporibus Aureliani, a consulatu Aureliani III et Marcellini, usque in diem Id. Decembris, [Col. 1410B] Caro II et Marino consulibus. Hic constituit ut fruges super altare, tantum fabae et uvae benedicantur. Hic temporibus suis per diversa loca CCCXLII martyres manu sua sepelivit. Fecit ordinationes V: presbyteros XIIII, diaconos VI, episcopos IX; sepultusque est in coemeterio Calisti VIII Kal. Augusti. Cessavit episcopatus dies VIII.
XXIX.—GAIUS, natione Dalmatinus, ex genere Diocletiani imperatoris, ex patre Gaio, sedit annos XI, menses IV, dies IX. Fuit autem temporibus Cari et Carini, ex die XVI Kal. Januarii, a consulatu Cari II et Carini usque in diem XV Kal. Maii, Diocletiano VI et Constantio II. Hic constituit ut si quis episcopus esse mereretur, ab ostiario per unumquemque gradum paulatim ad majora conscenderet. Hic divisit regiones diaconibus. Hic fugiens persecutionem Diocletiani, in cryptis habitans, confessor quievit. Hic fecit ordinationes IV: presbyteros XVI, diaconos novem, episcopos VI. Qui etiam sepultus est in coemeterio [Col. 1410C] Calisti X Kal. Maii; et cessavit episcopatus dies XI.
XXX.—MARCELLINUS, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos VIII, menses II, dies XVI. Fuit autem temporibus Diocletiani et Maximiani, ex die X Kal. Julii, a consulatu Diocletiani et Constantii II usque Diocletiano VIIII et Maximiano VIII. Quo tempore fuit persecutio magna, ut intra XXX dies XVII millia hominum martyrio coronarentur. De qua re et ipse Marcellinus ad sacrificium ductus est, ut thurificaret: quod et fecit, et post paucos dies, poenitentia ductus, ab eodem Diocletiano capite truncatur; et jacuit corpus ejus in platea una cum aliis martyribus, ad exemplum Christianorum, dies XXVI. Tunc Marcellus presbyter collegit noctu corpora, et sepelivit in via Salaria, in coemeterio Priscillae, VII Kal. Maii. Hic fecit ordinationes II: presbyteros IV, diaconos II, episcopos V. Cessavit episcopatus annos VII, menses VI, dies XXV, persequente Diocletiano Christianos.
[Col. 1410D] XXXI.—MARCELLUS, natione Romanus, patre Marcello, sedit annos V, menses VII, dies XXI. Fuit temporibus Maxentii, a consulatu Maxentii IV et Maximi usque post consulatum. Hic fecit coemeterium via Salaria; et XXV titulos Romae constituit, quasi dioeceses, propter baptismum, et poenitentiam, et sepulturas martyrum. Hic ordinavit presbyteros XXV, diaconos II, episcopos XXI. Qui etiam sepultus est in coemeterio Priscillae XIII Kal. Februarii. Cessavit episcopatus dies XXI.
XXXII.—EUSEBIUS, natione Graecus, ex medico, sedit annos V, mensem I, dies III. Fuit temporibus Constantini. Tunc inventa est crux Domini. Hic haereticos Romae invenit. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XIII, diaconos III, episcopos XIV; sepultusque est in coemeterio Calisti, V Nonas Octobris. Cessavit episcopatus dies VII.
[Col. 1411A] XXXIII.—MELCHIADES, natione. Afer, sedit annos IV, a consulatu Maximini IX usque ad Maxentium II, Volusiano et Rufino consulibus. Hic constituit nulla ratione die Dominica, aut quinta feria, jejunium quis fidelium ageret, quia hos dies Pagani quasi sacrum jejunium celebrabant, et Manichaei inventi sunt in Urbe. Ab eodem die fecit ut oblationes consecratae per ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum. Hic fecit ordinationem I: presbyteros IV, diaconos IV, episcopos XI: sepultusque est in coemeterio Calisti, IV Idus Septembris. Cessavit episcopatus XVI.
XXXIV.—SILVESTER, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos XXII, menses X, dies XI. Fuit autem temporibus Constantini et Volusiani, ex die Kalendarum Februarii usque in diem Kalendarum Januarii, Constantio et Volusiano consulibus. Hic in exsilio fuit in monte Soracte, persecutione Constantini concussus, et post rediens cum gloria baptizavit Constantinum Augustum. Hic fecit constitutum de [Col. 1411B] omni Ecclesia: factumque est concilium cum ejus consensu in Nicaea Bithyniae cum CCCXVIII episcopis, et quorum chirographus cucurrit, alii imbecilles CCVIII. Qui exposuerunt fidem integram, et damnaverunt Arium, Fotinum et Sabellium. In urbe Roma congregavit episcopos CCLXXVII, et damnavit Calistum, Arium et Fotinum: constituitque chrisma ab episcopis confici; et privilegium episcopis, ut baptizatum consignent propter haereticam suasionem; et nullus laicus crimen clerico inferret. Hic, ut diaconi dalmatica uterentur, ut sacrificium altaris non in serico, neque in panno tincto celebraretur, sed in lino, sicut corpus Domini in sindone sepultum est. Hic constituit, si quis desideraret in ecclesia militare, ut esset lector annos XXX, exorcista dies XXX, acolythus annos V, subdiaconus annos V, diaconus annos VII, presbyter annos III, probatus ex omni parte: et sic ad episcopatum ascendere; nullum majorem, vel prioris locum invadere; et nullum clericum, vel [Col. 1411C] fidelem contradicentem. Hic ordinationes fecit VI per mensem Decembris: presbyteros XLII, diaconos XXXVI, episcopos LXV. Hujus temporibus fecit Constantinus Augustus basilicam Constantinianam, et alias, quas ordinavit; ubi posuit dona, cameram ex auro: deditque ibidem tam in vasis sanctuarii quam diversis speciebus auri libras CCCCLXXX, argenti libras VII. DCXXVI, candelabra ex aurichalco VII, ex argento interclusa, pensantia singula libras CCC, aromata annis singulis libras CLI: constituitque ibi in luminaribus territoria praestantia per singulos annos solidos I. D. In fonte vero, ubi baptizatus est Constantinus Augustus a sancto Silvestro, qui est ex metallo porphyretico, posuit ibi ornamenta, aurum libras LXXXII, argentum libras III. DCCCXIII, thimiamaterium aureum cum gemmis prasinis XLVIII, balsamum ad lumen diebus Paschae libras CC, territoria in luminaribus ad ipsum fontem praestantia annis singulis solidos VII. CXXII. Hujus temporibus [Col. 1411D] fecit Augustus Constantinus ex rogatu Silvestri episcopi basilicam beato Petro, cujus loculum, cum corpus sancti Petri ita recondidit, ex undique de aere conclusit ex omni parte pedes V, et ornavit superius ex columnis porphyreticis et aliis vitreis [Col. 1411D] lege vitineis. , quas de Graecia perduxit. Fecit autem et cameram basilicae extremam ex auro fulgente, et super corpus aes, quod clausit. Fecit crucem ex auro pensantem libr. CL, in mensura loci, ubi scriptum est: Constantinus Augustus, et Helena Augusta hanc domum regalem simili fulgore coruscans aula [Col. 1411D] Supple, circumdat. , scriptum ex litteris puris nigellis in cruce ipsa. Fecit candelabra VII ex aurichalco argento clausa, quae pensant singula libras CCC. Item in domum, quod obtulit Constantinus Augustus beato Petro per dioecesim Orientis praestantem per annos singulos [Col. 1412A] solidos III DCCLXXXVIII. triante ![[Character]](../assets/FIGURES/1281412A.bmp)
[Character] balsamum libr. CCXV, oleum nardum libras DCCC, oleum ciprinum libras C, aromata lib. DCL, piper Medemnos L, cariofolum libr. L, crocum libr. C, linum fusum C, cartas decadas M.XXII, papyri racanas M.
Eodem tempore fecit Constantinus basilicam beato Paulo, cujus corpus ita recondidit, sicut et beati Petri: cui basilicae donum hoc obtulit. Omnia vasa aurea vel argentea et aerea, et crucem auream super locum ita posuit, sicut in basilica beati Petri. Praedia vero praestantia annis singulis solidos IV, LXX, balsamum libr. I, oleum nardum libr. CC, aromata lib. CLXX, cassam libr. I, storacen lib. XXX, stacten lib. CL, papyri racanas D, lini saccos CCC. Eo tempore fecit beatus Constantinus Augustus basilicam in palatio Sessoriano, ubi de ligno sanctae crucis ex auro et gemmis conclusit. Ibi et nomen dedicavit Hierusalem; construxitque et alias quamplures ecclesias sanctorum. Hae sunt ecclesiae, sancti Joannis martyris, basilica Sancto Laurentio martyri, basilica [Col. 1412B] beatis martyribus Marcellino presbytero et Petro exorcistae inter duas lauros, ubi et mater ipsius Helena Augusta est sepulta; in civitate Ostia basilica beato Joanni Raptistae: fecitque et basilicam, in civitate Albanensi intra urbem Capuam basilicam quam et cognominavit Constantinianam; fecitque et in urbe Neapoli basilicam. Omnes has basilicas, quas construxit Constantinus Augustus ornavit auro argentoque plurimum, ditavitque eas possessionibus in diversis provinciis non parvis; ordinavitque beatus Silvester episcopus per mensem Decembris presbyteros XLIV, diaconos XXVI, episcopos per diversa tempora et loca LXV; sepultusque est via Salaria, in coemeterio Priscillae, milliario ab urbe Roma III pridie Kal. Januarii. Cessavit episcopatus dies VIII.
XXXV,—MARCUS, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos II, menses VIII, dies XX. Fuit autem temporibus Constantini et Nepotiani et Fecundi consulum ex die Kal. Februarii. Hic constituit [Col. 1412C] ut episcopus pallio uteretur, et ab eodem episcopo urbis Romae consecraretur. Hic fecit ordinationes II: presbyteros XXV, diaconos VI, episcopos XVII; sepultusque est in coemeterio Balbinae pridie Nonas . . . . . Cessavit episcopatus dies XX.
XXXVI:—JULIUS, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos XV, menses II, dies VII. Fuit autem temporibus Constantini [Col. 1412D] Lege Constantii. et Feliciani et Maximi. Hic constituit ut nullus clericus causam in publicum ageret. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XVIII, diaconos IIII, episcopos VIIII, sepultusque est Calepodii. Cessavit episcopatus dies XXV.
XXXVII.—LIBERIUS, natione Romanus, ex patre Augusto, sedit annos VI, menses IIII, dies VIII. Fuit autem temporibus Constantii. Hic exsilio deputatur a Constantio, eo quod noluisset haeresi Arianae consentire; fecitque ibi annos III. Tunc cum consilio sacerdotum ordinavit in loco suo Felicem presbyterum episcopum. Tunc supradictus in concilio suo [Col. 1412D] una cum XLVIII episcopis damnavit duos presbyteros Ursatium et Valentem, eo quod consentirent Constantio in haeresi. Post paucos dies zelo ducti Ursatius et Valens rogaverunt Constantium Augustum ut revocaret Liberium de exsilio, et unam tantum communionem participaret, excepto rebaptizari. Qui Liberius consensit; et revocato eo de exsilio habitavit in coemeterio sanctae Agnetis apud germanam Constantii Augusti, ut quasi per ejus rogatum rediret in civitatem; sed ipsa pro eo rogare noluit, quia fidelis erat in Christo. Tunc Constantius cum Ursatio et Valente, et aliis qui ex faece Ariana erant, revocaverunt Liberium Romam; factoque concilio cum haereticis, ejecerunt Felicem de episcopatu. Habitavit in praediolo suo, ubi et requievit in pace IIII Kal. Augusti. Ingressus Urbem IV [Col. 1413A] Nonas Augusti consentit Constantio haeretico, haeretico, non tamen rebaptizatus Liberius. Tunc persecutio magna fuit Romae, ita ut catholici clerici in ecclesias vel balnea non haberent introitum. Omnes itaque anni Felicis in hujus ordine dinumerantur; fecitque ordinationes II: presbyteros XVIII, diaconos V, episcopos VIII; qui etiam sepultus est in coemeterio Priscillae V Idus Septembris. Cessavit episcopatus dies VI.
XXXVIII.—FELIX, natione Romanus, patre Anastasio, sedit annum I, menses III, dies II. Hic declaravit Constantium haereticum et rebaptizatum. Hic martyrio coronatur: fecitque basilicam via Aurelia, ubi et requiescit. Fecit ordinationem I: presbyteros XXI, diaconos V, episcopos XVIII; sepultusque est XVII. Kal. Decembris. Cessavit episcopatus dies XVII.
XXXIX.—DAMASUS, natione Hispanus, ex patre Antonio, sedit annos XVIII, menses III, dies XI. Fuit autem temporibus Juliani. Hic dedicavit Platoniam [Col. 1413B] in Catacumbis, ubi corpora Petri et Pauli apostolorum jacuerunt, quam et versibus ornavit. Hic criminatur de adulterio, et facta synodo purgatur a CCXVIIII episcopis, qui etiam damnaverunt Concordium et Calistum diaconos accusatores, et jactaverunt de Ecclesia. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XXXI, diaconos XI, episcopos XLI. Qui etiam sepultus est via Adriana in basilica, quam ipse fecit III Idus Decembris. Cessavit episcopatus dies XXVI.
XL.—SIRICIUS, natione Romanus, ex patre Tiburtio, sedit annos XV. Hic constitutum fecit de Ecclesia, et direxit per provincias et constituit ut nisi consecratum [Col. 1413D] Lege sine consecrato. episcopi loci cuilibet presbytero non liceret consecrare. Hic constituit haereticum sub manus impositione reconciliari. Hic fecit ordinationes V: presbyteros XXXI, diaconos XVI, episcopos XXXII. Qui etiam sepultus est in coemeterio Priscillae VIII Kal. Martias: et cessavit episcopatus dies XX.
[Col. 1413C] XLI.—ANASTASIUS, natione Romanus, patre Maximo, sedit annos III, dies XXIIII. Hic constituit ut cum Evangelia recitantur sacerdotes non sederent, sed curvi starent, et constituit ut nullus clericus transmarinus susciperetur, nisi V episcoporum designaret chirographum, propter Manichaeos. Hic fecit ordinationes II: presbyteros VIIII, diaconos V, episcopos XI; sepultusque est ad Ursum pileatum V Kal Maii. Cessavit episcopatus dies XXI.
XLII.—INNOCENTIUS, natione Albanensis, ex patre Innocentio, sedit annos XV, menses II, dies XXII. Hic constituit Sabbato jejunium celebrari, quia Sabbato Dominus in sepulcro positus est, et discipuli jejunaverunt. Hic fecit ordinationes IIII: presbyteros XXX, diaconos XII, episcopos LIIII; sepultusque est ad Ursum pileatum, V Kal Julii. Cessavit episcopatus dies XXII.
XLIII.—ZOSIMUS, natione Graecus, ex patre Abramio sedit annos VII, menses VIIII, dies XXIIII. [Col. 1413D] Fecit constitutum ut-Diaconi laevas tectas haberent de palliis linostimis: et per parochias ut cera benedicatur, et ut nullus clericus in poculum publicum propinaretur, nisi tantum in cellis fidelium, maxime clericorum. Hic fecit ordinationem I: presbyteros X, diaconos III, episcopos VIIII; sepultusque est juxta corpus beati Laurentii Martyris VII Kal. Januarias: et cessavit episcopatus dies XI.
XLIV.—BONIFACIUS, natione Romanus, ex patre Jocundo presbytero, sedit annos III, menses VIII, dies VI. Hic sub intentione cum Eulalio ordinatur: et fuit dissensio in clero menses IIII et dies XV et facta synodo deponitur Eulalius a CCLII presbyteris, quia injuste fuerat ordinatus. Et ex consensu omnium sedit Bonifacius praesul, et constituitur Eulalius in civitate Nepissana episcopus. Hic constituit [Col. 1414A] ut nulla feminarum pallam sacratam contingeret, aut incensum poneret in Ecclesia, nisi minister: nec servum clericum fieri, nec obnoxium [Col. 1414D] Supple Duriae. vel cujuslibet rei. Hic fecit ordinationem I: presbyteros XIII, diaconos III, episcopos XXXVI; qui etiam sepultus est in coemeterio Sanctae Felicitatis VIII Kal Novembris. Cessavit episcopatus dies VIIII.
XLV.—CAELESTINUS, natione Campanus, ex patre Prisco, sedit annos VIIII, menses X, dies XVII. Hic constituit ut Psalmi CL ante sacrificium psallerentur, quod ante non fiebat: nisi tantum recitabatur epistola Pauli apostoli, et sanctum Evangelium, et fiebant missae. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XXXII, diaconos XII, episcopos XLVI; sepultusque est in coemeterio Priscillae VIII Idus Aprilis: et cessavit episcopatus dies XXI.
XLVI.—SIXTUS, natione Romanus, ex patre Sixto, sedit annos VIII, dies XVIIII. Hic a quodam Basso incriminatur, et ex praecepto Valentiniani Augusti cum magna examinatione, facta synodo, purgatur a [Col. 1414B] CCLVI episcopis, et ejecerunt Bassum a communione. Hic fecit basilicam Sanctae Mariae juxta macellum Liviae, et confessionem beati Petri apostoli exornavit de argento. Hujus temporibus Valentinianus Augustus ornavit basilicas beatorum Petri et Pauli ex auro argentoque plurimum, et in Constantiniana basilica fecit fastigium argenteum, quod a barbaris sublatum fuerat: et in alias quamplures basilicas Romanas multa dona obtulit Valentinianus Augustus; fecitque Sixtus episcopus ordinationes III: presbyteros XXVIII, diaconos XII, episcopos LII. Qui etiam sepultus est via Tiburtina ad Sanctum Laurentium: et cessavit episcopatus dies XXII.
XLVII.—LEO, natione Tuscus, ex patre Quintiano, sedit annos XXI, mensem I, dies XIII. Hic ministeria Romanae Ecclesiae post bellum Vandalicum renovavit. Hic cum multis episcopis exposuit fidem catholicam rectam, quae hodie archivo Ecclesiae Romanae tenetur, propter haeresim Eutychii et Nestorii, [Col. 1414C] qui ejus temporibus damnantur. Hic fecit ordinationes VII: presbyteros LXXII, diaconos XXX, episcopos CLXXV. Hic renovavit basilicas beati Petri et beati Pauli apostolorum post ignem divinum: fecit et multas basilicas. Hic propter nomen Romanorum ambulavit ad regem Hunnorum Attilam, et liberavit totam Italiam. Hic constituit monasterium apud beatum Petrum apostolum. Hic constituit ut intra actionem diceretur sanctum sacrificium, et caetera. Hic constituit ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate XL annos. Hic constituit super sepulcrum custodes, qui dicuntur cubicularii. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri III Idus Aprilis. Cessavit episcopatus dies VII.
XLVIII.—HILARUS, natione Sardus, ex patre Piniano, sedit annos III, menses III, dies X. Hic fecit multa vasa, et diversa ornamenta apostolorum Petri et Pauli; et in Constantiana, et Sancto Laurentio, [Col. 1414D] et sancta Maria ornavit. Hic fecit ordinationem I: presbyteros XXV, diaconos VI, episcopos XXII. Qui etiam sepultus est ad Sanctum Laurentium, juxta corpus sancti Sixti: et cessavit episcopatus dies X.
XLIX.—SIMPLICIUS, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos XV, mensem I, dies VII. Hic constituit ad Sanctum Petrum, et ad Sanctum Paulum, et ad Sanctum Laurentium hebdomadas, ut presbyteri manerent propter baptismum et poenitentiam petentes: de regione tertia ad Sanctum Laurentium: de regione prima ad Sanctum Paulum: De regione VII, ad Sanctum Petrum. Hic fecit ordinationes III: presbyteros LVIII, diaconos XI, episcopos LXXXII; sepultusque est ad Beatum Petrum VI Nonas Martii. Cessavit episcopatus dies VI.
L.—FELIX, natione Romanus, ex patre Felice [Col. 1415A] presbytero, sedit annos VIII, menses XI, dies XVII. Hic fecit ordinationes II: presbyteros XXVIII, diaconos V, episcopos XXXI: sepultusque est apud Beatum Paulum. Cessavit episcopatus dies V.
LI.—GELASIUS, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos IIII, menses VIII. Fuit autem temporibus Regis Theodorici et Zenonis Augusti. Hic fecit V libros adversus Nestorium et Eutychen: fecit et hymnos in modum beati Ambrosii, et fecit duos libros adversus Arium; fecit autem sacramentorum praefationes cauto sermone. Hic fecit ordinationes II: presbyteros XXXII, diaconos II, episcopos LXVII; qui etiam sepultus est apud Beatum Petrum XI Kal. Decembris. Cessavit episcopatus dies VII.
LII.—ANASTASIUS, natione Romanus, ex patre Petro, sedit annum I, menses XI, dies XXIIII. Hic fecit confessionem beati Laurentii. Hic [Col. 1415D] Pro hic lege eo tempore. clerus et presbyteri multi se erexerunt a communione, eo quod communicasset sine consilio eorum diacono Thessalonicensi, nomine Fotino. Hic fecit ordinationem I: [Col. 1415B] presbyteros XI, episcopos VIII; sepultusque est ad Beatum Petrum XIII Kal. Decembris. Cessavit episcopatus dies VI.
LIII.—SYMMACHUS, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos XV, menses VI, dies XXVII. Hic fuit temporibus Theodorici haeretici et Anastasii Augusti. Hic amavit clerum et pauperes: et cum eo ordinatur Laurentius sub intentione episcopatus; et facta intentione hoc constituerunt, ut ambo Ravennam pergerent ad judicium regis Theodorici; qui cum pervenissent, hoc judicium aequitatis invenerunt, ut qui prior ordinatus fuisset, vel ubi pars maxima consentiretur, ipse sederet in sede apostolica, quod tamen aequitas in Symmachum invenit. Tunc beatus Symmachus papa constituit Laurentium episcopum in Nucheria [Col. 1415D] Lege Nucerina. civitate intuitu misericordiae. Post annos IIII, zelo ducti aliqui ex clero, et aliqui ex senatu incriminant Symmachum. Miserunt ad regem Theodoricum haereticum accusantes beatum [Col. 1415C] Symmachum, et occulte revocant Laurentium Romam, et fecerunt schisma, et separaverunt se pars aliqua a communione Symmachi, petentes a rege haeretico visitatorem Petrum Altinatem. Tunc beatus Symmachus congregavit episcopos CXV, et facta synodo purgatur a crimine falso, et damnatur Petrus Altinas, et Laurentius Nucherinus. Symmachus vero cum magno honore sedit in sede sua. Tunc Festus patricius coepit intra Urbem caedes facere in clero, qui communicabat beato Symmacho; et ponens mulieres sanctimoniales de habitaculis suis, denudans sexum femineum, caedens [Col. 1415D] Lege cecidit. fustibus, ibique multos sacerdotes occidit. Fuit autem beatus Symmachus a consulatu Paulini usque ad consulatum Senatoris, a X Kal. Decembris usque XIII Kal. Augusti. Hic fecit basilicam Sancti Andreae apostoli ad Sanctum Petrum, et ornavit tam eas quam alias plures ex auro argentoque plurimo. Hic fuit constructor ecclesiarum: ampliavit clerum, et donum presbyterii triplicavit, et pauperibus vestes et alimoniam [Col. 1415D] triplicavit et multa alia bona, quae enarrare longum est. Fecit ordinationes IIII: Presbyteros XCVIII, diaconos XVI, episcopos CXVIIII: qui etiam sepultus est apud Beatum Petrum IIII Kal. Augusti. Cessavit episcopatus dies VI.
LIV.—HORMISDA, natione Campanus, ex patre Justo, de civitate Frisinone [Col. 1416D] Lege Frusinone. sedit annos IX, dies XVII. Hic habuit certamina per epistolas suas contra Anastasium imperatorem haereticum. Inter alia multa quae Anastasius ei direxit, haec scripsit, dicens: Nos jubere volumus, non nos juberi. Percussus divino ictu fulminis interiit. Sumpsit itaque imperium Justinus orthodoxus, et misit ad sedem apostolicam. Fecit autem papa Hormisda in Ecclesia Romana per [Col. 1416A] multas basilicas diversa ornamenta ex auro argentoque. Fecit et ordinatione presbyteros et episcopos per diversa loca. Qui etiam sepultus est apud Beatum Petrum VIII Idus Augusti consulatu Maximi Jun. Et cessavit episcopatus dies VI.
LV.—JOANNES, natione Tuscus, ex patre Constantio, sedit annos II, menses IV, dies XV, a consulatu Maximi, usque ad consulatum Olibrii Jun. Hunc Theodoricus rex rogans misit in legationem ad Justinum imperatorem, quia Justinus summo amore religionis Christianae voluit haereticos perdere. Et exinde iratus rex Theodoricus Christianos voluit Italiae perdere. Tunc Joannes papa cum fletu, et viri religiosi et consules hoc accipientes [Col. 1416D] Lege acceperunt. in mandatum legationis, ut redderentur ecclesiae suae haereticis in partes Graeciarum. Si ita non fuerit factum, omnem Italiam ad gladium perderet rex Theodoricus. Qui dum introissent om. sis. cum Joanne papa Constantinopolim, occurrerunt eis a milliario XII in honorem apostolorum, desiderantes post beatum Silvestrum papam a [Col. 1416B] temporibus Constantini meruisse in partibus Graeciae vicarium sancti Petri suscipere. Et Justinus Augustus adoravit beatum Joannem, de cujus manibus coronatus est. Tunc Theodorus, vir illustris, cum aliis nobilibus qui cum beato Joanne papa venerant, concessit petitiones, et propter sanguinem Romanorum reddidit haereticis ecclesias suas. Dum vero Joannes episcopus una cum viris illustribus positus esset Constantinopoli, rex Theodoricus tenuit duos senatores Boetium et Symmachum patricium, quos gladio interfecit et abscondi praecepit. Veniens Joannes papa cum supradictis viris illustribus, suscepti a Theodorico in dolo, voluit eos gladio ponere; sed metuens Justinum Augustum, tamen in custodia omnes cremavit; ita ut beatus Joannes in custodia maceratus moreretur Ravennae XV Kal. Junii. Tunc post XCVIII dies Theodoricus rex fulmine percussus interiit. Attulit autem beatus Joannes de Graecia aurum. Gemmis argentoque exornavit basilicas multas. [Col. 1416C] Fecit ordinationes episcoporum per diversa loca: et cessavit episcopatus dies LVIII.
LVI.—FELIX, natione Samnius, ex patre Castorio, sedit annos IV, menses II, dies XIII, a consulatu Maburti usque in consulatum Lampadii et Orestis, a die IV Idus Julii, usque in IV Idus Octobris: qui etiam ordinatus est ex jussu Theodorici regis, et obiit tempore Athalarici regis sub die IV Idus Octobris Con ss uu . . . Qui sepultus est ad beatum Petrum. Cessavit episcopatus dies III. Hic fecit orditiones II: presbyteros LII, diaconos IIII per mensem Februarium, episcopos XXIX.
LVII.—BONIFACIUS, natione Romanus, sedit annos II, dies XXVI. Fuit temporibus Athalarici. Hic cum Dioscoro ordinatur sub intentione. Qui Dioscorus ordinatur in basilica Constantiniana. Bonifacius vero in basilica Julii: et fuit dissensio in clero et senatu dies XXVIII. Eo tempore defunctus est Dioscorus. Tunc Bonifacius zelo et dolo ductus cum grande [Col. 1416D] amaritudine sub vinculo anathematis chyrographo reconciliavit clerum, quem chyrographum archivo Ecclesiae retrudit, quasi damnans Dioscorum. Hic congregavit synodum in basilica beati Petri, et fecit constitutum, ut sibi successorem ordinaret cum chyrographis sacerdotum, et jusjurando ante confessionem. Eodem tempore facta iterum synodo censuerunt sacerdotes propter reverentiam sanctae sedis, quia contra canones facta fuerat, et ipse Bonifacius papa reum se confessus est, quod in diacono Vigilium sua subscriptione firmasset. Tunc ipsum constitutum in praesentia sacerdotum et senatus incendio consumpsit. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri XV Kal. Novembris, Lampadio et Oreste consulibus. Cessavit episcopatus menses II, dies XV.
[Col. 1417A] LVIII.—JOANNES junior, natione Romanus, sedit annos II, menses IV. Fuit autem temporibus Athalarici regis et Justiniani Augusti catholici. Ipse misit sedem suam scripto chirographo proprio ad sedem apostolicam una cum magnis donis. Fecit autem Joannes papa ordinationem I, presbyteros XV, episcopos XXI: sepultusque est in basilica beati Petri, VI Kal. Junii. Cessavit episcopatus dies VI.
LIX.—AGAPITUS, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit menses XI, dies XVIII. Hic missus est a Theodato in legationem ad Justinianum Augustum Constantinopolim, ibique mortuus est X Kal. Maii: cujus corpus in loculum plumbeum translatum est Romam in basilica beati Petri apostoli; ubi et sepultus est XII Kal. Octobris. Hic fecit ordinationes in urbe Roma diaconos IV, episcopos . . . Cessavit episcopatus dies XXVIII.
LX.—SILVERIUS, natione Campanus, ex patre Hormisda, episcopo Romano, sedit annum I, menses V, dies XI. Hic levatus est a Tyranno Theodato [Col. 1417B] sine deliberatione decreti, quod quidem sacerdotes non subscripserunt in eum, secundum morem. Jam ordinato sub vi et metu propter adunationem Ecclesiae se subscripserunt. Post menses vero duos nutu divino exstinguitur Theodatus Tyrannus. Hic fecit ordinationem I, presbyteros XIV, diaconos V, episcopos XVIII. Et cessavit episcopatus . . .
LXI.—VIGILIUS, natione Romanus, ex patre Joanne consule, sedit annos XVII, menses VI, dies XXVI. Eodem tempore accusatus est ad Justinianum imperatorem et ad Theodoram Augustam. Tunc miserunt Anthemum scribonem Romam dicendo, nisi in basilica Sancti Petri ei parci. Invenit eum in basilica Sanctae Caeciliae die natalis ejus, qui tenens eum, duxit Constantinopolim. Per biennium enim fuerunt intentiones de Anthemo patriarcha, quod promisisset eum in ordinem suum revocare. Qui Vigilius dixit eum non revocare, quia sanctissimi antecessores mei Agapitus et Silverius eum damnaverunt. [Col. 1417C] Et nunc video, non me fecerunt venire ad se Justinianus et Theodora; sed hodie scio, quod Diocletianum et Eleutheriam inveni: facite ut vultis: digna enim factis recipio. Tunc dedit ei alapam in faciem quidam dicens: Homicida, nescis quibus loquaris? Nescis quia Silverium papam occidisti. Hoc autem dicens, quia a Romanis taliter est accusatus dicentibus taliter eum versum in furore, ut daret alapam notario suo et mox ad pedes ejus cadens expirasset, et filium mulieris viduae ad calces et fustibus interfecisset, et quod consilio suo Silverius papa depositus fuisset. Tunc fugiens in basilicam Sanctae Euphemiae tenuit cornu altaris: qui tractus ab ea missus est in custodiam; et clerus, qui cum eo erat, missus est in exsilium. Eodem tempore misit Justinianus Narsetem eunuchum suum in Italiam, quem facta pugna cum Gothis victoria comitatur: et interfectus est rex Gothorum Totila. Tunc Romani rogaverunt Narsetem, ut una cum ejus rogatu suggererent [Col. 1417D] imperatori privilegium, qui et impetraverunt: qui [Col. 1417D] Forte legendum quo. rediens Vigilius venit Siciliam, et ex multa afflictione ibi defunctus est. Cujus corpus ductum est Romam, et sepultum est ad Sanctum Marcellum. Hic fecit ordinationes II, presbyteros XLVI, diaconos XVI, episcopos LXXXI. Cessavit episcopatus menses III, dies V.
LXII.—PELAGIUS, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit annos IIII, menses X, dies XVIII. Et dum non esset episcopus, qui eum ordinaret, inventi sunt duo episcopi, Joannes de Perusia et Bonus de Ferentino, et Andreas presbyter de Hostis, et ordinaverunt eum pontificem. Tunc non erant in clero qui poterant promovere, quia multitudo religiosorum subduxerant se a communione ejus, dicentes, quia in morte Vigilii papae se immiscuit. Eodem tempore, data Litania, Pelagius papa a Sancto Pancratio ad [Col. 1418A] Sanctum Petrum, tenens Evangelia et crucem Domini super caput suum, ascendens in ambonem satisfecit populo, quia nullum malum egit contra Vigilium. Et adjecit: Peto vos, ut si quis ille est, qui promovendus in sancta Ecclesia dignus invenitur per nulla proficiat: quia simoniacum est. Eodem tempore initiata est basilica apostolorum Philippi et Jacobi. Interim mortuus est et sepultus in basilica Sancti Petri: fecitque ordinationes II, presbyteros XXVI, diaconos VIIII, episcopos XLVIIII. Cessavit episcopatus menses II, dies XXV.
LXIII.—JOANNES, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit annos XII, menses XI, dies XXVI. Hic restauravit coemeteria Sanctorum Martyrum, et constituit ut oblationes et amulae vel luminaria in eisdem coemeteriis per omnes Dominicas de Lateranis ministrarentur. Hic perfecit ecclesiam Philippi et Jacobi. Qui sepultus est in basilica beati Petri. Hic fecit ordinationes II: presbyteros XXXVII, diaconos [Col. 1418B] XIII, episcopos LXI. Cessavit episcopatus menses X, dies XIII.
LXIV.—BENEDICTUS, natione Romanus, de patre Bonifacio, sedit annos IIII, mensem I, dies XXVIII. Eodem tempore gens Longobardorum invasit Italiam. Et dum cognovisset Justinus imperator quia Romani periclitarentur fame, misit in Aegyptum, et oneratas naves frumento transmisit Romam. In qua afflictione laborans beatus Benedictus mortuus est et sepultus in basilica Sancti Petri in secretario. Hic fecit ordinationem unam: presbyteros XV, diaconos III, episcopos XXI. Cessavit episcopatus menses III, dies X.
LXV.—PELAGIUS, natione Romanus, ex patre Unigido, sedit annos X, menses II, dies X. Hic ordinatur absque jussione principis, eo quod Longobardi obsiderent civitatem. Hic vestivit corpus beatri Petri tabulis argenteis deauratis. Ibique in ipsa basilica est sepultus. Fecitque ordinationes II: presbyteros XXVIII, diaconos VIII, episcopos XLVIII. Cessavit episcopatus [Col. 1418C] menses VI, dies XXV.
LXVI.—GREGORIUS, natione Romanus, patre Gordiano, sedit annos XIII, menses VI, dies X. Hic exposuit in Evangelia homilias XL, exposuitque libros in Job XXXV, in Ezechielem hom. XX, Pastoralem, Dialogorum libros IIII et multa alia. Et misit servos Dei Mellitum, Augustinum et Joannem praedicare genti Anglorum. Hic augmentavit in precatione canonis, Diesque nostros in tua pace dispone, et caetera. Et fecit beati Petri ciborium cum columnis argenteis IIII. Hic fecit super corpore beati Petri et Pauli missas celebrare. Eo tempore dedicavit ecclesiam Gothorum in Suburra in nomine Beatae Agathae. Et domum suam constituit monasterium. Sepultus est in basilica Sancti Petri ante secretarium. Hic fecit ordinationes II, unam in Quadragesima in mense Februarii, et aliam mense septimo; presbyteros XXXVIIII, diaconos V, episcopos LXII. Et cessavit episcopatus menses V, dies XVIIII.
[Col. 1418D] LXVII.—SABINIANUS, natione Tuscus, patre Bono, sedit annum I, menses VI, dies XVIII. Eodem tempore fuit fames gravis. Facta autem pace cum Longobardis, jussit venundari per solidos tritici modios XXX. Hic in ecclesia Beati Petri luminaria addidit, ibique sepultus est. Hic fecit episcopos XXVI. Cessavit episcopatus menses X, dies XXVI.
LXVIII.—BONIFACIUS, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit menses VIII, dies XXII. Hic obtinuit apud Phocatem principem, ut Sedes beati Petri apostoli caput esset omnium Ecclesiarum, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium scribebat. Hic constituit una cum episcopis et clero sub anathemate ut nullus, pontifice moriente, aut episcopo civitatis suae, praesumat quemlibet loqui aut partes sibi facere, nisi tertio die depositionis ejus [Col. 1418D] Supple et tunc. , adunato clero electio fiat. Qui defunctus sepultus est [Col. 1419A] in basilica Beati Petri. Hic fecit episcopos XXI. Et cessavit episcopatus menses X, dies VI.
LXVIX.—BONIFACIUS, natione Marsorum, de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos VI, menses VIII, dies XIII. Hic petiit a Phocate principe templum, quod appellatur Pantheon, in quo fecit ecclesiam Beatae Mariae, in qua ecclesia princeps dona multa obtulit. Hic domum suam monasterium fecit. Qui defunctus sepultus est ad Beatum Petrum. Hic fecit ordinationes II: diaconos VIII, episcopos XXXVI. Et cessavit episcopatus menses VI, dies XXV.
LXX.—DEUSDEDIT, natione Romanus, sedit annos III, dies XX. Hic clerum multum dilexit. Hic constituit secundam missam in clero. Eodem tempore factus terraemotus major VIII Idus Augusti. Post haec secuta est clades in populo percussio scabierum, ut nullus posset mortuum suum cognoscere. Qui defunctus sepultus est ad Beatum Petrum, et dimisit pro obsequiis suis ad clerum rogam integram unam. Hic fecit ordinationes III: presbyteros XIIII, diaconos V, [Col. 1419B] episcopos XXVIIII. Et cessavit episcopatus mensem I, dies XVI.
LXXI.—BONIFACIUS, natione Campanus, de civitate Neapoli, ex patre Joanne, sedit annos V, dies X. Hic constituit ut testamentum valeat secundum jussionem principis, ut acolythus non praesumat reliquias sanctorum levare, nisi presbyter; et ut in Lateranis acolythus non baptizet cum diaconis, sed subdiaconi sequentes. Hic fuit mitissimus et misericors; et rogam integram clero suo dedit. Qui sepultus est ad Beatum Petrum. Hic fecit ordinationes II: presbyteros XXVI, diacones IIII, episcopos XXXVIII. Et cessavit episcopatus dies XIII.
LXXII.—HONORIUS, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos XII, menses XI, dies XVII. Hic multa bona fecit, renovavit omnia cimilia beati Petri, et vestivit confessionem ejus ex auri lib. CLXXXV, et multa alia ibi fabricavit. Hujus temporibus levatae sunt trabes in ecclesia Beati Petri XVI. Hic [Col. 1419C] cooperuit basilicam ejus ex tabulis aereis, quas levavit de templo, quod appellatur Romae, ex concessu piissimi Heraclii imperatoris. Hic constituit ut omni hebdomada in Sabbato die exeat litania ab ecclesia Sancti Apollinaris, quam ipse papa construxit in porticu ejusdem ecclesiae ad Sanctum Petrum. Fecit et ecclesiam Beatae Agnetis martyris milliario ab urbe Roma III, ubi et requiescit. Fecitque ecclesiam beati Pancratii milliario II, et multas alias basilicas construxit et ornavit, atque ditavit. Hic fecit ordinationes: presbyteros, diaconos, episcopos. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum. Cessavit episcopatus annum I, menses VII, dies XVIII.
LXXIII.—SEVERINUS, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses II, dies II. Hic renovavit apsidam Beati Petri apostoli ex musivo. Hic fuit amator cleri, et omnibus donum augmentavit, pauperibus largus. Fecit autem episcopos per diversa loca, dimisitque clero rogam integram. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum IIII Nonas Augusti. Et cessavit [Col. 1419D] episcopatus menses IIII, dies XVIIII.
LXXIV.—JOANNES, natione Dalmatinus, ex patre Venantio, sedit annum I, menses VIIII, dies XVIIII. Hic misit per omnem Dalmatiam et Istriam pecunias multas pro redemptione captivorum. Fecit et basilicas multas, et ornavit. Hic fecit ordinationem I. Hic dimisit omni clero rogam integram. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum. Cessavit episcopatus mensem I, dies XIII.
LXXXV.—THEODORUS, natione Graecus, ex patre Theodoro episcopo de civitate Mileto, sedit annos VI, menses V, dies VIII. Hic fuit largus et amator pauperum. Fecitque ecclesias multas. Fecit autem ordinationem I. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum. Cessavit episcopatus dies LII.
LXXVI.—MARTINUS, de civitate Tudertina, sedit [Col. 1420A] annos VI, mensem I, dies XXVI. Hic congregavit episcopos CV Romae in ecclesia Salvatoris, et condemnavit haeresim. Quae synodus hodie archivo ecclesiae continetur. Defunctusque est in civitate Chersona, et sepultus in basilica Sanctae Mariae semper Virginis.
LXXVII.—EUGENIUS, natione Romanus, sedit annos II, menses VIIII, dies XXIIII. Qui sepultus est in basilica Beati Petri. Cessavit episcopatus mensem I, dies XXVIII.
LXXVIII.—VITALIANUS, natione Campanus, patre Anastasio, sedit annos XIIII, menses VI. Hujus temporibus venit Constantinus Augustus de regia urbe per littoralia in Athenas, inde Tarantum, inde Beneventum et Neapolim, per indictionem VI. Postmodum venit Romam V die mensis Julii, feria quarta, indictione suprascripta; et occurrit ei obviam Apostolicus milliario VI a Roma. Ipsa die venit ad Sanctum Petrum, et donum ei obtulit, alia die ad Sanctum Paulum, et donum ibi obtulit, et die Sabbato ad [Col. 1420B] Sanctam Mariam; itemque donum obtulit. Dominica die processit ad Sanctum Petrum cum exercitu suo, et obtulit super altare ipsius pallium auro textile. Sequente autem Sabbato venit imperator ad Lateranas, ibique prandit. Item Dominicorum die fuit statio ad Sanctum Petrum, et post celebratas missas vale fecerunt sibi imperator et pontifex. Omnia quae erant in adornatum civitatis deposuit, sed et ecclesiam Beatae Mariae ad Martyres, quae de tegulis aereis erat, discooperuit, et in regiam urbem cum aliis diversis quae deposuerat direxit. Secundo fecit egressum de civitate Roma, reversus Neapolim. Inde terreno perrexit Rhegium, et ingressus Siciliam per indictionem VII, habitavit in civitate Syracusana; talemque afflictionem posuit populo vel possessoribus provinciarum Calabriae, Siciliae, Africae, vel Sardiniae per diagrapha seu capita, atque nauticationes per annos plurimos, quales aliquando nunquam fuerant, ut etiam uxores a maritis, filii a parentibus separarentur. [Col. 1420C] Postmodum decima die mensis Julii per XII indictionem praedictus imperator in balneo occisus est. Et non post multum tempus beatus Vitalianus vitam finivit. Fecit ordinationes IIII, presbyteros XII, diaconum I, episcopos XCVII. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum VI Kal. Februarii. Cessavit episcopatus menses II, dies XIII.
LXXVIX.—ADEODATUS, natione Romanus, ex monachis, patre Jobiniano, sedit annos IIII, menses II, dies V, fuitque mitissimus. Hujus temporibus Mizizius [Col. 1419D] Lege Mezentius. , qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, intartizavit, et arripuit regnum, et perrexit exercitus Italiae per partes Istriae, alii per partes Campaniae, necnon et per partes Sardiniae et Africae. Pari modo venerunt in Siciliam in civitatem Syracusanam, et Deo auxiliante interemptus est nec dicendus Mizizius. Et multi ex judicibus ejus truncati, perducti sunt Constantinopolim simul et caput ejusdem intartae. Postmodum venientes Saraceni Siciliam obtinuerunt, et multam occisionem in populo fecerunt. [Col. 1420D] Aes vero quod ibidem a Roma navigatum fuerat secum abstollentes, Alexandriam reversi sunt. Defuncto autem Adeodato papa, tantae pluviae et tonitrua fuerunt, quales nulla aetas hominum memoratur, ut etiam homines pecoraque de fulgure interirent. Sed per litanias est Dominus eis propitiatus. Fecit autem ordinationem I: presbyteros XIII, diaconos . . . episcopos XLVI. Cessavit episcopatus mens. IIII, dies XV.
LXXX.—DONUS, natione Romanus, ex patre Mauricio, sedit annum I, menses V, dies X. Hic atrium Beati Petri, quod est ante ecclesiam in quadriporticu, magnis marmoribus stravit. Fecitque et alias ecclesias, et ornavit. Clerum diversis ordinibus ampliavit. Hic reperit Romae, in monte qui appellatur Boetianas, Nestorianitas monachos Syros, quos per diversa monasteria divisit: et in praedicto monte monachos [Col. 1421A] Romanos constituit. Hic dum esset electus per Augusti mensem apparuit stella a parte Orientis per menses III. Cujus radii coelos penetrabant: in cujus visione omnes gentes mirabantur. Postmodum maxima mors a parte Orientis secuta est. Fecit ordinationem I: presbyteros X, diaconos V, episcopos . . . Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum IIII Idus Aprilis. Cessavit episcopatus menses III, dies XV.
LXXXI.—AGATHO, natione Siculus, ex monachis, sedit annos II, menses VI, dies XIIII. Tantum benignus et mansuetus fuit, ut etiam omnibus hilaris esset. Hic suscepit divalem jussionem piissimorum principum Constantini, Heraclii et Tiberii Augustorum, missam praecessori suo Dono papae, invitantem ut debeat sacerdotes vel missos suos dirigere in regiam urbem pro adunatione sanctae Dei Ecclesiae. Direxitque Abundantium Paternensem, Joannem Reatinum, et Joannem Portuensem episcopos, Theodorum et Georgium presbyteros, Joannem diaconum, Constantinum [Col. 1421B] subdiaconum. Hujus temporibus indictione VIIII, luna eclypsim pertulit mense Junii, die XVIII, et mortalitas gravissima subsecuta est. Postmodum vero ingressi missi supradicti in regiam urbem, benigniter suscepti sunt a principe, porrigentes ei scripturas pontificis. Quas dum suscepisset, commonens eos non furiose, sed pacifica disputatione, remittentes philosophicas assertiones, puram sanctarum Scripturarum Patrumque probatam fidem per synodalia decreta [Col. 1421D] Lege commonuit eos . . . ut dimittentes philosophicas assertiones, pura sanctarum Scripturarum Patrumque fide, probata per synodalia. satisfacerent. Tunc residente principe, et cum eo Georgio patriarcha Constantinopolis, et Macario Antiocheno, suscepti sunt missi sedis apostolicae, deinde metropolitae et episcopi Orientalium CL. Qui adorantes residere praecepit, et habita inquisitione, legati sedis apostolicae dixerunt: Opportuna veritas, et ratio exigit, ut a parte eorum, qui unam voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo asserunt, sedis apostolicae exponere [Col. 1421D] Lege auctoritas exponatur. . Qui audientes laeti effecti paratos se esse dixerunt. Sic eadem hora suos introduxerunt libros et tomos diversos, et synodos, [Col. 1421C] quas falsaverant, quia non veritate superare nitebantur, sed per diversa commenta quae in libros suos ipsi noviter addiderant. Alia vero die legati sedis apostolicae [Col. 1422D] Supple suscepti sunt. , praesentantes locum beati Agathonis papae: quibus dictum est ut omnes libros, quos scirent ad causam fidei pertinere, coram synodo adducerent. Et vocato Georgio chartophylace Ecclesiae Constantinopolitanae, factum est ita. Relectisque [Col. 1422D] Supple codicibus. , invenerunt duas naturas, duasque voluntates, et operationes habentes. Et confusus Macarius inventus est mendax. Intromissaque sunt coram synodo dicta venerabilium Patrum Joannis Constantinopolitani, Cyrilli, Athanasii, Basilii, Gregorii, Dionysii, Hilarii, Ambrosii, Augustini, Leonis, habentia duas naturas, et voluntates, et operationes in Christo. Nativitatis una quidem ante saecula, et sine tempore, ex Patre incorporaliter, alia vero descendentis de coelo incarnatus in Virgine. Voluntates cohaerentur naturae divinae et humanae, ex hoc quod voluntarium [Col. 1421D] secundum naturam ejusdem existere. Operationes vero cohaerentur unitati divinae et humanae, ex hoc quod in utraque natura efficaces secundum naturam ejusdem existere [Col. 1422D] Locus hic mendis scatet immanibus. . Tunc Georgius patriarcha professus est duas naturas, duasque voluntates et operationes credere et praedicare, sicut sedes apostolica.
Macario vero in sua haeresi perseverante, ea hora sancta synodus ejus oratorium [Col. 1422D] Lege orarium. tolli jussit, et exsiliens Basilius episcopus Cretensis oratorium ei abstulit, et anathematizantes, projecerunt foris synodo. Stephanum autem diaconum ejus cervicibus Romani a sancta synodo ejicientes. Ea vero hora tantae telae aranearum nigerrimae in medio populi [Col. 1422A] ceciderunt ut omnes mirarentur quod sordes haeresum expulsae sunt. In loco vero Macarii ordinatus est Theophanius abbas. Macarius vero cum suis Roma in exsilium deportatus est. Deinde abstulerunt de diptycis vel de picturis nomina pontificum, id est Cyri, Sergii, Pyrrhi, Pauli et Petri, per quos error fidei usque nunc pullulavit. Factumque est ut pro reverentia sedis apostolicae Joannes episcopus Portuensis octava Paschae in ecclesia Sanctae Sophiae missas publicas Latine celebraret: et laudes et victorias imperatoris vocibus acclamarent. Hic beatus Agatho suscepit divalem jussionem, per quam relevata est quantitas, quae solita erat dari pro ordinatione pontificum. Sic tamen ut si electio facta fuerit non debeat ordinari qui electus est, nisi prius decretum generale introducatur in regiam urbem secundum antiquam consuetudinem. Hic dimisit omni clero rogam unam: et ad luminaria Apostolorum, et ad Sanctam Mariam ad Praesepe solidos [Col. 1422B] II. CLX. Fecit autem ordinationem I: presbyteros X, diaconos III, episcopos XVIII. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum IIII Idus Februarii. Et cessavit episcopatus annum I, menses VII, dies VI.
LXXXII.—LEO, natione Siculus, de patre Paulo, sedit menses X, dies XVII. Vir eloquentissimus in divinis Scripturis, cantilena praecipuus et in earum sensibus subtilissima exercitatione limatus, pauperum amator. Hic suscepit sextam synodum, quae per Dei providentiam nuper in regia urbe celebrata est residente piissimo principe Constantino, cum legatis sedis apostolicae, et duobus patriarchis Constantinopolitano et Antiocheno, in qua condemnati sunt Cyrus, Sergius, Honorius, Pyrrus et Paulus et Petrus, necnon et Macarius. Hujus temporibus percurrente divali jussione clementissimi principis, restituta est Ecclesia Ravennensis sub ordinatione sedis apostolicae, ut qui ibidem electus fuerit in civitatem Romam veniat ad ordinandum. Hic fecit constitutum ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus, [Col. 1422C] nulla consuetudine pro usu pallii diversis officiis Ecclesiae persolvere debeat. Hujus temporibus die XVI mensis Aprilis, indictione XI, luna eclypsim pertulit: post coenam Domini et galli cantum coepit paulatim delimpidare. Hic fecit ordinationem I per mensem Junii: presbyteros VIIII, episcopos XXIII. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum V Nonas Julii. Cessavit episcopatus menses XI, dies XXII.
LXXXIII.—BENEDICTUS, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit menses X, dies XII: in quo viro supernae benedictionis gratia redundavit, ornavitque Ecclesiam. Hic suscepit duas divales jussiones clementissimi Constantini principis ad clerum et populum Romanum, ut qui electus fuerit in sede apostolica absque tarditate pontifex ordinetur. Hic una cum clero et exercitu suscepit mallones capillorum domni Justiniani et Heraclii filiorum ejus; simul et jussionem per quam significat eorum capillos direxisse. Hujus temporibus apparuit stella inter Domini [Col. 1422D] nativitatem et Theophaniam omnino obumbrata, veluti luna. Item mense Februario exivit stella ab occasu, meridie, et declinavit in partes Orientis. Post haec mons Bebius, qui est in Campania, eructavit. Hic dimisit omni clero auri libras XXX. Fecitque episcopos numero XII: sepultusque est ad Beatum Petrum VIII Idus Maii. Cessavit episcopatus menses II, dies XV.
LXXXIV.—JOANNES, natione Syrus, de provincia Antiochia, ex patre Cyriaco, sedit annum I, dies IX; vir valde strenuus. Hic, post multorum pontificum tempora, juxta priscam consuetudinem, a generalitate in ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, electus est. Hic cum esset diaconus, [Col. 1423A] missus est a sancto Agathone papa in regiam urbem pro causa fidei: pro qua magnum gaudium Ecclesia detulit. Hic consecratus est a tribus episcopis, Ostiense, Portuense et Velliternense. Hujus temporibus regnavit domnus Justinianus in Nicaea mense Septembris, indictione XIV. Qui pius princeps pacem constituit cum gente Saracenorum decennio: sed et Africa subjugata est Romano imperio. Hic dimisit omni clero solidos I DCCCC, fecitque episcopos XIII. Qui etiam sepultus est ad Beatum Petrum sub die II mensis Augusti. Et cessavit episcopatus menses II, dies XVIII.
LXXXV.—CONON, natione Graecus, patre Tracessio, educatus apud Siciliam, sedit menses XI. Hic suscepit divalem jussionem domni Justiniani Augusti, per quam significat reperisse acta sanctae sextae synodi, et apud se habere, quam piae memoriae pater ejus Constantinus Deo auxiliante fecerat: quam ipse promisit perenniter conservare. Hujus temporibus pietas imperialis relevavit per sacram jussionem [Col. 1423B] summam CC annonae capita, quae patrimonia Brixiis et Lucaniae annue persolvatur [Col. 1423B] Mendum cubat. . Hic dimisit omni clero benedictionem in auro, sicut praecessor ejus Benedictus papa. Cujus archidiaconus videns pontificem infirmitate constrictum, cupiditate ductus praedicti legati, quod nec dum esset persolutum, scripsit Ravennam glorioso Joanni, promittens dationem, ut persona ejus ad pontificatum eligeretur: quod et demandavit suis judicibus, quos Romam direxit ad disponendam civitatem, ut post obitum suum Pontifex idem archidiaconus eligeretur. Fecitque [Col. 1424A] episcopos numero XVI. Sepultus est ad Beatum Petrum sub die XXI mensis Septembris. Cessavit episcopatus menses II, dies XXIII.
LXXXVI.—SERGIUS, natione Syrus, sedit annos XIV, menses VIII, dies XXIII.
LXXXVII.—JOANNES, natione Graecus, de Platone, sedit annos III, menses II, dies XII. Cessavit episcopatus mensem I, dies XVII.
LXXXVIII.—JOANNES, natione Graecus, sedit annos II, menses VIII, dies XVII. Cessavit episcopatus menses III.
LXXXIX.—SISINNUS, natione Syrus, sedit dies XX. Cessavit episcopatus mensem I, dies XXVIII.
XC.—CONSTANTINUS, natione Syrus, sedit annos VII, dies XV. Cessavit episcopatus dies XL. Primo anno pontificatus ejus implentur anni CL de repetito cyclo Victorii, indictione VII, anno primo, Tiberio imperante cum Justiniano patre.
XCI.—GREGORIUS, natione Romanus, sedit annos XVI, menses VII, dies XXIV. Et cessavit episcopatus [Col. 1424B] dies XXXV.
XCII.—GREGORIUS, natione Romanus, sedit annos X, menses X, dies IX. Cessavit episcopatus dies XI.
XCIII.—ZACHARIAS, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . dies XIV. Cessavit episcopatus dies XII.
XCIV.—STEPHANUS, natione Graecus, sedit annos V, mensem I, dies XX . . . . . . Cessavit episcopatus dies L.
XCV.—PAULUS, sedit annos. . . . . .
Fragmentum Catalogi pontificalis
[Col. 1423C] . . . . . . . . . . . . . . . . .
Imperatorem Anastasium directa per Cresconium et Germanum episcopos, quae tanta Scripturarum coelestium auctoritate suffulta est, ut qui hanc intenta mente sub divino timore perlegerit, inaniter hactenus inter Ecclesias Orientis et Italiae tam schisma nefarium perdurare cognoscit.
LII. Symmachus sedit annos quindecim, menses septem, dies viginti et septem. Cum hoc autem fuerat Laurentius Romanae Ecclesiae presbyter ordinatus episcopus; tantaque clerum ac populum Romanum discordia feralis invaserat, ut nec divina consideratio, nec metus regius partes a propria [Col. 1423D] collisione cohiberet. Tunc coguntur utrique, Symmachus scilicet et Laurentius, regium subituri judicium, petere comitatum. Ibi Symmachus multis pecuniis obtinet: Laurentius ad gubernandam Ecclesiam Nucerinam, Campaniae civitatem, plurimis coactus minis promissionibusque dirigitur. Post aliquot autem annos pro multis criminibus apud regem Symmachus accusatur, quem rex sub occasione [Col. 1424C] Paschali, quod non cum universitate celebraverat, ad comitatum convo . . . . . rationem . . . . festivitatis dissonantia redditurum; fecitque apud Ariminum resedere: cumque ibidem cum suis clericis aliquantis permoratur, postmeridianis [ cod., promeridianis] horis super littus maris ambulans vidit mulieres inde transire, cum quibus accusabatur in scelere, quae comitatum petebant regia jussione. Dissimulans ergo se scire quod viderat, nocte media, dormientibus cunctis, cum uno tantum conscio fugiens regreditur Romam, seque intra beati Petri apostoli septa concludit. Tunc presbyteri et diaconi, necnon reliqui clericorum, quos secum deduxerat, [Col. 1424D] adeunt regem, et sine sua conscientia Symmachum fugisse testantur, per quos rex tam ad senatum quam ad clerum praecepta super ejus quodammodo damnatione transmittit. Accusatur etiam ab universo clero Romano quod contra decretum a suis decessoribus observatum ecclesiastica dilapidasset praedia, et per hoc anathematis se vinculis irretisset: pro diebus autem Paschalibus [Col. 1425A] ab omnibus pene vir venerabilis Petrus Altinatis episcopus a rege visitator Ecclesiae Romanae deposcitur, et post sanctam festivitatem synodus in urbem Romam pro voluntate senatus et cleri jubente rege, de ejus excessibus judicatura convenit. Atque id agitur a nonnullis episcopis et senatoribus . . . . ne . . . l . . . m Symmac . . . audientiae subderetur. Hoc palam pro ejus defensione clamantibus, quod a nullo possit Romanus pontifex, etiam si talis sit, qualis accusatur, audiri; sed electiores antistites tam pro religionis intuitu quam pro regia jussione censebant tantae rei negotium pene ubique vulgatum sine examine nullatenus deserendum. Cumque synodus sub hac dissonantia plus inter partes ministraret fomenta discordiae, tandem constituit ut libellus, quem offerebant accusatores Symmachi, susceptus inter gesta solemniter panderetur. Quo facto mox per episcopos idem Symmachus, ut occurrat ad judicium, convenitur. Sed cum per clericos qui ei observabant fuisset ejus negata [Col. 1425B] praesentia, iterum et tertio secundum regulas ut ad synodalem conveniat audientiam per antistites admonetur; nullumque dignatus est dare responsum. Tunc aliquanti episcopi videntes nihil se in causa proficere, clerum qui discesserat a consortio Symmachi semel et iterum commonent, ut ad eum praetermisso revertatur examine. Qui se nequaquam hoc facere posse respondit priusquam tantis criminibus impetitus, discussione regulari vel absolvatur, si innocens fuerit, vel, si reus exstiterit, a sacerdotio deponatur. Sed moras episcopi n . . . . . . . ntis cum viderent magis ac magis studia divisionis augeri, quae sibi utilia visa sunt pro Symmachi persona constituunt; et sic Urbem in summa confusione derelinquunt. Clerus ergo et senatus electior, qui consortium vitaverat Symmachi, petitionem [Col. 1425C] regi pro persona Laurentii dirigit, qui eo tempore Ravennae morabatur, Symmachi violentiam persecutionemque declinans, ut ipse Romanae praesederet Ecclesiae, ubi dudum fuerat summus pontifex ordinatus. Quia hoc et canonibus esset affixum, ut unusquisque illic permaneat ubi primitus est consecratus antistes; vel si quibusdam commentis exinde remotus fuerit, eum modis omnibus esse revocandum. Sic Laurentius ad Urbem veniens, per annos circiter quatuor Romanam tenuit Ecclesiam [Col. 1426A] per quae tempora quae bella civilia gesta sint vel quanta homicidia perpetrata, non est praesenti relatione pandendum. Dumque partes mutua se dissensione collidunt, ac pro suis studiis regale praesidium saepe deposcunt, ad ultimum petitionem Symmachus regi per Dioscorum Alexandrinum diaconum destinavit, asserens magnum sibi praejudicium fieri, et maxime de titulis ecclesiarum, quos intra Urbem Laurentius obtinebat. Ad hanc insinuationem regis animus delinitus, patricio F . . . . praecepta dirigit, admonens ut omnes Ecclesiae tituli Symmacho reformentur, et unum Romae pateretur esse pontificem: quod ubi Laurentius comperit, Urbem noluit diuturna colluctatione vexari, ac sua sponte in praediis memorati patricii Festi sine dilatione [ cod., delatione; e pro i] concessit; ibique sub ingenti abstinentia terminum vitae sortitus est. Symmachum vero postmodum, quamvis victorem, de multis rebus fama decoloravit; obscenior, et [Col. 1426B] maxime de illa, quam vulgo Conditariam vocitabant: necnon et de ordinibus ecclesiasticis, quos acceptis palam pecuniis distrahebat; pro quibus rebus usque ad finem vitae ejus Ecclesia Romana in schismate perduravit. Hic beati Martini ecclesiam juxta Sanctum Silvestrem Palatini illustris viri pecuniis fabricans et exornans, eo ipso instante dedicavit: nonnulla etiam coemeteria [ cod., cymeteria], et maxime Sancti Pancratii renovans, plura illic nova quoque construxit.
LIII. Hormisda sedit annos novem dies decem et septem.
LIV. Joannes sedit annos duo, menses novem, dies sexdecim.
LV. Felix sedit annos quatuor, menses duo, dies duodecim.
LVI. Bonifacius sedit annos duo, dies viginti et [Col. 1426C] sex.
LVII. Joannes sedit annos duo, menses quatuor, dies sex.
LVIII. Agapitus sedit menses undecim, dies octo.
LVIX. Silverius sedit menses novem.
LX. Vigilius sedit annos decem et octo, menses duo, dies novem. Moritur in Syracusis secunda feria, nocte, septimo Idus Junias, indictione tertia [Col. 1425C] Hic ergo Catalogus scriptus est anno 555. .
Index
In hoc Indice ea quae impressa sunt characteribus obliquis, sive Italicis (ut vocant) constituunt antiquum Indicem Maguntinae editionis Albini seu Velseri, recusum in Parisina aut Regia Fabrotti. Caetera vero, expressa litteris rotundis, accesserunt editioni Romano-Vaticanae, allaborantibus Benedicto Millino Romano, Joanne Lucio Traguriensi, aliisque studiosis historiae viris. Utraque referuntur ad numeros crassiores textui praemissos
- Abba Cyrus, sive abbas Cyrus, num. 224.
- Abbas Frigidisus 423. Fuldradus 242, 253, 255. Gulfardus 308. Martinus 124. Petrus 352. Saxus 603. Sergius presbyter 171.
- Abbas Monasterii sancti Benedicti 231. Sancti Erasmi 138. Honorii 338, 75. Joannis Evangelistae, Joannis Baptistae, et Pancratii ad basilicam Salvatoris 196. Sanctorum Joannis et Pauli, Saxu 603. Sanctae Mariae in territorio Sabinensi 305. Sancti Sabbae, alias Celiae Fovae, Petrus 352. Sanctorum Stephani, etc., ad sanctum Chrysogonum 197, Sancti Vincentii 231.
- Abienus pater Severini papae 121.
- Abrahamius pater sancti Zosimi papae 59.
- Absida sancti etri, et ejus musivum instauratum a Severino papa 123. Vide Apsis et Apsida.
- Absolutio, id est permissio 308.
- Absolvere, id est dimittere 250, 251, 265, 266, 628.
- Abstractio ab ecclesia vetita a Bonifacio V 118.
- Abstultus adjectivum pro ablatus 309.
- Abundantia sub Nicolao I 612.
- Abusus sublati in Ecclesia S. Petri 644.
- Acatius episcopus Constantinopolitanus 72.
- Acclamatio Romanorum Carolo Magno 376. Acclamatio synodi Romanae in causa Joannis archiepiscopi Ravennatis 592. In honorem Adriani II 620.
- Accubita seu accubitus ad sanctum Petrum 202, 384, 412, 542. Accubitus, sive triclinium 502.
- Acerragium, locus 253.
- Acies igneae 214.
- Acodyrcharium, locus 638.
- Acolythus 35 et passim 118, 158.
- Acta concilii Romani sub Stephano IV promulgantur in ecclesia beati Petri 282. Constantini pseudo-papae combusta 278.
- Actus apostolorum 38 et 41.
- Acu pictile 498. Vide Vela, Veltes.
- Adalgisus filius Desiderii regis 307, 311, 314.
- Ad duos Amantes regio U. R. 34.
- Adelbertus schismatis fautor contra Benedictum III 559.
- Adeodatus pontifex fuit monachus in monasterio sancti Erasmi 137, 138.
- Adhaerere, id est conjungere 232, 250.
- Adorare pontificem 87.
- Adrianus I, Romanus, de regione via Lata 290. Creatur pontifex 292. Ejus responsio ad Desiderium regem [Col. 1427] 298. Mittit legatos ad Carolum Francorum regem 307. Sub potestate sancti Petri recipit Longobardos ducatus Spoletani 313. Obviam mittit Carolo Magno 314. Ecclesias instaurat, a num. 320 usque ad num. 357. Muros Urbis 326. Totam Urbem renovat 355.
- Adriani I laudes 291. Munit Romam contra Desiderium regem Longobardorum; omnia ornamenta templorum abscondit 308. Ad Urbem tendenti per tres episcopos sub anathemate ei mandat, ne fines Romanos ingrediatur cum filiis regis Carolomanni, et mox Viterbio metu excommunicationis ad suos redit; ibid. Multis donis ecclesias et monasteria locupletavit 320 et seqq. Multas domos pro alendis pauperibus dotavit 327 et seq. Petrum et Petrum ad Constantinum et matrem ejus Hirenen cum litteris de cultu imaginum misit 353.
- Adriani II papae tanta humilitas fuit, ut invitatis episcopis, sacerdotibus et peregrinis ad prandium, ipse aquam manibus eorum infuderit, in mensa assederit, ac demum ex ea surgens pronus in faciem coram omnibus prociderit postulans pro se et rege Ludovico orari 619, 620.
- Adrianus pater Stephani VI, 641.
- Adrianus II, descendens a Stephano IV et Sergio II 613. Aetatis 75 eligitur pontifex 614. Mittit in Bulgariam episcopos 616. Dictus Nicolaitanus 618. Ejus humilitas 619. Mittit legatos Constantinop. 626.
- Adrianus presbyter sacrilegus in Benedicto III 562.
- Adunatio, sive unio 140.
- Aemilia 185, 253, 547. Provincia 587.
- Aemilienses 588 et seqq
- Aes Cyprium 38.
- Affamen locutionis 438.
- Afoces 569.
- Africa in rempublicam redacta 102. Secundo restituta Romano Imperio 155. Africa, Vandalis victis, subjugata a Belisario 102. Africana regio 497.
- Agapetus S. Papa a Gothorum rege Theodato mittitur Constantinopolim 94. Convincit Anthimum patriarcham erroris, libere Justinianum imperatorem increpat, ibidem; vita excedit 94 et 95.
- Agapitus diaconus et martyr 25. Agapitus exconsul 87. Agapitus Patricius 87.
- Agareni dicti a Deo destruendi 179. Caesi ad Rhodanum 182, 183, 184, 500. Sub Gregorio III omnes ferme insulas infestant 476.
- Agens in rebus 51.
- Ager sanctae Agnetis 42.
- Ager Caulas 42. Bononiensis 483. Circa civitatem Fidenas 42. Muci 42. [Col. 1428] Sub Pavetinas, via Salaria, 42. Veranus 43.
- Agnellus consul, sive consularis 210.
- Agnetis (S.) martyris sepulcrum 52.
- Agni ex musivo 78. Agnus argenteus 396, 397, 398, 531. Agnus aureus 36. Agnus Dei in missa 164.
- Aistaldus, praedo 622.
- Aistulphus Longobardorum rex inita pacis foedera ad annos 40 cum pontifice Romano illico abrumpit 230. Et Italiae toti excidium minatur, Stephano papa eum placare conante muneribus, inrocato prius divino praesidio 233, 234, 235. Stephanus Pippinum ad defensionem advocat, Aistulpho per Carolomannum nequidquam dissuadente 236, 237. Aistulphus a Pippino superatus cogitur foedera pacis repetere 448. Iis foederibus ruptis Romam obsidet, donec adventu Pippini repulsus, adigitur ad restituendas pontifici urbes vi oppressos 252, 253. In venatione divinitus ictus perit 254.
- Aistulphus Longobardorum rex 230 et seqq. A Francis repellitur 247. Pacem jurat 248. Romam obsidet 249. Ipse obsidetur Papiae, et Ravennam Ecclesiae reddere cogitur 252. Moritur 254.
- Alamandinus, sive Alavandinus, adject. 36, 470. Vide Gemmae. Alavandinae gemmae 36. Albanense episcopium 420.
- Alatrum Campaniae 273.
- Albanum 385. Albanenses ecclesiae. Sancti Joannis Baptistae 46. Sancti Petri 385. Sancti Pancratii. 420
- Albinus, sive Alvinus vir illustris 80.
- Albinus Deliciosus 309.
- Aldegisus filius Desiderii regis Longobardorum Carolo Magno irruente in Italiam, fuga se recipit Veronam, ibique capitur 310.
- Aldeprandus nepos Luitprandi regis 217.
- Alienata bona Ecclesiae, pretio redempta 196.
- Alienatio prohibita sub anathemate, etc. 225.
- Alimenta, id est eleemosynae, decreta pauperibus a Zacharia 226.
- Almificus 287, 305, et passim. Almitas 347. Almus 559, 601.
- Alpes Gutiae, sive Cottiae, donatae sanctae sedi 168, 179.
- Alpes Cottiae ab Ariperto Longobardorum rege Ecclesiae Romanae restituuntur 168. Eorum restitutionem confirmat rex Luitprandus 179.
- Altare abba-Cyri 421. Altare argenteum 70, 399, 460. Et passim 44, 63, 64, 547. Argento et auro clusum, 38. Aureum in ecclesia sanctae Crucis 41. Altare ecclesiae Latinae Constantinopoli, domi Placidiae subversum 130, 141. Altare pro ecclesia 325. Altare [Col. 1429] Andreae apostoli ad B. Petrum 224, 399, 383, 417. Cyriaci via Ostiensi 422. Gregorii ad beatum Petrum 399, 410, 459. Joannis, sive basilicae Salvatoris majus argenteum 391, 377. Joannis et Pauli 422. Leonis ad beatum Petrum 410. Mariae, dictae Medianae, forte ad beatum Petrum 393. Mariae ad Praesepe argenteum 400, 446 et seqq. Auro ornatum 419. Mariae Transtiberim in sublime erectum a Gregorio IV ad evitandam plebis confusam frequentiam 473. Altare Martinae 325. Martini confessoris in sancti Andreae 423. Praesepii, seu confessio 449. Pauli 411. Petri 219, 285, 389, 392, 414, 431, 512, 542, 543, 546. Petronillae 383, 393, 394, 399, 402, 418. Vide Musileum. Venantii in basilica Constantiniana 381. Altaria per circuitum ecclesiae 461.
- Altina, sive Alticina civitas 77.
- Altithronus 523.
- Alvavirae gemmae 465. Vide Gemmae.
- Ama 346, 472, et passim. Amae argenteae 34, 36, 38, 41, 88 et passim 43, 44, 45, 46, 47, 48, 57, 60, 61, 63, 64, 69, 70, 71, 86, 346, 477, 569. Pro stationibus 474. Amae aureae 36, 38, 44.
- Amalasuntha regina 94, 97.
- Amalphitani 522.
- Ambitus altaris basilicae Constantinianae 488.
- Ambo in ecclesia sancti Andreae 166. Ambo marmoreus in ecclesia S. Crucis in Hierusalem 182.
- Ambronius vir 39.
- Amendulae aureae 573.
- Ameria ducatus Romani civitas 206. 539.
- Amiantes 37. Amiantis stippa 36.
- Amingus dux Francorum 110.
- Ampliatus presbyter et vice-dominus 105.
- Ampullae 110. Vide Oblationes.
- Amula offertoria 346.
- Amulae superauratae 195. Amygdala de argento 552. Amulae. Vide Luminaria.
- Anachoreta 9.
- Anaglyphus intersatilis aureus 54, 57, 390, 392, 394. Est adjectivum. Vide Crux.
- Anaguina civitas 297, 298, 536. Anagnina ecclesia 558.
- Anastasius Augustus haereticus 82.
- Anastasius Bibliothecarius in lingua Graeca et Latina habetur eloquentissimus per ea tempora, et legatus in causa Ludovici imperatoris Constantinopolim missus inquirit in Acta Synodi Constantinopolitanae in causa Photii 629, 630, 638.
- Anastasius cardinalis sancti Marcelli in synodo Romana sub Leone IV, eo quod ad quinquennium parochiam suam deseruisset, deponitur 545, 559. Post quidam eum provenere conantur ad papatum, ibid. Vi provectus in aede beati Petri frangit imagines Deiparae Virginis et aliorum sanctorum, armata manu irruit in pontificium thronum, ejecto spoliatoque atque etiam verberato legitimo papa Benedicto III 561, 562. Ei favent legati regis Francorum; sed cum nullus episcopus illum consecrare vellet, et plebs repeteret Benedictum, tandem coacti sunt legati Anastasium turpiter expellere, et post trium dierum jejunium et preces indictas Benedictum restituere 563, 564. Denique sub Adriano II sub debita satisfactione communioni restitutus 616.
- Anastasius impius imperator dum respuit monita papae sancti Hormisdae nec quidquam sibi imperari patitur ab Ecclesia, fulmine ictus obit 83.
- [Col. 1429] Anastasius cardinalis tituli sancti Marcelli depositus ob desertam suam parochiam per quinquennium 544. Ejus sacrilega facinora 661 et seqq. Restituitur ab Adriano II 616.
- Anastasius pater sancti Felicis papae et mart. 53.
- Anastasius pater sancti Vitaliani papae 135.
- Anastasius vir illustris pater Joannis papae, 110, 111.
- Anastasius II imperator fit presbyter 179.
- Anathema 309.
- Ancilla Dei 66. Ancillarum Dei congregatio 442.
- Anconitanum patrimonium 210.
- Andreas frater sancti Petri 1.
- Andrianus, sive Adrianus Neapolitatanus 187.
- Angeli argentei 36, 330, 394, 411. plur. 530.
- Angli 113, 602. Angliae vel Britanniae rex Lucius a sancto Eleuthero papa postulat Christianae religioni cum regno suo initiari 14. Anglorum ad conversionem missi a sancto Gregorio papa monachi 113. Anglorum domus juxta ecclesiam Beati Petri conflagrat 432.
- Anna relicta Agathonis primicerii 224.
- Anniversitas 149.
- Annona 154, 157.
- Ante pro potius 563.
- Anthemius scribo 104.
- Anthimus episcopus Constantinopolitanus haereticus 95. In exsilium pellitur 96.
- Antifer, Aurifer, sive Lucifer, stella 186.
- Antii civitas 60.
- Antiochia 39.
- Antipemptum 394.
- Antiphona: Ecce advenit dominator Dominus, decantata Constantinopoli in adventu pontificis 106.
- Antiphonatim 61.
- Antonina patricia 101.
- Antoninus martyr 30.
- Antonius pater sancti Damasi 54.
- Apallarea argentea 162.
- Aphrodisia 39.
- Apocrisiarii 129, 130, 605. Apocrisiarii sanctae sedis habent Constantinopoli oratorium in palatio Placidiae 130, 141. Eorum susceptio honorifica 141. Apocrisiarius Vigilius diaconus, postea pontifex 100, 101.
- Apollinis templum 1, 22, 38.
- Apostoli argentei 184. Cum coronis 36. In duodecim portis 64. Sub apostolis in patriarchio Lateranensi 161, 598.
- Apostolicus papa 135.
- Apostolorum Philippi et Jacobi basilica 109. Dedicata 110. Apostolorum principes 637.
- Appar, id est exemplar 319.
- Apsida Gregorii ad sanctum Petrum 459. Laurentii 69. Marci 460. Maria in Dominica 436. Mariae Novae 599. Mariae ad Praesepe 178, 448. Mariae Scholae Graecae tres 341. Mariae Transtiberim 528, 572. Oratorii sanctae Crucis 397. Oratorii sancti Gregorii 459. Oratorii ad sanctam Petronillam 432. Pauli 79. Petri 123, 162. Silvestri et Martini 490. Tituli Aemilianae 563. Praxedis 434. Triclinii Gregorii IV in patriarchio Lateranen. 465. Triclinii Leonis III 367. Sancti Petri 378. Cohaerentes apsidae basilicae Constantinianae 384.
- Apsidae ex musivo 397, 510. Apsis apostolorum in via Lata 324. Basilicae Constantinianae 162. Caeciliae 439. Georgii martyris 463.
- Aqua cum sale benedici in domibus [Col. 1430] instituit Alexander papa I, 7. Leo IV, exstructa nova urbe Leoniana, per cardinales ejus muros in processione publica aqua benedicta aspergi curat 533. Idem fecit Leopoli 550. Stephanus papa VI aquae benedictae aspersione ab omnibus agris plagam locustarum omnia devastantium subito avertit. 650. Aqua empta pretio 99.
- Aquaeductus ecclesiae sancti Petri 607. Aquaeductus Sabbatinae 346. Vide Forma.
- Aquaemaniles 57, 63, 64, 195, 461, 491, 498, 547.
- Aquae Virginis ductus 336.
- Aqua manus 394. Vide Forma.
- Aquilarum historia in vestibus sacris 466, 467, 498, 502, 506, 515, 543, 546, et alibi saepe. Vide Vestes.
- Aquilatus, adjectivum 644.
- Aquileia 12.
- Aquileiensis archiepiscopus, et synodus, recusans recipere concilium V oecumenicum, convertitur ad veritatem recipiendam, monitu sanctae sedis apostolicae 164. Aquileiensis archiepiscopus. Vide Episcopi.
- Aquilo villa 53.
- Aquimolae 328.
- Aranearum telae 145.
- Arca pecuniae ecclesiae 24.
- Arca sancti Anastasii martyris 354.
- Arcarius 140, 172.
- Arcella 440.
- Archidiaconus 22, 23, 24, 25, 157. Archidiaconus Cononis ambit papatum pecunia 157. Archidiaconus Laurentius martyr 25. Paschalis affectat per sordes pontificatum 157, 158. Deponitur ab archidiaconatu 159. Stephanus 22, 23. Theophylactus 241, 257. Vigilius 100, 101. Xistus 24. Archidiaconus sedis apostolicae 455.
- Archiepiscopi sanctissimi 374. Vide Episcopi. Archiepiscoporum Ravennatum nequitia 587, 588. Archiepiscopus electus Ravennae Romam veniat ordinandus 149. Archiepiscopus Calaritanus 155. Archiepiscopus, id est papa 66, 68, 72, 73. Archiepiscopus ordinatus nihil pro usu pallii persolvere debeat 150. Archiepiscopus Ravennas quando possit consecrare episcopos 592.
- Archilevita 454, in notulis Fabrotti.
- Archiminister 629.
- Archipresbyter Petrus 156. Sanctus Sergius, postea pontifex 481. Theodorus 158. Archipresbyter, postea pontifex 452.
- Archivium ecclesiae 55, 61, 66, 74, 149.
- Arcus argentei 78, 79, 80, 86, 120, 124, 128, 183, 340, 344, 357, 382, et passim 220, 323, 365, 366, 389, 391, 392, 411, 417, 432, 436, 447, 460, 525, 529, 530, 531, plur. 611. Cum gammadiis suis 409. Arcus aureus 169. Arcus dictus tres Faccicelae 356. Arcus musivo ornatus 431. Arcus pictus in Merulana 298. Arcus presbyterii 436, 440, 448. Arcus principalis ecclesiae 194. Arcus regii majores 163. Arcus stellae 24. Arcus triumphalis, id est arcus major ecclesiae 434. Arcus triumphalis in ecclesia 434. Arenarium 22, 43, 128.
- Argentum 647. Vide Ama, Arcus, Calix, Canistra, Gabatha, Januae, Patena, Regiae. Argentum battutile 36. Argentum spaniscum 461. Triginta 47.
- Ariminensis dux 283.
- Ariminum 253.
- Aripertus Longobardorum rex Alpes Cottias restituit Ecclesiae Romanae 168.
- Arius haeresiarcha 35. Arianorum Ecclesia 87. Ariani rebaptizant 52.
- Armarium 218.
- Armillausia sive armilla 186.
- Arodina 571.
- [Col. 1431] Aromata 39, 40, 44.
- Arsis insula Portuensis 536. Dicta Assis 45.
- Artaustus invasor imperii Orientalis 219. Ejicitur 220.
- Assyrtus, adjectivum 69.
- Asterius Cos. 104.
- Astillae 378.
- Athenae 5, 10.
- Athila 67.
- Atitia insula 44.
- Atrianum, sive Atrium.
- Atrium basilicae beati Pauli prius desolatum marmoribus stratum 321. Basilicae beati Petri 78. Atrium superius beati Petri, alias Paradisus 139.
- Auctor hujus Historiae 497.
- Auctoritas 60.
- Augustinus monachus 113.
- Augustus Liberii papae pater 51.
- Augustus, sive imperator, dictus Christianissimus 172.
- Aula, hoc est ecclesia.
- Aurelia via 1. Vide Via.
- Auri librae viginti annuae pro luminaribus apost. 219. Aurum 647. Vide Ama, Arcus, Calix., Canistra, Gabatha, Patena, Vestes. Aurum obryzum 357, 363. Trimme 36.
- Autcharius Francus 295, 307, 308, 311, 314.
- Autocephalia 139, 149.
- Auximanum patrimonium 209.
- Axiomatici 614.
- Azuppius pater Leonis III 358.
- Baduas, vel Baduilla, sive Totila 107.
- Balbina 49.
- Balnearola 547.
- Balneum 36, 39, 40, 79, 144, 412, pluries. Balneum in patriarchio Lateranensi 269, 333, 474. Juxta titulum sancti Damasi 54. Sicinii 34. Basilicae sancti Laurentii 71. Basilicae sancti Pauli 79. Basilicae sancti Petri 329, 330, 337, 346, 412.
- Balsamum 36, 39, et passim 40, 44.
- Balvenses, sive Valvenses 207.
- Bandora signum militare 314.
- Baptismi fons constructus, benedictus, et consecratus a Pio Pontifice 12.
- Quaevis aqua ad baptismum idonea, ut fluminis, fontis, maris, pluviae declaratur a sancto Victore 15. Christianorum liberos necessario esse baptizandos docuit Innocentius I. 57. Ariani a Catholicis ad se deficientes rebaptizant 52. Baptismi fons et baptismus in nomine Trinitatis 12. Baptismus in Lateranis 118. Non iteratur 280. Necessitate urgente, ubicunque conferatur 15. Baptismus Paschae celebrabatur olim in basilica sanctae Agnetis 60. Celebratus praesente Carolo Magno ab Adriano Papa 317. Baptismus secundus 57.
- Baptisterium basilicae Salvatoris 36, 333. Sancti Anastasii mart. 354. Sanctae Mariae ad Praesepe 567. Sanctae Mariae Transtiberim 572. Sancti Petri 397. Ecclesiae Sanctae Susannae 366.
- Baptisterium 397. In titulo Vestinae 57, in notulis Fabrotti.
- Baptizare non debet acolythus cum diacono praesente subdiacono 118. Baptizatum consignare 35. Baptizatus ungendus chrismate a presbytero 35.
- Basilica Crescentiana, in regione secunda 56. Sancti Agapiti Praeneste 415. Basilidis in Merulana 415. Calixti Transtiberim 17. Domus Juliae 158. juxta domum Palmati 63. S. Euphemiae Constantinopoli 106. Felicis II, via Aurelia 53. Julia dedicata a Coelestino I, 62. Julii ad Lateranas 136. Liberii juxta Macellum Liviae 52. Restaurata a Systo III, 63. Libyana 58. Sanctorum Nicandri, et Eleutherii via Lavicana 74. [Col. 1431] Nicolaitana 618. Marci via Ardeatina 49. Sancti Secundini in urbe Praenestina 346. Sessoriana, quae et sanctae Crucis 41. Sancti Stephani 67. Sancti Pancratii 79. Sancti Petri ad coelum aureum Papiae 214. Stephani via Latina 415. Theodori Papae 161, 218, 287. Vestinae, sive titulus 57, 58. In territorio Albanense 82. Juxta basilicam Sancti Agapiti Praeneste 415. Beatae Mariae, id est Liberiana 72, 74, 76, 164.
- Basilicae constructae a Constantino, aliisque, nempe sanctae Agnetis cum baptisterio 42, 58. Sanctae Agathae via Aurelia 79. Beati Apollinaris in porticu sancti Petri 119. Beati Cornelii juxta coemeterium Calixti 67. Apostolorum Capuae 47. Apostolorum in via Lata 224. Sanctae Crucis in palatio Sessoriano, dicta Hierusalem 41. Sanctae Euphemiae in civitate Tiburtina 74. Sancti Felicis papae via Aurelia 53. Sanctorum Gervasii et Protasii 157. Beatae Helenae via Lavicana 325. Sancti Laurentii supra Arenarium Cryptae 43. Sanctorum Petri et Marcellini inter duas Lauros 44. Sancti Joannis Baptistae Albani 46. Sanctae Mariae via Laurentina 74. Neapoli 48. Pauli via Ostiensi 40. Petri in Vaticano 38. Petri et Pauli, et Joannis Baptistae Ostiis 45. Salvatoris, dicta Constantiniana 36. 64.
- Basilicae duae constructae a beato Damaso 51. A beato Julio, juxta Forum, et via Flaminia 50. A beato Marco 49.
- Caetera vide in verbo Ecclesiae.
- Basiliscum Romae fugat S. Leo IV 503.
- Basilius dux 183.
- Basilius Macedo simul atque imperator Orientis factus est, Michaele III interempto, Photium pseudo-patriarcham expulit, et Ignatium restituit 623. Quem iterum anathemate percellit Adrianus II 627. Basilii ejusdem legati et Spatharii oratio ad Adrianum II. Basilii imperatoris oratio ad legatos Adriani papae 628.
- Bassus calumniator sancti Sixti III 63.
- Bathin, seu fundatum 362.
- Baucae exauratae 575.
- Bavariae dux Theudo religionis causa venit Romam quod nullus ante eum ejusdem gentis dux fecerat, 179.
- Beatitudo almifica 293, 294, 326. Ter beatitudo 301, 306, 313, 326, 329. Ter beatissimus 313, 329. Tituli sunt pontificii.
- Bebius mons pro Vesuvius 153.
- Belisarius 97 usque ad 103.
- Belisarius Gothis invadentibus Italiam, nomine Justiniani imperatoris ingreditur Italiam, capit Neapolim, et in ea trucidat omnes; inde pergit Romam 97. Eam obsidet Visiges rex Gothorum per annum, sed frustra 98, 99. Belisarius, superatis Vandalis, Africam subjugat, et de spoliis Romae sancto Petro plurima dona offert 102.
- Beloterum 647. Vide Velotecum.
- Benedicendas fruges et uvas super altaria statuit sanctus Eutychianus papa 28.
- Benedici salem et aquam in aedibus statuit sanctus Alexander papa 7. Cereum Paschalem in singulis paroeciis voluit sanctus Zosimus papa 59.
- Benedictio fontis per sanctum Pium celebrata 12. Benedictio, hoc est roga in auro 157.
- Benedictus III, Romanus, vi cogitur suscipere papatum 557. Conspirant contra eum plures pro Anastasio pseudopontifice 559 usque ad 565. Recognoscitur pontifex et consecratur 565, [Col. 1432] 566. Ejus constitutio circa funus clericorum 576.
- Benedictus pater sancti Marcelli papae 31.
- Beneventani 207, 487. Vide Ducatus, Duces.
- Bethlehem 6
- Bethsauda 1.
- Bibliotheca, nempe pontificia 591, Ecclesiae 74, 177. Sacra, id est pontificia 353. Bibliothecae cura sancto Gregorio II tradita 177. Bibliothecae duae in oratorio sancti Stephani in baptisterio Lateranensi 71.
- Bibliothecarius sanctae sedis apostolicae 177. Anastasius 629, 630, 638. Bibliothecarius sedis Apostolicae Zacharias episcopus 640.
- Billicus confessionis sancti Petri 570.
- Bimyxus, adjectivum 394.
- Blandae 372.
- Blatthin, cum Chrysoclavo 394 et passim. Vide Periclysis. Vestis. Blatthin 199, 322, 364, 365, et passim 379, 442, 443, pluries. Vide Vestis. Bysanteum 367, 417. Neapolitanum 417.
- Blera civitas ducatus Romani 206. A Longobardis diruta 305, 536.
- Bobium civitas 253.
- Boemundus pater Eugenii II 452.
- Boetius occiditur jussu Theodorici regis Ariani 8. Cum Symmacho et Joanne papa 88.
- Boia id est vinculum 126.
- Bona haeretici Ecclesiae confiscata 62.
- Bonifacius S. episcopus a sancto Gregorio II mittitur in Germaniam praedicandi Evangelii causa, quam et convertit 178.
- Bonifacius pater Benedicti I papae III.
- Bonifacius II ordinatus sub contentione cum Dioscoro 91. Constituit sibi successorem Vigilium, sed gestum retractat 92.
- Bononia 483. Bononiensis ager 483. Ecclesia 647.
- Bonosus pater sancti Paschalis I 430.
- Bonus pater Sabiniani papae 114.
- Boso, vir Ingiltrudis 598.
- Britanniae rex Lucius a sancto Eleutherio papa postulat cum toto regno adjungere se Christo 14.
- Brutii et Lucaniae patrimonium 157.
- Buccellinus Francus 110.
- Bucina, insula Sardiniae 20.
- Bulgari 168. Docentur fidem Christianam 609, 616. A Latina Ecclesia recedunt 639. Vide Legati Bulgarorum.
- Bulgaria, quibus rationibus probetur subesse Romano pontifici jure sedium 635.
- Bulgarorum rex Michael a Nicolao I papa petit mitti sibi sacerdotes, quorum opera regnum totum ad Christi fidem traducatur: qui ubi missi sunt, honorifice a rege excepti sunt, omnesque ad unum Bulgaros baptizarunt 608, 609. Hinc petiit et archiepiscopum sibi a papa assignari, ibid. Mittit legatos ad VIII synodum Constantinopoli coactam, qui cum a patribus peterent cuinam Ecclesiae Bulgari subjecti esse deberent, Constantinopolitanae, an Romanae, legati papae responderunt, Romanae, eo quod illa primos sacerdotes eo destinasset, et ibi adhuc essent 632, 633. At Graeci contenderunt subjectos esse debere Constantinopolitanae, quibus respondere legati Romani jam olim Epirum utramque, Thessaliam et Dardaniam, quae nunc Bulgaria, fuisse Romanae Ecclesiae subjectas 635, 636. Unde imperator Basilius non satis decenter [Col. 1433] legatos Papae dimisit 638. Imo a sclavis spoliati sunt, sic ut exemplar concilii celebrati perierit, quod ab Anastasio Bibliothecario, qui illud descripserat, postea restitutum est 638. Tandem eum missio archiepiscopi nimium prorogaretur, Bulgari se subjiciunt Constantinopolitanae Ecclesiae et Latini pelluntur 640.
- Bulgarorum rex 608.
- Bullae aureae in velis altaris 498. Bullae 491. Nomine pontif. titulatae pro pauperibus 600.
- Burgi incendium 432. Burgus Anglorum lingua habitatio, ibid
- Butro argenteus cum canistro 380, 500, 528.
- Caballicare 157.
- Cacumina de musivo 366.
- Cadaver Sergi secundicerii exhumatum 298.
- Caea insula Graeciae 172.
- Caecilia 18. Caput inclusum arcellae 441. Arcella ad ejus corpus, ibid.
- Caelius mons in Urbe 4.
- Caesarius, filius Sergii magistri militum 523.
- Caesenae 254.
- Caesenatense castrum 213, 215.
- Caietae portus 173. Caietani 522.
- Caius diaconus 23.
- Calcaria 169, 177.
- Caldaria plena de pulmento 328.
- Cale podius 17. Vide Coemeterium.
- Calices majores ex argento per arcus basilicae 440. Calices aurei 36, 38, 89, 167, 189, 197, 300, 376, 398, 410, 529, 574, 585. Aurei panoclysti 399, 415. Fundati 36, 376. Ministeriales argentei 34, 36, 41, 43, 70, 71. Baptismi 57. Argentei 34, 36, 38, 346, 353, 357, 390, 396, 398. Octogoni 465 et passim. Calix sanctus aureus 353, 354, 357. Fundatus ex argenteis 321. Tetragonus spanoclystus 416. Cum patena spanoclysta, ibid.
- Calinicus 406.
- Callium 253.
- Calixtus haereticus 35.
- Calvulus, sive Calventius cubicularius ultimo supplicio punitur 297 et seqq.
- Camelaucum, sive Caumelaugum 172.
- Camera 79, 196, 197. Basilicae 67. Pro presbyterio 366, 414. Praesepii Dominici 489.
- Caminatae 475.
- Camisiae albae sigillatae holosericae, cum chrysoclavo 575.
- Campana 525.
- Campaniae populi 286, 296 et seqq. 308, 333. Campani complices caedis Sergii secundicerii relegantur Constantinopolim 299.
- Campanile 525.
- Campulus sacrilegus aggressor Leonis III 369.
- Campus Lateranensis 275. Meruli in via Portuensi 138. Neronis 186 561.
- Cancali ferrei 324.
- Cancelli aerei 218. Argentei 64. Fusiles argentei 392.
- Candela pro lucerna 36.
- Candelabra ante crucem lucentia 4. secundum numerum Evangeliorum 41. Aurea 120. Aurichalca 36 38.
- Candidati 627.
- Canistra argentea 183, 348, 349, 406. Aurea 645. Enafori 439. Ennafodia 465
- Canoni verba Diesque nostros, etc. addita a Gregorio I 113. Verba Quorum solemnitas, etc. addita a Gregorio III 191.
- [Col. 1433] Canthara cerostrata 34, 36 et passim. Intersasilis, in quam thus mittitur 567. Argenteo 73, 80, 365, et passim Aurea 70, 646.
- Cantharus sessilis 581.
- Cantilena 147, 151, et saepe.
- Cantulla argentea 649.
- Capellanus 371.
- Capillorum mallones 153.
- Capitatio 157.
- Capitulare 165, nomen.
- Capra argentea 162.
- Capracorum locus 327, 339.
- Captivi per Liguriam et alias provincias redempti a sancto Symmacho 81, Christiani redempti a sancto Zacharia ne paganis traderentur 222.
- Caput sanctae Caeciliae 440, 445, 517. Sancti Gregorii repertum in patriarchio 222. Senatus 78. Tauri reg. Rom. 7.
- Caravisiani 172
- Carcer ad Arcum Stellae 24. Ferrata 274. Publicus 299.
- Cardinales 533. Hebdomadarii 285, Tituli 650.
- Cardinalis 278. Anastasius sancti Marcelli 544. Vide Anastasius.
- Cariophilli 39.
- Carisiacus 317.
- Carnes de pulmento 328.
- Carolomannus 221, 245, 285, 293, 295.
- Carolomannus Francorum regis (seu potius ducis Caroli, scilicet Martelli, filius, cum aliquot suis, saeculi relinquens gloriam clericus factus a Zacharia papa, et deinde ad monasterium sancti Benedicti profectus 221, ab Aistulpho Longobardorum rege legatus missus ad Pippinum regem Francorum, ut impediret conatus Stephani papae, ibique jussu papae in monasterio quodam Franciae sedem figens non multo post anno 725, obiit 245.
- Carolomannus Francorum rex (hoc est rex Austrasiae) frater Caroli Magni Francorum regis, a Stephano IV requiritur ut in defensionem Ecclesiae veniat contra Longobardorum regem Desiderium 284, 285. Ipse et frater ejus Carolus rex, qui postea Magnus appellatus est, dicuntur reges Francorum et patricii 294, 296. Desiderius rex Longobardorum, ad quem confugerat uxor Carolimanni cum filiis, petit ab Adriano papa, ut hos ungat reges Francorum, ut in eo regno turbas excitet, et invisum reddat pontificem Carolo Magno, sed Pontifex recusat Desiderii iniquam petitionem implere 296.
- Carolus Calvus 600.
- Carolus Magnus mittit legatos ad Adrianum I, qui ut intellexere non esse restitutas civitates a Desiderio Longobardorum rege, sicut Carolo affirmarat se fecisse, muneribus precibusque eum flectere frustra conantur 308, 309, 310. Ergo Carolus rex vere Christianissimus, superatis Alpium claustris, in Italiam irruit: Desiderius cum suis miraculose fugit Ticinum. Aldegisus vero filius ejus cum filiis Carolomani, qui profugerant e Francia ad Desiderium, Veronam. Spoletini autem, et alii deserto Desiderio, tonsurari petunt a papa 310, 311. Carolus Verona capta, et Aldegiso, obsessoque Ticino, cum copiarum parte abit Romam 314. Tota Roma ei occurrit: Clerus cum crucibus, pueri cum ramis palmarum; quibus conspectis, de equo descendit, pedesque ad aedem divi Petri pergit, omnes gradus sancti Petri osculatur antequam ad papam perveniat. Carolus et papa in amplexus ruunt: omnes acclamant: Benedictus qui venit in nomine Domini. Franci omnes ante [Col. 1434] aram beati Petri prostrati gratias agunt pro miraculosa victoria. Carolus petit potestatem ingrediendi Urbem, templaque visendi 315, 316. In festo Paschae cum papa pransus; cumque papa peteret veterem donationem olim a Pippino factam confirmari, novam et ampliorem scribi jussit, in qua Venetiarum provinciae et Istria nominatur, eamque arae sancti Petri oblatam imposuit 317, 318. Hinc rediens Ticinum, eo capto totum regnum Longobardorum sibi subjugavit et Desiderium captivum secum in franciam abduxit 319. Romam redit cum Leone papa III. Honorifice a Romanis excipitur, et in ecclesia sancti Petri die Nativitatis Domini corona pretiosissima a papa coronatur, acclamante populo: Carolo piissimo Augusto, a Deo coronato, magno pacifico imperatori vita et victoria! quod post invocatos sanctos ter repetitum est. Oleo autem sacro inunctus est una cum filio. Obtulit mensam argenteam aliaque dona multa sancto Petro 372, 376. Paschalem et Campulum auctores excaecationis Leonis papae productos in conspectum exsulatum mittit in Franciam 373. Obtulit et crucem solitam praeferri litaniis et processionibus 376, 378.
- Casalia 138, 293, 344.
- Casimirus pater S. Felicis IV papae 90.
- Cassia 39.
- Castaldus 181. Ramingus Tuscanensis 211, 212.
- Castellum Rotundum prope Constantinopolim 83, 627.
- Castellum sancti Mariani 253.
- Castinus pater sancti Simplicii papae 72.
- Castriata, adjectiv. 69.
- Castrinani fines 385.
- Castrum Cumanum 181. Sussubium 253. Tiberianum 256.
- Castus episcopus 24.
- Catabulum 31.
- Catacumbae 22.
- Cataphrygae 57.
- Cataxantus 224.
- Catena fidei 285.
- Catenulae auratae 394.
- Cathedra, id est auctoritas 4. Lapidea Floriana 58.
- Catulinus 51.
- Causa clerici non est audienda in curia, sed in ecclesia 35.
- Causationes 50.
- Cautio, id est fidei expositio Felicis archiepiscopi Ravennatis 170, 174, Vide Baron. anno 708.
- Cautiones 587.
- Cellarii, id est custodes cellarii 297.
- Cellarium Lateranense 288, 297.
- Cellulae 468.
- Centum cellensium civitas 204.
- Cercelli 469.
- Cereaptum, sive ceraptum 419.
- Cereos Benedici per parochias 59.
- Cereostratae argenteae 86, 103, 119, 325, 365, 398. Versatiles anagliphae 394, 396. Adjectivum 54. Aurochalca 42.
- Cervia, dicta olim Ficulcas 126. in marg.
- Cervi argentei 36, et passim. Deargentati 542.
- Cescinatense castrum 215.
- Chartae decadae 30.
- Chartophylax 6. Georgius diaconus 143.
- Chartularius 269, 183, 121, 125, 126, 133, 165, 126, chartalarius Anualdus civis Romanus 301. Gratiosus 267 et seqq. Jordanes 183. Mauritius 121, 125, 126. Theodorus 133. Theophylactus 165. Thomatus 126.
- [Col. 1435] Chazai genus 574.
- Cheritismon 361.
- Cherson sive Cersona 133.
- Cherubim argentei 393.
- Chlalamydis imperialis pars in ornamentum sacerdotum transmissa 85.
- Chrisma ab episcopo tantum consecrari voluit sanctus Silvester, eoque inungendum baptizatum a presbytero statuit 35. Ab episcopo conficiendum 35. Non iterandum 280.
- Christianos Romae emi et vendi vetitum a Zacharia 221.
- In Christo duas fuisse voluntates et operationes negarunt Patriarchae Constantinopolitani Paulus, Pyrrhus et Sergius, eaque de causa in synodo Lateranensi damnati 130, 145, 148.
- Christophorus primicerius et consiliarius 265, 266, 269. Agit de eligendo Stephano IV 270. Missus ad Carolum regem Francorum 285 et seq. Sepelitur in aede divi Petri 300.
- Chrysoclavum 151. Vide Vestis.
- Ciborium, alias ciburium aureum 119. Argenteum 78, 80, 120, 185, 196, etc. Argenteum super corpus divi Pauli 178, 547. Constructum a Paulo I 259. Divi Petri a Gregorio I 113. Constantinianae 712. Sanctae Susannae 163. Cum columnis porphyreticis 394. Ex marmore 525.
- Ciburia, substant. g. f. 321.
- Ciccanense castellum 238.
- Cimilia 163, 284, 308, 414.
- Cinere aspersa capita 234.
- Circus Ravennae 120.
- Civitates et loca restituta Ecclesiae Romanae ab Aistulpho 253. A Longobardis retentae 113. Civitas Leonina coepta a Leone III 532. Perfecta a Leone IV 533, 546. Civitates exarchatus Ravennae 303. Quatuor a Luitprando rege ablatae ducatui Romano 206. Restitutae 209.
- Clades Vandalica 66.
- Clamacterii argentei 501.
- Claudius subdiaconus 25. Martyr 30.
- Claves aureae oblatae basilicae sancti Laurentii extra muros 568. In modum crucis ex auro et gemmis in basilica Vaticana 432.
- Clavi 151.
- Clemens I papa notarios constituit, qui vitam et exitum martyrum describerent. Epistolae ejus dicuntur Catholicae. Multos libros scripsit 4.
- Clericare 291. Clericatus oratio 263. Clerici Romani contumacia in Benedictum III 563, 564. Clerici multi se subtrahunt a communione Anastasii II 75. Clericorum funeri intersit pontifex ex constitutione Benedicti III, et vice versa clericus funeri Pontificis, 576. Clericus, sive levita, sive sacerdos ordinetur in praesentia omnium Clericorum, et laicorum fidelium 16.
- Clericis nutritionem comae veluit sanctus Anicetus papa II. Eos coram toto clero et populo ordinandos statuit sanctus Zephirinus 16. Non possunt accusari a laicis 35. Non curiam intrare, et causas agere 35 et 36. Nisi in ecclesia, ibid. Sanctus Anastasius nullum transmarinum voluit ordinari in clericum, nisi quinque episcoporum haberet chirographa, idque propter Manichaeos 56. Sanctus Zosimus vetuit ne clericus cuiquam publice propinaret poculum 59. Sanctus Bonifacius servos et obnoxios curiae repelli jussit a Clericatu 61.
- Clerus compositus 10. Et populus simul cantantes 164. Augetur sub Gelasio 174.
- Clivus Argentarii 568, 583. Mamurae [Col. 1435] sive Mammorae 58. Patricius 58. Salutis 58.
- Clodianum territorium 58.
- Clodoveus rex Francorum dona mittit sancto Petro Romam 85.
- Clusae sive clausae, id est angustiae Alpium 242, 247, 250, 311, 312.
- Clusinenses fines 385.
- Clusinus ducatus 211.
- Coangelicus 243, 248, 319, et passim.
- Codex beati Joannis Chrysostomi 648.
- Codices catholici traditi a Leone IV Ecclesiae Leopolitanae 551. Falsati in concilio detecti 142. Zachariae pontifificis 218.
- Coelestinus lector 22.
- Coelestius haereticus 57.
- Coemeteria 26 et passim. Missarum solemnia per coemeteria celebrata etiam septimo saeculo 158. Martyrum restaurata a Joanne III 110. A Paulo I 258. Tria constructa a Julio I 50. Sanctorum Abdon et Sennen, foris portam portuensem 336, 345, 601. Agathae foris portam beati Pancratii 514. Anastasii ad Ursum pileatum 56. Balbinae via Ardeatina 49. Caleapodii via Aurelia 17 et passim. Callixti via Appia 11, 17, 19, 20. Candidae 345. Chrysanti et Dariae 345. Cyriacae in agro Verano 25, 342, seu Cyriacetis 25. Damasi 167. Felicis martyris via Portuensi ad Ursum pileatum 601. Felicis et Adaucti 89. Felicitatis via Salaria 60, 345. Hermetis, Proti et Hyacinthi martyrum 345. Hilariae 345. Hippolyti mart. juxta sanctum Laurentium 350. Januarii, Urbani, etc. martyrum 203. Jordanorum 81, videlicet sanctorum Alexandri, Vitalis et Martialis martyrum, seu sanctarum septem virginum 345. Marcellini et Marci 167. Et aliorum sanctorum, etc. Marcellini et Petri via Lavicana 120, 325. Marci extra portam Appiam 572. Nerei et Achillei via Ardeatina constructum a Joanne I 89. Nicomedis vel Nicodemi 118. Petronillae 202. Praetextati via Appia 18, 25 et passim 438. Priscillae via Salaria 18, 31, 108. Habet cubiculum clarum 30. Sebastiani via Appia 601. Silvestri via Salaria 345. Simplicii et Serviliani, quarti et quinti martyrum 345. Sixti et Cornelii via Appia 361, 384. Soteris 235. Tertullini extra portam Latinam 345. Tiburtii, Marcellini et Petri 325. Urbani, etc. 202. Ad Ursum pileatum 601. Urbani, Felicissimi, Agapiti, Januarii et Cyrini martyrum via Appia 345. Zephyrini via Appia 16. Zotici via Lavicana 361. Tiburtii et Valeriani: ibi habitavit Joannes III et consecravit multos episcopos 110.
- Coenacula 63.
- Coenobium. Vide Monasterium. Coenobium Graecae modulationis 259, 435.
- Colatorium argenteum 492, 570.
- Collare aureum 195.
- Colles jacentes locus 439. Prope ecclesiam sanctae Caeciliae, ibid.
- Colobium 28.
- Coloni Ecclesiae 36.
- Colosseum 273.
- Columba aurea 69. Cum fastigiis, et epistyliis 69.
- Columnae Aquitanicae 69. Argenteae 366, 383, 397, 398, 409, 450. Argenteae tornatiles 392. Hecaton-penta 69. Onychinae 69. Onychinae volubiles 194. Porphyreticae 38, 394, 396, 531. In baptisterio Constantini 65. Ragiatae foratae aquam fundentes 69. Purpurei coloris 446. In quadrificio camerantes [Col. 1436] 432. Regiatae 69. Thyneae 38. Triantae 69. Tripolitae 69.
- Columnellae argenteae 435. Cum historiis 411, pluries.
- Coma a clero non nutrienda 11.
- Comaclum sive Comiaclum castrum, 252, 254, 292.
- Cometes a parte Orientis 139. Ab occidente 186.
- Comites Adalgisus 486. Adalbertus 559. Ascharius 371. Bernardus 559. Boso 486. Germanus 373. Helmyoth 373. Joannes 486, Maurinus 486. Petrus 334. Rothegarius 373, etc. Vernandus 486. Wfridus 486. Wldo 486.
- Commotio, id est Italis mossa 249.
- Communicales per singulas regiones, qui praecedunt ex argento per stationes 424.
- Communicare cum haereticis 75.
- Communio generalis ad sanctum Petrum in adventu Caroli Magni 372.
- Compaginare atrium 78.
- Compresbyteri 613.
- Concha argentea pro capite sanctae Caeciliae 445. Assirta vel raita 69. Aurocalcha 64. Castriata 69. Porphyretica 384. Ad spongiam pro nocturnis diligentiis 432. Conchae aquam fundentes 69. Castricatae, sive triantae 69.
- Concilia Aquilegiense 164. Chalcedonense 66, 68. Constantinopolitanum sub Agathone 140. Ordo sessionis in eo servatus in causa Photii 593. Ejus subscriptionis formula 629. Pseudo-Constantinopolitanum sub Justiniano Juniore 160. Ephesinum 68. Lateranense sub Martino I 131. Lateranense indictum sub Nicolao I 598. Nicaenum 35. Et alia, etc. Romanum de imaginibus sub Gregorio III 192. De iisdem sub Stephano IV 281. Sub Adriano II in causa Photii 626, 596. Sub Stephano I ad Arcum Stellae 24. In Trullo generale 142 et seq. Approbatum a Leone II 148. In concilio anathemata a tribus episcopis ex ambone proferuntur 281. Conciliabuli Romani acta in concilio Romano cremata 278.
- Concilium Nicaenum 318, episcoporum cum consensu sancti Silvestri celebratum 35. Romanum 277, celebratum sub sancto Silvestro, ibid. Ephesinum, in quo imperator Marcianus cum conjuge fidem suam exposuit 66. Lateranense a Martino I celebratum contra Paulum, Pyrrhum et Sergium 131. Sextum generale in Trullo contra Monothelitas 143. Approbatum a sancto Leone II 148. Pseudo-concilio Constantinopolitano legati papae subscribunt, sed eorum subscriptioni papa restitit 160. Aquilegiense errans monitu Sergii papae resipiscit 164. Romanum a Stephano papa IV, evocatis 12 e Gallia episcopis, coactum contra Constantinum pseudo-papam, qui et e concilio pulsus est, cum diceret nonnullos a laicis creatos episcopos 277. In eo omnes a pseudo-papa consecrati jubentur deponi, et de novo, si placeant, eligi 279 Nicaenum II pro cultu imaginum, contra I conomachos 253. Romanum sub Leone IV coactum 67 episcoporum 544. Romanum sub Nicolao I, in quo deponitur Gutherius archiepiscopus Coloniensis, et Thietgaudus archiepiscopus Trevirensis; et synodus Metensis damnatur propter approbatum ab eis repudium Lotharii regis 599. Romanum sub Adriano II, in quo tertio excommunicatus est Photius pseudo-patriarcha Constantinopolitanus, ejusque liber exustus, idque non sine miraculo, cum in densissimo licet imbre ignis non ea stingueretur, sed velut oleo injecto vehementius [Col. 1437] arderet 627. Generale octavum, cujus 10 fuere sessiones, sub Basilio imperatore Constantinopoli, praesidentibus legatis Romanis celebratum 628. Ejus Acta Anastasius Bibliothecarius, cui examinanda data sunt, a Graecis corrupta deprehendit. Quare legati papae indefinite illis subscripsere hac formula: Ego vices agens universalis papae usque voluntatem ejusdem papae Adriani subscripsi. Qua subscriptione dubia Graeci conquesti sunt, Constantinopolitanam Ecclesiam in potestatem Romanae redactam, 631.
- Concio Adriani II 619. Stephani VI ad populum 645.
- Concordius et Callixtus diaconi accusatores sancti Damasi 54. Damnati, ibid.
- Concrustatio 432 in notulis Fabrotti. Confessio argentea 78, 80, 366. Ecclesiae sancti Andreae ad divum Petrum 197. Et aliorum, etc. Confessio, id est altare, 449. Id est propitiatorium altaris 447.
- Confessor, id est martyr 101, 133, 463. Confessores fideles 22.
- Confina bonorum donatorum Ecclesiae Romanae a Carolo Magno 318.
- Confirmatio synodorum Nicaenae, Ephesinae et Chalcedon 68.
- Conflictus Romae inter Petrum et Christophorum duces 175.
- Confractio Dominici corporis 164.
- Conjunctio, id est unio unius monasterii cum altero 340.
- Conjungere, id est convenire 232, 238, 266, 295, 305. Id est pervenire 287, 295, 232, 244, 250, 251, 253, 265, 269, 276, 307, 316 522, 309, 311, 314, 370.
- Conjuratio contra Gregorium II 183.
- Consanguinitatis propinqui 578.
- Consecratio episcoporum in coemeterio sexto saeculo 110. Papae ad sanctum Petrum 566.
- Consecratus, substant. 33, 55.
- Consignare baptizatum 35.
- Consiliarius Bonifacius 161. Christophorus 255, 265, 266, 269. Fuldradus 255, 256. Epolfradus 309.
- Constantia soror Constantini 42. Augusta 52
- Constantinopolis regia civitas 127. Obsessa ab Agarenis 183.
- Constantinus defensor 193. Laicus intrusus in sanctam sedem 263. Punitur 272, 276. Diaconus Eccl. Syracus. Rector vir perversus 157. Pater Stephani III 227.
- Constantinus Magnus a sancto Silvestro baptizatur; in baptismo a lepra curatur. Templa multa intra extraque urbem Romam construit 34, 35, etc. Et baptisterium 36, 37. Ecclesiam Romanam, aliasque multis fundis et donis locupletat, ibid. et seqq. Constantinus III imper. Orientis tempore Vitaliani papae Romam venit, ecclesias Urbemque totam spoliat, exactiones imponit Italiae, et in balneo tandem insulae Siciliae occiditur 135, 136. Constantinus frater Nepesini ducis, licet laicus, armata manu invadit papatum, a Gregorio Nepesino episcopo mox in subdiaconum diaconum, et presbyterum, ac denique in papam consecratus 263, 264. Gregorii consecratoris manus divinitus exaruit, nec multo post ipse tremens animam exhalavit 267. Christophorus primicerius et Sergius ejus frater, implorata ope Desiderii regis Longobardorum, ducem trucidant, et Constantinum in fugam convertunt. Valdebertus Desiderii legatus conatur Philippum quemdam facere papam, sed eo repulso studio primicerii electus [Col. 1437] est Stephanus IV 271. Detruditur in monasterium Romani veniam deprecantur ob invasorem susceptum. Oculi eruuntur Constantino 272 et Valdeberto 274. Ad concilium vocatus turpiter ejicitur 277. Tandem et Christophorus primicerius, ac Sergius a Desiderio rege excaecati 288.
- Constantinus frater Totonis ducis per vim pontifex eligitur 263. Eruuntur illi oculi 273. Ejicitur extra Ecclesiam 277. Ejus ordinationes irritantur 279, 280
- Constantinus pater Pauli I 257. Constantinus pontifex Constantinopolim pergit 171, 172. Constantinus IV imperator rapax 136. Constantini filius haereticus et rebaptizatus 53.
- Constantius 27.
- Constitutum de Ecclesia 12. De circulo Paschae 15. Sancti Innocentii I de regulis monasteriorum, et de Judaeis et paganis 57. Sancti Coelestini de Religionibus 62. Sancti Hilari 68. Bonifacii III, de successore ab episcopis viventibus non eligendo 115.
- Construere pro instaurare 342.
- Consulatus dignitas vacavit anno 441, 91 in notulis Fabrotti. Consules Romae sive consulares 195, 210. Consul et dux Romae, postea primicerius 291. Alius, postea monachus 333. Consul septimo saeculo Petronius 119. Consularis Ravennatum 300. Consules Romae 107, 119, 192, 210. Aetius 61. Aemilianus 26 et alii.
- Consultationes ad sedem apostolicam 602.
- Contestationes secretae 82.
- Conviare 215.
- Coopertorium altaris 152. Coopertoria calicis 574. Coopertorium 164, 166. Cum clavis et faltellis 151. Holosericum 151. Porphyreticum 151. Rubeum 436. Sericum de Tyrio 443. Calicis parvum more Graecorum 574.
- Cophini argentei 529.
- Corallium 36.
- Corana civitas 53.
- Cordionis insula in Tarso Ciliciae 40.
- Corona Domini fideles 22. Consecrata 16. Corona a rege Saxorum oblata sancto Petro 575. Coronae 63, 159, 219, 550, 567, 575. Argenteae 43, 45, 54, 57, 60. Aureae 36, 38, 42, 44, 69, 195, 202, 376. Ex palliis quadrapolis 323. Pharales 63, 64, 376. Porphyreticae 531.
- Coronatio Justini Augusti per summum pontificem Constantinopoli peracta 88.
- Corpora martyrum 342, sepulta a sancto Eutychiano 28. Eadem a Gothis exterminata 105. Multa sanctorum extracta a coemeteriis ab Aistulpho rege 249. A sancto Paulo I 259, et collocata in ecclesiis Urbis, ibid. Multa sanctorum inventa a Paschale I et recondita in ecclesia sanctae Praxedis 435. Sanctorum: nempe Abachum 517. Agabiti, 517. Anastasii 491, 517. Arthemii 491. Apollionis 517. Aquilini 517. Asterii, et ejus filiae 491. Audifacis 417. Benedicti 517. Caeciliae inventum a Paschali I 438. Calepodii 474, Calisti 470. Candidi 517. Carpophori 517. Castorii 517. Claudii 517. Cornelii papae et mart. 339, 474. Crescentiani 491. Crescentonis 30. Cyriaci 490. Damasi 324. Diogenis 517. Fabiani 491. Faustini 149. Feliciani 128, 388. Felicis papae et mart. 339, 517. Felicissimi 128, 517. Festi 517. Gorgonii 459. Gregorii 383, 459. Hippolyti 385, 517. Innocentii papae et confessoris 339, 491. Julianae 490. Largi 490. [Col. 1438] Laurentii 342, 379. Leonis episcopi et mart. 342. Leonis I 163, 490. Lucii papae et mart. 339, 438. Marcelli 517. Marcellini 517. Marii 517. Mauri 491. Maximi 438. Memmiae virginis 491. Narcissi 517. Nicandri 591. Nicostrati 517. Paulinae 490, 517. Petri apostoli 38, 103, 112, 316, 399, 423, 451, 507, 543, 550, 553, 572, 611, 643. Primi 128, 388. Priscae 517. Processi et Martiniani 131. Pudentianae 517. Quiriacae viduae 491. Quirillae 491. Quirini episcopi 491. Sebastiani 459. Secundini 346. Severi 517. Severiani 517. Siberaeli 517. Silvestri 491. Simetri 517. Simplicii 149, 517. Sixti papae et mart. 431. Smaragdi 491. Sophiae 491. Superantii 517. Symproniani 517. Theopistes 491. Tiburtii 438, 459. Valeriani 438. Venantii 517, Victorini 517. Urbam 438. Zenonis 435.
- Corpora sanctorum, quorum nomina soli Deo sunt cognita, cum aliis notis, simul sub altari reconduntur a Sergio II 491. Corpora sanctorum Romae exterminata a Gothis 99.
- Corpus Dominicum ore polluto vexare 55.
- Corpus beati Pauli reconditum in ejus basilica 40. Investitum laminis argenteis 321. Corpus Pauli I per tres menses inhumatum 261. Corpus beati Petri reconditum in ipsius basilica 38. Investitum tabulis argenteis deauratis 112.
- Corsi exsules confugiunt ad Leonem IV. Conceditur illis civitas Portuensis ad incolendum 538.
- Corsica insula 169. Comprehensa in donatione Caroli Magni 318.
- Cortina alba 383. Cortina Alexandrina major 417, 383, 399, 400. Cortina Alexandrina cum historiis 449, 461, 492. Cortina fundata cum historiis 470. De fundato et blatthina 415, 417. Major 382, 410, 411. Cortina holoserica cum historiis 516. Major 409. Cortina linea 530, 645, 646. Cum cruce in medio 519. Cortina Tyria 383. Cortinae 320 et seqq. Albae holosericae, rosatae 360. Ex palliis quadrapolis 320, 321, 322, 325. Tyriae 383. Cortinae majores 361, 382. De quadruplo 436, 440
- Cosmae et Damiani (SS.) tres fratres 444.
- Crescens martyr 30.
- Crescentius lector et mart. 25.
- Creta 37.
- Criminator Probinus 77.
- Crispinus sancti Hilari papae pater 68.
- Crocus 39.
- Crucicula aurea 644.
- Crucifixionis sancti Petri locus 1, 22.
- Crucifixus argenteus in basilica beati Pauli 416. In basilica beati Petri 384, 389, 520, 543, 550.
- Crucis Dominicae portio reperta a Sergio papa 162. Eamdem quotannis osculari mos est 162 Cruces argenteae 366, 411, 460. Praecedentes per ecclesias 571. Aureae 366. De blatthin, seu de fundato 363. Cruces cum gammadiis 518. Cruces cum orbiculis de chrysoclavo 417. Cum gemmis petalis, etc. 162. Cruces pendentes 198 Cruces septem praecedunt per omnes ecclesias 571.
- Crux Domini inventa sub Eusebio papa 32. Sanctae crucis maximam partem Romae invenit Sergius papa 162. Crux anaglypha ex auro 389, 390. Crux argentea cum gabatha 409. Crux aurea 38, 40, 69, 103, 163, 366, 428, etc. Crux aurea Belisarii oblata beato Petro [Col. 1439] de spoliis Vandalorum, inscripta Victoriis Belisarii 102. Alia a Carolo Magno oblata basilicae Lateranensi, et subrepta restituitur a sancto Leone IV 502. Crux aurea cum gemmis in basilica beati Petri 102, 526. Crux ante pontificem per subdiaconum de more praefertur 510. Crux aurea gestari solita per subdiaconum ante equum pontificis 509. Crux aurea panoclysta in basilica Constantiniana 394. Crux auro texta 444. Crux de Blatthin 436, 440, 443. De chrysoclavo 360, 366, 367, 416, 418, etc. Diacopton 366. De fundato 361, 263, 390. De olovero 461. De margaritis 384. Crux oblata a Carolo Magno basilicae Salvatoris 377. Refecta a Leone IV 502. De quadruplo 436.
- Cubicula juxta basilicam beatri Petri 412. Eadem ac oratoria 79.
- Cubicularii, sive custodes super sepulcra apostolorum 67. Cubicularius Albinus 371. Cubicularius mittitur ab Adriano papa ablegatus ad regem Desiderium 294.
- Cubiculum Lateranense 227, 262.
- Cumanum castrum Ecclesiae Romanae invasum a Longobardis 181.
- Cuppa calicum duorum vini 328.
- Curae 477.
- Curia 1. Tribunal laicorum 35.
- Curtes, id est census 427. Curtes Draconis 478. Galeria 161.
- Cusicinus, alias Ursicinus presbyter 57.
- Custodes Patrimonii. Vide Cubicularii.
- Cymbilia episc. seu Vestiarium Ecclesiae 122.
- Cyprianus 22.
- Cyreus 85.
- Cyriacetis possessio 43.
- Cyriacus 52.
- Cyriacus pater Joannis V 154.
- Cyricues, seu Cyriaca 25.
- Cyrinus martyr 30.
- Cyrus civitas 39.
- Dalmatia, seu Istria 124.
- Dalmatica 28, 35.
- Damasus papa in schismate electus corpora martyrum requisivit, et versibus laudavit: in synodo 44 episcoporum de adulterii crimine se purgavit 54. Jubet psalmos die noctuque cani per ecclesias et monasteria: multisque donis templa exornat, ibid.
- Daniel magister militum tempore Ludovici Pii 554.
- Dapsilitas, id est abundantia 456.
- Dardania 635.
- Datio 592.
- Debitores jugo servitii oppressi a feneratoribus 258.
- Deceptio pro captura 287.
- Decimata vini librarum sexaginta 328.
- Decius 22.
- Declaratum, substant 53.
- Decretalis 68.
- Dedicatio basilicae sanctorum apostolorum Philippi et Jacobi 110. Ecclesiae sanctae Agathae Gothorum in Suburra 113.
- Defensor 73, 193. Defensores, Joannes I defensor 171. Anastasius primus defensor 171, 293, 306. Constantinus 193. Gregorius regionarius 297, 298. Petrus 193.
- Deliciosus, nomen muneris 309.
- Delimpidare 150.
- Delphines argentei 36, 38, 44, 348. Vide Coronae pharacanthara. Delphines aurei 531.
- Demetria 66
- [Col. 1439] Demetrius praefectianus sive praefectus 82.
- Denariorum multiplicatio miraculosa 613.
- Depingere pro sculpere 183
- Depositus episcopus quomodo restituatur 604, 605.
- Desiderius Tusciae praefectus implorat opem papae, ut rex Longobardorum fiat, promittens se restiturum ducatum Ferrariae et Faventiam. Papa ergo Rachi a rege monacho facto imperat ut positis armis ad monasterium redeat 255. Sed promissis, adepto regno, non stetit, ducatumque Ferrariae papae abstulit 292. Carolomanni, qui erat Caroli Magni frater, uxor ad eum cum filiis profugit; negat se quidem redditurum papae, nisi ad se veniat: volebat enim a papa filios Caroli Magni coronari Francorum reges, ut schisma in Francia excitaret totamque Italiam sibi subjiceret 296. Adrianus papa viginti monachos ad eum mittit, rogaturus ne pergat fines Romanorum vastare; sed nihil impetrant 305, 306. Carolus Magnus mittit et suos legatos cum muneribus, sed frustra 310. Exercitus Desiderii veniente in Italiam Carolo, trepide aufugit, ipseque Desiderius se recipit Papiam. ibid. Papia expugnata Desiderium Carolus capit: et exstincto Longobardorum regno, abducit in Franciam 319.
- Desiderius rex Longobardorum 254, 265, 283 et seqq. Ditionem Ecclesiae vastat 303 et seq. Papiam fugit 311. In Franciam abducitur 319.
- Dextera manus pontificis 316, 484.
- Dextra saxisca 551.
- Diaconi septem constituti a sancto Evaristo, qui custodirent episcopum praedicantem 6. Regionibus dati 21, 29.
- Diaconi tres et presbyteri duo episcopum non deserant in omni loco 23. Diaconi laevas tectas habeant de palliis linostimis 59. Diaconi: Agapitus 25. Callixtus 54. Concordius 54. Gemmulus 241. Georgius 171. Chartophylax 143. Lilyanus 57. Magnus 25. Marinus S. R. E. 608, 627, 639. Nicostratus 21, 22. Paulus fr. Stephani III 229, 232. Paulus Ravennatensis Ecclesiae 544. Paulus sive Saulus 17. Photinus haereticus 75. Vincentius 25. Vitalis 82. Diaconus dalmatica utatur in ecclesia, et palla linostina levam tegat 35, 59, 69.
- Diaconia 332, 337. Sancti archangeli 445. Diaconia ecclesia, et basilica eadem aedes sacra vocatur 464. Diaconiae tres extra portam beati Petri constitutae ab Adriano I 229, 337. Duae ante Adrianum aetate Stephani III 229. Diac. antiqua S. Mariae 389, 391. Cosmae et Damiani 346. Cyri 466. In gyro 387. Adriani 316. Mariae Scholae Graecae, dictae in Cosmedin 341. In via Lata 387. Memorantur diaconiae XIV 404.
- Diaconii ordo 257.
- Diaconissae sub Leone III occurrunt cum caeteris Carolo Magno ad pontem Milvium 372.
- Diadema aureum 193.
- Diagrapha, seu capita 136.
- Dialogi sancti Gregorii Graece translati 226.
- Digitiae aureae 471.
- Diluvium in Italia 112.
- Diocletiani persecutio 30.
- Dioeceses 26. Orientis 39.
- Dionysius papa monachus 26. Dionysius diaconus 24.
- Dioscorus haereticus 66, 68. Schismaticus 91, 94.
- Diptycha ecclesiarum 115. De diptychis [Col. 1440] abrasa nomina haereticorum 145.
- Dispensatio diaconiae 354.
- Distinctio graduum in clero 10.
- Divisio in regno Francorum intentata a Desiderio 295.
- Domnus 101, 257, 262, 292, etc.
- Domocultae 218.
- Domucella 547.
- Domuncula Vicenae 39.
- Domus Albini depraedata 370.
- Domus Bonifacii IV erecta in monasterium 116. Domus Palmati 63. Domus Datiani 39. Emeriti 58. Gregorii I constructa in ecclesiam sanctae Agathae 183. Juxta gradus eccles. beati Petri 412, 554. Leonis III direpta 370. Leoniana 591, 605. Lucina, facta titulus 31. Magna aurea Constantinop. 628. In patriarchio Lateranensi constructa a Nicolao I 611. Placidiae 141. Pontificia in curte Draconis 478. Alia in curte Galeria, ibidem Leonina 590, 605. Culta sanctae Caeciliae 223, Sancti Edistii 218, 224, 328, 334, 343. Cultae habebant fundos, casalia, vineas, oliveta, aquaemolas 327. Cultas ecclesiarum nulli liceat, etiam pontifici, quoquomodo alienare 225.
- Dona maxima Constantinus Magnus contulit in Ecclesiam Romanam, multasque basilicas intra extraque Urbem variis fundis, possessionibus et ornamentis ditavit 36 et seqq.
- Dona Belisarii beato Petro 103. Clodovei regis Ecclesiae Romanae 85. Justini Augusti 85, 89. Justiniani Augusti 93. Regis Saxonum 575. Theodorici regis 89. Theophili imperatoris Constantinop. 574. Deo oblata 12.
- Dona varia oblata ecclesiis et monasteriis urbis Romae ac etiam aliarum civitatum a summis pontificibus sancto Damaso 54. Sancto Innocentio 57. Sancto Bonifacio 61. Sancto Coelestino 62. Sancto Sixto III 64. Sancto Leone 67. Sancto Hilaro 69, 70, 71. Sancto Simplicio 72. Sancto Symmacho 79, 80. Sancto Hormisda 86. Sancto Joanne 89. Honorio 100, 119, 120. Joanne IV 124. Theodoro 128. Benedicto II 151. Sergio 162, 163. Joanne VI 165. Joanne VII 166. Sancto Gregorio II 178 et seqq. Sancto Gregorio III 194 et seqq. Sancto Zacharia 218 et seqq. Sancto Paulo 261. Sancto Adriano 320 et seqq. Stephano V 428 et seqq. Paschali 431 et seqq. Eugenio II 452. Gregorio IV 234 et seqq. Sergio II 491 et seqq. Sancto Leone IV 491 et seqq. Benedicto III 567 et seqq. Nicolao I 581. Adriano II 618 etc. Stephano VI 646 et seqq. Dona oblata Romanae Ecclesiae ab imperatoribus, regibus et principibus. Vide Imperatores. Dona oblata ab Anglis Ecclesiae divi Petri Romae, 601 et seqq.
- Donatio Pippini regis 254.
- Donationem in scripto dedit Pippinus de restituendis Romanae Ecclesiae quamplurimis civitatibus, quae nominantur 253. Eamdem postea Carolus Magnus novis litteris confirmavit et ampliavit 318.
- Donatio Caroli Magni ad favorem Ecclesiae 318, 319. Constantini VI Copronymi 220. Donationes regum Longobardorum ad favorem Ecclesiae: Aistulphi 252, 253. Aritperti 168. Luitprandi 179, 209.
- Donum aromaticum 36.
- Donus magister militum 125.
- Drogo archiepiscopus Metensis Lotharii imperatoris legatus venit Romam 483.
- Drogo archiepiscopus Metensis contra pontificem 486. Resipiscit 487.
- Ducatus Auximanus 313. Anconitanus [Col. 1441] 313. Beneventanus 191. Comprehensus in donatione Caroli Magni 318. Ferrariae 256 sive Comaclium 294. Firmanus 313. Perusinus 285, 308. Romanae urbis 175, 186, 207. Pentapolitanus 161. Neapolitanus 181, 184.
- Duces in Italia se in libertatem asserentes creati 184. Dux Clusinus 211. Spoletinus 293, 371. Ariminensis 282. Eburae regiae 293. Venetiarum 302. Duces, etc. 110, 211, 238, 183, 175, 184, 182, 187, 288, 560, 621, 301, 175, 242, 110, 180, 265, 293, 206, 263, 267, 293, 621, 370.
- Dulcitium, locus, 406.
- Duplex, id est mala intentio 558.
- Ebbo archiepiscopus Rhemensis a Sergio papa Romae petens reconciliari Ecclesiae, repulsam passus est 488. Sed admittitur ad communionem laicorum, ibid.
- Ecclesia prima Romana 72. Jus habet judicandi de aliis, et nulla de ipsa 636. In Ecclesia qua religione versandum sit 644, 645. Ecclesia Romana, forte basilica Salvatoris 72. Ecclesia Romana. Vide Romana Ecclesia. Ecclesia, hoc est capella, sive confessio 321, 323. In Ecclesia orationes factae cur gratiores Deo: et qua religione in templis, vel ecclesiis versandum 644, 645. Ecclesia major, sive tota ecclesia distincta a confessione 323. Ecclesia Gothorum in Suburra 113. In Ecclesia militare, aut proficere, idem est ac ad ordinem episcopatus ascendere 35. De ecclesia nemo trahatur 118. Ecclesiae divisae presbyteris 26. Ecclesiae beati Petri gradus omnes sigillatim Carolus Magnus deosculatur, 316. Ecclesiae sanctorum Petri et Pauli nudatae ornamentis ob metum Desiderii regis 308. Depraedatae a Saracenis 495.
- Ecclesiam asylum esse voluit Bonifacius V, ut ex ea nemo vi extrahi possit 118. Ecclesias vel basilicas multas tum Romae, tum alibi exstruxerunt Romani pontifices, monasteria item, xenodochia, coemeteria, et alia. Sanctus Pius papa 11. Sanctus Calixtus 17. Sanctus Fabianus 21. Sanctus Felix 27. Sanctus Silvester 34 et seqq. Sanctus Marcus 49. Sanctus Julius 50. Sanctus Liberius 51. Sanctus Damasus 59. Sanctus Anastasius 56. Sanctus Zosimus 59. Sanctus Bonifacius 60. Sanctus Coelestinus 62. Sanctus Sixtus III 64 et seqq. Sanctus Leo 67. Sanctus Hilarus 69, 70. Sanctus Simplicius 72. Sanctus Felix 73. Sanctus Gelasius 74. Sanctus Symmachus 79, 80 Sanctus Hormisda 86. Sanctus Joannes 89. Pelagius 109. Sanctus Gregorius I 113. Honorius 119, 120. Joannes 124. Donus 139. Sanctus Leo II 150. Benedictus II 152, 153. Sergius 162. Joannes VII 167. Sanctus Gregorius II 178 et seqq. Sanctus Gregorius III 194 et seqq. Sanctus Zacharias 218 et seqq Stephanus III 234 et seq. Sanctus Paulus 259 et seqq. Sanctus Adrianus 320 et seqq. Sanctus Leo III 359 et seqq. Stephanus V 428 et seqq. Sanctus Paschalis 431 et seqq. Sanctus Gregorius IV 459 et seqq. Sergius II 489 et seqq. Sanctus Leo IV 498 et seqq. Benedictus 63, etc. Sanctus Nicolaus 581 et seqq. Stephanus VI 649, 650
- Ecclesiae et basilicae Abba Cyri et Archangeli ad Elephantum 403. Agnetis via Numentana, basilica 42, 80, 119, 388, 605. Dicta basilica beatae Emerentianae 350. Apostolorum ad Vincula, Eudoxiae, dicta templum, et ecclesia 343. Archangeli, diaconia 387, 404, 411, 421, 445. In Septimo, basilica 388. In vico Patricii, basilica [Col. 1441] 388. Oratorium 446. Christophori Ravennam versus 213. Abdon et Sennen. basilica et coemeterium 345. Aemilianae titulus 403, 468, 566. Agapiti Praeneste, basilica 387, 415, Agapiti foris muros, juxta sanctum Laurentium basilica 73, 341, 424. Agathae diaconia 388, 404, 422. Super Suburram 393. Agathae via Aurelia, basilica 71. Agathae Transtiberim 183. Agathae in domo Gregorii II 183. Anastasiae titulus 360, 383, 403, 467, 649. Anastasii martyris basilica 354, 593. Andreae Eudoxiae 402. Andreae ad sanctum Petrum 79, 119, 166, 197, 284, 321, 363, 393, 397, 400, 423, 525, 541. Andreae cata Barbara Patricia, basilica 72, 413. Andreae via Appia in Silice, sita in tricesimo 380. Angeli in Fabiano 384. Apollinaris 402, 388. Ecclesia 332. Apollinaris in porticu beati Petri, basilica 119. Apollinaris, juxta Ravennam, basilica, 213, 420. Apostolorum foris portam Appiam in Catacumbis 343. Apostolorum via Ostiensi 139. Philippi et Jacobi, basilica 109, 110. In via Lata 324, 331, 402, 414, 418, 469, 648. Dicta ad apostolos 650. Habebat porticus in circuitu 324, 331. Aquilae et Priscillae titulus 402. Archangeli in cacumine montis Gargani, basilica 489. Archangeli in vico Patricii, basilica, 388. Aureae ad ostium Tiberis 163, 391, 523. Balbinae, titulus 402, 413. Basilica 469, 569. Basilidis mart. in Merulana, basilica 415. Bibianae 72. Bonifacii confess. et pontif. via Salaria 345. Caeciliae 104. Titulus 383, 403. Renovatur 436, 446, 449, 469. Caesarii Terracinae 530, 531. Sancti Caesarii oraculum, sive oratorium in palatio patriarchii Lateranensis 158. Calixti. Vide Sancta Maria Transtiberim. Candidae basilica, ubi etiam coemeterium 345. Sanctae Caeciliae oratorium via Tiburtina ad quintum lapid. 224. Chrysogoni 196, titulus 387, 403, 468, 569. Clementis basilica 565, 531, 536, 547. titulus regionis tertiae 335, 402, 422, 465. Clementis Velitris 387. Constantiae 605. Constantiniana basilica. Vide S. Joannis Lateran. Cornelii basilica, juxta coemeterium Calixti 67. Cosmae et Damiani in Silva Candida 509, 510. Juxta templum urbis Romae basilica 90, 163. Diaconia 346. In Tribus Fatis 325, 343. Basilica 379 Diaconia 404. Basilica 413. Ecclesiae 443, 451. Basilica 458. Ecclesia 463. Crucis, dicta Hierusalem, basilica, in palatio Sessoriano 41, 182, 342, 386, 402, 529. Dicta Hierusalem in Susurrio 649. Cyriaci via Ostiensi 120, 422, 569. In Thermis titulus 339, 384. Basilica 421, 446, 467, 571, 572. Damasi Vide Laurentius. Dionysii pontificis et confessoris, basilica, 568, 579, 582. Ecclesia Edisti extra Urbem 333. Equitii titulus 34. Eudoxiae 584. Eugenii basilica 167, 344, 347, 388. Euphemiae basilica 163, 388. Tyburi 74. Via Appia 139. Eupuli 342. Eusebii tit. 226, 383, 403. Basil. 342, 466, 584. Eustachii diac. 384. Basil. 463. Felicis et Adaucti, juxta S. Paulum 361. Foris portam Portuen. 345. in Pineis, alias in. Pincis basilica 324, 569. Via Aurelia. Felicitatis basilica 80. Genesii 199, 201. Georgii Diac. 150, 224, 368, 387, 404, 419, 464, 472, 473, 478. dicta Sebastiani et Georgii 150. Gervasii et Protasii tit. Vestinae 57. Fundis 530. Gordani et Epimachi basilica 345. Gothorum in suburra 113. Adriani martyris in Tribus Fatis 120, 465. Basilica 325, 341, 346, 463, 503. Diac. 346, 357, 387, 404. Helenae basilic. 325, 429. Hermetis, Proti et Hyacinthi [Col. 1442] 345. Antii 60. Hierusalem. Vide S. Crucis. Hippolyti in civitate Portuen. basilica 385. Hyacinthi in Sabinis basilic. 389. Januarii martyris ad portam beati Laurentii basilic. 336. Joan. Baptistae (evang.) juxta portam Latinam 343. Joan. Baptistae in civitate Albanensi 46. Joannis et Pauli tit. Pammachii 80, 94, 347, 380, 403, 422. Joan. Lateranensi. dicta basilica Constantiniana Salvatoris juxta Lateranas, juxta patriarchium et episcopium Lateran. 36, 37, 69, 73, 76, 86, 91, 110, 131, 136, 154, 156, 162, 196, 227, 268, 277, 285, 316, 322, 338, 340, 349, 351, 364, 365, 378, 381, 384, 386, 391, 405, 408, 412, 415, 441, 475, 478, 489, 502, 564, 565, 567, 581, 591, 614, dicta Ecclesia Romana 72. Joan. Evang. prope Constant. 629. Julii basilica 91, 92. Laurentii et Damasi tit. 387, 403, 415, 462. Basilica 394. In Formoso basilica 33, 383, 385, 387, 403. Ad Taurellum basilica 324. Lucinae basilic. 164, 151, 341, 368, 387, 403, 467. Super S. Clementem in reg. 3, 235. Vide Baron. ad ann. 753. Foris muros basilica 43, 64, 70, 71, 80, 89. Ampliatur a Pelagio II 112, 178, 323, 331, 335, 342, 351, 354, 362, 379, 383, 386, 465, 526. Infra civitatem Tyburtinam basilica 389. Leonis Leopoli 550, 553. Luciae 384, 471. In septem Viis Diacon. 384, 404, 471. Juxta sanctum Sylvestrum 120. In Orphea Diac. 384, 404, 413. Basilica 464, 503. Leucii mart. Via Flaminia 344. Basilica 559, 561. Marcelli in quartodecimo 391. Via Lata tit. 345, 384, 403, 469. Basilica 478, 649. Via Salaria in coemet. Priscillae 108. Marcellini et Petri juxta Lateranas 202. Marci Mart. tit. 403. Marci via Appia 202. Marci 166, 181. Vicina domui Adriani I 291. Habebat porticus in circuitu 323, tit. 346, 357, 387. Basilica 356, 460, 568, et seqq. 465, 613. Marci via Appia basilica 203. Marciani in Balnearola 547. Maria in Adriano Diac. 401. Mariae antiqua nunc nova 592. Mariae in Aquiro diac. 201. In Blachernis 141. In civitate Anagnina 536. In civitate Portuen, basilica 531. In Cosmedin vide Scholae Grecae 341. In Cyro Diacon. 401, 529. In Dominica Diac. 379. Basilica 391, 396, 401, 417, 450. Renovata a Paschali I 436, infirmis oratorium 385. In Fonticana 362. In Frascata 529. Ad sanctum Laurentium foris Muros 518, 525. Basilica 528, 536, 540. Majoris, juxta Marcellum Liviae dict. basilica Liberii ad Praesepe, et simpliciter 52, 58, 76, 80, 89, 132, 134, 136, 196, 202, 204, 227, 233, 235, 318, 321, 322, 323. Dicta basilica Major 335, 341, 349, 352, 353, 361, 377, 379, 383, 386, 391, 396, 400, 409, 411, 412, 415, 417, 419, 423, 424, 446, 447, 448, 450, 455, 465, 471. Dicta Major 490, 503, 508, 567, 581, 604, 612, 613, 646. Sancta Maria ad Praesepe. «Intus Praesepe fecit vestem de alytino (Leo III) 383 et 405. Cum chrysoclavo (Praesepe S. D. nostrae Mariae restauratum a sancto Paschali I 435, in cod. Reg., Maz. et Th.) Altare Praesepii dictae basilicae (seu confessio) ornatum aureis anaglyphis a Paschali I 450. Sanctae Mariae in Manturiano 649. Ad Martyres 151, 200, 212, 274, 331, 357, 379, 401, 417, 464. Basilica 478. In Manturiano 649. Infra monast. Corsorum 509. In Moronico 529. Foris portam sancti Petri diac. 401, 417. In Savinis 451. Scholae Graecae in Cosmedin. diac. 341, 379, 401, 417. Basilica 466, 581, 584, 593, 601. Supra scholum Saxonum 541, trans Tiberim tit. Calixti 17, et in marg. basilica 198. [Col. 1443] Titulus 383, 384, 399, 409, 466, 468. Dicta Calixti et Cornelii 471, 472, 473, 528, 568, 596, 572, 592, 600. Sanctae Mariae supra scholam Saxonum 541. Sanctae Mariae juxta sanctum Laurentium extra muros 528. Mariae via Lata diac. 401, 465, 466, 568, 583. Via Laurentina 74. In Vico Sardorum milliario 30 ab Urbe basilica 499, 539, 541, 553. Mariae in Aemilia, sive in via Aurelia 547. Calixti 396. Dicta antiqua basilica 167, diac. 341, 461, 409. Juxta viam Sacram 568, 569, 593. Martini juxta beati Petri diac. 404, 494, 541. Martinae dicta altare 325. Basilic. 357, 413. Eccl. 367. Martini et Silvestri juxta Thermas Trajanas 80 tit. 341, 388, juxta Orphea 335, 404, 480, 482, 490, et seqq. diac. 408, 465, 475. Mennae basilica 361, 1443. Michaelis archangeli basilici 80. In monte Gargano 490. Nerei et Achillei diac. 379, 404. Renovata 424. Nicandri et Eluetherii via Lavicana 74. Nicolai dicta etiam oratorium 519. Nicomedis foris portam Numentanam 350. Nymphes in civitate Portuen. 510. Pancratii basilica 79, 120, 323, 332, 341, 379, 383, 402. In episcopio Albanen. 420. Pauli juxta sanctam Bibianam 149. Conventus in territorio Orbetano 385. Via Ostiensi basilica 40, 61, 67, 70, 79, 80, 86, 89, 166, 178, 203, 235, 264, 385, 317, 321, 322, 331, 338-340, 349, 350, 351, 353, 363, 376, 378, 382, 385. Terraemotu concussa renov. 380, 386, 390, 393, 394, 395, 400, 401, 414, 416, 423, 466, 472, 495, 499, 547, 568, 570, 571, 573, 582, 584, 593, 612, 644, 647. Peregrini ad S. Petrum apostolum in Naumachia 439. Petri ad Coelum Aureum Ticini 214, 215. Sancti Petri et Pauli basilicae a Saracenis direptae rursus ornantur donis a sancto Leone IV 500. Sancti Petri et Pauli, et sancti Joannis Baptistae in civitate Ostiensi 45. In Maruli 529. Ad Vincula 77, tit. Eudoxiae 353, basilica 428. Dicta apostolorum ad Vincula 343, 465. In Naumachia 412. In massa Merulana basilica 343. Via Appia in Silice basilica 343. Via Ostiensi juxta Campum Meruli 138. Via Tiburtina in fundo Paciniano 80. In Vaticano basilica 38, 67, 70, 73, 78, 80, 86, 89, 114, 119, 136, 151, 159, 162, 163, 202, 201, 218, 219, 220, 222, 228, 235, 239, 285, 317, 320, 322, 332, 335, 337, 340, 353, 357, 360, 364, 365, 372, 374, 375, 376, 378, 382, 384, 389, 392, 393, 396, 398, 399, 401, 410, 414, 416, 417, 419, 423, 424, 431, 432, 434, 438, 442. in Centumcellis 444, 450, 459, 464, 475, 484, 496, 495, 498, 500, 501, 505, 506, 507, 511, 514, 516, 518, 520, 525, 526, 528, 529, 530, 531, 540, 542, 543, 545, 546, 547, 551, 552, 553, 561, 566, 570, 571, 572, 576, 579, 582, 584, 593, 600, Frascatae 602, 611, 641, 643, 644. Dicta foris Muros 260, 475. Petri et Pauli via Sacra juxta templum Romuli 260. Petri in domo culta Capratorum, 339, ibi reliquiae. Petri Albani basilica 585. Frascatae 602. Leopoli 550, 553. Petri et Marcellini inter Duas Lauros 44. Cum porticibus 572. Petronillae ad beatum Petrum basilica 344, 575, 541, Philippi et Jacobi apostolorum 109, 648. Praxedis tit. 344, 403. Iterum a Paschale I non multo longe a priori 434. Priscae tit. 325. basilica 367. Processi et Martiniani 199. Pudentianae in vico Patricii 12, tit. Pudentis 313, 403, 424, 467, 649. Quatuor coronat. 120, tit. 353, 384, 386, 495, 497, basilica 498, 501, 505; refecta a Leone IV 517, 519, 526, 536, 539, 540, 541, 543, 551, 640, 641, 648. Romani mart. extra portam Salariam sit parochia sub tit. [Col. 1443] sancti Sylvestri et Martini 490. Rufinae et Secundae in episcop. Silvae Candidae basilica 343, 530. Sabinae basilica 65, tit. 361, 379, 385, 386, 408, 419. Habitatio Eugenii II 452, in Territorio Ferentinello 353. Salvatoris. Vide Joannis Lateran. Saturnini via Salaria basilica 90, 345, 459. Sebastiani et Georgii juxta Velum Aureum 149. In Frascata basilica 515, 528, 571. Secundini Praeneste basilica 346. Sergii et Bacchi diac. basilic. 354, 384, 404, 463, monast. 570, ad sanctum Petrum Diac. 201. Severini juxta Tybur 120. Silvani mart. 345. Silvestri monialium 568. Silvestri et Martini 490, 491. Silvestri in monte Soracte 463, 506. Monast. 649. Juxta beati Petri diac. 404. Vide Martini Sancti Sinzigii in civitate Blerana 536. Sixti titul. 341. 387, 403, 467. Sophiae major eccl. Constan. 83, 146, 631. Stephani juxta basilic. beati Laur. basilic. 72, 342, in monte Caelio bas. 72, 128, 156, 332, 347, 388, 402, 419, 465, 526. Stephani via Latina basilica 66, 415. Est Stephani Papae et mart. 518. Susannae basilic. dicta inter duas Domus 163, tit. 339, 366, 403, 419, 467. Theodori diac. 387, 404. Intra Velum dicta basilica 343, in Sabello 428. In Coranis finibus basilica, 490. Thomae apost. via Appia 343. Tiburtii, Valeriani et Maximi 345. Valentini Interamnae 209, 211, mart. via Flaminia 128, 151. Foris murum 402, basilica 323-332, 379, 414, 469. Venantii Anastasii, Mauri juxta fontem Laterani 124, 270. Vestinae 157, 592. Vincentii et Anastasii. Vide Anastasius. Ad Vincula beatorum apostolorum 465. Vincentii in Frascata 541. Vitalis tit. 362, 403, 421, 467, 592. Viti diac. 388, 404. Urbani via Appia 345. Zenonis basilic. 345. Oratorium 434.
- Eclipsis lunae 141, 150.
- Ecthesis, executio 130.
- Electio pontificis, et libera est a suffragio, vel exspectatione legatorum principum 614, 615. Ab episcopis, Clero et proceribus 566, 579. Electio Leonis IV 497. Electiones contentiosae pontificum 51, 54, 60, 77, 91, 97, 156, 158, 257, 263, 269.
- Eleemosyna pro pauperibus et peregrinis eroganda de patriarchio 226. Eleemosyna quotidiana assignata ab Adriano I centum pauperibus in patriarchio Lateranensi 328. Eleemosynis multo melius visitantur pauperes a pontifice quam corporali praesentia 227.
- Elephantus 387.
- Eleutheria 106.
- Eleutherius patricius et cubicularius 117.
- Eligendus in papam nullus qui ab ostiario usque ad gradum episcopalem non ascenderit 109. Eligendi pontificis licentia 115. Eligitur pontifex Gregorius III dum funeri decessoris assistit 190.
- Emeritus nomen viri 58.
- Eminentissimus magister militum 554.
- Ennafodius, adject. 465.
- Epiphanius gloriosus a secretis 140.
- Epirus nova et vetus papae olim subjecta jure sedium 635.
- Episcopatus in Africa revocatus 84. Ad episcopatum ascendentis gradus et qualitates 35.
- Episcopi imbecilles 35. Episcopitres, Portuensis, Albanensis et Praenestinus consecrant Constantinum pseudo-pontificem 265. Episcopi XII missi Romam ad concilium a Carolo et Carolomanno 276. Episcopi contumaces in Romanam [Col. 1444] Ecclesiam tempore Sergii II 486. Episcopi missi a Lothario et Ludovico impp. ad concilium Romanum 544. Episcopi evocati ad sedem apostolicam non sunt suscipiendi sine formatis 8.
- Episcopo ubique adesse debent duo presbyteri et tres diaconi 23. In episcopos ordinandi nequaquam sunt laici, sed clerici, quique per gradus Ecclesiasticos ad honorem illum ascenderint 29, 109, 278, 279.
- Episcopi, archiepiscopi et patriarchae, Aemilienses episcopi 591. Africae 81. Albanus Eustachius 264, 284. Innominatus 563. Alexandriae Joannes catholicus 74. Petrus Eutychianista 72, 73, 74, 82. Theophilus 15. Altinae sive Alticinae Petrus 77. Anagninus Nicolaus 558. Rodoaldus 586, 595, 596. Zacharias 616. Anconitanus Leopardus 635, 639. Antiochenus patriarcha Macharius 147, 148. Theophanius, sive Stephanus 145 et in notulis Fabrotti. Aprusiensis Sisimundus 486. Aquensis Odelvertus 486. Aquilegiensis archiepiscopus Innominatus 164. Aretinus Petrus 544. Balneoregiensis Romanus impius 562. Bergomensis Hagano 597, 599. Britanniae Berechyaldus, sive Berectualdus 164. Brixiensis Nottingus 544. Caesareae Cappadociae Joannes Metropolitanus 624. Caesareae Palestinae Theophilus 15, in marg. Camensis Almaricus 486. Camerinensis Fratellus 486. Capuanus Germanus 83. Caralitanus archiepiscopus Cisonatus 155. Carthaginensis Cyprianus 22 Innominatus 92. Coloniensis archiepiscopus Guntherus 597, 598. Concordiensis Toringarius 486. Consignensis, sive Consentinus Innominatus 210. Constantinopolitanus Acarius 72, 73, 74, 82, 83. Anastasius Iconomacus patriarcha 193. Anthimus haereticus 95, 96, 100, 106. Cyrus patriarcha 172. Georgius patriarcha 142, 143. Germanus patriarcha 192. Menna 96, 142. Ignatius patriarcha 585, 594, 595, 610, 623, 637. Joannes 83. Paulus patriarcha 129. Ejus impietas 130, 131. Petrus Patriarcha 134. Photius neophytus invasor sedis 585, 594, 610, 623 et 629. Pyrrhus patriarcha ad limina apostolorum 127. Relapsus condemnatur 127. Cretensis Basilius 145. Eporediensis Joseph 486, 544. Eugubinus Arsenius 558. Ferentinas, vel Florentinus Bonus 109. Fesulanus Donatus 486. Firmanus Grisus 486. Frisonorum Clemens 164. Gavensis Petrus 615. Gradensis archiepiscopus Antonius 192. Graeciae metropolitanus Methodius 585. Lunensis Ambrosius 486. Mediolanensis Benedictus 174. Angelbertus 486. Dacius 100. Metensis Drogo 483, 486, 487. Metensis, sive Mesenus Peregrinus 82. Neapolitanus Ursicinus 54. Stephanus ex laico 277. Neperinus Stephanus 617. 626. Nuceriae, sive Nuceriensis Laurentius 76, 77. Racipertus 483. Numentanus V vileriarius, sive Villasius 241. Ostiensis Andreas 150. Donatus 608, 615, 626. Georgius 241. Innominatus 563. Episcopus Ostiensis pallio utitur 49. Papiensis Liutardus 589. Vide Ticinensis. Paternensis Abundantius 140. Perusinus Joannes 109. Pinnensis Amadeus 486. Pisensis Joannes 486. Pistoriensis Gausprandus 486. Placentinus Leufredus 606. Polimartiensis Paulus 603, 608, 609, 639. Praenestinus 265. Portuensis Citonatus, sive Citomalus 264. Formosus 608, 609, 639. Georgius 171. Innominatus 566. Joannes 146. Legatus sedis apostolicae 145, 150, 161. Radualdus 559. Zacharias 586, 595, 596. Ravennae Damianus archiepiscopus 164. Felix 170. Gregorius [Col. 1445] 486. Joannes 192, 544, 586 et seqq. Leo 283, 284, 293, 296, 302. Marcus 149. Michael intrusus 282, 283, 284. Reparatus 139. Sergius 277, 283. Theodorus 140. Regiensis Sigifridus 486. Regitanus, sive Regianus Joannes 140. Rhemensis archiepiscopus Hincmarus 604. Rufinae et Secundae Valentinus 105. Sardiniae episcopi 81. Scholanensis Pico 486. Senensis Cantio 483. Signiensis Jordanes 287. Spoletanus Petrus 544. Suessionensis Rothadus 604. Sylvae Candidae Gregorius 282. Leo 615. Nicetas 171. Tarvisiensis Dominicus 639. Texsiensis Lupus 486. Ticinensis Ennodius 82. Joannes 641. Treverensis archiepiscopus Theutgardus 597. Depositus 598. Restituitur 616. Trivensis Dominicus 609, 616. Tudertinus Agatho 559. Turritanus Novellus 155. Tyburtinus Theodosius 282, 308. Veliternensis Placentinus 150. Velitrensis Innominatus 617. Vercellensis Nortchaudus 486. Veronensis Aginus, ibid. Viennensis in Gallia Narbonensis archiepiscopus Vulcarius 205. Volaterranus Petrus 486.
- Episcopi quorum dioeceses non exprimuntur. Arnus archiepiscopus 373. Bartilius archiepiscopus. Benedictus vicedominus 212. Bernardus 373. Bonifacius 178. Castus 24. Cunibertus 373. Demetrius 93. Ebbo archiepiscopus 487. Epazius sive Hypatius 93. Flavus electus 373. Flavianus 66. Georgius Caroli Magni missus 309. Hatto 373. Hildivaldus archiepiscopus capellanus Caroli Magni 371, 373. Honorius 24. Joannes 544. Maio 560. Nicolaus 544, Pandulphus 596. Petronacius 544. Petrus Illyricus cardinalis 65. Pontianus 20 Rodigandus, sive Rothigandus, 238. Samuel Graecus 585. Tesse 373. Theodorus vicedominus Constantini papae 270, 272. Theophilus Graecus depositus 585. Vitalis 73. Zacharias 640.
- Episcopi dextra laevaque ad basilicam beati Petri 78. Episcopus Albani pro Benedicto III 563. Episcopus Carthaginensis omnia faciat cum consilio sedis apostolicae 92. Episcopus Ostiensis utitur pallio 49.
- Episcopium Albanense combustum, restauratum 420. Lateranense 121, 131, 156. Depraedatum 123. Vide Patriarchium. Ad sanctam Mariam, quae dicitur Antiqua, constructa ab Joanne VII 167. In Savinis 451. Sepultura 5. Episcopia 79.
- Epistola Clementis ad Jacobum 4. Synodica patr. Const. rejecta 134. Vigilii papae ad Mennam patriarcham 142. Epistolae decretales 4. Epistolae sancti Hilarii 68. Epistolae catholicae beati Clementis 4. Beati Petri 1. Leonis I 66. Nicolai I 610. Pontificiae ab imperatore osculo excipiuntur 628.
- Epistylia marmorea 65.
- Equester id est dispensator 613.
- Equi pontificii frenum a Ludovico imperatore per multum spatium trahitur 580.
- Equitatio papae recens creati 565.
- Equitius presbyter ejusque titulus 34.
- Ergastuli 617.
- Erudire clerum 119.
- Esca usualis nulla a Christianis repudietur 14.
- Esium, sive Aesium civitas 253.
- Etherius Caroli Magni capellanus 318, 319.
- [ Eucharistiam aliis porrigente sancto Martino papa, spatharius, qui cum occidere ad altare conabatur, cruciatur divinitus 132.]
- Eugenii II liberalitas 452.
- [Col. 1445] Eugubina ecclesia 550.
- Eugubium 253, 303.
- Eugumenus patriarchalis, Theogristus 627.
- Eulalius ordinatur pontifex contra Bonifacium I 60.
- Euphratensis provincia 39.
- Eusebius Nicomediensis 53.
- Eutiches 66, 68.
- Eutychius patricius 185.
- Evangelia aurea 85, 135, 200, 350 351, 353, 377, 393, 574. Argentea 411, 569, 572. Cum blatthin 445. Evangelia quotiescunque recitantur sacerdotes ne sedeant, sed curvi stent 56. Evangelia testimonio sancti Petri firmata 1. Evangelium Marci quomodo dicatur scriptum a beato Petro 1.
- Exactiones impositae a Constante Imperatore 136.
- Exaltationis sanctae crucis dies 162.
- Exaphort 569.
- Exarchatus Italiae 121, 131. Exarchatus civitatis 240. Exarchatus Ravennae 293. Comprehensum in donatione Caroli Magni 318.
- Exarchi: Eutychius eunuchus 194, 212. Joannes judex reipubl. 117. Joannes Platyn 157. Ejus rapacitas 159. Joannes Rizocopus 171. Isacius 121, 122, 123, 126. Olympius 131. Paulus 183, 185. Romanus 113. Theodorus Calliopa 127, 135, 156. Theophilatus 165. Exarcho aut patricio veniente quinam occursus Romae fieri soleret 315. Exarchus quomodo suscipiebatur a pontifice 315.
- Excellentiae titulus 275, 276.
- Excellentissimus 156, 212 et saepe.
- Excommunicatus a summo pontifice archiepiscopus quomodo evitetur 589.
- Exconsules: Agapitus 87. Albinus senator 107. Basilius 107. Citheus vel Thecheus 107. Faustus pro Ecclesia 78. Festus caput senatus contra Ecclesiam 78. Importunus 87. Probinus senator contra Ecclesiam 78. Theodorus 88.
- Exdiaconus Leontius 145.
- Exercituales viri 247.
- Exercitus Lotharii vastat agrum Bononiensem 483. Exercitus Ravennas vim vi repellens de manu Zachariae protospatharii Justiniani II imperatoris eripit Romae Sergium papam 161.
- Exhilaratus dux Neapolis 184.
- Eximietas 253.
- Exorcista 35.
- Exornare, pro nudare ornatu 308
- Ex patriarcha Theodorus 144.
- Extraticus, sive straticus Sergius Siciliae 193. Theophilus Carausianorum 170. Theodorus patricius 171
- Fabricae in coemeteriis coeptae 21.
- Fabricare portas, hoc est muro claudere 306.
- Facere pro reficere 63, 119, 120.
- Faces pro lampades 435.
- Falisca civitas 41.
- Fames universalis 100. Per Italiam, qua et mulieres filios suos devorarent 107. Fames Romae 107, 111, 114. Per tres annos 170.
- Familia beati Petri apostoli renovata 119. Familia patrimonii 157.
- Fanum 256.
- Faralis, adject. 63, 64.
- Fasciola 73.
- Fastelli 151.
- Fastigium argenteum 36. In basilica Constantiniana 65 et 307 in var. lect.
- Faventia 256, 293.
- Felicissimus diaconus et mart. 25.
- Felicitas mart. 60.
- [ Felix II papa eo quod Constantium filium Constantini declaravit haereticum occiditur, et fit martyr 53.]
- [Col. 1446] Felix sancti Felicis papae III pater 73.
- Fenestrae metallinae 382. Vitreae diversi coloris 382, 408, 572. Fenestrae ex metallo Cyprio 381, 382, 408.
- Fermentum 33, 55.
- [ Ferrariae integer ducatus ab Aistulpho et Desiderio Longobardorum regibus, urgente Pimpino et Carolo Magno, restituitur pontifici Romano 256, 294.]
- Ferrata carcer teterrimus 274.
- Fervoris auctoritas, id est vis caloris 262.
- Festa sanctorum instituta Romae a Gregorio III 194, 204.
- Fibulatoria 195. Majora et minora 551.
- Ficuclas, nunc Cervia 126 in notulis Fabrotti.
- Fidei expositio 174.
- Fidelitas imperatoris Lothario promissa 487.
- Fidenae urbs 42.
- Figura Salvatoris 218.
- Filium Tyrium 263.
- Filius a baptismo 1.
- Fiscus 43.
- Flammula 267.
- Fomitem pollere nobilissimum 577, 578.
- Fons baptisterii Constantini 36, 37, 65. Dictus fons laterani 124.
- Fons aquae ante fores argenteas beati Petri 360. Fons in basilica beati Petri 78, 607. Fons baptismi 12.
- Forconini populi 207, 266.
- Forma, Claudia 333. Tobia 332. Sabatina, 120. Cum centum arcubus 330, 346, 467, 607, Ducens aquam Tiberis 120. Trajani 53. Tociae 584. Virginis 336.
- Forma aquaeductus Neapoli 48.
- Formata 8.
- Fortior honos, id est gradus major 280.
- Forum Neapoli 48. Forum Livii 253. Pompilii 253.
- Fossatum, sive castra militum 98, 165, 167, 247 in notulis Fabrotti.
- Francia 245, 427.
- [ Francorum rex Clodovaeus Christianus factus dona mittit Romam sancto Petro 85. Idem fecit Carolus Magnus 377. Et Carolus Calvus 600. Francorum et Frisonum schola Romae 372.]
- Frascatus locus 515, 528, 529, 545, 571, 602.
- Fridigisius abbas 423.
- Frisonori, sive Frisories 164, 372.
- Frons altaris 512.
- Frontispicium 285.
- Fruges uvae, etc, super altare tantum benedicantur 28.
- Frumenti pretium Romae sub Sabiniano papa 114. Ex Aegypto Romam advectum tempore famis 111.
- Fulginatis castellum 313.
- Fulmen divinum 83. Percutit Francorum exercitum 483.
- Fundatum, adject. 320. Vide Calix, Crux, Pollia, Vela, Vestes. Fundatum substant. Vide Calices ut supra.
- Fundus Antonianus 49. Bassi 37. Caculas fundi civitas 23, 34. Crispini 74. Duas Casas 34. Corbetanus 37. Lardarius 78, 79. Orrea, sive Morrea 49. Pacinianus 80. Pavilianus 34. Laurentius, juxta formam 44. Picturas 45. Rosarum 49. Fundus Sabiniani papae ductum ex porta sancti Joannis extra civitatem per pontem Milvium 114, Statianus 34. Sutorum via Claudia 45, Vaccanas, sive Baccanas 49. Valerianus 34. Veranus 43. Villa Pertusa 74, et alii, etc.
- Funus. Vide Clericus.
- Gaballum castrum 256.
- [Col. 1447] Gabathae, seu lampades, pendentes in pergula ante altare 382. Gabathae 389. Apostolica ex auro 450. Saxiscae 195. Gabatha argentea 569. Aurea anaglypha 392. Electrina 85, 365, 415, 436, 439, 442, 491, 500, 519, 531, 536, 566, 567, 573, 582, 584, 644. Fusiles 550. Intersatiles 351, 460, 491, 498. Interrasiles fundatae 397, 416. Aureae 119, 128, 195, 351, 382, 391, 428, 439, 446, 450, 462, 582. Filopares 531. Fundatae 366. Signochristae 418, 469. Argenteae 366. Gabathae saxiscae 471. Plur. 527, 575, 582.
- Galeria 478.
- Galilaea 1.
- Gallicanus 45.
- Galliensium castrum 204.
- Gammadia 366, 380, 396. Argentea 396, 430. Argento texta 536. Auro texta 536. De chrysoclavo 416, 461, 542. De fundato, et quadrupto 440. De olovero tyrio 461, 467, 470, 571.
- Garganus mons 74.
- Gavinianus et Gavinus 29.
- Gemiliones 474.
- Gemmae albae 471, 526, 539, 593, 601, 644, 645. Id est margaritae 525. Albae majores 369. Vitreae 471, 536. Chrysoclavae 573. Alabandinae 36, 460. Buticulatae 471. Digitiae 469. Filopares 469. Hyacinthinae 35. Plur. 38, 44, 70, 471, 490, 525, 526, 527, 539, 585, 593, 601, 644. Majores 376. Prasinae 36, 38, 44, 70, 471, 490, 525, 527, 543, 585, 593, 601, 644.
- Gemmulae chrysoclavae 151.
- Genaculum 267. Ubi molae machinabantur 330.
- Generalitas 154, 155, 161, 193.
- Genua apostolorum Petri et Pauli divinitus in silice designata 260.
- [ Georgii (S.) martyris caput a sancto Zacharia papa inventum in patriarchio Lateran. 222.]
- Georgii sive Gregorii episcopus Praenest. 263, 264. Ejus exitus infelix 266.
- Germania 178.
- Gerocomium sive gerontocomium ad sanctae Mariae ad Praesepe Monasterium 178.
- Gesta Martyrum 419
- Gisolphus dux Longobard. Beneventi 166.
- Glaphyra 80
- Globus igneus visus 241.
- Gloria in excelsis Deo 284. Vide Hymnus Angelicus.
- Gordianus pater sancti Gregorii Magni 113.
- Gordianus presbyter pater Agapiti papae 94.
- Gothi eligunt sibi regem, contra votum Justiniani 97.
- Gradus ascensionis et descensionis 43. Gradus basilicae sancti Petri singulos deosculatur Carolus Magnus 316. Gradus cleri 10, 35. Gradus ante fores basilicae sancti Pauli 79. Basilicae sancti Petri 484. Instaurati 412, 413. Sancti Andreae ad beatum Petrum 413. Ante apsidam 40. Primus, id est pontificatus 109.
- Graeci 484.
- Graphiones 314, 319.
- Gratianus eminentissimus magister militum, et Romani palatii, et Urbis superista 554. Patriarchii 561.
- Gratiosus dux 288.
- Gratus vir illustris 83.
- Gregoriopolis 476.
- [ Gregorius I (S.) misit Augustinum Mellitum et alios in Angliam; dedicavit ecclesiam Gothorum; domum suam in monasterium convertit 113.]
- [ Gregorius II (S.) misit in Germaniam sanctum Bonifacium 178. Insidiae contra ipsum 183. Ejus constantia [Col. 1447] contra Leonem Isaurum 184 et seq.
- Gregorius III 93. Mittit Constantinop. legatos 191 et seq.
- [ Gregorius LV (S.) transtulit corpus sancti Gregorii Magni 459. Novam Ostiam condit contra Saracenorum incursus 476.]
- Gregorius presbyter infide se agit in causa cultus imaginum 191.
- Gremium basilicae 38, 57, 61, 399, 409, 410, 418.
- Grimaldus missus Luitprandi 208.
- Grypae majores 364.
- Gryphi deaurati 366, 460. Efficti in velis 461, 465, 467, 477, 569.
- Gubernatio Ecclesiae quomodo a beato Petro commissa beato Clementi 4. A Lucio I et Stephano I 23.
- Guiatores 213 in var. lect.
- Guitigis, seu Witiges rex 97.
- Gundarus rex Vandalorum seu Guandalorum 102.
- [ Gunterius Coloniensis archiepiscopus a Nicolao 1 in synodo deponitur, quod Lotharii regis repudium cum Tiethberga legitimum esse docuisset 598.
- Gypsus vel Gysa, locus 108.
- Habitacula pauperum ad basilicas sanctorum Petri et Pauli, et Laurentii 80. Habitaculum pontificium prope oratorium sancti Laurentii in patriarchio Lateranensi, constructum a Gregorio IV 475.
- Habitator, id est dominus 263, 297.
- Hadrianus. Vide Adrianus.
- Haeresis Eutychiana 66. Nestoriana 66. Haeresum omnium damnatio per constitutum Syriaci papae in omnis ecclesiae archivo tenendum 55.
- Haeretici imperatoris imago non recipitur Romae, nec magistratus 176. Haeretici ad manus impositionem reconciliati 32. Recipiantur praesente cuncta Ecclesia 12, 55.
- [ Haeretici qua conditione reconciliandi sint Ecclesiae, statuit papa Siricius 55. Eos in exilium et monasteria relegat sanctus Innocentius I 57. Donus quoque papa Nestorianitas in monasteria detrusit 139. In sexta synodo haeretici patam deprehensi sunt adulterasse codices 143. Macario Antiocheno patriarcha e synodo ob haeresim ejecto mox aranearum telae in medium populum ceciderunt 145. Monothelitae nolentes assentiri sextae synodo retrusi in monasteria 149. Haeretici imperatoris Philippici nec nomen nec effigiem in ecclesia remanere populus Romanus passus est 176. Haereticorum Manichaeorum codices et aliorum exusti 78.]
- Hebdomadae constitutae a Simplicio papa ad sanct. Petrum, et Paulum, et Laurentium, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum 72.
- Hebdomadarii 205. Cardinales 284.
- Hegumenarchium 354.
- Hegumenus 306, 368, 370.
- Helena Augusta 38. Ejus mausoleum 44.
- Heliu 599.
- Heraclea urbs 73.
- Hermes scriptor 12.
- Hermes (S.) Antii 60.
- Heruli primum in Italia 110.
- Herulorum rex Sindualt 110.
- Hesperiae pars 192.
- Hilarus pontifex sepultus in crypta ad sanctum Laurentium 71.
- Hildegarda uxor Caroli Magni 314.
- Hilpianus praedo 622.
- [ Hincmarus archiepiscopus Rhemensis Rothardum Suessionensem episcopum injuste, quod appellasset ad sedem apostolicam, deposuit, et in vincula [Col. 1448] conjecit, quem Nicolaus papa ad Urbem vocatum, cum nullus accusator compareret, suae sedi in concilio restituit 604.
- Hippolytus presbyter 20.
- Hispania 183, 471.
- Historiae ex auro super altare majus sancti Petri 355.
- Holosericum 151. Vide Pallia, I Vela, Vestes.
- Holoverum 85, 93, 440, 448, 461, 466, 550, 593, 644. Vide Crux.
- Homiliae 40 sancti Gregorii 644. Viginti 646.
- Homines efficti in velis 461, 515.
- Honesta, mater Gregorii II 183.
- Honorius episcopus 24.
- Honorius haereticus 148.
- Hormisda pontifex Romanus pater fuit sancti Silverii papae 97.
- Horrea locus in Campania 166.
- Hortae civitatis muri instaurati 340.
- Hortasi ducatus Romanae civitatis 206, 539, 559.
- Hortus Maronis 39.
- Hospitale sancti Gregorii 337. Dominicum ad Naumachiam 408. Est apud sanctum Petrum 412. Quod et sancti Peregrini dicitur 439.
- Hospitium pro pontificibus constructum a Nicolao I ad sanctam Mariam in Cosmedin 584.
- Hyacinthus in filo aureo 585.
- Hydriae 67.
- Hymni 74. Hymnus angelicus 9, 81, 284.
- Hypopantes 571.
- Ignatius patriarcha Constantinop. 585, 594. Depositus 595. Restitutus 610, 623. Ejus responsio 637.
- Ignis Rheticus 61.
- Imagines apostolorum in Laterano 414. Imagines argenteae 79, 362, 394, 611, 194, 360, 439, 331, 329, 332, 382, 329, 36, 260, 447, 395, 394, 435, 507, 432. Imagines Salvatoris cum XII apostolis 79, 567, 593. Imagines aureae 64, 162, 392, 351, 196, 442, 460, 274, 351. Imaginum cultus impie vetitus ab Imperatore, propugnatur a catholicis 184. Imago Salvatoris Achiropita 233. Imagines sacrae 258. Antiquus earum cultus 162, 281, 352, 187, 192. Imagines aureae beati Petri 64, 162, 392. Imagines Salvatoris 64, 351, 393, 394, 423. Imagines beatae Virginis 196, 442, 469. In ecclesia sancti Andreae ad sanctum Petrum 197. Laurentii extra Muros 351. Mariae ad Martyres 274. Pauli 363, 381. In modum Evangeliorum 350, 351. Petri 64, 351, 355, 392, 393, 423, 577. Processi et Martiniani 442. Angelorum 331. Sancti Petri in ingressu vestibuli Vaticani 392. In porta virorum 161, 393.
- [ Imagines Constantinopoli ab imperatore Leone Isaurico dejectae et concrematae, et sanctus Germanus patriarchatu Constantinopolitano exutus 188. Legatus apostolicus, qui haeretico imperatori litteras papae non ausus fuit tradere, Romae punitur, et cogitur Constantinopolim redire. Concilium Romae coactum pro imaginum cultu 192. Varia scripta nomine Papae et episcoporum ad imperatorem directa, sunt intercepta, eorumque latores incarcerati 193. Sanctus Paulus papa ad imperatorem Constantinum Copronymum pro restitutione sacrarum imaginum scribit 258. In concilio Romano decreta veneratio imaginum 281. Anastasius cardinalis sancti Marcelli depositus, ubi factus est pseudopapa, in aede divi Petri imagines sacras fregit 561.]
- Imago sanctae Agathae 503. Imago Virginis amplectentis Jesum 196. Imago [Col. 1449] votarea sex synodorum generalium 174, 179. Imagines episcoporum haereticorum sublatae de ecclesia 145.
- Imminere pro suadere 248. Pro instare 630, 631.
- Immunitas Ecclesiae violata 274, 289.
- Imolensis Ecclesia 647.
- Imperatores, reges aliique principes consueverunt dona mittere vel offerre Romae in aede divi Petri. Clodovaeus rex Francorum 85. Theodoricus rex Gothorum Arianus 86. Justinus imperator Oraentalis 89. Justinianus imperator 43. Belisarius victa Africa 102. Phocas in Pantheo Romae 16. Constantinus imperator 135. Carolus Magnus 376 et seqq. Michael Theophili imperatoris filius 574. Ludovicus II imperator Occidentis 318. Carolus Calvus rex Francorum 600. Michael rex Bulgarorum 608. Reges Saxonum 176, 575.
- Imperator Orientalis tempore Vitaliani papae misit sancto Petro Evangelia aurea cum gemmis albis magnis 135. Imperatores haec dona obtulere pro redemptione animarum suarum, et ut pauperibus suo tempore distribuerentur 122. Imperatori Iconomacho, Gregorium papam II ad caedem quaerenti, Romani, Veneti totaque Italia restitit, et imperatorem sibi proclamassent, nisi dictus sanctus Gregorius eos ab hoc conatu deterruisset 185. Imperatores quanto honore pontificem Romanum exceperint. Vide in verbo Papa. Imperator Constantinop occurrit Vigilio papae 105.
- Imperatores Anastasius 76, 82, 83. Antoninus Caracalla 16. Pius 9. Arcadius 56, 57. Aurelianus 26, 27, 28. Basilius Macedo 613, 640. Caius Caligula 1. Carinus 28, 29. Carolus Magnus 376. Carolus Crassus 640. Carus 28, 29. Claudius 1. Commodus 14, 15. Constans 11, 136. Constantinus Magnus 31, 33, 49. Beatissimus Constantinus IV 47, 48, 125, 130, 131. Constantinus V. Pogon. 137, 139, 140, 147, 151. Constantinus VI Copron. 206, 227, 257, 262. Constantinus VII Porphyr. 358. Constantinus Chlorus 30, 31. Constantius II, haereticus, 50, 51. Decius 21, 22, 25. Diocletianus 29, 30. Domitianus 4, 5, 6. Galba, 2, 4. Galerius Maximianus 30, 31. Gallienus 24, 25, 26. Gallus 22, 23. Geta 16. Adrianus 6, 8. Heliogabalus 16, 17. Heraclius 117, 121, 124. Honorius 56, 57, 60. Jovianus 51. Julianus 51. Justinianus 91, 93, 94, 96, 97, 102, 109, 110. Justinianus Junior 156, 158, 167, 169, 170. Justinus 82, 85, 87, 90. Justinus Junior 111, 112. Leo Flavius 68, 72. Leo III Isaur. 191. Leo V Armenus 426, 430. Licinius 33. Lotharius 479, 494, 556. Ludovicus 426, 430; II, 452, 553, 457; III, Balbus, 557, 613. Macrinus 16, 17. Macrianus 66. Marcus Aurelius 9, 10, 11, 13, 14. Mauritius 113. Maxentius 31. Maximianus 30. Maximinus 18, 19, 21. Maximus 24. Michael Balbus 452, 453, 457. Michael III Porphyr. 479, 494, 566, 574, 577. Nero 1, 2. Nerva 4 in notulis Fabrotti 6. Numerianus 29. Otho in notulis Fabrotti 2. Pertinax 15. Philippicus 174, 176. Philippus 21. Probus 28. Severus Alexander 18, 19. Severus Julianus 11, 13, 15, 16. Severus Septimius 15. Tacitus 28. Theodosius Magnus 54, II, 59, 60, 61, 62, 66. Tiberius 1. Tiberius Mauritius 165. Titus 3 Trajanus 4, 5, 6, 7. Valens 51. Valentianianus 51, 54. Junior 54, 60. III, 62, 66. Valeriatus 24, 25, 26. Verus 10, 12. Vespasianus 2, 3, 4. Vitellius 2. Volusianus 22, 23, 24. Zeno 73, 74.
- [Col. 1449] Imperatoris suscipiendi modus in urbe Roma 316, 483. Imperatoris haeretici non suscipiuntur imagines, chartae aut figura solidi, nec effigies introducitur in ecclesiam, nec nomen in missa recitatur.
- Imperialis laicus 585.
- Imprecationes populi Romani 105.
- Inaures hyacinthinae 195.
- Incantationis de crimine convictus Paschalis archidiaconus, sacrilegus et simoniacus, deponitur, et in monasterium retrusus miserrime moritur, atque impoenitens 159.
- Incapillatus 471.
- Incendium oratione et signo crucis exstinctum 505.
- Incensum adhibendum per singulas lectiones 646. Incensum a feminis in ecclesia non ponendum 13. Indicula 174. Indiculi 587. Indiculum sacramenti, id est vinculum 312.
- Ingiltrudis 598.
- Inglandatus 328.
- Innocentius sancti Innocentii papae pater 57.
- Inquisitio mortis Sergii secundicerii 297 et seqq.
- Inquisitus pro requisitus 177.
- Inscriptio Constantini et Helenae in ecclesia beati Petri 38.
- Instar, juxta, secundum 196.
- Insula Cordionis 40. Portus Rom. 328. Insula Machabaeo 40.
- Intarta 117, 118.
- Intartizare pro erigere 125. Pro tyrannidem exercere 137.
- Interamnensis civitas 208, 209, 584.
- Interrasilis 389, 390, 417. Id est saxisca 531.
- Inventio crucis 32.
- Irenes Augusta 352. Ejus palatium 627.
- Isacius patricius, qui manus cum milite ausus fuit in thesauros Romanae Ecclesiae conjicere, divinitus ictus misere periit 126.
- Isacius exarchus Italiae diripit thesauros episcopi Lateranensis 122.
- Istria a Carolo Magno donata est Romano pontifici 318.
- Itali recepta libertate duces eligunt 184. Cogitant de imperatore eligendo contra Iconomachos Constantinopol. sed a Gregorio II impediuntur 184.
- Janiculus corrupte dicitur Genuculus 268, 331.
- Januae aureae argento clusae in oratoriis sanctorum Joannis Baptistae et Joannis evangelistae, quae exstant 69. Argenteae in confessione oratorii sanctae Crucis 69, 119, 320, 348, 484.
- Januarius diaconus et mart. 25.
- Jejunium Quatuor Temporum servare mandavit sanctus Calixtus 17. Non esse jejunandum die Dominico, vel feria quinta jussit sanctus Melchiades papa 33. Jejunium Sabbati imperavit sanctus Innocentius I 58. Jejunium VII hebdomadarum ante Pascham Telesphorus 9. Jejunium nulla ratione die Dominica aut fer. v. peragatur 33. In feriis v. Quadragesimae institutum a Gregorio II 183. Septem hebdomadarum ante Pascha celebratur 9. Jejunium die Sabbati ter in anno 17, 56. Jejunium sacrum paganorum 33.
- Joannes VII humana fragilitate timidus 168. Ejus effigies in multis ecclesiis 167.
- Joannes archiepiscopus Ravennas contumax 582, 586. Excommunicatus 588. Resipiscit 590. Absolvitur 591. 592, 599. Joannes Cataaudioce 115. Compsinus latarta 117. Diaconus 481 [Col. 1450] 482. Dux 297. Joannes Rizocopus patricius et exarchus 171.
- Joannes VIII papa femina falso a quibusdam interjicitur inter Leonem IV et Benedictum III 555. Nam Anastasius, tunc in Urbe praesens, ait mox post obitum Leonis IV electum Benedictum 558, 578, 614.
- Joannes patricius et exarchus, cognomento Platys, 158, 159. Joannes exarchus et judex reipublicae 117. Joannes magister militum 102. Joannes consul pater Vigilii papae 102. Joannes Cataaudioces pater Bonifacii II papae 115. Joannes medicus pater Bonif. IV papae 116. Joannes Compsinus tyrannus Neapolit. 117. Joannes diaconus ambit pontificatum 481. Damnatur 482. Joannes pater Benedicti II 151. Joannes pater Sisinii papae 169. Joannes pater Constantini papae 170. Joannes pater Gregorii IV 457.
- Jocundus presbyter pater sancti Bonifacii papae 60.
- Joseph vasorum custos 628.
- Judas qui et Cyriacus 32.
- Judex Civitatis 41. Judices cleri 292, 318. Judices Francorum 316, 318, 319. Longobardorum 305, 307, 316. Romanorum 258, 314, 316, 317, 452, 484, 268, 292, 298, 318, 484.
- Judicium synodicum 62.
- Julianus Ravennas Tribunus 294, 296, 302.
- Jussio divalis 140, 146, 149, 152, 154, 156, 157.
- Justinianus Junior pacem init cum Saracenis 155. Justinianus Augustus 91. Ejus dona 93, 94, 97, 102, 106, 108, 110. Spoliatur imperio 161. Restituitur 168, 170, 172. Occiditur 174.
- Justinus Augustus 83. Ejus dona 85, 87. Coronatur 87. Junior 110, 111.
- Justitiae, id est jura beati Petri 285, 287, 293, 307, 309, 310, 311.
- Justus Hormisdae pater 82.
- Lacus porphyreticus 69. Sabbatinus 120. Turni 46. Albanensis, ibid.
- Laicus ne papa eligatur, nisi per gradus distinctos ordinatus 278. Laici ne stent in presbyterio dum sacra celebrantur 499. Crimen clerico inferre non audeant 35.
- Lambertus dux Spoletinus ut tyrannus Romam invadit et diripil, nullis parcens ecclesiis 622. Sed mox odium Francorum quasi apostolicae sedis hostis incurrit, ducatu exuitur, et socii praedones anathemate ab Adriano II feriuntur, ibid.
- Laminae aureae cum historiis 349. Vide Altare, Confessio.
- Lampades aureae 70. Argenteae 70.
- Lateranum 287. In Lateranis acolythus non baptizet cum diacono, sed subdiaconi sequentes 118.
- Latere (e) pontificis missi 594.
- Laternum, locus 214.
- Laudanae, sive laudunae ex argento 325.
- Laudes canere 315. Matutinales 438. Caroli Magni 317, 376.
- Laurentium, sive Lorentum civitas 41.
- Laurentius martyr Archid. 25. Nucerinus episc. 76, 77.
- Lazarus monachus pictor 574.
- Lecticaria asprula 328.
- Lectio sacra in mensa Stephani VI 644.
- Lectionarium 573.
- Lectiones Graecae pro Sabbato sancto et Pentecostes 573.
- Lector 25, 35.
- Lectoria 396.
- [Col. 1451] Lectorium 419, 545. Argenteum 398, 551.
- Lectus sancti Gregorii 650.
- Legati Adriani II honorifice excepti Constantinopoli 628. Legati Sergii papae Constantinopoli 160. Legati Agathonis Constantin. 141. Benedicti III 559, 560. Bulgarorum 631, 632. Felicis III 73. Adriani II 627, 628, 632, 638. Hormisdae 82, 83. Nicolai I 608. Ad Lotharium 558, 559. Legatio Adriani I ad Carolum Magnum 307. Gregorii III pro imaginibus, missi Constantinopolim male habentur in Sicilia 193.
- Legatus Augustalis 641.
- Leo consul. 168, 210.
- Leo Isauricus 182, 183, 191, 192, 193.
- Leo a secretis 595.
- Leo presbyter 608.
- Leo archidiaconus 283, 284, 294, 302.
- Leo I (S.) pontifex Romanus Attilae Hunnorum regi occurrens totam Italiam ab ejus tyrannide liberat 67.
- Leo II (S.) pontifex Romanus 147.
- Leo III (S.) pontifex Romanus a Paschali et aliis misere praecisa lingua, oculisque effossis, mutilatur in publica processione 369. Meritis divi Petri divinitus ei oculi cum lingua restituuntur 370. A duce Spoletino in Franciam ad Carolum Magnum ducitur. Hic multos illi obvios mittit, et demum filium cum lacrymis se mutuo osculantur. Papa intonat Gloria in excelsis, clero tantum prosequente 371. Cum aliquandiu cum Carolo mansisset, honorifice ab eo reducitur, ubique tanquam apostolus excipitur. Roma tota utrisque, cum scholis Francorum, Frisonum, Saxonum et Longobardorum occurrit. Papa in sancto Petro omnibus communionem porrigit. Cum causa Paschalis et Leonis disceptanda esset, omnes respondere: Nos sedem apostolicam, quae est caput omnium Ecclesiarum, judicare non audemus; tum Leo vestigiis majorum insistens, Purgare inquit, paratus sum de crimine objecto, et conscenso ambone juravit super quatuor Evangelia se reum illius non esse 374, 375. Vide verbo Carolus Magnus.
- Leo IV (S.) pontifex Romanus basilicum Romae fugat, litaniis ad templa celebratis 504. Incendium in Saxonum vico exortum signo crucis exstinguit 505. Concionatur ad populum, et monasteria construit 507, 510. Graecos monachos eis attribuit, ibid. Corpora sanctorum in Urbem transfert, et moenia urbana restituit 515, 516. Leonianam urbem ita a nomine suo dictam, sumptibus a Lothario imperatore adjutus, construit 532, 533. Eam post quartum annum perfectam nudis pedibus cum toto clero, capite cineribus asperso, cum litaniis circuit, per cardinales aqua benedicta aspergit, tribus orationibus ad tres ejus portas recitatis 534. Hinc Romanos variis afficit muneribus 535. Corsos e patria exsules Portuensi urbe vacua donat 538. Synodum Romae cogit, in qua Anastasius cardinalis deponitur 544, 545. Per visionem locus novae urbis exstruendae ei ostenditur 549. Leopolin vocat, et pedes cum litaniis exstructam circuit, et muros aqua benedicta aspergit 550.
- Leonatus, adjectivum 648.
- Leones in velis 461, 463, 465, 471, 472, 500, 581, 584.
- Leoniana civitas 561.
- Leoninus consul 334, 355.
- Leonis successor 557.
- Leontius exdiaconus sectator Macarii 145.
- Leopardus presbyter 57.
- Leopolis 550.
- Lepra Constantini Augusti 34.
- Levita sedis apostolice 454.
- Libelli anathem. 91, 94. Synodici 629.
- Liber Commentariorum 648. Et alii libri sacri 648, 649. Libri catholici, id est Evangeliorum, Regum, Psalmorum et Sermonum, donati Ecclesiae a papa 541, 551. Vide Codices. Libri sancti Gregorii Magni 113.
- Liberius (S.) papa exsilio mulctatur a Constantio haeretico impera ore, quod nollet assentiri Arianis 51. Lapsus est, sed non in dogmate fidei catholicae 52.
- Licinianum palatium 72.
- Ligni crucis portio 41, 69, 162.
- Lilia 416, 432, 526.
- Limina sacra basilicae Constantinianae 488. Sancti Petri 127, 180, 222, 314, 430, 607, 642.
- Lineum plumatum 478.
- Linguarum diversitas ecclesiasticum ordinem non confundit 633.
- Lintea cum auro pro velis 471. De serico albo sigillato 529. De chrysoclavo 391, 395, 417, 418, 553, 574. De fundato 519. Linteo tantum in velo sacrificium offeratur 35.
- Linteamina sanctae Caeciliae 438.
- Linum 39.
- Litania 109, 181, 164. Ad sanctam Mariam de Praesepe cum imagine Salvatoris 234. Litania ad tres basilicas 234. Ad beati Petri 120. Ad sanctam Mariam ad Martyres 212. A sancto Pancratio ad sanctum 109. Ante Ascensionem 386. Majores 368. Pictura seu historia Litaniae majoris 382. Litaniae triduanae ante Ascensionem Domini a sancto Leone III institutae 386.
- Litaniarum et processionum usus frequens Romae ad placandum Deum vel gratias agendas, ut 233 et alibi. Ante Ascensionem Domini triduo litanias haberi instituit Leo III 386.
- Lithopariae 194.
- Litterae apostolicae observatoriae et admonitoriae 257, 258. Nigellae 38. Patriarchae quae et formatae 8. Litteras apostolicas a legatis sanctae sedis oblatas Basilius imperator deosculatur 628.
- Locello plumbeo inclusum cadaver Narsetis transmittitur Constantinopolim 110. Loculo plumbeo inclusum corpus beati Agapiti papae, et translatum Constantinopoli Romam 96. Loculus corporis beati Petri 38.
- Locustae 640, 648. Locustarum exstinctio 650.
- Longobardi 111, 114, 181, 186, 207, 303, 311, 372, 486, 487, 512. Se dedunt Romanae Ecclesiae 312. Invadunt Italiam Romamque obsident 111, 112.
- Lotharius imperator 483. Ejus imago 513. Juvat Leonem IV in exstructione urbis Leoninae 352, 544, 558.
- Lotharii regis Francorum divortium factum cum uxore Thiecberga a Nicolao I Romae discutitur 598.
- Lucellus 160.
- Lucernae ardere semper debent ante altare ex decreto sancti Paschalis I 447. Lucerna argentea 366, 396, 398. Aurea 42, 43. Decem luminum 69, 70. Lucernae fusiles 396. Bimixae 43, 505, 545. Anaglyphae fusiles 39, 394, 505. Constitutae in ecclesiis ad sacras lectiones diebus Dominicis et festis 397, 419.
- Luci sive luculi 159.
- Lucilla matrona 22.
- Lucina altera 31.
- Lucinus 23.
- Lucius Britanniae rex ab Eleutherio papa petit fieri Christianus 14.
- Luculi castrum 253.
- [Col. 1452] Ludovicus rex, Lotharii filius, una cum Drogone Metensi archiepiscopo honorifice a Romanis suscipitur 484. Supra gradus sancti Petri ruit in amplexus papae; at papa ecclesiam sancti Petri eum ingredi noluit, nisi fateretur se pura mente advenisse, ibid. Acclamat clerus: Benedictus qui venit in nomine Domini. Rex cum Francis se pronum abjicit ante confessionem sancti Petri gratias agentes apostolorum principi 485. Coronatur a papa Sergio II in regem Longobardorum 486. Drogoni petenti ut primates Romani Ludovico regi fidelitatem promitterent, Sergius renuit, dicens id tantum Lothario imperatori ejus patri deberi, cui et promisere 487.
- Luitprandus rex Longobardorum donationem alpium Cottiarum ab Ariperto rege factam Ecclesiae Romanae confirmat 179, 183, 207.
- Luminaria 392. Ante altare sancti Pauli 394. Apostolorum 146, 189, 219. Sanctae Mariae ad Praesepe 447. Apponenda in coemeteriis circum Romam in die Natalitiorum 204. In coemeteriis martyrum per omnes Dominicas, de Bateranis ministrentur 110.
- Luminarium concinnatio 439.
- Luna visa cruentata 179.
- Lunae civitas 28, 318.
- Lustrare civitatem 539.
- Macario patriarcha Antiocheno e synodo ob haeresim ejecto, mox arenearum telae in populum delapsae sunt 145.
- Macellum Liviae 52.
- Maceria 311.
- Machinare pro molere 330.
- Macrona, sive Macrena 414.
- Magister militum Christophorus 559. Daniel 554, 555. Donus 126. Gratianus Superista 554, 561. Gregorius 559. Joannes Sauguinarius 103. Mercurius Petrus 549. Sergius 523. Magister militum eminentissimus 554.
- Magistriani 83. Magistrianus Sergius 161.
- Magnus diaconus et martyr 25.
- Magos et maleficos consulere, quam sit impium pro concione Romae docuit Stephanus papa VI 645.
- Mala aurea in circuitu vestis 461 Mala de crystallo 527.
- Malignus 298.
- Mallones capillorum 153.
- Mancosi in argento 549.
- Mandatores 627.
- Mandatum, hoc est nuntium 294.
- Manichaei occulti Romae deprehensi 33. A Siricio papa exsulare jussi 55. Item a sancto Gelasio papa 74. Et codices eorum exusti 78, 84.
- Manipularis 640.
- Mansionarii 153, 155, 189.
- Mantua civitas 318.
- Manumissiones 50.
- Manus impositio 55.
- Marcelli (S.) titulus 31
- Marcellinus papa post thus idolis incensum resipiscit, et fit martyr 30.
- Marcellus pater sancti Gregorii II 178, 368.
- Marcus (S) baptizatus a sancto Petro, ejusque Evangelium a divo Petro conscriptum 1.
- Marcus Nepesinus 368.
- Marcus vir Bucinae 31.
- Mare Tyrrhenum 136.
- Margaritae 38, 379, 380, 382, 383, 395, 414.
- Mariae Virginis (S.) in coelum assumptae festum 504.
- Marinus pater Stephani V 426.
- Marinus pontif. 640.
- [Col. 1453] Marmor porphyreticum 43. Purpureum 611.
- Marsilia 250.
- Martinus I 129, 133.
- Martuani, sive Marturanense castellum Tusciae 187.
- Martyrium pro Ecclesia 66.
- Martyrum supra sepulcra missae celebrandae 27. Martyrum gesta VII notariis ad scribendum assignata 4. Ab iisdem requisita et in ecclesia recondita 19, 21. Martyrum corpora exterminata a Gothis circa Urbem 99. Martyres sepelit sanctus Eutychianus papa 28. Martyres sine dalmatica non sepeliendi 28.
- Martyrum sanctorum gesta per notarios scribi mandat sanctus Clemens papa 4. His septem subdiaconos adjungit sanctus Fabianus 21. Sanctus Anterus quoque sedulo inquirit in illa 19. Quo ritu martyres sepeliendi sint tradidit sanctus Eutychianus papa 28. Septemdecim millia hominum intra 30 dies martyrii coronam sub Diocletiano accipiunt 30.
- Maruli locus 529.
- Massa Acatiana 334, massa Formias 224, Merulana 343, massa Muci 46, massa Urbana 36, massa Amaron 37, massa Ariccina 333, massa Auriana 36, massa Baldariolaria 37, Massa Cameras 37, massa Capitis 37, massa Cartis 36, massa Cephalia 37, massa Festi 37, massa Tronsejana Paunaria 218, massa Gaba 37, massa Garigliana 36, massa Lanina 37, massa Mimas 37, massa Maurinas 37, massa Muronica 36, massa Nemus 46, massa Normias 220, massa Nummas, alias Mimas 37, massa Pictas 37, massa Sardana 37, massa Sentiliana 36, massa Statiana 37, massa Statibana 37, massa Statiliana 47, massa Taurana 37, massa Trapea 36, massa Vineis 37, massa Virginis 37, massae 532, Numi diae 37, Transmarina intra partem Africae 37.
- Matroneum 79, 474.
- Mauritius chartularius 121. Decollatur 126.
- Mauritius dux Ariminensis 282.
- Mauritius pater Doni papae 139.
- Mausole 101.
- Mausoleum Helenae Augustae 44.
- Maximus presbyter 21.
- Maximus praefectus 19.
- Maximus sancti Anastasii papae pater 56.
- Meli gloriosi 338.
- Memoria beati Petri 5. Memoria prima sepulcri 27. Memoria beati Petri constructa a sancto Anacleto 5.
- Mengaulum 37, 38.
- Menna 96, 100.
- Mensa argentea 776.
- Mercurius pater Joannis II 93.
- Merolana 298.
- Metalla marmorea 416. Cyprinum 381, 382. Perphyreticum 36, 44.
- Metensis synodus, licet a papa indicta fuisset, et legati pontificii in ea fuissent, tamen in synodo Romana a Nicolao I condemnata est, quod divortium a Lothario rege cum Thietberga conjuge factum approbasset 598.
- Methodius metropolitanus Graeciae 585.
- Methodius monachus 623.
- Metretae argenteae 38. Metretum aureum 43.
- Metropolitani 168.
- Mezzetius 137.
- Michael III imperator Graecorum. misere a spadonibus suis trucidatur. 623.
- Michaelius 282.
- Militiae Scholae 315.
- Ministeria ad baptisma argentea 70. Hoc est vasa 8, 109, 64, 8. Ministeria sacra non tangenda, nisi a ministris 8. Ministeria sacrata omnia argentea 18. Ministeria sacra argentea renovata 67.
- Ministeriales 71.
- Ministerium ad baptismum vel poenitentiam 64.
- Ministri et familiares quales a pontifice Romano electi 644. Ministri sacrati 8.
- Miracula 468.
- Misenus episcopus legatus sedis apostolicae pecunia corruptus et damnatus 73. Poenitens restitutus 74.
- Missa 9, 61. Missa Latina Constantinopoli dicta post concilium 145. Missa secunda instituta a Deusdedit 117. Missa ante horae tertiae cursum non celebrabatur 9. Missa die Paschatis celebrata ad sanctam Mariam ad Praesepe, et in adventu Caroli Magni 318. Missae Natalis Domini 9. Missae quomodo assistatur et ministretur 61, 62, 499. Missae super sepulcra martyrum 27. Super corpus beati Petri 113.
- Missas nocte Natalis Christi celebrari jussit sanctus Telesphorus papa 9. Missam saepe facit Pius papa I. Super martyrum sepulcra eas institui mandavit sanctus Felix papa I 11. Sanctus Silvester statuit ut sacrum missae in linteo, non serico, sed lineo fieret 35. Sanctus Anastasius papa constituit ut sacerdotes curvi assistant, dum Evangelium canitur 56. Sanctus Coelestinus papa voluit 150 psalmos ante missam cani, cum olim tantum Epistolae Pauli cum Evangelio recitarentur 62. Sanctus Leo I ordinavit ut in canone missae diceretur Sanctum sac ilicium, immaculatam, hostiam, etc. 67. Sanctus Symmachus, ut omnibus Dominicis, et in natalitiis martyrum recitaretur Gloria in excelsis, etc. 81. Sanctus Gregorius papa I Canoni sacro addidit: Diesque nostros in tua pace disponas, et super corpora beati Petri et Pauli sacrificium missae celebrari voluit 113. Joannes Portuensis episcopus papae legatus Constantinopoli solemnem missam fecit Latine 115 Sergius papa statuit ut Agnus Dei in fractione hostiae decantaretur 164. Sanctus Gregorius papa III cum quorumdam sanctorum corpora elevasset Romae, Canoni missae haec verba adjecit: Quoniam solemnitas hodie in conspectu tuae majestatis celebratur, Domine Deus noster, in toto orbe terrarum 204. Sanctis Leo papa IV Ostiae missam cantat 522. Et Romae post exstructam et benedictam urbem novam Leonianam 535.
- Missarum solemnia in coemeteriis celebrata VII etiam saeculo 158. Missam facere, id est missionem 289. Proferia quinta tempore Quadragesimae 184. Id est sacrum peragere 173, 317.
- Missaticum, id est legatio 639.
- Missi sedis apostolicae recepti Constantinopolim 142. Vide Legati. Missi 285, 293, 294, 307, 309, 310, 373, 558, 563, 564, 167, 587, 597, 603, 608, 614.
- Missus 250, 251, 256, 303. Missus imperatoris Caroli Crassi ad tuendam Romam episcopus Ticin. 642.
- Mizilum 418. Imizilum 449.
- Mola in forma Trajani 120. Mola constructa ab Honorio I, 170. Molae in Genuculo, id est Janiculo 331.
- Monacha 6, 13, 61, 67. Monacha ne tangat pallia sacrata, vel incensum ponat 60.
- Monachalis habitus 265.
- Monachi 137. Canonici in ecclesia sanctae Mariae Transtiberim 470. Graeci in titulo sanctae Caeciliae 438. In pluribus [Col. 1454] Urbis ecclesiis a Gregorio II constituti 178. A sancto Leone IV in monasterio sanctorum Stephani et Cassiani 511. Monachi beati Petri 205, 326, 338, 348, 354, 459, 493, 438. Monachi in monasteriis patriarchii Lateran. 338.
- Monachi papae Telesphorus 9. Dionysius 26. Adeodatus 137. Agatho 140. Leo IV 494.
- Monachorum congregatio 196, 326.
- Monachulus 623.
- Monachus Mellitus 113.
- Monasteria multa a summis pontificibus erecta et restaurata. Vide verbo Ecclesia. Sanctus Paulus papa I Graecae modulationis monasteria instituit 260. In monasteria poenae loco retrusi haeretici 55, 57, 239.
- Monasterium sancti Michaelis 407. Sanctae Praxedis constructum pro monachis Graecis 435, 471. Sancti Pancratii 393, 405. Monasteriorum de regulis constitutum edit sanctus Innocentius papa I 57.
- Monasteria plura simul memorantur num. 405, sancti Sabae, sancti Andreae in clivo Scauri, sanctae Agathae super Suburam, sancti Erasmi in monte Caelio, sancti Silvestri, ibid, sancti Laurentii Pallacini, sancti Pancratii, sanctorum Andreae et Bartholomaei, quod appellatur Honorii, sancti Stephani in Lateranis, sancti Stephani apud sanctum Petrum, sanctorum Joannis et Pauli, sancti Martini, sancti Stephani Cata Galla Patricia, sancti Caesarii, sanctorum Cosmae et Damiani juxta Praesepe, sancti Andreae juxta Massam Julianam, sancti Adriani juxta Praesepe, sancti Cassiani juxta sancti Laurentii foris muros 105, sancti Victorii ad sanctum Pancratium, sancti Chrysogoni, sanctae Mariae, quod appellatur Ambrosii, sanctae Mariae, quod appellatur Juliae, sancti Andreae juxta basilicam Apostolorum, sancti Stephani in Dulcitii, sanctorum Sergii et Bacchi in Callinico, sancti Agapiti juxta titulum Eudoxiae, sancti Apretis duo Furna, sancti Viti de Sardas, sanctae Vivianae, seu Bibianae, sanctae Luciae de Renati 406, sanctae Mariae Michaelis, sancti Sergii, sanctae Agathae (ad caput Africae) apud Africi Euphemiae, et Archangeli juxta titulum Pudentis, sancti Isidori, sanctae Agathae Tempuli, sancti Caesarii de Corsas, sancti Semitrii, sanctae Mariae, quae dicitur Salviae, sancti Donati juxta titulum sanctae Priscae, sancti Joannis in Aventino, sanctae Mariae de Lutara. Hierusalem ad beatum Petrum 407, sanctae Agnetis, sanctae Eugeniae foris portam Latinam, sancti Gregorii in campo Martis 408, sancti Silvestri in monte Soracte 649, sanctorum Sergii et Bacchi positum post formam aquaeductus patriarchii Lateran. 442; sancti Vincentii 231, sancti Viti 269, sancti Zenonis 431.
- Moniales in monasterio sanctorum Sergii et Bacchi in Lateranis 493, 497, 441, 570.
- Monialibus vetitum pallam sacratam tangere a sancto Sotere papa 13. Et a sancto Bonifacio papa 60. Sanctus Leo statuit ne velamen earum benediceretur, nisi sexaginta annis virginitatem servassent 67.
- Monocossis 550.
- Monothelitae adulteratores codicum 142, 143. In exsilium acti 145, 148.
- Mons Albius, Galbius, Argentarius 44.
- Mons Vesuvius eructat cineres 153.
- Mons Aureus 22.
- Montes Albius 44. Argentarius 44. [Col. 1455] Aureus 32. Bardone 318. Bebius 153. Cinisius 310. Silicis 318. Fajanus 490. Feretri 253. Feretus 303. Lucari 253. Lucretius 44. Soracte 34, 506. Vesuvius 153.
- Monumentum de tupho Tyburtino imminens ecclesiae sanctae Mariae in Cosmedin 341.
- Morenicum locus 329.
- Motio 246, 250.
- Moyses presbyter 21.
- Mucrones per circuitum vestis 461.
- Mulcta annua 644.
- Mulieres nonnisi velato capite intrare ecclesiam jussit sanctus Linus papa 2.
- Murena trifilis aurea 471. Filata 161.
- Muri Centumcellarii 203. Muri Romae ab Adriano I instaurati cum impensa centum librarum auri 326, 355, 516. A Gregorio II 177, A Gregorio III 203, 524.
- Musileum sanctae Petronillae 402, 411.
- Musivum ecclesiae constructae a Paulo I 78, 259, 163, 167, 260.
- Myzinum 584
- Narnia 183, 253.
- Narses eunuchus 104. Obiit 110.
- Narses dux belli varios Italiae invasores, ut Herulos, Francos et alios, expugnat, et cum Romani indicarent malle se Gothis servire quam Graecis, Longobardos in Italiam invitat 110. Qui mox venere, et totam Italiam occupavere 111.
- Natale sanctorum apostolorum Petri et Pauli Ticini celebratum in gressu III Urbem iterum celebrat Zacharias papa 217.
- Natalis Domini 9.
- Natalitia martyrum 81.
- Naturae duae in uno Christo 66, 95.
- Natus de Christiano debet baptismo renasci 57.
- Nauticationes 133.
- Navicellae 471.
- Navis major basilicae 360.
- Navis basilicae sancti Petri 572.
- Neapolis a Belisario capitur, et omnes incolae misere trucidantur 97.
- Neapolitani 522.
- Nepesina civitas 41, 263.
- Neronis campus 186.
- Nestorianistae Romae 139.
- Nestorius 66, 68.
- Nicaea 35.
- Nicolaus I 577, 578, 579, 586, 589, 595, 600, 607, 608.
- Nicolaus papa scribit ad Michaelem imperatorem de causa Ignatii patriarchae Constantinopolitani, et Photii in ejus locum intrusi 594. Excommunicat Zachariam episcopum convocata synodo, quod in sua legatione pecunia se corrumpi permisisset 595. Discutit in eadem causa divorlii a Lothario rege facti cum uxore Thietberga, et libellum Guntherii archiepiscopi Colonnensis, et Tetgaudi Trevirensis condemnat 598. Liberalissimus est in pauperes 600. Ob eximiam doctrinae ejus famam multae quaestiones ex toto orbe ad eum deferuntur, strenuus in abusibus corrigendis 602. Rothardum episcopatu injuste ab Hincmaro archiepiscopo Rhemensi depositum in Romana synodo restituit 605. Bulgarorum regnum, missis eo episcopis et sacerdotibus, Christo adjunxit 608. Epistolas doctissimas scripsit 610. Acclamationes in ejus honorem post mortem factae 621.
- Nicopolis 14.
- Nicostratus diaconus 21, 22.
- Nix copiosa in electione Sergii II 481, 482.
- Nixi, id est lycini 36, 43.
- Nomenclator 275.
- Nomenculator 171.
- Nomentana via 7.
- Nomina episcoporum et martyrum a sancto Sixto III scripta in platonia coemeterii Calixti 65.
- Nonas locus 315.
- Notarius sanctae Romanae Ecclesiae 368. Regionarius 291. Notarius regionarius a pontifice ablegatur ad Desiderium regem 294.
- Novatus et Novatianus haeretici 21, 22.
- Novatus, ejus thermae 12.
- Nubes protegens papam Zachariam 243.
- Nuntii apostolici 3.
- Nuptiae incestae 603.
- Nutritor 344, 378, 384.
- Nutus divinus 62, 75, 88, 97.
- Nymphae ad levandam sitim remedium 99.
- Nympheum, id est fons 69, 99.
- Oblationarius 205, et oblationes, etc. 110, 205. Consecratae 33, quae et fermentum.
- Oblationes et ampullae vel luminaria ministranda coemeteriis a Lateranensi patriarchio 110.
- Obnoxius curiae ne fiat clericus 60.
- Obsequia militiae 317.
- Occursus Joanni papae 83. Occursus Carolo Magno Romam advenienti 314, 315. Occursus papae Constantinopoli advenienti 87.
- Octapulum 461, 464.
- Octava Assumptionis 508.
- Odo praedo 622.
- Odoacer rex 73.
- Officium matutinum 338, 340.
- Olea massoricae 547.
- Olerus pater Stephani IV 262.
- Oleum Cyprium 39. Nardinum pisticum 36, 39, 40, 44.
- Oleum chrismatis, et oleum exorcistarum 57.
- Olitana tempora 335, 342. Vetustas 343. Trabas 343, 347, 355.
- Olympius exarcha 131, 132.
- Omne, id est totum 80, 87.
- Ophisticus id est prudens 579.
- Optimates militiae 269.
- Oraculum, sive oratorium 141, 158, 259, 260, 511.
- O are pro valde bonis est Deo gratias agere, inquit Adrianus papa II 620.
- Orarium 145, 272. Orarium de collo ablatum, ritus depositionis 141. Vide Pallium.
- Oratio contra Saracenos composita a Leone IV 523, 524. Facilius exauditur in templo 644.
- Orationes cur in templo facilius exaudiuntur a Deo pro concione prolixe docuit papa Stephanus VI. Verba habes expressa 644.
- Orator. Abba-Cyri in Xenodochio 224, 408. Ubi plura memorantur, nempe Agathae 407. Agnetis 406, 435. Andreae 163, 260, 409, 501, 543. Apollinaris 79. Archangeli 414, 445. Barbarae 429, 508, 519. Caeciliae 223. Caesarii 158, 270, 407, 509. Cosmae et Damiani 80, 408. Sanctae Crucis 63, 78, 398, 518, 584. Eugenii 508. Eupli 60, 128. Gregorii 407, 459, 478, 518, 593, 602. Hadriani 515. Joannis Baptistae 69, 78, 381, 402. Joannis evangelistae 69, 78, 124, 381, 402. Laurentii 264, 473, 475. Laurentii in patriarchio Lateranensi 264, 475. Leonis 260, 506, 509, 514. Luciae 406, 408, 471. Mariae 167, 168, 261, 407, 417, 611, [Col. 1456] 472, 518, 418, 515, 201, 385, 401. Nicolai 519, 601. Pauli 418, 515. Pastoris 518. Peregrini in Hospitali Dominico ad Naumachiam 408. Petri 196, 141, 183. Processi 199, 265, 432, 443, 515. Salvatoris 210. Sergii, et Bacchi 202, 406. Silvestri 128, 158, 218, 529. Sixti et Fabiani 443, 519. Sossii 78. Stephani 406, 71, 389. Thomae 79, 645. Viti 406.
- Oratorium promiscue pro ecclesia 519. Oratoria tria S. Hilari 69. Dicuntur etiam cubicula 79.
- Orbiculi 542, 550, 551. In crucibus 389, sive tabulae de chrysoclavo 414, 418, 420.
- Orbis terrarum 218.
- Ordinatio levitae et sacerdotis 16.
- Ordinatio pontificis 109, 146, 150, 154. Sacerdotum Graecorum est juris Pontificii 633. Gradus in promovendis ad episcopatum 29. Ordinationes factae a Constantino pseudo-papa 279, 280. Ordinatio vetita archiepiscopo ob proterviam 155.
- Ordinator. officium 172. Sergius l. 1.
- Ordines ecclesiastici 29.
- Ordinum minorum, ut ostiariorum, lectorum, exorcistarum, acolythorum, etc., usus in Ecclesia perantiquus 29. Qua aetate quisque ordinandus sit statuit sanctus Silvester 35. Ordinati a pseudopapa Constantino deponuntur et iterato eliguntur 280.
- Ornamenta Ecclesiae 41
- Orphani 642.
- Orphanotrophium 489, 649.
- Os in coelum ponere 599, 625.
- Osculandi pedes summi pontificis honoris causa mos est pervetustus. Romanus enim senatus consuevit post peractam electionem novi papae statim ad oscula ruere 455, 497, 566. Justiniamus Junior pronus osculatur papae pedes 173. Dux Beneventianus 488. Vide verbum Papae.
- Ostiarius 25.
- Ostiensis episcopus pallio utitur 49. Ostiensis civitas 523, 607. Refecta a Gregorio IV 476. Dicta Gregoriopolis 477.
- Ova structhiocamelorum donata Ecclesiae 551.
- Pacem tribuere 249, 269.
- Pagina praeceptionis 427.
- Palatium Irenis 628. Lateranense 454, 523, 642. Licinianum 72. Neronianum in Vaticano 1, 22. Pincianum 100. Sessorianum 41.
- Palergium chrysoclavum 151.
- Palla linostina 35.
- Pallea 218. Pallea sacrata Monacha ne attingat 13. Pallea auro texta 89 Pallea holoserica 320, 321, 322, 325, 326, 331, 205, 487. Pallea quadrapola 322. Pallea holovera auro texta 93.
- Pallium de collo ablatum signum depositionis 101, 279. Vide Orarium.
- Pallia quadrapola idem ac hodie coltri, Latine culcitrae 323. Eadem dicta stauraci, id est cruce insignita 320.
- Pallii usus primum a sancto Marco papa concessus Ostiensi episcopo 49. Pro pallii usu ab archiepiscopo nihil esse solvendum papae constituit Leo II 150.
- Palmati domus juxta basilicam Liberianam 64. Cum balneo et pistrino, ibid.
- Pancarea, sive votarea, pictura, continens sex synodos universales 179, 180.
- Panis pensans libras duas 101, 328.
- Panni 611, 612. De fundato 611, etc. Pannus Alexandrinus 449
- [Col. 1457] Panoclysta gemmea 394. Vide Spanoclystus.
- Panormus 158.
- Pantheon, ut Romae converteretur in templum beatae Virginis Mariae et omnium martyrum Bonifacius papa IV impetravit ab imperatore Phoca 116.
- Papae Joannis VII exceptio honorifica Constantinopoli ab imperatore coronato, ejusque pedes deosculante 173, et 67, 96, 105. Papae exceptio honorifica Interamniae per Luitprandrum regem 209. Papae exceptio honorifica in Gallia per Pippinum regem ad centum millia in ejus occursum filios praemittentem 243. Papae equitanti imperator stratoris officium praestat 580. Papa orbis 426. Quandoque dicitur archiepiscopus 66, 72, 227.
- Papa Romanus est pontifex universalis, caput omnium sacerdotum, et princeps totius Ecclesiae 160, 596, 620, 630. A nemine judicatur; sed ipse judicat de omnibus 374, 636. Non licet papae sibi successorem deligere 192. Mortuo vero papa, nem ni licet loqui de successore, nisi tertio die depositionis transacto 115. Eligendi in papam non laici nec omnes clerici, sed qui per omnes gradus ecclesiasticos ascenderint; ita rogante Pelagio 1, 109, et concilio Romano cum Stephano IV 278.
- Papae ex monachis facti sanctus Telesphorus 9. Sanctus Dionysius 26. Adeodatus 137. Sanctus Agatho 140, Sanctus Leo IV 156.
- Papae electionem imperatores aliqui praepotentia abusi noluere sine suo consensu fieri 146. Constantinus Pogonatus concessit ut quisquis electus fuerit pontifex, statim ordinaretur 153. Ubi clerus elegit papam, populo admittente, etiam exercitus consentit 156. Sergius a Clero eligitur populo connitente, aliique post ipsum multi 158. Adrianus II electus est a Clero, obsecundante populo, non rogatis legatis Caesaris, etiamsi in Urbe essent 614.
- Papae Decreta sua contra haereses jubent servari in archivo, ut sanctus Siricius 55. Summo honore affecti sunt a regibus et imperatoribus. Sancto Joanni papae Constantinopoli obviam procedit Justinus imperator, pronus eum adorat. Ipse coronat Justinum: postulata omnia impetrat 67, 88. Eodem honore post affectus ibidem Agapetus papa, adoratus ab imperatore Justiniano 96, 105. Et legati papae honorantur 141. Justinianus Junior inperator papam Constantinum ad se vocatum ubique tanquam se jubet honorari, et pronus ejus osculatur pedes, ab eodem communionem accipit 173. Rex Longobardorum Luitprandus abjicit se ad pedes Gregorii II, et motus ejus cohortatione, non solum neminem laesit, sed etiam omnia, quibus erat indutus exuit, et ante corpus beati Petri deposuit 186. Pippinus rex Francorum prostratus humi cum uxore et filiis suscepit papam Stephanum III. Leo III tota Germania honoratur tanquam apostolus 372. Ste hanus V tanto honore afficitur in Francia, ut nulla lingua exprimi queat 428. Ludovicus II imperator frenum equi pontificii tenet, et archiepiscopum Ravennatem monet ut se humiliet corum papa: cui, inquit omnis Ecclesiae generalitas inclinatur 589. Basilius imperator legatos papae magno honore excipit, et apostolicas litteras osculatur 628.
- Papae liberrime allocuti sunt imperatores 95, 101, 106, 160, 184.
- Papae deposuere patriarchas, et excommunicarunt, aliis in eorum locum substitutis 96, 127, 131.
- Papae de crimine accusati publice, acceptis Evangel is et cruce, se purgarunt 63, 77, 109, 374, 375.
- Papia civitas 240, 247, 251, 319, 588.
- Papiensis Ecclesia 174.
- Papyrus 39, 40.
- Paracellarii, sive cellarii, distributores eleemosynarum 226, 328.
- Paracellarium 328, 465, 475.
- Paratrepta 380.
- Parisii 243.
- Parma 318.
- Parochia, id est dioecesis 8. Parochiae institutae 26. Propriae desertor punitus 544. Parochias quomodo instituit sanctus Dionysius papa dioeceses 26.
- Parolus religiosus 306.
- Pascha Dominico die celebrari jussit angelus 12. Et sanctus Victor papa 15.
- Paschalis papa nudis pedibus ad incendium Romae exstinguendum occurrit 433. Corpora sanctorum multa invenit 434. Ecclesiis plurima donavit. Vide Bona. et Ecclesia.
- Paschalis archidiaconus affectans pontificatum, et ad simoniacam labem addens sortilegia, deponitur, et misere moritur 159.
- Paschalis primicerius, impius aggressor sancti Leonis III 369, 370.
- Passio Domini Canoni missae inserta 7.
- Passio sancti Laurentii argento clusa 43.
- Pastor frater Pii I 12.
- Patena argentea 18, 34, 36, 42, 44, etc. Chrismalis 34, 45. Deaurata, cum effigiebus 519, 539, 570. Aurea 38, 41, 42. Magna 197. Cum hyacinthinis 85, 89. Spanoclysta 396, 416. Vitrea 16.
- Patriarcha, hoc est papa 8. Constantinopolitanus quomodo a pontifice Romano exceptus 127. Solet appellari a pontifice Romano frater aut consacerdos 188.
- Patriarchium 158, 177, 183. Patriarchium Lateranense 218, 257, 367, 402, 503, 579, 616, 641. Dictum episcopium 158.
- Patricia Antonina 101, 276, 307, 309, 315.
- Patricius Agapitus 87. Antonina 101. Basilius 107. Belisarius 97, 104, 643. Eleutherius 117, 118. Eutychius 185. Joannes 171. Isacius 121, 125, 126. Paulus 185. Platon 131. Romanus 113. Sergius 196. Theodorus 126, 133, 172. Theophilactus 165 Patricius Romanorum 307, 309, 315.
- Patrimonii Siciliae famillia jubetur restitui 157. Patrimonium Brutiorum et Lucaniae 157. Patrimonium Sabinense, Narniense, Auximianum, Anconitanum, Humanatense, restitutum Ecclesiae a Luitprando rege 210. Tusciae 224. Siciliae 157.
- Patrini scholarii 484.
- Pattinopolis 39.
- Paulus Alicarta 285, 289, 294, 296, 297, 301, 302.
- Paulus patriarcha Constantinopolitanus 129, 130.
- Paulus diaconus 229, 232.
- Paulus librorum custos 628.
- Paulus papa exstruxit ecclesiam juxta templum Romuli, ubi genua flexisse dicuntur Petrus et Paulus, quae adhuc in saxo apparent 261.
- Paulus I obiit in ecclesia sancti Pauli: ejus cadaver defertur per flumen ad sanctum Petrum 258, 261.
- Paulus pater sancti Leonis II 147.
- Paulus patricius et exarchus 183. Occiditur 185.
- Paulus Superista 294.
- Pauperes Christi fratres nostri, eorum [Col. 1458] alimenta in patriarchio Lateranensi 80, 327.
- Pauperibus habitacula constructa prope basilicas 80. Pauperum cura singularis exercetur a sancto Nicolao I 600.
- Pavimentum de argento purissimo 320. Ex auro 392.
- Pavonatilis, adject. 644.
- Pavones 498.
- Pax 117, 132, 452.
- Pedes pontificis osculandi mos antiquus 455, 487, 497.
- Pelagius I 108, 109.
- Pelagius haereticus negavit Christianorum liberos egere baptismo 57.
- Pelvis ex argenteo ad baptismum 45.
- Penna acutior, pena grossa 626.
- Pentapolenses Gregorium II tuentur 184.
- Pentapolis 185, 216, 253, 308, 589.
- Peregrinati sunt Romam ad limina beati Petri et Pauli viri principales religionis causa, ut reges Saxonum. cum multis aliis 175, 575. Carolus Magnus 314, 315. Theudo dux Bavariae 179.
- Pergula 198, 382, 389, 390, 394, 526, 643.
- Periclysis 364. De Blatthin 365, 366. Byzanteo 440, 442. De chrysoclavo 363. De fundato 36. De olovero 439.
- Persecutio in clero 52, 29.
- Perusia 223, 294, 305, 286, 287.
- Pestilentia 116, 117, 141, 182.
- Petali 162.
- Petasius in Italia affectator imperii 187. Occiditur, ibid.
- Petinans 471.
- Petrae auri smaltitae 573.
- Petronillae altare 365, 383.
- Petronius cos. 119.
- Petrus Alexandrinus 72, 73, 74.
- Petrus Ascarius 171. Bulgarorum legatos 631, 639.
- Petrus patriarcha Constantinopolitanus 134.
- Petrus dux 184.
- Petrus pater Valentini II 453.
- Petrus pater Benedicti III 556.
- Petrus (S). princeps apostolorum, Antiochiae sedit annos septem, Romae 24. Evangelium Marci scripsit. Evangelia quatuor testimonio suo firmavit 1. Carolus Magnus omnes gradus Basilicae sancti Petri Romae osculatur 315.
- Petri (S.) Apostoli imagines aureae plures a Sergio papa in Vaticana basilica popositae cultui cum thymiamaterio a Sergio papa I cum sede appallarea collocata in apsida basilicae 162.
- Petrus tribunus 295.
- Phara aerea 34, 42, 48, 58, 70. Argentea 38, 43, 44. Aurea 36, 70. Aurea cerostata 57. Canthara cerostata 199. Coronata 34. Cum delphinis 69. Pharum 500. Volubile 423. In modum retis 415, 416. In typum crucis cum candelis 1370. In ecclesia beati Petri 320. Quod accendi debet in quatuor festivitatibus Natalis Domini, Paschatis, natalis apostolorum, et natalis papae, ibid.
- Phasiani 478.
- Phialae aureae 36.
- Philippicus imperator 174, 176.
- Philippus papa electus 270. Vix electus abit, et revertitur ad monasterium 271.
- Philopares columnae 194, seu Filopares.
- Photius neophitus Constantinopolitanae sedis invasor pellitur, et Ignatius patriarcha restituitur 593, 594. Ejus patroni dum Romam navigant in mari periunt 623. Bis a Romana Ecclesia judicatus et damnatus est 624. Liber [Col. 1459] ejus in synodo Romana, denso licet omore in ignem delabente, stupentibus omnibus, exustus est 627. Idem fit in octava synodo oecumenica Constantinopolitana 629.
- Pigacium 646.
- Piger 39.
- Pincianum palatium 100, 101.
- Pippinus rex Francorum 235, 237, 243. Ungitur rex 244. Cum legati imperatoris Orientalis peterent Ravennam aliaque castra restitui suo domino, Pippinus renuit, tum quia Stephano papae ea jam promississet, tum quia nolit quidquam a Romana Ecclesia alienari, seque bellum non suscepisse contra Aistulphum regem Longobardorum, nis amore divi Petri et pro venia delictorum suorum 251. Victo Aistulpho, civitates omnes restitutae sunt, clavibus earum Fulrado abbati traditis, quarum nomina habes 254.
- Pisaurum 253.
- Pistrinum 39, 58.
- Pius apostolicus, id est papa, 523.
- Placibilis 279.
- Placidia Augusta 60, 62. Ejus domus 172.
- Plaga, id est navis Ecclesiae, 472.
- Plancae, id est tabulae planae, 31.
- Planeta 309.
- Planetati clerici 629. Occurrunt Constantinopoli legatis sedis apostolicae, ibid.
- Platea via lata 568, 583.
- Plato pater Joannis VII 167.
- Platon patricius 131.
- Platonia coemeterio Callixti cum memoriis episcoporum et martyrum 54, 65, 416.
- Plebs Romana 105.
- Plumarium 162.
- Plumbata 22.
- Pluviae 112, 138.
- Podagricus humor 169.
- Poena canonica, hoc est depositio, 129.
- Polycandilum porphyreticum 394.
- Polychronius 145, 148. Pater sancti Zachariae 206.
- Polymacense patrimonium 209.
- Polymartium 206.
- Pondus, id est census 452.
- Pons Antonini 356. Capellae 483. Milvius 98, 180, 267, 356, 372, 561. Salarius 183, 296.
- Pons Antonini 356.
- Pontianus (S.) exsulat 20.
- Ponticone 243.
- Pontifex Romanus caput omnium sacerdotum 160. Occurrit illi imperator Constantinopolitanus ad VII lapides 172, 173. Vide: Papae exceptio honorifica. Pontifex Romanus humilitatis causa aliis episcopis ad prandium vocatis ministrat aquam 619.
- Pontifex 97, 109, 278, 115, 154, 112, 614.
- Pontifices Adeodatus 137, 138, 139, Agapitus 94, 96, 97. Aga ho 140, 146, 147. Alexander 7. Anacletus 5. Anastasius 56, 57. Secundus 75. Anterus 19, 20. Anicetus I, 11. Benedictus I, 111, 112. Secundus 151, 153, 154. Tertius 556, 577. Bonifacius I 60, 61, secundus 91, 92, 93, tertius 115, quartus 116, quintus 118; 119. Coelestinus I 62. Caius 29. Calixtus 17. Clemens I 4. Cletus 3. Conon 156, 157, 158. Constantinus 170. Cornelius 22. Damasus 54. Deusdedit 117. Dionysius 26. Donus 139. Eleutherius 14. Evaristus 6. Eugenius I 134, secundus 452, Eusebius 32, Eutychianus 28. Fabianus 21. Felix I 27, secundus 53, tertius 73, quartus 90. Gelasius 74. Gregorius I 113, secundus 177, 192, tertius 205, quartus 457, 478. Adrianus I 290, 357, secundus 513, Honorius 119, 129. Hormisda 82, 86. Hilarus 68, 71. Hyginus 10. Innocentius I 57, 58. Joannes I 87, 89, secundus 93, tertius 110, quartus 124, quintus 154, 155, sextus 160, 166, septimus 167, 168. Julius 50. Leo I 66, 68, secundus 147, 150, tertius 358, 475, quartus 494, 555. Liberius 51, 52. Linus 2. Lucius 23. Marcellinus 30. Marcellus 31. Marcus 49. Martinus 130, 133. Melchiades 33. Nicolaus 577, 672. Paschalis 430, 457. Paulus 261, 357. Pelagius I 109. Secundus 112. Petrus 1. Pius 12. Pontianus 20. Sabinianus 114. Sergius I 158, 164, secundus 479, 493. Severinus 121, 123. Silverius 97, 101. Silvester 34, 48. Simplic. 72. Siricius 55. Sisinnius 169. Sixtus I 8, secundus 15, 35, 62, 65. Soter 13. Steph. 1, 24, secundus 227, tertius 227, 256, quartus 262, 289, quintus 426, 429, Sextus 648. Symmachus 76, 81. Telesphorus 9. Theodorus 125, 129. Valentinus 453. Victor 15. Vigilius 102, 108. Vitalian. 135, 136. Urbanus 18. Zacharias 206. Zepherinus 16. Zosimus 59.
- Pontificium, id est pontificatus 614.
- Pontificum electio facta absque jussione principis 112, de successore 109, 115, 218, 278. Pontificum viventium effigies in vestibus sacris 507, 526, 528, 336, 542.
- Populus Romanus 104.
- Porci inglandiati 328.
- Porta aurea 627. Porta virorum in ecclesia S. Petri 392, 287, 332, 484.
- Portae Urbis 306, 286, 516. Portae aereae Romam Perusiis deductae 357. Porta S. Laurentii 177. Flaminia 180. Porta Foforritana 44. Asinaria 100. Portae argenteae ecclesiae B. Petri 332, 484, 405. Portae urbis Romae ab Adriano I mutatae 306. Portae aureae turris Lateranensis 218. Portae basilicarum extra muros clausae ne diripiantur a Longobardis 308. Portae Centumcellarum 549. Porta Civitatis quae egreditur ad S. Petrum 287. Porta Portuensis 288. S. Pancratii 514. Porta Appia 343. Porta Flaminia subversa in Tiberis inundatione 356. Salaria 490.
- Porticus quae ducit ad S. Petrum 341, incendio consumpta 432, restauratur 433; quae ducit ad S. Paulum 342; quae ducit ad S. Laurentium foris muros a porta usque ad basilicam 342. Porticus Palatina prope S. Marcum diruta sub Adriano 1, 356. Porticus Palmaria sive ad Palmata 119, 342. Porticus Apostolorum in via Lata 324. S. Crucis 182, ad S. Laurentium foris Muros 342. Palatina ad S. Marcum 356. Marci 323, 568, 583. Mariae Transtib. 572. S. Petri 540, ducens ad B. Paulum 342, ad B. Petrum 341, 433. S. Susan. 366. ante scrinium Lateranense 218. Oratorii B. Silvestri 218.
- Portuensis episcopopus 613. Portuensis insula 536.
- Portus Rom. 99.
- Possessio Affilas 48. Alsanen 46. Amandani 58. Aglesis 41. Angulas 41. Antoniana 58, 47. Aranas 43. Armanalanan 39. Armatiani 46. Augusti 43, Balneolum 45. Basilea 40, in Terit. Cajetano, sive Catejano 43, ad duas Casas 44. Celeris 63, ad centum 47. Comitum 40. Corras in territorio Clusino 58. Corviana 58. Cymbrana 48. Cyriacetis 43. Cyrias 40. Euthymica 39. Fyglinas 58. Timia 40. Sofonitana Fronimusa 40. Forisis 62. Fundamentis 58. Gauronica 47. Graecorum in Terit. Ardear. 45 Herculis 41. Horti 46. Hybromias 39. Hyrclina sive Sclina 48. Insula cum castro 48. Insula Maccabeo 40. Lacus Turni, sive Laurentina 46. Leonis 47. Machari 48. Martianas 46, [Col. 1460] marmorata 63, mediane 46, in territotorio Menterno 47. Micinas Augusti 43, mobaris 39, molas 46. Ninfulas 48. Nimphis 41. Nunsula 45. Papyriana 54. Paternum 47. Patras 41. Pattinopolis 39. Quiriti 45. Scauriana 63. Septimiti 43. Sibyllae 39. Sponsas 41. Statiliana 46. Sufuratarum 43. Thermulas 43. Tiberii Caesaris 46. Timialia 39. Vico Pisonis 42. Terega 41. Possessiones B. Petri direptae 374.
- Posterula S. Agathae 568, 583.
- Postes Sethicus 62, in notulis Fabrotti.
- Postiges zethicus, ibid.
- Potentiana 12.
- Potestas ecclesiastica 23.
- Praecepta Ravennati archiepiscopo injuncta 592.
- Praefecti Demetrius 82. Dominicus 334. Heliodorus 82. Maximus 19.
- Praefecturius 333.
- Praefectus Urbis 22, 298. Sub Adriano papa 1 298.
- Praenestina civitas 386.
- Praepodisio, alias Prepoditio 214.
- Praepositus Sacri Cubiculi 37.
- Praesepe D. N. J. C. exornatur a Sergio secundo 490. In ecclesia S. Mariae Transtiberim a Greg. IV 470, 471.
- Praetextatus. Vide Caemeterium.
- Praetorium S. Stephani 81, in margine vero S. Laurentii, ibid.
- Prasinalis adject. 471.
- Praxedes 12. Dicta martyr. 434, 435. In alio situ non longe ad antiqua 434.
- Preces pro defunctis 340.
- Presbyter Arianus resipiscens quomodo suspiciendus 35.
- Presbyter ordinatus a B. Petro S. Anacletus 5. Presbyter nullus missam celebret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati suscipiat declaratum, quod nominatur fermentum 55. Presbyter supplet vices tertii episcopi in ordinatione papae 109. Presbyterorum 25 in urbe ordinatio 3. Presbyteris divisae ecclesiae et coemeteria 26. Presbyteri duo et diaconi tres in omni loco episcopum non deserant 26. Presbyteri propter poenitentes et baptismum 72.
- Presbyteria, id est emolumenta, 134, 226. Honor 358.
- Presbyterium 320, 331, 349, 360.
- Pretium constitutum pro locustis capiendis 650.
- Primates Ecclesiae, id est cardinales 122, 269.
- Primatus Ecclesiae Romanae contra Constantinopolitanum assertus tempore Phocae 115.
- Primicerii dicti proceres Ecclesiae 293.
- Primicerius notariorum 213.
- Priscilla 31.
- Priscus S. Coelestini pater 62.
- Priscus pater S. Marci 40.
- Privilegia Ecclesiae renovata a Justiniano Juniore 173.
- Proceres Ecclesiae dicuntur primicerius et secundicerius 293.
- Processiones in 4 festis B Virginis 164.
- Procinctus armatorum 522.
- Projectus 30.
- Projectus pater Joannis secundi 93.
- Propitiatorium argenteum 432, 436. Aureum 446, 450. Idem ac confessio altaris 440, 447.
- Proscriptione damnari 31.
- Proterius 72.
- Protesecreta 250, 251.
- Psallentium substantive id est cantus psalmorum, 337.
- Psalmi in ecclesia canendi diu noctuque 54. Psalmi omnes David antiphonatim [Col. 1461] ante sacrificium psallantur 64. Diu noctuque canantur per omnes ecclesias 54.
- Psalmos cantari per ecclesias et monasteria praecepit S. Damasus papa 54.
- Psalmodia Graecae modulationis 259.
- Psyllia 440.
- Ptochium sive xenodochium, 112.
- Pudentiana seu Potentiana 12.
- Purpura imperialis mundana 174.
- Pyrrhus patriarcha Constantinopolitanus Romam venit, ibique haereses suas abjuravit: quo facto, papa jussit eum munera erogare in populum, et cathedram ei poni juxta altare, honorans eum ut regiae urbis sacerdotem 127. Sed postea relapsum excommunicavit, ibid.
- Quadragesimale jejunium, nempe septem hebdomadarum ante Pascha a Christianis servandum esse mandavit S. Telesphorus papa 9.
- Quadragesimali tempore jejunium et celebratio missarum instituta feria 5 184.
- Quadrapolis, id est stauracis, 320.
- Quadrificium 432.
- Quadriporticus 360.
- Quarta decima luna primi mensis 15.
- Quatuor (in) Temporibus XV lectiones 399.
- Quintianus pater S. Leonis Magni 66.
- Racana 39, 40.
- Rachis rex Longobardorum 217. Fit monachus 223.
- Radechisius rex, postmodum monachus 254.
- Radoaldus pater S. Leonis IV 494.
- Ratchis rex Longobardorum cum uxore et filiis monasticam vitam, adjutore Zacharia papa, complexus est 223. Mortuo vero Aistulpho, ob invasum a Desiderio regnum, egressus coenobia collegit copias. Verum papa cum Desiderio faveret, jussit Ratchin coenobium suum repetere, quod et fecit 255.
- Ravennae ad ducatum regendum pro imperatore catholico exarchus non admittitur Romae, nisi praevia professione fidei catholicae 176.
- Ravennatium consularis 300, 302.
- Ravenna capta a Theodorico patricio 170. Ravennae circus 126. Ravennae Ecclesia se subjectam agnoscit Ecclesiae Romanae 139, 140, 149.
- Ravenna capitur a Luitprando rege Longobard. 183. Sed Zacharias papa Roma per Ravennam ad regem profectus, Ravennam et alia omnia erepta recuperavit 216. Ravennatum Ecclesia post diutinum schisma se Romanae subjicit, ejus archiepiscopus Romam venit 140. Decretum ut secundum morem veterem electus de novo archiepiscopus, Romae ordinetur 150. Felix episcopus ab obedientia Rom. papae debita desciscens punitur 170. Ravennates mittunt Romam legatos cum querelis contra archiepiscopum, qui Romam vocatus non paret, sed implorat opem Ludovici regis degentis Papiae 588. Papa rogatu civium Ravennam venit. Ludovicus Caesar hortatur archiepiscopum ut humiliet se papae 589. Paret consilio, et in synodo Romae a papa excommunicationis vinculo liberatur 590. Ei mandatur ut quotannis Romam redeat, et alia 591.
- Rectori patrimonii Siciliae equitanti usus pallii conceditur 157.
- Referendarius, regis Desiderii 305.
- Reformare, id est iterum facere 167.
- Regiae, id est januae 156, 389, aereae 416, majores 391, 394, 397, 416, 203. Vestitae ex argento purissimo 396.
- Regionarius 577.
- Regiones Urbis septem notariis divisae 4. Et diaconibus 21, 29. Regio prima 72, 101, 134, secunda 223; tertia, quinta, Tauma id est Caput Tauri, sexta, septima 72; tertia 72, ubi erat basilica supra S. Clementem 235, 613; quarta 479, sexta 72, 101, ad Duos Adamantes sive ad Duos Amantes 34. Caput Tauri 42, 75. Orphea, vel Roffea 34. Sicinni 34, via Lata 8, 290, 453, 640; vico Patritii 3; urbe Ravennatio 17.
- Regnum argenteum 519, 529. Cum tintinnabulis 492, cum gemmis, donum Clodovei regis 85. Ex auro purissimo 393, 395, 424, 397, 492. Regnum ex auro pendens super altare in gemmis in titulo S. M. Callixti, et in diaconia S. M. in Dominica 396. Spanoclystum ex auro cum cruce pendens super altare in basilica Vatic. in orat. S. Crucis 398. Oblatum a Stephano VI cum spatha in basilica Vaticana 646.
- Regulae candelabrorum 198.
- Regulares argenteae 285, 329, 383.
- Regum unctio per pontificem Romanum cur a Desiderio rege peteretur 296.
- Religiosi ordines 306.
- Religiosae vitae institutum complexus Carolomanus rex Francorum 221, et Ratchis rex Longobard. 223.
- Reliquias SS. martyrum levari non posse, nisi a presbytero, decrevit Bonifacius V 118.
- Reliquiae (S.) decidente ecclesia ablatae, in ejusdem reparatione restituuntur 385.
- Repedare 308, 316.
- Respectores, sive respectatores, sive inspectores sortium 159.
- Responsales sedis apostolicae 12, 135, 219.
- Resurrectio pro erectio 472.
- Rete ahenum 500. Rete ex gemmis et auro 573.
- Reticulum circa calicem 574.
- Retrancidere 589.
- Roflea regio 34.
- Roga, id est donatio, ab erogando 117, 118, 121, 123, 124.
- Roma obsidetur a Totila rege Gothorum 107; a Vatige rege 98, 99; a Longobardis 112; patitur inundationes ibid. et 189, 356, 568, 583, tempestates maximas 138; pestem 141; terraemotus 380, 499; ejus muros reparat S. Leo IV 515; nota urbs Leoniana ab eo dicta juvante sumptibus Lothario imperatore amplificata 532; Romana urbs summi sacerdotii et regalis excellentiae retinet dignitatem 453.
- Roma obsessa a Gothis 98, 99, 107. Romae excipitur Constantinus Pogonatus ad sextum lapidem occurrente pontifice cum clero 135; et plura donat ecclesiis, sed plura secum tentat perferre Constantinopolim; at in Sicilia occiditur 136.
- Romana Ecclesia universalis est et caput cunctarum Ecclesiarum 486; et ut caput omnium Ecclesiarum cognoscatur et vocetur, obtinet a Phoca imperatore Bonifacius III papa, quia Constantinopolitanus patriarcha se universalem appellare caeperat 606. Aripertus Romanae Ecclesiae restituit Alpes Cottias 168. Eam donationem Luitprandus rex confirmat 179. Pippinus, Carolus et Carolomannus Francorum reges eidem restituunt ducatum Ferrariae, Ravennam, Faventiam, etc., 256, 294. Legati Basi ii imperatoris vocant Romanam Ecclesiam non habentem maculam neque rugam 624. Carolus [Col. 1462] Magnus religionis causa Romam veniensi ad Ecclesiam B. Petri omnes ejus gradus exosculatur in ascensu 316. In eadem Ludovicus rex Lotharii filius cum Francis pronus confessionem D. Petri veneratur 485.
- Romani populi in catholica religione tuenda tantus fuit zelus, ut non passus sit papam accipere synodicam ab haeretico patriarcha Constantinopolitano Petro 134. Zelus ejusdem in haereticum imperatorem Philippicum 174. Ducem Neapolitanum cum filio trucidat, eo quod intentasset necem pontifici nomine imperatoris Orientalis 184. Etiam in periculo mortis intentatae a Francis negat se recepturum Anastasium ab episcopatu depositum, in papam; suisque clamoribus cogit Francos in legitimum papam consentire 564
- Romanus ostiarus et martyr 25.
- Romanus patricius et exarchus 113.
- Romanus pontifex a nemine judicatur 374, et de omnibus episcopus judicat ibid., et de omni Ecclesia solus habet jus judicandi 636.
- Rosae chrisoclavae 364, 378, 417, 419, 461, 505; cum cancellis 366, 420.
- Ruffinianus pater S. Eugenii papae 134.
- Rufinus pater S. Silvestri 34.
- Rugae 285, 320; argenteae 349, 361; cum vultibus apostolorum Petri et Pauli 513; aureae 360, 363; de aurichalco 492, seu confessio 396; majores 382, 447.
- Rugulae 345, 432, 435, argenteae fusiles 545.
- Rusticus pater S. Julii papae 50.
- Sabbati jejunium ter in anno, seu jejunium Quatuor Temporum 17.
- Sabiniani papae funus 114.
- Sacellarius 171, 177, 265, 369. Sacellarius mittitur ablegatus papae ad regem Desiderium 294, 302.
- Sacerdos Romanae Ecclesiae, id est presbyter cardinalis 457. S. Theodori in Sabello 429.
- Sacerdotalis catalogus 454
- Sacra, substantive; epistola imperialis 172, 173, 176.
- Sacramentum (per) se munire 316.
- Sacrificium altaris in linteo tantum ex terreno lino procreato celebratur 35.
- Sagulum 645.
- Sanctimoniales 77, 372.
- Sanctitas titulus pontificius 308, 315.
- Sanctuaria, seu ministeria 354.
- Sandalia Jesu Christi 591.
- Saracenis pacem dat Justinianus 155. Saracenorum aedes maxima ad Rhodanum 182, a Saracenis sub Sergio II depraedantur ecclesiae sanctorum Petri et Pauli
- Saraceni invadunt Siciliam et spoliant 137. Pacis faedera cum iis init Justinianus 11. Anno Domini 685, num. 155, occupata per decennium Hispania tentant Galliam. Franci 375 millia eorum trucidant, desideratis tantum mille quingentis de suis 182. Constant nopolim biennio frustra obsident 183. Contra Saracenorum incursus Gregorius IV novam Ostiam condit 476 Saracenorum classis fluctibus maris absorbetur 497, 523. Ecclesiam S. Petri spoliant 495, 521. A Neapolitanis, Cajetanis et aliis deleti 523.
- Saraia de holovero 375.
- Sarcophagum porphyreticum 44.
- Sardi incestus et illicitas copulas contrahentes corriguntur 603.
- Sardinia insula 44.
- Satellites iniqui 258.
- Satisfactio libelli 74.
- Satrapae 209
- [Col. 1463] Saulus diaconus et Vicedominus 172.
- Saxiscus adject. 471, 531, 550.
- Saxonum reges duo Romam veniunt ad adorationem apostolorum 175. Et alius sub Benedicto III papa 575.
- Saxonum rex cum multis religionis causa Romam venit, et dona obtulit 575. Duo alii Saxonum reges eadem de causa venere, et paulo post ibi obiere 175. In Saxonum vico incendium ortum Leo IV signo crucis exstinguit 505.
- Scala juxta porticum in patriarchio Lateranensi 328.
- Scebrum chartale 160.
- Sceneca deserta 49.
- Schismata aliquot fuere in electione papae, ut sancti Damasi 54. S. Bonifacii 60. S. Symmachi 76, 77. Bonifacii secundi 91. S. Pauli 257. Stephani IV 271, 272. Sergii II 481. Benedicti III 558.
- Scholae Frisonum, Saxonum, Francorum et Longobardorum Romae occurrunt Carolo Magno Romam cum Leone papa III venienti 372.
- Scholae militiae 484. S. R. E. 641. Cantorum 479.
- Scholasticus 24. Scholasticus cubicularius, patricius et exarchus 176.
- Scriniarius 171. Scriniarius Ecclesiae Romanae 319. Ecclesiae Ravennatis 282. Scriniarius sanctae Sedis 50. Scriniarius legit confessionem in ambone B. Petri 272. Legit Acta concilii 281.
- Scrinium Lateranense 218. Episcoporum 174.
- Scripturaliter. 358.
- Scuta argentea duo inscripta symbolo fidei supra altare S. Petri ad ejus corpus 410.
- Scutella de adeptis haereditatibus 92.
- Scyphi 34, 36, 41, 43. Argentei, aurei, stationales 86. Scypho 377, anaglyphus 55, aureus ansatus 71, ex metallo 36.
- Secretarium diaconiae S. Georgii 163, 463, 572, 624, 600.
- Secundicerius 266, 269. Secundicerii dicti Proceres Ecclesiae 293.
- Sedere cathedram 1.
- Sedes vulgo dicta sub apostolis, in patriarchio Lateranensi 161, 598. Argentea 162. Pontificia a Paschali I ad evitandam propinquam mulierum frequentiam 447.
- Sedes apallarea argentea 162.
- Sedes apostolica a nemine judicatur 374.
- Sedilia marmorea in ingressu patriarchii 499.
- Seditio 77.
- Sellae muliebri super equum insidere cogitur invasor sedis apostolorum; postmodum deponitur 272.
- Sellares 172, 243.
- Senatus Romanus 76, 77, 272. Caput senatus 78.
- Senior, id est dominus, 632.
- Sententiae judicialis vitia 196.
- Sepeliendum ad episcopum, presbyterum aut diaconum, convenire debet episcopus cum omnibus episc., presb., diac. et clero 576.
- Sepulturae clericorum ut papa, episcopi omnisque clerus intersit, decernit Benedictus papa III 576.
- Sequipes 248.
- Serenissimus, regius titulus, 371.
- Sergius magistrianus 160.
- Sergius patricius et strategus Siciliae 193.
- Sergius pater Sergii secundi 479.
- Sericum pigacium 64.
- Severus presbyter et martyr. 25.
- Sextaria argentea 491.
- Sicilia sub tyrannide Mezzetii, mox sub Saracenis 137.
- Sicinii regio 34.
- Sicla argenica majora 377, 474.
- Sigilla 38, 43. Prophetarum 36. Imperiale 172.
- Siginolfus princeps Beneventanus 488.
- Silentiarius imperialis 202.
- Silvester Constantinum baptizavit 36.
- Simeonis (S.) dies dictus a Graecis
- Sixtus III (S.) purgatur judicio synodico 63.
- Sixtus (S.) Sixti tertii papae pater 63.
- Smaltitus 573.
- Smaltum 513, 643, 645.
- Solamen mundanum 587.
- Solidi mancusi in auro 344
- Solidorum 14 millia promissa regi Desiderio si redderet Ecclesiae Romanae civitates ablatas 310.
- Soractes mons 34.
- Sortes 159.
- Spaniscus, adject. 571
- Spatha auro colligata 575, cum vagina aurea 646, oblata a Stephano VI basilicae S. Petri, ibid.
- Spatharius imperialis 183. Specula basilicae B. Petri 163.
- Spoletini se tradunt S. sedi 311, 313.
- Spongiae ad usum mensae pontificiae 182. In donum transmissae Francis ibid.
- Stabilis dux 305.
- Stactes 40.
- Statio annua 202.
- Stellae insolitae apparitio 153.
- Stephanus patricius et dux relictus a Zacharia papa ad gubernandam Romam 213.
- Stephanus diaconus et M. 25.
- Stephanus ex laico episcopus Neapolis 277.
- Stephanus papa III in Franciam abit ad Pippinum 238. Aistulphus rex Longobardorum eum impedire conatur 240. Honorifice a Pippino recipitur, hiemat Parisiis 243. Per Pippinum recuperat Ravennam et alias urbes 248 et seqq. ad 255 Nudis pedibus cinere aspersus praelata imagine achiropita processionem init cum clero, cum Aistulphus minaretur excidium Italiae 233.
- Stephanus papa IV cogit synodum, in qua omnes in terram abjecti cum lacrymis clamant se peccasse, quod communicassent pseudo papae Constantino 277. Nudis pedibus cum litaniis precedit ad S. Petrum 281.
- Stephanus papa VI, inveniens cellas et horrea Romanae Ecclesiae vacua, propria sua bona in pauperes erogat, orphanos ad mensam vocat, ut filios; quotidie sacra facit, ad populum concionatur, quomodo in templis gerere se debeant et magis detestavi 644, 645.
- Stola imperialis 86.
- Stolus, id est exercitus 166.
- Strategi 172, 193, 627.
- Strator 243.
- Subdiaconi notariis praepositi 21. Subdiaconus regionarius regionis I et subdiac. regionar. regionis VI, 101.
- Suffitorium 85.
- Superista 294, 554, 561.
- Suppo, archimister 629, 630.
- Susanna (S.) 29.
- Suscipere, hoc est approbare 148.
- Syllabus admonitionum 309.
- Symbolum fidei sculptum Graece et Latine in scutis argenteis in ecclesia B. Petri 410, 411.
- Symmachus pontif. sub contentione ordinatus 77.
- [Col. 1464] Syncellus 144.
- Synodica epistola 135, 144.
- Synodorum universalium imago dicta Votarea, erecta in ecclesia B. Petri 174.
- Synodus congregata jussu papae, sed contra ejus mandata decernens cassatur 599.
- Tabula aurea 382, 512, cum smalto 513, de stauraci 418, 419, de Tyrio 417, aereae templi Romae 19, acupictiles 527, argenteae 119, 128, 472, 531, 622, aurea cum imaginibus 512, aurotectae 83, 526, de chrysoclavo 382, 383, 391, cum gemmis 366, cum historiis 439, cum rotis 498, paschatiles 414.
- Talarus pater Adriani II 613.
- Tecta Ecclesiae 118.
- Templa. Vide Ecclesia. In templo facilius a Deo exaudiri preces nostros, docuit prolixe Stephanus papa VI 644.
- Templum Apollinis in circo Vaticano 1, 22, 38. Martis 22. Palladis 22. Telluris 22.
- Terraemotus 117, 499.
- Territorium triumphale 1.
- Testamenta valere debere secundum jussionem principis statuit Bonifacius papa V 118.
- Testudo sive navis ecclesiae 472.
- Tetravila 163, alba, holoserica 162; in circuitu altaris basilicae Constantinianae rosata 414, 416, 163, 411; cum quadrapolis 409; ex coccino 163, 385, 398, 418, 320.
- Thecae aureae 85.
- Theodicius dux Spoletinus 266.
- Theodoricus rex Gothorum Arianus S. Joannem papam amandavit Constantinopolim, cum minis, se Italiam gladio deleturum, si Justinus Arianos expellat ex urbe sua 87. Occidit Symmachum, B etium et Joannem papam, qui obiit in carcere. Ipse quoque rex subito interiit 89.
- Theodorus Calliopa patricius et exarchus 126, 133, 156.
- Theodorus Pellurius cubicularius imperialis 133.
- Theodorus pater Adriani I 290.
- Theodorus pater Nicolai I 577.
- Theodorus archipresbyter el. in schis, contra Paschalem 158.
- Theodorus episcopus Hierosolymitanus pater Theodori papae 125.
- Theodorus seu Theodulus diaconus et martyr 7.
- Theodorus presbyter petitus ab exercitu ad pontificatum non eligitur 156.
- Theophania 154.
- Theophilus episcopus Alexandrinus 15.
- Theophylactus cubicularius patricius 165.
- Thermae Trajanae 80.
- Thesaurus episcopii Lateranensis diripitur 122.
- Thessalia 635.
- Theudo dux Bavariae Romam religionis causa peregrinatur; quod ante eum ducum Bavaricorum nullus fecerat 179.
- Thietgaudus archiepiscopus Trevirensis, quia defendit Lotharii regis repudium factum cum conjuge Thietberga a Nicolao primo papa depositus est episcopatu, Romae in synodo 598. Sed postea ab Adriano II sub debita satisfactione restitutus communioni 616.
- Thuribula argentea 409, 439, 412, apostolicum argent. 519; aureum 360, 398, 399, 400, 525, 550.
- Thymiamateria 36, 38, 428, 460, [Col. 1465] 491; argenteum 63, 428, 474; aureum majus 162.
- Tiberis inundatio 180, 356, 568, 583.
- Tiberius Petasius imperium occupans, occiditur 187.
- Tiberius pater Sergii papae 55
- Ticinensis Ecclesiae episcopi consecratio ad sedem apostolicam pertinet 175.
- Ticinum obsessum a Carolo Magno 314; et captum cum rege Desiderio 319.
- Tigurium pro ciborium 78, 80.
- Tituli Romani beatorum Aquilae et Priscae 403: et plures ibid. Tituli Urbis divisi 6, 67; quasi dioeceses propter baptismum et poenitentiam 31. Titulus SS. Silvestri et Martini fit parochia 490.
- Tomus, hoc est fides Ecclesiae Romanae, 68, 160, 168.
- Toto dux Nepesinae civitatis 263. Occiditur 269.
- Trabes argento coopertae 83, 86, 197, 394, 552; de Calabria 163, 178, 449, 611; S. Pauli 178, 203.
- Tracesius Cononis pater 156.
- Translatio corporis S. Joannis papae primi Ravenna Romam 89.
- Transenna, suggestus 64.
- Transmarinus homo quomodo in clerum recipiendus 56.
- Trasimundus Spoletinorum dux 203, 207, 208.
- Trebellius Bulgarorum rex 168.
- Tremissis 34, 39.
- Tria Fata 120, 270, 325, 343, 413, 465.
- Triantus adject. 69.
- Tribuni Ravennates mittuntur ad pontificem Adrianum nomine pub. 295.
- Tributum capitationis 157.
- Tricesimalis consuetudo 592.
- Triclinium 218, 467, 373, 463, 601.
- Triclinium S. Leonis III 384, 378, 465.
- Trimme aurum 36, 38.
- Triporticus 69.
- Tritici pretium sub Sabiniano 114.
- Trullus, basilica 142; palatium 148, 183.
- Tumbae apostolorum Petri et Pauli 389.
- Tuphus Tyburtinus 341.
- Turres urbis Romae 515, 516. Turris argentea 57, 70.
- Typus autocephaliae a Ravennatum duce restitutus sanctae Sedi 149. Typus fidei missus Constantinop. Romam plenus errorum 130, 131.
- Uncinum 469.
- Unicornu 460.
- Urbinum, Monsf., Eugubium et vicina loca incensa passim a Desid. rege 303.
- Urbs Ravennatum in regionibus Urbis pro Castra Ravennatium 17.
- Ursus pileatus 56, 601.
- Usus perpetualis 427.
- Utriculum castrum 303.
- Valerianus sponsus S. Caeciliae 18.
- Valerius pater S. Gelasii papae 74.
- Vandalica clades 67.
- Vasa ad oleum chrismatis 57; argentea 377, aurea 377, baptismi sacrata 63, colatoria 366.
- [ Vasa sacra a ministris sacratis tantum esse tangenda instituit S. Sixtus papa IV 8.]
- Vela alba 166, 196, 383; fundata 498; majora 411; majora in arcubus 382, 411, 514, 363, 416, 418, 461, 440, 442, 449, 644, 645, 417, 514, 593, 506, 498, 434, 471, 477, 584; de fundato 389, 397; cum loris 470, 461, 432, 417, 498, 500; majora sigillata 363, 424; sigillata 529; cum gammadiis 436; paschalia 382. Vela inter columnas majores dextra laevaque 65; in basilica S. Petri 389. Vela in arcubus argenteis in circuitu altaris ejusdem basilicae 390. Vela de chrysoclavo 46; per arcus presbyterii picta Actibus apostolorum ibid. 434 et 450; similia in presbyterio S. Mariae Majoris n. 268 picta actibus D. N. J. Christi, et deiparae Virginis ejus matris 449 et 451; Imea listam habentia de serico albo sigillato 529. Vela leonata 90 in presbyterio bas. Lateranensis 648.
- Velotera 647, 648.
- Venantius scholasticus pater Joannis quarti 124.
- Venetiae 187, 318; dux 301; mercatores 222.
- Venetiarum exercitus 184.
- ( Venetiarum provinciae Pontifici Romano donatae a Carolo Magno 318.)
- Verona fortissima omnium civitatum Longobardorum 310, et in eam se recipit Adalgisus ibid.
- Vestararius, id est vestiarius 335, 338.
- Vestes altaris 199, 200, 204, 459, 366, 570, 361, 362, 408, 461, 501, 448, 550, 552, 461, etc. Vestis super altare de purpura imperiali 574.
- Vestiaria sacri palatii 641. Ecclesiae vestiarium sigillatum 122, 354, 358.
- Vestiarius 293.
- ( Vestium sacrarum usum in templo tantum esse debere statuit S. Stephanus papa 24.)
- Vesuvius mons 153.
- Via Flaminia 102, 344. Via Aurelia 1, 17, 328. Via Lata 8, 31. Via Latina 415. Via Tiburtina 25, 59. Laurentina 74. Lavicana 7. Ardeatina 328. Portuensis 238. Sacra 413. Ostiensis 422.
- Viaticum damnato criminatori in morte non denegatur 63.
- Vicarianus pater Pelagii papae 109.
- Vicedominium 263.
- Vicedominus 313, 270, 274.
- Vicus Patricii 3, 12.
- [Col. 1466] Vigiliae et festa sanctorum 204. Vide Festa.
- Vigiliae a Paschali primo de more celebratae Sabbato in basilica S. Petri 437.
- Vigilius factus papa constanter negat se promissum Theodorae Augustae uxori Justiniani imperatoris praestiturum, hoc est Antinium patriarcham restituturum dicens: «Prius locutus sum insipienter, nunc autem nullo modo consentio in hominis haeretici revocatione» 103. Roma pellitur; Constantinopoli honorifice recipitur; cum resisteret imperatrici, alapa ei impingitur 106. Augusta fune in collum injecto jubet eum trahi per urbis vias usque in carcerem, clericos vero ejus damnari ad metalla. Tandem revocatus Romam, moritur in Sicilia 108.
- Vincentius diaconus, et martyr 25.
- Vir illustris 80, 110. Viri separatim a mulieribus in ecclesiis 197.
- Virga crucis 526, argenteae 366.
- Virtus, id est militia, 166.
- Vitalis episcopus legatus sedis apostolicae corruptus pecunia et damnatus 53.
- Viterbium, sive laternium, 212, 308.
- Vitra colorata fenestris apposita 408.
- Vittigildus pater Pelagii secundi 112.
- Voluntates duae in Christo Domino 143. Contra monothelitas assertae. Vide Monothelitae.
- Vota grata 35.
- Votarea imago continens sex synodos universales 173, 180.
- Waldipertus presbyter 266, 269 Abstrabitur ab ecclesia S. Mariae ad Martyres 274, 275.
- Witiges Gothorum rex integro anno obsidet Romam contra Belisarium, sed frustra 98, 99.
- Xeniorum pretia 616.
- Xenodochia quatuor Romae 228, 229, 383, 102, 112. Pauperum ei senum 112. Xenodochium Valerii 274. Firmis 385, 402. Tucium 408.
- Xystus diaconus et archidiaconus 24.
- Ypati 142.
- Zacharias papa sanctissimus a Luitprando Longobardorum rege precibus multa oppida et castra Romanae Ecclesiae recuperavit 214. Pacem a Ratchis rege Longobardorum impetrat ad viginti annos 217. Dialogos XIII S. Gregorii in linguam Graecam transtulit 226.
- Zacharias protospatharius Justiniani 161.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z
Ordo rerum
- XXXV. Sanctus Marcus. 9
- XXXVI. Sanctus Julius. 19
- XXXVII. Sanctus Liberius. 29
- XXXVIII. Sanctus Felix II 63
- XXXIX. Sanctus Damasus. 71
- XL. Sanctus Siricius. 109
- XLI. Sanctus Anastasius. 129
- XLII. Sanctus Innocentius. 145
- XLIII. Sanctus Zosimus. 173
- XLIV. Sanctus Bonifacius. 185
- XLV. Sanctus Coelestinus. 199
- XLVI. Sanctus Sixtus III. 225
- XLVII. Sanctus Leo. 299
- XLVIII. Sanctus Hilarus. 345
- XLIX. Sanctus Simplicius. 361
- L. Sanctus Felix III. 385
- LI. Sanctus Gelasius. 413
- LII. Sanctus Anastasius. 439
- LIII. Sanctus Symmachus. 451
- LIV. Sanctus Hormisda. 473
- LV. Sanctus Joannes. 513
- LVI. Sanctus Felix IV. 525
- LVII. Bonifacius II. 533
- LVIII. Joannes II. 543
- LIX. Sanctus Agapetus. 551
- LX. Sanctus Silverius. 563
- LXI. Vigilius. 577
- LXII. Pelagius. 611
- LXIII. Joannes III. 623
- LXIV. Benedictus. 633
- LXV. Pelagius II. 637
- LXVI. Sanctus Gregorius 645
- LXVII. S. Sabinianus. 663
- LXVIII. Bonifacius III. 671
- LXIX. Sanctus Bonifacius IV. 677
- LXX. Sanctus Deusdedit. 685
- LXXI. Bonifacius V. 693
- LXXII. Honorius. 699
- LXXIII. Severinus. 709
- LXXIV. Joannes IV. 717
- [Col. 1468] LXXV. Theodorus. 721
- LXXVI. Martinus. 737
- LXXVII. Sanctus Eugenius. 763
- LXXVIII. Sanctus Vitalianus. 775
- LXXIX. Sanctus Adeodatus. 791
- LXXX. Donus. 797
- LXXXI. Sanctus Agatho. 805
- LXXXII. Sanctus Leo II. 847
- LXXXIII. Sanctus Benedictus III. 867
- LXXXIV. Joannes V 875
- LXXXV. Conon. 881
- LXXXVI. Sergius. 891
- LXXXVII. Joannes VI. 921
- LXXXVIII. Joannes VII. 929
- LXXXIX. Sisinnius. 937
- XC. Constantinus. 947
- XCI. S. Gregorius II. 975
- XCII. S. Gregorius III. 1023
- XCIII. Sanctus Zacharias. 1047
- XCIV. Stephanus II. 1083
- XCV. Sanctus Paulus. 1135
- XCVI. Stephanus III. 1149
- XCVII. Sanctus Adrianus. 1163
- XCVIII. Leo III. 1209
- XCIX. Stephanus V. 1255
- C. Paschalis. 1259
- CI. Eugenius II. 1275
- CII. Valentinus II. 1275
- CIII. Gregorius IV. 1279
- CIV. Sergius II. 1293
- CV. Sanctus Leo IV. 1303
- CVI. Sanctus Benedictus III. 1345
- CVII. Nicolaus I. 1357
- CVIII. Adrianus II. 1379
- CIX. Joannes VII. 1397
- CX. Marinus. 1397
- CXI. Adrianus III. 1397
- CXII. Stephanus VI. 1397
- Vitae Romanorum pontificum a B. Petro ad S. Paulum I ex codice capituli Veronensis. 1405
- Fragmentum catalogi pontificalis in Vigilio desinens. 1423
[Col. 1467] ANASTASIUS BIBLIOTHECARIUS. VITAE ROMANORUM PONTIFICUM. (CONTINUATIO.)
APPENDIX AD VITAS ROMANORUM PONTI FICUM.
FINIS TOMI CENTESIMI VICESIMI OCTAVI.