127
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CURONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXXVII.
TOMUS PRIMUS.
1853
SAECULUM IX.
ABBATIS, SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE PRESBYTERI ET BIBLIOTHECARII,
OPERA OMNIA.
EDITIO PRAE ALIIS OMNIBUS INSIGNIS, AD FIDEM MANUSCRIPTORUM CODICUM ET JUXTA PROBATISSIMAS EDITIONES EXPRESSA, BLANCHINI NEMPE ROMANO VATICANAM, QUOAD LIBRUM PONTIFICALEM, MABILLONII, CARDINALIS MAII, ETC., ETC. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS PRIMUS.
VENEUNT 3 VOLUMINA 21 FRANCIS GALLICIS.
1852
Prolegomena ad Vitas Romanorum pontificum.
Col.
19
Vitae Romanorum pontificum.
1004
Notitia
[Col. 0009A] ANASTASIUS abbas Romanus, Ecclesiae Romanae presbyter et bibliothecarius, ordinis mihi incomperti, sed, quantum augurari licitum est, ordinis divi Benedicti: bibliothecarius sanctae Romanae Ecclesiae, officium quod hoc saeculo nono viris litteratissimis conferri consueverat. Cujus autem ille loci abbas fuerit, constat jam ex Itinerario Italico litterario Joannis Mabillonii, parte II, pag. 82, ubi Anastasius iste in prologo ad quaedam miracula sancti Basilii episcopi, sic orditur: Urso venerabili subdiacono sanctae Romanae Ecclesiae, seu medico et domestico domini nostri sacratissimi papae Nicolai Anastasius exiguus abbas monasterii sanctae Dei genitricis Mariae Virginis, siti trans Tiberim, ubi olim circa Domini nativitatem fons olei fluxit, in Domino salutem, etc. Hinc labente saeculo nono, sub summis pontificibus Nicolao I, Adriano II et Joannes VIII floruit. Juxta clarissimum Spanhemium in Disquisitione historica de papa femina § 55, pag. 271, [Col. 0009B] «Claruisse eum jam sub Leone IV, cui a secretis fuerit, et successuris aliquot pontificibus, urgent precario nonnulli historici pontificii.» Et quod habet Onuphrius pag. 126, ad Platinam, referre ipsummet Anastasium «se creationibus Sergii II, Leonis IV, Benedicti III, Nicolai I, Adriani II et Joannis VIII interfuisse,» in Anastasio hocce minime legimus. Verius autem Joannes Launoius, epistola ad Michaelem Morollium parte III, epist. II, pag. 170, «floruisse sub Adriano II et Joanne VIII pontificibus.» Petrus Lambecius in Commentariis bibliothecae Caesareae Vindobonensis, lib. II, pag. 277, «floruisse sub papa Nicolao I, Adriano II et Joanne VIII.» Sane Adriano II inscripsit versionem synodi Anti-Photianae, vulgo octavae, cujus extremis interfuit anno 869. Constantinopolim eo ablegatus anno ad Basilium Macedonem, a Ludovico II imperatore, in causa nuptialis commercii (sic ille) inter filium imperatoris Basilii et Ludovici Augusti filiam procurandi. Addunt hunc ipsum Anastasium, creationis papalis non unius testem, [Col. 0009C] Benedicti III, mox ab excessu Leonis IV, creationi speciatim interfuisse, ex his verbis: Missi quoque qui imperatori nostrum Decretum de benignissimi electione Benedicti porrexerunt. Talem igitur esse, qui nonnisi perspecta et animadversa litteris mandaverit, nec in rebus hujus temporis memorandis malae fidei accusari possit: ut idem Launoius in epistola ad Carolum Mauricium Tellerium, parte IV, pag. 155: «Erat Vossius et si qui alii, illum cum Anastasio presbytero cardinale S. Marcelli, et bibliothecario Gregorii IV papae confundunt, qui a Leone IV in synodo Romana anno 850 est exauctoratus, eo quod [Col. 0010A] contra canones Ecclesiam suam quinquennio deseruisset.» Haec Labbeus contra Vossium, quem cum in opere de Historicis Latinis accurate volverim, nihil tale ab eo scriptum a me repertum est. Verum sententia ista est Antonii Possevini Jesuitae, tomo I Apparatus sacri, pag. 71, ubi sic: «Anastasius Romanus monachus, et abbas ordinis sancti Benedicti, congregationis Specuensis, presbyter cardinalis tituli sancti Marcellini, et bibliothecarius Gregorio IV pontifice Maximo. Sed anno 850 in synodo Romana, a Leone papa IV exauctoratus, quod Ecclesiam suam contra canonum decreta, per annos quinque deseruisset Vir quidem perdoctus, ingenii sui monimenta reliquit Continuationem Historiae pontificiae S. Damasi papae, ab ejus obitu usque ad Adrianum papam, hujus nominis secundum. Transtulit e Graeco in Latinum sermonem Vitas SS. Joannis Eleemosynarii, Demetrii martyris, et aliorum Patrum. Unam Dionysii Hierarchiam, [Col. 0010B] Septimam synodum, et alia.» Haec Possevinus. Vir fuit pro aevi sui genio non indoctus Anastasius, qui utriusque linguae Graecae et Latinae peritiam habuit haud vulgarem, denique cum primariis saeculi hujus viris, Photio et Hincmaro arctam satis amicitiam coluit. Si porro vera est cardinalis Baronii chronologia, usque ad annum ferme 886 vitam produxit, etsi quonam mortuus sit anno, nullus huc usque detexerit. De scriptis autem ejus agunt Bellarminus in opere de Scriptoribus ecclesiasticis, ad annum 858, breviter. Sed fusius post ipsum Philippus Labbeus in Dissertatione Historica de Scriptoribus ecclesiasticis a Bellarmino recensitis, tomo I, pag. 63; Guillelmus Cavus in Historia Scriptorum Ecclesiae, ad annum 870, pag. 559, ubi cum multa a Bellarmino omissa referant, non omnia tamen Anastasii opuscula recensent: unde occasionem hic agendi de omnibus nobis notis Anastasii abbatis Operibus accepimus. Claruit ergo tum propriis operibus, tum Graecorum operum seu Graece scriptorum variis in linguam [Col. 0010C] Latinam versionibus, quibus nomen suum posteris immortale commendavit.
I. Itaque Concilium Generale octavum seu Constantinopolitanum IV, cui praesens ipse Constantinopoli anno 869 interfuit sub Basilio Macedone, partim Latine scripsit, partim ex Graeco vertit, atque Adriano papae II dicavit, quod exstat Conciliorum tomo VIII, col. 961 ad 1175, ultimae editionis Parisiensis anni 1672, quae Labbeana passim dicitur. Illud autem ex Graecis in Latinam linguam, horridiorem quidem illam et minus cultam transtulit, liberiori modo adjiciens et mutans: cujusmodi sunt et quae sequuntur.
[Col. 0011A] II. Concilium VII Generale seu Nicaenum secundum, quod ille obtulit Joanni papae VIII, inscriptum: Domino coangelico Joanni pontifici summo, et universali papae, Anastasius exiguus. Ex interpretata nuper, etc., quod exstat quoque tomo VII dictorum Conciliorum citatae editionis, col. 29 et sequentibus. Addit Labbeus, ut quod omiserunt alii observare, etiam VI Generale seu Constantinopolitanum tertium. Sed debuerat Labbeus indicare quibus ille rationibus vel quanam auctoritate hoc assereret: an ob styli similitudinem interpretationis hujus concilii oecumenici sexti cum interpretationibus septimi atque octavi? An ex vetere quodam scriptore hoc attestante? Id quod me latet.
III. Latinam fecit Vitam sancti Joannis Eleemosynarii, patriarchae Alexandrini, de qua haec Sigebertus cap. 103 de Scriptoribus ecclesiasticis: «Anastasius, jubente Nicolao papa, transtulit in Latinam linguam Vitam Joannis Eleemosynarii, scriptam Graece a Leontio episcopo.» Idem ferme Joannes Trithemius. [Col. 0011B] Habes autem illam ex interpretatione Anastasii in Vitis Patrum Heriberti Rosweidi societatis Jesu, Antuerpiae et Lugduni saepius impressis, ut omnes sciunt. De illa sic Lambecius tomo VIII Commentariorum Bibliothecae Caesareae Vindobonensis, p. 271. «Transtulit hanc Vitam ex Graeco in Latinum sermonem Anastasius, S. Romanae Ecclesiae Bibliothecarius, abbas Romanus ordinis S. Benedicti, et presbyter cardinalis tituli S. Marcelli, jussu papae Nicolai primi, qui anno Christi 858 electus est, et anno 867 obiit. Eaque versio Latina, post alias varias editiones impressas, optime edita est ab Heriberto Rosweido soc. Jesu in libro I de Vitis Patrum, et a Bollando et Henschenio in tomo II de sanctis Januarii mensis, die 23.»
IV. Item Vitam sancti Demetrii martyris ex Graeca Latinam reddidit, necnon Acta pleraque et Passiones quae in manuscriptis codicibus occurrunt. Exstat autem Passio sancti Demetrii martyris ab eodem Anastasio translata, tomo I Veterum Analectorum [Col. 0011C] Joannis Mabillonii, Domino piissimo imperatori Carolo semper Augusto nuncupata, p. 65.
V. Inter ea multa quae ex Graecis Latina fecit, habes Vitam S. Dionysii Areopagitae, cujus translationem anno 876 ad Carolum Calvum imperatorem misit. Opusculum istud deperiit, praefatione excepta, quam habemus apud Surium tomo V ad diem 11 Octobris, in fine Areopagiticorum. Hanc eamdem praefationem recudit ad mss. codicum fidem Joannes Mabillon in Analectis suis. In ea autem ait se non κατὰ πόδας vertisse omnia, sed sensum tamen bona fide expressisse.
VI. Scribit Gerardus Joannes Vossius lib. II de Historicis Latinis, cap. 35, pag. 319, editionis ultimae, in bibliotheca Cantabrigiensis in Anglia Academiae, haberi mss. Dionysium de Hierarchia coelesti, de Hierarchia ecclesiastica, de divinis Nominibus et Mystica Theologia, codice III cum praefatione Anastasii ad regem Carolum Calvum. Haec ille aliena fide, ex [Col. 0011D] relatu nempe Thomae Jamesii in Ecloga Oxonio Cantabrigiensi, cui reponit ipse Labbeus in opere suo de incriptoribus ecclesiasticis tomo I, verbo Anastasius bibliothecarius, pag. 67. «In Codice ms. collegii nostri Bituricensis societatis Jesu, elegantissima manu ab octingentis circiter annis, in membranis exarata leguntur S. Dionysii Areopagitae opuscula quatuor. I. De coelesti Hierarchia II. De Ecclesiastica Hierarchia. III. De divinis Nominibus. IV. De Mystica Theologia, ex versione Joannis Eringenae Scoti, cujus etiam habetur praefatio cum quibusdam versibus, ad Carolum Calvum regem Francorum. Praemisit vero Anastasius S. R. Ecclesiae bibliothecarius, ad eumdem Carolum regem epistolam datam X Kal. Aprilis, indictione VIII, hoc est anno, ut reor, 875, in qua de scholiis a se in Latinum sermonem conversis, quae in codice ad marginem ascripta habentur, haec habet: Ipso merito anxius coepi sedulus quaerere, etc., quae si cui arriserint, non erit operosum communicare, [Col. 0012A] profutura publicae cruditorum utilitati.» Exstant quoque duo mss. codices ejusmodi, in bibliotheca Caesarea Vindobonensi, inter mss. codices theologicos Latinos 20 et 496, ut notat Lambecius lib. VIII Commentariorum hujus bibliothecae, paginis 183 et 186. Item ejusmodi alter codex inter mss. codices Bodleianae bibliothecae codice 3614; in codicibus Hyperoi Bodleiani, codice 148. Haec denique eodem Dionysii Areopagitae Opera cum praefatione Anastasii Bibliothecarii ad scholia a se in Latinum versa, habentur quoque mss. in bibliotheca Paulina Lipsiensi, ut constat ex Catalogo manu criptorum hujus bibliothecae librorum, impresso Lipsiae anno 1686, cura et studio Joachimi Felleri bibliothecarii, p. 102, n. 2 et 3.
VII. Historia Ecclesiastica sive Chronologia tripartita, in qua S. Nicephori patriarchae Constantinopolitani Chronicon, ordinem et maximam partem Chronici a Georgio Syncello, et Theophane confessore [Col. 0012B] atque Agri abbate celeberrimo, ab initio mundi ad Leonis Armeni imperium deducti, Latine interpretatus est: ut ipsemet pluribus, in praefatione ad Joannem urbis Romanae diaconum explicat. Ex his vero Graecorum Excerptis multa in Miscellam quae dicitur historiam derivata sunt: aut ab hoc ipso qui precibus suis extorserat, Joanne diacono: aut a Landulfo Sagaci, aut quocunque alio illius consarcinatore: qui alius omnino esse debuit a Paulo Warnefridi Longobardo, Aquileiensi diacono ac Cassinensi postea monacho, cui tamen plerique ferme omnes Miscellam hanc hactenus historiam tribuerunt.
VIII. Collectanea de iis quae spectant ad historiam Monothelitarum haereticorum, et Martyrium sancti Martini papae, itemque sancti Maximi abbatis et aliorum, quae Jacobus Sirmondus edidit in 8 o ; Parisiis, anno 1620, apud Sebastianum Cramoisy, via Jacobaea, sub Ciconiis. Ibi de eis qui sub Constante imperatore Orientis, vincula, carceres variasque vexationes [Col. 0012C] passi sunt, in quibus duo Anastasii recensentur. Alter S. R. Ecclesiae apocrisiarius, alter sancti Maximi discipulus, quorum epistolae in iisdem leguntur Collectaneis, quae in gratiam supradicti Joannis diaconi, cum ecclesiasticam Historiam meditaretur, e Graecis versa in unum concinnavit. Quod vero idem sit et Collectaneorum et Historiae ecclesiasticae auctor, ex praefatione disces, in qua id aperte profitetur, nonnullaque ex iis opusculis exponit, quae Latinitate donata, in hanc Collectionem conjecerat: quae tibi ex subjecto indice, si careas, imposterum saltem erunt notissima. 1. Anastasii Bibliothecarii epistola ad Joannem diaconum urbis Romae. 2. Joannis IV papae Apologia pro Honorio I papa, ad Constantinum imperatorem, Heraclii filium. 3. Excerptum ex epistola sancti Maximi ad Marinum presbyterum, apologiam inter caetera pro Honorio facientis. 4. Ex epistola ejusdem sancti Maximi ad Petram illustrem, ubi Pyrrhi et Sophronii Hierosolymitani, ac papae Honorii mentionem facit. 5. Ex epistola ejusdem sancti Maximi, ad Marinum presbyterum Cyprium, de processione Spiritus sancti. 6. Theodori papae synodica, ad Paulum patriarcham Constantinopolitanum. 7. Ejusdem propositio transmissa Constantinopolim. 8. Ejusdem epistola ad episcopos qui consecraverunt Paulum patriarcham Constantipolitanum. 9. Commemoratio quid legati Romani Constantinopoli gesserint, ex epistola S. Maximi ad abbatem Thalassium. 10. Anastasii Bibliothecarii epistola ad Martinum episcopum Narniensem. 11. Martini papae epistola ad Theodorum. 12. Ejusdem epistola secunda ad Theodorum. 13. Commemoratio eorum quae in sanctum Martinum Constantinopoli acta sunt, ex epistola cujusdam ad Occidentales. 14. Martini papae epistolae duae ab exsilio scriptae. 15. Relatio factae motionis in sanctum Maximum et socium ejus, coram principibus in secretario. 16. Sancti Maximi epistola ad Anastasium monachum, discipulum suum. 17. Anastasii monachi epistola ad monachos Calaritanos. 18. Relatio de dogmatibus quae agitata sunt inter sanctum Maximum, et Theodosium Caesareae Bythyniae episcopum, et proceres qui cum eo erant. 19. Anastasii, presbyteri et apocrisiarii Romae, epistola ad Theodosium Gangrensem, una cum subjacentibus testimoniis et syllogismis. 20. Hypomnesticon declarans Gesta sanctorum Maximi et utriusque Anastasii atque Martini papae, necnon Theodori, Euprepii et aliorum. Bernardus de Montfaucon vir eruditus, monachus Benedictinus congregationis sancti Mauri in Gallia, in Diario Italico, Parisiis, in-4 o , anno 1702 edito, cap. 21, pag. 309, haec Collectanea Anastasii Bibliothecarii, Graece mss. exstare inquit in Italia, in bibliotheca sancti Joannis de Corbonaria, Augustinianorum.
IX. Transtulit quoque ex Graeco in Latinam linguam Passionem MCCCCLXXX martyrum, quae versio exstat Romae in bibliotheca sanctae Crucis in Jerusalem, cujus prologum nobis obtulit Joannes Mabillon in Itinerario suo Italico parte II, pag. 80, ubi etiam in hac praefatione Anastasius meminit quod opusculum istud susceperit agendum: Post translatam a se ad petitionem ejusdem, Passionem praecipui doctoris et martyris Petri, Alexandrinae urbis episcopi: quae etiamnum alicubi in Legendariis illis infinitis latet, quae in bibliothecis pulvere obtecta latent.
X. Idem ex Graeco in Latinum produxit Vitam sancti Basilii Caesareae Cappadocum archiepiscopi, [Col. 0013C] cujus operis integram praefationem edidit idem Joannes Mabillon, in eodem Itinere Litterario Italico, parte II, pag. 82. Hanc operam laudat Baronius in notis ad Martyrologium Romanum, die prima Januarii, ibidemque indicat praefationem Ursi S. R. Ecclesiae subdiaconi in Vitam S. Basilii a se Latinitate donatam. Quam etiam habes apud Heribertum Rosweidum in Vitis Patrum lib. I, pag. 116, et in notis pag. 125, versu Urso. Verum praefatio illa cum Vita quae subsequitur, non alia est ab Anastasiana, quae habetur in isto Itinere Italico, inscriptione excepta, quae apud Rosweidum aliosque decurtata ac mutila est. Ex qua autem integra manifeste colligitur, Anastasium vulgatae Vitae esse interpretem, quae Urso perperam in impressis tribuitur: ideoque imposterum Vitae interpretationem istius, tribuendam esse Anastasio bibliothecario, qui eam Urso instigante aggressus est.
XI. Idem aggressus versionem Passionis sanctorum Cyri et Joannis, cujus prologus refertur in eodem [Col. 0013D] Itinerario Italico, pag. 83, exstatque cum textu Passionis in veterrimo codice bibliothecae sancti Petri apud Carnutas, ordinis divi Benedicti. Nomen quidem Anastasii, quod in vitioso atque ex situ corrupto ms. exemplari erat obliteratum, ex [Col. 0014A] conjectura restituit Joannes Mabillon loco citato, eo quod tempus et stylus Anastasio conveniant. Idem sane dicendi genus, eadem praefationis methodus, quae in praefatione Anastasii ad Passionem MCCCCLXXX martyrum. Itemque in Praefatione Vitae sancti Joannis Eleemosynarii, apud Heribertum Rosweidum in Vitis Patrum p. 137 editionis Lugdunensis anni 1617.
XII. Denique idem edidit Translationem ex Graeco in Latinum Vitae sancti Donati episcopi apud Euriam in Syria, cujus prologum idem qui supra profert in eodem Itinere Italico, pag. 85, hanc Versionem esse Anastasii non dubitans, tametsi ejus nomen in Cassinensi codice desideretur, ex quo praefationem descripsit. Integrum autem libellum edere, ipsi visum non est operae pretium, cum ipsissima ista quae in codice Cassinensi sunt, apud Mombritium vulgata sint: tametsi in Aprili Bollandiano ad diem 30 non alia Donati Acta referantur quam ex Menaeis Graecorum.
[Col. 0014B] XIII. Exstat Anastasii presbyteri et abbatis ac bibliothecarii S. Romanae Ecclesiae ad Adonem archiepiscopum Viennensem epistola in Conciliis ultimae editionis Labbeanae Parisiensis anni 1672, tom. VIII, col. 568, De obitu Nicolai papae I et electione Adriani II, inter epistolas Nicolai papae primi, anno 867, indict. XV. Videas et ejus epistolam nonis Januarii anni 876 ad Hincmarum Rhemensem archiepiscopum indictione IX datam, tomo III Conciliorum Galliae, pag. 423, quam ex Codice Rhemensi exhibuit Jacobus Sirmondus, Binio aliisque Collectoribus antea incognitam. Unam quoque ad Anastasium Bibliothecarium scripsit epistolam Photius patriarcha Constantinopolitanus, ordine 170, pag. 244, brevem, ex qua concludere promptum est magnae tunc auctoritatis fuisse Anastasium Romae.
XIV. Exstat quoque S. Theodorii Studitae abbatis Constantinopolitani sermo de sancto Bartholomaeo [Col. 0014C] Apostolo, qui circa annum 820 inter Graecos clarus doctrina atque pietate emicuit, quem Anastasius S. R. Ecclesiae bibliothecarius ex Graecis in Latinam linguam transtulit et ex ms. codice edendum curavit, Spicilegii tomo III, pag. 13, Lucas de Acherio monachus Benedictinus congregationis sancti Mauri in Gallia.
XV. Cum mortuo Adriano II Romano pontifice cujus bibliothecarius seu referendarius, vel, ut modo loquuntur, secretarius et ab epistolis fuerat, idem munus sub Joanne VIII successore egisset, tanquam bibliothecarius seu Secretarius Joannis VIII papae praedicti, cujus lateri et epistolis adhaerebat, epistolas sex sub nomine ejusdem Graecas Latinasque simul edidit, ad negotia Orientalis Ecclesiae spectantes, quae exstant tomo VIII Conciliorum editionis Labbeanae, in Appendice ad concilium octavum Constantinopolitanum ex ms. codice Vaticano, columnis 1451, 1461, 1473, 1477, 1479, 1485. Qui si superstes diutius in vivis fuisset, alias quoque pontificis [Col. 0014D] ejusdem epistolas utraque lingua Graeca ac Latina posteris reliquisset. Mortuo autem illo sub Joannis VIII pontificatu, Zacharias illi in bibliothecarii seu referendarii officio successor datus est, anno mihi incomperto.
Notitia altera
[Col. 0013D] ANASTASIUS, bibliothecarius Romanus, abbas et presbyter, imo presbyter cardinis, sive cardinalis ab an. 848 clarus temporibus Nicolai I, qui ab anno [Col. 0014D] 858 Adriani II, qui ab anno 867, et Joannis VIII, qui ab anno 858 ad 882, pontificatum gessit, et fortasse etiam secutorum temporibus. Multa ex Graecis Latine [Col. 0015A] vertit «rudiore plerumque stylo et semibarbaro, quanquam,» ut Combefisius in Bibliotheca Concionatoria recte judicat, «nec ipso inutili, plerisque in mediis illius aevi auctoribus Graecis nobis futuris perobscuris, nisi lucem ille scientia quam sermone peritior, vel ita nobis reddens affudisset.» Habemus vero ex Anastasii versione: 1. Chronologiam Nicephori Constantinopolitani, qui an. 828 diem obiit, eique subjunctam stichometriam librorum sacrorum. 2. Historiam Ecclesiasticam, quae inter Scriptores Historiae Byzantinae prodiit, ex eodem Nicephoro, Georgio Syncello et Theophane confessore circa annum 872 contractam. 3. Acta synodi sextae Constantinopoli in Trullo habitae anno 680. 4. Acta synodi septimae, sive synodi Nicaenae II an. 787. 5. Acta synodi octavae Constantinopolitani an. 869, cui ipse interfuit. 6. Collectanea ad controversiam et historiam Monothelitarum spectantia, a Sirmondo edita, atque Combefisio, et obvia etiam tom. XII Bibliothecae Patrum Lugdunens. De quibus singulis dixi [Col. 0015B] tomo IX Bibliothecae Graecae, pag. 337 seqq., de Chronologia etiam tom. VI, pag. 153. Passio 10000 martyrum sub Adriano et Antonino Pio exstat in Actis Sanctorum 22 Junii, tom. IV, pag. 182. Vita Joannis Eleemosynarii patriarchae Alex. apud Rosweidum lib. I de Vitis Patrum, et in iisdem Sanctorum Actis 23 Januarii. Passio S. Demetrii martyris apud Joannem Mabillonium tom. I Analect., pag. 65, et editionis novae pag. 172. Eucomium S. Bartholomaei apostoli ex Graeco Theodori Studitae, in Dacherii Spicilegio, tom. III, et editionis novae tomo II, pag. 123, atque in Combefisii Bibliotheca Concionatoria tomo VII. Epistola ad Carolum Calvum praefixa Scholiis S. Maximi et Joannis Scythopolitani in Dionysium Areopag. ab Anastasio versis, edita ab Usserio in Epistolis Hibernicis, pag. 45. Epistola ad eumdem Carolum praemissa Vitae Dionysii scriptae a Methodio, apud Surium ad 8 Octobris, et Petrum Franciscum Chifletium de uno [Col. 0015C] Dionysio, aliosque. De vita illa ab Anastasio versa vide Mabillonium tom. I Analect., pag. 59 seq., et novae editionis pag. 212, ubi Hincmari de eadem ad Carolum imperatorem litteras exhibet. Idem Mabillonius tomo I Musei Italici pag. 80 seq. vulgavit Anastasii prologos in versas a se Passionem 1480 martyrum in Palaestina sub Chosroe (de quibus Acta Sanctorum 22 Junii, tom. IV, pag. 188) , Miracula S. Basilii Caesareensis, Passionem SS. Cypri et Joannis, et Vitam S. Donati episcopi apud Euricon in Syria. Tribuitur illi etiam versio Historiae de Josaphat et Barlaam inter Joannis Damasceni Opera, Epistolae S. Cyrilli Alex. ad Gennadium, Vitae Petri Alexandrini, Passionis S. Agathii sociorumque ejus: et narrationis Miraculi Berytensis, de imagine Christi a Judaeis transfixa an. 765.
Praeterea ipse scripsisse traditur Anastasius Vitas Pontificum [Col. 0015D] Neutiquam omnium, sed paucorum quorumdam fortasse a Gregorio IV ad Nicolaum I, quibus vicinus vixit auctorem posse esse Anastasium, non sine causa monent eruditi. Vide prae caeteris Friderici Spanhenii Opera tom. II, p. 649 seq. et quae collegii Oudinus tom. II, p. 258 seqq. a Petro usque ad Nicolaum I, quas cum Guilelmo Bibliothecario de Vita Adriani II et Stephani VI sub Anastasii nomine primus ex Marci [Col. 0015D] Velseri Bibliotheca vulgavit Joannes Busaeus, Moguntiae 1602 4. Deinde Carolus Annibal Fabrottus [Col. 0016A] cum Historia Anastasii Ecclesiastica, Parisiis 1649 fol. inter Scriptores Historiae Byzantinae, quos novissime Venetis typis recusos constat. Antonii Dadini Alteserrae notae et observationes excusae separatim, Parisiis 1680 4. Post Busaeum et Fabrottum, splendidam hujus Libri Pontificalis editionem auspiciis Clementis XI papae curare coeperunt doctissimi viri Franciscus Blanchinus et Joannes Vignolius notis et observationibus illustratam [Col. 0015D] Giornale de' Letterati d' Italia tom. XXXI, pag. 441 seq. Acta Eruditorum an. 1719, pag. 425. Anno 1725, pag. 153. Anno 1631, pag. 349. , Romae 1718, 1724, 1728 fol. neque tertio hoc tomo opus absolvitur, qui in Gregorio Magno jam desinit. Post absolutam a Fabricio Bibliothecam hanc Latinam prodiit quartum volumen Romanae editionis. Hujus tria priora a Fabricio indicata sunt. Praecedunt prolegomena nonnulla, in quibus continentur Josephi Blanchini Veronensis congregationis Oratorii de Urbe presbyteri dissertationes epistolares septem; tum opusculum de Vitis Romanorum pontificum a B. Petro apostolo usque ad S. Paulum primum ex Veronensi codice. Item aliud opusculum continens [Col. 0016B] codicem Sacramentorum vetus Romanae Ecclesiae a S. Leone papa confectum, de quo dicemus, cum de S. Leone agendum erit. Opusculum III exhibet Gelasii I decretum e Florentino codice desumptum cum aliis duobus collatum IV. Fragmentum Catalogi Pontificalis in Vigilio desinens, quod integrius recuditur, quam legeretur in tom. III ejusdem editionis Anastasianae. Opusculum V dat Fragmentum Invectivae in Romam pro Formoso. Opusculum VI fert appendicem seu variantes ad Martyrologium Bedae editum in principio tomi II Actorum SS. Bollandi collatum cum codice Veronensi saeculo circiter X. VII Opusculum exhibet Psalterium cum Canticis juxta Vulgatam antiquam, et Italam versionem cum variantibus, et collatione instituta cum aliis vetustissimis Psalteriis. Excipit haec omnia Cajetani Cenni presbyteri Pistoriensis Chronologia Caesarea pontificia tomi IV ab an. Christi 590 usque ad 768.
Totum vero luculenter recensitum exstat novo [Col. 0016C] ejusdem Vignolii [Col. 0016D] Acta Eruditorum an. 1727, pag. 52. Journal des Savants an. 1726. Jun. pag. 248. Mémoires de Trévoux an. 1727, pag. 89. , Romae 1724, forma quarta majore, atque sub idem fere tempus clarissimi Muratorii studio in tomo tertio Rerum Italicarum, Mediolani 1723 fol., addita [Col. 0016D] Vide conspectum meum thesauri Litterarii Italiae pag. 27 seq. et Acta Eruditorum anno 1724, pag. 377 seq. ubi etiam de Petri Boerii episcopi circa an. C. 1380. Urbevetani notis in Anastasium MSS. etiam aliorum auctorum veterum continuatione de Vitis Pontificum a Leone IX ad Joannem XXII.
Chronicon breve Cassinense in anno Christi 857 desinens, quod Anastasio tribuitur, edidit laudatus Muratorius tomo secundo magnae illius atque Italis honori semper futurae Collectionis tom. II, p. 249, sed Anastasium auctorem esse vix ac ne vix quidem sibi persuadet.
Epistola ad Adonem archiepiscopum Viennensem, atque altera de obitu Nicolai I papae et electione papae Adriani II et tertia ad Hincmarum leguntur in tomis Concilior. Regia XXXIII, Labbei VIII, Harduini V, et Veneta Coleti X.
Martini I, papae Epistolas XIV, XV, XVI, XVII et XVIII versas ab Anastasio exhibet et praefationem ejus ad Martinum Narniensem episcopum memorat [Col. 0016D] Binius tom. II Concilior. edit. 1618, atque inde alii.
Elogia
[Col. 0017A] Guilielmus S. R. E. bibiliothecarius in Vita Adriani II [Col. 0017B] Exstat in hoc opere. .
Legati S. R. E. textum synodi ( nempe octavae generalis Constantinopoli celebratae ), verentes ne quid falsum Graeca levitas in eam congesserit, Anastasio sanctae sedis apostolicae bibliothecario (qui tunc temporis pro causa Ludovici serenissimi nostri Augusti cum Suppone archiministro post eos Constantinopolim, divina, ut creditur, dispensatione advenerat) subtiliter inquirendum, antequam subscribant, committunt. A quo quia in utrisque linguis eloquentissimus existebat, studiosissime perscrutatatus, omne quod ad laudem serenissimi nostri Caesaris, sanctissimus dominus Adrianus pontifex in epistola sui decessoris Arsenio episcopo imminente [Col. 0017B] adjecerat, reseratum inveniunt.
Joannes Trithemius, de Scriptoribus ecclesiasticis.
Anastasius apostolicae bibliothecae custos et instaurator sagacissimus, in divinis Scripturis eruditus, et in saecularibus litteris nobiliter doctus, Graeco et Latino multum peritus eloquio, fertur nonnulla composuisse opuscula, sed ad manus nostras nihil eorum pervenit. Transtulit autem multa Graecorum volumina in Latinum, nam jubente Nicolao papa I transtulit Vitam Joannis Eleemosynarii: lib. I. Unam S. Dionysii Hierarchiam: lib. I. Synodum VII universalem: lib. I. Vitas multorum SS. Patrum: lib. I, et alia plura. Scripsit et Historiam Ecclesiasticam usque ad sua tempora, rogante Carolo II, cui imprimis charus erat. Claruit sub Ludovico imperatore secundo, anno Domini 860.
[Col. 0018A] B. Platina de Vitis Pontificum, in JOANNE IX.
Carolus imperator Normannorum regem in gratiam recipiens, e baptismatis fonte levavit, ut scribit Anastasius, qui tum in pretio erat Romanae Ecclesiae bibliothecarius, vir sane utraque lingua doctus, ut e Graeco in Latinum et septimam universalem synodum, et Hierarchiam Dionysii Areopagitae, et Vitas multorum Caroli gratia in Latinum eleganter et docte transtulerit
Onuphrius Panvinius in Platinam, annotat in Nicolaum I
Anastasius monachus, et S. R. E. bibliothecarius usque ad Nicolaum I Romanorum pontificum Vitas, quae adhuc apud me sunt, scripsit, sub quo et ejus successoribus Adriano II et Joanne VIII in Urbe floruit. [Col. 0018B] Quae sequuntur concinnavit Guilielmus quidam, alter bibliothecarius, quae in libro sub Damasi nomine circumfertur, exstant.
Sigebertus Gemblacensis, de illustribus Ecclesiae Scriptoribus, cap. 104.
Anastasius, jubente Nicolao papa, transtulit in Latinum Vitam Joannis Eleemosynarii, scriptam Graece a Leontio episcopo.
Caesar Baronius Annalium Ecclesiasticorum tomo IX.
Anastasius bibliothecarius, etsi rudi stylo, fidelissime tamen rerum gestarum historiam enarravit, imo in rerum sui temporis narratione nullum fideliorem et meliorem scriptorem habemus, apud quem magis cum simplicitate veritas quam cum fuco mendacia valuerunt.
Epistola dedicatoria
Sanctissimo domino nostro CLEMENTI XI, pontifici maximo, Joannes Maria SALVIONI typographus Vaticanus.
Cum artium bonarum praesidio, et incremento datum, BEATISSIME PATER, te agnoscant facultates utiles. ac necessariae in republica optime constituta; typographica non postrema tuo se munere ac largitate restitutam sentit; quin etiam de tuo judicio gloriatur: quod hanc veluti administram universarum impense foveas, earumque in primis, quae in religionis officiis procurandis beneficia sua referunt ad aeternitatem. Quos itaque labores in eadem excolenda, tenues quidem, sed non poenitendos, tuis auspiciis, hactenus impendi, experior a clementia tua ita benigne susceptos, et a munificentia tua ita largiter ornatos ad me rediisse, ut in domicilio Romanae Universitatis, quam Sapientiam vocant, officina amplissima instructa, in eodem [Col. 0021] Archigymnasio typographus, mox etiam Vaticanus, te dante, sim renuntiatus. Haec nominis amplitudo me sollicitum reddit, ut qui par gratiae referendae non sim munifico erga me principi, exspectationi sanctissimi Patris saltem pro modulo respondere connitar. Qua igitur ratione id contendam hac editione Operis Anastasii, id tibi, PATER BEATISSIME, laboris, et consilii mei non tantum domino indulgentissimo, verum etiam judici ac patrono clementissimo, exponendum humiliter duxi: tuoque sub auspicio caeteris aperiendum, ut sciant quicunque opella nostra imposterum usuri sunt, quibus praesertim operibus prela officinae nostrae exerceri cupiam, ex quo Vaticani typographi munere a sacerdote maximo sum donatus.
[Col. 0021] Ex R. P. Bonanni in expl. nummi postr. Sixti V. Typographiam Vaticanam cum institueret immortalis memoriae pontifex Sixtus V, professus est eo consilio fundatam, ad sanctorum scilicet opera restituenda, catholicamque religionem toto orbe propagandam. Quanto autem studio se comparaverint ad implendum susceptae provinciae munus quotquot ejus officinae librariae curam administrabant, satis ostendunt opera egregia per eos annos edita typis Vaticanis: utriusque Testamenti lectio quam emendatissima, conciliorum generalium Acta ex probatissimis codicibus descripta, sanctorum Patrum lucubrationes ad veterum exemplarium fidem summopere castigatae. Annales Ecclesiae a Baronio tunc inchoati, et ejusmodi librorum genera nunquam intermoritura. Nae celebres illi editores Vaticani Aldinam elegantiam cum utilitate et majestate argumenti omnium gravissimi conjunxerunt. Post uberem igitur messem undique conquisitam, et adeo feliciter illatam in Ecclesiae horreum, quale spicilegium supererit a me colligendum, eo dignum nomine, quo placuit SANCTITATI VESTRAE conatus meos honestare, dum in vitam revocaret post unum, aut alterum saeculum typographiam Vaticanam? Animo tamen despondere nos minime sinit sacrorum seges, quam magnus pater familias paratam servat industriae coloni, non secus ac vineae fructus, et mercedis proventum vinitoribus vocatis ad horam nonam, et undecimam. Nam quae provincia tibi non ferax futura sit, BEATISSIME PATER, si ab extrema etiam Syria, et desertis, ac solitudinibus Nitriae ac Thebaidis colligis fructus, pluribus ante nos saeculis denegatos aut occultatos? Acta enim Martyrum, ab Eusebio collecta, et turbine quodam aetatis barbarae ita abrepta ac dispersa, ut post annos non integros trecentos frustra quaererentur in scriniis Ecclesiae, nuper ex Oriente attulisti cum aliis praeclaris codicibus ducentis, tuo jussu ac munificentia comparatis ad instruendam novis copiis bibliothecam Vaticanam. Quanta amplitudo regionis nostris laboribus excolendae hoc uno in prospectu ante oculos aperitur! Cum itaque materia editionum defutura minime sit sub optimo principe, sacris litteris impense addicto, praestabit, ut ego arbitror, specimen ejus diligentiae exhibere, quam tua Vaticana typographia polliceri potest cultoribus graviorum disciplinarum, tum in delectu operum edendorum, tum in castigatione atque elegantia editionis
Tria haec spondere cum ausim, etiam praestare conatus sum in his excudendis Romanorum Pontificum Vitis, quae Anastasii nomine donari solent. Delectus in primis utilis reputari profecto debet, qui gesta praecipua complectitur decessorum tuorum in Petri cathedra, successionemque non interruptam: universa haec genuinis notis descripta ex diptychis et heortologiis nascentis Ecclesiae. Non alia rudimenta maximi operis Annalium Baronio fuisse fatetur inclytus scriptor [Col. 0021] Baron. tom. I. Annal. in epistola Dedic. ad Sixtum V in epistola nuncupatoria ad Sixtum pontificem, quam Vitas sanctorum et exempla Patrum: unde adversaria colligens ad usum familiarium concionum, pro consuetudine Oratorii sui quotidie habendarum, ex parvo semine ingentem arborem exortam vidit. At Vitae maximorum pontificum hac etiam brevitate enuntiatae, qua potissimum veritas gaudet, quanto rerum pondere et momento polleant, satis, spero, indicabitur in praefatione ad Lectorem. Castigatio accurata (quod erat alterum a me pollicitum et praestandum) se prodet in uniuscujusque folii conspectu primo. Videbit Lector, omnium fere cultarum nationum, quae in Europa sunt, collatis studiis hanc operis emendationem esse adornatam. Codicum praestantiorum variantes lectiones, quas bibliothecae prae caeteris celebres attulerunt, Vaticana, Caesarea Vindobonensis, Regia Ludovici Magni, Regia Christinae, Florentina, Farnesiana, Barberina, Otthoboniana, Cavensis et Colbertina, occurrent ad singulas lectiones. Ex Germania superiori Velserus, et Freherus, necnon Binius, et Surius; ex inferiori Lucas Holstenius, et Emmanuel a Schelestrate; ex Gallis Labbeus, et Fabrottus; ex Hispanis Penia; ex Italis Baronius (ut unus sit instar omnium) symbolam suam contulerunt. Hoc agmen scriptorum primi subsellii vadem adhibeo delectus operis a me suscepti, et castigationis promissae: quod etiam pertinet ad dignitatem Ecclesiae omnium matris, libenter approbaturae, in tot nationum filiis devotam sibi pietatem feliciter occupatam in describendis fideliter gestis pontificum maximorum. Tertium illud, quod pollicebar ductus auspicio jussionis, et beneficentiae tuae, PATER BEATISSIME, est elegantia editionis: quam usus docuit conferre plurimum ad operis perennitatem. Hanc vero consectatus sum impensis non mediocribus, consilio praestantium virorum, et comparatione editionum, quae peritorum consensu habentur maxime nobiles. Felicem me reputabo, si pro votis id obtinuero, ut SANCTITAS VESTRA persuasum habeat, typographi sui fidem, obedientiam, ac diligentiam [Col. 0023] ita semper paratam fore; ut is apostolicis pedibus saepe accidens, et per salutis nostrae signum pontificia manu productum a Deo vires impetrans, a quo omnis sufficientia nostra est, ex hoc qualicunque specimine, veneratione maxima tibi oblato, ad constitutam sibi Vaticani impressoris metam nunquam non progredi videatur.
Epistola
Cum, sicut nobis abunde perspectum est, dilectus filius Joannes Maria Salvioni, ubi primum typographiam suam in aedibus gymnasii Sapientiae nuncupati almae urbis nostrae ei ad id jussu nostro assignatis, nostraque impensa ampliatis, magnifice aperuit; impensius autem et alacrius, postquam nos illum per speciale chirographum die 28 Augusti anni proxime praeteriti manu nostra signatum typographiae Vaticanae ad aedes praedictas a nobis translatae praeposuimus, et typographum Vaticanum cum honoribus, privilegiis, praerogativis et facultatibus consuetis, congruo ei insuper constituto stipendio, deputavimus; in eam curam, nullis parcendo sumptibus, indesinenter incubuerit, ut libri nitidissimis characteribus impressi, summaque diligentia ac fide recogniti et emendati, ab eadem sua typographia in publicum ederentur: nec sane laudabili proposito frustratus sit, cum quamplura, quae ille hactenus vulgavit, volumina, praesertim sacrorum ecclesiasticorumque scriptorum ita exculta, ornata atque correcta in lucem prodierint, ut a litteratis viris, iisque omnibus, apud quos bonae artes in pretio sunt, communi plausu excepta fuerint. Novissime vero, sicut idem Joannes Maria nobis nuper exponi fecit, ipse celebrem librum, cui titulus: Anastasii Bibliothecarii de Vitis Romanorum Pontificum, a B. Petro apostolo ad Nicolaum I, adjectis Vitis Adriani II et Stephani VI, Auctore Guillelmo Bibliothecario, suis typis ad publicam omnium ac praesertim ecclesiasticae historiae studiosorum utilitatem mandare decreverit; sed tamen vereatur ne, postquam editus fuerit, alii, qui ex alieno labore lucrum quaerunt, librum hujusmodi in ipsius Joannis Mariae praejudicium terum imprimi curent. Nos ejusdem Joannis Mariae indemnitati, ne ex impressione hujusmodi aliquod dispendium patiatur, providere, illumque specialibus favoribus et gratiis prosequi volentes, et a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti, aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et poenis, a jure, vel ab homine quavis occasione, vel causa latis, si quibus quomodolibet innodatus existit, ad effectum praesentium duntaxat consequente harum serie absolventes, et absolutum fore censentes: supplicationibus ejus nomine nobis super hoc humiliter porrectis inclinati, eidem Joanni Mariae, ut viginti annis proximis a primaeva libri praefati impressione computandis durantibus, dummodo tamen ille a dilecto filio magistro sacri palatii apostolici approbatus sit, nemo tam in Urbe praefata, quam in reliquo Statu ecclesiastico mediate vel immediate nobis subjecto librum praedictum sine speciali memorati Joannis Mariae, aut ab eo causam habentium licentia imprimere, aut ab alio, vel aliis impressum vendere, aut venalem habere, aut proponere possit, apostolica auctoritate tenore praesentium concedimus et indulgemus. Inhibentes propterea utriusque sexus Christi fidelibus, praesertim librorum impressoribus, et bibliopolis sub quingentorum ducatorum auri de Camera, et amissionis librorum, et typorum omnium pro una Camerae nostrae apostolicae, et pro alia praefato Joannis Mariae ac pro reliqua tertiis partibus accusatori, et judici exsequenti irremissibiliter applicandis, et eo ipso absque ulla declaratione incurrendis poenis, ne dictis viginti annis durantibus librum praefatum, aut aliquam ejus partem, tam in Urbe, quam in reliquo Statu ecclesiastico supradictis, sine hujusmodi licentia imprimere, aut ab aliis impressum, aut impressam vendere, seu venalem habere quoquomodo audeant, seu praesumant. Mandantes propterea dilectis filiis nostris, et apostolicae sedis de latere legatis, seu eorum vice legatis, aut praesidentibus, gubernatoribus, praetoribus, et aliis justitiae ministris provinciarum, civitatum, terrarum, et locorum Status nostri ecclesiastici praefati, quatenus praedicto Joanni Mariae, seu ab eo causam habentibus praedictis in praemissis efficacis defensionis praesidio assistente; quandocunque ab eodem Joanne Maria fuerint requisiti, poenas praedictas contra quoscunque inobedientes irremissibiliter exsequantur. Non obstanibus constitutionibus, et ordinationibus apostolicis, ac quibusvis statutis, et consuetudinibus, etiam juramento, confirmatione apostolica, vel quavis firmitate alia roboratis, privilegiis quoque, indultis, et litteris apostolicis in contrarium praemissorum quomodolibet concessis, confirmatis, et innovatis, caeterisque contrariis quibuscunque. Volumus autem ut praesentium transsumptis et jam in ipso Libro impressis, manu alicujus notarii publici subscriptis, et sigillo personae in ecclesiastica dignitate constitutae munitis eadem prorsus fides ubique adhibeatur, quae ipsis praesentibus adhiberetur, si forent exhibitae, vel ostensae. Datum Romae apud S. Mariam Majorem sub annulo piscatoris die prima Junii 1718, pontificatus nostri anno 18.
F. cardinalis OLIVERIUS.
Catalogus pontificum Romanorum
I. Sanctus Petrus.
SECT. 1
II. S. Linus.
2
III. S. Cletus.
3
IV. S. Clemens.
4
V. S. Anacletus.
5
VI. S. Evaristus.
6
VII. S. Alexander.
7
VIII. S. Sixtus.
8
IX. S. Telesphorus.
9
X. S. Hyginus.
10
XI. S. Anicetus.
11
XII. S. Pius.
12
XIII. S. Soter.
13
XIV. S. Eleutherius.
14
XV. S. Victor.
15
XVI. S. Zephyrinus.
16
XVII. S. Calixtus.
17
XVIII. S. Urbanus.
18
XIX. S. Anterus.
19
XX. S. Pontianus.
20
XXI. S. Fabianus.
21
XXII. S. Cornelius.
22
XXXIII. S. Lucius.
23
XXIV. S. Stephanus.
24
XXV. S. Sixtus II.
25
XXVI. S. Dionysius.
26
XXVII. S. Felix.
27
XXVIII. S. Eutychianus.
28
XXIX. S. Caius.
29
XXX. S. Marcellinus.
30
XXXI. S. Marcellus.
31
XXXII. S. Eusebius.
32
XXXIII. S. Melchiades.
33
XXXIV. S. Silvester.
34
XXXV. S. Marcus.
49
XXXVI. S. Julius.
50
XXXVII. S. Liberius.
51
XXXVIII. S. Felix II.
53
XXXIX. S. Damasus.
54
XL. S. Siricius.
55
XLI. S. Anastasius.
56
XLII. S. Innocentius.
57
XLIII. S. Zosimus.
59
XLIV. S. Bonifacius.
60
XLV. S. Coelestinus.
62
XLVI. S. Sixtus III.
63
XLVII. S. Leo.
66
XLVIII. S. Hilarus.
68
XLIX. S. Simplicius.
72
L. S. Felix III.
73
LI. S. Gelasius.
74
LII. S. Anastasius II.
75
LIII. S. Symmachus.
76
LIV. S. Hormisda.
82
LV. S. Joannes.
87
LVI. S. Felix IV.
90
LVII. S. Bonifacius II.
91
LVIII. S. Joannes II.
93
LIX. S. Agapetus.
94
LX. S. Silverius.
97
LXI. Vigilius.
102
LXII. Pelagius.
109
LXIII. Joannes III.
110
LXIV. Benedictus.
111
LXV. Pelagius II.
112
LXVI. S. Gregorius.
113
LXVII. Sabinianus.
114
LXVIII. Bonifacius III.
115
LXIX. S. Bonifacius IV.
116
LXX. S. Deusdedit.
117
LXXI. Bonifacius V.
118
LXXII. Honorius.
119
LXXIII. Severinus.
121
LXXIV. Joannes IV.
124
LXXV. Theodorus.
125
LXXVI. S. Martinus.
130
LXXVII. S. Eugenius.
134
LXXVIII. S. Vitalianus.
135
LXXIX. Adeodatus.
137
LXXX. Donus.
139
LXXXI. S. Agatho.
140
LXXXII. S. Leo II.
147
LXXXIII. Benedictus II.
151
LXXXIV. Joannes V.
154
LXXXV. Conon.
156
LXXXVI. Sergius.
158
LXXXVII. Joannes VI.
165
LXXXVIII. Joannes VII.
167
LXXXIX. Sisinnius.
169
XC. Constantinus.
170
XCI. S. Gregorius II.
177
XCII. S. Gregorius III.
198
XCIII. S. Zacharias.
206
XCIV. Stephanus II.
triduo vixit in Pont
227
XCV. Stephanus III.
227
XCVI. S. Paulus.
257
XCVII. Stephanus IV.
262
XCVIII. S. Hadrianus.
290
XCIX. S. Leo III.
358
C. Stephanus V.
426
CI. S. Paschalis.
430
CII. Eugenius II.
452
CIII. Valentinus.
453
CIV. S. Gregorius IV.
457
CV. Sergius II.
479
CVI. S. Leo IV.
494
CVII. Benedictus III.
556
CVIII. S. Nicolaus I.
577
CIX. Hadrianus II.
613
Vitae desiderantur
CX. Joannis VIII.
CXI. Marini.
CXII. Hadriani III.
CXIII. Stephani VI.
641
Vita superest
Index alphabeticus pontificum Romanorum
Adeodatus.
137
Agapetus.
94
Agatho.
140
Alexander.
7
Anacletus.
5
Anastasius.
56
Anicetus.
11
Anterus.
19
Benedictus I.
111
Benedictus II.
151
Benedictus III.
556
Bonifacius I.
60
Bonifacius II.
91
Bonifacius III.
115
Bonifacius IV.
116
Coelestinus.
62
Caius.
29
Callixtus.
17
Clemens.
4
Cletus.
3
Conon.
156
Constantinus.
170
Cornelius.
22
Damasus.
54
Deusdedit.
117
Dionysius.
26
Donus.
139
Eleutherius.
14
Evaristus.
6
Eugenius I.
134
Eugenius II.
452
Eusebius.
32
Eutychianus.
28
Fabianus.
21
Felix I.
27
Felix II.
53
Felix III.
73
Felix IV.
90
Gelasius.
74
Gregorius I.
113
Gregorius II.
177
Gregorius III.
190
Gregorius IV.
457
Hadrianus I.
290
Hadrianus II.
613
Hilarus.
58
Honorius.
119
Hormisda.
82
Hyginus.
10
Innocentius.
57
Joannes I.
87
Joannes II.
93
Joannes III.
124
Joannes IV.
110
Joannes V.
154
Joannes VI.
165
Joannes VII.
167
Julius.
50
Leo I.
66
Leo II.
147
Leo III.
358
Leo IV.
494
Liberius.
51
Linus.
2
Lucius.
23
Marcellinus.
30
Marcellus.
31
Marcus.
49
Martinus.
130
Melchiades.
33
Nicolaus.
577
Paschalis.
430
Paulus.
257
Pelagius I.
109
Pelagius II.
112
Petrus.
1
Pius.
12
Pontianus.
20
Sabinianus.
114
Sergius I.
158
Sergius II.
479
Severinus.
121
Silverius.
97
Silvester.
34
Simplicius.
72
Siricius.
55
Sisinnius.
169
Sixtus I.
8
Sixtus II.
25
Sixtus III.
63
Soter.
13
Stephanus I.
24
Stephanus II.
227
Memoratur, sed non describitur ejus Vita, quia decessit die tertia post electionem.
Stephanus III.
227
Stephanus IV.
262
Stephanus V.
426
Stephanus VI
641
Symmachus.
76
Telesphorus.
9
Theodorus.
125
Urbanus.
18
Valentinus.
453
Victor.
15
Vigilius.
102
Vitalianus.
135
Zacharias.
206
Zephyrinus.
16
Zosimus.
59
Praefatio
[Col. 0027] 1. Utilitas inquirendi de auctoribus Vitarum pontificum Romanorum, quas complectitur hic liber dictus PONTIFICALIS: eorumque de auctorum aetate, stylo, praestantia, illustrata per eruditos praesules Holstenium, Ciampinum, et Schelestratium in Operibus Romae editis.
2. Labores Holstenii commendant plurimum operis dignitatem in praeclara Dissertatione Schelestratii: quae recenset exemplaria Italicarum bibliothecarum praecipua, ab utroque praesule consulta.
3. Ilius Dissertationis integra editio reservatur tomo secundo, complexuro notas variorum ad hunc librum pontificalem.
4. Interea meditata potiora utriusque praesulis (Holstenii, et Schelestratii) inde seliguntur, pertinentia ad criticen istius libri, augenda novis observationibus in hac praefatione; ubi agendum proponitur, de nomine libri, ejusque aetate, auctoribus, origine, et incrementis, necnon de illius historiae fide, ac documentis.
5. Nomina vetustiora hujus libri sunt: LIBER PONTIFICALIS, seu LIBER GESTORUM PONTIFICALIUM, seu VITAE PONTIFICUM ROMANORUM. Licet novissime appellatus a Velsero fuerit LIBER ANASTASII BIBLIOTHECARII DE VITIS PONTIFICUM ROMANORUM, attamen pars maxima ejusdem saeculo integro ante Anastasium conscripta fuit. Enumerantur exemplaria libri, Anastasii aetate antiquiora.
6. Ab Holstenio probatur pars prima libri complectens Vitas summorum pontificum a S. Petro ad Gregorium III, [Col. 0028] edita istius aetate circa annum Christi 730, ex hujus Vita incompleta in vetustis codicibus ms. ibi desinentibus.
7. Schelestratius confirmat sententiam Holstenii ex testimoniis libri in Vita Leonis II et in Vita Cononis: quae indicant earumdem auctorem scripsisse ante annum 750.
8. Primae huic collectioni Vitarum usque ad Gregorium III accesserunt appendices duae, a diversis scriptoribus adjectae. Prima complectitur Vitas Zachariae et Stephani III, posterior reliquas usque ad Adrianum secundum: quas inter Anastasius Bibliothecarius unicam scripsit Nicolai papae primi et Guillelmus, Anastasii successor, duas postremas.
9. Hic Liber Pontificalis, licet contextus ab auctoribus octavi et noni saeculi, desumptus est magna sui parte ex duobus Catalogis pontificum Romanorum, quorum prior conscriptus fuit quarto Christi saeculo sub Liberio papa, alter sub Felice papa IV, aetate Justiniani. Sed priori catalogo genuino adjecit impostor aliquis sequioris aetatis commentitias epistolas duas. Hieronymi ad Damasum, et Damasi ad Hieronymum: quae in errorem traxerunt incaute appellantes hunc librum nomine Damasi.
10. His delibatis ex Dissertatione Schelestratii, et ex medietatis Holstenii, proponitur in hac Praelatione agendum de origine, auctoritate ac fide historiae in hisce Vitis expressae, ejusque documentis, seu probationibus.
11. Origo prima debetur duobus Catalogis indicatis, primo scilicet sub Liberio, et alteri sub Felice IV. Auctor [Col. 0029] secundi Catalogi sexto saeculo transcripsit verba prioris jam contexti quarto saeculo; et ex aliis documentis addidit plura in Liberianae aetatis Catalogo, utpote breviori, non expressa. Scriptor vero primae partis Libri Pontificalis retulit octavo saeculo in Vitas Pontificum verba secundi Catalogi, et plura similiter adjecit aliunde percepta.
12. Additiones Libri Pontificalis supra Catalogum secundum plerumque sunt expositiones, ac veluti notae uberiores, clarius exponentes ea quae contractius et obscurius in secundo Catalogo indicabantur.
13. De auctoritate rerum in utroque Catalogo enuntiatarum. Et primum agitur de utriusque Catalogi aetate, exemplaribus et editione.
14. Prior Catalogus, sub Liberio conditus, circa annum 354, editus fuit a Bucherio cum aliis reliquiis opusculorum ejusdem saeculi quarti, plurimo in pretio habitis apud eruditos. Descriptus fuerat in vetustis membranis, olim spectatis a Cuspiniano. Inde transcriptus, atque iterum collatus cum aliis exemplis, castigatior editus est a Schelestratio.
15. Alter Catalogus sub Felice IV, aetate Justiniani contextus, circa annum Christi 530, vulgatus fuit a Schelestratio ex codice scripto aetate Caroli Magni, olim in regia Bibliotheca Christinae Suecorum reginae, nunc in Vaticana asservato: collata opera Stephani Baluzii, ministrantis lectiones variantes codicis Colbertini, ejusdem aetatis Caroli Magni.
16. De auctoritate rerum in Catalogis expressarum, quae sunt: in priori quidem nomen pontificis, anni regiminis, et paria consulum, quibus inivit, et quibus desiit; in secundo autem Catalogo additur nomen patris, et regio Urbis, si Romanus est, vel patria, si extraneus; et numerus ordinationum: et aliquot decreta seu Constitutiones illius pontificis de quo agitur.
17. Nomen pontificis reddere cum patris nomine probatur fuisse ex more aetatum quibus catalogi scribebantur. Regionis nomen, in pontificibus natione Romanis observatum, videtur ex institutione Clementis primi, et indicat Catalogum illum fuisse collectum ex Actis martyrum, scriptis per septem notarios, ab eodem S. Clemente constitutos in Urbe. Quae Acta in persecutionibus Decii et Diocletiani fuerant absumpta, supplebantur satis per historiam Hegesippi superstitem aetate Eusebii, necnon ex testimoniis Irenaei, et aliorum scriptis, unde Eusebius potuit successionem pontificum Romanorum edere, adeoque etiam auctor Catalogi scribens Eusebii saeculo eamdem successionem potuit exhibere.
18. Chronologia pontificum Romanorum, per consulatus in utroque Catalogo consignata, haberi etiam potuit quarto et sexto saeculo, partim ex inscriptionibus martyrum, depositorum in coemeteriis suburbanis, partim ex actis eorumdem pontificum et martyrum, necessario memorantibus principes et magistratus sub quibus martyrio afficiebantur.
19. Acta genuina passionis S. Ignatii probant aetate S. Clementis eadem Acta signari consuevisse epocha imperatoris et consulum. Alia vero Acta Romana cum recenseant praefectum Urbi, et Provincialia cum memorent praesidem, aut praefectum provinciae, continent characteres aetatis satis definitos, ad contexendum saeculis quarto, et sexto, primum, et ultimum Catalogum.
20. Ordinationes per secundum Catalogum memoratae in singulis pontificibus probantur haberi debuisse in Ecclesia Romana ex prima institutione sacerdotalis hierarchiae servato exemplo veteris sacerdotii, epocham ordinationum memorantis in divinis litteris.
21. In Urbe tanta fuit existimatio sacerdotii etiam profani apud ethnicos ut hi diligenter expresserint cooptationes et initiationes suas aereis et marmoreis documentis, et Fastis Collegiorum, per consules et annos Urbis referentibus successiones sacerdotum etiam minorum; et in Kalendariis, aetate Augusti, et Claudii publice propositis, adnotaverint diem pontificatus maximi per eosdem principes assumpti.
22. Mos incidendi tabulis marmoreis Acta sacerdotalia apud Romanos viguit a primo Christi saeculo ad quartum, ut probatur testimoniis lapidum quae supersunt.
23. Quare episcopi Romani Petri successores in pontificatu vere maximo per Christum instituto, necnon primi fideles, de tanto sacerdotio, ejusque hierarchiae gradibus pro dignitate sentientes, secuti morem sacrarum litterarum, et usum pariter suorum temporum, studuerunt etiam prioribus Ecclesiae saeculis diligenter curare tabulas ordinationum sacerdotalium. Quin etiam tempore persecutionum nobis reliquerunt decreta marmoribus impressa (ut in marmorea sede S. Hippolyti cernimus) de Paschate, ac jejunio, referenda ad Acta pontificum.
24. Pace Ecclesiae reddita sub Constantino, multo plura [Col. 0030] documenta marmoreis tabulis insculpta fuerunt a successoribus Petri in sede apostolica Romana, ut comprobant genuinae inscriptionis S. Damasi papae, et aliorum adhuc superstites.
25. Ex utroque numero inscriptionum tempore persecutionis, et in pace Ecclesiae contexti sunt indiculi depositionum episcoporum, et martyrum, ad usum Ecclesiae Romanae quarto Christi saeculo: quorum aliquot edidit Bucherius una cum priori Catalogo pontificum Romanorum sub Liberio.
26. Mos in Romana Ecclesia custoditus signandi epochas pontificum per consulatus, et colligendi ex eis diptyca, et indiculos, ac successiones, apparet transmissus ad alias proximas sedes episcopales; in Italia subinde fundatas auctoritate summi pontificis. Afferuntur exempla Ecclesiae Nolanae episcoporum ita signatorum in antiquis lapidibus, spectantia ad aetatem inter utrumque Catalogum interceptam. Quare multo diligentius servatus est mos non interruptus istius chronologiae in Ecclesia Romana, omnium matre per beatum Petrum instituta.
27. Summi pontifices Christiani quarti et quinti saeculi, sacras ordinationes plerumque celebrantes in basilica Vaticana (uti constat ex sermonibus Leonis Magni) jure merito curarunt tot monumentis publice incisis celebrare dignitatem maximi sacerdotii, a Christo Domino percepti, et communicati B. Petro, et successoribus, ut apponerent sacra verae religionis, hoc praesertim in loco Vaticani collis, quem Roma ethnica foedaverat Actis sacerdotalibus profanarum suarum religionum, sive superstitionum.
28. Recensentur Acta marmorea collegii Fratrum Arvalium, et cooptationes ethnici sacerdotii, et initiationes Isiacorum, Mithrae, Sarapidis, Matris magnae, Solisque sacerdotum, reperta in ipsa crepidine coliis circa basilicam Vaticanam, quae ostendunt, ibi fuisse ab ethnicis frequentatas hujusmodi superstitiones, quibus abolendis, ut ait Leo Magnus, feliciter destinatus Petrus Apostolus sedem veritatis in Urbe fixit, omnium errorum tunc temporis magistra sub impp. Claudio, et Nerone, et a se reddita discipula veritatis.
29. Ex veteri ara insculpta anno aerae Christianae 160, et Lugduni reperta, atque illustrata per R. P. Dominicum de Colonia soc. Jesu theologum, percipimus, secundo Christi saeculo ab ethnicis usum inductum transmittendi ex Vaticano colle Romano ritum superstitiosum Ideae Matris deorum ab iisdem dictae in Colonias: aemulante diabolo, ut ait Tertullianus, in idolorum mysteriis irrito conatu subvertere nostra sacra per sacrilegam imitationem.
30. Conatus ethnicorum irriti, non secus ac Dagonis simulacrum coram arca testamenti conciderunt: nostrique Romani praesules super ruinas confractae idololatriae erigentes crucis tropaeum, et Acta sacerdotii Christiani semper illustriora, ac firmiora ostendentes, eadem signarunt marmoreis tabulis, et ad perennem rei memoriam fixerunt publice, praesertim in Vaticana basilica, etiam aetate S. Gregorii tertii, qua scilicet edebatur hic Liber pontificalis. Quare satis constat de fide, et auctoritate rerum in utroque Catalogo memoratarum, unde Liber Pontificalis desumptus fuit.
31. Gradus fit ex documentis Catalogorum ad documenta reliquae historiae super Catalogos additae in eodem Libro Pontificali. Ostenditur, aetate sancti Gregorii tertii plurima documenta superfuisse rerum, quae narrantur in Libro Pontificali, non solum in Archivis, sed etiam in publicis inscriptionibus: quibus haec ipsa historia comprobatur juxta tria potiora rerum capita in Libro enuntiata. Ea vero sunt: 1. Chronologia et successio pontificum. 2. Eorum sacrae ordinationes. Hierarchiam Ecclesiae constituentes, et decreta, seu constitutiones. 3. Sacrarum aedium fundationes, instaurationes, donaria et reliqua gesta pontificalia.
32. Dum Liber Pontificalis conscribebatur sub Gregorio III, primum caput pertinens ad chronologiam pontificiam praeter adjumenta duplicis Catalogi, firmamenta obtinuit in diptychis Ecclesiarum, in Actis conciliorum, Historia, et Chronicis Eusebii, et caeterorum Latinae et Graecae Ecclesiae scriptorum, aliorumque Orientalium, in genuinis inscriptionibus coemeteriorum SS. martyrum, praesertim Romanis, quae nostra etiam aetate supersunt post annos mille ab editione Libri Pontificalis.
33. Caput alterum referendum ad decreta et ordinationes colligi poterat ex iisdem fontibus, tum etiam ex ritibus liturgiae in Ecclesia Romana observatis, necnon ex epistolis pontificum Romanorum.
34. Harum epistolarum aliquot fragmenta producta in Eusebii Historia, continent indicia decretorum sedis apostolicae antistitum, praecedentium easdem epistolas ab Eusebio relatas.
[Col. 0031] 35. Ordinationes episcoporum, presbyterorum, et diaconorum, memoratae in Catalogis, et inde descriptae ab auctore Libri Pontificalis mirifice confirmantur ex memoriis genuinis consecrationis ecclesiarum, et altarium, quae marmoribus mandari coeperunt etiam prioribus Ecclesiae saeculis. Profertur consecratio aedis sacrae marmori commendata a S. Damaso papa: aliaeque epochae fundationum ecclesiarum eodem saeculo signatae, et insculptae marmoribus etiam in provinciis Occidentalibus.
36. Sacri fontes a SS. Damaso, Sixto III et Hilario constructi, aut amplificati, necnon aliae structurae ecclesiarum cognoscuntur ex eorumdem pontificum inscriptionibus genuinis.
37. Aetate S. Gregorii III etiam Acta concilii Romani, memorati in hoc Libro Pontificali, leguntur marmori incisa et asservata in cryptis veteris basilicae Vaticanae.
38. In basilica S. Pauli via Ostiensi legitur incisum aetate ejusdem S. Gregorii III ipsius diploma, seu Breve, ut vocant, de nunero quotidiano missarum et oblationum ibidem constituto. Quare complura genuina documenta decretorum apostolicae sedis antistitum ab initio tertii saeculi ad nonum non modo legebantur in marmoreis tabulis aetate scriptorum Libri Pontificalis, sed etiam nostra leguntur.
39. Eadem monumenta inscriptionum barbaro stylo incisarum ostendunt aetatem Libri Pontificalis: primum contexti paulo post initium octavi saeculi, quando barbaries a Longobardis in Italiam invecta, et late producta per ducentos annos eorumdem dominationis, Latinae linguae cultum ita foedaverat, ut etiam regii diplomatum magistri ac notarii Latini sermonis regulas omnes negligerent.
40. Producuntur exempla duorum diplomatum Desiderii Longobardorum regis postremi, et Adelchis ejus filii; ex autographis asservatis Brixiae in archivo monasterii S. Juliae.
41. Eadem barbaries irrepserat in Galliae partem littoralem Italiae proximam, tunc temporis turbatam a Saracenis, ut ostendit inscriptio Massiliensis, incisa circa aetatem Gregorii III.
42. Notarii principum Longobardorum Capuae et Spoleti nihilo clementius habuerunt per eadem tempora Latinas litteras: quos deinde posteri sunt imitati usque ad saeculum decimum. Quare comprobatur undequaque ex stylo aetatis proprio in publicis monumentis, scriptores Libri Pontificalis octavo, et nono saeculo illum dictasse.
43. Tertium caput rerum in Vitis Pontificum memoratarum complectitur bona mobilia et immobilia ecclesiis donata, quae partem non modicam Libri constituunt. Horum pariter donorum complura documenta, eaque publica, ministrabant scriptoribus Libri Pontificalis archiva ecclesiarum, ex legibus sacrorum canonum, et pontificum decretis instruenda regestis, ac documentis genuinis ejusmodi donationum.
44. Praeter membranas archivorum, etiam marmora ecclesiarum incidebantur, non raro nominibus fundorum, et actis donationum.
45. Donatio S. Gregorii Magni ad luminaria concinnanda in basilica Vaticana adhuc legitur incisa marmoribus ejusdem aetate, et modo cernitur parieti affixa in porticu ejusdem basilicae.
46. In basilica S. Pauli legitur diploma ejusdem pontificis, commendatum tabulae marmoreae simili de causa, datum vero ad Felicem subdiaconum et rectorem provinciae Patrimonii viae Appiae in primo Phocae Augusti consulatu indict. VII, VIII februarii, hoc est anno Christi 604; ex quo marmore apparet jussio pontificia de autographo praecepto scriniis apostolicis inferendo.
47. In alio marmore basilicae Liberianae sub Gregorio quarto non modo legitur enumeratio fundorum ecclesiae donatorum, sed etiam producitur causa, et comprobatur usus per eadem tempora frequentatus incidendi marmoribus documenta publica donationum, post acta genuina in [Col. 0032] archivum relata. Unde colligitur abundasse documentis donationum aetatem scriptorum Libri Pontificali tam in archivis quam in parietibus sacrarum aedium.
48. Leguntur etiam insculptae vetustis lapidibus formulae precum a summis pontificibus incisae, et praesertim a S. Gregorio III, quae supersunt in cryptis Vaticanis.
49. Praeter basilicas patriarchales Urbis, etiam tituli presbyterorum, et diaconiae, aliaeque aedes sacrae, et monasteria servant marmorea documenta fundorum ad eadem sacra loca pertinentium. Videmus exemplum in titulo Pammachii, sive SS. Joannis et Pauli, in diaconia S Mariae in Cosmedin, quae etiam Schola Graeca dicitur, eique proxima in ecclesia, nunc diruta, Sancti Valentini: necnon in Graeca inscriptione destructi Monasterii S. Erasmi prope titulum S. Stephani in monte Caelio: et in dotatione sepulcri anno Christi 577 servata in sacrario S. Angeli in Burgo.
50. Communis haec praxis, et consuetudo urbana in basilicis, titulis, diaconiis, ecclesiis etiam minoribus, monasteriis, imo et in sepulcralibus donationibus Romae observata a sexto saeculo ad decimum, derivata etiam fuit ad proximos Urbi episcopatus, ut comprobant inscriptiones ecclesiae cathedralis Anagninae ac Tiburtinae.
51. Quin etiam in ecclesias et regiones Italiae ab Urbe remotiores id moris penetrasse docet inscriptio, aetate S. Gregorii III incisa prope Ravennam in celebri aede S. Apollinaris in Classe.
52. Pleraque haec monimenta in Urbe et extra Urbem producta, cum pertineant ad aetatem scriptorum Libri Pontificalis, abunde docent studium peculiare illorum temporum in proponendis publice indicibus bonorum mobilium, et immobilium ad ecclesias pertinentium: in quibus propterea describendis tantam operam collocarunt indicati auctores Vitarum, pro more et ingenio suorum aequalium. Universa vero docent, superfuisse tunc temporis copiam documentorum ad universa comprobanda, quae Libri contextus et historia complectitur.
53. Illustrantur haec documenta ex numismate Crispi Caesaris, edito per cardinalem Baronium, nunc denuo reperto inter cimelia excellentissimi principis Burghesii, et huic praefationi praefixo. Numisma describitur.
54. Numisma jam tum recognitum a Fulvio Ursino antiquariorum principe, ab eoque comparatum et vindicatum, affertur a card. Baronio ad annum 324 tanquam indubitatae antiquitatis testimonium, et documentum publici cultus Christianae religionis in Urbe a Constantino susceptae.
55. Et donorum ab eodem principe oblatorum in Lateranensi basilica Salvatoris; cum in adversa parte expressa videatur statua sedens vel Christi Domini, vel apostoli Petri, quales ex argento utrique positae a Constantino in eadem basilica memorantur in hoc Libro Pontificali.
56. Ea donaria principum cum superessent aetate scriptorum Libri Pontificalis, ostendunt cuique patuisse complura documenta publica rerum in illo memoratarum.
57. Hactenus de observationibus generatim pertinentibus ad Vitas pontificum hoc in libro collectas. Quae speciatim de singulis dicenda sunt tomus secundus exhibebit. Ratio notarum in editione observanda proponitur.
58. Cum in hoc tomo typographus ea collegerit quae pertinent ad germanam Libri lectionem, ejusque usum, et commoda inde percipienda; spondet in secundo tomo collectum iri potiores Adnotationes Variorum in Vitas Pontificum, partim descriptas ex impressis ab Altaserra, Binio, Ciacconio, Labbeo, partim ministratas ab aliis historiae ecclesiasticae studiosis, quorum nomina singillatim praefixa juxta ordinem alphabeti tribuent cuique suas notationes.
59. Chronologicae observationes in tomo secundo praetermittentur, cum edendae sint tomo tertio: cui etiam reservatur totum systema chronologiae restitutae, sive reparationis temporum ab exordio aerae Christianae.
60. Epilogus rerum de opere et editione dictarum in praefatione.
![[Nummus]](../assets/FIGURES/1270033A.bmp)
[Nummus]
[Col. 0033A] 1. Erunt fortasse qui judicent minime necessarium praefari in Vitas pontificum Romanorum, et de Anastasii nomine illis praefixo, tum de vero auctore, sive auctoribus, eorumque aetate, stylo, praestantia, diligentius inquirere hoc nostro saeculo, quo praeclara illustrium criticorum judicia prelo commissa teruntur omnium manibus, non modo apud scriptores bibliothecarum, sed etiam apud eos qui hoc de argumento dissertationes aut Libros nominatim et in Urbe ediderunt. Quis enim nesciat examen Libri Pontificalis (quo nomine donatur haec Vitarum collectio) ab erudito praesule Joanne Ciampino typis Romanis editum anno 1688, et post quadriennium ab illa editione in tomo primo Antiquitatis Ecclesiae Illustratae per alium celeberrimum praesulem Emmanuelem [Col. 0033B] a Schelestrate Vaticanae Bibliothecae Praefectum fuisse vulgatam Dissertationem tertiam, in primis eruditam et gravem, hoc titulo insignitam: De antiquis Romanorum Pontificum Catalogis, ex quibus Liber Pontificalis concinnatus fuit, et de Libri Pontificatis Auctore et praestantia?
2. Hanc certe Dissertationem, novem capitibus distinctam, tanti faciendam judico, ut operae pretium ducam eamdem integram edere quando notae in Anastasium prodibunt: cum complectatur matura judicia, et observationes tum ipsius Schelestratii, tum ejus decessoris in Bibliothecae praefectura clarissimi Lucae Holstenii: cujus laboribus, per annos plurimos assidue impensis potiora quaeque deberi, quae de praeclaro hoc monumento ecclesiasticae [Col. 0033C] historiae ad nos pervenerunt, satis ostendet testimonium, ejusdem Holstenii manu signatum in eo exemplari Anastasiano, in quo variantes lectiones [Col. 0034A] praestantissimorum totius Italiae codicum mss. a se collatas retulit ex bibliothecis Vaticana, Regia Christiniana, S. Marci Florentina, Cassinensi, et Farnesiana. Praestat, ut numerum tertium capitis V. Dissertationis Schelestratii describam integrum: ut ex Holstenii verbis in eo relatis resultet, quae dignitas libri sit, tantum virum occupantis parte non modica aetatis suae in vera ejus lectione restituenda; quae etiam antiquitas codicum, unde eamdem collegit, in aliquibus superans saeculum Anastasii, et ostendens priorum Vitarum scriptores esse Anastasio vetustiores:
«Cum ex praedictis Annibalis Fabrotii verbis (ait Schelestratius num. 3.) manifeste appareat, editiones Libri Pontificalis ad suum usque tempus mendis [Col. 0034B] repletas fuisse, et meliorem editionem ex ms. codicibus curari posse, curam hanc in se susceperat vir doctissimus praedecessor quondam meus Lucas Holstenius, qui Anastasii Historiam de Vitis Romanorum Pontificum editionis Moguntinae cum praestantissimis totius Italiae codicibus contulit, ut illam correctiorem emendatioremque ederet. Autographum Holstenii ex libris Moroni emptum in bibliotheca Vaticana reposui, in cujus primo folio manu Holstenii adnotata sunt sequentia: «De mss. codicibus, ad quos Anastasium contulimus. Quae a principio libri usque ad paginam 53 atramento notata sunt in margine, variae lectiones sunt ex codice ms. Vaticano, qui fuit sacri Monasterii Casinensis, vel ex Sanctuario Mombritii, vel etiam collectione [Col. 0034C] Canonum Anselmi Lucencis, quae manuscripta exstant in bibliotheca eminentissimi cardinalis Barberini. Quae minio notata a principio usque [Col. 0035A] ad eamdem paginam 53, sunt variantes lectiones optimi codicis manuscripti Florentini ex bibliotheca conventus S. Marci. Inde pagina 54 incipiunt collationes ms. Farnesiani scripti litteris majusculis, quo nihil antiquius exstare puto in hoc genere, et codex haud dubie ante natum Anastasium scriptus fuit, vel saltem eo tempore quo ipse Anastasius vixit. Et quia collationes Farnesiani codicis minio scriptae sunt usque ad paginam 63, hoc est usque ad Bonifacium IV, idcirco ad distinguendum codicum diversorum lectiones a pag. 54 usque ad 63 collationes Codicis Florentini atramento notavi. Inde a pag. 63 usque ad 72, ad Vitam S. Eugenii, Farnesianae collationes atramento, Florentinae minio notatae sunt. Iterum a [Col. 0035B] pag. 72 usque ad paginam 107, ubi incipit Vita Zachariae PP., Farnesiana minio, Florentiniana atramento collata sunt. Pag. 107. Vita Zachariae in Farnesiano desideratur Collationes ex Florentino codice minio notatae sunt usque ad paginam 115, ubi Farnesianus iterum incipit. Ubi iterum Florentinae lectiones atramento notantur usque ad paginam 136, inde rubro usque ad mediam paginam 138. Inde enim iterum atramento notantur usque ad principium paginae 143, nam inde usque ad paginam 158 Florentini codicis lectiones signantur rubro, atque ibi in Vita Adriani desinit. Habui deinde alium codicem manuscriptum Longobardicum antiquissimum, ex eadem bibliotheca conventus S. Marci, multo vetustiorem priore: [Col. 0035C] ejus lectiones atramento notavi; ubi cum Farnesiano et Florentino I convenit, lectiones dictorum codicum linea nigra subduxi, qua hujus optimi codicis consensus notatur: sed ubi peculiare quid habet, atramento signavi, apposita nota Fl. 2, hoc est Florentinus codex 2. Desinit autem codex iste in Leone II, pag. 80; praeterea mutilus est a pag. 47 usque ad pag. 58. Cum hoc codice Florentino 2, in omnibus ferme consentit cod. Vatic. 5269, qui desinit in Gregorio II. Hujus codicis notae sunt Vatic. Minor, vel V. M.»
3. Haec itaque cum ego sentiam de Holstenii et Schelestratii laboribus plane admirandis, limatoque judicio circa Librum Pontificalem ab eis prolato, actum agere fortasse arguar novam praefationem [Col. 0035D] attexens; et videbor Lectorem non relevare meditatis praestantium virorum, sed inutilibus meis onerare; si differam in tomum notarum referre Dissertationem integram Schelestratii, et hanc obtrudam utinam non improbandam.
Abstinuissem utique a pertractatione argumenti, adeo feliciter tentati et promoti per tantos viros, si ad nos integra pervenissent Holstenii meditata, nec praematura ejus morte subrepta fuissent complura quae is addere proposuerat, uti Schelestratius observat; aut si hujus scriptoris secundi Dissertatio tota de Anastasio foret, quae praecipue conscripta est De Antiquis Romanorum Pontificum Catalogis, et capita nonnulla continet, edita ad eos Catalogos illustrandos, [Col. 0036A] qui opus Anastasianae collectionis pluribus saeculis praecesserunt.
4. Cum igitur viderem excerpi posse ab illa Dissertatione ea quae Librum Pontificalem pressius attingunt, et praestantibus, quae supersunt, observatis Holstenii addi non pauca posse, quae recte per eum constituta confirment magis, et vitarum hujusmodi historiam, criticen, ac documenta propemodum praesentia reddant, ac demonstrata, non inutiliter me adlaboraturum speravi, si contraherem potiora ab iisdem scriptoribus fusius pertractata et probata: eaque nectendo invicem, et inosculando cum recentibus observatis, definitum undequaque judicium referre satagerem de origine, incrementis, usu, documentis, et praestantia hujus Libri Pontificalis.
[Col. 0036B] 5. Librum Pontificalem hunc appellatum fuisse ante Velseri editionem, qui complectitur Vitas pontificum Romanorum a S. Petro ad Nicolaum primum, omnes consentiunt. Anastasio monacho S. R. E. Bibliothecario primus Velserus attribuit, Bellarminio, et Panvinio consentientibus citra ullam asserti rationem. Baronius intercessit praejudicatae opinioni Velseri: et collectorem potius quam scriptorem earumdem Vitarum ante Adrianum II affirmavit habendum esse Anastasium (Baronius ad ann. 867, n. 139) : cui sententiae Holstenius subscribit, et cum eo Schelestratius, triplicem causam proferens ita sentiendi (Schel. diss. 3, cap. 7, n. 1) .
6. Prima posita est in testimonio scriptorum, vita functorum ante Anastasium, qui diserte proferunt [Col. 0036C] Librum Gestorum Pontificalium: quos inter Beda, saeculo integro praecedens aetatem Anastasii. Alii vero scriptores postea insecuti hunc librum, Pontificalem vocant, et Gesta Romanorum Pontificum; nunquam vero appellant Librum Anastasii. Altera ratio ducitur ex aetate codicum, observata a Labbeo et Lambecio, judicibus optimis scripturae librorum. Labbeus libro de Scriptoribus in Damaso affirmat, Anastasium non posse esse auctorem prioris partis; cum, inquit, viderim manuscriptum codicem optimae notae, tempore Caroli Magni exaratum, in quo vitae illae Damaso jam tribuebantur antequam aut natus esset Anastasius, aut saltem ex prioris infantiae crepundiis emersisset. Lambecius indicat alium praeclarum codicem, ad Ludovici Pii tempora pertinentem, [Col. 0036D] qui Vitas Pontificum Romanorum claudit in Stephano II, aliis III dicto. Hujus autem electio cadit in annum 752, obitus in 757. Schelestratius producit tres alios codices, Vaticanum 5269, desinentem cum Vita S. Gregorii II, qui obiit annis centum ante Anastasium; Regium Christinae, et Florentinum S. Marci, quorum uterque desinit in Adriano I, nondum nato Anastasio: Ex quibus, inquit, satis superque constat, Librum Pontificalem Anastasio antiquiorem esse: adeoque illum istius libri auctorem esse non posse. Tertiam rationem colligunt Holstenius et Schelestratius ex diversitate styli, quae observatur in Vitis successorum S. Gregorii tertii, scilicet Zachariae et subsequentium; cum praecendentes Vitae [Col. 0037A] usque ad Gregorium tertium eumdem stylum et auctorem praeseferant. Differentias singulorum enumerant cap. 7, num. 7, et cap. 8, num. 5 et seqq.
His autem diligenter expensis, de Libri aetate, atque Auctore, ita definiunt (Schel. cap. 8, num. 2) . «Videtur itaque Liber Pontificalis conscriptus fuisse post mortem Constantini papae, qui anno 714 obiit, idque firmatur auctoritate manuscripti codicis Vaticani 5269; qui licet ante 500 circiter annos exaratus sit ex antiquiore tamen descriptus fuit, utpote finiens Catalogum pontificum, quem Libro Pontificali praeposuit, in Gregorio II, Constantini successore. Liber vero Pontificalis, qui Catalogum in codice subsequitur, finit his verbis: Gregorius natione Romanus, ex patre Marcello sedit annos XVI, menses XI, dies XI. Fuit [Col. 0037B] autem temporibus Anastasii, Theodosii, Leonis atque Constantini Augustorum; ubi tantum refert tempus pontificatus sine ullis actis. Ex quo colligitur, auctorem inchoasse quidem Vitam Gregorii, sed non absolvisse, dum Liber Pontificalis prodiit. Putarem igitur post obitum Constantini prodiisse Librum Pontificalem, quod omnino convenit iis quae supra notavimus de Venerabili Beda, a quo omnium primo Liber Pontificalis citatus reperitur. Vixit enim Beda ab anno 673 usque ad annum 735; cumque post Gregorii secundi pontificatum, qui anno 714 coepit, et anno 731 desiit, Venerabilis Beda superstes fuerit, Librum Pontificalem videre et citare potuit. Ut igitur mentem meam aperiam de Libri Pontificalis tempore, quo primum in lucem prodiit, paucis absolvam. [Col. 0037C] Crediderim ante annum 732 publici juris factum, et huic collectioni appendicem postea ab eodem auctore adjunctam, quae Vitas Gregorii II et Gregorii III complectebatur. Quod firmatur ex iis quae observavit Lucas Holstenius. Cum enim omnes pontificum Vitas sedulo pervolvisset, adnotavit, gesta pontificum a Petro apostolo usque ad Zachariam, Gregorii III sucessorem, eodem omnino stylo adeoque ab eodem Auctore conscripta fuisse.»
7. Eamdem aetatem colligit Schelestratius (ibid. num. 1) ex ipsius libri verbis in Vita Leonis secundi. Hic suscepit Sanctam Sextam Synodum, quae per Dei providentiam NUPER in Regia Urbe celebrata est. «Cum enim, inquit, auctor testetur, Nuper in urbe Constantinopolitana celebratam fuisse sextam synodum, [Col. 0037D] celebrata autem sit sexta synodus sub Agathone, Leonis secundi praedecessore, anno 681, auctor haec scribere debuit non procul a fine septimi saeculi, etc.» Addit indicium par ex Vita Cononis, de cujus assumptione ad pontificatum, quae contigit anno 686, ita scribit: Et missos pariter una cum clericis, et populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, UT MOS EST, direxerunt. «Notanda sunt, ait, haec verba ut mos est. Non enim dixit auctor ut moris fuit, vel ut fieri solebat, sed ut mos est; significans illis verbis hanc Vitam conscriptam fuisse quo tempore ad exarchos de electione novi pontificis referebatur: adeoque tunc cum exarchi Ravennae erant. Fuerunt autem ducentis ferme annis. Longinus [Col. 0038A] enim primus a Justino Juniore institutus est exarchus anno 567, postremus Eutychius ab Aistulpho Longobardorum rege pulsus anno 752. Unde ex praedicto loco patet auctorem Vitae Cononis scribere debuisse ante medium octavi saeculi, quo exarchi seu praefecti imperatoris Constantinopolitani in Italia esse desierunt: scribere autem potuisse circa octavi saeculi initium, quo Ravennae nondum sedere desierant exarchi, ad quos de electione novi pontificis referri solebat, ut ex Libro Diurno constat.
Satis igitur evidenter patet tum ex ipsomet Libri Pontificalis auctore, tum ex aequalibus, et proxime subsequentis aevi scriptoribus, Vitas pontificum, quae a sancto Gregorio pertingunt ad Constantinum papam, conscriptas, et vulgatas esse a viro in Urbe [Col. 0038B] versante sub S. Gregorio II, et administrante archivum apostolicum, aut bibliothecae curam gerente: a quo Vitae SS. Gregorii II et III post eorumdem obitum adjectae fuerunt.
8. Vitas autem pontificum Romanorum a S. Petro ad SS. Gregorium II et III (quae sunt pars potior, et prima istius collectionis) auxerunt appendices duae, subinde additae, quae appellari etiam possunt pars altera et tertia collectionis ejusdem. Illam, nempe secundam partem, tribuit Schelestratius anonymo alicui ex clero Romano, cui archivum patebat. Ea complectitur Vitas Zachariae et Stephani III. Tertiam seu postremam partem sive appendicem assignat compluribus, plerumque viventibus aetate illorum pontificum, quorum scripserunt Vitas: ita ut haec tertia [Col. 0038C] pars possit etiam jure subdividi in plures, si essent partes pro scriptorum numero dividendae. Anastasio autem monacho et bibliothecario sedis apostolicae (ut Panvinio dicitur) Vitam Nicolai primi esse assignandam non diffitetur; cui Guillelmus bibliothecarius duas postremas adjecit, in codice Fabrottiano expressas; cum Velserianus codex desiisset in Vita Nicolai per Anastasium contexta; unde illi placuit nomen Anastasii tribuere universae collectioni, quod erat ejus coronidi tantummodo accommodandum.
9. Post assignatas auctoribus octavi et noni saeculi partes singulas operis, quod recudimus, quaeret aliquis non immerito, cur Damasi liber a pluribus dicatur, et habeatur is qui Vitas pontificum illius decessorum [Col. 0038D] complectitur, licet stylus prodat auctorem sub Gregorio II tum has, tum reliquas prioris, quam diximus, partis Vitas conscribentem? Aperuit causam erroris saepe laudatus Schelestratius, ostendens ea quae leguntur in Vitis pontificum indicatis, et quae priorem partem constituunt istius collectionis, descripta fuisse ineunte octavo saeculo totidem ferme verbis ex duplici Catalogo longe antiquiori antistitum Romanae sedis, adhuc superstite in membranis. Prior autem ex his duobus Catalogis, indicans aetatem Liberii papae, qui Damasum habuit successorem proximum, occasionem referendi ad eumdem Damasum papam, tanquam ad auctorem contextus aut approbationis illius Catalogi, obtulit nescio cui sequioris [Col. 0039A] aetatis homini male feriato: qui suo marte procudit duas epistolas commentitias, sancti Hieronymi ad Damasum, poscentis eumdem Catalogum sibi communicari, et Damasi ad Hieronymum transmittentis Catalogum quem poposcerat. Fraus impostoris non difficulter obrepsit saeculis imperitis, quando post incursum Longobardorum concederant litterae: eaque de causa contigit ut Carolina aetate in codice membranaceo ad Colbertinam bibliothecam modo pertinente, et in altero paris antiquitatis ex Reginae Sueciae libris, ab Alexandro VIII comparatis, et dono datis bibliothecae Vaticanae, in qua nunc asservatur, utraque epistola, licet fictitia, Vitis praeponeretur. Quod autem mirandum magis est, etiam hoc nostro saeculo, aut certe proxime superiori, quo studia [Col. 0039B] historiae et critices, situ et squalore deterso, non modo refloruerunt, sed etiam ad maturitatem perducta fuere, inventi sunt qui adeo os itanter legerent tum eas epistolas, tum etiam septimam cum responsione, a Martio Milesio editas inter Opera sancti Damasi, ut non attenderent contextum, chronologiam et sententias Damasi et Hieronymi scriptis esse plane contrarias. Quare Labbeus tomo II Conciliorum easdem ita sigillat: Supposititiae, apocryphae, et ineptissimae viris doctis habentur: tantumque a stylo Damasi et Hieronymi distant, quantum coelum a terra, et polus Antarcticus ab Arctico. Subdit Schelestratius hac dissertatione num. 4, cap. 3. Neque ulteriori probatione haec indigent, cum vel litteras inspicienti eadem plane occurrant, prout ex epistolis per Martium Milesium publicatis adeo clare ostenderam [Col. 0039C] in prima Antiquitatis Ecclesiasticae editione, ut V. C. Papebrochius in Propylaeo ad quartum tomum Maii, pag. 3, sententiam Henschenii praedecessoris sui retractandum duxerit, adjungens se, rationibus meis convictum, malle epistolas illas ex tomo primo Aprilis expunctas.
Supposititiae igitur litterae Damasi papae ad Hieronymum, et Hieronymi ad Damasum, quae ab inepto viro sequioris aetatis confictae, et praepositae fuerant Catalogis vetustioribus, uni scilicet collecto sub Liberio, et alteri post hunc proximo inter antiquos ad medium saeculi sexti referendo, illae, inquam, epistolae per fraudem appositae Catalogis quando describebantur aetate Caroli Magni, et prae oscitantia posterorum [Col. 0039D] minus attente observatae, in causa fuerunt ut Martinus Polonus aliique pauci crediderint, Damasum papam auctorem esse nominandum sive Catalogi sive libri in quo gesta pontificum continentur. Re autem vera neque Liber iste Pontificalis a B. Damaso scriptus est; cum totis trecentis et quadraginta circiter [Col. 0040A] annis post Damasum papam sub Gregorio II primum contextus fuerit ex genuinis documentis publicae auctoritatis, quae servabantur in bibliotheca pontificia, aut in archivis etiam praecipuarum Urbis ecclesiarum; neque alteruter ex Catalogis Damaso est ascribendus, cum vetustior ille prodierit sub Liberio Damasi decessore in quo desinit, quare nec annos enumerat ejus pontificatus nondum absoluti; alter vero Catalogus ad saeculum sextum pertineat, utpote pertingens ad Felicem IV, sub Justiniano.
10. Cum itaque neque Damasus vetustiorum Vitarum hujusce collectionis auctor habendus sit, neque Anastasius illarum, aut recentiorum quippe qui unicam Nicolai papae I addiderit praecedentibus contextis sub Gregorio II, sed anonymos habeant scriptores [Col. 0040B] quotquot a Gregorio III supersunt usque ad Nicolaum I: dubitari fortasse continget de auctoritate ac fide gestorum quae describuntur; aut si aequabilius agere Lector malit, saltem requiret causam cur fidenter asseramus quaecunque in hoc Libro narrantur fuisse collecta ex genuinis documentis publicae auctoritatis, quae in bibliotheca pontificia, et archivis, aut monumentis praecipuarum ecclesiarum Urbis patebant anonymis scriptoribus, inde colligentibus Vitas et gesta pontificum Romanorum.
Praefationis nostrae praecipuum caput hoc esse libenter agnosco: neque provinciam detrecto, aut difficultatem dissimulo; sed plane ostendendum assumo anonymos istos auctores Vitarum ex genuinis documentis [Col. 0040C] publicae auctoritatis ea desumpsisse quae in hunc codicem retulerunt. De singulis distincte ut id probem, praefationis modus minime patitur, cum potius hoc pertineat ad notas, sed universim ut ostendam, ac veluti fontis indicem unde scriptores illi suas areolas irrigarunt, ita perspicue praestari posse autumo, quam quod maxime.
11. Certum in primis est duos illos Catalogos, sive Indiculos pontificum Romanorum editos quarto saeculo sub Liberio I, et sexto saeculo sub Felice IV, esse texturam praecipuam earumdem Vitarum in Libro pontificali, quae hanc aetatem metiuntur. Tanta id evidentia constat, ut oculis judicandum subjecerit admodum providenter cum Holstenio saepe laudato proximam ab eo laudem promeritus Schelestratius. [Col. 0040D] Plures in columnas divisit spatia paginarum. Tres autem adhibuit ad exhibendam in singulis pontificibus historiam Vitae, juxta triplicem contextum primi, et secundi Catalogi, et libri pontificalis, ut in hoc specimine percipere unusquisque poterit et comparare.
Clemens annis IX, mensibus XI, diebus XII. Fuit temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Trachali et Italici usque Vespasiano VII et Tito.
Clemens natione Romanus de regione Coelio monte ex patre Faustino, sedit annos IX, menses II, dies X. Fuit autem temporibus Galbae et Vespasiani a consulatu Trachali [Col. 0042] et Italici usque Vespasiano IX et Tito. Martyrio coronatur. Hic fecit septem regiones, et divisit notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum sollicite et curiose unusquisque per regionem suam diligenter perquireret, et fecit duas Epistolas. Hic fecit ordinationes tres, presbyteros X, diaconos II, episcopos per diversa loca V, per mensem Decembris. Obiit martyr tertio Trajani: qui sepultus est in Graecia IX Kal. Decemb. et cessavit episcopatus dies XXI.
Clemens natione Romanus de regione Coelio monte ex patre Faustino, sedit annos IX, menses II, dies X. Vivit autem temporibus Galbae et Vespasiani a consulatu Trajani [codex Vatic. Florent. et duo Cassin., Tragali] et Italici usque Vespasianum IX et Titum. Hic dum multos lib os zelo fidei Christianae religionis ascriberet, martyrio coronatur. Hic fecit septem [Col. 0041] regiones dividi [Cassinens. et divisit] notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum sollicite et curiose unusquisque per regionem suam diligenter perquireret. Hic fecit duas Epistolas, quae Catholicae nominantur. Hic ex praecepto B. Petri suscepit ecclesiam [ Florent. Ecclesiae pontificatum] et pontificatum gubernandum, sicut ei fuerat a Domino Jesu Christo cathedra tradita, vel commissa; tamen in epistola, quae ad Jacobum scripta est, qualiter ei a B. Petro commissa est Ecclesia reperies. Ideo Linus et Cletus ante eum scribuntur, eo quod ab ipso principe apostolorum ad ministerium episcopale exhibendum sunt episcopi ordinati. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem presbyteros X, diaconos II, episcopos per diversa loca XV. Obiit martyr anno Trajani III, qui etiam sepultus est in Graecia VIII Kal. Decembris: et cessavit episcopatus dies XXII.
[Col. 0041A] 12. In prima columna exprimuntur verba prioris Catalogi sub Liberio editi, per characteres rotundos, ut vocant; in secunda vero eadem verba Catalogi vetustioris, quae in alterum Catalogum relata sunt quando edebatur sub Felice IV, redduntur characteribus obliquis, quos Italicos appellant, ut ictu oculi percipiatur quidquid retinuit scriptor sub Justiniano ex Indiculo sub Liberio, et quidquid addidit ex aliis documentis in priori Catalogo non expressum. Tertia vero columna, quae destinatur excipiendo contextui Libri Pontificalis, eadem methodo refert characteribus Italicis, sive obliquis, quaecunque descripta sunt totidem verbis ex Catalogo condito sub Justiniano; rotundis vero litteris alia, quae scriptor Vitae adjecit non expressa in Catalogis praedictis, [Col. 0041B] sed aliunde percepta. Observare tamen licet hoc in specimine vitae S. Clementis, additiones a scriptore Libri Pontificalis appositas contextui verborum secundi Catalogi esse vix aliud, quam notas, aut explicationes earumdem rerum, quae in Catalogo contractae, et quodammodo involutae continebantur. Duas additiones hoc in exemplo exhibet Liber Pontificalis, primam in martyrio Clementis, alteram in successionis ordine, et auctoritate, qua post B. Petrum Ecclesiae praefuit. Martyrium expresserat Catalogus illis verbis: Obiit martyr tertio Trajani: quae Liber Pontificalis ita retulit: Obiit martyr anno Trajani tertio. Sed istius libri auctor putavit recensendam esse occasionem martyrii Clementis: nempe cum libros complures conscriberet beatus pontifex [Col. 0041C] zelo Christianae religionis, et Acta martyrum diligenter colligi curaret per notarios fideles, septem regionibus singillatim attributos, martyrio fuisse coronatum. Utraque scripta Clementis et notariorum etiam in Catalogo memorantur. Auctor Vitae videtur in additione innuere, Clementis martyrium consecutum ex occasione religionis nostrae per hujusmodi scripta propugnandae ac propagandae. Constat enim sub Domitiano ex Suetonio in ejus Vita, cap. 12, Judaicum fiscum acerbissime actum, ad quem deferebantur, qui velut professi Judaicam intra [Col. 0042A] Urbem viverent vitam (quo censu Judaicae vitae Christianos passim confundi consuevisse per illam aetatem nemo dubitat); unde etiam Clementi nostrae religionis professio in scriptis edita negotium facessere per delatores facilius potuit. Quin etiam sub mitioris ingenii principibus Antonino Pio, et M. Aurelio, cum postea compertum sit scripta in defensionem Christiani dogmatis capitale judicium intulisse Justino, Quadrato, Athenagorae, Apollonio, poenam supremam decernente senatu vel magistratibus, adnitentibus plerumque sacerdotibus ethnicorum ut in nos Christianos, tanquam impios violatores superstitionis suae, etiam Augusti mitiores, utpote ceremoniarum suarum vindices, et maxime gentilium sacrorum arbitri, easdem poenas decernerent [Col. 0042B] et irrogarent; mirum non est, sub Trajano primum, vel praecipuum post apostolos et evangelistas auctorem tot voluminum Christiana sacra tuentium occasionem martyrii subeundi ex iis operibus percepisse: quod videtur indicare in hac prima additione ad Catalogum secundum Liber Pontificalis.
Altera additio respicit ordinem successionis, qua B. Petro subrogatus est Clemens omnimoda cum potestate totius Ecclesiae Christianae gubernandae. Haec autem periocha non admodum differt ab annotatione, et quasi interpretatione textus Catalogi. Siquidem in priori Catalogo Clemens praeponitur Cleto; cum in secundo Catalogo et in Libro Pontificali Clemens postponatur. Causam diversitatis scriptor [Col. 0042C] adjecit. Quantae autem auctoritatis habenda sit haec additio colligi potest ex verbis S. Leonis papae secundi, a Vendelino relatis apud Labbeum Conciliorum generalium tomo I, pag 190. Postquam enim retulerat, ex anonymo scriptore Graeco, beatum Petrum Roma abscedentem ordinasse Linum, veluti coadjutorem in iis exercendis quae sunt muneris episcopalis, reversum in Urbem duodecimo Neronis anno invenisse Linum martyrio e vita sublatum: quare in ejusdem locum subrogasse Clementem, qui paulo post Petro in crucem acto successit; addit [Col. 0043A] testimonium Leonis secundi, idem indicantis de Cleto. Verba Vendelini haec sunt: «Ecce, ut vivente adhuc Petro Linus sederit episcopus: quem propterea chorepiscopum Marianus, aliique scripserunt: inter quos Leo II, successor Agathonis: Petrus, inquit, adjutores sibi ascivit Linum, et Cletum, non tamen pontificiam potestatem eis tradidit, sed Clementi. Tam certum semper fuit, una cum Petro Linum praefuisse fidelibus Romanis, et ab eodem Petro traditum pontificatum Clementi. Sic ergo liquidior incipit fluere haec chronologia in hunc modum.»
Hic non assumo dirimendam quaestionem de Lini et Cleti pontificatu maximo, quam inter notas ad Librum Pontificalem ad examen revocabimus. Id [Col. 0043B] unum ostendere cupio, quod proponebam, nempe contextum Libri Pontificalis a sancto Petro usque ad Felicem IV desumi plerumque ex Catalogo summorum pontificum per eam aetatem condito: et additiones, quae ab auctore Libri Pontificalis adjectae sunt, desumptas fuisse ex documentis auctoritatis non dissimilis ab enuntiatis in primo et secundo Catalogo.
13. Verum ordo ratiocinii postulat ut ipsa de auctoritate rerum in utroque Catalogo enuntiatarum paulo diligentius inquiramus. Cum enim hujusce Libri textura praecipua fuerit ex Catalogis desumpta, ignoraremus profecto quantum tribui possit Vitarum collectoribus, nisi ante exploratam haberemus fidem utriusque Catalogi, totiusque operis fundamentum. [Col. 0043C] Age igitur primum de exemplarium fide ac vetustate videamus, unde Catalogi descripti sunt; mox de documentis genuinis unde scriptores Catalogorum potuerint illa desumere quae ad nos transmiserunt.
14. Catalogum priorem sub Liberio conditum circa annum 354 edidit primus Pater Aegidius Bucherius in praeclaro suo Commentario ad Canonem Paschalem Victorii Aquitani, una cum quatuor aliis opusculis ad eamdem aetatem referendis, uti constat ex enumeratione consulum Romanorum, expressa in primo opusculo de praefectis Urbi, et in secundo, complexo Fragmentum veterum Fastorum, cum Feriis, Epactis, et Cyclo Latinorum per annos 84 diffuso: de quo etiam librum celebrem aetate nostra conscripsit Henricus cardinalis Norisius. Quinque [Col. 0043D] haec opuscula, inter quae principem locum obtinet Catalogus de quo agimus, continebantur in antiquis membranis, a Joanne Brennero, regio secretario et actuario in senatu Luxemburgensi, dono datis Ansovillio, regi catholico a privatis Bruxellae consiliis: et ex iis Cuspinianus transcripserat nomina complurium consulum, ut persaepe testatur in suo libro Fastorum: ita etiam observante Bucherio (cap. 14, pag. 244) : Iis (membranis) pluscula ignoti quidem, sed antiquissimi, et qui sub Constantino Constantini Magni filio vixisse videtur, scriptoris continebantur opuscula, quae Cuspinianus in manus habuisse se pluribus Fastorum suorum locis significat. His addit cardinalis Norisius eruditorum nomine commune [Col. 0044A] votum (Dissert. ad Fast. Consular. par. I) , ut easdem potius membranas quam illarum fragmenta Cuspinianus vulgasset. Laterculos, inquit, consulares ex laudato anonymi codice excerptos suo volumini passim inseruit, quos sane viri eruditi integros ab eodem editos maluissent. Exemplum duplex hodie superest indicati Catalogi, descriptum a vetustiore aliquo autographo, cujus apographum membranae ipsae censendae sunt, Cuspiniano olim tractatae, hodie deperditae. Unum exemplum servat bibliotheca Caesarea Vindobonensis inter mss. historicos consignatum num. 56, teste Lambecio lib. IV Commentariorum, et Schelestratio dissert. 3, cap. 2, num. 1, Antiquitatis Ecclesiae. Alterum visitur in bibliotheca Antuerpiensi RR. PP. societ. Jesu, quo usus est in sua editione [Col. 0044B] Bucherius, conquestus membranas Brenneri aetate sua non esse superstites.
Schelestratius (Antiq. Eccl., diss. 3, cap. 2 n. 1) curavit lectionem exempli Caesarei Vindobonensis conferri cum Bucheriana, sive Antuerpiensi, per R. P. Janningum; tum, ut lacunas hujus impleret ex Vindobonensi; tum etiam, ut variantes utriusque exempli lectiones daret: quemadmodum Bucherius in margine annotavit ea quae variant in suo codice a lectione Cuspiniani. Horum igitur illustrium virorum collatis laboribus, deprehendimus Catalogum quidem fuisse contextum sub Liberio papa, sed ejusdem autographum non superesse. Ex pluribus tamen exemplis inde transcriptis unum membranaceum Cuspiniano spectatum hodie desiderari, duo chartacea [Col. 0044C] superesse minoris antiquitatis, et in eis deprehendi aliquot errata amanuensium, quae Schelestratius curavit detergere per collationem utriusque codicis cum Cuspiniano; adeo ut in Schelestratii editione satis emendatum opusculum habeamus.
15. Alter Catalogus ad aetatem Justiniani refertur, cum desinat in Felice IV, circa annum Christi 530. Editus primum fuit ex codice membranaceo quadratae formae, scripto circa aetatem Caroli Magni: quem Parisiis emptum a regina Christina, et Romam translatum, post ejus vero mortem ab haeredibus coemptum Alexander papa VIII bibliothecae, Vaticanae donavit cum caeteris codicibus mss. Ex eo codice reginae Christinae vulgarunt primi RR. PP. Henschenius et Papebrochius in Prolegomenis ad tomum [Col. 0044D] primum Aprilis. Verum non satis accurate descriptum deprehendit ill. praesul Schelestratius, cum ab inclyta regina Romae commorante facultatem obtinuisset ejus vivendi ac penes se habendi per menses complures. Quin etiam cum percepisset aliud exemplum ejusdem Catalogi reperiri in vetusto codice bibliothecae Colbertinae (num. 1868) ejusdem antiquitatis, nempe aetatis Caroli Magni, impetravit a clarissimo viro Stephano Baluzio ut inde fideliter transcriberetur. Plurimum vero gavisus est cum utramque lectionem, codicis Reginae Christinae, seu Vaticani, et Colbertini plane consentire expertus est: leviori tantum discrimine aliquando intercedente unius elementi in litteris vel unitatis in numeris: et [Col. 0045A] per utrumque codicem vidit dari ordinatam seriem priorum pontificum Romanorum, eamque respondentem Canoni; quam lectionem editio Henscheniana turbaverat. De codicum scriptura atque aetate suppari Carolo Magno dubitare non sinit figura characterum et libri, necnon adjectio sequentium pontificum, in Colbertino quidem ad Adrianum primum, et Leonem quartum; in Vaticano vero, seu Christiniano et Alexandrino ad Paschalem I; ubi etiam legitur testimonium aetatis in periocha his concepta verbis: A passione Domini nostri Jesu Christi usque ad sedem beatissimi Marcellini papae sunt anni 276, menses 8. De apostolatu jam facto Christi martyris Marcellini usque ad tempus domini Caroli regis 25 annis regni ejus, hoc est usque ad VIII Kal. Aprilis [Col. 0045B] sunt anni 490 et menses 13. Haec de Catalogorum antiquitate, ac de vetustate atque auctoritate codicum unde petita editio illorum fuit, delibasse sufficiat. Qui plura cupit, adeat laudatam Schelestratii dissertationem.
16. Gradus inde faciendus est ad inquirendum de auctoritate rerum in utroque Catalogo enuntiatarum. Summatim agendum est, quibus subnixus documentis auctor quarti saeculi sub Liberio rescire posset, ac nobis tradere quaecunque scripta retulit in primum Catalogum; parique lege quaerendum est de alterius Catalogi auctore sub Justiniano, quibusnam de fontibus hauserit; tum ea quae adjecit supra Catalogum primum pontificibus in eo memoratis usque ad Liberium, tum ea quae in caeteris post Liberium [Col. 0045C] perduxit ad Felicem IV.
Ut justae disquisitioni faciam satis, attendi velim, in priori Catalogo a sancto Petro ad Liberium haec recenseri in singulis pontificibus: nomen, annos, menses, ac dies eorumdem regiminis; consulum paria, quibus initium ac finem pontificatus consignat; et alicubi decreta nonnulla, ut in Fabiano; aliquot vero aedificia in Julio, quem Liberius excipit illius Catalogi postremus. In secundo autem Catalogo additur nomen patris, et locus in Urbe, aut in provincia, ubi natus est is qui pontifex postea evasit. Adjecta sunt decreta et institutiones rituum sacrorum, praesertim in sacrificio missae peragendo, aut circa publicam Ecclesiae disciplinam inductae. Adjectae etiam ordinationes in duplici ordine hierarchico [Col. 0045D] hujus sanctae Ecclesiae Romanae, presbyterorum scilicet ac diaconorum, necnon episcoporum extra Urbem, ab aliis pontificibus celebratae. Per illas vero aetates, unde incipiunt, et in quas desinunt Catalogi praedicti, usu receptum erat haec omnia memoriae mandare, praesertim in describendis indicibus sacerdotum. Videndum est accurate per singula.
17. Nomen pontificis conjungere cum parentis indicatione solemne fuit tum apud Christianos, tum apud Hebraeos, imo et apud Romanos ethnicos, constante Vita beati Petri. Nullum documentum illustrius afferri potest quam quod sacrosanctis in Evangeliis veritas consignavit. Jesus Christus aeternus pontifex a Simone cum diceretur, indicatione veri [Col. 0046A] Patris, Filius Dei vivi, eumdem Simonem designatum vicarium suum nominat Simonem Bar-Jona, Simonem filium Joannis, deinde Cephas, Petrum (Matth. XVI) . Praecursor Christi Joannes de genere sacerdotali dicitur Joannes Zachariae filius. Joannes evangelista, et Jacobus ejusdem frater vocati ad apostolatum dicuntur filii Zebedei. Satis elucet his in exemplis consuetudo aetatis ac regionis: quam ab Hebraeis passim retentam ea tempestate addiscimus ab eorumdem sacerdote atque historico Josepho, proprium nomen ita consignante in prologo ad librum de bello Judaico: Ego Josephus Matathiae filius, Hebraeus, sacerdos ex Hierosolymis. Quid huic consuetudini similius, quam ea quae servatur in secundo Catalogo? Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne, de [Col. 0046B] vico Amisa, etc. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia, etc. Soter, natione Campanus, ex patre Concordio, de Civitate Fundis, etc. Eleuter, natione Graecus, ex patre Abundantio, de oppido Nicopoli, etc. Apud Romanos vero, praesertim in Catalogis contexendis, id passim servatum fuisse docent inscriptiones. Cum enim in pluribus vitae civilis usibus habenda esset ratio aetatis, familiaeque plebeiae aut patriciae ea necessitas memorandi parentes, patriam, aetatem induxit apud Romanos consuetudinem ut illa plerumque consignarentur non modo in libris censoriis (unde pars maxima eorumdem historiae fluxit, teste M. Tullio), verum etiam in tabulis marmoreis, auctoritate publica positis aut privata. Quod autem attendi meretur, [Col. 0046C] praecipue in secundo Catalogo, id est, in Pontificibus Romanis in Urbe natis, non memorari tribum, cui erant ascripti ut cives, sed regionem. Id vero indicat, ut ego arbitror, hasce notiones, quae in Catalogis reperiuntur, fuisse collectas ex tabulis et regestis conscriptis per septem notarios Ecclesiae Romanae, a Clemente I Petri discipulo et successore assignatos totidem regionibus ecclesiasticis Urbis, in quas contraxit quatuordecim ab Augusto constitutas, ad martyrum gesta colligenda. Martyrum autem in numero sunt omnes Romani pontifices usque ad Sylvestrum. Hic fecit septem regiones (sunt verba Catalogi secundi in Clemente) et divisit notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum sollicite et curiose UNUS QUISQUE PER REGIONEM SUAM diligenter perquireret. [Col. 0046D] Mos iste ad octavum saeculum perductus est, cum infra Adrianus I (num. 291) a Paulo I fuerit constitutus notarius regionarius.
Legimus itaque in secundo Catalogo: Cletus, natione Romanus, de regione Coelio monte, ex patre Faustino, etc. Regionis Urbanae indicatio omittitur in Zephyrino proximo decessore Callisti: quod scilicet Acta, quae satis integra sub Antoninis servata fuerant, cum illi principes Ecclesiam mitius haberent, adeo turbata sunt in persecutionibus Severi et Decii, ut providentia Fabiani sub Decio passi fuerit iterato occurrendum, ne omnino interirent, et consulendum reparationi Actorum veterum, ac futurorum securitati per novam divisionem regionum [Col. 0047A] septem in Urbe, totidem diaconis assignatis, parique ferme numero subdiaconorum, qui notarios sollicitarent ad colligenda martyrum gesta: quemadmodum uterque Catalogus testatur in Fabiano, num. 21: Hic regiones divisit diaconibus. Ita refert Catalogus primus. Addit secundus Catalogus: Et fecit sex subdiaconos, qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum fideliter colligerent. Verum haec ipsa gesta recentiora collecta post Fabianum, incendio plerumque sublata per immanem persecutionem Diocletiani, praeclari operis reliquias admodum paucas nobis transmiserunt, quemadmodum Schelestratius annotat ad hunc locum: De paucis admodum martyribus, ait, mentio fit in antiquiore Catalogo; et eorum Acta non describit, sed tantum martyrii [Col. 0047B] genus verbo indicat. Unde putem Acta martyrum, a notariis et subdiaconibus primitivae Ecclesiae descripta, in persecutionem Diocletiani cum caeteris Ecclesiae membranis periisse. Vel si quae integra ex incendio evaserunt, ea ad manus nostras non devenisse, sed temporum vetustate ferme omnia consumpta esse. Acta vero plura servata sunt martyrum, qui praecesserant I et II saeculo aerae Christianae cum descripta jam forent exiguo aut nullo periculo sub Antoninis; ita ut Hegesippus Romae agens inde potuerit ea tempestate contexere libros quinque ecclesiasticae Historiae sub Eleuthero papa, testibus Hieronymo et Eusebio, quorum aetate superstites fuisse idem Eusebius scribit lib. IV, cap. 22. Ex iisdem Commentariis Hegesippi, cum iste fateatur (Hist. Eccl. lib. IV, cap. 8) se [Col. 0047C] dedisse complura quae verissimam apostolicae praedicationis historiam complectebantur, et praecipue Catalogum, et successionem pontificum Romanorum colligat non in uno loco (ibid., cap. 22) , arguere possumus superfuisse notariorum Acta, exprimentia nomen, patriam, regionem et annos illius pontificis qui martyrio afficiebatur; monente etiam Cypriano lib. III, epistola 6, ad presbyteros et diaconos Romanos data, ut ne omitterent consignare diem obitus eorum qui in carcere pro Christo decedentes erant martyribus accensendi.
18. Quin etiam loculus sepulcralis non raro consignabatur die et anno depositionis indicato per consules ordinarios; quod in privatis etiam fidelibus, nec martyrio affectis, nec sacerdotio insignitis passim [Col. 0047D] occurrit, dum inspicimus coemeteria suburbana, et titulos legimus vel in cryptis martyrum, vel in libris Romae subterraneae, effossas inde tabulas et epigraphes memorantibus. Hinc Eusebius potuit Romanorum pontificum initia et successionis tempus finemque conferre cum annis imperatorum (quod saepe facit) ex indicio consulatus, quo electus quisque fuerat ad regimen Ecclesiae capessendum, et quo sacerdotium ac vitam expleverat. Exemplum demus in Telesphoro et Hygino. Scribit Eusebius Hist. lib. IV, cap. 10: Caeterum Adriano vita perfuncto, cum unum et viginti annos imperasset, Antoninus cognomento Pius administrationem imperii suscepit. Hujus anno primo cum Telesphorus migrasset e vita [Col. 0048A] anno suscepti episcopatus undecimo, pontificatum Romanae urbis sortitus est Hyginus. Historiae Augustae scriptores Graeci ac Latini consignant annum emortualem Adriani, et primum imperantis Antonini cognomento Pii, Nigro et Camerino consulibus; confirmante lapide apud Gruterum, fol. CCLVI, n. 4, signato in adversa parte eorumdem consulum collegio, ut advertit eminentissimus Norisius Epistolae consularis pag. 85. Catalogus secundus refert exordium pontificatus Hygini ad consules Camerinum et Magnum (ita enim vitio amanuensium imperitorum factum est ut Nigrum in Magnum conversum videamus), nempe Camerinum et Nigrum. Licet in priori Catalogo lacuna impediat ne consulum nomina legi possint, supplentur haec facile ex praecedentibus et [Col. 0048B] consequentibus; quibus tribuitur vitae terminus decessoris et initium episcopatus in successore. Postremi consules, quos idem Catalogus numerat sedis Telesphori, sunt Caesar et Balbinus (Albinum corrupte reddidit amanuensis una littera dempta) nempe L. Aelius Caesar II et P. Caelius Balbinus, ita incisi in Auximati marmore apud Gruterum fol. CCCCXLV, 10, posito VI Idus Julii. Hos consules proxime excipiunt Camerinus et Niger in Fastis Consularibus, quarto Christi saeculo descriptis (adeoque aetatis ejusdem cum priori Catalogo) et a Bucherio simul editis, illustratis vero a card. Norisio in dissert. post epochas Syromacedonum. Recte igitur ponuntur postremi consules Telesphoro assignati Aelius Caesar II et Balbinus, et primi Hygino attributi Camerinus [Col. 0048C] et Niger. Rursus confirmantur ex aliis praecedentibus collegiis in utroque Catalogo recensitis cum annis pontificum, et pariatis cum annis imperatorum. Nam uterque Catalogus assignat Telesphoro annos episcopatus undecim, et menses tres, ejusque proximo decessori Xysto annos decem, et menses duos vel tres: quorum sit exordium collegium consulum Nigri et Aproniani, finis vero Coss. Verus et Ambibulus. Summa episcopatuum Xysti et Telesphori dat annos XXI et menses circiter sex. Adrianus in imperio exegit annos XX et menses XI, Dione teste in ejus Vita; cui nummi et lapides suffragantur, si Norisii observationes adhibeamus Epist. Consularis pag. 85. Dio autem tradit se accepisse ea quae scripsit ab Aproniano, patre suo, qui tunc Ciliciae praeerat, cum [Col. 0048D] decedente Trajano in eadem provincia, Adriani adoptio, et imperium factione Plotinae processit. Qui consules igitur fuerunt ordinarii, Trajano decedente Selinunte die 10 Augusti (fuerunt autem Niger et Apronianus, ut universa monimenta comprobant, et historici cum Dione), eosdem incidisse fatendum est in exordium Xysti. Uterque autem catalogus pariat initium Xysti cum iisdem Coss. Nigro et Antoniano. Decimo autem ab illis loco subsequuntur in fastis Verus et Ambibulus, quos pariter aequata ratio annorum undecim Xysto assignatorum ostendit respondere. Consensus itaque summae annorum tam in imperio principum quam in episcopatu pontificum Romanorum respondens laterculis consulum utrobique [Col. 0049A] positis, tam in catalogis memoratis quam in Eusebii Chronico et Historia, eodem saeculo scripta quo prior Catalogus edebatur, demonstrat illa aetate superfuisse indiculos et documenta notariorum Ecclesiae Romanae, unde scriptores Catalogi non minus certam quam Eusebius chronologiam et seriem pontificum concinnarent.
19. Verum quis dubitet aetate Eusebii et prioris Catalogi ad Liberium pertingentis, in Ecclesia Romana exstitisse indiculos annorum et consulatuum, unicuique pontifici assignatorum? cum Acta martyrum, qui Romae praesertim patiebantur aetate ab apostolis proxima, persaepe exprimant nomina consulum aut praefectorum Urbi, aut imperii principum, et diem passionis. In Actis sancti Ignatii, n. 2 et n. 8 editionis [Col. 0049B] Ruinartii legimus quoque annum imperii cum consulibus pariatum. Facta autem sunt haec die ante XIII Kal. Januarias praesidentibus apud Romanos Syria et Senecio secundo (ita habent num. 8, numero autem 2 scribitur) post annum quartum [Ruin. corrigit nonum] Trajani, ejusque victorias de Scythis ac Thracibus [intellige Dacis ] reportatas ea contigisse. C. Sosius Senecio III et L. Licinius Sura II Coss. anno Trajani quarto processerunt, et interposito quinquennio cum nonus annus ejusdem imperii laberetur, iidem consules Senecio IV et Sura III fastos aperuerunt. Victoria vero Trajani Dacica contigit anno sexto imperii Trajani, ejusque tribunitiae potestatis labente, ut ex numismatibus luculenter probavit eminentissimus Norisius Epistolae Consularis, pag. [Col. 0049C] 66. Quare monebat recte Ruinartius post annum IV Trajani mendum esse amanuensis vertentis in IV numerum IX; cui optime convenit epocha Dacicae victoriae ante triennium relatae, et expeditio suscepta in Parthos et in Armeniam, quae in ejusdem Actis pariter memoratur. Et revera contextus verborum ita videtur requirere, cum Senecio et Sura secundo praesidentes, hoc est iterum collegae in consulatu (negligenter expresso per voces Syria et Senecio secundo ) recurrant anno Trajani nono. In sepulcralibus etiam titulis depositio martyrum signata non raro legitur nominibus consulum, ut passim ostendere possumus in fragmentis lapidum quae e sacris coemeteriis quotidie extrahuntur. In Actis martyrum in Urbe passorum nomen praefecti Urbis quandoque [Col. 0049D] exprimitur: qui magistratus licet non esset annuus, relatus tamen ad alias notiones expeditionum, victoriarum, mortis principum, aut simile quidpiam, incidens in ea tempora, et in Actis martyrii expressum, redditur character satis idoneus ad pariandum cum consulatu. In Actis Justini martyris Rusticus praefectus Urbi eumdem ac socios interrogat et capite plectit. Publicus praefectus Urbi legitur in Actis S. Felicitatis sub Antonino. Si hodie haberemus integram seriem praefectorum Urbi per duo priora saecula aerae Christianae, quemadmodum integra series legitur successorum in eo magistratu ex anno Christi 254 ad 354, in opusculo quarti saeculi edito per Bucherium ex iisdem membranis, in quibus [Col. 0050A] reperit primum catalogum; ex indicio praefectorum perinde ac ex notione consulum epochas martyrum (adeoque et pontificum) colligi posse compertum foret. Quarto autem saeculo Christi dum Catalogus prior conscribebatur, seriem praefectorum fuisse perspectam arguit fragmentum illud praeservans per solidos annos centum singulos successores. Hanc vero consuetudinem, sive etiam necessitatem historicam eosdem magistratus commemorandi in gestis Ecclesiae viguisse dixi aetate ab apostolis proxima. Neque id moris justo maturius a me inchoari quispiam reputet, cum evangelicis oraculis doceamur, a divino Spiritu dictatam regulam ita definiendi epochas illustrium gestorum Christi, ejusque discipulorum. Natalis Domini consignatus a S. Matthaeo [Col. 0050B] (Matth. I) per annos postremos regni Herodis Magni, a S. Luca indicatur per descriptionem primam, ex edicto Augusti factam praeside Syriae Cyrino (Luc. II) . Ejusdem baptismus ac praedicatio Joannis refertur ad annum quintum decimum imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus tetrarcha Ituraeae et Trachonitidis regionis, et Lysinia Abilinae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caipha (Luc. III) ; cujus etiam postremi annuo pontificatu designatur a Matthaeo, Marco, et Joanne annus Dominicae passionis (Matth. XXVI, 3, 37; Marci XIV, 61; Joan. XI, 49; XVIII, 14) . Apostolorum vero gesta per S. Lucam Romae conscripta tot abundant indiciis chronologiae per successiones praesidum [Col. 0050C] Syriae, et magistratus, tum in provinciis tum Romae agente Paulo ibidem recensitos, ut S. Hieronymus colligat historiam pertingere ad biennium Romae commorantis Pauli, id est, usque ad quartum Neronis annum (S. Hieronym. in lib. de Script. Eccl. in Luc. ). His igitur exemplis eruditi scriptores ecclesiasticae historiae, praesertim Romae agentes, et cum apostolis versati aut cum viris apostolicis, quemadmodum versatus est Hegesippus, inter caetera veritatis criteria, quibus opera sua confirmarunt, non omisere gestorum tempora ad notas epochas revocare. Hegesippi locum produxit Eusebius de martyrio Jacobi fratris Domini. Epocham illius martyrii significavit proximam obsidionis Hierosolymitanae paulo post subsecutae. Nec multo post, inquit, [Col. 0050D] obsidio Vespasiani, et Judaeorum captivitas subsecuta est. Haec Hegesippus, cum Clemente consentiens (Euseb. Hist. Eccl. lib. II, cap. 23) . Sunt verba Eusebii; qui cum adducat eodem loco testimonium Josephi, referentis caedem Jacobi Justi ad intervallum trium mensium, numeratum ex morte Festi ad Albinum procuratorem a Nerone subrogatum, quo trimestri spatio Ananus junior gessit pontificatum, confirmat morem gentis atque aetatis suae, et Romae scribentium historicorum, ut epochas non omitterent identidem memorare gestorum quae describebant: et historiae suae hoc lumen non denegare, quod Romana archiva in gestis provincialibus, et inscriptiones publicae ministrabant. Eadem vero archiva, et marmora, [Col. 0051A] et indiculi, et historiae adhuc integrae labente quarto Christi saeculo, quo Eusebius et Hieronymus florebant, apertum ostendebant hoc ipsum lumen temporum auctori Catalogi sub Liberio, cujus de documentis chronologicis inquirere duxi non omittendum.
20. Gradum hinc faciam ad cognoscendam et aliis comprobandam certitudinem atque auctoritatem caeterarum rerum quae in utroque Catalogo memorantur. Ordinationes presbyterorum, et diaconorum Urbis, nec non episcoporum hinc transmissorum ad alias ecclesias vel fundandas, vel gubernandas, obtinent locum potiorem, cum in singulis pontificibus reperiantur. Videndum igitur est qui fieri potuerit ut per tria priora saecula a Christi Domini passione tam [Col. 0051B] diligenter numeratas repererint ordinationes in Ecclesia Romana auctores secundi Catalogi, pertinentis ad aetatem Felicis quarti et Justiniani.
Nemo negaverit ab exordio Mosaicae legis fuisse consignatum annum ac diem erectionis tabernaculi, ejusque consecrationis, simulque Aaronis pontificis, et filiorum ejus sacerdotum Exodi capite XL: Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Mense primo, prima die mensis eriges tabernaculum testimonii, et pones in eo arcam, etc. Applicabisque Aaron et filios ejus ad fores tabernaculi testimonii, et lotos aqua indues sanctis vestibus, ut ministrent mihi, et unctio eorum in sacerdotium aeternum proficiat. Fecitque Moyses omnia quae praeceperat Dominus. Igitur mense primo anni secundi prima die mensis collocatum est [Col. 0051C] tabernaculum. Erexitque Moyses illud, etc. Laverunt que Moyses, et Aaron ac filii ejus manus suas et pedes cum ingrederentur tectum foederis, et accederent ad altare, sicut praeceperat Dominus Moysi. Nec tantummodo in sacris litteris consignatus est dies consecrationis Aaronis primi pontificis summi, verum et ejusdem obitus dies, mensis et annus, et filii Eleazari successio et inauguratio ad maximum sacerdotium expresse memoratur Numerorum cap. XXXIII, vers. 38: Ascenditque Aaron sacerdos in montem Hor jubente Domino: et ibi mortuus est anno quadragesimo egressionis filiorum Israel ex Aegypto, mense quinto, prima die mensis, cum esset annorum centum viginti trium. Inde incipit pontificatus Eleazari filii Aaron. Domino enim praecipiente Moyses spoliavit [Col. 0051D] Aaron vestibus suis, et induit eis Eleazarum, ut refertur Numerorum XX. Et tunc Aaron decessit e vita collectus ad patres suos. Epocham sacerdotii summi Mosaicae legis diligenter relatam in divinas litteras cum animadverterent nostri pontifices Christiani, censuerunt non minori cura esse referendam in Ecclesiae tabulas dedicationem cathedrae, quae responderet erectioni tabernaculi; ac statuerunt cujuslibet episcopi ordinationis diem annua memoria celebrare, quae Aaronis consecrationi compararetur. Quin etiam in ritualibus libris vetustissimis, et in Canonibus Conciliorum conspicimus, fuisse assignatas certas preces cuique sacerdoti secundi ordinis, nempe presbytero, ut annuo sacrificio recoleret diem [Col. 0052A] suae ordinationis: quas preces edidit cardinalis Thomasius libro III Sacram. Rom. Ecclesiae, pag. 211, hoc titulo: Oratio in natali presbyteri, qualiter sibi missam debeat celebrare.
Cum itaque et mos vetustissimus fuerit sacerdotum prioris foederis, ut consignarent diem inaugurationis et obitus publicis tabulis; et in exordio Sacerdotii novi foederis dies natalis cathedrae non minus quam natalitius martyrii in Petro sit annotatus; eaque ratio sit habita in successoribus Petri, et ad episcopos minorum urbium derivata sit, imo, et in presbyteri consecratione adhibita deprehendatur, quis dubitet a notariis Ecclesiae Romanae haec potissimum documenta in litteras relata et in Archivis custodita, unde postmodum catalogi, et diptycha, et indiculi [Col. 0052B] sunt collecti?
21. Romae vero accuratius curatas et consignatas fuisse ordinationes Christiani ac vere divini sacerdotii quis inficiabitur, qui observet etiam profanos antistites ethnicarum superstitionum apud Romanos tanto in pretio fuisse habitos, ut cooptationes eorum insculperentur nummis, marmoribus, aris, tam in Augustis universi imperii moderatoribus cum occuparent deorum suorum maximum pontificatum, quam in privatis quibusque minus aliquod sacerdotium adeptis? Omitto annales pontificum eorumque libros linteos esse primam originem Romanae historiae, ut in libro secundo de Oratore memorat Marcus Tullius: Erat historia nil aliud nisi annalium confectio: cujus rei, memoriaeque publicae retinendae causa, ab initio rerum [Col. 0052C] Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnes singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus, efferebatque in album, et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi; ii qui etiam nunc annales maximi nominantur. Satis fuerit inspicere tabulas cooptationum ad sacerdotia quae supersunt, apud Gruterum descriptae e marmoribus Romanis fol. CCC, et apud Panvinium in Fastis ad annum Urbis 943. Praeter anni notam, per collegia consulum indicatam, incisa est etiam epocha annorum ab Urbe condita. Fragmentum dabo ex collectione excell. domini Alexandri Albani:
. . COELIO APOLLINARE COS P. R. C. A. DCCCCXXII Q. CLODIVS MARCELLINVS [Col. 0052D] COOPTATVS T. AELIO CILONE II. FLABIO LIBONE . . . P. R. C. A. CCCCL M. VALERIVS PAETVS AQVIL . . . . COOPTATVS C. IVNIO ASPRO II C. IVLIO ASPRO . . P. R. C. A. DCCCCLX . . . FAVSTINIANVS COOPTATVS . . . . . AVG. III ET COMA . . . . P. R. C. A. DCCCCLXX . . .
Nummos qui cupiat ejus rei testes, observet argenteos et aureos Neroni Caesari a senatu cusos sub patre Claudio, cum epigraphe: SACERDOS COOPTATVS IN OMNE CONLEGIVM SVPRA NVMERVM EX S. C. Eamdem cooptationem refert marmor vetustum apud Gruterum [Col. 0053A] fol. CCC, ad consulatum V Claudii Augusti, collega Orfito post Romam conditam anno 804. Pontificatus autem Maximi a se initi diem ita incidit Augustus in Kalendario marmoreo, olim apud Maffeios, nunc autem in Farnesianis aedibus asservato ad Campum Florae: HOC DIE CAESAR PONTIF. MAXIM. FACT. EST (ad diem pridie nonas Martii); et in alio Kalendarii fragmento nuper effosso apud Antium cura et impensis laudati vindicis eruditae antiquitatis excell. Alexandri Albani SS. D. N. fratris filii signatur dies XIV Kal. Nov.
HOC DIE CAESAR TOGAM VIRILEM SUMPSIT
. . . . . . . . . supplentibus fracturam marmoris, quae sequentia surripuit, Nicolao Damasceno, [Col. 0053B] et Suetonio, quorum ex testimoniis collegit card. Norisius in Cenotaphiis Pisanis dissert. II, pag. 115, Augustum eadem die togam puram induisse, deposita puerili praetexta, et pontificem creatum in locum L. Domitii. In alio lapide apud Gruterum pag. CCXXVIII, 8, non solum indicatur dies quo Tiberius Caesar pontifex maximus creatus fuit, sed de industria asseritur idem dies allectus ad dedicandas statuas Caesarum et Augustarum. PERPETVOQUE EIVS DIE DEDICATIONIS DATVROS NOS TESTATI SUMUS QVEM DIEM QVO FREQVENTIOR QVOTANNIS SIT SERVABITVR VI IDVS MARTIAS QVIA HAC TI. CAESAR PONT. MAX. FELICISSIME CREATVS EST.
Solemne igitur erat apud Romanos aerae Christianae saeculis primo, secundo ac tertio, ut memorati [Col. 0053C] lapides docent, signare in Fastis collegiorum sacerdotalium (nedum in libris pontificalibus) cooptationes novorum sacerdotum, et electiones pontificum minorum et maximorum. Quin etiam diem certam cooptationis in collegium fratrum Arvalium (in sacerdotium scilicet collatum Romulo ab Acca Laurentia, [Col. 0054A] adeoque inter antiquissima Urbis censendum) ita insculptum ostendunt monumenta ejus collegii quae Musaeum Albanum illustrant, a nobis saepe consulendum. Dabo partem inscriptionis quae ad nostram rem pertinet, cum reliqua videri possint descripta ex eodem marmore apud Sponium, Miscellan. pag. 5, et apud Fabrettum Inscriptionum pag. 442.
. . . . ISDEM COS (nempe L. Ceionio Commodo D. Novio Prisco) K. MART. IN AEDE CONCORDIAE ADSTANTIBVS FRATRIBVS ARVALIBVS EX TABELLA IMP. CAESARIS VESPASIANI AVG. MISSA C. SALVIVM LIBERALEM N. BASSVM IN LOCVM C. MATIDI PATRVINI DEMORTVI COOPTAMVS IN COLLEGIO ADFVERVNT L. VERATIVS. QVADRATVS C. VIPSTANVS APRONIANVS L. MAECIVS POSTVMVS C. SALVIVS LIBERALIS N. BASSVS. ISDEM COS. MAG. C. SALONI MATIDI PATRVINI IN CVIVS LOCVM SVCCESSIT OBIIT MAGISTERIVM [Col. 0054B] EODEM ANNO ISDEM COS. K. MART. P. SALLVSTIVS. BLAESVS. ISDEM COS. V. ID. MART. IN AEDE CONCORDIAE MAG. L. SALLVSTIVS BLAESUS COOPTATVS IN LOCVM C. MATIDI PATRVINI COLLEGI FRATRVM ARVALIVM CONVOCAVIT ET . . . . .
22. Tabulae complures marmoreae, Actis hujus collegii insculptae, et in Gruteriana collectione memoratae post fol. CXVIII, quae olim apud Fulvium Ursinum, nunc vero in palatio Farnesiano visuntur superstites, demonstrant etiam sequentes aetates, usque ad quartum et quintum saeculum Christi, eamdem consuetudinem custodisse, incidendae scilicet dici qua vota publica concipiebantur pro salute Caesarum, et qua concepta solvebantur; ritu superstitionis ethnicae diligenter explicato in aliis quoque marmoribus ejusdem collegii, quae ante annos circiter viginti [Col. 0054C] effossa ad sextam lapidem extra Urbem, et inde a me reportata edidit recolendae memoriae praesul Philippus a Turre episcopus Adriensis, mihi dum viveret amicissimus. Eadem modo asservatur in paulo ante laudato museo excell. D. Alexandri Albani
[Col. 0053] IMP. CAES. M. AVR. ANTONINO AVG. IIII. C. AVFIDIO VICTORINO II. COS. IN CAPITOLIO etc. ISDEM COSS. . . . . VII ID IANVAR IN PRONAO . . . . FRATRES ARVALES SACRIFICIVM DEAE DIAE INDIXERVNT. Q. LICINIVS NEPOS MAGISTER VELATO CAPITE CONTRA ORIENTEM . . . QUOD BONVM FAVSTVM FELIX FORTVNATVM SALVTAREQVE SIT IMP. CAES. M. AVRELIO (nomen Commodi abrasum) ANTONINO AVG PIO SARMAT GERM MAXIMO P M PP COS IIII OPTIMO MAXIMOQVE PRINCIPI DIVI M ANTONINI FIL DIVI ANTONINI DEPOTI DIVI HADRIANI PRONEPOTI DIVI TRAIANI ABNEPOTI SENATVI P Q R FRATRIBVSQVE ARVALIBVS SACRIFICIVM DEAE DIAE HOC ANNO ERIT ANTE DIEM XVI KAL IVNIAS ROMAE ANTE DIEM XIIII. K IVN IN LVCO ET DOMI XIIII. K IVN CONSVMMABITVR DOMI ADFVERVNT IN COLL Q LICINIVS NEPOS MAG etc. et pluribus interpositis ritus hujusce superstitiosi Sacrificii persoluti ita describitur ISDEM COS XVI K IVN. IN DOMVM LICINI NEPOTIS MAG FRATRES ARVALES PRAETEXTATI SACRIFICIVM DEAE DIAE TVRE ET VINO FECERVNT IBIQVE DISCVMBENTES TORALIBVS SEGMENTATIS MINISTRANTIBVS PVERIS PATRIMIS ET MATRIMIS SENATORVM FILIS AELIO AVIOLA ET ACILIO SEVERO etc. ISDEM COS XIIII K IVN IN LVCO DEAE DIAE Q. LICINIVS NEP MAG AD ARAM IMMOLAVit. . PORCILLAS PIACVLARES N LVCI COINCIIVENDI ET OPERIS FACIENDI IBIQVE BACCHAM HONORARIAM ALBAM AD FOCVLVM IMMOLAVIT SACERDOTES IN TETRASTVLO CONSEDERVNT ET EX SACRIFICIO EPVLATI SVNT SVMPTISQVE PRAETEXTIS ET CORONIS SPICEIS BITTATIS LVCVM DEAE DIAE SVMMOTO ASCENDERVNT ET PER Q. LICINIVM NEPOTEM ET CATILIVM SEVERVM PROFLAMINEM AGNAM OPIMAM IMMOLAVERVNT PERFECTO SACRIFICIO OMNES TVRE ET VINO FECERVNT DEINDE CORONIS INLATS SIGNISQVE VNCTIS PETRONIVM PRISCVM EX SATVRNALIbus PRIMIS IN SATVRNALIA SECVNDA MAG FECERVNT ET FL SVLPICIANVM FLAMINEM
[Col. 0053D] Retuli tot versus hujusce inscriptionis e multo pluribus quibus ea constat, ut ostenderem, imperante Commodo circa finem saeculi secundi viguisse morem incidendi in publicis tabulis collegiorum sacerdotalium apud Romanos annum, ac diem sacri eorumdem [Col. 0054D] concepti, ac persoluti, et magistrorum collegii, et Flaminum creatorum. Ad saeculum tertium pertinet alia inscriptio ejusdem collegii sub Caracalla, quae cum praecedenti reperta fuit, et legi potest in laudato libro praesulis de Turre edita post dissertationes [Col. 0055A] de Veteribus Monumentis Antii et de Mithra. Referuntur vero ad quartum saeculum aerae Christianae marmora non dissimilis argumenti, licet ad Mithram pertineant, cum ejusdem superstitiones adhuc ab ethnicis in Urbe retinerentur. Apparent in iis inscriptionibus signati consulatus ac dies initiationis eorum qui sacerdotibus Mithriacis ascribebantur, ritu a Prudentio expresso. Lapides ejus rei testes a Grutero memorati folio MLXXXVII visuntur adhuc in palatio Barberino ad Quirinalem. Licet enim traditio [Col. 0056A] Persicorum, et Eliacorum, et Cryphiorum ostensio memorata sub initium inscriptionis sint potius verba sacrorum, quam initiationis propria, ut placet laudato auctori dissertationis de Mithra, cap. 5, pag. 203, attamen dies et annus consecrationis diserte exprimitur in eodem lapide peractae in consulatu V Valentis et Valentiani junioris primo, quando Aurelius Victor Augentius Aemiliano Corfoni filio consecrato sacerdoti Solis tradidit Coracica.
[Col. 0055] DATIANO ET CEREALE CONS NONIVS VICTOR OLYMPIVS V. C. PP. AVR. VICTOR AVGENTIVS V. C. P. TRADIDERVNT PERSICA PRI. NON. APRIL. FEL CONS SS. TRADIDERVNT ELIACA XVI KAL. MAI. FELIC OSTENDERVNT CRYPHIOS VIII KAL. MAI. FELIC DD. NN. VALENTE. V. ET VALENTINIANO IVNIORE PRIMVM AVGG. CONS. VI. IDVS. APRIL AVR. VICTOR AVGENTIVS. V. C. P. P. FILIO. SVO. AEMILIANO. CORFONI OLYMPIO. C. P. ANNO. TRICESIMO CONSECRATIONIS. SVAE. TRADIDIT. CORACICA FELIC. CON. SS. OSTENDERVNT CRYPHIOS. VIII. K. MAI. FELIC
[Col. 0055B] 23. Alias consecrationes die certo signatas ostendit Gruterus fol. XXVIII et sequentibus: quas inter singularis est illa, ubi Sextilius Agesilaus Aedesius se in aeternum renatum dicit Taurobolio Criobolioque percepto DD. NN. Valente V et Valentiano Jun. Augg. Coss. Idibus Augustis; unde dignoscitur posita circa finem saeculi quarti cum pluribus ejusdem aetatis inscriptionibus ibi relatis.
Cum igitur collegia sacerdotalia ethnicae superstitionis, quae Romae vigebant a primo Christi saeculo ad finem quarti, sodalium suorum Fastos et Acta, initiationes, ritus, decreta, dedicationes non modo mandarent litteris in libris linteis, aut eburneis tabellis inscriberent, sed etiam marmoribus insculperent, et proponerent in atriis, et in pronao suarum aedium, [Col. 0055C] tum etiam Kalendariis insererent in foro positis, ad auctoritatem et perennitatem conciliandam suis institutis; Christianae professionis cultores non minus providi, et multo sanctioribus exemplis imbuti per divinas litteras utriusque Testamenti, merito censuerunt ad dignitatem verae religionis pertinere, ut laterculos ederent pontificales, et martyrum passiones, veluti Fastos Ecclesiae triumphales, ornarent notis chronologicis anni, seu consulum, mensis ac diei, quo veritati testimonium praebuerant sanguine et confessione. Intelligebant enim pergratum Deo futurum, et posteris maxime utile, ut fides publica Actis constaret, et annua memoria recoli posset eorum ingressus ad gloriam, in iis praesertim coemeteris suburbanis in quibus martyres atque pontifices deponebantur. [Col. 0055D] Decreta vero pontificum aut conciliorum, quae prioribus etiam saeculis ante Constantinum Magnum edita fuerant, aliquando expressa fuisse tabulis, aut cippis marmoreis aperte nobis ostendit inscriptio Canonis Paschalis in vetusto marmore exprimente [Col. 0056B] cathedram pontificalem S. Hippolyti episcopi et martyris sub Severo Alexandro cum ejusdem statua insidente, quam ex coemeterio Lucinae in agro Verano translatam ad bibliothecam Vaticanam tot eruditorum libri illustrarunt, chorum ducentibus Baronio et Bucherio. Titulus ita inscriptis est ἔτους Α, etc. id est ANNO PRIMO REGIMINIS ALEXANDRI IMPERATORIS FACTA EST XIV PASCHAE IDIBVS APRILIBVS SABBATO CVM MENSIS EMBOLISMALIS FVISSET. ERITQVE SEQVENTIBVS ANNIS SICVT IN TABVLA SVBIECTVM EST. EVENIT VERO IN PRAETERITIS SICVT INDICATVM EST. SOLVERE AVTEM OPORTET IEIVNIVM VBI DOMINICA INCIDERIT. In hoc igitur lapide, inciso anno Christi 222, lex Sacrorum, quae [Col. 0056C] proponitur observanda in Festo praecipuo celebrando Paschatis Christiani, continet institutum jejunii solvendi Dominica die, ab apostolica traditione perductum ad Ecclesiam Orientalem et Occidentalem, et confirmatum decretis Pii, Eleutheri et Victoris pontificum Romanorum, post coacta hujus postremi praesertim jussu concilia a Theophilo in Palaestina, et alibi, uti suo loco dicendum erit. Quare supersunt vestigia non obscura pontificiarum constitutionum, et sacrarum legum observandi ritus festorum, et jejunii solvendi, incisa vetustis in marmoribus Romanis, etiam constante persecutione, ut jam tum addiscerent hierarchiae summi hujus Ecclesiae omnium principis, Urbana marmora Christianis sacris insculpta erigenda esse ad instar cippi [Col. 0056D] triumphalis supra confractas tabulas ethnicae superstitionis: quae tunc a fratribus Arvalibus, aliisque Daemonum mysteriis, et sacerdotibus Isidis, Serapidis, Mithrae, Solis, et Matris Magnae dedicabantur, sub fallaci spe promissae sibi aeternitatis, tanquam [Col. 0057A] praesidia profani cultus inanium deorum nunquam interituri; cum eodem saeculo cederent in praedam, et verterentur in monimenta victoriae de triumphatis erroribus partae a veritate religionis Christianae. Verum haec alias. Nunc in ea digitum intendimus hac tantum de causa, ut appareat auctoritas rerum, quae enuntiantur in vetustis Romanorum pontificum Catalogis, quarti praesertim, et sexti saeculi (unde hic Liber Pontificalis agnoscitur contextus sub Gregorio II et III) cum per eas aetates consuetudo vetus Romae vigeret, tam apud Christianos quam apud ethnicos, consignandi marmoreis tabulis perinde ac libris pontificalibus acta et decreta collegiorum, initiationes et sacerdotia eorum potissimum qui coetui praeessent.
[Col. 0057B] 24. Acta et ordinationes Ecclesiae Romanae splendidius consignata leguntur post assertam libertatem divini cultus a Maximo Constantino. Beatus enim Damasus papa, qui tabulis marmoreis convestiri curavit atria ecclesiarum, aditus coemeteriorum, sepulcra martyrum, quae tabulae postmodum dictae sunt Platoniae, elegantibus etiam versibus complexus est in earumdem inscriptionibus complura documenta historiae decessorum suorum, et martyrum: quorum aliqua integra supersunt aetate nostra in hypogaeo basilicae Vaticanae, in aede S. Sebastiani extra muros, et in titulo Equitii: alia leguntur apud Gruterum, et tomo IV Veterum Analectorum Mabillonii, descripta aetate Caroli Magni; alia denique collecta a Martio Milesio in editione operum B. [Col. 0057C] Damasi.
25. Cum vero et in coemeteriis martyrum appareat saepe annus ac dies depositionis, plerumque scalpro caelatus in tabulis marmoreis, occludentibus loculum, non raro in calce exaratus, aut minio coloratus in caemento crustas marmorum jungente cum margine loculamenti; quis non videat, ex his autographis collectas fuisse tabulas, sive indiculos, et laterculos depositionum, et rudimenta illa Martyrologii Romani, a Bucherio reperta in membranis quarti saeculi aut quinti, et ab eodem edita post Canonem Paschalem Victorii Opusculo tertio pag. 276?
- Sexto Kalendas Januarias, Dionysii in Callisti.
- [Col. 0057D] Tertio Kalendas Januarii, Felicis in Callisti.
- Pridie Kalendas Januarii, Sylvestri in Priscillae.
- Quarto Idus Januarii, Miltiadis in Callisti.
- Decimo octavo Kalendas Februarii Marcellini [Marcelli in Priscillae.]
- Tertio Nonas Martii, Lucii in Callisti.
- Decimo Kalendas Maii, Caii in Callisti.
- Quarto Nonas Augusti, Stephani in Callisti.
- Sexto Kalendas Octobris, Eusebii in Callisti.
- Nonis Octobris, Marci in Balbinae.
- Sexto Idus Decembris, Eutychiani in Callisti.
- Pridie Idus Apriles, Julii in via Aurelia milliario III. in Callisti.]
26. Verum de diligenti cura notariorum apostolicae sedis tum in incidendis epochis depositionum in [Col. 0058A] loculis summorum pontificum, tum in colligendis diptychis, et catalogis ex earumdem inscriptionum et Actorum autographis nemo jure dubitaverit, cui perspecta sit diligentia, quam pari ferme studio impenderunt proximarum Italiae civitatum episcopi in decessorum suorum memoriis praeservandis posteritati. Liceat mihi proferre ex Nolana ecclesia illustre documentum, quod ante annos quindecim inde collegi, cum a S. D. N. Clemente XI ascriptus comitatui eorum, quos eminentissimo cardinali Carolo Barberino legato de latere ad Catholicum regem Hispaniarum Philippum V Neapoli tunc agentem administros delegerat legationis, permissu ejusdem cardinalis Nolam me contulissem ad sacras antiquitates perlustrandas ejus ecclesiae et coemeterii S. Felicis [Col. 0058B] in Pincis dicti: ubi supersunt complures basilicae partes, musivo et inscriptionibus decoratae a S. Paulino episcopo Nolano. Tanti sacrarii monumenta bene multa edere cum possim publica luce dignissima, iis tantum contentus ero quae pertinent ad argumentum a me susceptum ad pertractandum in hac praefatione, nempe ad sarcophagos et sepulcrales tabulas aliquot episcoporum insculptas, die et anno depositionis per consules indicato.
In Zophoro litteris musivi operis legitur epigramma S. Paulini, aequale testimonium aedis sacrae a se amplificatae.
In arca marmorea apud altare
DEP. SANC. FELICIS EPS. V. ID FEBR. POS. CONS. FA. VS. TI. VC [Col. 0057D] Anno Christi 438. .
Cum S. Paulini obitus referatur ad annum 430, sanctus Felix octennio post depositus ejus aetatem aequat.
In alia proxima arca marmorea
DP. EP. PAVLINI IVNIORIS D. III. ID. SEPTE FL. DIOSM ORO [Col. 0058D] Ita mendose incisus Fl. Dioscori consulatus incidens in annum Christi 442. VC CONS
In alio sarcophago detritae sunt litterae inscriptionis: ita ut incertum sit an episcopus ibi recondatur. [Col. 0058D] Sed nomina consulum supersunt integra: quae indicant annum 359.
SEMPER OB MERITVM VIVEIS PRAECONIA LAVDIS ET BONA PROGENIES . . . PEVIA SV . . . RELIQUIAE . . . IA . . . . . . ELA . . . SEMPER ERIS . . . OMINE DVCI A . . . OR . . . . . . FELICIS EVSEBIO ET YPATIO COSS DP. IN PACE VI KAL IVN
In alio marmore
[Col. 0059A] DP. THEODOSI—EPC—DIE VII—IDVS—DECEMBRES—FL— FAVSTO—JUNIORE—SC. CONS [Col. 0059D] Hoc est, anno 490.
Non omittenda est inscriptio Aureliani episcopi, licet indicio consulum destituta (nescio an ejus, qui Nolanorum praesulum habetur quintus): ubi anni ejusdem sedis ita memorantur.
† DPS. SANC. M. DMN. AVRELIANI EPISC. IN PACE QUI BIXIT ANNS PL M LXXX SEDIT ANN. XXXVIII. DEP. ES. OCTABV. KAL. AVG.
In sequenti marmore memoratur Leo episcopus: Et inscriptio pertinere videtur ad annum 547 sextum post consulatum Basilii
† HIC REQVIESCIT APOLLONIA SACRA VIRGO
[Col. 0060A] DOM SOROR LEONIS EPISC. VIX. ANN. PL M. LXXV . . DEPST I . . . SEXXIES. P. CONSULATUM . . .
Leonis tertii episcopi nomen legitur in marmore sepulcrali, sito in pavimento ante absidem basilicae.
LEO TERTIUS EP CREDO RESURGERE
Alterius Leonis ex Monacho Antistitis est epigramma sepulcrale, quod sequitur, in pavimento situm.
P HIC LEO VIR SCS. SOCIAT. . . . ENS PIETATE POTENS: IC. . . QVI VITA EX MONACHO S . . . ABSTINVIT TANTVM TANTOQ. . . VT QUASI IAM ANGELICV. . . .
Luperci etiam episcopi visitur epigraphe marmorea in structura, ipsius jussu adornata circa annum Christi 555, qua aetate praefuit Nolanae Ecclesiae.
† HOC QVOD CERNITIS DISCITE QVOD LVPERCVS EPISCOPVS COMPSIT ET ORNAVIT IN HAC ECCLESIA LVPERCVS EP FIERI PRECEP AMORE DI ET SCORVM FELIC. ET PAVLINI RVFI LAVRENTI ET PATRICII
[Col. 0059B] S. Patricius nepos B. Tartini Turonensis episcopi auditor fuit sancti Paulini Maximi episcopi Nolani.
Ab his non disjungendi sunt lapides sepulcrales presbyterorum, diaconorum, subdiaconorum, et sacrarum virginum, eadem in ecclesia superstites: [Col. 0060B] quorum aliqui memorant annos sacerdotii, diem depositionis, aut consulatum.
Adeodati archipresbyteri tale est epitaphium marmoreum: in quo etiam visitur insculpta columba pro more Christianis familiari.
ADEODATVS INDIGNVS ARCHIPRESVITER. SCE. NOL. ECCL. REQVIESCIT HIC
Haec videntur ejus jussu lapidi insculpta, cum sibi pararet sepulcrum. Caetera quae sequuntur addita a confratribus post ejus obitum:
DILECTVS A DO ET HOMINIBVS. IN. SACERDOTIVM ERAT. ENIM. SERMONE. VERAX. IN. IVDICIO. IVSTVS. IN. COMMISSO. FIDELIS DVLCIS ET BENE SVADVS. IN. VERSIBVS. SVIS SEMPER ATDVXIT. MVNERA. QVOPIOSA. QVANDO. INGRESSVS EST. IN SCM FELICEM TEMPORE. QVO. NVLLVS. FVIT. PRETIOSIOR ILLOS SACERDOS VIXIT. CVNCTIS DIEBVS. VITE. SVE. ANTE. ORDINATIONE ANN XXX SEDET. SACERDOTALI ORDINE. ANN L ET DEP EST . . .
In abside antiqua tabula marmorea modo affixa parieti testatur depositionem Urani presbyteri, quem a secretis fuisse S. Paulini Nolani episcopi constat: cujus etiam litterae complures sunt ad Uranium datae.
DEPOSITIO VRANI PRESB. XI KAL IANVARIAS
Leguntur etiam depositiones presbyteri Patricii, Honorati presbyteri, presbyteri Florentii.
Diaconi Reparati depositio adjunctas habet chronologicas notas diei 19 Octobris et anni 553.
DEP. SANCTE. M. REPARATI DIAC. DEP. D. XIIII. KAL NOVEMB XII P. C BASILI V C
Subdiaconi Filicelli depositio consignata est marmori, in quo Januariae (fortasse ejus matris, aut consanguineae, aut agnatae) nomen, et epocha conspicitur anni 536.
† HIC REQVIESCIT IN PACE IANVARIA † . . Q VIXIT PL M ANN XXVIIII Cum MARITV FEC ANN XV. M XI. D. X. DEP D XV KA FEBRVAR P C BILI SARI VI P N D PRIMA † HIC REQVIESCIT IN PACE FILICELLVS SBD QV. . . .
Sacrarum autem virginum depositiones duae pertinent ad saeculum quintum. Prior refertur ad annum consulatus Aetii, nempe 431, vel 437, vel 446 vel 454.
DEP. SACR. VIRG. M. . . . . . DIE XIIII. KAL MART AETIO ET . . . . . ET PAVLI PRESB
[Col. 0061] Justae virginis nomen cum legerem compositum cum consulatu Flavii Severini, bis occurrente in Fastis ad annos 461 et 482,
SACRE VIRGINIS DEP. IVSTI. V. IDS. NOBEBR FLS. SEVERINO V. C. CONS
[Col. 0061A] monuit pius sacerdos hujus templi Praepositus, sacra haec monumenta mihi indicans, repertam fuisse hanc postremam tabulam marmoream ita inscriptam sub columna ecclesiae dum paries reficeretur, occludens loculum in topho excavatum, ubi cernebantur Justae virginis ossa integra, deposita manibus cancellatis cum lamina plumbea pedibus apposita, in qua visuntur litterae, nomen, ac statum virginis indicantes sub monogrammate Christi Domini:
A ![[Chi-rho]](../assets/FIGURES/1271213A.bmp)
[Chi-rho] Ω JUSTA VIRGO
Ibi etiam numisma Licinii repertum fuisse narravit.
26. Haec omnia cum reputo, post Nolam a Gothis captam et vastatam, adhuc reperiri unius in ecclesiae [Col. 0061B] ambitu, quae fuerat a B. Paulino restituta et amplificata, atque in marmoribus quinti et sexti saeculi video nomina, aetates, depositiones episcoporum consignari per consulatus, necnon memorari presbyterorum ordinationes, diaconos etiam (aeque ac subdiaconos, et sacras virgines) ibidem conditos fuisse, non neglectis temporum notis, universa demum aptata video ad exemplar coemeteriorum Urbis, necesse est ut inde colligam duo corollaria: primum est, B. Paulinum ejus basilicae instauratorem, qui origine Romanus, licet in Gallia natus, maximam aetatis partem in Urbe transegerat, in qua etiam inter senatores relatus consulatum quoque gesserat anno Christi 375, cum perspectam haberet consuetudinem Ecclesiae Romanae, haec [Col. 0061C] diligenter curantis per notarios regionarios, intulisse eamdem consuetudinem in Ecclesiam Nolanam, vel antea inductam confirmasse. Alterum corollarium est, aetate Paulini et proxima, nempe saeculo quarto, quando Catalogus ille prior pontificum Romanorum sub Liberio conscribebatur, abundasse tot documentis genuinis et publicis historiam hujus Ecclesiae Romanae, ut sola ex inspectione brevium inscriptionum, quae legebantur in coemeteriis Christianis chronologia satis absoluta Romanorum pontificum colligeretur; aut certe ita luxata ratio temporum pontificiorum proferri nequaquam posset, cujus emendatio non esset facilis apud eos qui attente consulerent titulos sepulcrales Romanae Ecclesiae, praesertim si adhiberentur etiam Acta [Col. 0061D] martyrum, versibus inclusa per Damasum, et incisa eorumdem memoriis, eaque conferrentur cum inscriptionibus Caesarum et magistratuum a quibus publico judicio fuerant damnati et pro Christo occisi.
27. Redeo nunc ad intermissam comparationem Actorum quae corpora sive sodalitates (ut Cato appellat apud Tullium de Senectute) ethnicorum numinum cultui in Urbe ascriptae, Fratrum scilicet [Col. 0062A] Arvalium, Pontificum Majorum, Augurum, Epulonum, Sodalium Titiorum, Augustalium, Isiacorum, cultorum Herculis, Solis, Mithrae, aliaeque hujusmodi sacra professae, et in decurias plerumque distributae, ut observat Fabrettus Inscript. cap. 6, pag. 429 et 449, solebant marmoreis tabulis insculpta affigere templorum adytis et vestibulis. His vero Actis publica auctoritate propositis ab ethnicorum superstitione visa est indicere singulare certamen nostrae religionis a Deo protecta virtus et constantia per summos hierarchas Ecclesiae Christi militantis: ut Acta veri sacerdotii Christianae legis aere perennius incisa nostris in basilicis, titulis et collegiis triumphales veluti fastos opponerent in Petri Capitolio profanis ethnicorum initiationibus et mysteriis [Col. 0062B] impietatis. Nam Romanae Ecclesiae pontifices ad perennitatem memoriae, et historiae fidem, et documentum posteris transmittendum aeterni sacerdotii Christo collati a Patre, ab eoque communicati Petro et successoribus vices suas in terris obeuntibus, ibidem tropaea apostolorum, et sacras leges, ac successionis jura, et seriem spectandam proposuerunt marmore et aere incisam, ubi ab idolorum mystis diligentissima superstitione habebatur collectum quidquid usquam fuerat vanis erroribus institutum; quemadmodum observat S. Leo Magnus serm. 1, de SS. apostolis Petro et Paulo. Ita nempe par erat, ut omni genere documentorum evidens redderetur, Christum Deum, Regem, et Sacerdotem secundum ordinem Melchisedech dominari etiam per [Col. 0062C] servos suos in medio inimicorum suorum (Psal. CX) . Id clarius ut percipiatur, quod plurimum refert ad asserendam firmitatem historicam rerum in Libro Pontificali memoratarum, praestat observare, ubinam reperta fuerint Acta illa paulo ante memorata cooptationum ethnicae professionis sacerdotum. Fratrum Arvalium, et cultorum Isidis, Attidis, Matris Magnae, Mithrae, et Solis, quibus nostrae religionis antistites veri sacerdotii Christiani Acta esse opponenda censuerunt.
28. Cooptationes decuriarum illius sacerdotalis collegii ethnicorum, cui Nero Caesar ascriptus legitur sub Claudio imperatore, affirmat Gruterus pag. CCC, repertas fuisse Romae in aede nova S. Petri in Vaticano anno 1596, mense Junio. Acta Collegii [Col. 0062D] Fratrum Arvalium sub Domitiano, quae V. C. Fabrettus produxit Inscriptionum pag. 443, docet asservari in archivo basilicae Vaticanae, ubi etiam custodiebatur fragmentum illud aetate sua repertum, quod exhibuit fol. 494. Initiationes sacerdotum Mithrae criobolio taurobolioque perfecto in aris pluribus insculptae, additis consulibus et die dedicationis effossae sunt prope flexum circi Vaticani, dum fundamenta jacerentur meridionalis lateris transversae [Col. 0063A] navis basilicae, ubi SS. Simonis et Judae apostolorum ara postmodum fuit excitata: asserente Jacobo Grimaldi, notario ad hoc muneris allecto, ut singula diligenter referret in litteras quae in dejectione veteris basilicae atque in molitione novae per dies singulos reperirentur. Id praestitit diligenter in tabulis auctoritate publica exaratis, et munitis impressione signaculi, quarum autographum hodie asservatur in archivo canonicali ejusdem basilicae principis apostolorum. Enumerat igitur Grimaldus fol. 43 aras complures marmoreas circa basilicam eodem modo repertas, et a Pompeio Ugonio antiquitatis studium professo recognitas, quae indicabant ab ethnicis Isidem deorum suorum matrem ibidem cultam fuisse. Dabo Grimaldi verba: «In loco ubi nunc est sacellum [Col. 0063B] apostolorum Simonis et Judae in absida novi templi quae ad meridiem vergit, mausoleum S. Petronillae a scriptoribus appellatum, etc. Id quidem Marti sacrum fuisse scribitur. Sed vir doctus, et Urbis ecclesiarum antiquitatis indagator studiosissimus, dominus Pompeius Ugonius, dictae basilicae clericus beneficiatus, orator insignis, non Marti, sed potius Matri, corrupto vocabulo in Matrem primitus dicatum fuisse existimat. Idque inter alia potissimum elicit, quod hoc tempore cum Pauli V pontificis maximi jussu anterioris faciei angelus versus Campum Sanctum fundaretur, effossae sunt ibi quamplures arae Matri Deum Magnae Idaeae sacrae, sculptae Taurobolii et Criobolii sacrificiis, temporibus Constantii et Maximiani nobilissimorum Caesarum, [Col. 0063C] Gratiani Augusti, et Meraubaudis Coss., Valentiniani Aug. et Neoterii Coss., et aliae hujusmodi, quae in spretum acervatim projectae huc illuc, ac fractae a Christianis olim fuerant. Nunc visuntur in vinea cardinalis Burghesii extra portam Salariam.»
Inscriptiones ex autographis descriptas exhibet fol. 164, quarum nonnullae, licet editae legantur a Martinello in opusculo de Imagine B. Mariae Virginis apud moniales SS. Xysti et Dominici, paucae etiam occurrant apud Fabrettum Inscriptionum cap. 9, fol. 665, a neutro tamen universae proferuntur. Quare ex Grimaldi codice praestat tum impressas, tum ineditas hic exhibere.
[Col. 0063D] 1. M. D. M. I DD. NN. CONSTANTIO ET MAXIMIANO NOBB. CAESS. V. CONSS. XVIII KAL MAII [Col. 0063D] Anno Christi 305. IVLIVS. ITA LICVS. V. C. XV VIR S. F. TAVROBOLIUM PERCEPI. FELIC.
2. [Col. 0063D] Edita a Fabretto Inscript. pag. 665. Spectat ad annum Christi 350. ANTONIN. . . . . [Col. 0064A] V. C. PONTIF. ET DECEMVIR. SA. F TAVROBOLIO. CONFECTO. III. KAL. MAI FL. ANICIO. ET. NIGRINIANO. CON. ARAM, FELICITER CONSECRAVIT
3. M. D. M. I. ET. ATTIDI MENO TYRANNO CONSERVATORIBUS SVIS CAELIVS HILARIANVS V. C. DVO DECEMBVR URBIS ROMAE P. S. ET. HIEROCERVX I. M. S. D. L. S. D HECATE D. N. GRATIANO AVG ET MEROBAVDE CONSS. IIII. IDVS [Col. 0064B] MAIAS [Col. 0063D] Anno Domini 377.
4. [Col. 0064D] Datam ex Fabretto n. 2, ita describit Grimaldus. ANTONIN. . . . V. C. PONTIF. E . . DECEMVIR SA. F TAVROBOLIO CONFECTO. III KAL MA. FL. ANICIO. ET. NIGRINIANO CON ARAM. FELICITER CONSECRAVIT
5. DIIS OMNIPOTENTIBVS LVCIVS RAGONIVS VENVSTVS. V. C. AVGVR. PVBLICVS P. R. Q. PONTIFEX [Col. 0064C] VESTALIS. MAIOR PERCEPTO. TAVROBOLIO CRIOBOLIOQVE X. KAL. IVN. D. N. VALENTINIANO AVG. IIII. ET. NEOTERIO. CONSS [Col. 0064D] Christi 390. ARAM. CONSECRA VI
6. M. D. M. . ET. ATTIDI. SANCTO MENO TYRANNO Q. CLODIVS. FLAVIANVS V. C. PONT. MAIOR XV. VIR. S.F. SEPTEM VIR EPVLONVM PONTIFEX DEI SOLIS TAVROBOLIO CRIOBOLIOQVE [Col. 0064D] PERCEPTO ARAM. DICAVIT NONIS APRILIBVS FELL. MEROBAUDE ET. SATVRNINO CONSS. [Col. 0064D] Christi 383.
7. V. C. T SACERDVS MAXIMA M. D. M. I. LAVROBOLIO CRIOBOLIOQVE REPETITO. [Col. 0065A] DIIS. OMNIPOTENTI BVS. M. D. ET. ATTI ARAM. DICAVIT NONIS APRILIBVS FL. MEROBAVDE V. C. ITERVM ET. FL. SATVRNINO V. C. CONSS. [Col. 0065D] Christi 383.
8. MATRI DEVM MAGNAE IDEAE [Col. 0065D] Fabrettus fol. 666, n. 522, ita exprimit M. D. M. I., ubi etiam versus aliter distinguit, et aptius, ut videtur.—Anno Christi 374. SVMMAE PARENTI HERMAE [Col. 0066A] ET ATTIDI MENO TYRANNO INVICTO CLODIVS HERMOGENIA NVS CAESARIVS V. C. PROCONS AFRICAE. PRAEFEC. VRBIS ROMAE. XV. VIR. S. F. TAVROBOLIO CRIOBOLIOQVE PERCEPTO XIIII. KAL. AVG. DIIS. ANIMAE SVAE. MENTISQVE CVSTODIBVS ARAM. DICAVIT D. N. GRATIANO AVG. TER ET . . . AEQVITIO CONSS. [Col. 0066D] Grimaldus in margine haec addit: «Hanc inscriptionem multo labore exscripsi propter characteres jam prope deperditos.»
[Col. 0065] 9. ΜΗΤΡΙ ΘΕΩΝ ΕΙ‚ ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΑΕΔΡΙωΝ [Col. 0066D] Ita, sed mendose, pro ΑΝΔΡωΝ. ΦΟΙΒΟΥ ‚ΤΕΦΑΝΕΦΟΡΟ‚ ΙΡΕΥ‚ ΚΡΗ‚ΗΝ‚ ΗΓΑΘΕΟ‚ΤΕ ΛΕΟΝΤΙΟ‚ ΕΝ‚ΟΦΟΙ ΑΝΔΡΕ‚ Ο‚ ΜΕΝ ΑΠ` ΑΝΤΟΛΙΗ‚ Ο‚ ΔἈΡἈΠ` Ε‚ΠΕΡΙΗ‚ ΟΡΓΙΑ ‚ΥΝΡΕΞΑΝΤΕ ΘΕΑΙ ΠΑΜΜΗΤΟΡΙ ΡΕΙΗΙ ΚΡΙΟΒΟΛΟΥ ΤΕΛΕΤΗ‚ ΚΑΙ ΤΑΥΡΟΒΟλΟΙΟ ΦΕΡΙ‚ΤΗ‚ ΑΙΜΑ‚Ι ΜΥ‚ΤΙΠΟΛΟΙ‚ ΒωΜΟΝ ΥΠΕΡΤΙΘΕ‚ΑΝ
Interpretatio autem Graecae inscriptionis talis est
MATRI DEUM XV. vir Phoebi. coronatvs. sacerdos Crescens. divinvsque. Leontius. sapientes viri Alter. qvidem. ab. Oriente. alter vero. ab. Occidente Ritvs. simvl. peragentes. Deae. omnipotenti Rheae Criobolii. victimae. et Tavrobolii. optimae Sangvinibvs. sacris. aram. erexere
[Col. 0065B] «Ex his, subdit Ugonius, duo versus sunt hexametri, et duo pentametri. Habebat a lateribus Cybelem cum arbore pini, et Attidem cum capitibus bouum. Mirandum valde est quomodo humani generis hostis juxta sanctiorem totius orbis basilicam se ingesserat ad tantam abominationem sacrificiorum idololatriae celebrandam temporibus Christianorum Caesarum; nec mirandum si ab aliquo optimo viro malleo arae ipsae fractae et acervatim sepultae repertae sint.»
29. Haec postrema Ugonii conjectura, tot lapidibus confirmata, quae suadebat opinari, sacra Matris Magnae et Idaeae peragi consuevisse in Vaticano, aetate nostra vim demonstrationis obtinuit ex alia celeberrima inscriptione, reperta in summo colle [Col. 0065C] Lugdunensis Coloniae in Gallia. Eamdem vulgavit, et lectissima, qua pollet, eruditione exposuit adm. rev. Pater Dominicus de Colonia soc. Jesu theologus, multis mihi nominibus spectatissimus, et singularis benevolentiae aeque ac doctrinae causa summopere colendus. Ante quinquennium cum Romanas antiquitates secum lustrarem Lugduni non infrequentes, ostendit aram Taurobolii signis incisam, effossam in eo colle, et commentarium abs se de illa editum, hospitalitatis nostrae tesseram pretiosissimam largiri voluit: tum prae caeteris observandum insinuavit, in illius arae inscriptione haec verba perspicue legi: VIRES EXCEPIT, ET A VATICANO TRANSTULIT; id enim de Vaticano colle Urbis Romae intelligi oportere diserte tradit, cum in Colonia Lugdunensi nullus [Col. 0065D] occurrat locus ejusmodi nomine donatus. In Urbem [Col. 0066B] reversus, cum liber Grimaldi mihi oblatus fuisset, memorans inscriptiones jam relatas Matris Magnae, et Taurobolii, atque Criobolii percepti, locumque effossionis designans in Vaticano, hac una Lugdunensi ara caeterarum usum demonstrari intellexi, apud Vaticanam basilicam repertarum. Quin etiam haec Lugdunensis ostendit, eam consuetudinem de qua loquitur, transferendi superstitiosum cultum Idaeae Matris, Taurobolii, et Criobolii ex Vaticano colle Romanorum ad Colonias viguisse sub Antoninis. VIRES TAVRI, hoc est (ut cum Salmasio scite exponit P. Colonia) cornua ejus animantis, seu victimae mactatae in Taurobolio apud collem Vaticanum Romae, transferebantur cum ARA et BUCRANIO in Coloniam, ubi decretum fuerat sacra Matris [Col. 0066C] Deum Magnae Idaeae peragere ritu Romano per sacerdotes exornatos occabo et corona a quindecemviris sacris faciundis. Praestat inscriptionem illius arae Lugdunensis cum prototypo a me inspecto exacte congruentem ex libro laudato P. de Colonia mutuari.
TAVROBOLIO MATRIS D M I D QVOD FACTVM EST EX IMPERIO MATRIS D DEVM PRO SALVTE IMPERATORIS CAES T, AELI HADRIANI ANTONINI AVG. PII PP LIBERORVMQVE EIVS ET STATVS COLONIAE LVGVDVN L. AEMILIVS CARPVS IIIIII VIR. AVG. ITEM DENDROPHORVS
Hic visitur insculptum Caput Tauri, seu Bucranium [Col. 0066D] coronatum. Subtus legitur:
[Col. 0067A] VIRES EXCEPIT EX VATICANO TRANSTULIT ARA ET BVCRANIVM SVO INPENDIO CONSECRAVIT SACERDOTE Q. SAMMIO SECVNDO AB XV VIRIS OCCABO ET CORONA EXORNATO CVI SANCTISSIMVS ORDO LVGVDVNENS PERPETVITATEM SACERDOTI DECREVIT APP. ANNIO ATILIO BRADVA T. CLOD. VIBIO VARO COS
In sinistro latere ejusdem arae insculptum est Cranium Arietis indicium Criobolii.
Dextro autem in latere cultri figura visitur cum litteris:
CVIVS MESONYCTIVM FACTVM EST V. ID. DEC
Apte observat doctus interpres hujus monumenti, [Col. 0067B] ex Tertulliano, Ambrosio, Firmico Materno aliisque scriptoribus antiquis, a diabolo, cujus sunt partes invertendi veritatem, institutum fuisse, ut ipsas quoque res sacramentorum divinorum (verbis utitur Tertulliani) in idolorum mysteriis aemuletur. Tingit et ipse utique credentes et fideles suos, expiationem de lavacro repromittit. Firmici quoque verbis ostendit, inter errores profanarum religionum a spiritu mendacii subdole inductam credulitatem expurgandorum criminum per sanguinem victimae, ante aras idolorum profusum, et ritu descripto per Ausonium in Taurobolio et Criobolio ita conspersum, ut eo cruore, quasi rore depluente, perfunderentur membra ac vestes sacerdotis initiandi sub scrobe latentis. His nempe sycophantiis conabatur impietatis magister [Col. 0067C] et Deo rebellis spiritus illudere sanctioribus mysteriis utriusque Testamenti, traducens ad abusum superstitionis conspersionem sanguinis divino jussu a Moyse adhibitam in consecratione pontificis Aaronis ejusque filiorum; et sacrilego ausu tentans foeda illa simulacra lotionis opponere dogmatibus spei ac fidei nostrae, docentis, per Christi sanguinem pretiosum purgari nos, et consecrari filios in salutari lavacro baptismi; sacerdotes vero dedicari in eodem sanguine per unctionem ordinis et signi ab aeterno pontifice instituti. Sed inspectio marmorum memoratorum declarat longius provectas artes, licet irritas, et invidiam maligni spiritus. Eo enim dementiae processit, ut cogitaverit de subvertenda hierarchia Ecclesiae, idque speraverit se assecuturum, si sectatoribus [Col. 0067D] suis inspiraret, ut e Vaticano, ubi Christianae communionis centrum fixerat Petrus, auctore Christo, diffunderet ille mysteria Matris Deum Idaeae auctoribus quindecemviris in orbem Romanum. Videbat hostis humani generis, a successoribus Petri post ejus obitum episcopos ablegari, perinde ac Petrus consueverat, per orbem universum: et unitatem Ecclesiae servari per nexum sacerdotii maximi divinitus institutum; cum nutu principis episcopalis ordinis omnia membra colligi in conciliis, et dirigi legibus cerneret; moderante rem Christianam universam eo qui in Petri cathedra successor et navarchus sederet quasi ad clavum reipublicae Christi vicarius episcopus Romanus. Commentus itaque est [Col. 0068A] inimicus veritatis et religionis, ex vicinia Petri cathedrae suos hierarchas ablegare in provincias et colonias Romani nominis. In Vaticano, nempe in crepidine solii Petri, aras Mithrae, Isidis, et Matris Magnae, Taurobolia, Criobolia, et ejusmodi portenta numinum ac mysteriorum ita fundare aggressus est, ut inde proferre impium cultum utrobique posset, in Orientem et Occidentem; quod insinuat non obscure inscriptio Graeca sup. n. 28. Neque aliter sentire suadet epocha translationis sacrorum in Lugdunensi marmore consignata. Observat enim opportune P. de Colonia, cum pluribus eruditis, ante imperium Antonini Pii non reperiri ullum Taurobolium, ejusve ritum Roma translatum; sed neque ullum Romae aut in provinciis peractum, aut perceptum antiquis [Col. 0068B] in monumentis, aut historicis memorari. Quare colligere possumus circa eam aetatem, qua ordinandis imperii provinciis Adrianus et Antoninus occupabantur, et qua episcopalium sedium ordinandarum par cura detinebat Petri successores, dum isti ad apostolorum tropaea paulo ante constructa per Evaristum, in Confessione B. Petri clerum colligentes, et epicopos, presbyteros, diaconos initiatos sacris ordinibus hinc ablegantes ad Christiana sacra, qua in suburbicariis sedibus, qua in titulis urbanis, qua in provinciis exercenda, etiam in toto divisis orbe Britannis, ea, inquam, aetate, qua nostrae religionis antistites summi ita procurabant sacrum Christi principatum, et sacerdotium, quindecemviri sacris faciundis, aliique daemonum mystae idolum Dagon [Col. 0068C] contra arcam Domini erigentes, ad radices Vaticani collis instituerunt Taurobolia et Criobolia Matris Magnae, et occabo ornatos et coronatos sacerdotes cum ara, et viribus, et bucranio inde perceptis miserunt in colonias ad contagium superstitionis suae provinciis inferendum.
30. Verum pari sorte ac olim Dagon truncus in frustra concisus ac dejectus ante arcam Domini stantem repertus fuerat, etiam ea monumenta Matris Deum, Mithrae, fratrum Arvalium et quindecemvirum confracta reperta sunt ac tumultuarie disjecta a Christianis, et projecta in scabellum pedum Piscatoris: ante hujus basilicam dum jacerent, futura indicia victoriae per fidem nostram de gentibus earumque superstitionibus reportatae. Apparet in his fragmentis [Col. 0068D] vana aemulatio decidentis idololatriae, a Tertulliano indicata in idolorum mysteriis, ut ipsas quoque res sacramentorum traduceret ad abusum superstitionis: dum aspersione sanguinis, observatione mesonyctii delectuque areae Vaticanae et mensis Decembris conatur pervertere nostrae religionis instituta sanctiora, et in aris, laterculis, marmoreis aeneisque tabulis profana sua mysteria ad posteros derivare. At nostri praesules inter ruinas prostratae superstitionis stantem arcam Dei, et nunquam subvertendam infernarum potestatum viribus petram ostendentes, supra quam Ecclesia constructa est, constanter perseverant per annos mille sexcentos et quod excurrit cum Leone Magno, ejusque decessoribus et successoribus [Col. 0069A] quarta, et sexta feria more Majorum, jejunia indicere, et Sabbato apud beatum Petrum vigilias celebrare; in quibus, praesertim, mense Decembri, ordinationes ministrorum sacerdotumque minorum ac majorum perficiant. Nec segniori cura platonias basilicae inciderunt monumentis nunquam desituris sacerdotii Christiani: unde pontificalis historia colligi potuit et confirmari in texendis Catalogis sub Liberio et sub Felice quarto, et in Vitis pontificum colligendis sub Gregoriis secundo et tertio.
31. Jucundum erit inspicere quanta superesset per eam aetatem copia documentorum, non modo in codicibus archivi apostolici, sed etiam in parietibus et marmoribus sacrarum aedium, quae res plerasque comprobarent in hoc Pontificali Libro enuntiatas. [Col. 0069B] Tria ferme ad capita reduci possunt ea quae in Vitis pontificum occurrunt Anastasio tributis. Primum caput est chronologicum, indicans tempus sessionis in Petri cathedra, et consules quibus respondet unius cujusque pontificatus initium ac terminus. Caput alterum constat decretis et ordinationibus sacerdotum ac ministrorum. Tertium denique includit donationes fundorum, structuras basilicarum ac titulorum, ornamenta et supellectilem pretiosam Ecclesiae oblatam a pontificibus Romanis, imperatoribus aliisve principibus. Documenta rerum triplici hocce capite enuntiatarum ita erant in propatulo sub Gregorio tertio, quando Liber iste Pontificalis in publicum prodivit, ut complura legi possent in marmoribus genuinis. Licet indicium desumere ubertatis documentorum [Col. 0069C] ex iis quae post annos mille jam evolutos a Gregorii tertii aetate ad nostram adhuc visuntur superesse in titulis Urbanis, coemeteriis, basilicis et archivis.
32. Quod pertinet ad primum caput chronologiae pontificalis per consules rite comprobatae, ostendimus, in Actis martyrum, in platoniis a B. Damaso incisis, in coemeteriis loculisque Christianis tot superesse documenta consuetudinis illius aetatis, ut quarto sextoque saeculo Christi abunde potuerint inde colligi indiculi, catalogi, diptycha, martyrologia. Teritur omnium manibus liber impressus Romae anno 1654, complexus Inscriptiones antiquas superstites in basilica S. Pauli, via Ostiensi. Placuit experimenti [Col. 0069D] causa numerare quot consulatus illae contineant. Legi duos supra octoginta in iis quae Christianorum sunt, et pertingunt ad numerum 436. Complures praeterea sunt inscriptiones, quarum fragmenta cum non retineant tot elementa dictionum in nominibus consulum indicatis, ut intelligi possit ad quos consules referantur, excludendas putavi a summa praedicta. Cum igitur unica in aede sacra Romana supersint post annos mille a collectione Libri Pontificalis tot paria consulum, ut septimam ferme partem Fastorum consularium implere possint a Tiberio ad Justinianum, sive ab anno passionis Dominicae ad Felicem quartum; quot putamus patuisse omnium oculis sub Liberio et Damaso, dum catalogi conscriberentur, [Col. 0070A] et gesta martyrum celebrarentur carminibus incisis in platoniis, Urbe nondum capta et direpta a Gothis, Vandalis et Hunnis? Si gentilis Delfinius Romanos fastos a Bruto et Collatino ad Julium Caesarem ordinavit, collectis marmoribus Capitolinis ex fori Romani reliquiis, atque paucarum Urbis ecclesiarum, quo temere translata fuerant fragmenta, quemadmodum Panvinius memorat, post annos mille quingentos quam fuerant in foro positi; quot praesidiis chronologiae suffultos fuisse credimus auctores Catalogorum pontificalium sub Liberio et Damaso? praesertim cum illa aetate post Chronicon ab Eusebio digestum per consules ex Actis publicis, jussu Magni Constantini ab omnibus imperii provinciis subministratis, non tam recudendi essent Fasti consulares [Col. 0070B] ac pontificii, quam conferendi cum tabulis Latinis notariorum, coemeteriorum, indicum et diptychorum, quibus Catalogi admovebantur veluti ad Lydium lapidem. Anonymus collector Fastorum sub Constantio, quem Cuspinianus primum nactus, mox etiam Bucherius, aequior aestimator praeclari illius monumenti, feliciori curae cardinalis Norisii illustrandum reliquerunt, anonymus, inquam, ille satis ostendit, etiam citra opem Chronici Eusebiani, quot adjumentis suffulcirentur epochae consulares in Occidente, quibus pontificiae facile alligabantur. Minus itaque necessarium duco versari diutius in hujusce primi capitis firmamento, cum chronologiae pontificiae et consularis opes essent in numerato iis qui mediocrem curam adhiberent quarto Christi saeculo in [Col. 0070C] observandis monumentis Romanis, nondum per Gothos et Vandalos deturbatis. Quinto vero saeculo Christi ineunte, licet colluvies barbarorum Urbi superfusa bonis artibus bellum indiceret, et complura ornamenta deleret, maximam tamen partem documentorum abolere nequaquam potuit, neque destitutos relinquere testimoniis temporum et gestorum chronologos et historicos. Ut enim ante Gothorum irruptionem Eusebii Fastos et Chronicon Hieronymus, Hieronymi Prosper perduxit ad consulatum Valentis sextum et Valentiniani secundum, Christi vero annum 378, ita non destitit quinto saeculo Victorius Aquitanus Canonem Paschalem, et Periodum annorum DXXXII ordinare per consules a duobus Geminis, Christi 28, ad Constantinum et Rufum, Christi [Col. 0070D] 457; quem laborem anonymus sexti saeculi produxit ad finem Periodi Victorianae post consulatum Basilii XVIII, Christi 559, et adhuc legitur apud Bucherium. Quin etiam Fasti marmorei in Coloniis reperti, quorum fragmenta edidit Gruterus fol. CCIC, et Fabrettus inscriptionum fol. 485, praeter alia inedita quae suo tempore daturi sumus, dum pariant consules ordinarios, Romae procedentes cum magistratibus ejus coloniae aut municipii, ostendunt nedum Romae, sed etiam in provinciis spectari potuisse documenta operum publicorum in quibus consulum Romanorum series cognosceretur. Quod igitur attinet ad primum caput chronologiae consularis aequandae cum pontificia, satis constare arbitror de documentis [Col. 0071A] quarto et sexto saeculo praeservatis auctoribus Catalogorum sub Liberio et sub Felice quarto.
33. Me itaque conferam ad alterum caput rerum enuntiatarum in hisce Vitis pontificum, quod complectitur eorumdem decreta nonnulla, et numerum sacrarum ordinationum quas singuli peregerunt. Decreta ut plurimum referebantur ad disciplinam, ad liturgiae ministeria, ad ritum sacramentorum. Nam dogmata fidei nostrae, si qua forte convellere haeretici conarentur, ab istorum audacia defendebant pontifices redditione Symboli apostolici, Majorum traditionibus et interdictione sacrorum. Haec autem munimenta fidei, licet arcani disciplina plerumque contegeret, neque propterea forent in propatulo marmoribus incidenda per eam tempestatem, sed in archivis Ecclesiae [Col. 0071B] asservanda cum divinis litteris, et cum genuinis Patrum operibus, visuntur tamen indicata fidelibus in marmore Hippolyti episcopi et martyris, ubi catalogus ejus lucubrationum indicat jam tum collectas fuisse apostolicas traditiones, per ea verba: ΑΠΟ‚ΤΟΛΙ‚Η ΠΑΡΑΔΟ‚Ι‚, et Opuscula dogmatica ΠΕΡΙ ΘΥ ΚΑΙ ‚ΑΡΧΟ‚ ΑΝΑ‚ΤΑ‚ΕΩ‚, de Deo, et carnis resurrectione, ΠΕΡΙ Τ` ΑΓΑΘΟΥ ΚΑΙ ΠΟΘΕΝ ΤΟ ΚΑΚΟΝ, de bono, et unde malum. Necessitate autem poscente ut per concilia apud sedem apostolicam graviores causae judicarentur, et sententiae Patrum confirmarentur auctoritate pontificis Romani, hujus epistolae et Acta concilii transmittebantur ad Ecclesias praecipuas, ut in causa Novati celebre exemplum legitur apud Eusebium Historiae lib. VI, cap. 43: Exstant adhuc, [Col. 0071C] inquit, epistolae Cornelii Romanorum episcopi ad Fabium Antiochensis Ecclesiae praesulem missae, in quibus et Romanae synodi gesta, et omnium per Italiam, et Africam, aliorumque locorum illorum provincias sententiae declarantur. Epistolae vero quas Petri successores dedissent ad Ecclesias, tanta religione suscipiebantur, tantoque in pretio habebantur, ut eadem Historia Eusebii nos doceat, illam, quam Clemens nomine Romanae Ecclesiae scripserat ad Corinthios, in plerisque Ecclesiis sua, et superiori memoria palam recitari consuevisse (Euseb., Hist. lib. III, cap. 16) ; et ita proximam fuisse habitam sententiis Epistolae Pauli ad Hebraeos, ut cum reliquis Apostoli scriptis non sine causa eadem recenseri videatur (ibid., c. 38) . Verum, uti observabam, in hisce Vitis pontificum [Col. 0071D] decreta plerumque pertinent ad disciplinam, et potior pars refertur ad liturgiam. Haec itaque pars historiae pontificalis nitebatur testimonio quotidiani ministerii, apostolicae sedis ritu frequentati, et subinde digesti in Codicem Gelasianum, sive Ordinem Romanum quem vocant: ita ut aere perennius monumentum ejusmodi rituum ac decretorum dedicatum sit in praxi quotidiana Ecclesiae Romanae.
34. Quin etiam in epistolis Romanae Ecclesiae pontificum, quas paulo ante memoravi transmissas et diligenter custoditas in archivis sedium praecipuarum, elucet praxis disciplinae sacramentorum aliorumque rituum, quae comprobat atque illustrat decreta a decessoribus edita.
[Col. 0072A] In laudatis litteris Cornelii papae ad Fabium Antiochenum, circa annum Christi 255, dum narratur a Novato presbytero subornatos fuisse et accitos episcopos tres, ut manuum impositione sibi traderent episcopatum, mirifice comprobatur ab apostolorum aetate hunc ritum esse repetendum, quem in Graeca etiam Ecclesia observatum fuisse ante annos mille quingentos colligit Morinus (sacrarum Ordinationum par. II, pag. 21) ex ordine a Clemente Romano primum vulgato, mandante beato Petro, mox a posterioribus aetatibus aucto. Unde fit Vitarum istarum auctorem neque inutiliter neque citra auctoritatem asseruisse in Vita Clementis: Ideo Linus et Cletus ante eum conscribuntur, eo quod ab ipso principe apostolorum ad ministerium sacerdotale exhibendum sunt [Col. 0072B] episcopi ordinati. Princeps enim apostolorum, cum normam institueret hac in Ecclesia reliquarum ordinandarum ac regendarum, non omisit designare duos episcopos lateri suo adhaesuros, cum quibus manus imponeret episcopis per diversa loca in Urbe ordinandis, nempe ad exhibendum id ministerium sacerdotii majoris, quod tres episcopos requirebat. Hinc inter canones quos vocant Apostolorum, omnium habetur primus, qui statuit, ministerio trium episcoporum episcopum ordinari.
In eadem epistola Cornelii merito culpatur Novatus, quod posteaquam morbo convaluit, in quo baptismum susceperat, reliqua non pepercerit, quae juxta ecclesiasticam regulam percipi debent, neque ab episcopo sit consignatus. Quis non videat hinc luculenter [Col. 0072C] probari ecclesiasticas regulas constitutas ante Cornelium circa ritus baptismi observandos etiam ab iis qui necessitate urgente compendiarium beneficium sacramenti obtinuissent juxta definitionem decreti Victoris papae, ante annos sexaginta conditi et in ejusdem Vita ita expressi? Constituit ut, necessitate faciente, ibi, ubi inventus fuisset, sive in flumine, sive in mari, sive in fontibus, tantum Christiana confessione credulitatis clarificata, quicunque hominum ex gentilitate veniens ut baptizaretur. Quis non intelligat hinc percipi disciplinam apostolicam chrismatis, ab episcopo, non vero a simplici presbytero ministrandi, quam a Novato posthabitam hic merito culpat Cornelius? Rursus in episcopis subdole accitis per Novati fautores ad ejusdem consecrationem censuram [Col. 0072D] exercet Cornelius, objurgans eos fuisse clanculum congregatos. Hoc nempe adversabatur decretis Sixti ac Zephyrini, recensitis hoc in Libro Pontificali de formatis a patriarcha impetrandis, ut episcopus, relicta sede sua, Romam veniens redeundi potestatem haberet. Imo et συγκλεισθέντας, conclusos, ὡρᾷ δεκάτῃ, hora decima, μεθύοντας καὶ κραιπαλόντας, temulentos, et crapula oppressos, irritam et umbratilem consecrationem declarat ei contulisse: quibus vitiis ordinationis non obscure indicantur oppositi canones decessorum Romanae sedis antistitum; nempe Telesphori, missae celebrationem aptantis ex hora tertia, qua Dominus noster ascendit in crucem, ad horam nonam, qua in cruce exspiravit (ut infra in ejus [Col. 0073A] Vita diserte legitur,) excepta nocte Nativitatis Dominicae; et Zephyrini, jubentis ut in praesentia omnium clericorum et laicorum fidelium, sive levita, sive sacerdos ordinaretur (Euseb., pag. 245, Hist. lib. VI) ; quod etiam elucet alio in epistolae loco, ubi dicitur Novatus presbyterii honore insignitus ab episcopo, indulgentius cum illo agente, etiamsi clerus universus, multique ex populo refragarentur, eo quod non liceret quempiam ex iis qui, urgente vi morbi, in lectulo perinde ac ille perfusi fuissent, in clerum assumi. Confirmat haec Tertullianus in libro de Jejunio adversus Psychicos, ubi, licet suggillet praxim Ecclesiae Romanae, attamen eamdem illustrat, ostendens, jejunium perductum ad horam nonam qua Dominus exspiravit, refectionis modum [Col. 0073B] tunc permisisse. Quare jure culpat Cornelius papa eos episcopos non jejunos, sed crapula vinoque distentos hora decima manus impositionem exercuisse. Demum in Elencho delictorum Novati, dum illud gravissimum recitatur de sacrilego juramento, ab iis exacto quibus Dominicum corpus impertiretur, resultat contraria disciplina, Zephyrini decretis proscripta hoc in Libro Pontificali. Fecit (inquit auctor in Vita Zephyrini) constitutum de Ecclesia, ut patenas vitreas ante sacerdotes in ecclesiam ministri portarent, donec episcopus missas celebraret, ante se sacerdotibus astantibus, et sic missae celebrarentur: excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret omnibus praesentibus ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam, et acciperet [Col. 0073C] presbyter tradendam populo. Haec disciplina fuerat a Zephyrino constituta. Quid contra eam molitus sit Novatus ex Cornelii papae epistola cognoscimus. Oblatione, inquit, facta, portionem singulis dividens, dum eam tradit, miseros homines benedictionis loco jurare cogit, manus ejus, qui portionem accipit ambabus suis manibus comprehensas retinens, nec prius dimittens quam jurati ista dixerint: ipsis enim utar illius verbis: Jura mihi per corpus, et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, te nunquam meas partes deserturum, nec ad Cornelium esse redditurum. Ita miser ille non prius gustare sinitur, quam sibi ipse malum imprecatus sit. Et cum panem illum accipiens dicere debuisset Amen, ejus loco dicit: Non revertar deinceps ad Cornelium.
[Col. 0073D] 35. Mirum dictu est quot firmamenta historiae pontificalis hujusce Libri contineantur in brevi fragmento unius ex epistolis S. Cornelii papae, nobis praeservato per Eusebium. Quot igitur adjumenta supererant notariis Ecclesiae Romanae aequalibus Eusebio, dum colligerent Acta Vitasque pontificum ex tabulariis Ecclesiae singulorum rescripta servantibus? Liceat unum adhuc observatum repetere ex eodem fragmento epistolae Cornelianae, quod mirifice illustrabit documenta decretorum simul et ordinationum in eisdem Vitis ita diligenter memoratarum:
De Novati stupiditate ita scribit Cornelius papa: Ergo ille Evangelii vindex ignorabat unum episcopum [Col. 0074A] esse oportere in Ecclesia catholica. In qua tamen sciebat (quomodo enim illud nescire potuisset?) presbyteros quidem esse quatuor et quadraginta; septem autem diaconos totidemque subdiaconos: acolythos duos et quadraginta, exorcistas et lectores cum ostiariis quinquaginta duos. In Vita Hygini ita reperiemus perscriptum: Hic clerum composuit et distribuit in gradus. Septem diaconorum numerum assignasse traditur Evaristus. Subdiaconos totidem hic legimus institutos a proximo Cornelii decessore Fabiano. Ordinationem clericorum praesente clero et populo celebrandam didicimus in Zephyrino. Quare merito Cornelius miratur, a Novato presbytero Ecclesiae Romanae, ejusque episcopatum ambiente, non teneri numerum ordinatorum. Imo interrogat qui fieri potuerit [Col. 0074B] ut rem adeo notam solus ignoraret. Certe cum ordinum exercendorum tempora essent per regulas definita, cum formatae abeuntibus ab episcopo dandae forent, oportuit indiculos et diptycha omnium clericorum eorumque ordinationis epocham ab administris pontificum et notariis Romanae Ecclesiae diligenter conscribi et asservari. Quare scripturis Vitas pontificum deesse minime poterant haec publica documenta ex archivis Ecclesiae ad usus frequentes identidem producenda.
Ordinationibus clericorum affinis est memoria consecrationum tituli, fontis, altaris, et oblatio donorum, quae hac occasione episcopus erogabat. Delibandum leviter est et indicandum quanta documentorum copia parata esset operi Anastasiano, [Col. 0074C] illis praesertim aetatibus quibus Catalogi et Vitae conscribebantur. Fidenter dicam non modo in membranis et phyliris archivi, sed etiam in marmoribus, metallis et ornamentis Ecclesiae quamplura superfuisse.
Consecrationem tituli quarto saeculo incisam tabulae marmoreae per sanctum Damasum videmus adhuc superstitem inter praeclaras illas inscriptiones a Fulvio Ursino olim collectas, post ejus vero obitum ab interitu vindicatas liberalitate Alexandri cardinalis Farnesii: quas iste in palatio serenissimae domus suae ad Campum Florae tutissimo loco repositas, et ferreis verubus septas posterorum curae disponendas reliquit. Illas, dum haec scribo, serenissimus Parmae [Col. 0074D] et Placentiae dux Franciscus, vindex avitae gloriae bonoque Reipublicae et litterarum incremento natus, pro singulari studio quo eruditam antiquitatem prosequitur, fovet ac protegit, in ejusdem palatio loco illustriori affigi omniumque oculis proponi mandavit. Tabella quam memoro brevissima est, ut titulo plane respondeat, ex marmorea crusta semipalmari et hisce litteris insculpta
T. I. X. N. EGO DAMASI VS. VRB ROME EPS AN C DOMV COSECRAVI . . N. R. Q. S. M. S. PA. S.PE
quarum sententia talis videtur: Titulus in Christi nomine. Ego Damasius (ita enim promiscue scriptum [Col. 0075A] Damasium et Damasum reperio in antiquis monimentis) urbis Romae episcopus hanc domum consecravi. Siglarum sequentium sensum non assequor, nisi forte postremarum S. PA S. PE. quas S. Paulus S. Petrus, veluti signaculum hujus Ecclesiae Romanae proprium, et a successoribus custoditum in publicis documentis decretorum et litterarum, exponendas esse libenter credam. In aversa parte ejusdem tabellae leguntur nomina sanctorum quorum reliquiae sub eo signaculo tituli ac dedicationis concludebantur, ritu ad nostra etiam tempora derivato:
hic re QVIESCIT CAPVT SCI CRESCENTINI. M ET RELIQVIE. S. SV ![[Character]](../assets/FIGURES/1270075A.bmp)
[Character] ANT
Una cum titulo ita insculpto visitur facies anterior [Col. 0075B] sarcophagi Christiani, in quo insculptum est monogramma nominis Christi Domini intra coronam cum lemniscis, more familiari aetatis beati Damasi. Non est dissimilis figura aut magnitudine alteri tabulae, quam card. Franciscus Barberinus S. R. E. vice-cancellarius in ara maxima tituli sui S. Laurentii in Damaso ex marmore nobiliore substituit, veterem, ut arbitror, altaris frontem imitatus: quae in aedes Farnesianas translata fortasse fuit, quando cardinalis Farnesius titulum eumdem et aram maximam variis ornamentis decoravit, ut gentilitia ejusdem insignia testantur in laqueari et parietibus auro et coloribus expressa per Thaddaeum Zuccherum, a quo etiam gesta Vitae et martyrii beati Laurentii eleganter pingi curavit. Ecclesiae Romanae Libri Rituales et Pontificales [Col. 0075C] ex antiqua consuetudine praecipiunt in ecclesiae et altaris dedicatione, ut epocha consecrationis scripto consignata reponatur cum reliquiis sanctorum ad perennem rei memoriam ab episcopo consecrante sub mensa altaris. Observant quoque pii et eruditi [Col. 0076A] collectores Rituum sacrorum, et praecipue adm. R. P. Edmundus Martene tomo tertio celeberrimi Operis de Antiquis Ecclesiae Ritibus, lib. II, cap. 12, tum in Oriente, tum in Occidente, ex aetate Constantini Magni ad consequentes in more positum, ut dedicationes ecclesiarum et altarium plerumque fierent in conventu episcoporum, qui ea de causa invitari consueverant. Supersunt etiamnum in Actis concilii Tyriensis apud Eusebium lib. IV de Vita Constantini, cap. 43, Constantinopolitani, lib. II, cap. 39, apud Socratem; Arausicani anno 441, cap. 10; Arelatensis II, c. 37, et in epistolis B. Ambrosii, epist. 22, ad Marcellinum, aliisque compluribus, documenta diei ad dedicandum delectae: ita ut Actis non solum publicis, sed etiam synodalibus insertae dedicationum [Col. 0076B] epochae teneantur. Quin etiam colligunt ex epistola 9 Gelasii primi, cap. 4 et 25, et S. Gregorii Magni lib. V, ep. 45, adeo celebre habitum fuisse ministerium ecclesiae dedicandae, ut in Italia id non praesumerent exercere episcopi dioecesani quarto et quinto saeculo, nisi impetrata prius a summo pontifice potestate. Caeterum etiam in provinciis receptum fuisse morem signandi epocham primarii lapidis in fundamento ecclesiarum jaciendo docet nos marmor Massiliense editum a V. C. Stephano Baluzio de Scriptoribus Ecclesiasticis in Comm. ad Lactantium, et ab illustribus Massiliae historicis Ruffis lib. X, p. 46, in quo legitur jactum fuisse primarium lapidem illius ecclesiae a fundamentis restitutae consulatu sexto Valentiniani Augusti, scilicet anno Christi 445, [Col. 0076C] XIII Kal. Decembris anno XVIIII episcopatus Rustici; ubi etiam consignantur nomina episcoporum, subsidia corrogantium ad constructionem sacri aedificii, numerata summa solidorum quam quisque contulerat. Compendiariis autem litteris ita concepta est, non secus ac Damasi inscriptio paulo ante recitata.
[Col. 0075] † DO. ET XPO MISERANTE. LIM. HOC. C. L. K. T. E. ANNO IIII. C. S. VALENTINIANO. AVG. VI. III. KL. D. XVIIII. ANNO EPTVS RVSTI . . . . . . .
Deo, et Christo miserante limen hoc conlokatum est anno quarto Consule Valentiniano Augusto VI. tertio Kalendas Decembris xviiii. anno Episcopatus Rustici.
[Col. 0075C] In veteri musivo ecclesiae S. Sabinae in monte Aventino ejusdem tituli clerici ita expresserunt epocham [Col. 0075D] pontificatus sancti Coelestini, quo Ecclesiam regente aedes illa sacra magnificentius fundabatur.
Facile igitur intelligimus quae monumenta dedicationum sacrarum aedium tum temporis superessent, in tot marmoribus et musivis, in epistolis dedicantium et concedentium, in Actis synodalibus, in diptychis et Kalendariis ecclesiarum, quotannis recolentium diem dedicationis.
36. Sacros fontes Damasi, Hilari, Bonifacii, Coelestini et Joannis summorum pontificum cura [Col. 0076C] constructos memorabant vetusta epigrammata Gruteriano in opere impressa p. 1163, num. 11; et 1164, [Col. 0076D] num. 2 et 4. Elegantes versus a Sixto III incisi in baptisterio Lateranensi octastylo, relati a Panvinio in libro de septem Urbis Ecclesiis, et a card. Raspono de Basilica Lateranensi lib. III, cap. 1, superstites adhuc leguntur in epistyliis Constantinianis: quemadmodum Ambrosii versus legebantur in fonte ecclesiae B. Theclae ejusdem figurae octogonae (cujus mysterium ibi declarat sanctus episcopus) editi per Gruterum ex veteri ms. pag. 1168, num. 8, cum reliquis epigrammatibus beati doctoris, indicantibus dedicationes ab ipso peractas, et mysteria rituum qui in illis adhibentur. Sub Siricio papa aequali sancto Ambrosio incisam videmus epocham restituti presbyterii in platonia S. Pudentianae, seu tituli Pastoris:
[Col. 0075] SALVO SIRICIO EPISCOPO FELICIQVE LEOPARDO ECCLESIAE SANCTAE:
[Col. 0077A] caetera desiderantur. Hilarus Archidiaconus, deinde Pontifex Romanus Ecclesiae, oratorium sancti Laurentii a se refectum caelavit: quod repertum in [Col. 0078A] ter parietinas ejusdem Aedis apud S. Eusebium servat collectio marmorum vetustorum Musei Albani.
[Col. 0077] † AVXILIANTE DNO DO N XPO ORANTE BEATO LAVRENTIO MARTYRE HILARVS ARCHIDIAC FECIT.
[Col. 0077A] His autem in celebritatibus consecrationum cum dona plurima offerrentur ac dicarentur, largitione principum sive praesulum, tum mobilia, tum immobilia, quae passim memorat Liber Pontificalis, eorumdem donorum documenta, quae tertium caput constituunt nostrae divisionis, proferemus aptius, si prius absolvere nobis liceat ea quae de pontificum decretis supersunt breviter indicanda hoc in capite, complexo decreta pontificum, dedicationem [Col. 0077B] sacrarum aedium et ordinationes sacerdotum ac ministrorum.
37. Decreta pontificum et conciliorum habenda sunt, quae de natalitiis martyrum et ecclesiarum, etiam constante persecutione conscripta legimus apud Cyprianum lib. III, epist. 6: Dies eorum, quibus excedunt, adnotate, ut commemorationes eorum inter memorias martyrium celebrare possimus. Respondent enim legibus sancitis per Clementem [Col. 0078A] et Anterum de Actis martyrum scribendis et in ecclesia reponendis, necnon iis quas eodem saeculo Cypriani Felix papa tulit, in ejus Vita sic indicatas: Constituit supra sepulcra martyrum missas celebrari. Comprobantur per saecula subsecuta diptychis, martyrologiis, et ea consuetudine confirmatrice, quam Tertullianus in libro de Corona Militis haec eamdem recensens commendat. Demum aetate S. Gregorii tertii, quando Vitae pontificum [Col. 0078B] colligebantur, et in hunc Librum compingebantur, Acta concilii Romani et decreta ejusdem pontificis, quae auctor vitae commemorat circa finem, ita incisa fuerunt marmoreae tabulae in basilica Vaticana expositae, uti leguntur adhuc praeservata post saecula decem, et in hypogaeo ejusdem basilicae custodita diligenter cum caeteris vetustis memoriis antiquae basilicae repertis sub Paulo quinto.
[Col. 0077] PETRO. THEOPHANO. SERGIO. IORDANE. SEV. IOHANNE ADSTANTIBVS. QVOQVE. DIACONIBVS. MOSCHO. ARCHIDIACONO ZACCHARIA. IOANNE. ET. THEOPHYLACTO. ATQVE. GEMMVLO VEL. CVNCTO. CLERO. ANTEFATVS. DOMINVS. GREGORIVS. APOSTO LICVS. PAPA. DIXIT. REDVCO. AD. ANIMVM. SCNSSIMI. FRATRES MEI etc.
[Col. 0077B] Reliqua legi possunt apud Torrigium de Cryptis [Col. 0077C] Vaticanis, pag. 70, et apud Ciampinum de sacris aedificiis a Magno Constantino constructis, cap. 4, sect. 15, pag. 101.
38. Cognoscimus itaque Romanam Ecclesiam non omisisse Acta suorum pontificum, et conciliorum marmoreis tabulis consignare, et in celeberrimo Christiani conventus loco, ad limina scilicet Apostolorum affigere futura posteris documenta nostrarum legum, et tropaea victoriae contra devictas in urbe aliarum domina ethnicorum superstitiones; ut ubi fratrum Arvalium et Quindecemvirum decreta ritusque legebantur de profanis sacrificiis pro salute Caesarum quotannis renovandis, quae paulo ante produximus numeris 21 et 22, ibi conspicerentur responsa nostrorum praesulum, et Acta conciliorum decernentium [Col. 0077D] ut in memoriam martyrum Christi et confessorum divina res fieret, et hymnodia sacra concineretur. Producendum est documentum pontificiae legis ejusdem Gregorii tertii de quotidianis sacris et oblatis inferendis supra Confessionem beati Pauli, in ejusdem basilica adhuc spectabile vetusto in marmore in hanc sententiam inciso, atque vulgato cum reliquis inscriptionibus antiquis ejusdam Basilicae typis Monetae 1654, Romae. Exstat etiam apud Baronium in fine tomi X, pag. 963; sed cum editio Baronii errata sculptoris expunxerit, e castigatam lectionem reduxerit ad leges Latin sermonis, placet cum Moneta hic dare cum mendi in marmore satis frequentibus ad fidem prototypi Indicant enim barbariem aetatis, accuratiori sculptore [Col. 0078B] carentis: qui fortasse ut contraheret Gregorii [Col. 0078C] III diploma in breviorem modum, ausus est suo marte, vel imperito aliquo dictante, ita insculpere ac deformare sancti pontificis constitutionem, quam non dubito in autographo fuisse apte conscriptam; tum quia Graece ac Latine doctus describitur Gregorius III in ejus Vita, tum quia stylo satis culto nedum emendato dictasse cognocitur ex ejus epistolis, quae supersunt, apud Binium et Labbeum editae cum conciliis.
† IN. N. DNI. DI. SALVATORIS. N IHY. XPI. BREVE. FACTA. A ME GREGORIO. TERTIO. PAPAE. DE. OBLATIONES. QVE. OFFERRE. DEBENTVR. PER. SINGVLOS DIES. IN. ECCLESIA. BEATI PAVLI. APOSTOLI. STATVI ENIM. OFFERRI. IDEST. IN [Col. 0078D] PRIMA. MISSA. AD. CORPVS. OBLATAM. VNAM. IN. SECVNDA. MISSA. ADs SCM. TIMOTHEVM OBLATAM. VNAM. IN. TERTIA. MISSA. AD. IMAGINEM. SALVATORIS QVI. ET. APOSTOLORVM. OBLATA VNAM. IN. QVARTA. MISSA. AD SCVM. GREGORIVM. AD. IANV S OBLATAM. VNAM. DEINDE. IN MISSA. QVINTA. AD. ALTARE MAIORE. OBLATAS. DVAS. QVOD SIMVL. FIVNT. COTIDIANIS. DIEBVS. OBLATAS. SEX. QVAE AB. ECCLESIA. OFFERANTVR. IN BASILICA. TVA. DOMINE. MEVS BEATE. PAVLE. APOSTOLE. QVEM BREVIS. TITVLVM. AVCTORITA TE. APOSTOLICA. OMNI. TEMPORE. CONFIRMAMVS etc.
[Col. 0079A] Constant itaque monumenta non pauca marmorum vetustorum in Ecclesia Romana ab aetate Hippolyti martyris ad Gregorium tertium, sub quo Vitae hujus collectionis ante Anastasium conscribebantur: quae nobis exhibent documenta genuina et publica plurium gestorum in conciliis apud sedem apostolicam celebratis, ac decreta summorum pontificum legesque latas: et enumerant hujus Ecclesiae presbyteros et diaconos, qui synodis interfuerunt: ut plane constare possit pleraque facta enuntiata in hoc Libro Pontificali potuisse jam tum falsitatis redargui publico testimonio, si contra fidem eorumdem monumentorum conscripta forent.
39. Liceat hic obiter indicare quantum auctoramenti concilient historiae Libri Pontificalis haec [Col. 0079B] monumenta, quae styli barbariem praeseferunt propriam illius aetatis, qua sub Gregoriis II et III Vitae pontificum colligebantur ex catalogis et tabulariis temporum superiorum. Una inscriptio, quam modo retulimus, ita negligenter curata ab illo qui praeerat incisioni, sive notarius fuerit, sive praepositus fabricae, sive alius administer basilicae, dum per singulos ferme versus in regulas grammatices frequenter et graviter peccat, vivum colorem exprimit infelicis illius aetatis: quam Langobardi duobus ferme saeculis dominationis in Italia expletis ita hospitem effecerant Latinae locutionis, ut Actorum publicorum exceptores, ut regum ipsorum notarii ac diplomatum magistri nihilo correctius dictarent. Exemplum dabo ex tabulario monasterii olim Salvatoris [Col. 0079C] titulo, nunc S. Juliae nuncupati, Brixiae fundato per Ansam reginam, regis Desiderii conjugem, et Adelchis sive Adelgisi matrem.
40. Ex autographis exscripsi exordia et subsignationem duorum diplomatum, quae ita perscribuntur. Primum spectat ad annum aerae Christi 771.
. . . . rius (Fl. Desiderius) vir excell. rex. Monasterio Dñi et Redemptoris nostri sito intra civitate nostra brixiana, quam nos Xpo juvante una cum reverentissima conjuge nostra ansa regina ad fundamentis construximus et sacrate domna anselperge abbatisse dilectae filiae nostrae detulisti excellentie regni nostri eo quod excellentissimus adelchis rex filius noster germanus tuus atque gloriosa conjux nostra ansa regina genitrix tua contulisset per preceptas dominationis singulis rebus in ipso sancto monasterio in finibus nostris austrie vel neustrie Spoleti et tuscie curtes [Col. 0079D] cum massaritias etc. Scripsi ego petro notario acto brexia die mensis julii anno filicissimi regn. . . . per indict. viiii fel.
Sequitur alterum diploma pertinens ad annum 772.
Flavius adelchis vir excell. rex Monasterio Dñi Salvatoris sito in civitate brixiana quod domna precellentissima ansa regina genitrix nostra et dicate dô anselperga abbatisse dilecte germane nostre etc. ex dicto domni regis pro advaldo notariu ex ipsius dictato scripsi ego ermoalde notario fel. acto civitate in brexia, undecima die mensis novembri anno filecissimi regni nostri in di nomine quartodecimo p indic. xima.
41. In Galliis eodem saeculo et superiori regum diplomata complura nihilo felicius dictata leges apud R. P. Mabillonium de Re diplomatica lib. VI, donec [Col. 0080A] litterae sub Pippino et Carolo Magno reviviscerent, quae irruptione Saracenorum etiam ibi deformatae ac ferme deletae fuerant, ut infra leges in Vita S. Gregorii, num. 182, et quemadmodum in Historia Massiliensi deplorat Ruffus lib. XI, cap. 1, proferens epitaphium Eusebiae sanctimonialis S. Cyriaci, pag. 128, quam virginem pag. 58 ex antiquis documentis probat cum aliis undecim sacris virginibus quibus praeerat se deformasse narium abscissione, ne a barbaris violaretur, qui circa annos 725 et 730, nempe aetate S. Gregorii II et III, Provinciam vastabant. Epitaphium nihilo melioribus grammaticae legibus ita legitur incisum.
P. HIC REQVIESCIT IN PASSE EVSEBIA RELIGIOSA MAGNA ANCELLA DNI [Col. 0080B] QVI IN SAECVLO AB HENEVNTE ETATE SVA VIXIT SECOLARES ANNVS XIII. ET VBI A DNO ELECTA EST IN MONASTERIO SANCTORVM CYRICI SERVIVET ANNVS QVINQVAGENTA RECESSET SVB DIE PRIDIE KALD. OCTOBRIS INDICTIONE SEXTA
Aliam quoque profert pag. 55 ejusdem styli.
Quin etiam in regia ipsa Francorum diplomata regis Chlotarii secundi autographa, cortici seu papyro consignata, leguntur edita ab adm. rev. Patre Felibien in Historia abbatiae S. Dionysii, ita dictata circa annum Christi 620.
. . . . viris inlustribus Chrodegario . . . iente per baselecabus de suis propriis facoltatebus per testamenti paginam voluerit legaliter delegari per nostris authoretatebus testamentum . . noster Dodo Abba de Baselecas Domni Dioninsii Martheris peculiares [Col. 0080C] patroni nostri etc. Chlotacarius im Christi nomine rex hanc praeceptionem subscripsi.
Si quis vero cupiat barbariem earumdem aetatum contemplari etiam in brevibus inscriptionibus, tum temporis positis intra fines Italiae, proferam ex Panvinio Antiquit. Veronensium lib. V, cap. 11, et ex com. Moscardo Historiae Veronensis lib. IV, pag. 70, epigraphen, incisam columellae, olim sub ara maxima, nunc in ara laterali ecclesiae S. Georgii in Valle Pollicella ad sustinendam altaris mensam cum tribus similibus collocatae. Epocham incisionis et structurae nobis exhibet sub rege Luitprando, hoc est paulo ante annum Christi 743.
Non gravabor hanc inscriptionem, licet a Panvinio et a Moscardo editam, iterum typis dare, cum videri [Col. 0080D] possit illorum neutri spectata, sed aliorum opera minus diligenti transcripta. Mihi vero cum contigerit com. Ottolinum Ottolini optime de studiis nostris meritum rogare, ut charta humectata marmori applicaretur, et characterum ductus singuli fidelissime exprimerentur; is pro singulari qua praestat eruditione, et cura quam adhibet in excolendis in patria nostra gravioribus disciplinis, historiaeque firmamentis illustrandis, in se recepit ut editam ab utroque historico epigraphen ex autographo ita exceptam ad me transmitteret, et columellae alterius inscriptionem pariter daret, Panvinio, et Moscardo non observatam. In utraque attendere praestat litteras complures ad Graeci alphabeti formam incisas, praecipue [Col. 0081A] D et L. Prior itaque inscriptio a laudatis scriptoribus vulgata talis est:
† IN N Δ NI IHV XPI Δ E Δ ONIS SCI IVHANNES BAPTESTE E Δ I FICATVS EST HANC CIVORIVS SVB TEMPORE Δ OMINO NOSTRO Λ IOPRANDO REGE ET VB PATERNO Δ OMNICO EPESCOPO ET COSTODES EIVS VV VI Δ A Λ IANO ET TANCOR PRBRIS ET REFO Λ GASTA Λ Δ IO GON Δ E Λ ME INDIGNVS Δ IACONNVS SCRIPSI
In nomine Dñi Iesu Xpi de donis [Col. 0081B] Sancti Iohannis Baptistae aedificatum est hoc ciborium sub (tempore) Domino nostro Luitprando Rege Et Venerabili Paterno Domnico Episcopo et custodibus ejus Venerabilibus Viris Vitaliano et Tancor Presbyteris et Refol Gastaldio. Gondelme indignus Diaconus scripsi.
In alia columna ex quatuor memorati altaris mensam sustinentibus leguntur nomina Ursi magistri, ejusque discipulorum, per quos structura ciborii peragebatur. Properantis preli necessitas prohibet [Col. 0081C] ne singularum litterarum barbaram formam fusis ad earumdem exemplar characteribus imitemur
VRSVS MAGESTER CVM Λ ISCEPO Δ IS SVIS IVVENTINO ET IVVIANO E Δ IFICAVET HANC CIVORIVM VIRGON Δ VS TEGO Δ A Λ FOSCAR
Vrsus magister cum discipulis suis Iuventino et Ioviano aedificavit hoc ciborium Verecundus [Col. 0081D] Tegodal (vel Theobald) Foscar, etc.
Possem et ex Insubribus Langobardorum diplomatibus eumdem stylum ostendere: quorum specimen sit donatio Theoperti, per quam is basilicae S. Ambrosii omnia bona sua mobilia et immobilia largitur anno trigesimo Luitprandi regis, Ildeprandi autem ab ipso assumpti in consortium regni anno septimo, sub die octavo Idus Maias, indictione XIII (Christi 740), rogante Protasio notario. Ejus autographum in eadem basilica asservatum indicat Joan. Petrus Puricellus in Monumentis Ambrosianae basilicae Mediolanensis, pag. 10.
42. In alia Italiae parte, longe ab Insubribus dissita, [Col. 0082A] quam principes Langobardi possederunt, Capuana scilicet in ditione, plane similem scribendi barbariem notarii reliquerunt usque ad saeculum Christi undecimum, uti ostendit praeceptum Pandulphi IV, principis Capuae, apud Camillum Peregrinum in Hist. principum Langob., pag. 229, anno 1034. Neque ab istorum exemplis desciverunt caeterae Italiae regiones quae Langobardis paruerant, quod in Spoletani ducatus Historia per comitem Campellum ex genuinis monumentis contexta demonstrant acta publica producta libro XV, sub duce Hildebrando, pag. 494, circa annum 779, sub Widone duce, pag. 496, anno 849, aliisque similibus apud eumdem requirendis.
Nemo itaque jure dubitaverit quin aetate Gregorii conscribentibus Vitas pontificum praesto forent documenta [Col. 0082B] rerum enuntiatarum non modo in archivis et tabulariis, sed etiam in marmoribus ecclesiarum, cum legantur etiam nostro saeculo superstites inscriptiones quae comprobant tum gesta, tum decreta, tum etiam stylum aetatis proprium qua decreta conscribebantur.
Pertinet ad hunc locum, scilicet ad monumenta oblationum, electionum, ordinationum et chronologiae pontificiae, e Romanis lapidibus diligenti cura ac fide translatae in Catalogos Vitasque summorum Ecclesiae antistitum, tabella illa marmorea, memorans donum a Severo presbytero Romanae Ecclesiae tituli S. Petri ad Vincula oblatum sub patrocinio ejusdem principis apostolorum, post electionem Joannis ejus nominis papae secundi: quam Em. card. [Col. 0082C] Baronius tanquam illustre documentum ecclesiasticae historiae inserendam curavit Annalium tomo VIII, ad annum Christi 531. Visitur marmor in eodem titulo Eudoxiae, sive S. Petri ad Vincula, aetate nostra custoditum et affixum parieti navis lateralis a parte laeva adorantibus ante altare sanctissimi Sacramenti ita incisum.
SALBO PAPA N IOHANNE COGNOMETO MERCURIO EX SCE ECCL ROM. PRESBYTERIS ORDINATO EX TIT SCI CLEMENTIS AD GLORIAM PONTIFICALEM PROMOTO BEATO PETRO AP PATRONO SVO A VINCULIS EIVS SEVERUS PB OFFERT ET IT. PC LAMPADI ET ORESTIS VV CC etc
Uno ex lapide addiscimus electionem et ordinationem pontificis, oblationem Severi presbyteri, et chronologiam pontificiam videmus notis consularibus illustratam [Col. 0082D] auctoritate marmorum aequalium usque ad postremos consules Occidentis. Juvat enim animadvertere, post exactum biennium a morte hujus Joannis papae II anno Christi 534, signari Fastos Justiniano Augusto IV et Decio Theodoro Paulino, quem Chronologi observant fuisse POSTREMUM CONSULUM OCCIDENTALIUM. Auctoritas itaque Libri Pontificalis aeque ac laudati Catalogi sub Justiniano subnixa est solido testimonio lapidum publice positorum. Sed haec diligentius expendentur suo loco in notis ad Vitam Joannis secundi.
43. Accedo jam ad postremum caput documentorum, pertinens ad donationem fundorum et ad ornamenta ecclesiis collata, et in Libro Pontificali [Col. 0083A] recensita. Cordatus quisque facile intelliget non fuisse curata negligenter in archivis basilicarum ac titulorum Urbis documenta publica principum ac privatorum, quibus praedia sive urbana sive rustica donabantur, cum in aestu quoque persecutionis mobilia ecclesiae bona archidiaconis contraderentur, quemadmodum S. Lucius papa ea commendavit Stephano, Stephanus Xysto, Xystus Laurentio, quae erant eroganda in eleemosynas pauperum et in usus sacrorum. Bona etiam immobilia ad Ecclesiam jam tum pertinuisse, quorum annuo reditu pauperes aut ministri alerentur, recte colligunt eruditi ex lege Constantini apud Eusebium in ejus Vita lib. II, cap. 39, qua jubet ecclesiis restitui bona quae fiscus abstulerat in persecutione. Omnia ergo (ait Constantinus) quae ad [Col. 0083B] Ecclesias recte visa fuerint pertinere, sive domus, ac ossessio sit, sive agri, sive horti, seu quaecunque aliad nusllo jure, quod ad dominium pertinet, immunito, se alvis omnibus atque integris manentibus, restitui jubemus. Videndus ea de re Thomasinus de Benef. part. III, lib. I, cap. 3, ubi ex Actis B. Abercii apud Baronium ad annum 163, probat etiam ab ethnicis imperatoribus donatas fuisse aliquot ecclesias Christianas annuis reditibus; cum M. Aurelius legatur ter millibus frumenti modiis donasse Ecclesiam Hierapolitanam, cujus episcopus filiam ejus a daemone exagitatam sanaverat; neque illud donum, nisi a Juliano Apostata fuisse retractatum. Necesse igitur erat indiculos praediorum conscribi per notarios Ecclesiae ac defensores, praesertim cum idem Augustus [Col. 0083C] Constantinus sanxisset ut martyrum et confessorum bona per fiscum erepta haeredibus restituerentur; vel si haeredes deficerent, loci ecclesiae addicerentur: ita Eusebio testante cap. 36 et 37 ejusdem libri. Quare in Vita Sylvestri hic Liber Pontificalis num. 43 refert Constantinum ecclesiae S. Laurentii in agro Verano a se constructae donaria publica contulisse, et inter bona immobilia eidem addixisse possessionem cujusdam Cyriacetis religiosae feminae, quam fiscus occupaverat tempore persecutionis.
Vix erat Ecclesiae pax reddita, et fundatae ac dotatae basilicae visebantur per Constantinum sub Sylvestro et Marco, cum proximus Marci successor Julius papa constituit ut notitia rerum et Actorum ad Ecclesiam pertinentium [Col. 0083D] per notarios colligeretur et cum auctoritate primicerii notariorum et sanctae sedis scrinarii celebrarentur. «Hic constitutum fecit (ait Liber Pontificalis in Julio, num. 50,) ut nullus clericus causam quamlibet in publico ageret, nisi in ecclesia, et notitia, quae omnibus pro fide ecclesiastica est per notarios colligeretur, et omnia monumenta in Ecclesiam per primicerium notariorum confecta celebrarentur; sive causationem, vel instrumenta, vel donationes, vel commutationes, vel traditiones, aut testamenta, vel allegationes, aut manumissiones clerici in Ecclesia per scrinarium sanctae sedis celebrarent.»
Inde autem profectae leges canonum, auctoritate apostolica latae sub Sylvestro in concilio Gangrensi II, [Col. 0084A] cap. 7 et 8, ut Symmachus papa testatur in concilio Romano, quod Osius Sylvestri legatus concilio interfuisset anno 324, num. 44, observante Baronio nec non Binio ad idem concilium lit. h, aliaeque sub Julio papa anno ejus quinto, Christi 341, in concilio Antiocheno primo can. 24, ubi ex episcopis qui convenerant licet complures ab Arianis partibus subdole starent in causa Athanasii, attamen de rebus Ecclesiae ita statuendum sanxerunt cum catholicis, imitatis Julium pontificem in suis legibus: «Recte habet, ut ea, quae sunt ecclesiae, ecclesiae serventur cum omni bona conscientia et fide in omnium praesidem et judicem Deum: quae etiam administrari convenit cum judicio et potestate episcopi, cui est omnis populus creditus, et eorum [Col. 0084B] animae quae in ecclesiam conveniunt. Sint autem manifesta quae ad ecclesiam pertinent cum cognitione presbyterorum et diaconorum qui sunt circa eum, ut sciant et non ignorent,» etc. Sed apostolicas Julii leges multo praestantius illustravit concilium Chalcedonense anno 451, sub Leone Magno, act. XV, can. 26: «Placuit omnem ecclesiam habentem episcopum habere oeconomum de clero proprio, qui dispenset res ecclesiasticas secundum sententiam episcopi proprii; ita ut ecclesiae dispensatio praeter testimonium non sit, et ex hoc dispergantur ecclesiae facultates et sacerdotio maledictionis contumelia procuretur.»
Hanc autem disciplinam etiam ante canonem concilii Chalcedonensis pertinuisse ad universam [Col. 0084C] Ecclesiam post Julii constitutionem declarat epistola Cyrilli Alexandrini, conquerentis quod non ea tantum exigerentur ab episcopis quae providentia laudatae legis firmata erant ad praeservandam indemnitatem rerum Deo dicatarum, sed etiam supra legis terminos, et contra episcoporum dignitatem ac jura, ipsi quoque episcopi ad reddendas rationes vocarentur in dispensatione ecclesiasticorum proventuum. Edita est epistola Cyrilli (qui obiit anno Christi 444, nempe septennio ante concilium Chalcedonense) tomo V, part. II, pag. 211, ubi haec leguntur: «Male habet, magnaque tristitia afficit sanctissimos episcopos qui sunt ubique terrarum, quod sumptuum, qui illis eveniunt, dispensationis ratio ab eis exigatur, sive ex [Col. 0084D] ecclesiasticis reditibus, sive ex fructu aliunde percepto. Unusquisque enim nostrum dabit suorum malorum rationem omnium Judici. Vasa enim pretiosa et possessiones immobiles oportet servari ecclesiis. Episcopis autem, qui tunc temporis divinum sacerdotium administrant, incidentium sumptuum dispensationem secure credi.»
44. Cum igitur ex legibus apostolicae sedis ad Ecclesiam universam pertinentibus, et ex regulis conciliorum et Patrum tanta diligentia praestanda foret in bonis mobilibus tuendis et vasis pretiosis sacrarum aedium servandis sub oeconomi custodia, necnon in procuranda dispensatione redituum et oblationum, arbitrio quidem episcopi, sed sub testimonio cleri, necessarium fuit commentarium bonorum [Col. 0085A] conscribere, parare indicem et syllabum sacrae supellectilis et donorum quae dedicabantur, ac tabulas dati et accepti ab oeconomis exhiberi. Mirum propterea non est si minutis adeo rationibus auctor Libri Pontificalis recenset ac dinumerat antistitum et principum dona in singulis ferme basilicis ac titulis. Nostrarum est partium ostendere per illam aetatem superfuisse documenta publica non tantum in archivis et membranis, sed etiam in parietibus et marmoribus, quae comprobarent indiculos rerum descriptarum.
45. De possessionibus ac fundis, eorumque annua praestatione, si cui dubium suboriretur, is esset circumducendus per basilicas ac titulos Urbis, ubi spectantur adhuc incisa non tantum nomina praediorum et proventus, sed etiam consuetudo majorum, [Col. 0085B] Romano more proponens oculis populi, ut olim Augustus rationarium imperii, sic ipsa censum Ecclesiae.
In porticu basilicae Vaticanae superest una ex tabulis marmoreis septem (tot enim numerat Ciampinus ex Alpharano, qui duas viderat suo aevo superstites) inscriptis nomine massarum et praediorum ad eamdem basilicam pertinentium; eaque tabula a B. Gregorio Magno ita insculpta fuit fundis a se donatis ad concinnanda luminaria.
† DOMINIS SANCTIS AC BEATISSIMIS PETRO ET PAVLO APOSTOLORVM PRINCIPIBVS GREGORIVS INDIGNVS SERVVS. QVOTIENS LAVDI VESTRAE, etc., STATVO ENIM ET A MEIS SVCCESSORIBVS SERVANDVM SINE ALIQVA REFRAGATIONE CONSTITVO VT LOCA VEL PRAEDIA CVM OLIBETIS QVI INFERIVS DESCRIBVNTVR QVOS PRO CONCINNATIONE LVMINARIVM VESTRORVM A DIVERSIS QVIBVS DETINEBANTUR [Col. 0085C] RECOLLIGENS VESTRA VOBIS DICAVI IMMVTILATA PERMANERE IDEST IN PATRIMONIO APPIAE MASS. VICTORIOLAS OLIBETV IN FVND. RVMELLIANO IN INTEGRO OLIBETV IN OCTABIANO IN INTEGRO MASS. TRABATIANA OLIBET. IN FVND. BVRREIANO VT SVP. OLIBET. IN FVND. APPIANO VT SVPRA, etc.
Sequuntur alia quatuor et quadraginta nomina olivetorum et massarum huic donationi inclusa: quae legi possunt apud Paulum de Angelis in Descript. basilicae Vaticanae, pag. 81, apud Ciampinum de Sac. Aedif. a Magno Constantino constructis, pag. 81 et 82, et in editione Parisiensi Operum S. Gregorii Magni, aliosque apud auctores.
46. In basilica S. Pauli, via Ostiensi, legitur ante gradus presbyterii antiquitus insculpta marmori epistola ejusdem pontificis Gregorii Magni, data ad Felicem subdiaconum et rectorem Patrimonii Appiae: quam integram dare praestat, cum sola possit sufficere ad comprobanda documenta quae in scrinio apostolico servabantur tum donationum ejusmodi pertinentium ad titulos et basilicas Ecclesiae Romanae, tum administrationis bonorum per praepositos instructos brevibus sive indicibus rerum et fundorum per ipsos curandorum. Jubet siquidem pontifex ut per antedictae Ecclesiae praepositos, qui per tempora fuerint ab aera donationis, id est a septima indictione, imperii Phocae anno secundo, et consulatus ejus primo scilicet ex anno Christi 604, ordinentur, ita ut imposterum ipsi rationes ponant. Mandat enim ut Felix subdiaconus rector Patrimonii Appiae massam [Col. 0086A] et fundos, hortos ac terrulas in donationes recensitas de brevibus suis delere debeat, ac auferre, et cuncta ad nomen praedictae ecclesiae B. Pauli apostoli tradere. Denique praecipit ut autographum donationis apostolico scrinio restituatur. VOLVMVS VT HOC PRAECEPTVM IN SCRINIO ECCLESIAE NOSTRAE EXPERIENTIA TVA RESTITUAT. Tria haec mandata jam tunc marmori insculpta nobis exprimunt universam disciplinam, et praxim administrationis bonorum ecclesiae, quae tunc vigebat: et manifestant publica documenta, quae tam in scriniis quam in marmoribus aedium sacrarum consignata sexto ac septimo Christi saeculo juxta morem praecedentium aetatum abunde ministrabant scriptoribus Historiae Pontificalis definitas notitias minutarum ejusmodi [Col. 0086B] rerum, praesulis, et ministri providam curam illa etiam aetate non effugientium. Talis igitur est Gregorii Magni epistola, quam incisam tabulae marmoreae videmus in basilica Doctoris gentium via Ostiensi
† GREGORIVS EPISC. SERVVS SERVORVM DI FELICI SVBDIAC. ET RECTORI PATRIMONII APPIAE. Licet omnia, quae haec apostolica habet ecclesia B. Petri et Pauli, quorum honore, et beneficiis acquisita sunt, Deo sint auctore communia, esse tamen debet in administratione actionum diversitas personarum, ut in adsignatis cuique rebus cura adhiberi possit impensior. Cum igitur pro ecclesia B. Pauli apostoli sollicitudo nos debita commoneret, ne minus illic habere luminaria isdem praeco fidei cerneretur, qui totum mundum lumine suae praedicationis [Col. 0086C] implevit, et valde incongruum, ac esse durissimum videretur, ut ulla ei specialiter possessio non serviret, in qua palmam sumens martyrii capite est truncatus, ut viveret: utile judicavimus, eamdem massam, quae Aquas Salvias nuncupatur, cum omnibus fundis suis, id est Cella vinaria Antoniana, Villa portusa, Bifurco, Priminiano, Cassiano Silonis, Cornelii tessellata, atque Corneliano, cum omni jure instructo, instrumentoque suo, et omnibus generaliter ad rem pertinentibus ejus cum Christi gratia luminaribus deputare: adjicientes etiam eidem cessioni hortos duos positos inter Tiberim, et porticus ipsius ecclesiae euntibus, a porta civitatis parte dextera, quos dividit fluvius inter adfines horti monasterii sancti Stephani, quod est ancillarum Dei, positum ad sanctum Paulum, et ad fines possessionis Pisiniani: simul et terrulas quae vocantur fossa latronis positas ibi juxta eamdem porticum euntibus similiter a parte sinistra, ubi nunc Vineae factae sunt, quae terrulae cohaerent ab uno latere possessioni Eugenitis quondam Scholastici, et ab alia parte possessioni monasterii S. Aristi: quae omnia quoniam Deo adjuvante per antedictae Ecclesiae praepositos qui per tempora fuerint a praesenti septima indictione volumus ordinari, et quidquid exinde accesserit luminaribus ejus impendi, atque ipsos exinde ponere rationes, idcirco experientiae tuae praecipimus, ut suprascriptam massam Aquas Salvias cum praenominatis omnibus fundis suis, necnon hortus, atque terrulas, quae superius continentur de brevibus suis delere debeat ac auferre, et cuncta ad nomen praedictae Ecclesiae beati Pauli Apostoli tradere: quatenus servientes sibi praepositi omni post hoc carentes excusatione de luminaribus ejus ita sine nostra studeant sollicitudine cogitare, ut nullus illic unquam neglectus possit existere. Facta vero [Col. 0087A] supra scriptarum omnium rerum traditione volumus, ut hoc praeceptum in scrinio Ecclesiae experientia tua restituat. Bene Vale.
Dat. viii. Kal. Februarias Imp. DN. N. Phoca pp. aug. anno secundo, et Consulatus ejus anno primo ind. septima.
47. Dabo alterum marmor antiquum, sub Gregorio quarto incisum, circa annum 943, et pertinens ad basilicam Liberianam S. Mariae Majoris, cujus in porticu affixum spectatur. Ex hoc enim intelligemus [Col. 0088A] providentiam illius aetatis plane singularem a qua Anastasius et Guillelmus bibliothecarii, postremarum Vitarum auctores, non distant, nisi per annos paucos: dum ita consulit perenni memoriae atque indemnitati fundorum Ecclesiae, ut Rado notarius regionarius sanctae Romanae Ecclesiae ex authenticis scriptis relevatum fuisset testetur quidquid in eo lapide perscriptum est, et pro cautela et firmitate temporum futurorum his marmoribus exaratum. nitium scriptionis desideratur.
[Col. 0087] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , . . . . NOTO ROGATARIOQ. MEO SCRIBENDAM DICTAVI CVIQ. SVBTERMANV propria literis grecis subscripsi, et testib. a me rogatis optuli subscribendam allegandi etiam gestis quib. placuerint, et tempore quo volueritis sine cessum non spectata denuo mea professione ex more concedo licentiam de quare quibus Q. omnib. SSTis STipulatione, et sponsionem solemniter interposita. act. ROM. IMP. die cons. et indict. SSta. † Fl. xanthipPi Filia qdm EGisTI imperialis a secretis huic chartul usufructuarie donationis de SSta massa qã pagani cense in integro cum fundis, et CaSALibus suis idest F. arturianus F. garganus F. mattianus F. Viarus F. crisCianus F. turita F. Solinianus F. Casa porcinare F. Calvisianus F. Rubianv F. Sipicianus F. bubianus unc. sex F. ucupia F. Casauiti F. eruttianus F. ferratulas F. casulari F. Calgianus unc. quattuor F. pistore F. petrociana F. casabili F. optavianus F. arbuscianus F. gurgus F. casagini F. turanus F. rubianus F. felianus F. manilius F. oglata F. cottianus unc sex F. filipianus F. orcianus F triscasas, et ortus vineatv intro civit. Signina necnon et F. candiGianv. integro et omnibus ad eis generaliter pertinentibus fact. a me in omnes mansionarios essentibus, et introeuntibus perenniter baSiliCAE SC E DI genitricis Mariae q. ap praesepe pro obLATiONB. animae nostrae sicut superius legitur ad omnia SSta relegens CONsensi, et subscripsi, et testes qui subscbi Berent rogavi () † Fl. anastasius tribb. Sci petri. () † theodatus adorator numeri theodosiac. () † Ego georgius opt. num. mil. Sermisiani () † Fl. epiphanius aurifex. () † theodorus acol SC E ROM. eccl. huic Chartul. usufructuarie donationis de SST a massa q a paganicense cum fundis, et casalibus suis in integro necnon et fund. qa candidiani in integro omnibusq. ad eis generaliter pertinen Tib. excepto mancipiis, et mobilibus rebus. seseq; molentib. facta xantippi glf. in omnes mansionarios essentibus, et introeuntibus perenniter baSiLiC E SCAE. DI. genetricis qa ad praesepem sicut superius legitur rogitis a SSta Donatrice qnp scripsimus ipsa praesente tetes subscripsimus, et hanc donationis chartulam in praesenti traditam vidimus. () † ego theodorus VH tabell. Vrb. Rom Scriptor huius chartul. usufructuariae donationis post testiun subscriptiones, et traditione facta complevi et absolvi † Temporibus Domini nri Sanctissimi gregorii quarti papae ex rogatu Radonis Not. Reg. Scae Rom. eccl hoc ex authenticis scriptis relevatum pro cautela, et firmitate temporum futurorum […] marmoribus exaratum est
[Col. 0087B] 48. Si quis conferat inscriptiones SS. Gregorii Magni et Gregorii tertii supra datas numeris 38 et 45, et hanc postremam sub S. Gregorio quarto, translatas in marmoreas tabulas ex diplomatibus genuinis, et propositas oculis praesentium ac posterorum in parietibus ecclesiarum, facile intelliget quantam copiam documentorum a sexto saeculo ad decimum archiva et marmora praeservarent scriptoribus Libri Pontificalis, praesertim in decretis pontificum recensendis et enumerandis bonis ecclesiarum.
Nimius profecto sim pro modo praefationis [Col. 0088B] (licet pro assumpti argumenti serie videri possim monitor non importunus,) si percensere velim omnia illius aetatis monumenta, marmoreis tabulis consignata, quae studium juvabant illorum scriptorum, ac nostrum acuunt in comprobanda historia, stylo et auctoritate hujusmodi Vitarum. Legemus numeris 523 et 524, in Vita S. Leonis quarti, formulas precum ab ipso conceptas, tum ad Ostia Tiberina in propulsandis a littore Saracenis, tum Romae in dedicatione urbis Leoninae, ita de illius nomine nuncupatae: Deus, cujus dextera beatum Petrum ambulantem in fluctibus; [Col. 0089A] et: Deus, qui apostolo tuo Petro, etc. In triclinio autem Lateranensi, quod Leonianum a conditor Leone tertio appellatum fuit, ejusque retinet effigiem, musivum et inscriptionem, Zophorus illius absidae, quae dicebatur Casa major, et in nova structura Sixti V disjecta fuit, Panvinio teste in libro de septem urbis Ecclesiis, et card. Raspono de Patriarchio Lateranensi, lib. IV, cap. 6, continebat epigraphem: per quam prior illa formula precum aptabatur invocando apostolorum patrocinio supra hospites ac peregrinos in itinere a periculis praeservandos et ibidem excipiendos convivio: Deus, cujus dextera beatum Petrum et coapostolum ejus Paulum ter naufragantem de profundo pelagi liberavit, tua sancta dextera protegat domum istam, et omnes fideles convivantes, qui de donis apostoli tui hic laetantur, [Col. 0089B] etc. Oratorium sancti Gregorii tertii in veteri basilica Vaticana ostendebat affixas tabulas marmoreas ab eodem pontifice incisas formulis precationum abs se constitutis, quarum maximam partem superstitem legimus in earumdem tabularum fragmentis, translatis in hypogaeum memoratae basilicae, et impressis per Ciampinium de Sacris Aedif. a M. Constantino constructis cap. 2, p. 104, et per Torrigium de Cryptis Vaticanis aliosque scriptores: Exaudi nos, omnipotens et misericors Dominus, etc. Inveniuntur itaque et adhuc superant aetate nostra antiquitus incisa marmoribus basilicarum Urbis praecipuarum non modo nomina et chronologia ac decreta complurium pontificum Romanorum ante decimum saeculum, sed etiam formulae precum ab [Col. 0089C] ipsis institutae.
[Col. 0090A] 49. Ne longius tamen abscedam a proposita indicatione marmorum incisorum nominibus ac notitia fundorum Ecclesiae, cum eam testatam fecerint praecipuis basilicis Romanis allatae inscriptiones nostro etiam aevo superstites, indicabo quoque in titulis et diaconiis exempla ejusdem consuetudinis, in Urbe custoditae per eadem tempora, de quibus nobis sermo est, et extra Urbem in proximis ecclesiis cathedralibus observatae.
Titulus SS. Joannis et Pauli, quem eminentissimus ac reverendissimus card. Paulutius, S. D. N. exemplum imitatus, in proximo titulo S. Clementis datum, magnificenter instaurat, et illustrandum curavit erudito Commentario per V. C. Philippum Rondininum, Faventinae Ecclesiae canonicum, praeservat nobis specimen vetustae diligentiae in fundis [Col. 0090B] Ecclesiae recensendis. Exhibet enim tabulas marmoreas antiquitus insculptas diplomate S. Gregorii Magni inter ejusdem epistolas recensito num. 22 libri IX, ad Deusdedit cardinalem et Joannem archipresbyterum ejusdem tituli, ubi non solum leguntur fundorum nomina et locus indicatur in via Romana, et confirmatio Gregorii Magni, sed etiam Constantini papae nomen oppositum in margine declarat, notitiam fundorum ejus tituli a decessore suo Gregorio confirmatorum saeculo praecedenti, aetate sua, nempe octavo Christi saeculo, rursus recognitam et roboratam, per ea verba quae litteris utrinque descendentibus exprimuntur, nempe a legentis laeva parte † NOTITIA FVNDORVM IVRIS HVIVS TITVLI, et a dextero latere † CONSTANTINVS [Col. 0090C] SERVVS SERVORVM
![[Inscriptio]](../assets/FIGURES/1270090A.bmp)
[Inscriptio]
[Col. 0089] † TERRIT BELTR · MIL · XXII FVND MVCIANVS IN INTEGRO FVND COSCONIS IN INTEG· VBI SVP FND· PRETORIOLVS IN INT VBI SVPRA FVND CASACATELLI IN INTEG· VBI SVPRA FVND PROCLIS IN INT.VIA APPIA · ML · II · CVMPANTAN FND VIRGINIS IN INT VIA APPIA · ML · XIII FVND CAPITONIS VIA ARDEATINA MIL · III· FND FONTEIANVS IN INT· VIA SVPRASCRIPTA ML·V FND FAVSIANVS IN INT· VIA· SSTA MIL· P L M XII FND LAVSIANVS IN INT· VIA· SSTA ML· SSTO FND CARBONARIORVM IN INT· VIA·S·M P VIIII FND PVBLICA IN INT VIA LATINA MIL· PL M XI FND CASAQVINTI IN INT · VIA LATIN· M·PL·M· XI FND LACITIANVS IN INT· VIA LAVICANA M XV FND SERGIANVS · IN INTEGRO VBI SVPRA FVND SEPTEMINVS IN INT · VIA FVN · CAESARIANVS IN INT · V · PENESTRINA M XXX FN. STAGNIS IN INT· VIA LATINA ML· PL· M· XXX· FVN· CASALVCI IN INT· VBI SVPRA FVN CASACELLENSE · VIA APIA · ML· XIII VESTRE AECCLE CONFIRMAREMVS ET NOS ITA CONFIRMAMUS VT SI QVISQVE TEMERATOR EXTITERIT ANATHEMATIS VINCVLO SVBIACEAT IN PERPETVVM
[Col. 0089D] Celebris diaconia S. Mariae in Cosmedin a sanctissimo domino nostro ejusque fratris filio eminentissimo ac reverendissimo cardinali Albano in pristinum splendorem redacta, quam V. C. Joan. Marius, canonicus Crescimbeni, post litteras elegantiores in florentissimis Italiae Academiis excultas illustrandam [Col. 0090D] suscepit commentario solida eruditione referto praeservat nobis documentum illustre sculptum anno Christi 901 sub Joanne IX, in quo appare diligentia ejusdem aetatis in recensendis etiam mobilibus donis et ornamentis Ecclesiae. Marmor est vetus, ex ruinis proximae aedis S. Valentini, nunc [Col. 0091A] dirutae, translatum in porticum S. Mariae in Cosmedin, uti docet titulus a canonicis appositus inscriptioni, [Col. 0092A] et cum ea impressus pag. 81, lib. II, cap. 10 laudati libri
[Col. 0091] Vetus monumentum ad annum DCCCCII. ab Incarnatione, seu Nativitate DCCCCI. Ioanne IX. Pont. Max. Donationis factae a Theobaldo Ecclae S. Valentini quae e Regione huius S. Diaconiae extabat In diruto istius Secretario repertum hoc loco Archipresb. et Canonici poss. Urbano VIII. P. M. anno Iub. MDCXXV.
SVME VALENTINE MARTYR HEC DONA BEATE. QVE TIBI FERT. OPIFEX TEVBALDVS CORDE BENIGNO. HEC. ITAQ. SVNT. QVE TIBI BEATISSIME MARTIR IDEM TEVBALDVS CONCESSIT QVATINVS SINT IN VSV SACERDOTV IN PERPETVV DONO TIBIQ. HIC SERVIENTIVM IDEST. DOMVS DVAS SOLARATAS IVNCTAS IN VICINIO TVAE ECCLAE CELLA IVXTA EAMDEM ECCLAM ORITICELLVM CVM OLIVIS RETRO AECLIAM SCI NICOLAI. VINEA IN ANTONIANO. MISSALEM. I. ANTIFONARIA. II. VNVM DIVRNI. ALIVMQ. NOCTVRNI OFFICII FERIALES II LIBRV GENESEOS CVM ISTORIIS CANONICIS. PASSIONARIVM DIALOGV CVM SCINTILLARIO IMNARIA II. LIBRVM EX MORALIB. CALICEM ARGENTEV. EXAVRATV. CV CALAMO ET SVA PATENA. TVRIBVLVM ARGENTEV. MANVALE. I. SI. QVIS VERO BEATISSIME MARTIR EX HIS QVE TIBI A IAM DICTO TEVBALDO CCESSA SVNT VEL AB ILLO AVT AB ALIIS CONCEDENTVR TEMERARIO AVSV ALIQVID ABSTVLERIT. DISTRAXERIT. VENDIDERIT VL FRAVDAVERIT. SIT SEPATVS A DO OMIV Q. XPIANOR. CSORTIO. QVIN. ET. PPETVO PCVSSVS ANATHEMATE ATQ. CV DIABOLO ET OIBVS IMPIIS IVNCTVS. AETERNO INCENDIO EXCVRATVR TEPORE PONTIFICIS NONI SVMIQ. IOHIS. EST SACRATA DIE SVPREMO HEC AVLA NOVEBRIS DV QVITA ELABENTE INDICTIO CVRRERET ANNVM.
[Col. 0091B] Fundorum enumerationem Graecis characteribus incisam edidit V. C. Fabrettus Inscript. cap. 10. num. 629, pag. 757, quam indicavit effossam ad S. Stephanum in Burgo (legendum arbitror in Coelio dictum, et inde translatam ad Collegium Germanicum. Nam in monte Coelio ecclesiam S. Stephani, et [Col. 0092B] hortum possidet coll. Germanicum, ac vineam, unde etiam ante paucos annos vetusta monumenta extracta sunt. Pertinuit inscript. ad ecclesiam sancti Erasmi, seu monasterium, ut videtur colligi ex primo versu ejus fragmenti, quod superest.
[Col. 0091] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ΟΝωΝΙΑ . . . . ΟΥ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΟΥ ΕΙΕΡΟΜΑΡΤΥΡΟ‚ ΕΡΑ‚ΜΟΥ ΚΟΡΝΙΦΙΚΙ‚ . . ΑΜΠΙ‚ ΒΙΛΛΙΚΙ‚ ωΠΙΑΝΟΝ ΦΟΥΝΔΟ‚ ΑΦΡΙΚΑΝΙ‚ ΚΑΙ Η‚ ΤΟ ΠΑΛΟΥΜΒΑΡΙΝ . ωΝΟΡΑ . ΟΝ . ΟΜΕΡΛΝΟΝ . ΦΟΥΝΔΟ‚ . ΑΝΤΙΚ V Ι‚ ΠΟΝΠΙΝΙΑΝΟΝ . ΛΟΝΓΙΑΝΟΝ . ΜΙΚΡΟ . . ΟΝΤΙΑΝΟΝ ΜΕΤΑ , ΜΑΡΜΟΡΑΤΟΥΛΑ . ΛΑΚΚΥΜΕΓΙΑΝΟΝ . ΒΟΥΞΙΤΟΥΛΑ . ΦΟΥΝΔΟ‚ . . ΑΤΡΕΓΙΑΝΟΝ . ΜΟΥΚΙΑΝΟΝ . ΚΟΥΑΡΤΙΛΙΑΝΟΝ . ΜΑΞΙΜΙΑΝΟΝ . ΚΑ‚Α ΦΕΡΡΑΤΑ . . ΟΥΝΔΟ‚ . ΜΟΥΚΙΑΝΟΝ . ΤΕ‚‚ΕΡΑΡΟΡΟΥΜ . ΑΡΙΠΟΥ . ΚΑ‚ΤΕΗ‚ . ΦΟΥΝΔΟ‚ . ΓΕΡΦΗ‚ . . ΟΥΝΔΟ‚ . ΚΑΛΚΕΛΛΑΤΟΥΛΑ . ΦΟΥΝΔΟ‚ . ‚ΤΡΟΥΜΑΚΙΑΝΑ
[Col. 0091C] Celebre vero monasterium S. Erasmi situm erat prope titulum S. Stephani in monte Coelio, uti observat Martinellus cum Fulvio et Ugonio, et saepe memoratur in hoc ipso Libro Pontificali, et praecipue in Adeodato num. 138, in Leone III, num. 405, et in Gregorio IV, num. 471. Adeodatus cum ex monacho ejusdem coenobii electus fuisset pontifex anno Christi 669, multa praedia illi contulit. In monasterio, inquit, S. Erasmi situm in Coelio monte, in quo concrevisse visus est praedictus sanctissimus vir, multa nova aedificia augmentavit, sed et Casalia coinquisivit [al., et multa ibi praedia coinquisivit] et in vita sua abbatem vel congregationem ibidem instituit.
Demum et in dote attributa aedi sacrae occasione [Col. 0091D] sepulcri ad oblationes et luminaria Boetius depositus octavo Kal. Novembr. ind. XI imp. Dn. N. Justino perpetuo Augusto anno XII, et Tiberio Constantino Caesare anno III (qui sunt characteres anni aerae Christi vulgaris 577), et mater ejus nomine Argentea [Col. 0092C] assignant praedia, et insculpunt marmori posito in sacrario S. Angeli in Burgo, ita apud Fabrettum edito Inscript. cap. 3, num. 447.
† Deputauimus in ista sepultura nostra ex tm paginam ad oblatione, vel luminaria nostri Orti transtiberini uncias sex foris muros juxta porta portuense quod fuit—qd Micini Camel in l. urbs. p. d. patre
† Set quattuor [Col. 0092D] uncias fundi eucarpiani quod est constitutum juxta Sem Cyprianum via labicana inter affines fundi capitiniani [Col. 0093A] juris Scae Eccl. Rom. sed et fundi Flauiani juris publici iuxta Sabinianum explicit
50. Videmus itaque in Urbe basilicas, titulos, diaconias, monasteria et sepulcra nobis ostendere, praesertim ex aetate B. Gregorii magni, sexto scilicet saeculo desinente et ineunte septimo, ad Leonem IV aliosque pontifices decimi saeculi, nobis inquam [Col. 0094A] ostendere indices fundorum et praediorum de more insculptos, quandoque etiam mobilium rerum ad eadem loca sacra pertinentium, ut earumdem rerum praeservationi sequentes aetates consulerent.
Exempla providentis consilii hujus Romanae Ecclesiae derivata sunt in proximos Urbi episcopatus, quorum ex marmoribus descripsi ea quae sequuntur.
In ecclesia cathedrali Anagnina Grimaldus episcopus incidi curavit epigraphen fundos complexam, cujus fragmentum hoc superest.
[Col. 0093] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LE . . . . . . DI GENITRIX MARIA QVI DIGNASTI ABERE TA . . . . . . MALDV EPS PARBA PARABIMVS INTRA VRE ECCLESIA CVM. . . . . . . LIBARV COT NOS PLANTABIMVS SEV ME DOTAEVM. QVI. N. VI. KASALIS POSITI SVNT QVOS D N LEO PP. INTRA AMABIT ET NOS DET . . . TIBI DONIS CVMPARABIMVS DOMINA MEA IN VNCIAS II. ET. IN FVND. ORTI DIACONORVM VNCIAS DVAS CVM LASA SVAS SEV MEDIV FVND PELEGRINI VNCIAS II. . . . . VINEA IN IPSO FVND. QVOD EVBARBARIKA GVM . . . . DICITVR. AT BALNEV SEV MET. VINEA QVI ES SVICO GE . . . . IN FVND. QVORIIANO QVANTVM ODO IBI TENERE DIBETVR . . . . IVSSIONE DNI N. APOSTOLICI. RECOLLISSIM. FVND. MACERATA IN . . . . DO. SIN PRINIANVM VNCIAS NOBE ED IN FVND. ILARIANO VNCIAM . . . . ANI VNCIA III. DE FVND. BALNEAREA VNCIAS SEX SEV MET. FVND.—INTEGRO CVM CASIS ET BINEIS SILBIS TERRIS ET IN IPSO KASALI. . . . . SCTA. DI GENETRIX . . . . . . . . . . . ET BINEA.
[Col. 0093B] In ecclesia Tiburtina descripsit Suaresius donationem bonorum mobilium et immobilium antiquo [Col. 0094B] 930, et vulgavit l. II Praenest. antiq., c. 7, p. 146. marmori ita incisam sub Gregorio IV, anno Christi
[Col. 0093] † Attendite lumen cuncti qui cernitis hanc Fulli domum, quam sarcire curauit egreg. P. magister militum cultor ecclesiarum, et largitor pauperum. Eo magis saevum tempus transierit, quod hujus vetusta fabrica casu ruitura multis esse videbatur. Nunc ea facit Vigil P. cum hac natos suos pro redimendis facinoribus suis, seu et pro anima coniugis suae Agathae sacaciter ampliavit a solo usque ad summum, et picturis bariis decorauit. Itaque obnixe quaeso. O Christe, et Genitrix virgo, simulque beate Paule vas electionis, sociique tui Romula Redempta, Erundoque, quarum corpora recondere in tribus sacris altaribus studuit, vt suscipere dignemini hoc exiguum munus, quod ad vtilitatem templi exhibuit, id est patenam, calicem, cortinas, candelabra, thuribulum, canthara ex argento, canistrum ex aere, vestes, cortinas, codices, imagines tribus cum signaculis ad resonandum laudem Dei, quae super camera istius templi statuere feci. Casas vero fundum Valvianum, simulque vineam in Laureto, et silua, et in Baruatiana Petia de terra, et Clausuram, Pergulasque unam, et in prata pratum. Si quis de his donis, quae ego offerre curavi, aliquid subtrahere praesumpserit, sive episcopus, sive magna parvaque persona haeredes meos in sua teneat potestate. Nunc autem qui aliquid temerari eorum praesumpserit, sit illi alienum regnum Dei, et a trecentorumdecem VIII Patrum sententia, seu decreto anathematis vinculo subjaceat, et cum Juda traditore Domini partem habeat. Felices qui hic ingressuri estis, pro me quaeso orate, et gaudere temporibus multis donet Dominus, ut his celere mente deprecari eum valeatis. M. Amen Factum temporibus Domini Gregorii Quarti Papae Roma per Indictio. III.
[Col. 0093C] 51. Non est disjungenda ab hoc loco vetus inscriptio marmorea, pertinens ad annum Christi 731, quam Ravennae excripsi in ecclesia S. Apollinaris in Classe. Ostendit enim consuetudinem Romanam [Col. 0094C] consignandi lapidibus publico loco propositis donationes factas ecclesiis et monasteriis, et in his recensendi fundorum nomina, fuisse perductam octavo labente saeculo etiam in proximas Italiae regiones
[Col. 0093] IN. N PATRIS ET FILII ET SPS SCTI IMP PIISSIMIS DO NN LEONE ET CONSTANTINO A DO. CORONAT PACIF. MAGNIS IMPB. LEONE QVIDEM CLEMENTISS. IMP. ANNOXIS. CONSTANTINO VERO A DO CORONATO IMP ANNO XI. GVVERNANTEM ITALIA DN EVTVCHIO EXCELL PATRICIO.
et exarch. IIII. Kal. Februarias ind. XIIII. hic titulus monstrat opus laudabile factum, quod pio consilio concepit mente psul Joannes almus Pontifex junior in nomine quintus qui cum pervigili aeterni praemia regni fidus ut possideat aegenorum agmina praecant liminibus sacris hoc sibi monumentum locauit Apollenari Sco commendans puluerea nembra, quae surrectura credit Carnis resumpto uigore contulit, et donum quod seruis Dui prosit qui laudes assiduas marturis collibat fundum cammiliaria casalibus Vndique uallatum cum suis terminibus sicut textus donationis designat. Aptum seruis Dni rauennati terr situm fertilem fecundum ignis Ad esum lignament et suest quod pabulent silicarum glandifera poma dans scae eccl. commutata ad inuicem loca fundum trecintula [Col. 0095] Fauentin terr. constituto atque fundum pitulis contul terr. reiacentem simulque argento quaterdeni pundera mundum quod sibi legitime genitorum contulit iura quod sit inliuatum nec reuocetur unquam quod uhic collegio monachorum stipendias ad uicem cessit ex cuius Redditibus praeparentur affauiles dapes hisque ius nomini annuae coluerint, quo iussu dominantis migrauerit Ad caelestia regna hoc quoram concilio statuit, atque firmauit ut si quis Successor sedis ecclesieque actor uel abba. praepositus huius uenerauilis templi prenominat fundum miliaria ex partem, uel totum per quouis ingenio ab usum seruorum Dni hic deseruientium alienare praesumpserit, uel commutare aut perene acta u, chartula largire aeternam condemnationem sustineat cum traditore juda et his qui petierit, et qui largire temptaverit constrictus anathemati vinculs corum trecentordecetocto patruum.†
[Col. 0095A] 52. In omnibus hisce monumentis a me productis attendi velim, ea referri ad aetatem inter Gregorium secundum et quartum, qua scilicet Vitae Libri Pontificalis conscribebantur; ut inde constare possit cur auctores isti operam tam sedulam et nimiam, ut ita dicam, impenderent in enumerandis pontificum donis, quae per ipsos offerebantur Deo in sacris aedibus, Romae praesertim constitutis. Quocunque se verterent pii scriptores, incurrebant in eorum oculos epigraphes donationum, indices fundorum, inscripta donaria, et usus aetatis occupatae in his percensendis. Quid ergo haberent potius quam id scribendo praestare, quod aequalibus suorum temporum placere potissimum cognoscebant? Quid etiam ad fidem historiae suae commendandam diligentius [Col. 0095B] consectarentur, quam ut ea colligerent quae comprobari tot publicis documentis nemo non videat? Auctores Catalogorum ex quarti, quinti, ac sexti saeculi monumentis chronologiam, successiones et sacras ordinationes digesserant. Decreta non multa protulerunt, quae ad usum Catalogi vix pertinebant. Ea tamen colligere potuerunt scriptores proximi ex Actis conciliorum, ex archivis Romani patriarchii et pontificia bibliotheca. Haec enim loca patuisse scriptoribus octavi ac noni saeculi, qui collectionem hanc claudunt, manifesta conjectura deducitur ex verbis eorumdem a Luca Holstenio et ab Emmanuele Schelestratio perpensis, quemadmodum ex minutorum donorum recensione perspicuum fit hanc nobis fuisse ab iis praeservatam ex oculata inspectione rerum [Col. 0095C] plerumque inscriptarum memoria donantis; tum etiam ex indicibus rerum mobilium et immobilium tum temporis custoditis, et in publica marmora saepe translatis: uti luculenter probatum fuisse confido tot ex monumentis, post longam seriem decem saeculorum aetati nostrae feliciter praeservatis.
Haec igitur omnia satis commendant, ut ego arbitror, auctoritatem hujusce Libri Pontificalis, ea producentis per singulas aetates, quae juxta temporum illorum usum ac documenta ab Ecclesiae notariis, historiis et bibliothecariis in litteras referebantur.
53. Praefationi modum imponam, imo et signaculum apponam (si fas est dicere) observatione numismatis, quod ejus fronti de industria praefixum fuit; non tam ut imitaremur editionem Fabrotti, a [Col. 0095D] numismate sacro auspicati paginam primam, ubi vultus expressit SS. apostolorum Petri et Pauli, [Col. 0096A] quam ut indicaremus genuina documenta, quae sola inspectione tuebantur fidem historiae per ea tempora quibus hae Vitae conscribebantur.
Numisma est Crispi Caesaris ex aere maximo, et haberi potest omnium clarissimum, quae Roma Christiana antiquitus procuderit. Licet vero illustratum mirifice fuerit saeculo superiori in utraque editione suorum Annalium a cardinali Baronio, attamen nobile archetypon non spectaremus, nisi Romae praeservatum fuisset beneficio Fulvii Ursini primum, deinde excellentissimae Burghesiae domus: cujus inter cimelia lectiora jamdiu asservatum, et peculiari conceptaculo inclusum, una cum alio insigni numismate Constantini Magni III, et exc. princeps Marcus Antonius nuper ostendit, dum pro singulari [Col. 0096B] quod hausit, una cum majorum sanguine, religionis studio et doctrinae, sibi simillimos liberos exemplo docet, ut ex universa et plane regia avorum gaza illam praeferant partem, quae cultum animi promovet in utraque ea disciplina. Opportune vero contigit quasi reservatus huic nostrae editioni iteratus conspectus nummi, ut in eo quodammodo intuerentur lectores aevi Constantiniani aequale testimonium, et vindicias rerum ex publicis documentis eodem saeculo in catalogos digestarum, ut ex catalogis Ecclesiae in Vitas pontificum subinde transferrentur. Numismatis figura repetatur.
In antica parte nummi Crispus Caesar pectoretenus exprimitur, laureatus (licet lauri folia non satis expresserit delineator a Baronio adhibitus) ac togatus, [Col. 0096C] scipionem eburneum sinistra tenens, cui aquila de more insistit, dexteram vero apertam elevans, tanquam pacator et triumphator. Circa protomen leguntur litterae consuetae CRISPUS NOBilis CAESar. Pars adversa multo est praestantior: exhibet enim virum barbatum sedentem inter duos Caesares stantes et ornatos habitu militari cum hastis puris. Viri sedentis coma detonsa est ad aures; barba non quidem prolixa, sed plenior, et crispae similior, qualis cernitur in vetustis S. Petri imaginibus praesertim musivis, et in sarcophagis vasisque sacris ejusdem quarti saeculi. Dextera manus hujus figurae ad benedicendum elevatur, inflexis tantisper articulis quarti et quinti digiti more Ecclesiae Latinae: sinistra vero hastam tenet, cui venerabile crucis signum superne [Col. 0096D] infigitur. Circumfunditur capiti nimbus circularis, corpori vero tunica et pallium. Salvatoris nostri [Col. 0097A] imaginem unam aut alteram hic repraesentari censet Baronius ex duabus quas ex argento efformatas pondo librarum 120 et 140, altitudine vero pedum quinque, statuit Magnus Constantinus in basilica Lateranensi, quemadmodum in Vita Silvestri memorat hic Liber Pontificalis num. 36: «Hujus temporibus fecit Constantinus Augustus basilicas istas, quas et ornavit. Basilicam Constantinianam, ubi posuit ista dona. Fastigium argenteum battutile, quod habet in fronte Salvatorem sedentem in sella in pedibus 5, pens. libras 120. Duodecim apostolos in quinis pedibus, qui pensaverunt singuli libras nonagenas cum coronis argenti purissimi. Item a tergo respiciens in absida Salvatorem sedentem in throno in pedibus quinis ex argento purissimo, qui [Col. 0097B] pensat lib. 140.»
54. In prima Annalium editione anni 1592, tom. III, pag. 215, cardinalis Baronius, disserens de professione Christianae religionis a Crispo susceptae in baptismate, illustre documentum ejusdem se nactum fuisse affirmavit hoc in numismate: quod plerisque antiquariis aetatis suae videbatur quidem antiquum; sed cum nonnullis suspectum foret, ab eodem producendo abstinere tunc maluit, ne in suis Annalibus quidquam obbruderet quod laboraret suspicione mendacii. Triennio autem post, cum adornaret alteram operis editionem, tomo tertio idem numisma produxit et illustravit, tanquam vindicatum ab omni periculo et suspicione fraudis auctoritate omnium antiquariorum, et prae caeteris, Fulvii Ursini, illorum [Col. 0097C] facile principis ea tempestate: qui pretio a possessoribus constituto nihil detrahens, comparavit quantiplurimi lectissimum hoc numisma, et in celebri museo suo reposuit, adactis etiam paucis illis antiquariis sublestae fidei, qui de industria revocabant in dubium nummi antiquitatem, ut viliori pretio suum facerent, ad suffragium sincere ferendum de indubitata fide monumenti. Praestat coronidis loco verba dare eminentissimi scriptoris pag. 233 tomi tertii secundae editionis numero 13, postquam ea retulit quae scripserat in prima editione ante triennium.
«Haec quidem, inquit, nos in prima editione professi sumus, dum de germanitate numismatis quaestio verteretur: in qua tutiorem illam partem existimavimus, [Col. 0097D] qua omnis licet levissimae imposturae suspicio penitus tolleretur. Cum sic igitur in ea editione hujus tomi Romana nobilissimum Crispi numisma omiserimus ( in margine addit: Exstabat numisma in aere apud Horatium Tigrinum de Mariis dum viveret) quod de ejus sinceritate a quibusdam dubitaretur; modo autem veluti pulvere omni dubitationis excusso, evicta veluti causa, operae pretium nos facturos putavimus, si hoc loco illud in secunda editione reponendum curaremus, ex eo quod amicissimus meus Fulvius Ursinus, rerum antiquarum solertissimus explorator (ad quem veluti Lydium lapidem quaequae vetera monumenta probanda elucidandaque afferri solent, cujus et apud me auctoritas plurimum valet), de hac re consultus saepius, et [Col. 0098A] diligenter inspecto numismate, eoque totis ingenii viribus, omni adhibito experimento, percognito, et explorato praesentibus illis etiam, quos ob singularitatem numismatis nonnihil de impostura pulsari animo senserat, nullam prorsus in eo fraudem inesse affirmavit: sed sicut ab omni prorsus imposturae suspicione ostensum numisma scitis probatisque rationibus vindicavit, ita contradicentium animorum latebras palam fecit, ea nimirum ex causa illud ab ipsis improbatum, ut possent viliori emere pretio: quod ipse probe cognitum, examinatum, probatum omnique ex parte approbatum ab haeredibus possessoris, erogato quod petierunt pretio, emit atque ex eo suum nobilissimis monumentis confertissimum museum exornandum putavit.»
[Col. 0098B] Prosequitur deinde Baronius exponens adversae hujus partis epigraphen: Salus, et spes Christus Reipublicae SALVS ET SPES X. REIPVBLICAE; quae Christi nomen compendiose continet in Graeca littera X, eo saeculo, et subsequentibus usurpata ad illud exprimendum, uti se docuisse pridem memorat etiam ex Juliano in Misopogone. «Usus postea obtinuit, inquit, ut X elementum, quod super Christi caput ab antiquioribus apponi solet ad nomen Christi significandum, idem postea fuerit eadem de causa in diademate collocatum, eoque modo aptatum, ut crucis formam exprimeret, cum alioqui in antiquioribus Salvatoris nostri imaginibus parvum absque aliquo signo diadema in modum sphaerae inveniatur expressum, cum additamento tamen juxta posito nominis [Col. 0098C] Christi: quo si careat, tunc illud in diademate inveniatur per X notam appositum (X).»
55. Haec omnia libenter produximus ex historiae ecclesiasticae restitutore Baronio, ut non modo ejusdem suffragio sed etiam exemplo constaret quantum adjiciant momenti ac ponderis historicae veritati genuina monumenta, si a scriptoribus consulantur. Unde colligi necesse est quam fideliter perscripserint auctores Vitarum per ea saecula, quibus poterant tum a scriptoribus, tum a lectoribus eorumdem argumenti capita ferme singula conferri cum superstitibus iisque publicis documentis. Placet ex hoc ipso numismate confirmare quam facile simul et accuratum judicium utrique paratum haberent in inspectione aequalium documentorum.
[Col. 0098D] Numisma Crispi a Baronio productum, beneficio Burghesiae domus aetati nostrae praeservatum est. Ejus inspectio nos docuit statuam illam in adversa parte sedentem inter duos Caesares stantes, nimbo ornatam, elevata dextera benedicentem, et crucis signum hastae impositum sinistra manu gestantem, referri debere vel ad Christum Dominum, ut putavit Baronius, vel, ut aliqui malunt, ad principem apostolorum et vicarium suum in Ecclesia constitutum. Utrumvis exprimat, indubitatum est hoc in numismate testimonium Christianae religionis publice exercitae sub Constantino, antequam Crispus ejusdem filius Faustae novercae calumnia necaretur. Baronius putat, uti diximus, Christi Domini imaginem in [Col. 0099A] nummo signatam referre statuam argenteam ejusdem Salvatoris ac Dei et Domini nostri a Constantino erectam in basilica Lateranensi, ut refert Liber Pontificalis. Qui vero Petri apostoli simulacrum illa in figura deprehendunt, observant cultum corporis, et praecipue tonsuram capitis, ac barbae modum assimilari potius imaginibus antiquissimis Petri apostoli quam Christi Domini. Nam in sarcophagis marmoreis quarto et quinto saeculo caelatis, et ex coemeterio Vaticano productis in Roma Subterranea Aringhi tomo I tab., pag. 293. et seqq., quoties exprimitur Christus Dominus sive imberbis, sive barbatus, prolixi semper crines ei tribuuntur, et barba in acutum desinens. At in apostolo Petro eadem vetusta marmora fol. 293 [Col. 0099B] 295, 297, 299, 301, 307, et cum his picturae omnes, anaglypha, musiva antiqua crines exhibent attonsos ad aurem, barbam rigentem et non admodum prolixam qualis in nummo visitur. Crucem autem in memoratis anaglyphis gestat S. Petrus, non secus ac in numismate. Caelator typi a card. Baronio impressi imberbem exhibuit viri sedentis faciem contra fidem nummi, licet crines ad aurem attonsos expresserit fideliter. Imagines SS. apostolorum Petri et Pauli, custoditae in sacrario basilicae Vaticanae (easdem affirmant esse a B. Silvestro oblatas Constantino Magno, quarum historiam retulit Adrianus I ad Carolum Magnum in epistola edita cum actis synodi Nicaenae secundae), Petrum apostolum exhibent crinibus abundantem, sed ad aurem detonsis, [Col. 0099C] et Paulum recalvastrum, qualis a Luciano describitur, eodem observante Baronio ad annum 69, num. 14, et ab ejusdem epitomes auctore Spondano, num. 6 et 8. In aenea icuncula S. Petri, olim in museo Bellorii a me quoque spectata, et a Petro Sancte Bartolo edita cum antiquis lucernis, part. III, tab. 27, eadem tonsura crinium et barbae modus apparet, quae a Spondano verbis Nicephori refertur, capillis capitis, et barbae crispis et densis, sed non admodum prominentibus. Anaglypha autem indicata in sarcophagis Vaticanis quarti et quinti saeculi, praesertim id quod folio 294 Aringhii occurrit, ubi quater exprimitur Christus Dominus, ter S. Petrus, multo evidentius declarant eam consuetudinem aetatis Constantinianae (quando servabantur imagines [Col. 0099D] apostolorum eisdem ferme coaevae, quas Eusebius narrat a se spectatas Hist. Eccl. cap. 18) tribuendi comam prolixam et in humeros fluentem Christo Domino, crines autem truncatos ad clericalis tonsurae modum beato Petro, cum in eisdem marmoribus ita constanter uterque caelatus sit. In argenteis etiam vasis ministerii sacri ante Constantinum Magnum elaboratis, uti ex operis elegantia et antiquitate percipimus, repertis inter rudera vetustiorum aedium sacrarum et coemeteriorum, quae dabimus inter notas ad Vitas pontificum in Urbano I, idem habitus oris observatur, ubi Christus Dominus claves tradit Petro: qua etiam forma posteri fideles exhibuerunt in musivis vetustioribus Urbis, ut in [Col. 0100A] titulo S. Prudentianae, sub Siricio papa constructo et per Adrianum I instaurato; in triclinio Leonis III, in Laterano; in aede S. Constantiae sub Honorio I, et passim in anaglyphis, picturis et musivis. Quae cum ostendant vultum Petri plane similem expresso in hoc numismate, dubitare nos minime sinunt quin aetate Constantini Magni effigies Petri ab hoc nummo proposita respondeat reliquis inde expressis, juxta historiam ab Adriano papa relatam in epistola memorata.
Litterae autem S. P. in eodem numero exstante sub imagine, quam diximus, principis apostolorum, vel indicant SANCTUS PETRUS elementis capitalibus utriusque dictionis (ut littera X superne inclusa in epigraphe SALVS ET SPES X. REIPVBLICAE [Col. 0100B] continet nomen Christi) vel significant SIGNUM PETRI. Nam SIRMII PERCVSSA moneta hic non indicatur, ut ego autumo, cum sit insolens in nummis Latinis ex aere maximo officinae monetariae locum exprimere. Si autem Petrum apostolum indicat haec figura, ejusque simulacrum impositum sedi quadratae, arbitror referendum ad statuam ejusdem apostoli, cum caeteris a Constantino positam in basilica Salvatoris, altitudine quinum pedum, pondo librarum nonaginta, cum corona ex argento purissimo, quam refert Liber Pontificalis in Silvestro, num. 38. Crucem vero cum ostendat idem apostolus, erectam fortasse illam indicat quam Constantinus in basilica Vaticana constituit supra Confessionem beati Petri ex auro purissimo pensantem libras [Col. 0100C] centum quinquaginta. In mensuram loci, ubi scriptum est hoc: Constantinus Augustus, et Helena Augusta: hanc domum regali simili fulgore coruscans aula circumdat. Scriptum ex litteris nigellis in cruce. Ea quae nos conjicere nitimur ex indicio numismatis, nec satis definire possumus post diuturnas inspectiones, eadem ictu oculi perspicue noscere poterant auctores Libri Pontificalis, legentes in cruce Constantiniana eorum aetate superstite nomina donantium, et in argenteis statuis Christi Domini atque apostolorum spectantes effigiem singulis attributam aetate Silvestri. Ex iisdem monumentis, si superessent, collatis cum nummo, fortasse constaret, ad exemplum imaginis B. Petri sub Silvestro et Constantino propositae ad cultum cruci Dominicae [Col. 0100D] ejusque gestatori exhibendum a Caesaribus stantibus, efformatas fuisse a successoribus Silvestri statuas duas B. Petri: marmoream unam, quae asservatur in hypogaeo basilicae Vaticanae; aeneam alteram in aede superiori constitutam, ad oscula fidelium excipienda in signum venerationis, consuetudine derivata ab incunabulis Ecclesiae ad haec nostra saecula.
56. Non piguit versari paulo diutius in contemplatione numismatis, et sacrae imaginis, atque inscriptionis in illo expressae sub Constantino. Quin haec omnia praefigenda curavimus praefationi, utpote indicia eorum documentorum quae in numerato parata erant atque exposita scriptoribus Libri Pontificalis. [Col. 0101A] Nam satis ostendunt haec veluti specimina, seu reliquiae monumentorum, tunc temporis unicuique constantium, et publica in publica in luce propositorum, neque chronologiae documenta defuisse scriptoribus Catalogi vetustioris; neque ordinationum memorias et legum pontificiarum auctori secundi Catalogi; neque Vitarum posteriorum enarratoribus indiculos ecclesiarum, unde possent patrimonia, latifundia, praedia rustica et urbana, dona mobilia et immobilia, sacram supellectilem, et minuta quaeque cimelia, basilicis, titulis, diaconiis, monasteriis, aedibusque sacris omnibus in Urbe oblata. Gesta vero pontificum quae narrant, plerumque sibi aequalium post aetatem Catalogi secundi, vel ipsi viderunt historici Vitarum, vel a publicis archivis paulo ante perscripta mutuati [Col. 0101B] sunt, et a concordi testimonio seniorum, qui interfuerant, sibi tradita collegerunt.
Optimo itaque jure singulis auctoribus hujusce libri debetur elogium, ab Annalium conditore Baronio, historicae veritatis judice emerito, tributum Anastasio tomo IX, ad ann. Chr. 752, num. 19: Etsi rudi stylo, fidelissime tamen rerum gestarum historiam exaravit.
57. Haec fuerunt, amice Lector, a nobis generatim praemittenda de auctoritate codicum ac documentis rerum in Libro Pontificali enuntiatarum. Nam quae speciatim de singulis ejusdem partibus suo loco proferenda erunt, ostendent infra notae variorum.
58. Cum enim in Libri impressione universa curata [Col. 0101C] sint quae tueri maxime poterant germanam ejus lectionem, et plurimum promovere usus et commoda quae inde consequi Lectores possent, consectari necesse est parem diligentiae atque utilitatis publicae curam etiam in editione notarum. Quare typographus constituit ex auctoribus omnium consensu probatis, Binio, Ciacconio, Labbeo potiores eligere, et ad contextus explicationem maxime accommodatas, quas ipsi post Vitas Pontificum retulerunt. Alteserrae notas in Anastasium peculiari libro vulgatas, eoque tum brevitate laudando, tum lectissima eruditione, dabimus integras. Neve ulla supersint inexplorata verba, aut gesta, aut documenta hujus historiae, quibus nova lux affundi possit per aetatis nostrae labores; cum aliquot cultores ecclesiasticae historiae, [Col. 0101D] et sacrae antiquitatis Christianae in se receperint, ut symbolam suam conferant ad illa explicanda, vel comprobanda, quae praecedentibus in notis intacta fuerint, vel non satis declarata, eorumdem adnotationes liberaliter ministratas libenter communicabimus. Nullae dabuntur permistae. Singulis interpretibus [Col. 0102A] quod suum est asseretur. Sive notarum auctor ex vetustioribus sit, sive ex recentioribus, occupabit eum locum quem gentilitii nominis littera princeps obtinet juxta seriem alphabeti. Alteserra, Bencinius, Binius et caeteri omnes singillatim ostendent quae meditata contulerint, more jam recepto in commentariis variorum.
59. Chronologicae vero observationes ita sunt connexae invicem, ut citra universi systematis positionem non possint singulae pertentari. Qua de causa videtur exigere ratio methodi, ut res integra reservetur loco peculiari, exacturo rationem temporum a Christo nato ad omnia documenta chronologica, quae colligere conati sumus complurium annorum studio, et experimentis tum ex motibus coelestium [Col. 0102B] corporum diligenter collatis, tum ex inspectione veterum lapidum et nummorum: ubi temporum a nobis numerandorum series, et characteres publico testimonio proditi cognoscuntur.
60. Paratis igitur adjumentis utere felix, Lector studiose et benevole: et Romanorum pontificum Vitas habeto universae ecclesiasticae historiae partem praecipuam, annalium fontes, et pretiosas sacrae antiquitatis reliquias, primum collectas in Catalogo Liberiano ex Actis martyrum et conciliorum, necnon ex epistolis pontificum et confessorum, Historia Hegesippi, Chronicis Eusebianis, aliorumque, et ex Diptychis Ecclesiarum; post alterum vero saeculum auctas iisdem copiis in Catalogo sub Justiniano et posteriori aetate sub Gregorio II et III translatas in Librum pontificalem, [Col. 0102C] ac fusius extensas adjumento tabularii et bibliothecae apostolicae, necnon archivorum, marmorum et cimeliarchii singularum ferme Urbis ecclesiarum; communibus denique studiis nationum eruditione praestantium, Belgicae, Gallicae, Germanicae, Hispanicae, Illyricae, Italicae, aetate nostra a squalore detersas, et ab injuria temporum vindicatas, ministrantibus undique codices antiquiores dominis et praefectis bibliothecarum. De opella vero nostra, quantulacunque tandem sit, aequi bonique consulas: et juvare cum possis, vel suggerendo nova documenta chronologiae atque historiae pontificalis, quae tomo secundo aut tertio inseri possint, vel salubriter et amice corrigendo, si quae forte imprudenter exciderint, [Col. 0102D] meditanti praefationem et notas; scias benefico monitori me gratias habiturum maximas, cum nihil antiquius habeam quam peritiorum ductu et plurimorum cum comitatu accedere quantum licuerit propius ad propositam bene memoratis mentibus veritatem.
Praefatio ad tomum II
[Col. 0103A] 1. Produximus tomo priore Vitas Pontificum Romanorum, Anastasii nomine post ejus collectionem donatas: ubi curavimus superiores editiones fideliter exprimi, et variantium lectionum copiis augeri, praestantissimis ex codicibus, tam intra quam extra Italiam undique conquisitis. Aggredimur editionem secundi tomi, quo constituimus complecti prolegomena et notas, ad illustrandum contextum operis maxime idoneas. Qua id ratione exsequamur ex illorum sententia, qui consilia et opem huic operi contulerunt, expedite intelliget Lector ex his quae sequuntur.
2. In praefatione prioris tomi, numero 11, perpendimus cum Schelestratio saepius laudato, primam texturam Libri Pontificalis, seu Vitarum, Anastasii [Col. 0103B] nomen praeferentium, deberi Antiquis Catalogis Romanorum pontificum, praesertim vero vetustissimo illi sub Liberio papa collecto, quem idcirco uti basim ac fundamentum, aut certe initium ac rudimentum Historiae Pontificalis praemittere necessarium duximus. Primus edidit P. Aegidius Bucherius in celebri opere de Cyclo Paschali Victorii: a quo erit integer describendus.
3. Catalogi etiam complures a Schelestratio afferuntur: quorum praestantiores antiquitate codicum integros dare constituo. Sunt autem ii, qui sequuntur, in Appendice ad Opus Chronologicum ab eo producti, nempe:
I. Num. 22, pag. 611. Ex antiquo octingentorum sexaginta quinque annorum Codice ms. bibliothecae [Col. 0103C] Palatino-Vaticanae Catalogus Romanorum pontificum sub hoc titulo: Episcoporum Romanae urbis nomina.
II. Num. 27, pag. 626, ex ms. Codice Vaticano 1353, qui descriptus est sub Paulo II, ex vetusto Codice 800 annorum ecclesiae Pergamensis.
Hunc vero Catalogum, spectabilem antiquitate codicis unde transcriptus est, reddit commendatiorem ratio chronologiae, respondens numeris annorum, mensium ac dierum sedis, unicuique pontifici tributis in vetusta pictura, quae superest in parietibus Basilicae S. Pauli Via Ostiensi, aetatis non inferioris Catalogo memorato annorum 800, descripto ex codice ecclesiae Pergamensis, fortasse etiam aequalis operi musivo, a S. Leone Magno in eadem basilica constructo: ut conjicere liceat, vel pictores a librariis, [Col. 0103D] vel librarios a pictoribus, vel utrosque ab iisdem fontibus hausisse hujusmodi chronologiam: uti diligentius observandum proponam ante conspectum [Col. 0104A] Catalogorum, quando expendendum erit mutuum firmamentum, quod sibi invicem praestant haec monumenta, ac testimonia ecclesiarum et bibliothecarum suis in picturis et Codicibus.
III. Num. 31, pag. 644: Catalogus pontificum et decretorum ab eis editorum ex sexcentorum annorum codice 638 Vaticano ante Anselmi Lucensis episcopi decretum.
Observare hic etiam praestat, seriem ac successionem pontificum Romanorum, eorumque sedis chronotaxim tanti semper habitam in Ecclesia fuisse, ut tum veteres Patres, Irenaeus scilicet, aliique ad priora Christi saecula pertinentes, in aestu persecutionum eamdem attexant; tum subsequentes aetates post assertam libertatem divini cultus eamdem explicent, [Col. 0104B] non modo in basilicis Romanis, sed etiam in pluribus Roma dissitis. Duas vidi in Etruria ita ornatas, metropolitanam scilicet ecclesiam Senarum, et vetustam aedem, sancti Petri nomine Deo dicatam, dioecesis Pisanae, quam vocant S. Petri in Vado.
4. Catalogis praecipuis a Schelestratio editis addendi sunt alii notae non posthabendae, duo praesertim a R. P. Joan. Mabillonio producti ex autographis bibliothecae monasterii Corbeiensis tomo III Analectorum, pag. 426, quorum prior desinit in Vigilio, et ad istius pontificis aetatem Scriptura refertur circa medium saeculi sexti aerae Christianae; alter vero ad finem septimi sub Conone, et ad initium octavi saeculi sub Sergio II et Joanne VI aetatem comprobat, aequalem antiquissimo illi exemplari Codicis Pontificalis [Col. 0104C] Farnesiani, toties commendato a Luca Holstenio et a Schelestratio: cujus propterea specimen exhibebo, ut conferri possit cum specimine secundi illius catalogi Corbeiani, vulgato per Mabillonium in libro V de Re Diplomatica, tabella VIII, pag. 359. Visum est mihi duo haec specimina esse conjungenda, ut evidentius agnosci possit antiquitas ferme par illorum codicum, probata per viros clarissimos, et in ea facultate judices maxime idoneos Mabillonium et Schelestratium.
5. Succedet praesulis istius dissertatio integra de Antiquis Romanorum Pontificum Catalogis, quam promiseram in praefatione prioris tomi, num. 2, editum iri ante notas variorum ad opus Anastasium, cum sit manuductio tutissima, et commentarius quidam [Col. 0104D] perpetuus ad pontificalis historiae veritatem in hisce Vitis recognoscendam.
6. Non abs re esse duxi alteram Dissertationem [Col. 0105A] attexere de Antiquis Catalogis pontificum Romanorum.
Licet enim laudatus praesul tot praeclara conscripserit de hoc argumento in memorata dissertatione, ut messem uberem selectae eruditionis attulerit singulis ferme in capitibus, attamen spicilegia nobis reliquit non contemnenda, praesertim cum ipsius disquisitio versetur praecipue circa duos Catalogos, qui merito habentur potiores, primum sub Liberio collectum, alterum sub Vigilio, utrumque servatum veteribus in membranis; obiter vero attigerit alios Catalogos, et vix indicaverit historiam et chronologiam illorum, qui patriarchalibus in basilicis Urbis, Lateranensi, Vaticana, et S. Pauli via Ostiensi depicti antiquitus visebantur: quarum in postrema [Col. 0105B] etiam superest fragmentum satis conspicuum a Fabiano ad Innocentium ejus nominis primum. Mihi vero his immorari operae pretium visum est; cum ab Ecclesia Romana videantur propositi publice non sine pontificum auctoritate; adeo ut mirari contingat, a nemine, quod sciam, ex scriptoribus institutam illorum comparationem cum caeteris remotissima ab aetate scriptis. Perjucundum certe futurum arbitror observare, Catalogum in basilica S. Pauli superstitem indicia aetatis ostendere vel sancti Leonis Magni, vel ab ejus saeculo non admodum dissitae; eosdemque numeros annorum, mensium ac dierum intueri ibidem assignatos pontificibus Romanis, qui leguntur in codice octingentorum annorum ecclesiae Pergamensis supra memorato num. 3, II, aliisque [Col. 0105C] paris antiquitatis infra exponendis in nostra Dissertatione num. 12, quae non duos tantum potiores Catalogos, sed reliquos etiam considerat, pluriumque comparationem instituit, et causas, ni fallor, aperit ejus diversitatis quae in numeris chronologicis occurrit.
7. His veluti Prolegomenis Notarum conati sumus addere mantissam, nonnulla scilicet opuscula, plerisque Vitis illustrandis opportuna, et non minus brevitate, quam antiquitate, spectanda, cum in ea digitum intendere saepius debeamus ad colligenda documenta rerum in Vitis memoratarum.
Primum opusculum hoc nomen praefert: Descriptio regionum Urbis. Est autem recensio praecipuorum locorum memorabilium, dextra laevaque occurrentium, [Col. 0105D] tum intra muros urbis Romae, tum in suburbanis, juxta ductum viarum, quas opusculi auctor ad instar brevis Itinerarii, seu Topographicae Tabulae litteris commendavit nono Christi saeculo circa aetatem Caroli Calvi. Inde enim colligi potest locus complurium aedium sacrarum, necnon coemeteriorum sanctorum martyrum, tum etiam nomenclatura ac dispositio illustrium Urbis ornamentorum: quae per eam aetatem nondum labefactata, hodie autem partim diruta, partim praeservata, obscuritatis quidpiam retinerent in textu Anastasii, nisi hujus Itinerarii subsidio illustrarentur. Opusculum reperit saepe laudatus veterum codicum vindex Mabillonius in bibliotheca monasterii Einsidlensis in Helvetia, compactum [Col. 0106A] in unum codicem cum vetustissima collectione Inscriptionum Romanarum, in Urbe descriptarum tum ex sacris, tum ex profanis aedificiis: et retulit inter Analecta eruditae Antiquitatis tomo IV, p. 506. Eo lubentius curam suscipio novae editionis brevis istius opusculi adornandae, quod videam esse necessarium ejusdem partes a codicis illius compactore distractas invicem ac divulsas, et alieno loco redditas (ut liquet ex verbis dimidiatis, quae respondentes integrae dictioni litteras obtinent in paginis proximis Mabillonianis), iterum nectere et inarticulare.
Alterum opusculum ejusdem ferme argumenti petendum est ex Historia gentis Anglorum Willelmi monachi Malmesmuriensis, ducentis circiter annis recentiori: ubi scriptor iste recensuit, occasione [Col. 0106B] sacrae expeditionis susceptae a cruce signatis sub Urbano II ad annum Christi 1096, coemeteria suburbana sanctorum martyrum, juxta numerum ac seriem portarum Urbis, ac viarum praecipuarum suo ordine recensita: quam vocare licet Notitiam Urbis.
8. In edendo utroque opusculo memorato auctorem habeo eminentissimum scriptorem, eumque ex aequo venerabilem vitae sanctimonia, ac celebrem studio et lucubrationibus, quibus veteres Ecclesiae libros et sacra monumenta eximia cum laude illustravit, nempe Josephum Mariam Cardinalem Thomasium. Hic in notis ad antiquos Libros Missarum, praesertim vero ad Capitulare Evangeliorum saepe producit testimonia ex utroque opusculo memorato: Ex codice scilicet Einsidlensi, complexo descriptionem [Col. 0106C] regionum Urbis, et Collectionem Romanorum inscriptionum, nono Christi saeculo in Urbe spectabilium; et ex Notitia Urbis, a Willelmo Malmesmuriensi inserta lib. III suae Historiae gentis Anglorum.
Non levia vero adjumenta censenda sunt ad declarandas plerasque partes operis Anastasiani ea quae ex opusculis indicatis proficiscuntur. Cum enim assignetur in singulis ferme pontificibus nomen coemeterii quo sunt reconditi, ex his testimoniis addiscimus indicationem certam eorumdem sepulcri ac depositionis. Si quis autem reputet quam proxime nectantur aetates singulorum monumentorum, hoc est codicum, picturarum et inscriptionum, quae ad tuendam et conservandam seriem et Acta pontificum colliguntur ex quarto Christi saeculo, quo Catalogus [Col. 0106D] Liberianus contexebatur, ad seriem perductam quinto saeculo in picturis basilicae S. Pauli ad proximos decessores S. Leonis Magni, tum ad secundum Catalogum sub Justiniano circa medium saeculi sexti, et ad Corbeiensis codicis Catalogum Vigilio aequalem; hinc vero ad alterum Corbeiensem ad finem septimi saeculi sub Conone, et ad initium octavi sub Sergio II et Joanne VI perscriptum; tum ad notitiam codicis Einsidlensis noni saeculi aetatem prae se ferentis attendat; et consideret descriptionem Urbis productam circa finem undecimi saeculi ab historico Malmesmuriensi; si has, inquam, successiones aetatum et codicum aequalium placeat attendere, nemo non videt ab hisce monumentis, quae synchrona sunt auctoribus [Col. 0107A] Vitarum in Pontificali hoc Libro superstitum, opus Anastasianum solide fulciri et nitide illustrari: sive depositiones pontificum memoret; sive fundationes coemeteriorum et ecclesiarum; sive dona iisdem sacris aedibus per eos tributa; sive reparationes subinde additas: quibus in rebus recensendis Vitarum earumdem scriptores non modicam suae curae partem plerumque posuerunt.
9. Quin etiam judico posse inde contrahi compendium non exiguum, si topographica tabula ex hisce opusculis describatur, quae tum vias Urbis celebriores, tum praecipuas ex suburbanis exprimat justo intervallo ac dimensione, usque ad coemeteria intra secundum aut tertium ab Urbe lapidem occurrentia; ut juxta utriusque opusculi indicationem [Col. 0107B] praestantiores memoriae ac monumenta dextra laevaque occurrentia in viis singulis, sub aspectum cadant. Erit id profecto genus notarum brevitate atque opportunitate maxime commendatum.
10. His igitur praemissis declarationibus, ad opus universum accommodatis, singulae jam Vitae per sectiones textui appositas in priori tomo erunt Notis Variorum instruendae, et methodo, quam probari plerisque intelligo, ita disponendae.
Ut appareat, ex priori Catologo Liberiano, per Bucherium edito, scriptorem secundi Catalogi sub Justiniano pleraque desumpsisse, quae deinde ex utroque mutuati sunt scriptores Vitarum Anastasiani; singulae Vitae pontificum a S. Petro ad Liberium erunt verbatim reddendae, uti praestitit Schelestratius: [Col. 0107C] cujus rei specimen dedimus in praefatione prioris tomi, num. XI. Digessit ille per columnas, ut locum faceret recensioni pontificum successionis e scriptis Patrum collectae, atque ut variantium lectionum comparatio facilior redderetur: quae omnia perbelle concinunt ejus proposito atque instituto. Nostri vero consilii cum sit hoc in loco ostendere verba, ex Catalogis vetustioribus translata in Vitas Libri Pontificalis (nam variantes Lectiones complexi sumus tomo superiore), contenti erimus proxime appositos textus conferre Catalogorum et Vitarum. Ita enim fiet, ut in textu Vitarum Anastasiano reddendo servari possit series ac numerus versuum, ad quos notae referuntur, sive legantur in primo, sive in hoc secundo operis tomo, quem aggredimur. Haec versuum [Col. 0107D] ratio servari vix posset, si dispositio ordinaretur per columnas.
11. Notae subinde consequentur Variorum Auctorum, quos pollicitus est typographus hoc tomo complecti, juxta ordinem alphabeti singulorum nomina et observata producendo.
A Schelestrate caeteris praeponetur, non tam occasione singularis litterae A principis in alphabeto, quae dictionem integram ejus gentilitii nominis antecedit; quam ex notarum illius natura: quae cum verba demonstret ex Catalogis translata in Anastasium, ab eorumdem scriptorum contextu non est disjungenda.
Altaserra erit proximus. Bencinius hunc consequetur. [Col. 0108A] Binius cum Labbeo componetur (suis tamen notis cuique sejunctim assignatis); cum in editione Pontificalis hujusce Libri ante concilia sub eo pontifice habita, quae ipsius Vitae subjiciuntur, utriusque cura in unum studium coalescat. Si quae Blanchinus habuerit, ea post Binium et Labbeum proferentur.
Res attamen chronologicas jejune admodum pertractabit in Notis huic tomi includendis; tum quod universae Chronologiae Christianae cura ipsi concredita differatur in tomum peculiarem, qui, Deo dante, erit tertius istius editionis: tum etiam, quia Dissertatio ab ipso contexta de Antiquis Catalogis pontificum Romanorum, hisce Prolegomenis inserta numero 11, satis ostendet Observationes ad chronotaxim pontificum referendas (potissime cum accedat [Col. 0108B] dissertationi memoratae in fine hujus tomi posita chronologia consularis et pontificia ad universum opus Anastasianum); ita ut facile possit intelligi cui potissimum Catalogo, et quibus ex indiciis ac probationibus in singulis Pontificibus sit deferendum. Fusius deinde, ac solidius temporum notae ac demonstrationes per annos singulos exponentur tomo illo chronologico, quem sibi solidum vindicabit aera Christiana, addita etiam serie annorum a Julio Caesare ad initium aerae Christi communis, ne quidpiam desideretur hoc in argumento temporum, illi necessario connexum. Monet autem in antecessum, reservari a se indicato tomo tertio tum demonstrationes temporum diuturno labore collectas, per annos plusquam triginta, quibus in chronologia firmanda [Col. 0108C] et illustranda exercetur, tum emendationes Fastorum Consularium, e genuinis monumentis marmorum et numismatum antiquorum deductas; tum etiam correctiones, aut elucidationes clariores utriusque chronologiae pontificiae et consularis, quae dietim colliguntur ex documentis non antea perspectis, si quae inter editionem adornandam accesserint.
Ciaconio proximus juxa alphabeti seriem obtinget locus. Nec tamen omnia observata Ciaconii ad Vitas pontificum pertinentia, quemadmodum nec Binii nec Labbei notae omnes sunt afferendae, ne opus in immensum excrescat. Ex istorum commentariis lectiora, et maxime utilia ad Anastasiani operis declarationem ita excerpenda susceperunt viri clarissimi, ut [Col. 0108D] modum justi voluminis servent: neque aliter seligentur etiam ex opere erudito R. P. Francisci Pagi recenter edito, cui titulus est: Breviarium Historico-Chronologico-Criticum, illustriora pontificum Romanorum gesta, etc., complectens. Necnon ex praeclaris lucubrationibus Illustriss. viri S. Th. D. abb. Joan. Claudii Sommier sereniss. Lotharingiae ducis a secretioribus consiliis, et ablegati ad sanctiss. dominum nostrum, Nancaei editis anno 1716, quibus dogmaticam historiam S. Sedis complectitur. Verum de chronologicis pauca erunt in notis delibanda, cum, uti paulo ante dictum fuit, plenior chronologiae pertractatio reservetur tomo tertio istius editionis.
Praefatio ad tomum III
[Col. 0109A] 1. Professus fueram in praefatione initio operis praefixa numero 10 acturum me generatim de origine, auctoritate ac fide historiae in hisce Vitis expressae, tum de illius documentis et probationibus. Originem vero primam esse arcessendam a catalogis, praesertim a duobus illis antiquitate praestantibus supra caeteros, quorum prior sub Liberio papa refertur ad quartum aerae Christianae saeculum, alter vero sub Felice IV ad primum trientem saeculi sexti, nempe ad annum circiter 530. De utroque catalogo satis egimus tum concise in praefatione tomi I, tum fusius in prolegomenis secundi, ubi catalogorum fontes ac documenta aperuimus in genuinis Romanae Ecclesiae monumentis; et exempla vetustiora utriusque illius, nec non aliorum catalogorum probatiora, [Col. 0109B] et universorum correctiones ac supplementa protulimus. Satis igitur consultum fuisse videretur huic etiam tomo per prolegomena secundi, quae illustrant aetatem ab utroque catalogo definitam; si ultra Felicem IV non procederent Vitae huic tertio tomo includendae. Verum cum illae excurrant ultra metas catalogi Feliciani ad finem ferme saeculi sexti, a nobis exigunt ut hic afferatur quidquid peculiare suppetit post catalogum Felicis IV ad illustrandam chronologiam, historiam ac documenta gestorum a pontificibus aetatis inde consecutae. Haec vero digeram partim in praefatione, partim in prolegomenis, partim in notis, quemadmodum in superiori tomo praestitum fuit.
2. Observo igitur primum non desiisse cum Felice [Col. 0109C] IV curam complurium Romanae Ecclesiae ministrorum in colligendis et in epitomen contrahendis Vitis pontificum, quemadmodum fieri perceperant ab auctoribus utriusque catalogi, Liberiani ac Feliciani, usque ad annum 530. Vitae ipsae subsequentes, a bibliothecariis sanctae Romanae sedis pro tempore concinnatae, et posteriores catalogi, ad decimum et undecimum Christi saeculum perducti, abunde manifestant hujus consuetudinis prosecutionem non intermissam. Duo tamen afferam peculiaria documenta, quae comprobant, non modo ad Magnum Gregorium, in quo desinit tertius hic tomus, quin et ad duodecimum Christi saeculum, ad quod nonnulli ex catalogis in superioribus tomis editi pertingunt, sed etiam ad inferiora tempora, imo et ad nostram aetatem [Col. 0109D] identidem viguisse, et adhuc vigere viros tenaces antiqui illius moris, qui sive privato studio, sive publico testimonio documenti omnium oculis [Col. 0110A] expositi complecterentur summam gestorum a maximis pontificibus editorum.
3. Fraudare non debeo communione hujus laudis saeculum Christi decimum tertium: cujus monumentum plane egregium et nostro argumento in primis idoneum nuper effossum in tabula marmorea ex ruderibus suburbanis vineae non longe ab Urbis moenibus via Aurelia constitutae in collibus Vaticanis lubentius dabo, cum elogium pontificis Maximi Nicolai tertii litteris capitalibus in illo marmore incisum ita accedat ad stylum compendiosae Vitarum complexionis in catalogis usurpatae, ut portio quaedam catalogi videri possit, nisi conspectus lapidis et litterarum Gothici ductus, ac forma illius aetatis propria demonstraret fuisse inscriptionem muro [Col. 0110B] Urbis olim affixam in ea parte pomoerii Vaticani, quam legimus etiam apud Ptolemaeum Lucensem, Jordanem et Platinam fuisse a Nicolao III fundatam aut reparatam. Suspicor autem una cum antiquis moenibus dejectam fuisse, et in adjacentes vineas temere perlatam a caementariis, quando novae munitiones cum propugnaculis juxta leges architecturae militaris hodiernae constructae fuerunt sedente Urbano octavo, et diruti veteres muri cum suis turribus, qui civitatis Leoninae et Vaticani palatii ambitum antea constituebant. Marmor mihi feliciter indicatum, et a scalpris lapicidarum exemptum, quibus jamjam admovebatur in frusta excidendum, vel fornaci calcariae misere destinatum, numerato pretio quantocius redemi, et offerendum esse duxi [Col. 0110C] Urbano magistratui, ut in Capitolinis aedibus inposterum praeservetur una cum caeteris summorum pontificum monumentis, quae posthac evenerit e sua sede divulsa reperiri. Tanto enim potiori jure ibi debent nostrorum pontificum memoriae retineri, et ab injuriis temporum vindicari prae caeteris antiquae vel recentis Urbis principum et magistratuum nominibus ac fastis; quanto regale Christi sacerdotium per beati Petri sedem in urbe omnium domina dedicatum superat rerum humanarum subjecta fastigia. Velim attamen, ut incitamento sit praescripta mihi Romanarum antiquitatum ab excidio ac oblivione vindicandarum cura, et obsequentissimum studium erga Urbem tot nominibus universarum gentium amorem promeritam, quas benigne complectitur, [Col. 0110D] alit, fovet, honestat, unica parens ac patria exteris offerens non modo reipublicae suae munera etiam suprema, sed quidquid coelo terrisque pretiosissimum [Col. 0111A] est, et per eam erogandum Deus Optimus Maximus mortali generi indulsit, velim, inquam, ut incitamento sit grata haec in communem parentem ac debita animi devotio, ut praeservetur beneficentissimae matri ac magistrae veritatis quidquid illa suis e visceribus depromit antiqui praesertim operis et scripturae ad rerum gestarum suorumque dominorum et civium, sanctorum martyrum in primis et summorum pontificum, Caesarum deinde, regum, dictatorum, consulum, praefectorum Urbi, aliorumque magistratuum, legum, triumphorum, et insignium gestorum, memoriam posteris ingerendam. Verum haec alias, nec tamen inopportuna, dilectissimae mihi matris pietas et suorum monimentorum cum publico bono arcta necessitudo ac nexus adegit [Col. 0111B] adprecari.
Auspicato igitur contigit ut haec tabula nobis ostenderet praeservatum aetati nostrae documentum optimi pontificis ex inclyta gentis Ursinae sobole Nicolaum ejus nominis tertium, cum haec ipsa, quam feliciter degimus, aetas glorietur sanctissimum Patrem ac dominum nostrum BENEDICTUM XIII ex eadem stirpe progenitum Ecclesiae bono pontificem divinitus datum, et diu sospitem ac florentem praeesse flagitet quo uberiora ac diuturna seris posteris [Col. 0112A] ejus virtutum exempla transmittat. Sed huic praesertim operi jure merito praeservabatur Nicolai pontificis rediviva memoria, nempe illius antistitis, qui, decessorum suorum monimentis ad posteros derivandis impense addictus, Seriem pontificum Romanorum in basilicis patriarchalibus sanctorum Petri et Pauli ex vetustissimis exemplis seriei sub Leone Magno superne pictis una cum chronologia annorum, mensium ac dierum sedi uniuscujusque tribuenda ibidem expressa, iterari jussit cum imaginibus eorumdem pontificatum sub epistyliis columnarum: quemadmodum exposui in prolegomenis tomi secundi ex folio LXXII ad LXXX, quod etiam forma ipsa et figura characterum manifestat. Nam veteres illi Leonianae seriei tam in musivo quam in picturis et [Col. 0112B] inscriptionibus pontificum quadrati sunt, non secus ac in epigrammatibus marmori incisis quarto Christi saeculo sub Damaso, aut labente quinto sub Coelestino, Sixto, Leone Magno, Hilaro, etc., in serie autem a Nicolao III addita figura litterarum non recta observatur, et quadrata aut circularis sed oblonga et Gothica inflexione curvata: qualem spectamus in tabula marmorea sub ejusdem Nicolai pontificatu insculpta, quam hic fideliter reddo.
![[Inscriptio]](../assets/FIGURES/1270111A.bmp)
[Inscriptio]
[Col. 0111] NICOLAI PP. III inscriptio, hoc anno MDCCXXVII reperta, et in Capitolinas aedes translata cum sequenti Epipraphe ex S. C.
[Col. 0112B] NICOLAI III PONTIFICIS MAXIMI De augmento Divini cultus Christianae Reipublicae pace Italiae libertate et securitate ditionis Ecclesiasticae juribus ac de Urbis tranquillo statu optime meriti antiquam epigraphen pomerii Vaticani muris olim affixam in suburbano Viae Aureliae praedio nuper inventum.
SEDENTE SS. D. N. BENEDICTO PAPA XIII non tam Gentis Ursinae decori quam Patriae ornamento futuram Capitolinis Fastis apponendam curarunt Paulus March. de Maccaranis Cons. Camillus Capranica Cons. Prosper March. de Caffarellis Cons. Lotharius March. de Lotteriis Prior Cap. Reg. Idibus Decembris MDCCXXVII. Obtulit Capitolio Franciscus Blanchinus Veronensis SS. D. N. papae Praelo Domest.
[Col. 0111C] 4. Unusquisque facile intelligit auctorem hujusmodi inscriptionis prae oculis habuisse stylum veterum catalogorum et biographorum aetatis Anastasianae [Col. 0112C] dum haec dictaret rudi Minerva, quemadmodum infelicis illius saeculi conditio ferebat. Sicut enim illi, imo et vetustiores scribere consueverant, [Col. 0113A] Vigilius, natione Romanus, ex patre Joanne consule; Pelagius, natione Romanus, ex patre Vicariano; Gregorius, natione Romanus, ex patre Gordiano; Nicolaus II, natione Romanus, ex patre Theodoro regionario, ita et epigraphis nostrae auctor consignandum esse duxit, Nicolaum tertium fuisse natione Romanum, ex patre domini Matthaei cui Rubei agnomen superadditum, de domo Ursinorum. Scripserant veteres illi de Felice quarto: Hic fecit basilicam sanctorum Cosmae et Damiani, et basilicam S. Saturnini a solo refecit, et de Leone III civitatis Leoninae ab eo denominatae [utpote conditore] memorat secundo anno sui pontificatus [sectiones 33] coepisse construere; sexto autem anno magnis ac mirabilibus fabricis opus consummasse. Ita et recentior [Col. 0113B] Nicolai tertii laudator fieri fecit, inquit, palatia et aulam majora, et capellam, et alias domos antiquas amplificavit pontificatus sui anno primo, et anno secundo pontificatus sui fieri fecit et circuitum murorum pomerii hujus. Apparet igitur satis viguisse pluribus etiam saeculis, post utrumque catalogum Liberianum et Felicianum sero consecutis imitationem styli veteris catalogorum et biographorum sedis apostolicae, perinde annotantibus patriam, ac patrem pontificum singulorum, et summam gestorum, quemadmodum in matutinis lectionibus sanctorum pontificum recitare consueverat Romanus clerus. Mihi autem facile persuasum est ab aliquo ex clero ejusmodi lectionibus assueto dictatam fuisse Nicolai tertii quam retulimus inscriptionem. Unde [Col. 0113C] etiam intelligitur ipsos veteres titulos, et epigraphes operum a summis pontificibus constructorum aut reparatorum, non materiem modo, sed etiam verba quandoque ministrasse posteris, producentibus suos catalogos et breviaria Vitarum ad propriam aetatem.
5. Accessit biographis et breviatoribus aliud promptuarium proxime post catalogum Liberianum, unde peterent fida et publica documenta compendiariae chronologiae, genealogiae, et historiae uniuscujusque pontificis. Nam beatus Damasus, proximus successor Liberii, cum versibus exornaret plerasque memorias martyrum aliorumque sanctorum, quin etiam privatorum fidelium cineres ita aliquando condecoraret, pro ea charitate qua piissimus Pater [Col. 0113D] prosequebatur filios Ecclesiae sibi concreditos, exempla intulit moris inde continuati, apponendi scilicet ad sepulcra successorum pontificum epigraphes metro alligatas, in quibus eorumdem praesulum gesta potiora et chronologia plerumque significantur. Exempla hujusmodi epigraphum leguntur passim in Baronii Annalibus, et in appendice thesauri Gruteriani, necnon in descriptione basilicae Vaticanae Benedicti Canonici, edita a Petro de Angelis. Harum complures descriptae fuerunt a comitatu Caroli Magni, quin etiam ab ipsomet Carolo: qui non modo eruditos secum ducebat, verum et ipse suopte marte procudit elegans illud epigraphium S. Adriani papae I tumulo affixum, uti cognoscimus [Col. 0114A] ex collectione veteris codicis bibliothecae Einsildensis in tomo quarto Analectorum Mabillonii, et eruditis in eamdem collectionem notis. Patebat igitur seges non modica documentorum scriptoribus prosecuturis catalogos ac Vitas summorum pontificum, dum perlustrabant ejusmodi titulos, ut inde colligerent sua spicilegia. Multo autem pleniores fontes historiae illis aperiebantur in eorumdem pontificum epistolis, et conciliorum Actis, uti observatum jam pridem fuit in praefationibus primi ac secundi tomi nostrae editionis.
6. His autem breviter indicatis, praeterire non debeo alterum caput documentorum compendiariorum, quae non modo praeteritis aetatibus usurpabantur, sed etiam hac nostra vigent, et referunt brevitatem [Col. 0114B] et ordinem catalogorum et biographorum. Nam in funere Romani pontificis curando medici et chirurgi, qui defuncti cadaver a sacerdotibus poenitentiariis basilicae Vaticanae lotum, balsamo et aromatibus condiendum suscipiunt, ita praeparatum et purgatum sacris ministris tradunt, pontificalibus indumentis ornandum: quod subinde a canonicis et clero Vaticano delatum ad exsequias novemdiales de more persolvendas, postquam triduo expositum pio studio populi accurrentis, et oscula suprema pedibus viri apostolici venerabiliter libantis patuit, includunt arcae cupressinae: cui aliam capsam plumbeam superinducunt. In hujus autem operculo brevem epigraphen disponunt, aeneis litteris exstantibus compactam, quarum singulae acutis processibus clavorum [Col. 0114C] more assurgentibus infiguntur et arcte statuminantur cum plumbi lamina, ne excidant aut perturbentur; sed distincte per eas legatur nomen, patria, aetas et epochae vitae ac pontificatus defuncti praesulis. Quartus supra quadragesimum annus jam labitur ex quo, Deo dante, ad Urbem feliciter accessi, Romanam cathedram insidente venerabilis memoriae pontifice Innocentio XI, quo ex humanis rebus exempto pridie Idus Augusti 1689, Feria VI, ad ejus corpus includendum paratae plumbeae capsae operculo infixam vidi aeneis characteribus exstantibus hanc inscriptionem, quam in Ephemeride sua retulit sacrarum caeremoniarum magister pontificius Candidus basilicae S. Mariae Transtiberim canonicus Cassina.
[Col. 0114D] † D. O. M. INNOCENTIUS XI. PONTIFEX MAXIMUS ANTEA BENEDICTUS ODESCALCHUS COMENSIS OBIIT DIE XII. AUGUSTI MDCLXXXIX. AETATIS SUAE ANN. LXXVIII. MENS. II. DIEB. XXIV. VIXIT IN PONTIFICATU ANN. XII. MENS. X. DIES XXI.
Exceperunt venerabilem Dei servum proximi successores S. M. Alexander VIII, Innocentius XII, Clemens XI, quorum in me beneficentiae si vicem reddere scribendo nitar, arrogans plane et supra vires praesumere et aggredi velle coarguar. Non tamen culpabor, si consuetudinem in his quoque tumulandis [quemamodum in Innocentio] servatam [Col. 0115A] testis oculatus asseram, quippe qui a domesticis obsequiis Alexandri et Clementis ipsorum dignatione delectus, supremis in eos officiis deesse non debui. Addo igitur, praeter epigraphen illam plumbeo loculo infixam, peculiarem alteram ex aerea lamina inclusam fuisse Alexandri pontificis capsae ab eminentissimo ac reverendissimo nepote Petro card. Otthobono S. R. E. vicecancellario, nunc etiam episcopo Sabinensi, dum magni patrui optime de se meriti corpus transferret ad cellam magnifici monumenti, regio sumptu a se excitati, quod inter praecipua basilicae Vaticanae ornamenta suspicimus. In illa pariter tabella aenea veterum catalogorum moderatio servata est, breviter indicans nomen, patriam, genus, et praecipuas vitae ac munerum in Romana [Col. 0115B] Ecclesia ab eodem pontifice gestorum epochas ita complexa, praefixo Dominicae crucis signo de more.
† D. O. M. ALEXANDRO VIII. PONT. MAX. PETRO OTTHOBONO MARCI EQUITIS VENETAE REIP. MAGNI CANCELL. FILIO EX VICTORIA TORNIELA CONIUGE VENETIIS NATO XXII. APRIL. MDCX. INTER CARDINALES COOPTATO MDCLII. AD ROMANAM SEDEM EVECTO PRID. NONAS OCTOBR. MDCLXXXVIIII. IN CHRISTO QUIESCENTI KAL. FEBR. MDCLXXXXI. PETRUS CARD. OTTHOBONUS S. R. E. VICECANC. FRATRIS NEPOS [Col. 0115C] PATRUO MAGNO OPTIMO PRINCIPI POSUIT ANNO IUBIL. MDCC.
Clementi vero XI eminentissimus ac reverendissimus D. Annibal card. Albanus S. R. E. camerarius in hypogaeo chori basilicae Vaticanae, quod solummodo patuit industri ejus pietati ad ornandum pro dignitate ac studio tanti pontificis tumulum, vetante ipso ne moles magnifica sibi demortuo excitaretur, praeter inscriptionem arcae plumbae de more affixam, brevem hanc et antiqui moris tabulae marmoreae commendavit.
CLEMENTI XI. PONT. MAX. OLIM. IO FRANCISCO ALBANO CAROLI FILIO. ANNIBAL CARD. ALBANUS S. R. E. CAM. ET VATIC. BASILICAE ARCHIPR. [Col. 0115D] PATRUO BENEFICENTISSIMO P. ANNO SAL. MDCCXXII.
Ponuntur et aliae brevissimae inscriptiones Romanis pontificibus supremum diem in Urbe claudentibus, quando eorum praecordia in curando et aromatibus condiendo cadavere e corpore exempta in sacro loco honorifice reconduntur. Si enim in palatio Vaticano contigerit pontificem mori, illa in secretario basilicae S. Petri locum obtinent in pavimento prope altare in aedicula seu cappella ad sanctorum reliquias asservandas constructa. Sin autem in Quirinali obierit (quod plerisque evenit ex quo palatium incolunt ibi a Paulo V fundatum), deferuntur praecordia ad ecclesiam [Col. 0116A] parochialem SS. Vincentii et Anastasii, ubi prope aram maximam ex latere Evangelii in pavimento reconduntur, brevissimis inscriptionibus e marmore impositis in hanc sententiam, quarum duas transcribam e pluribus ibi legendis.
D. O. M. PRAECORDIA. CLEMENTIS X. P. M. OBIIT IN QUIRINALI DIE XXII. JULII MDCLXXVI.
D. O. M. PRAECORDIA. INNOCENTII XIII P. M. OBIIT IN QUIRINALI DIE VII. MART. MDCCXXIV.
[Col. 0116B] 7. Videmus itaque, neque in Liberii saeculo, neque in Felicis quarti aetate consuetudinem desiisse stylum catalogorum servandi in brevibus ac publicis hujusmodi monumentis; sed illum fuisse in Romana Ecclesia constanter ad nos transmissum partim in sacris diptychis, partim in catalogis et breviariis Vitarum, necnon in marmoreis tabulis et metallicis usque ad nostram aetatem, ita ut ratum apud omnes haberi debeat, constare fidem chronologiae ac historiae pontificum Romanorum his etiam ex documentis, post catalogos Liberii et Felicis quarti aetate collectos, ex monumentis non dissimilibus diptychorum, inscriptionum, et Actorum publice signatorum, tam vita eorum constante in conciliis, ordinationibus, dedicationibus gestisque pluribus in pontificatu, quam [Col. 0116C] ipsorum in funere ac tumulatione.
8. Erant igitur in praefatione attingendae hujusmodi consuetudines apud nos vigentes, quae generatim probant origines ac fontes consecuti operis Anastasiani post duplicem catalogum sub Liberio et Felice IV editum, cum indicent pium officium non intermissum signandi nomen, genus, ac tempora singulorum beati Petri cathedrae successorum. Generatim, inquam, praefatio nostra debuit attingere has probationes, nam caetera peculiaria quae singillatim demonstrant uniuscujusque pontificis characteres chronologicos, et potiorum gestorum indicationes, illa reservantur notis ad sectiones singulas de more afferendis.
9. Perfuncta cum sit praefatio nostra hoc priori [Col. 0116D] munere, quod versari diximus circa indicationem originum operis consecuti a termino aetatis utroque catalogo ex duobus antiquioribus definitae, contendit ad aliud officium praestandum, nempe ut proponat opuscula, quae censui esse in Prolegomenis proferenda. Tria vero huic tomo sufficere judicavi.
In longa serie pontificum implentium tria ferme saecula a beato Silvestro ad Gregorium Magnum, qui hoc tomo exhibentur sub Christianis principibus, ut plurimum, in pace florens Ecclesia videbatur offerre sui regiminis ministerium facilius summis pontificibus eam moderantibus potestate Christi in terris vicaria; cum vis aperta persecutorum jam non impeteret [Col. 0117A] sacerdotalis ordinis viros, quemadmodum impetebat sub Decio et Diocletiano. Verum ubi decumanae illius persecutionis procella deferbuit, et Petri navim cum navarcho absorbere jam non contendit, intestinus haeresum motus et schismatum navigantes concussit, et e clavo deturbare moderatorem ipsum connisus est. Tumultus illius auctores justa expulsione, ut par erat, e coetu fidelium projecti, degenerarunt ex sociis itineris in piratas. Haeresiarchae extra Ecclesiam ejecti hostiles animos manifestant, intruduntur saepe a principibus, secum in errorem pertractis, ad occupandos eosdem thronos, a quibus fuerant depositi. Inde autem detonant contra Romanam fidem ac sedem: quod in Constantinopolitanis non semel contigit: freti potentia [Col. 0117B] saeculi catholicae religionis dogma subvertere et apostolica jura convellere ac subruere connituntur. Infractus interim animus Petri successorum concreditam sibi auctoritatem tuetur, et ad fidei constantiam retinendam, et unitatis ac disciplinae ordinem servandum alios episcopos firmat. In variis aetatum vicibus aequalis ac sibi constans Romanorum praesulum vigor promissam sibi divinitus vim manifestat, et petrae illius firmitatem, contra quam portae inferi non praevalebunt. Hujusmodi autem soliditatis aequalis in tanta varietate discriminum per tria illa saecula a quarto ad sextum aerae Christianae, quae Romanum imperium misere dilacerarunt ac everterunt, percelleret minus evidenter lectoris animum, si membratim, ut ita dicam, dissecta in textu [Col. 0117C] ac in notis solummodo per partes exhiberetur. Colligenda erat continuata quadam delincatione veluti in unum corpus historiae: quod cum praestiterit ill. ac rev. D. archiepiscopus Caesareensis Joan. Claudius Sommier in praefatione ad tomum secundum suae Historiae dogmaticae S. Sedis, curavimus in prolegomenis hujusce tomi primum ex opusculis edi num. 1. Illud ex Gallico idiomate in Latinum transtulit V. C. D. Cajetanus Cenni, ab hujusmodi labore me revelans, caetoroqui occupatum in notis ex ejusdem praesulis libro Latine reddendis, et in chronologia continuanda, quae postremum locum in prolegomenis tenet.
10. Primum igitur opusculum illud pertinet ad dilucidandum conspectum Historiae. Caetera in prolegomenis [Col. 0117D] collecta referuntur ad comprobationem gestorum quae in eadem Historia seu Vitis pontificum memorantur. Gesta vero praecipua versantur vel in statuendis regulis fidei ac morum, vel in legibus decernendis de ritu divini cultus accurate exercendo, et causis, et judiciis pertinentibus ad eumdem cultum: quo in censu veniunt electiones, ordinationes, et consecrationes sacerdotum majorum ac minorum, ac ministrorum, fundationes, dotationes, dedicationes sacrarum aedium, totiusque divini ministerii canon et ordo ad ea peragenda.
Et illa quidem quae pertinent ad regulas fidei ac morum vel in conciliis constituta per summos pontifices indictis et approbatis, vel extra concilium in [Col. 0118A] decretalibus eorumdem epistolis, non indigent elucidatione aut probatione ulla in prolegomenis: cum prae manibus omnium sint Collectiones canonum veteres, praesertim Latinae: quarum collectionum exordia plerique scriptores aetatis nostrae referunt ad quintum saeculum Christi, et augmenta reperiunt in sexto per Dionysium cognomento Exiguum, aut in proximis aetatibus curata per Cresconium et Isidorum. Sed et recentiores illustratores juris canonici abunde cumularunt veterum diligentiam in amplissimis operibus, acri judicio subactis et castigatis: quod perinde evenit in colligendis decretalibus epistolis, ac inter eas secernendis genuinis et veris ab apocryphis et supposititiis; ita ut pars haec gestorum pontificalium nullius opusculi indiga videatur.
[Col. 0118B] 11. Quod autem pertinet ad partem alteram pontificii muneris, et ad praxim divini cultus rite praestandam per fundationes sacrorum locorum ac coetuum, eorumque dotationes ac dedicationes, necnon per institutiones et ordinationes sacerdotum, et seriem ministerii decenter ab iis obeundi, haec omnia utiliter admittunt delectum opusculorum aliquot his prolegomenis inserendorum ad illustrationem aut comprobationem historiae in Vitis digestae. Annis enim ferme tercentis ab aetate Constantini et Sylvestri ad Magnum Gregorium et ad imperium Phocae proxime numeratis, quae materies est hujus tomi, occurrunt praecipuae fundationes, ac dotationes Ecclesiarum, sacrae supellectilis genera aedibus Deo dicatis [Col. 0118C] illata, atque instrumenta reliqua divini cultus, antiquis nominibus hic indicata per bibliothecarios pro tempore: quae vocabula neque ante admiserant Latinae linguae scriptores, nec posteri ad hanc aetatem retinuerunt. Erat igitur illustranda haec obscuritas ope nomenclatoris eruditi, qui facem opportune praeferret. Praetulerat vero providus historiae reparator Panvinius, dum opusculum conderet transmissum Laurentio Celso, editumque typis cum Platina de Vitis pontificum Coloniae apud Scholinum anno 1574, cui titulus praefixus est: Interpretatio vocum ecclesiasticarum quae obscurae vel barbarae videntur. Animum induxeram, ut hoc ipsum Panvinii opusculum hic recuderem tanquam fontem primum Hierolexicorum, et opportunum satis ad voces [Col. 0118D] Anastasii elucidandas, illudque non nimis obvium prae raritate exemplorum. Verum cum jam prodierint in lucem lexica, multo ampliora, et omnis aevi eruditione referta, Macri praesertim et Cangii, quae iteratis impressionibus jam non difficulter parantur, temperavi a Panvinii opusculo, aliisque similibus inter prolegomena recensendis. Visum mihi est praestare, ut afferrem aliquot publica documenta illius aetatis de qua hic agimus, in quibus ecclesiarum fundatio ac dotatio sociaretur cum expressione sacrae suppellectilis, obscuris ac barbaris vocibus bibliothecarii etiam in textu enuntiatae.
12. Praeferenda vero fuit caeteris charta illa Tiburtini archivi Cornutiana appellata a scriptoribus [Col. 0119A] diplomaticis: quae primum in lucem producta fuit a V. C. Josepho Suaresio, tunc erudito adolescente, postmodum illustrissimo episcopo Vasionensi, deinde recusa a rei diplomaticae omnium consultissimo Mabillonio, et caeteris chartis in opere illo plane incomparabili collectis jure praemissa. Satis enim fuerit ex hujusmodi documento illius aetatis de qua hic agimus, et in publicas tabulas relato Leone Augusto quartum et Probiano Coss. (nempe aerae Christianae anno 471), satis, inquam, erit inde ostendere consuetudinem donationum ac dotationum sacris aedibus praestitarum, et vocabula complura generum ac specierum sacrae supellectilis, in textu Bibliothecarii et in charta Cornutiana perinde occurrentia. [Col. 0120A] Contenti autem erimus illo quasi specimine illustrare prolegomena tertii hujus tomi, cum alia prolata sint ex inscriptionibus vetustis in praefatione ad tomum primum numero 45 et seqq.
13. Hisce igitur opusculis prolegomena nostra cum instruxerimus, eadem complebimus adjecta chronologia pontificia, Caesarea et consulari trium saeculorum huic tomo commendatorum: quam adornandam curavi ad instar praecedentis tomo secundo dispositae per annos singulos cum documentis monimentorum veterum eamdem comprobantium: ut deinde ad sectiones textus bibliothecarius, et ad earum notas ingressus de more pateat, et regia muniatur via.
Catalogus pontificum Romanorum
[Col. 0119B] Imperante Tiberio Caesare passus est Dominus noster Jesus Christus duobus Geminis consulibus, VIII Kalendas Aprilis, et post ascensum ejus beatissimus Petrus episcopatum suscepit. Ex quo tempore per successionem dispositum, quis episcopus, et quot annis praefuit, vel quo imperante.
PETRUS annis viginti quinque, mense uno, diebus novem. Fuit temporibus Tiberii Caesaris, et Caii, et Tiberii Claudii, et Neronis: a consulatu Vinicii et Longini usque Neronis et Veteris [Col. 0119D] Ms. meus habet Nervae et Veri. . Passus autem cum Paulo die tertia Kalendas Julias, consulibus SS. imperante Nerone.
LINUS annis duodecim, mensibus quatuor, diebus duodecim. Fuit temporibus Neronis, a consulatu Saturnini et Scipionis, usque Capitone et Rufo.
CLEMENS [Col. 0119D] Clementem Eusebius et Baronius Cleto postponunt. annis novem, mensibus undecim, diebus duodecim. Fuit temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Trachali et Italici, usque Vespasiano VI et Tito.
CLETUS annis sex, mensibus duobus, diebus decem. [Col. 0119C] Fuit temporibus Vespasiani et Titi, et initio Domitiani, a consulibus Vespasiano VIII et Domitiano V usque Domitiano IX et Rufo.
ANACLETUS annis duodecim, mensibus decem, diebus tribus. Fuit temporibus Domitiani, a consulibus Domitiano X et Sabino, usque Domitiano XVII et Clemente.
EVARISTUS [Col. 0119D] Ms., Aristus. annis tredecim, mensibus septem, diebus duobus. Fuit temporibus novissimis Domitiani, et Nervae, et Trajani, a consulatu Valentis et Veri, usque Gallo et Bradua.
ALEXANDER annis septem, mensibus duobus, die uno. Fuit temporibus Trajani, a consulatu Palmae et Tulli, usque Veliano [Col. 0120C] Forte, Aeliano et Vetere.
SIXTUS annis decem, mensibus tribus, diebus viginti uno. Fuit temporibus Adriani, a consulatu Nigri et Aproniani, usque Vero III et Ambibulo.
[Col. 0120B] TELESPHORUS annis undecim, mensibus tribus, diebus tribus. Fuit temporibus Antonini Macrini, a consulatu Titiani et Gallicani, usque Caesare et Balbino.
HYGINUS annis duodecim, mensibus tribus, diebus sex. Fuit temporibus Veri, a consulatu Gallicani et Veteris, usque Praesente et Rufino.
PIUS annis viginti, mensibus quatuor, diebus viginti uno. Fuit temporibus Antonini Pii, a consulatu Clari et Severi, usque duobus Augustis. Sub hujus episcopatu frater ejus Hermes librum scripsit, in quo mandatur contineturque quod ei praecepit angelus, cum venit ad eum in habitu pastoris.
[Col. 0120D] Deest hic Anicetus, cui dant annos pene octo. SOTER annis novem, mensibus tribus, diebus duobus. Fuit temporibus Antonini et Commodi, a consulatu Veri et Erenniani, usque Paterno et Bradua.
[Col. 0120D] Deest rursus Eleutherius, quem volunt sedisse annos 15. VICTOR annis novem, mensibus duobus, diebus decem, a consulatu Saturnini et Galli, usque Praesente [Col. 0120C] et Extricato.
[Col. 0120D] Deest item Zepherinus, cui dant annos 18. CALLISTUS annos quinque, menses duos, dies decem. Fuit temporibus Macrini et Heliogabali, a consulatu Antonini et Adventi, usque Antonino III et Alexandro.
URBANUS annos octo, menses undecim, dies duodecim. Fuit temporibus Alexandri, a consulatu Maximi et Aeliani, usque Agricola et Clementino.
PONTIANUS annis quinque, mensibus duobus, diebus septem. Fuit temporibus Alexandri, a consulatu Pompeiani et Peligniani. Eo tempore Nepotianus [Col. 0120D] Cuspinianus legit Pontianus; credo, melius. episcopus et Hippolytus presbyter exsules sunt deportati in insulam nocivam Sardiniam, Severo et Quintiano consulibus. In eadem insula discinctus est IV Kalendas Octobris, et loco ejus ordinatus est Anteros XI Kalendas Decembris, consulibus SS.
ANTEROS mense uno, diebus decem. Dormit III Nonas Januarii, Maximo et Africano consulibus.
[Col. 0121A] FABIANUS annos quatuordecim, mensem unum, dies decem. Fuit temporibus Maximini, et Gordiani, et Philippi. A consulatu Maximini et Africani, usque Decio II et Grato. Passus XII Kalendas Februarii. Hic regiones divisit diaconibus, et multas fabricas per coemeteria fieri jussit. Post passionem ejus, Moyses et Maximus presbyteri, et Nicostratus diaconus comprehensi sunt et in carcerem missi. Eo tempore supervenit Novatus ex Africa et separavit de Ecclesia Novatianum, et quosdam confessores, postquam Moyses in carcere defunctus est, qui fuit ibi menses undecim, dies undecim.
CORNELIUS annos duos, menses tres, dies decem. A consulibus Decio IV et Decio II, usque Gallo et Volusiano. Sub episcopatu ejus Novatus extra Ecclesiam ordinavit Novatianum in urbe Roma, et Nicostratum in Africa. Hoc facto, confessores, qui se separaverunt a Cornelio, cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi; post [Col. 0121B] hoc Centumcellis expulsi. Ibi cum gloria dormitionem accepit.
LUCIUS annos tres, menses octo, dies decem. Fuit temporibus Galli et Volusiani, usque Valeriano III et Gallieno II. Hic exsul fuit: et postea nutu Dei incolumis ad Ecclesiam reversus est, [Col. 0121C] Videtur hic deesse decessit. tertio Nonas Martias, consulibus SS.
STEPHANUS annos quatuor, menses duos, dies viginti unum. Fuit temporibus Valeriani et Gallieni, a consulatu Volusiani et Maximini, usque Valeriano III et Gallieno II.
SIXTUS annis duobus, mensibus undecim, diebus sex. Coepit a consulatu Maximi et Glabrionis usque Tusco et Basso, et passus est VIII Idus Augusti, a consulatu Tusci et Bassi, usque in die XII Kalendas Augusti, Aemiliano et Basso consulibus.
DIONYSIUS annis octo, mensibus duobus, diebus quatuor. Fuit temporibus Gallieni ex die undecimo Kalendarum Augusti, Aemiliano et Basso consulibus, usque ad diem septimum Kalendas Januarii, consulibus [Col. 0121C] Claudio et Paterno.
FELIX annis quinque, mensibus undecim, diebus viginti quinque. Fuit temporibus Claudii et Aureliani, a consulatu Claudii et Paterni, usque in consulatum Aureliani II et Capitolini.
EUTICHIANUS annis octo, mensibus undecim, diebus tribus. Fuit temporibus Aureliani, a consulatu Aureliani III et Marcellini, usque in diem VII Idus Decembris, Caro II et Carino consulibus.
[Col. 0122A] CAIUS annis duodecim, mensibus quatuor, diebus septem. Fuit temporibus Cari et Carini, ex die XVI Kalendas Januarii, consulibus Caro II et Carino, usque in X Kalendas Maii, Diocletiano VI et Constantio II consulibus.
MARCELLINUS annis octo, mensibus tribus, diebus viginti quinque. Fuit temporibus Diocletiani et Maximiani, ex die pridie Kalendas Julias, a consulibus Diocletiano VI et Constantio II usque in consulatum Diocletiani IX et Maximiniani VIII. Quo tempore fuit persecutio: et cessavit episcopatus annis septem [Col. 0121C] Videtur legendum tribus, ex consulum serie, quae tamen hic confusa. , mensibus sex, diebus viginti quinque.
MARCELLUS anno uno, mensibus septem, diebus viginti. Fuit temporibus Maxentii, a consulatu X et Maximiano [Col. 0121C] Videtur hic deesse VII. Alii legunt IX et Maximiniano. usque post consulatum X et septimum.
EUSEBIUS menses quatuor, dies sexdecim, a XIV Kalendas Maias usque ad diem XVI Kalendas Septembris.
[Col. 0122B] MILTIADES annis tribus, mensibus sex, diebus novem: ex die sexto Nonas Julias, a consulatu, Maximiano VIII solo; quod fuit mense Septembri, Volusiano et Rufino, usque in III Idus Januarii, Volusiano et Anniano consulibus.
SYLVESTER annis viginti uno, mensibus undecim. Fuit temporibus Constantini, a consulatu Volusiani et Anniani, ex die pridie Kalendas Februarii, usque in diem Kalendarum Januariarum, Constantio et Albino consulibus.
MARCUS menses octo, dies viginti. Et hic fuit temporibus Constantini, Nepotiano et Facundo consulibus, ex die XV Kalendas Februarias, usque in diem Nonarum Octobrium, consulibus SS.
JULIUS annos quindecim, mensem unum, dies undecim. Fuit temporibus Constantini, a consulatu Feliciani et Titiani, ex die VIII Idus Februarii, in diem pridie Idus Aprilis Constantio V et Constantio Caesare consulibus. Hic multas fabricas fecit: basilicam in via Portense milliario tertio, basilicam in [Col. 0122C] via Flaminia, milliario secundo, quae appellatur Valentini [Col. 0122C] An forte est Valentinus, cui Kalendarium sequens inscribitur. basilicam Juliam, quae est regione septima, juxta forum divi Trajani; basilicam trans Tiberim, regione quarta decima juxta Callistum; basilicam in via Aureliana, milliario tertio ad Callistum.
LIBERIUS fuit temporibus Constantii, ex die XI Kalendas Junias, in diem . . . . a consulibus Constantio V et Constantio Caesare [Col. 0122C] Omnia pene haec opuscula desinunt his Coss.; inde apparet anno isto Christi 354 scripta aut circiter. .
Depositio episcoporum
- [Col. 0121D] Sexto Kalendas Januarias, Dionysii in Callisti.
- Tertio Kalendas Januarii, Felicis in Callisti.
- Pridie Kalendas Januarii, Sylvestri in Priscillae.
- Quarto Idus Januarii, Miltiadis in Callisti.
- Decimo octavo Kalendas Februarii, Marcellini in Priscilliae.
- Tertio Nonas Martii, Lucii [Col. 0121D] Lucius horum duodecim pontificum est antiquissimus, Julius recentissimus. Desunt duo intermedii, [Col. 0122D] Sixtus et Marcellus. Sixtus est inter martyres. in Callisti.
- [Col. 0122D] Decimo Kalendas Mai, Caii in Callisti.
- Quarto Nonas Augusti, Stephani in Callisti.
- Sexto Kalendas Octobris, Eusebii in Callisti.
- Nonis Octobris, Marci in Balbinae.
- Sexto Idus Decembris, Eutychiani in Callisti.
- Pridie Idus Aprilis, Julii in via Aurelia, milliario III in Callisti.
Depositio martyrum
- [Col. 0123A] Octavo Kalendas Januarias natus Christus in Bethleem Judae.
- Decimo tertio Kalendas Februarii, Fabiani in Callisti et Sebastiani in Catacumbas.
- Duodecimo Kalendas Februarii, Agnetis in Nomentana.
- Octavo Kalendas Martii, Natale Petri de Cathedra.
- Nonis Martii, Perpetuae et Felicitatis Africae.
- Decimo quarto Kalendas Junii, Parthini et Caloceri, in Callisti, Diocletiano IX et Maximiano VIII Coss.
- Tertio Kalendas Julii, PETRI in Catacumbas, et [Col. 0123B] PAULI Ostiense, Tusco et Basso Coss. [Col. 0123B] Nescio quid hic sibi velint hi consules, forte aliunde luxati. .
- Sexto Idus [Col. 0123B] Sunt septem filii S. Felicitatis. Jordanorum, Maximi et Praetextati coemeteria erant Romae. , Felicis et Philippi in Priscillae: et in Jordanorum Martialis, Vitalis, Alexandri, et in Maximi Silani (hunc Silanum martyrem [Col. 0124B] Forte Novatiani. Novati furati sunt) et in Praetextati, Januarii.
- Tertio Kalendas Augusti, Abdon, et Sennen, in Pontiani, quod est ad Ursum pileatum.
- Octavo Idus, Sisti in Callisti, et Praetextati, Agapiti, et Felicissimi.
- [Col. 0124A] Septimo Idus Augusti, Secundi, Carpophori, Victorini, et Severiani, Albano et Ostiense.
- Sexto Ballistaria [Col. 0124B] An forte via Salaria. , Cyriaci, Largi, Crescentiani, Memmiae, Julianae et Smaragdi.
- Quarto Idus, Laurentii in Tiburtina.
- Idibus Augusti, Hippolyti in Tiburtina, et Pontiani in Callisti.
- Undecimo Kalendas Septembris, Timothei Ostiense.
- Quinto Kalendas, Hermetis in Bassillae, Salaria vetere.
- Nonis Septembris, Aconti in Porto, et Nonni, et Herculani, et Taurini.
- Quinto Idus, Gorgonii in Labicana.
- Tertio Idus, Proti et Hyacinthi in Bassillae.
- Decimo octavo Kalendas Octobris, Cypriani, Africae. Romae celebratur in Callisti.
- Decimo Kalendas Octobris, Bassillae Salaria vetere, Diocletiano IX et Maximiano VIII Coss.
- Pridie Idus, Callisti, in via Aurelia, milliario tertio.
- Quinto Idus, Clementis, Semproniani, Claudi, Nicostrati in Comitatum.
- Tertio Kalendas Decembris, Saturnini, in Thrasonis.
- Idibus, Ariston in Pontum [Col. 0124B] An forte Pontiani. .
MENSE JANUARIO.
MENSE FEBRUARIO.
MENSE MARTIO.
MENSE MAIO.
MENSE JUNIO.
MENSE JULIO.
MENSE AUGUSTO.
MENSE SEPTEMBRI.
[Col. 0124B] MENSE OCTOBRI.
MENSE NOVEMBRI.
MENSE DECEMBRI.
Notae
[Col. 0123C] Celeberrimo huic opusculo exornando tot vigilias insumpserunt Bucherius primus editor, aliique eruditi viri, ut novas addere lucubrationes supervacaneum videri possit. Satis enim est consulere dissertationem Schelestratii, infra recusam, ut illius pretium intelligatur, vindicetur auctoritas, obscura loca fiant apertiora, lacunaeque detegantur ac suppleantur.
Breves tantummodo notas apponam ad ejusdem opusculi Chronologiam, ductam ex Epocha Passionis Christi, constituta ad diem VIII Kalendas Aprilis duobus Geminis consulibus. De hac vero si cupias documenta uberiora, spero ampla satis et certa a me [Col. 0124C] productum iri in Dissertatione ejusdem argumenti, quam infra imprimendam reservo, utpote dicato Christianae Chronologiae, cujus clavus et cardo est epocha Passionis Christi Domini, statuenda cum Victorio Aquitano vulgaris aerae anno 28 bissextili, duobus Geminis consulibus: quo anno aerae communis 28, sed vitae Christi Domini 33, inchoato ex ante diem VIII Kalendas Januarii (nam solido quinquennio ante aeram communem eum natum fuisse nemo jam dubitat, qui nummum Herodis Antipae inspexerit, a card. Norisio feliciter declaratum post epochas Syro-Macedonum, cusum sub C. Caligula, et consignatum ejusdem HERODIS TETRARCHAE ANNO XLIII, die VIII Kalendas [Col. 0125A] Aprilis, feria V, primo vero Azymorum die Dominus noster Jesus Christus coenans cum discipulis suis, postquam sui corporis et sanguinis sacramenta patefecit, ad montem Oliveti, sicut Evangelia sancta testantur, progressus, ibique detentus est a Judaeis, tradente discipulo. Dehinc sexta feria subsequente, id est VII Kalendas Aprilis, crucifixus est et sepultus; tertia die, hoc est V Kalendas Aprilis, Dominica surrexit a mortuis. Verba sunt Victorii ad Hilarum, sancti Leonis Magni tunc archidiaconum, deinde successorem, in praefatione paschalis Festi, edita per Bucherium, pag. 9.
Ne tamen differam specimen aliquod firmitatis dare hujus chronologiae, unde ratio temporum pontificalis historiae initium ducit, in medium proferam, [Col. 0125B] vel indicabo summa saltem capita probationum, quibus Victoriana chronotaxis ac nostra solide innititur, et quantum patitur historiae ratio, demonstratur.
In epocha passionis Christi stabilienda, duo sunt auctoritate divina nobis traditi characteres necessario observandi, nempe Paschalis Judaeorum dies, seu decima quarta dies lunae mensis primi, qua necesse erat agnum immolari; et feria V, coenae Dominicae tempus, ac passionis initium, quae deinde passio compleretur postridie in cruce feria VI, ut, Sabbato quieti dato, tertia die, quae erat Dominica, Christus a mortuis resurgeret.
His duobus indiciis temporum, divina auctoritate firmatis in Evangelio, duo alia accedunt, non ea [Col. 0125C] quidem revelatione percepta, sed tradita communi testimonio Patrum, praecipue illorum qui accuratiores fuerunt in temporum ratione colligenda, et saeculo Christi proximiores. Sunt vero Geminorum consulatus, Fufii scilicet ac Rubellii (quod est primum); et dies VIII Kalendas Aprilis passione Domini consecrata (quod est secundum). Paschale festum, in eamdem vesperam incidens, qua post supremam coenam Christus Dominus passionem inchoaturus in hortum Gethsemani concessit, pariandum esse cum quarta decima die lunae, et VIII Kalendas Aprilis, collegit Hippolytus martyr, ita incisum relinquens anno aerae vulgaris 222 ordinem Paschatum superiorum in suo Cyclo
Η ΚΑΛ. ΑΠΡΕΙ ΠΑΘΟΣ Χ‚
DIE VIII KAL APRIL [Col. 0125D] PASSIO CHRISTI.
Plura ad eum Cyclum contuli in dissertatione de Cyclo S. Hippolyti martyris cap. 2, pag. 107. Hippolyto synchronus Tertullianus in libro adversus Judaeos eamdem diem Paschati attribuit Christi supremo (VIII Kalendas Aprilis ), eosdemque consules ( duos Geminos ). Patres et scriptores qui proximi ab his floruerunt, atque ii potissimum qui res chronologicas penitus inspexerunt, eosdem consules Geminos eamdemque diem VIII Kalendas Aprilis cum Christi passione componunt.
E patribus Latinis S. Augustinus sit instar omnium in lib. IV de Trinitate, cap. 5: Sicut a majoribus, inquit, traditum suscipiens Ecclesiae custodit [Col. 0126A] auctoritas, octavo Kalendas Aprilis conceptus traditur qua et passus. Licet vero passionem inchoatam die VIII Kalendas feria quinta, in horto Gethsemani, confuderit aetas posterior cum passione in cruce consummata die VII Kalendas, feria VI, in monte Calvariae; attamen Victorius, uti vidimus, et cum eo chronologi diligentiores distinguunt diem VIII Kalendas Passionis initium in horto, a die VII Kalendas, Passionis termino in Golgotha. Et castigatiores Lactantii editiones (uti Lugdunenses duae, Joannis Tornaesii, anno 1587, et Thomae Soubron anno 1594, quae dicuntur ex fide et auctoritate librorum manuscriptorum emendatae, lib. IV, cap. 10, divinarum Institutionum haec habent: Exinde tetrarchas habuerunt (Judaei) usque ad Herodem, qui fuit sub imperio [Col. 0126B] Tiberii Caesaris, cujus anno quinto decimo, id est duobus Geminis consulibus, ante diem septimam Kalendas Aprilis Judaei Christum cruci affixerunt. Betuleius quoque, necnon alii scriptores observant, in melioribus Lactantii editionibus legi, ante diem septimam Kalendas; licet alii praeferant eas quae X Kalendas perscriptum habent.
E Patribus autem Graecis S. Joannes Chrysostomus in homilia de Nativ. S. Joannis Baptistae loquens de Annuntiatione Deiparae Virginis ait: Fuit igitur quando haec angelus ad Mariam annuntiavit VIII Kalendas Aprilis, mense Martio, qui est dies Paschae Domini et conceptionis ejus. In qua enim die conceptus, in eadem et passus est. S. Proterius ex Alexandrinis in epistola Paschali, ad S. Leonem Magnum perscripta, [Col. 0126C] et apud Bucherium edita pag. 83, diem susceptae carnis a divino Verbo cum die coenae sub vespera passionis ab eo celebratae pariat his verbis: Dominus plenitudo legis existens, quando dignatus est homo fieri, quinta feria, decima quarta luna mensis primi, in coenaculo cum discipulis Pascha manducans, paulo post a Juda traditur; et sequenti die, quinta decima luna crucifigitur, id est sexta feria, etc. Tempero a pluribus referendis; cum indicentur apud La Barre in notis ad Tertulliani locum libr. adversus Judaeos pag. 110 illius editionis; et apud R. P. le Nourry in notis ad librum Lucii Caecilii de Mortibus persecutorum, cap. 4, pag. 159, quae fusius prosequor ac diligentius expendo in Dissertatione de Epocha Dominicae Passionis inchoatae recte constituenda die [Col. 0126D] VIII Kalendas, et passionis consummatae, sive crucifixionis, die VII Kalendas Aprilis, duobus Geminis consulibus, anno vulgaris aerae 28, aetatis vero Christi Domini 33 labente.
Quatuor igitur characteres diei et anni Dominicae passionis ac mortis, duos quidem divina revelatione certos, duos autem ex traditione ac sententia Patrum receptos, tum in Oriente, tum in Occidente, student chronologi conciliare. Sed irrito conatu res illis hactenus tentata est, ex quo recesserunt a Victorio in pariandis duobus Geminis consulibus cum anno bissextili vulgaris aerae Christi 28. Hos enim ille cum recte tribuerit eidem anno, differunt ipsi in consequentem, a bissextili proximum, aerae communis 29, [Col. 0127A] et retinent epocham passionis die VIII Kalendas Aprilis; quae dies componi nequaquam potest cum quatuor indicatis characteribus, si consules ita collocentur. Nam si passionem conferant in annum 28 bissextilem (quo luna quarta decima paschalis Judaeorum recte pariatur cum VII Kalendas Aprilis, et cum praecedenti vespera diei VIII Kalendas, ut infra ostendam), deserunt jam characterem illius consulatus, assertum a Tertulliano, Lactantio, Lucio Caecilio, Augustino, Sulpicio Severo, Victorio aliisque Patribus et chronologis: insuper feriam sextam, quae certus est character Dominicae crucifixionis, in Evangelio perscriptus, non retinent, si assignant diem VIII Kalendas Aprilis anni bissextilis 28 (quae fuit feria V) confixioni Unigeniti Dei in cruce. Sin vero hanc [Col. 0127B] differunt ad VIII Kalendas Aprilis anni proximi 29, quem signant duobus Geminis consulibus, hos quidem retinent, et characterem feriae VI, sed alium characterem perinde certum in Evangelio, Paschatis scilicet Judaeorum, non modo arcent a die 25 Martii, sed a toto mense excludunt. Ostendunt enim tabulae motuum lunisolarium, totis undecim diebus ante VIH Kalendas Aprilis lunam quartam decimam praecessisse Martio Juliano anni 29, nec propterea fuisse Paschalem; cum ea luna aequinoctium antecederet diebus plus quam decem. Quare decima quarta Paschalis quaeri debet anno 29, circa Idus Aprilis. Retinere igitur nequeunt diem VIII Kalendas sub iis consulibus, quos collocant in Fastis ad annum 29 aerae vulgaris. Quare impossibile omnino redditur quatuor illos characteres [Col. 0127C] componere cum Geminorum consulatu ita dilato.
Retractis vero iisdem Geminis consulibus in annum praecedentem, eumque bissextilem, vulgaris aerae, Christi 28, cum Victorio, res omnes nitide ac aequabiliter procedunt, et singulis ex quatuor characteribus sua fides constat. Cum enim feria V anno 28 incidat in diem 25 Martii, seu VIII Kalendas Aprilis; et cum decima quarta luna mensis Nisan eo anno referatur exacte ad diem 26 Martii sive VII Kalendas Aprilis feria VI (ut mox ostendam) jure dies coenae Dominicae et passionis in horto inchoatae incidit in feriam V, sub vespera diei 25 Martii, seu VIII Kalendas Aprilis, uti praefert Canon Paschalis S. Hippolyti, enumerans quartam decimam lunam Paschatum [Col. 0127D] praecedentium aetatem suam, annum scilicet aerae Christi 222, quo scribebat: et jure dies consummatae passionis in cruce refertur ad feriam VI proxime consequentem, quae anno 28 fuit 26 Martii Juliani, sive VII Kalendas Aprilis, uti Victorius docet et indicatae editiones Lactantii praeferunt.
Demonstrandum mihi est igitur primo, quartam decimam diem lunae mensis Nisan, seu Paschalis Judaeorum mensis, incidisse anno 28 aerae communis in diem 26 Martii, ad quam scilicet cum pertineret vespera praecedens diei 25 (ex instituto legis Sabbata numerantis a vespera in vesperam) rite celebrata coena Feria V ad vesperam diei 25 Christus Dominus sacramenta corporis et sanguinis sui juge sacrificium [Col. 0128A] et memoriam passionis instituit: quam in horto inchoans eadem nocte diei 25, prosecutus est in praetorio illucescente feria VI et die 26, ab hora sexta ad nonam in cruce pendens, et Consummatum est pronuntians, mortem obeundo complevit, VII Kalendas Aprilis numerantibus Romanis in anno juliano bissextili aerae Christi communis 28.
Ostendendum erit, secundo loco, duos Geminos consules non pertinere ad annum 29, ut communiter opinantur chronologi, sed ad annum 28, uti collocavit Victorius.
Utramque assertionem ejusque documenta contraham ex diffusiori demonstratione, quam attuli in Dissertatione indicata de epocha passionis Christi componenda cum anno vulgaris aerae 28, duobus [Col. 0128B] Geminis consulibus.
Priorem illam assertionem ita demonstro in eadem dissertatione, sectione 3, num. 4.
Rationes lunae decimae quartae Paschalis anno 28 aerae communis ita sunt apertae, ut qui tabulas ea de re concinnarunt, tam veteres quam recentes, de festo Paschatis, tum Judaici tum Christiani, eo anno inter se non dissentiant. Victorii Canon Paschalis, inde exorsus Periodum, attribuit diei Dominicae 28 Martii aetatem lunae decimae sextae, et consequenter lunam quartam decimam alligat feriae VI Martii 26, qua Dominus in crucem actus passionem morte complebat, inchoatam vespere praecedenti, et mysterio incruenti sacrificii a se dedicatam: quae vespera licet, Romanorum more, numerantium dies a media [Col. 0128C] nocte in mediam (uti testantur Macrobius Saturn. cap. 3, et Aulus Gellius Noct. Atticarum lib. III, cap. 2, et ante hos Plinius lib. II, cap. 77) , pertineret ad diem 25, attamen Hebraeorum legibus referebatur ad initium diei subsequentis, ita praecipiente Domino Levitici XXIII, 32: A vespera usque in vesperam celebrabitis Sabbata vestra. E recentioribus vero P. Franciscus Bordonus, generalis tertii ordinis S. Francisci in Tabulis Paschalibus ab anno incarnationis Dominicae ordinatis ad annos bis mille consequentes juxta annum Julianum ante correctionem Gregorii, et juxta Gregorianum post hujus pontificis emendationem, iisdem plane numeris effert epactam XVI et Pascha Christianum die Dominica [Col. 0128D] 28 Martii, anno vulgaris aerae Christi 28
Eaedem certe rationes apprime respondent motibus luminarium, ut calculi ostendent, subducti ex tabulis astronomicis, ad caput anni Judaici ita reddentibus neomeniam Thisri seu primi mensis anni civilis Judaeorum per annum vulgaris aerae Christianae 27, a qua neomenia Thisri dies 177 proxime consequens ostendit neomeniam Nisan (sex lunationibus ab illa dissitam, et quae caput est anni sacri, seu exordium mensis primi, ita appellati in sacris litteris) die 13 Martii Juliani, in annum bissextilem 28 ejusdem aerae Christianae se diffundentis. Consulamus numeros lunisolares, in Tabulis D. de la Hire, ab regia Scientiarum academia aliisque passim approbatis, ita colligendos.
![[Tabula]](../assets/FIGURES/1270129A.bmp)
[Tabula]
[Col. 0129A] Vera itaque synodus luminarium contigit anno 27 aerae Christi vulgaris, die 18 Septembris Juliani, horis 8 et minutis 24 post meridiem Parisiis, Romae, vero horis 9 5', post meridiem, et Hierosolymis hora post meridiem 10 40', cum Hierosolyma sit orientalior quam Lutetia Parisiorum gradibus longitudinis 34 40', sive horis 2 et minutis horariis 16.
Ab ea synodo auspicari debuerunt Judaei mensem Thisri et suum Roscheaschana, seu Caput anni civilis Lunaris, quo utebantur, exemplo Syromacedonum, ab autumno pariter exordientium. Cum itaque novilunium Thisri, juxta motus veros lunisolares, parietur cum die 18 Septembris Juliani anni 27 aerae Christi vulgaris, necesse est ut in diem 177, numeratum post 18 Septembris, incidat mensis Paschalis novilunium [Col. 0129B] anno 28. Sex enim lunationes, quae numerandae sunt a Thisri ad Nisan, tot dies requirunt. Adde enim dies 12 superstites mensis Septembris post diem novilunii 18 ad finem Mensis; deinde Octobris Juliani dies 31, Novembris 30, Decembris 31, totidem Januarii; Februarii bissextilis dies 29, et 13 Martii: erit summa dierum 177, quae complet sex lunationes civiles, alternis cavas et plenas.
Demonstratum est igitur asssumptum primum, nempe motus veros luminarium anno aerae Christi 27 ostendere novilunium Thisri die 18 Septembris Juliani horis 10 40, post meridiem Hierosolymis: eoque nomine diem eamdem 18 Septembris fuisse caput anni Judaici labente anno 27 aerae Christi communis: quare diem 177 inde numeratam (quae [Col. 0129C] incidit in diem 13 Martii anni bissextilis 28) esse primam diem lunae Nisan, seu mensis Paschalis. Adde dies 13 solidos huic diei 13 Martii, ut assequaris initium quartae decimae lunaris, seu diem legitimam Paschatis Judaeorum. Istius terminus ostendit diem 26 Martii, qua Christus Dominus, Agnus Dei qui tollit peccatum mundi, feria VI in cruce pro nobis immolabatur, ex Victorii sententia et nostra, die VII Kal. Aprilis; cum vespera praecedenti (ex ritu legis Mosaicae ad hanc ipsam diem referenda, sed Romano more ad VIII Kal. Aprilis, seu 25 Martii) Pascha ipse cum discipulis celebrasset, et passionem inchoasset, cujus sacramenta instituerat.
Colligas etiam licet ex calculis indicatis cur aliqui dixerint Hebraeorum nonnullos distulisse eodem [Col. 0129D] anno immolationem Agni ad vesperam diei 26 [Col. 0130A] Juliani (unde apud Joannem dicuntur feria VI non introisse praetorium, ut manducarent Pascha ), licet alii cum Christo Domino agnum comedissent Paschalem ad vesperam feriae V, die 25 Romana. Causa utriusque sententiae obscura esse non potest ex duplici putatione et commensu vel solius diei Paschalis, vel diei simul et horarum, in quas inciderant juxta motus veros neomeniae Thisri et Nisan. Thisri neomenia die 18 Septembris commissa horis 10 40, post meridiem ferebat post 177 dies novilunium Nisan die 13 Martii bissextilis Juliani et civilis, si dierum tantummodo solidorum (quod in civili putatione fit) annorum et mensium ratio habeatur. At si horarum etiam quatuor et minutorum 24 additamentum curemus, quod praeter solidos dies 177 requirunt lunationes [Col. 0130B] mediae sex, a Thisri ad Nisan; tunc additis hisce hor. 4 et min. 24, epochae horariae lunationis Thisri hor. 10 et min. 40 post meridiem diei 18 Sept. fiunt hor. 15. et min. 4 post meridiem diei 26 Martii initium quartae decimae Paschalis, adeoque extenditur ultra terminum mediae noctis claudentis more Romano diem 26 et aperientem diem 27 Martii. Apertum itaque sit cur Judaeorum alii potuerint rite ex novilunio vero mensis Thisri, et putatione civili dierum tantummodo solidorum quartam decimam paschalem referre ad diem 26 Martii feriam VI, et vesperam praecedentem diei 25 feriae V cum Christo Domino ac discipulis; alii vero cum Judaeis praetorium non introeuntibus feria VI 26 Martii, ut manducarent Pascha eadem vespera, quam referebant [Col. 0130C] ad diem 27, attendentes horas 3 post mediam noctem, quae initium quartae decimae ita comparatae differebant ad diem 27 more Romano definitam, eo quem dicimus anno bissextili, communis aerae Christi XXVIII, duobus Geminis consulibus.
Secundum hoc assertum de consulatu Fufii Gemini et Rubellii Gemini pariando cum anno aerae Christianae 28, est alterum ex demonstrandis quod proposueram, secutus chronologiam Victorii, eosdem similiter ascribentis anno bissextili 28, quos reliqui chronologi differunt ad annum proximum a bissextili aerae Christi communis 29. Ita vero a me demonstratum fuisse judico in dissertatione indicata.
Constat duos Sextos consules, Sextum Pompeium et Sextum Apuleium (quo anno historici [Col. 0130D] omnes consignant mortem Augusti, Velleius scilicet, [Col. 0131A] Tacitus, Suetonius, Dio caeterique) distare spatio annorum quindecim a duobus Geminis consulibus, Fufio Gemino et Rubellio Gemino. Series enim non interrupta istorum quindecim annorum legitur in Fastorum Collectionibus, quae resultat etiam ex historicis aetatis Augusti. Nam Velleius, qui Marco Vinicio consuli, post duos geminos annum proximum aperienti, suum opus nuncupat, cum libr. II, cap. 123, Pompeio Apuleioque consulibus Augusti mortem retulisset, et initium imperii Tiberii, cap. 126, ejusdem libri sedecim annos diserte inde numerat ad consulem Vinicium. Quindecim propterea statuit a duobus Sextis ad duos Geminos, quos Vinicius continenter consequitur. Quare si duo Sexti consules pertinent ad annum aerae Christi vulgaris decimum [Col. 0131B] quartum, duo Gemini sunt necessario componendi cum anno ejusdem aerae 29, uti omnes fere chronologi pariant. Sin duo Sexti sint evidenter retrahendi cum morte Augusti ad annum aerae communis, Christi XIII, consequitur et duos Geminos pertinere ad annum bissextilem 28, uti Victorius constituit. Esse autem ita retrahendos duos Sextos consules et Augusti mortem ad annum 13 aerae Christianae, ex charactere temporis in Dionis Historia relato fit evidens.
Dio libro LVI inter prodigia quae et praejudicata vulgi opinione ac superstitione mortem Augusti portendere credebantur, Sexto Apuleio et Sexto Pompeio consulibus, enumerat totalem eclipsim solis: Anno insequenti, ait, Sexto Apuleio, Sexto Pompeio [Col. 0131C] consulibus, in Campaniam profectus Augustus, exhibito Neapoli spectaculo, Nolae morti concessit. Prodigia quae id ei praedicerent neque minima, neque obscura evenerant. SOL TOTUS DEFECERAT. Ὅτε γὰρ ἥλιος πᾶς ἐξέλιπε, etc. Torquet ingenia chronologorum pariter et astronomorum eclipseos istius indagatio per annum quartum decimum aerae Christianae: quo certe nulla ejusmodi eclipsis juxta quascunque tabulas coelestium motuum spectari potuit. At si hanc inquirant juxta easdem tabulas anno vulgaris aerae tertio decimo, collectis numeris cognoscent evidenter, die 28 Aprilis defectum solis in pluribus Europae provinciis spectabilem contigisse, dum vergeret ad occasum. Totalem disci obscurationem sole occidente visam parvis insulis ab occasu adjacentibus [Col. 0131D] Britanniae circa borealem Scotorum tractum, discent ex supputatione ac diagrammate in dissertatione nostra relato: similem alteri eclipsi spectandae die 22 Maii, anno 1724, sole pariter occidente, spectatoribus positis in littore occiduo Etruriae, circa Liburnum. Ex iisdem Tabulis Cassinianis, Hirianis, Bononiensibus et Britannicis utraque eclipsis totalis perinde colligitur: quae partialis, ut necesse est evenire, fuerit terrarum tractibus in vicinia positis Britanniae, inferioris Germaniae, Galliae ac Lusitaniae; sed phases partialis observatae his in regionibus, totalem demonstrant in proximo climate ac meridiano [Col. 0132A] indicato Orcadum insularum spectari debuisse.
Quis itaque negare possit characterem hunc coelestium motuum, Dionis in Historia diserte memoratum, indicare evidenter consulatum utriusque Sexti esse pariandum cum anno vulgaris aerae tertio decimo? duosque Geminos esse componendos cum anno bissextili ejusdem aerae 28, uti Victorius constituit?
Quaeres num duobus Geminis consulibus per annum retractis, series quoque consulum praecedentium usque ad Caesariana tempora sit tantumdem insimul retrahenda? Id vero ipsum asserimus. Quin etiam novum argumentum ac demonstrationem producimus ejusmodi retrocessionis necessario adhibendae in disponendis consulatibus C. Julii Caesaris: [Col. 0132B] cujus comes individuus expeditionis Hispanicae Aulus Hirtius, idemque historicus diligentissimus, per dies singulos enumerans obsidiones oppidorum et militaria gesta sui imperatoris, ministrat in castris apud Hispalim motis die III Nonas Martii, hora circiter sexta nocturna quando luna conspecta fuit, indicium manifestum anni, quem vocant confusionis, pariandi cum hac expeditione Hispaniensi: et alligandi annum Caesaris emortualem cum Julianae correctionis primo ante aeram Christi 45; unde consequitur et duos Sextos obtinere tertium decimum, et duos Geminos duodetricesimum aerae vulgaris. Fusius haec disputata et ab omni difficultate expedita leges in dissertatione nostra memorata, in qua horum coelestium motuum atque eclipsium calculos accurate, [Col. 0132C] ut spero, subductos ostendam.
Constant igitur in chronologia Victorii ac nostra, consignante feria V, die 25 Martii Juliani, anno aerae vulgaris 28 eoque bissextili, duobus Geminis consulibus coenam Dominicam et passionis exordium, dieque proximo 26 Martii, feria VI, crucifixionem ac mortem Domini, quatuor illi characteres amice compositi: quos in dilato Geminorum collegio ad annum 29 frustra requirebant chronologi, duos scilicet in sanctis Evangeliis divina fide firmatos Paschatis ac Passionis, coenae et feriarum V et VI cum ejus initio ac termino componendarum; duos vero a Patribus aetati apostolicae proximis, et a chronologis peritioribus cum Victorio memoratos, diei scilicet 25 Martii cum coena Dominica, et exordio passionis, et diei [Col. 0132D] 26 ejusdem mensis cum affixione Redemptoris nostri in cruce, et consummata passione componendae.
His vero animadversionibus Catalogi nostri chronologiam ab epocha passionis similiter consignata illustrari et comprobari confidimus.
Essent quoque notae adhibendae ad aliquot pontificum ibi recensitorum, et ad omissorum aeram stabiliendam. Verum suis locis aptius collocabuntur vel disponentur in dissertatione de Catalogis antiquis pontificum Romanorum, quam paulo infra attexam, post illam quae a praesule Schelestratio petenda est.
Catalogus alter pontificum Romanorum
[Col. 0133A] 1. Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum, Antiochenus, filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, frater Andreae, primum sedit cathedram episcopatus in Antiochia an. 6, et in Romam ingressus sub Nerone Caesare, ibique sedit annis 25, menses 2, dies 4. Hic scripsit duas Epistolas, quae Canonicae nominantur, et Evangelium Marci, et ordinavit episcopos tres, Linum, et Cletum, et Clementem, et presbyteros 10, et diaconos 8.
2. Linus, natione Italus, regionis Tusciae, patre Herculano, sedit annis 11, m. 3, d. 11. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 18.
3. Cletus, natione Romanus de regione Vico Patritii, patre Aemiliano, sedit annis 12, m. 1, d. 11. Hic ex beati Petri praecepto 25 presbyteros ordinavit in Roma. Alia manu: Sub Vespasiano et Tito imperatore.
4. Clemens, natione Romanus, de regione Caelio monte, ex patre Faustino, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 10, diaconos [Col. 0133B] 2. Alia manu: Sub Domitiano, et Nerva, et Trajano imperatore.
5. Anacletus, natione Graecus de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 5, diaconos 3. Alia manu: Sub Trajano imperatore.
6. Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo nomine Juda, de civitate Bethlehem, sedit annis 9, m. 10, d. 2. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore.
7. Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro de regione Caput Tauri, sedit annis 10, m. 6, d. 2. Hic constituit aquam sparsionis cum sale benedici. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore, et sub Aelio Hadriano imperatore.
8. Xystus, natione Romanus, et patre Pastore de regione Vialata, sedit annis 10, m. 2, d. 1. Hic constituit [Col. 0133C] ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Hic ordinavit episcopos 4, presbyteros 9, diaconos 4. Alia manu: Sub Hadriano imperatore.
9. Telisphorus, natione Graecus, ex anachorita, sedit annis 21, m. 3. Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur, et in Natale Domini in nocte, ut missae celebrarentur, et Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 8. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore.
10. Yginus, natione Graecus ex philosopho de Athenis, cujus genealogiam non inveni, sedit annis 4, m. 3, d. 4. Hic clerum composuit, et distribuit gradus ecclesiasticos. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 15, diaconos 5. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore.
11. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquilae, sedit annis 18, m. 4, d. 3. Hic angelo monente praecepit Pascha die Dominico [Col. 0133D] celebrari. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 19, diaconos 21. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore.
12. Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne de vico Umisa, sedit annis 10, m. 4, d. 3. Hic constituit ut clericus comam non nutriret. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 17, diaconos 4.
[Col. 0134A] 13. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio de civitate Fundis, sedit annis 9, m. 6, d. 12. Hic constituit ut nulla monaca pallam sacratam tangeret, nec incensum poneret in sanctam ecclesiam. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 9.
14. Eleuther, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur, quae rationabilis humanaque esset. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 12, diaconos 8.
15. Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Hic constituit ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Pius. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 4, diaconos 7.
16. Zephirinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos 8, menses 7, dies 10. Hic ordinavit episcopos 13, presbyteros 4, diaconos 7.
17. Calistus, natione Romanus, ex patre Domitio ex regione Ravennatium, sedit annos 6, menses 2, dies 10. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 16, [Col. 0134B] diaconos 3. Et alia manu: Sub Marco Aurelio imperatore.
18. Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos 4, menses 10, dies 11. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Aurelio Alexandro imperat.
19. Antherus, natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos 12, mens. 1, d. 12. Hic gesta martyrum diligenter exquisivit; hic ordinavit episcopum 1. Et alia manu: Sub Maximo Imperatore.
20. Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos 9, menses 5, dies 2. Hic ordinavit episcopos 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Maximo imper.
21. Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio, sedit annos 14, menses 11, dies 11. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 21, diaconos 7. Et alia manu: Sub Gordiano, et Philippo, et Decio imperatore.
[Col. 0134C] 22. Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos 2, mens. 2, dies 2. Hic levavit corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diac. 4. Et alia manu: Sub Decio imper. et Gallo, et Volusiano imper.
23. Lucius, natione Romanus, ex patre Porfirio, sedit annos 3, menses 3, dies 3. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi episcopum in omni loco non desererent. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diaconos 4. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper.
24. Stephanus, natione Romanus, ex patre Jobio, sedit annos 7, menses 5, dies 2. Hic constituit sacerdotes, et levitas, ut vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imperatore.
[Col. 0134D] 25. Xistus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annum 1, menses 10, dies 23. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 4, diaconos 7. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper.
26. Dionysius ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos 6, menses 2, dies 4. Hic presbyteris ecclesias dedit, et parochias, [Col. 0135A] et dioeceses constituit. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 12, diaconos 6. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper.
27. Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos 4, menses 3, dies 25. Hic constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 8, diaconos 5. Et alia manu: Sub Claudio et Aureliano imperatore.
28. Eutitanus, natione Tuscus, ex patre Marino de Civitate Lunis, sedit ann. 1, m. 1, d. 1. Hic constituit ut fruges super altare, favae et uvae benedici. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 14. diaconos 5. Et alia manu: Sub Aureliano imperatore.
29. Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani, ex patre Gagio, sedit annos 11, menses 4, dies 12. Hic ordines ecclesiasticos disposuit. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 26, diaconos 8.
[Col. 0135B] 30. Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos 9, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 4, diac. 2.
31. Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto de regione Vialata, sedit annos 5, mens. 7, dies 21. Hic constituit titulos in urbe Roma propter baptismum et poenitentiam. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 2.
32. Eusebius, natione Graecus, ex medico, sedit annos 2, m. 1, d. 3. Hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi, et Judas baptizatus est. Hic ordinavit episcopos 14, presbyteros 14, diaconos 3.
33. Mathiadis, natione Afer, sedit annos 4. Hic constituit ut nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejuniis quis de fidelibus ageret. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 7, diac. 5.
34. Sylvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos 23, mens. 10, d. 11. Hic congregavit [Col. 0135C] episcopos trecentos octodecim et exposuerunt fidem catholicam, et chrisma ab episcopo confici, et baptizatum confirmari. Hic Dalmaticas praecepit indui. Hic sacrificium totum in lineum pannum involvi. Hic ordinavit episcopos 65, presbyt. 42, diaconos 26.
35. Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 2, menses 8, dies 21. Hic constituit ut episcopus civitatis, qui hostiam consecrat, pallium uteretur. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 25, diac. 6.
36. Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos 15, mens. 2, d. 6. Hic constituit ut nullus clericus causam in publico ageret, nisi in ecclesia. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 27, diaconos 4.
37. Liberius, natione Romanus, ex patre Augustino, sedit annos 6, menses 3, dies 4. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 18, diaconos [Col. 0135D] 5.
38. Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit ann. 1, m. 3, d. 2. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 21, diac. 5.
39. Damasus, natione Spanus, ex patre Antonio, sedit annos 18, m. 3, d. 11. Hic accusatus invidiose de adulterio purgatus est a quadraginta quatuor episcopis. Hic constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 31, diaconos 11.
40. Syritius, natione Romanus, ex patre Tibustio, sedit annos 15. Hic ordinavit episcopos 32, presbyteros 31, diaconos 16. Hic praecepit poenitentibus in ultimum viaticum non negare.
41. Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit annos 3, dies 10. Hic constituit ut quando evangelium recitatur, sacerdotes non se erigerent, sed curvi starent. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 5.
[Col. 0136A] 42. Innocentius, natione Albanense, ex patre Innocentio, sedit annos 15, menses 2, dies 21. Hic constituit ut qui natus fuerit de Christiana, denuo nasci per baptismum. Hic constituit sabbato jejunare, quia Dominus sabbato in sepulcro jacuit, et discipuli sabbato jacuerunt. Hic ordinavit episcopos 54, presbyteros 30, diac. 11.
43. Zosimus, natione Graecus, ex patre Ebramio, sedit annum I, menses 3, dies 11. Hic multa constituit in Ecclesia. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 10, diaconos 3.
44. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundio presbytero, sedit annos 3, menses 8, d. 7. Hic constituit ut nulla mulier, aut monacha pallam sacratam lavaret, aut incensum in ecclesia poneret, nisi minister. Hic ordinavit episc. 36, presbyteros 13, diac. 3.
45. Coelestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 8, menses 10, dies 17. Hic constituit [Col. 0136B] ut antiphona ante sacrificium caneretur, quod ante non fiebat, nisi tantum Epistola beati Pauli recitabatur et sanctum Evangelium. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 32, diaconos 12.
46. Xistus, natione Romanus, ex patre Xisto, sedit annos 8, menses 19. Hic incriminavit post annum, et mensibus octo a quodam Basso, et cum quinquaginta septem episcopis purgavit se, et Bassus est damnatus. Hic ordinavit episcopos 52, presbyteros 28, diaconos 12.
47. Leo, natus Tuscus, ex patre Quintiano, sedit ann. 21, men. 1, dies 13. Hic congregavit episcopos mille ducentos, qui exposuerunt fidem catholicam, duas naturas uno in Christo Deum et hominem. Hic ordinavit episcopos 185, presbyteros 81, diac. 31.
48. Hilarius, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annos 6, menses 3, dies 10. Hic spargit epistolas de fide catholida per orbem Orientalem, et confirmavit tres synodos, Nicaeeni, Ephesini, et [Col. 0136C] Chalcedonensem. Hic ordinavit episcopos 25, diaconos 5.
49. Simplicianus, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos 15, men. 1, dies 8. Hic constituit ut ad sanctum Petrum et sanctum Paulum, sanctumque Laurentium presbyteri manerent propter poenitentes, et baptismum. Hic ordinavit episcopos 37, presbyteros 58, diaconos 11.
50. Felix, natione Romanus, ex patre Felice presbytero de titulo Fasciola, sedit annos 8, m. 11, d. 19. Hic ordinavit episcopos 31, presbyteros 18, diac. 5.
51. Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos 4, menses 8, dies 19. Hic liberavit a periculo famis civitatem Romae. Hic fecit tractatos et hymnos sicut beatus Ambrosius. Hic ordinavit episcopos 67, presbyteros 32, diaconos 2.
52. Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro [Col. 0136D] de regione quinta Caput Tauri, sedit ann. 1, mens. 11, dies 24. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 13.
53. Symmachus, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos 11, menses 7, dies 27. Hic et Laurentius sub intentione uno die ordinati sunt, Symmachus in Lateranis, Laurentius in ecclesia B. Mariae; et Symmachus confirmatus est in sede secundum judicium Theodorici regis, et Symmachus postea incriminatus cum centum quindecim episcopis se purgavit. Hic constituit ut omni die 50 Natalitiis Sanctorum Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit episcopos 117, presbyteros 92, diaconos 16.
54. Hirmisda, natione Campanus, ex patre Justo de civitate Frisinone, sedit annos 9, dies 14. Hic constituit clerum, et psalmis erudivit. Hic ordinavit episcopos 55, presbyteros 21.
55. Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantio, [Col. 0137A] sedit annos 2, menses 8, dies 16. Hic in custodia afflictus moriens: Hic ordinavit episcopos 15.
56. Felix, natione Sommum, ex patre Castorio, sedit annos 4, menses 2, dies 13. Ipse ordinatus est in quietem. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 55, diaconos 4.
57. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Sigiboldo, sedit annos 2, dies 26. Hic et Dioscorus sub intentione ordinati sunt; sedi Dioscorus eodem tempore defunctus, Bonifacius sedem tenuit.
58. Mercurius, qui et Joannes, natione Romanus, ex patre Projecto, de Caelio monte, sedit annos 2, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 15.
59. Agapitus, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit menses 11, dies 19. Hic ordinavit episcopos 11, diac. 4.
[Col. 0137B] 60. Silverius, natione Campanus, ex patre Hormisda episcopus Romae, sedit ann. 1, menses 5, d. 11. Hic ordinavit episcopos 81, presbyteros 46, diaconos 16.
61. Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicariano, sedit annos 11, menses 10, dies 18. Hic est ordinatus a duobus episcopis et uno presbytero. Hic ordinavit episcopos 49, presbyteros 26, diaconos 9.
62. Joannes, natione Romanus, ex patre Anastisio, sedit annos 12, menses 11, dies 26. Hic amavit et restauravit cymiteria sanctorum martyrum, et constituit per singulas Dominicas oblationes et luminaria ibidem agere. Hic ordinavit episcopos 61, presbyteros 26, diaconos 13.
63. Benedictus, natione Romanus, de patre Bonifacio, sedit annos 4, mensem 1, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 15, diaconos 3.
[Col. 0137C] 64. Pelagius, natione Romanus, de patre Ungildo, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Eodem tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent quia aquae diluvii superinundarent, et talis cladis, qualis a saeculo nullus meminit fuisse. Hic ordinavit episcopos 48, presbyteros 28, diaconos 8.
65. Gregorius, natione Romanus, de patre Gordiano, sedit annos 13, menses 6, dies 10. Hic exposuit Omelias 40 et Moralia Job, et super Ezechielem, Pastoralemque, et Dialogos, et multa alia fecit. Hic augumentavit in Canone, diesque nostros, usque in finem missae, Anglosque convertit ad Dominum nostrum. Hic fecit ut missa super corpus beati Petri caneretur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 39, diac. 5.
66. Sabianus, natione Tuscus de civitate Blera, de patre Bono, sedit annum 1, menses 5, dies 8. Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Hic ordinavit episcopos 26.
[Col. 0137D] 67. Bonifacius, natione Romanus, de patre Joanne, sedit menses 8, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21.
68. Bonifacius, natione Marsorum de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos 6, menses 8, dies 13. Hic ordinavit episcopos 35, diaconos 8.
69. Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos 3, dies 33. Hic dilexit clerum multum. Hic ordinavit episcopos 39, presbyteros 19, diac. 5.
70. Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapolim, ex patre Joanne, sedit annos 5. Hic constituit ut nullus traheretur de ecclesia. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 25, diaconos 4.
71. Honorosius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos 12, menses 11, dies 18. Hujus temporibus levata est trabes in ecclesia beati [Col. 0138A] Petri. Hic ordinavit episcopos 88, presbyteros 13, diaconos 11.
72. Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses 2, d. 4. Hic ordinavit episcopos 4.
73. Joannes, natione Dalmatica, ex patre Venantio, sedit annum 1, mens. 9, dies 18. Hic per omnem Dalmaticam et Histriam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum, qui praedicati erant. Hic ordinavit episcopos 4.
74. Martinus, de civitate Tudertina provinciae, Tusciae, sedit annos 6, mens. 1, dies 26. Hic congregavit synodum episcopos centum quinque et condemnavit Cyrrum Alexandrinum, et Sergium, Pyrrum, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum, qui contra immaculatam fidem novitates in nocte resumpserunt, et sextam synodum conscribens confirmavit episcopum 1. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 11.
75. Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro [Col. 0138B] episcopo de civitate Hierusalem, sedit, annos 6, menses 5, dies 18. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 21, diaconos 4.
76. Eugenius, natione Romanus, ex patre Rufiano, sedit annos 2, mens. 9, dies 24. Hic ordinavit episcopos 21.
77. Vitalianus, natione Signensis provinciae Campaniae, ex patre Anastasio, sedit annos 14, menses 6. Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnino conservavit. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 22, diacon. 1.
78. Adeodatus, natione Romanus, ex monachis de patre Cobiano, sedit annos 4, menses 2, dies 5. Hic ordinavit episcopos 47, presbyteros 14, diaconos 2.
79. Donus, natione Romanus, ex patre Mauricino, sedit annum 1, menses 5, dies 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 10, diaconos 5.
80. Agatho, natione Sicula, sedit annos 2, menses 6, dies 4. Hic ordinavit episcopos 18, presbyteros 9, diaconos 3.
[Col. 0138C] 81. Leo Junior, natione Sicula, de patre Paulo, sedit menses 10, dies 17. Hic constitutum fecit, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus ab archivo ecclesiae nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversi officii ecclesiae persolvere debeat. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 9, diaconos 3.
82. Benedictus junior, natione Romanus, sedit menses 10, dies 12. Hic ordinavit episcopos 12.
83. Joannes, natione Syrus, de provincia Antiochia, ex patre Cyriano, sedit annum 1, dies 9. Hic ordinavit episcopos 13.
84. Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis ortus, ex patre Tyberio in Parmomo Siciliae. Hic statuit ut tempore Domini corporis Agnus Dei a clero et populo decantaretur. Hic constituit ut diebus annuntiationis Domini, et sanctae Mariae, et sancti Simeonis, quod Ypapanti Graece dicitur, Letaniae exeant. Hic ordinavit episcopos 97, presbyteros 18, diaconos 4. Sedit annos 13, menses 7, dies 23.
[Col. 0138D] 85. Joannes, natione Graecus, sedit annos 3, m. 2, dies 12. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 9, diaconos 2.
86. Joannes, natione Graecus, de patre Platone, sedit annos 2, menses 6, dies 17. Hic ordinavit episcopos 19.
87. Sisinnus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2.
88. Constantinus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2.
89. Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos 5, menses 9, dies 11. Hic constituit ut in quadragesimalis quinta feria jejunium atque missarum celebrationes fierent, quod ante non agebatur. Hic ordinavit episcopos 150, presbyteros 25, diaconos 4.
90. Gregorius, natione Syrus, ex patre Joanne, [Col. 0139A] sedit annos 10, menses 8, dies 25. Hic constituit Graeca Latinaque lingua eruditos psalmos omnes per ordinem memoriter retinens, et in eorum sensibus subtilissima excitatione limatus. Hic ordinavit episcopos 80, presbyteros 24, diaconos 4.
91. Zacharias, natione Graecus, ex patre Policrono, sedit annos 10, menses 3, dies 14. Hic ordinavit episcopos 85, presbyteros 30, diacanos 5.
[Col. 0140A] 92. Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos 5, dies 24. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 2, diaconos 2.
93. Paulus.
94. Adrianus.
95. Leo
96. Stephanus.
97. Paschalis.
Nomina pontificum Romanorum per ordinem
- [Col. 0139B] Domnus Petrus sedit annos 25, menses 2, dies 8.
- Linus sedit annos 15, menses 3, dies 11.
- Cletus annos 12, mensem 1, dies 11.
- Clemens annos 9, menses 2, dies 10.
- Aneclitus annos 12, mens. 10, dies 6.
- Evarestus annos 13, mens. 7, dies 2.
- Alexander annos 10, mens. 7, dies 2.
- Xystus annos 10, mens. 7, dies 21.
- Telesphorus annos 11, mens. 3, dies 22.
- Yginus annos 4, mens. 3, dies 8.
- Anicitus annos 9, mens. 3, dies 3.
- Pius annos 11, mens. 3, dies 21.
- Soter annos 9, mens. 3, dies . . . .
- Eleuter annos 15, mens. 6. dies 5.
- Victor annos 10 mens. 2, dies 10.
- Zepherinus annos 17, mens. 2, dies 10.
- Calistus annos 5, mens. 2, dies 10.
- Urbanus annos 8, mens. 11, dies 12.
- Antheros mensem 1, dies 15.
- Contianus [Pontianus] annos 5, mens. 11.
- [Col. 0139C] Fabianus annos 13, mens. 1. dies 10.
- Cornelius annos 3, dies 10.
- Lucius annos 3, mens 3, dies 3,
- Stephanus annos 4, mens, 2, dies 11.
- Xystus annos 2, mens. 11, dies 6.
- Dionysius annos 2, mens. 3, dies 7.
- Foelix annos 2, mens. 10.
- Eutichianus annos 8, mens. 10, dies 4
- Cajus annos 10, mens. 4. dies 9.
- Marcellinus annos 8, mens, 2, dies 25
- Marcellus annos 5, mens. 7. dies 21.
- Eusebius annos 2, mens. 1, dies 25.
- Melchiades annos 2, mens. 7, dies 8.
- Sylvester annos 23.
- Marcus annos 2, mens. 7, dies 20.
- Julius annos 11, mens. 2, dies 6.
- Liberius annos 10, mens. 7, dies 3.
- Foelix ann. 1, mens. 3, dies 2.
- Damasus annos 18, mens. 2, dies 10.
- [Col. 0139D] Syritius annos 15, mens. 11, dies 25.
- Anastasius annos 2, dies 28.
- Innocentius annos 15, mens. 2, dies 20.
- Zosimus anno 1, mens. 7, dies 25.
- Bonifacius annos 3, mens. 7, dies 13.
- Coelestinus annos 8, mens. 2, dies 24.
- Xystus annos 8, dies 24.
- Leo annos 21, mens. 1, dies 28.
- Hilarius annos 6, mens. 3, dies 18.
- Simplicius annos 15, dies 28.
- Foelix annos 8, mens. 11, dies 28.
- Gelasius annos 3, mens. 8, dies 9.
- Anastasius ann. 1, mens. 11, dies 24.
- Symmachus annos 15, mens. 7, dies 27.
- [Col. 0140B] Hormisda annos 9, dies 17.
- Joannes annos 2, mens. 9, dies 16.
- Foelix annos 4, mens. 2, dies 13.
- Bonifacius annos 2, mens. 1, dies 27.
- Joannes annos 2, mens. 4, dies 6.
- Agapitus menses 3, dies 18
- Silverius menses 8.
- Vigilius annos 17, mens. 6, dies 26.
- Pelagius annos 4, mens. 10, dies 28.
- Joannes annos 12, mens. 11, dies 26.
- Benedictus annos 4, mens. 1, dies 28.
- Pelagius annos 10, mens. 2, dies 10.
- Gregorius annos 13, mens. 6, dies 10.
- Fabianus annos 4, mens. 5, dies 9.
- Bonifacius mens. 6, dies 23.
- Deusdedit annos 3, dies 20.
- Bonifacius annos 5, mens. 10, dies 11.
- Honorius annos 12, mens. 11, dies 17
- Severus menses . . . . . . dies 4.
- Joannes ann. 1, mens. 8, dies 18.
- [Col. 0140C] Martinus annos 6, mens. 1, dies 26.
- Eugenius annos 2, mens. 9, dies 24.
- Vitalianus annos 13, menses . . . . . dies 6.
- Adeodatus annos 4, mens. 2, dies 5.
- Donus anno 1, mens. 5, dies 10.
- Agatho annos 2, mens. 6, dies 4.
- Leo mens. 10, dies 17.
- Benedictus menses 10, dies 12.
- Joannes anno 1, dies 9
- Conon menses 11.
- Sergius annos 12, mens. 8, dies 14.
- Joannes annos 3, mens. 2, dies 13.
- Joannes annos 2, mens. 7, dies 17.
- Sisinnius dies 20.
- Constantinus annos 7, dies 15.
- Gregorius annos 15, mens. 7, dies 24
- Zacharias annos 10, mens. 3, dies 14.
- Stephanus annos 5, mens. 5, dies 27.
- Paulus annos 10, mens. 1.
- [Col. 0140D] Stephanus annos 3, mens. 5, dies 27.
- Adrianus annos 23, mens. 10, dies 17.
- Leo annos 20, mens. 10, dies 16.
- Stephanus menses 7.
- Paschalis annos 7, dies 16.
- Eugenius annos 3, mens. 7, dies 23.
- Valentinus mensem 1, dies 10.
- Gregorius annos 15.
- Sergius annos 3.
- Leo annos 8, mens. 3, dies 5.
- Benedictus annos 2, mens. 6, dies 11.
- Nicolaus annos 9, mens. 6, dies 20.
- Adrianus.
- Joannes.
Catalogus pontificum Romanorum et decretorum
[Col. 0141A] Beatus Petrus sedit annos 25, menses 2, dies 7. Hic martyrio cum Paulo coronatur post passionem Domini anno 38.
Linus an. 11, m. 3, d. 12. Obiit 8 Kal. Oct.; hic ex praecepto B. Petri constituit ut mulier non velato capite in ecclesiam non introeat.
Cletus an. 12, m. 1, d. 11. Obiit 6 Kal. Maii. Hic ex praecepto B. Petri 25 presbyteros ordinavit in urbe Roma.
Clemens annos 9, menses 2, dies 10.
Anacletus an. 11, mens. 1, dies 7.
Evaristus annos 13.
Alexander an. 11, m. 7, d. 1, cessavit d. 35. Hic in passionem Domini miscuit in praedicatione sacerdotum, quando missae celebrantur. Natione Romanus.
Xistus an. 10, m. 3, d. 21, cess. d. 11. Natione Romanus. Hic constituit ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris.
[Col. 0141B] Telephorus an. 11, m. 2, d. 22. cess. d. 7. Natione Graecus. Hic constituit in Nativitate Domini noctu missas celebrare, et hymnum angelicum, id est Gloria in Excelsis Deo.
Iginus an. 4, m. 3, d. 7, cess. d. 3. Natione Graecus. Hic clerum composuit, et distribuit gradus.
Annitius an. 8, m. 3, d. 6, cess. d. 17. Obiit 15 Kal. Maii.
Pius an. 11, m. 4, d. 3. cess. d. 14. Hic constituit ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur.
Sother an. 9, m. 3, d. 20, cess. d. 22. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in sancta ecclesia.
Eleuther an. 15, m. 6 d. 5, cess. d. 6. Obiit 7 Kal. Junii.
Victor an. 10, m. 2, d. 10, cess. d. 12. Obiit 6 Kal. Augusti.
Zepherinus an. 16, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Obiit 5 Kal. Sept.
[Col. 0141C] Calistus an. 7, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Hic constituit ter in anno fieri jejunium die Sabbati.
Urbanus an. 8, m. 11, d. 12, cess. d. 30. Hic obiit 15 Kal. Jun.
Pontianus an. 5, m. 2, d. 2, cess. d. 10. Obiit Kal. [3 Kal.] Nov.
Antherus an. 12, m. 1, d. 12, cess. d. 13.
Fabianus an. 14, m. 11, d. 7, cess. d. 13.
Cornelius an. 3, m. 2, d. 10, cess. d. 66.
Lucius an. 3, m. 3, d. 3, cess. d. 33. Hic praecepit ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium ecclesiasticum. Obiit 11 Kal. Sept.
Stephanus an. 4, m. 2, d. 15, cess. d. 22. Hic constituit ut vestimenta ecclesiastica, quibus Deo ministratur, et sacra debent esse, et honesta, quibus aliis usibus nemo debet perfrui, quam ecclesiasticis, et Deo dignis officiis, quae nec ab aliis debent contingi, nec ferri, nisi a sacris hominibus.
Xistus natione Graecus an. 2, m. 11, d. 6, cess. [Col. 0141D] d. 25.
Dionysius an. 2, m. 3, d. 7, cess. d. 5.
Felix an. 2, m. 10, d. 25, cess. d. 5. Hic constituit [Col. 0142A] supra memorias martyrum missas celebrare. Obiit 4 Kal. Junii.
Euticianus an. 8, m. 10, d. 4, cess. d. 8. Hic constituit fruges super altare tantum uvae et fabae benedici. Obiit 11 Kal. Aug.
Caius an. 11, m. 4, d. 9, cess. d. 11.
Marcellinus an. 9, m. 2, d. 25, cess. episcopatus an. 7. m. 6, d. 25.
Marcellus an. 5, m. 7, d. 21, cess. d. 20.
Eusebius an. 2, m. 2, d. 25, cess. d. 7. Sub hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Chisti 5 Non. Maii. Obiit 6 Non. Octobris.
Melciades an. 3, m. 7, d. 21, cess. d. 16. Obiit Idus Decembr.
Silvester an. 23, m. 10, d. 11, cess. d. 15. Hic constituit ut baptizatum liniat presbyter chrismate levatum de aqua propter occasionem mortis: et nullus laicus crimen clerico audeat inferre. Item constituit ut sacrificium altaris non in sericum, neque [Col. 0142B] in pannum tinctum celebretur, nisi tantum in linium de terra procreatum, ab episcopo benedictum: sed sicut corpus Domini nostri Jesu Christi in sindonem mundam lineam sepultus est, sic missa celebretur.
Marcus an. 11, m. 7, d. 20. Episcopatus cess. d. 20. Obiit 3 Nonas Octobris.
Julius an. 11, m. 2, d. 5, cess. d. 25.
Liberius an. 10, m. 3, d. 4, cess. d. 6.
Felix (2) an. 1, m. 3, d. 2, cess. d. 38. Passus 3 Idus Nov.
Damasus an. 18, m. 2, d. 10, cess. d. 31.
Siricius an. 15, m. 11, d. 25, cess. d. 20.
Anastasius (1) an. 2, d. 26, cess. d. 20. Obiit 5 Kal. Maii.
Innocentius an. 15, m. 2, d. 21, cess. d. 33. Obiit 6 Kal. Aug.
Zosimus an. 1, m. 8, d. 23, cess. d. 11. Hic constituit a levitis cereum benedici. Obiit 8 Kal. Maii.
[Col. 0142C] Bonefacius an. 3, m. 5, d. 13, cess. d. 9. Obiit 9 Kal. Nov.
Coelestinus an. 7, m. 10, d. 9, cess. d. 21. Obiit 8 Aprilis.
Xistus (III) an. 8, d. 19, cess. d. 22.
Leo (Primus) an. 22, m. 1, d. 26, cess. d. 7. Obiit 4 Idus Apr.
Hylarius an. 6, m. 3, d. 10, cess. d. 10
Simplicius an. 15, m. 1, d. 7, cess. d. 6. Hic fecit ordinationes in urbe Roma mense Decembri, et Febr. num. 3 presbyteros 63, diaconos 11, episcopos per diversa loca.
Felix (3) an. 8, m. 11, d. 17, cess. d. 5.
Gelasius an. 4, m. 8, d. 18, cess. d. 8. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma in mense Febr. et decemb. Presbyteros 32, diacones 2, episcopos per diversa loca. Hic fecit tractus, et hymnos, sicut B, Ambrosius. Obiit 12 Kal. Decembr.
Anastasius an. 1, m. 11, d. 24, cess. d. 4. Multi clerici et presbyteri separaverunt se a communione [Col. 0142D] istius, eo quod communicasset Fotino diacono, et quia voluit occulte revocare Acatium, nec potuit, Obiit 4 Kal. Decembr.
[Col. 0143A] Simachus an. 15, m. 8, d. 27, cess. d. 7. Hic constituit ut omni die Dominico, vel natali martyr. Gloria in Excelsis diceretur. Hic fecit ordinationes 4 in urbe Roma mense Decembri, et Febr. presbyteros 92, diac. 16, episcopos per diversa loca 117.
Hormisda ann. 8, d. 17, cess. d. 6. Obiit 8 Idus August.
Joannes an. 2, m. 8, d. 17, cess. d. 58. Hic a Theodorico rege captus, et maceratus in custodia apud Ravennam defunctus est martyr 15 Kal. Junii.
Felix (4) an. 4, m. 2, d. 13. cess. d. 3. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma mens. Febr. et Mar., presbyteros 55, diaconos 4, episcopos per diversa loca 28. Obiit 5 Idus Octobr.
Bonefacius (2) an. 2, d. 26, cess. m. 1, d. 15. Obiit 6 Kal. Nov.
Joannes (2) an. 2, m. 4, d. 6, cess. d. 6. Obiit 6 Kal. Junii.
Agapitus m. 11, d. 18, cess. d. 24. Obiit 10 Kal. Maii.
[Col. 0143B] Silverius an. 1, m. 5, d. 11. Hic dolo captus, et monastica veste indutus, et a Vigilio archidiacono in Pontias insulas missus, pane tribulationis, et aqua angustiae sustentatus deficiens mortuus est confessor, et sepultus in eodem loco 12 Kal. Jul. Hic taliter subscripsit in damnatione Vigilii. Sic decet sanctorum fidem Patrum in Ecclesia servari Catholica, ut quod habuit, amittat qui improperabili temeritate, quod non accepit, assumpsit.
Vigilius an. 17, m. 6, d. 26, cess. m. 3, d. 5.
Pelagius an. 11, m. 10, d. 18, cess. m. 2, d. 25.
Joannes (3) an. 12, m. 11, d. 26, cess. m. 10, d. 3. Obiit 14 Kal. Augusti.
Benedictus an. 4, m. 1, d. 29, cess. d. 11. Tempore istius gens Longobardorum invasit Italiam.
Pelagius (2) an. 10, m. 2, d. 10, cess. m. 3, d. 25. Obiit d. 7 Febr.
Gregorius an. 13, m. 6, d. 10, cess. m. 5, d. 23. Hic addidit in Canone: Diesque nostros in tua pace. [Col. 0143C] Hic constituit ut supra corpus B. Petri missa celebraretur.
Fabianus an. 1, m. 5. d. 8, cess. m. 11, d. 26. Obiit 8 Kal. Mart.
Bonefatius (3) m. 8, d. 22, cess. m. 10, d. 6. Obiit 11 Id. Nov.
Bonefatius (4) an. 6, m. 8, d. 13. Hic impetravit a Phoca templum Pantheum, in quo fecit ecclesiam S. Mariae et omnium martyrum. Obiit 8 Kal. Jun.
Deusdedit an. 3, d. 24, cess. d. 13. Obiit 6 Idus Nov.
Bonefatius (5) an. 5 et d. 13. Obiit 8 Kal. Novembr.
Honorius an. 12, m. 11, d. 17, cess. an. 1, m. 7, d. 18. Obiit 4 Id. Oct.
Severinus m. 2, d. 4, cess. m. 4, d. 29. Obiit 4 Non. Aug.
Joannes (4) an. 1, m. 9, d. 19, cess. m. 1, d. 13. Obiit 4 Id. Oct.
Theodorus an. 6, m. 5, d. 18, cess. d. 42. Obiit 2 [Col. 0143D] Id. Maii.
Martinus an. 6, m. 1, d. 29, cess. d. 28.
[Col. 0144A] Eugenius an. 2, m. 9, d. 29, cess. d. 28. Obiit 4 Non. Jun.
Vitalianus an. 14, m. 6, cess. m. 2, d. 13. Obiit 6 Kal. Febr.
Adeodatus an. 4, m. 2, d. 5, cess. m. 2, d. 5 et m. 4, d. 90. Obiit 6 Kal. Junii.
Donus (Primus) an. 5, m. 5, d. 10, cess. m. 2, d. 15.
Agatho an. 2, m. 6, d. 4, cess. an. 1, m. 7, d. 5. Obiit 4 Id. Jan.
Leo (2) m. 10, d. 25, cess. m. 2, d. 15. Obiit 5 Non. Julii.
Joannes (5) an. 1, d. 9, cess m. 1, d. 19. Obiit 4 Non. Aug.
Conon m. 11, cess. d. 13. Obiit 11 Kal. Octobr.
Sergius (Primus) an. 13, m. 8, d. 24, cess m. 1, d. 20. Hic constituit ad missam cantari Agnus Dei. Obiit 6 Idus Sept.
Joannes (6) an. 3, m. 2, d. 12, cess. m. 1, d. 18.
Joannes (7) an. 2, m. 7, d. 17, cess. m. 4. Obiit [Col. 0144B] 5 Kal. Nov.
Sisignius d. 20, cess. m. 1, d. 18.
Constantinus an. 7, d. 15, cess. d. 40. Obiit 6 Idus Apr.
Gregorius (2) an. 16, m. 9, cess. m. 1, d. 10. Hic adjecit in Canone: Quorum solemnitas in conspectu gloriae. Obiit 4 Id. Febr.
Gregorius (3) an. 10, m. 8, d. 25, cess. d. 8.
Zaccharias an. 10, m. 3, d. 13.
Stephanus (2) an. 5, d. 29, cess. m. 1, d. 5. Hic pergens Franciam, unxit Pipinum, qui veniens Italiam, abstulit Ravennam cum 20, aliis civitatibus de manu Aistulphi, et sub jure Sancti Petri restituit. Obiit 6 Kal. Maii.
Paulus an. 10, m. 1, cess. an. 1, m. 1.
Stephanus (3) an. 3, m. 5, cess. d. 29.
Adrianus (Primus) an. 23, m. 10, cess. d. 17. Hic fecit venire Carolum regem Romam propter Desiderium Longobardorum regem. Obiit 6 Kal. Januarii.
[Col. 0144C] Leo (3) an. 20, m. 5, et d. 17. Hic a suis caecatus est, et in arcta positus custodia: post paucos dies recepit visum, et lingua ad loquendum illi restituta est. Hic constituit, ut ante tertium diem Ascensionis Dominicae lettaniae celebrentur. Hic coronavit Carolum.
Stephanus (4) an. 7.
Paschalis an. 7, d. 16.
Eugenius (2) an. 4, m. 7, d. 23.
Valentinus mens. 10, d. 40.
Gregorius (4) an. 16.
Sergius (2) an. 3. Hic coronavit Ludovicum.
Leo (4) an. 8, m. 3, d. 5.
Benedictus (2) an. 2, m. 6, d. 10.
Nicolaus (1) an. 9, m. 6, d. 20.
[Col. 0144D] Reliqui Pontifices usque ad Paschalem 2, in quem desinit Catalogus, non apponuntur, cum ad Historiam Anastasianam non pertineant. Vide Schelestr. pag. 644.
Catalogus pontificum Romanorum
- [Col. 0143D] Petrus sedit annos xx, menses ij, dies iii.
- Linus sed. an. xj, mens. iij, d. xij.
- Clitus sed. an. xij, mens. j, d. ij.
- Climens sed. an. viij, mens. x, d. j.
- Euvaristus sed. an. viij, mens. x, d. ij.
- Alexander sed. an. xij, mens. vij, d. ij.
- [Col. 0144D] Xistus sed. an. x, mens, ij, d. j.
- Thelispher sed. an. xj, mens. j, d. xxj.
- Egenus sed. an. iiij, mens. iij, d. j.
- Osus [Pius] sed. an. xviij, mens. . . , d. j.
- Anicetus sed. an. xj, mens. iiij, d. ij.
- Socher sed. an. viiij, mens. ij, d. xxj
- Eleutherius sed. an. xv, mens. iij, d. ij.
- Victor sed. an. xv, mens. iij, d. x.
- [Col. 0145A] Vepherinus sed. an. xviij, mens. vij, d. x.
- Calistus sed. an. v, mens. x, d. x.
- Urbanus sed. an. viiij, mens. j. d. ij.
- Pontianus sed. an. vij, mens. x, d. xxij.
- Anthirus sed. an. . . , mens. j, d. xj.
- Favianus sed. an. xiiij, mens. ij, d. x.
- Cornilius sed. an. ij, mens. iij, d. . .
- Lucius sed. an. iiij, mens. viij, d. . .
- Stefanus sed. an. vj, mens. j, d. . .
- Sistus sed. an. j, mens. j, d. . .
- Dionethius sed. an. viij, mens. v, d. . .
- Felix sed. an. iiij, mens. j, d. x.
- Euthitianus sed. an. j, mens. j, d. . .
- Gajus sed. an. xj, mens. iiij, d. . .
- Marcellus sed. an. j, mens. iiij, d. . .
- Eusebius sed . . . , mens. . .
- Melsiadis sed. an. iiij, mens. . .
- Silvester sed. an. xxiij, mens, x, d. . .
- Positio ejus Kalendas Januarias.
- Marcus sed. an. ij, mens. j, d. xx.
- [Col. 0145B] Julius sed. an. xv, mens. ij, d. viij.
- Liberius sed. an. vj, mens. iv, d. viij.
- Felix sed . . . d. j.
- Damasus sed. an. xviij, mens. iij, d. xj.
- Siricius sed. an. xv.
- [Col. 0146A] Anasthasius sed. an. iij, d. xxj.
- Innocentius sed. an. xv, mens. ij, d. xxj.
- Josemus sed. an. vij, mens. ix, d. ix, rec. mane xix.
- Bonefatius sed. an. iij, mens. viij, d. vj.
- Celestinus sed. an. ix, mens. x, d. xvij.
- Sistus sed. an. viij, mens. . . d. xix.
- Leo sed. an. xx, mens. j, d. xiij.
- Helarus sed. an. vj, mens. iij, d. x.
- Simplicius sed. an. xv, mens. . . , d. vij.
- Item Felix sed. an. viij, mens. v, d. xvij
- Athelacius [Gelasius] sed. an. iv, mens. viij, d. xviij.
- Anastasius sed. an. j, mens. xj, d. xxiv.
- Symmachus sed. an. xv, mens. vij, d. xvij.
- Hormisda sed. an. ix, mens. . . d. xvij.
- Joannis sed. an. ij.
- Felix sed. an. iij.
- Bonefatius sed. an. ij.
- [Col. 0146B] Item Joannis sed. an. ij.
- Agapitus sed. an. j.
- Silverius sed. an. j.
- Vigilius sed. an. xiiij.
- Ab apostoleca sede Petri apostoli usque ordenatione sancti Sivestri anni CCLVII.
Catalogus episcoporum Romanorum
- [Col. 0145B] Linus sedit annos xij, menses v, dies xij.
- Clerus sed. an. viij, mens. ij, d. v.
- Clemens sed. an. vj, mens. j, d. xiv.
- Evaristus sed. an. xiv, mens. iij. d. xij.
- [Col. 0145C] Alexander sed. an. vij, mens. vj, d. vj.
- Xystus sed. an. xxv, mens. ij, d. j.
- Thelisforus sed. an. xj, mens. iiij, d. xxvj.
- Yginus sed. an. vj, mens. iij, d. iv.
- Pius sed. an. xviij, mens. iv, d. iij.
- Anicitus sed. an. xj, mens. iv, d. iij.
- Soter sed. an. xiv, mens. v, d. ij.
- Filetus [Eleutherius] sed. an. v, mens. x, d. xxij.
- Victor sed. an. xv, mens. iij, d. x.
- Severinus sed. an. xviij, mens. vj, d. v.
- Calestus sed. an. v, mens. ij, d. x.
- Urbanus sed. an. ix, mens. j, d. ij.
- Pontianus sed. an. ix, mens. v, d. ij.
- Antherus sed. an. xj, mens. j, d. x.
- Galitanus [Fabianus] sed. an. xiv, mens. j, d. x.
- Cornelius sed. an. ij, mens. ij, d. iij
- Lucius sed. an. iij, mens. iij, d. iij.
- Stephanus sed. an. . . .
- Xystus sed. an. j, mens. x, d. xxvj.
- [Col. 0145D] Dionysius sed. an. vj, mens. v, d. j.
- Felix sed. an. iij, mens. j, d. xxv.
- Eutychianus sed. an. j, mens. j.
- Caius sed. an. xj, mens. iv, d. xij.
- Marcellus sed. an. ix, mens. iv, d. xvj.
- Eusebius sed. an. vj, mens. j, d. iij.
- Militiades sed. an. iv, mens. . . .
- Sylvester sed. an. xxiij, mens. x, d. xj.
- Marcus sed. an. ij. . . . d. x.
- Julius an. xv, mens. ij, d. x.
- Liberius an. vj, mens. vj, d. iv.
- Felix sedit . . . .
- Damasus sed. an. xviij, mens. iij, d. xij.
- Syricius an. xv.
- Anastasius an. iij, d. x.
- Innocentius an. xv, mens. j, d. xxj.
- Zosimus an. j, mens. iij, d. xj.
- Bonifacius an. iij, mens. viij, d. vj.
- Coelestinus an. viij, mens. x, d. xvj.
- [Col. 0146B] Xystus an. viij, mens. . . . d. xvij.
- Leo an. xxj, mens. j, d. xiij.
- Hilarus an. vj, mens. ij, d. xij.
- Simplicius an. xv, mens. j, d. vj.
- [Col. 0146C] Felix an. viij, mens. x, d. xviij.
- Gelasius an. iv, mens. viij, d. xviij.
- Anastasius an. j, mens. xj, d. xxiij.
- Symmachus an. xv, mens. vij, d. xvij.
- Hormisda an. ix, mens. . . . d. xvj.
- Joannes an. ij, mens. ix, d. xvj.
- Felix an. iv, mens. ij, d. xij.
- Bonifacius an. ij, d. xxvj.
- Joannes an. ij, mens. iv, d. vj.
- Agapitus an. iv, mens. xj, d. xviij.
- Sylverius an. ij, mens. v, d. xxvj.
- Vigilius an. xvij, mens. vij.
- Pelagius an. . . . mens. ix, d. xix.
- Joannes an. xij, mens. xj, d. xxvj.
- Benedictus an. iv, mens. j, d. xxvij.
- Pelagius an. x, mens. ij, d. x.
- Gregorius an. xiij, m. ij, d. x. [Fiunt usque hic LXIII.]
- Salvinianus sed. an. j, mens. v, d. ix.
- Bonifacius sed. an. . . . mens. viij, d. xxii.
- [Col. 0146D] Item Bonifacius an. . . . mens. viij, d. . .
- Deus dedit an. iij, d. xx.
- Bonifacius an. v, mens. x.
- Honorius an. xij, mens. xj, d. xvij.
- Severinus an. . . . mens. ij, d. iv.
- Joannes an. j, mens. viij, d. vj.
- Theodorus an. vj, mens. v, d. xviij
- Martinus an. iij, mens. j, d. xxvj.
- Eugenius an. ij, mens. ix, d. xix.
- Vitalianus an. xiv, mens. vj.
- Adeodatus an. iv, mens. ij, d. v.
- Donus an. j, mens. v, d. x.
- Agatho an. ij, mens. vj, d. xiv.
- Leo sed. an. . . . mens. x, d. xviij.
- Benedictus sed. mens. x, d. xiij.
- Joannes sed. an. . . . d. x.
- Conon sed. mens. xj.
- Sergius sed. ann. . . .
- Joannes sed . . . .
Adnotationes
[Col. 0147A] Consilii nostri ratio reddenda est, cur scilicet ex pluribus antiquis Catalogis pontificum Romanorum, quos proferunt eruditi scriptores, eos esse deligendos putaverim, quos hic inserui tres nempe a Schelestratio, duos a Mabillonio petitos. Congeri quidem poterant multi plures, si animus fuisset multiplicitati studere potius quam delectui. Ex appendice Schelestratii ad opus chronologicum octo diversi suppetebant, quos ille distinxit numeris 6, 18, 22, 26, 27, 29, 31, 32, ex Vaticanis codicibus bibliothecae Palatinae, Urbinatis, Alexandrinae, aliisque per ipsum indicatis. Non deerant in Galliarum pluteis Catalogi spectabiles, praeter duos a Mabillonio transcriptos, cum unica bibliotheca Colbertina octo diversos ministraverit Pagio, excusos in secunda editione Criticae [Col. 0147B] Baronianae, una cum duobus denarium numerum implentibus, uno scilicet ex Regiis, altero ex Thuanis codicibus manuscriptis. Anglicis quoque ex collectionibus praesto erant series pontificum Romanorum, illa praesertim ex Bodleiana quam videmus editam in opere posthumo Pearsonii.
Verum habendam esse rationem duxi praestantiae potius quam copiae. Tres igitur elegi ex octo Catalogis a Schelestratio editis, quorum antiquitatis nota et fontes non obscuri forent, ususque ad illustrandum Anastasium maxime accommodatus. Tria enim illa quae textus noster potiora prodit in unoquoque pontifice (saltem ut plurimum), nempe chronologiam sedis, annis, mensibus, ac diebus explicatam, ordinationes episcoporum, presbyterorum ac diaconorum [Col. 0147C] enumeratas, decreta denique complura et gesta nonnulla recensita. Haec tria, inquam, ex totidem Catalogis Schelestratii singillatim confirmanda suscepi. Tria illa complectitur Catalogus ab ipso redditus ex codice octingentorum sexaginta quinque annorum, dum ipse scriberet (nunc vero ferme nongentorum) bibliothecae Palatino-Vaticanae. Catalogus alter, chronologiae tantum index est, sed inter fidelissimos habendus. Describebatur jussu Pauli secundi ex codice Ecclesiae Pergamensis, annorum octingentorum aetatem praeseferente. Ostendam in dissertatione de antiquis Catalogis pontificum Romanorum, eos esse caeteris praeferendos, qui descripti esse noscuntur ex genuinis monumentis Ecclesiae Romanae, publico praesertim atque sanctiori loco positis, et [Col. 0147D] per eam aetatem quae abundaret chronologis exactioribus: qualium vestigia satis integra proferam ex parietinis ecclesiarum patriarchalium, praesertim S. Pauli via Ostiensi. Antiquissimis itaque codicibus [Col. 0148A] Italicis fidendum esse colligam, et nominatim huic Bergomensi, Romanis illis archetypis tantae auctoritatis apprime respondenti; ubi constet consensus codicum tot ante saecula descriptorum cum numeris superstitibus monimentorum illustrium Romanae Ecclesiae, ea qua dixi aetate positorum. Delectum nostrum egregie confirmabit consensus plane admirabilis duorum Italicorum codicum et Catalogorum huic affinium pretio antiquitatis et vicinia Urbis, quorum alterum jam edidi priore tomo pag. 4, ex Cavensi codice per Franciscum Peniam diligenter descriptum, alterum vero ex codice insigni abbatiae Farfensis edam infra, cui tribuenda est antiquitas septingentorum et ultra annorum. Concordia trium istorum codicum tanta antiquitate praestantium, et [Col. 0148B] summo consensu tum sibi invicem respondentium, tum indicatis monumentis genuinis basilicae S. Pauli, mirifice comprobat praestantiam codicum Italicorum in pontificia chronologia germanis ex fontibus derivanda; praesertim si conferantur numeri in his catalogis ita consoni, cum numeris aliorum exterorum codicum (sive pari antiquitatis laude, sive etiam majori commendetur) valde dissentientibus tum inter se, tum ab indicationibus genuinis Actorum publicorum, tam ex conciliis quam ex epistolis ac diplomatibus certis pontificum aliorumque principum colligendis. Hac igitur de causa secundum illum Catalogum, a Bergomensi codice transcriptum, inter Schelestratianos delegi, chronologiae pontificiae indicem prae caeteris fidum, et idoneum habendum
[Col. 0148C] Tertius denique Catalogus, antiquitatem prodit annorum circiter 650. Idcirco autem additur huic nostro delectui, quod praeter nonnulla decreta, et gesta pontificum, aliquot etiam sacras ordinationes et consuetam chronologiam annorum, mensium ac dierum sedis unicuique tributorum, indicet tempora vacationis sedis, sive, ut exprimi solet his in Catalogis, quibus cessavit episcopatus. Licet enim inter pontificii tempora, seu vacationis sedis, non ita certis documentis testata sint, ut dubitare non semel sinant, id tempus pro vario numerantium arbitrio, aliquando inchoati a die decessoris emortuali, aliquando a depositione, et protrahi nunc ad diem electionis, nunc ad ordinationem, et occasione schismatum [Col. 0148D] aut persecutionum diversimode interpolari, ut suis locis singillatim constabit; attamen ne hac in parte fraudarem textum Anastasianum ea sive luce, sive suffragatione, quam Catalogi praestare possunt historiae, [Col. 0149A] tertium hunc a Schelestratio mutuandum putavi.
Duos vero ut adderem a Mabillonio collectos ex vetustissimis codicibus bibliothecae Corbeiensis coenobii plures me causae impulerunt. Prima est antiquitas codicum, quo nomine tum editori rei diplomaticae consultissimo, tum eruditis omnibus magno in pretio habentur; cum Catalogus prior, ad saecu um sextum sit referendus, uti ex ejusdem Mabillonii notis indicabam in praefatione num. 4, posterior autem Catalogus circa finem septimi saeculi scriptus agnoscatur. Istius scripturae specimen dum contemplarer in Rei Diplomaticae lib. V, tab. 8, num. 5, et prae manibus haberem exemplum ad me transmissum ab illustrissimo viro Mauritio marchione de Sanctis, scripturae codicis Farnesiani Vitas pontificum Anastasianas [Col. 0149B] complexi, tantam deprehendi similitudinem [Col. 0150A] in ductibus litterarum et graphica delineatione utriusque characteris ad archetyporum fidem diligenter exacti, ut paris antiquitatis indicium utrobique apparere non dubitaverim. Altera igitur haec ratio fuit addendi hujus secundi Catalogi Corbeiensis, non modo ad chronologiam pontificum illustrandam, sed etiam ad asserendam aetatem codicis Anastasiani, omnium antiquissimi habendi judicio virorum hac in arte praestantium, Holstenii, Schelestratii, et Mabillonii. Quin etiam ut judex esse possit utriusque vetustatis quisquis rem diplomaticam et artem calligraphicam excolit, utriusque codicis specimen hic inserendum curavi. Habeat itaque lector ex Mabilloniano exemplo specimen characteris secundi Catalogi Corbeiensis ad septimum Christi saeculum [Col. 0150B] pertinentis, quod tale est
![[Specimen Scripturae]](../assets/FIGURES/1270149A.bmp)
[Specimen Scripturae]
[Col. 0149C] Scripturam istius Catalogi Corbeiensis secundi referendam esse ad finem saeculi septimi Mabillonius demonstrat duplici ex causa. Primum ex eo quod desinat in Joanne sexto, qui anno 701 sedere coepit per annos tres. Hujus autem pontificis anni ac proximi decessoris Sergii non sint expressi, sed tantummodo superiorum pontificum, quorum postremus Conon sedisse memoratur mensibus XI numerandis ex die consecrationis ejusdem Dominica 21 Octobr. anni 686, ad 21 Sept. 687, uti suo loco dicemus cum Anastasio. Quare post obitum Cononis vivente Sergio scriptus videtur Catalogus, cui subinde nomen Joannis successoris quispiam adjecit. Rursus demonstrat Mabillonius eamdem aetatem esse tribuendam scripturae hujus Catalogi ex comparatione characterum [Col. 0149D] cum specimine omnino simili codicis Bellovacensis, in eadem tabula 8, expresso numero 2, ubi epocha scripturae significatur hoc testimonio:
Explecit vero opus favente Domino apud coenubium Lussovium anno 12 regis Chlotacharii indictione 13 anuo 40 Patris nostri feliciter peracto.
Exponit epocham Mabillonius his verbis: «Tempus [Col. 0150C] exarati codicis exprimitur in fine ejus prout hic legitur, nempe apud coenubium Lussovium anno duodecimo regis Chlothacarii, indictione tertiadecima, anno quadragesimo Patris nostri feliciter peracto. Quod interpretatus sum de sancto Columbano, et de Chlothario secundo, cujus annus in Burgundia duodecimus cum anno Christi 625, indictione XIII praedito, coincidit: idemque a Luxoviensibus forsan computabatur annus quadragesimus Columbani adventus in Burgundiam. Si quis vero id ad regnum Chlotharii tertii, et ad regimen Waldeberti abbatis, qui Luxovio annis XL praefuit, revocandum esse contendat, dicendum esset, Waldebertum annum 665, qui ei supremus assignari solet, excessisse, et pervenisse ad annum 670, qui sub Chlotharii tertii principatu [Col. 0150D] indictione XIII praeditus erat.»
His igitur documentis testata cum sit aetas codicis Luxoviensis et Catalogi Corbeiensis, quorum uterque exaratus est charactere plane consimili, apponendum duxi hujus exemplo specimen codicis Anastasiani, antiquitate caeteris praeferendi, judicio utriusque praesulis Holstenii et Schelestratii, qui tanta [Col. 0151A] cura cum reliquis contulerunt Farnesianum istum Romae tunc asservatum. Inspectio et comparatio exemplorum ad prototypi utriusque fidem diligentissime exactorum ostendet quam solide argumentatus sit Holstenius de vetustate Vitarum Libri Pontificalis, superante aetatem Anastasii; cum sola Farnesiani codicis scriptura eam manifestet. Reddidi [Col. 0152] verba Holstenii numero 2 praefationis in tomum primum, quae hic repetere non gravabor. «Pagina, inquit, 54 incipiunt collationes manuscripti Farnesiani, scripti litteris majusculis, quo nihil antiquius exstare puto in hoc genere, et codex haud dubie ante natum Anastasium scriptus fuit, vel saltem eo tempore quo Anastasius vixit.»
![[Specimen Scripturae]](../assets/FIGURES/1270151A.bmp)
[Specimen Scripturae]
[Col. 0153A] Huic testimonium Holstenii addebam in Praefatione indicata, numero 6, similia observata Labbei ac Lambecii judicium optimorum antiquitatis codicum affirmantium visos a se codices optimae notae tempore Caroli Magni exaratos et Ludovici Pii, quorum in uno Vitae Damaso tribuebantur antequam natus esset Anastasius, aut saltem ex prioris infantiae crepundiis emersisset, in aliis apparebat ex termino Vitarum scriptas easdem fuisse annis centum antequam Anastasius nasceretur. Vis horum argumentorum fit evidentior ex oculata inspectione scripturae Codicis Farnesiani, ejusque comparatione cum simili charactere Catalogi Corbeiensis, ad finem septimi a Christo saeculi pertinente.
Quod autem attinet ad similitudinem hujus exempli [Col. 0153B] per nos incisi cum autographo Farnesiano, vadem se sistit eadem diligentia marchionis de sanctis, cujus beneficio repertus, praeservatus ac reipublicae litterariae bono redditus est codex, diu desideratus, et a compluribus frustra quaesitus, donec viri clarissimi constantia in benemerendo de pontificia historia delitescentem in angulo et ferme conclamatum usurae lucis restituit. Post obitum enim praesulis Schelestratii cum serenissimi principes Farnesii Parmam transferri jussissent aliquot vetustos codices bibliothecae quam Romae possident, inter caeteros huic delectui accensitos Anastasianus ille transmissus fuit. Verum is cui ordinandorum librorum cura fuerat concredita, hunc non modica sui parte mutilum, uti eum Romae viderant Holstenius et Schelestratius, [Col. 0153C] totis quinquaginta octo pontificum Vitis a S. Petro ad S. Agapetum deperditis, se posuit, et cum rejectaneis fasciculis incompactorum foliorum oblivioni ferme demandavit; sive distulerit diligentius inquirere cujus operis pars illa superstes foret; sive attenderet an ab Urbe transmitterentur alia fragmenta quae ad hunc ipsum codicem pertinere possent. Ad alias subinde manus bibliothecae cura in principum successione cum devenisset, nemini quidquam suboluit de Anastasio inter haec retrimenta conquirendo. Nos autem Romae delitescere librum suspicati, studiose conquiri in pluteis archivi Farnesiani serenissimae domus in palatio celebri ad Campum Florae enixe flagitabamus. Illustr. viri ac germani fratres de Sanctis, marchio scilicet Ignatius praepositus [Col. 0153D] negotiis serenissimae domus pertractandis in Urbe, et marchio Mauritius a sanctioribus consiliis aliisque caris apud principem suum maxima cum laude adhibitus, qua sunt humanitate praediti, ac de omnibus benemerendi studio perciti, aegre ferebant neque hic reperiri codicem Farnesianum ab Holstenio tantopere commendatum, neque in aula principis Parmensi: cum saepe tentassent meis precibus sollicitati, inter pretiosa cimelia serenissimae domus hoc non postremum monumentum reperire. Evolverunt Romanum archivum, et Parmensem biblothecam: in qua tandem sagaci curae marchionis Mauritii omnes angulos perlustranti oblatus est diu optatus codex, quadratis litteris seu majusculis (ut vulgo [Col. 0154A] vocant) exaratus, ea parte mutilus quae desiderabatur etiam aetate Holstenii, illud ipsum denique exemplar, unde variantes lectiones praesul ille transcripserat, affirmans caeteros codices ab hoc uno Farnesiano antiquitate superari. Id fratri suo cum significasset marchio Mauritius datis ad eum litteris die 15 Sept. anni 1719, post annuum scilicet spatium a priori tomo nostrae editionis vulgato, easque litteras mihi communicans marchio Ignatius cum offerret utriusque studium et curam in exemplo seu specimine scripturae diligenter efformando per peritum calligraphum, elegit Vitam S. Eugenii transcribere: quae brevis cum sit et in fronte folii ex columna prima incipiat, atque in secunda columna absolvatur, potest capitalium characterum, totiusque [Col. 0154B] contextus ac postremorum vitae versuum formam exhibere. Postquam id praestitit officiose, aeri incidi feci Romae ad exempli ad me transmissi normam singulos characteres vitae S. Eugenii, et impressionis nostrae typum cum prototypo conferendum eidem reddi curavi; quos ita consentire deprehendit, ut edi tuto posse cum imitationis exactae auctoramento suoque testimonio censeat die 29 Aprilis labentis anni 1720, ita ad me scribens: «Può ella inferire francamente l'impressione nella di lei opera, assicurandola, che il carattere e similissimo all' originale, e che non poteva imitarsi meglio dall'Incisore, ed io me ne rallegro ben molto.» Quantum vero diligentiam ipse exegerit a calligrapho in eo exemplari describendo, quod huic incisioni Romanae propositum fuit [Col. 0154C] ad imitandum, testes sunt litterae Placentia ad me datae 20 Novembris 1719, in hanc sententiam, quas etiam refero cum evidentem reddant Farnesiani codicis antiquitatem: «Le copie suddette (della vita di S. Eugenio, e di un frammento di quella di Sergio) non sono state trascritte su la carta Cinese da lei inviatami, per due capi. Uno e stato, per essersi, attesa l'antichita, nell'originale scritto in pergamena assai diminuita la nerezza d'ell inchiostro, in modo che non trasparira a sufficienza (sotto la carta Cineseper potere esattamente imitare la forma del carattere; l'altro, la esperienza fatta del Copista su la carta Cinese, gli ha fatto conoscere, che servendosi d'una penna ancorche sottilissima, in punta rendeva l'inchiostro assai grosso, quale poi nell' asciugarsi [Col. 0154D] ritornava sottile, e ristringendosi difformava troppo la similitudine del carattere; ond'è stato necessario a valersi della carta ordinaria, e fattosi un'Alfabeto con esattissima diligenza di tutte le lettere a similitudine di quelle dell' Autore, col mezzo di questo, e con la inspezione dell' originale ha cosi bene imitato il carattere, e nella larghezza delle linee, e nelle fatezze di ciascuna lettera, che nen vi e la minima differenza. Spiacemi che V. S. I. non possa farne ocularmente il confronto col Testo di Anastasio, che in fatti vederebbe una cosa miracolosa. Col medesimo Testo riscontrata la copia, e l'ho ritrovata fedele; onde può ella assicurarsi, che la operazione [Col. 0155A] e riscita della perfezione, e squisitezza da lei desiderata.»
Nemo me reprehendat, si morosius haec persecutus videor cum illustrandi Libri Pontificalis cura a nobis assumpta id exigat, ut opus Anastasio tributum ad antiquiores scriptores esse referendum cum laudatis praesulibus ostendam; quod assertum pluribus argumentis firmatum in praefatione prioris tomi, et in dissertatione Schelestratii mox afferenda, hac etiam demonstratione fraudari non debuit, quam ministrat antiquitas codicum superans aetatem Anastasianam. Huic autem loco reservata illa fuit, quo de Catalogis Corbeiensibus sermo subortus comparationem scripturae illorum exhiberi postulabat, ut pari certitudine judicaremus de vetustate codicis [Col. 0155B] Farnesiani, opportune praeservati ad instruendam ejusmodi argumento hanc Vaticanam editionem Vitarum pontificum Romanorum. Gratulor vero impense sereniss. domus Farnesiae principibus vere Romanis; quorum studio perinde praeservatam debemus chronologiam et historiam ethnicae Romae in fastis marmoreis e foro effossis, et in Capitolio collocatis ante duo circiter saecula, ac aetate nostra acceptam fecimus chronologiae et historiae pontificum maximorum documentum caeteris non posthabendum in illustranda Roma Christiana.
Prima igitur ea causa fuit edendi utriusque Catalogi Corbeiensis cum specimine scripturae ut eorum de antiquitate constaret.
Altera accedebat ratio, priori non posthabenda: [Col. 0155C] quae scilicet ostendat quantum praeferri mereantur pontificiis catalogis externorum archivorum, licet magna vetustate praestantibus, Catalogi bibliothecis Italicis antiquitus commendati, et a genuinis documentis Romanae Ecclesiae tum profecti, tum emendati, eo quo infra dicemus modo in nostra dissertatione de Catalogis antiquis pontificum Romanorum, eorumque delectu et auctoritate. Brevibus autem eam complectemur in antecessum, haec observantes.
Conferantur invicem numeri utroque in Catalogo Corbeiensis archivi attributi sedi singulorum pontificum. Licet in uno Catalogo et scriptura codicis appareat antiquitas undecim saeculorum, in altero decem et idcirco non distet aetas amanuensium [Col. 0155D] a quibus describebantur, plus quam saeculo uno vel altero; attamen incredibilis est differentia utriusque chronologiae. Plerumque enim neque anni consentiunt, nec menses, ut dierum discrimina negligam tanquam minutiora. Septem pontificum a S. Petro proximorum hosce numeros videmus attributos.
![[Tabula]](../assets/FIGURES/1270155A.bmp)
[Tabula]
[Col. 0156A] Mirum videri debet nullos annorum numeros in utroque Catalogo consentire: mensium omnes pariter esse discordes, praeter unius Xysti, diesque tantum in Lino et Xysto consentire. Hanc vero discordiam reputantes criticos, eamque spectantes in codicibus sexti et septimi saeculi, desperatio ferme incessebat chronologiae pontificiae ordinandae primo et altero Christi saeculo. Chronologi heterodoxi eamdem nobis cum exprobrarent, testatam codicibus tanta vetustate praeditis, revocabant in dubium pleraque gesta, imo et martyrium complurium nostris in Catalogis censitorum inter [Col. 0156B] pontifices pro Christi nomine mortem perpessos. Pearsonius diss. II, cap. 6, licet inter Acatholicos non violentior, consulere tamen videbatur, ut conclamatam esse fateremur productionem historiae et assertionem martyrii, decretorum, et rituum, ab hisce viris sanctissimis Ecclesiae archivis concreditam: uti percipere quisque potest in tribus editis dissertationibus ejus Operum posthumorum. Ex nostris autem scriptoribus nonnemo suspensus animo quid consilii caperet ignorabat in chronologia pontificia stabilienda. Praejudicatis enim opinionibus ductus cum rationem habere tantummodo statuisset solius codicum antiquitatis, minime necessarium ducebat in fontes dissimilium inquirere Catalogorum, eorumque de origine et auctoritate certiorem [Col. 0156C] fieri. Nos autem cum Tertulliano ( de Corona militum, pagina 344, editionis della Barre) decernentes ab originibus esse repetendas notiones ad historiam pertinentes, ipsamque in primis chronologiam, quae basis gestorum haberi debet ac fundamentum, duximus eamdem ab iis Catalogis tutius perceptum iri, qui essent profecti a genuinis documentis Romanae Ecclesiae, praesertim publice positis, et illa aetate quae diligentibus ac peritis chronologis prae caeteris abundaret: quam definiri quarto et quinto Christi saeculo omnes consentiunt, ac res ipsa docet, uti fusius ostendam in dissertatione indicata de vetustis Romanorum pontificum Catalogis. Consequitur autem inde ut si quae series vetustior pontificum et chronologia exstaret [Col. 0156D] publice proposita in basilicis patriarchalibus Romae (qualem reperiri superstitem magna sui parte ostendam in S. Pauli via Ostiensi), eaque conformis reperiretur tum caeteris documentis Actorum in conciliis et epistolarum indubitatae fidei characteres retinentium, tum Catalogis antiquioribus praeservatis apud Italicas bibliothecas et archiva, hujusmodi seriem fore Lydium lapidem ad quem fides Catalogorum omnium exigeretur. Ubi autem plures Catalogi, iique antiquissimi reperirentur Italis in bibliothecis cathedralium ecclesiarum ac monasteriorum insignium, qui consentirent cum serie indicata et chronologia, essent merito praeferendi caeteris discrepantibus. Nam [Col. 0157A] Italicarum ecclesiarum proximitas, quae copiam comparandi frequentius praeberet, scriptos Catalogos et exempla cum prototypis basilicarum patriarchalium, jure praesumere nos suadebat, correctius descripta ex hisce Romanis fontibus ea fuisse quae cum his proxime consentirent. Dissitarum autem regionum et provinciarum scriptores et amanuenses, quibus minor facilitas erat accedendi ad Urbem, et exempla sua conferendi cum genuinis illis monimentis basilicarum Urbis, non ita fidenter poterant errores ac diversitates corrigere, quae invenirentur in numeris codicum a se [Col. 0158A] descriptorum. Hanc vero difficultatem prae caeteris comprobant duo illi Catalogi Corbeienses, tanta discrepantia epocharum discordes in tanta affinitate ac similitudine vetustatis.
Haec breviter indicasse sufficiat, occasione notarum ad Corbeienses Catalogos adhibendarum, ut momenta caetera perpendamus quae Italicis tribus antiquissimis favent, consentientibus tum inter se, tum genuinis cum documentis Romanae Ecclesiae: quod in nostra dissertatione post proximam a Schelestratio petendam conabor pro viribus praestare.
Dissertatio
Inter antiquos Patres et scriptores qui Romanorum pontificum Catalogum texuerunt, sunt antiquissimi D. Irenaeus, qui sub Eleutherio Romam venit; D. Optatus Milevitanus, qui in Siricio; ac D. Augustinus, qui in Anastasio finiunt.—II. Hos subsecutus est Victor Tununensis, de quo Isidori Hispalensis testimonium adfertur. Editum est Chronicon Victoris a Scaligero, et ultima ejus verba, in quae error Chronologicus irrepsit, corriguntur.—III. Aliam pontificum seriem Eusebius Chronico suo, et historiae inseruit. Chronicon a D. Hieronymo Latine factum variis locis auctum est ac suppletum, de cujus praestantia Marcellini testimonium adducitur. De Historia per Rufinum Latine facta et suppleta pauca notantur.—IV. Chronico Eusebiano alia manu inserti sunt anni Christi, ac in nonnullis locis correctione indiget.—V. Desiderantur Graeca exemplaria hujus Chronici; [Col. 0157C] exstant tamen Latinae versiones Hieronymi, qui supplementum adjecit, non quidem in juvenili aetate, ut nonnulli putant, sed anno aetatis 47, ut ex anno quo Hieronymus obiit, deducitur.—VI. Sequitur Chronicon sancti Prosperi, quod integrum edidit Philippus Labbeus, qui Victoris Aquitani, et Gennadii Massiliensis testimonia de illo adducit. Adnectuntur huic Chronico consules ab Incarnatione Christi, usque ad Consulatum Valentiniani VIII et Anthemii: retinet tamen Chronici Eusebiani errores et nonnullos alios circa consules adjecit.—VII Prosperum subsecutus est Marcellinus comes cujus Chronici mentionem facit Cassiodorus, asseritque illud perduxisse usque ad Justiniani imperatoris tempora, quod item ejusdem Marcellini testimonio comprobatur.
1. Plures quidem nostra et parentum nostrorum memoria Romanorum pontificum Vitas conscripserunt; sed ex antiquioribus pauci reperiuntur qui in hac parte historica operam industriamque suam collocarunt. Sunt tamen nonnulli qui in operibus et [Col. 0157D] Chronicis suis aut successionem pontificum, aut annos et menses pontificatum assignarunt, quorum cum hic Catalogos referre debeamus, placuit in [Col. 0158B] primis de auctoribus ipsis nonnulla praemittere, et quandonam et qua exactitudine singuli scripserunt, breviter investigare. Ac primo quidem agendum est de sanctis Patribus, illisque auctoribus, qui Romanorum pontificum, successionem adnotarunt. Horum antiquissimus est D. Irenaeus Lugdunensis in Gallia episcopus, qui lib. III, cap. 3, Romanorum pontificum Catalogum texuit, his verbis illi finem imponens: «Nunc duodecim loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherius.» Vixit Eleutherius ante medium secundi saeculi, quo omnibus de successione Romanorum pontificum in Urbe constare debebat: nondum enim a morte Petri octoginta quinque anni effluxerant. Cum itaque Irenaeus sub Eleutherii pontificatu Romae [Col. 0158C] fuerit, et Romanorum pontificum Catalogum texuerit, ejus hac de re testimonium non contemnendum, sed ut praestantissimum antiquitatis monimentum magni faciendum videtur. Irenaeo autem subjungimus duos Africanorum Patrum Catalogos, quorum alterum S. Optatus Milevitanus episcopo sub Siricio, alterum D. Augustinus sub Anastasio Siricii successore ediderunt. Patres vero illi D. Irenaei sententiam secuti Cletum omittunt, et solum Anacletum agnoscunt, ut latius infra ex eorum Catalogis constabit.
2. Porro cum superiorum Patrum Catalogi solum ad Anastasii pontificatum pertingant, nosque seriem chronologicam usque ad Joannem III, qui Justiniano superstes fuit, prosequi debeamus, horum [Col. 0158D] Patrum Catalogum supplebimus ex Chronico Victoris, qui Tununensis in Africa episcopus fuit, et teste Isidore libro I Originum, capite ultimo «gesta [Col. 0159A] sequentium aetatum usque ad consulatam Justini Junioris imperatoris explevit.» Habet quoque Isidorus libro de Viris illustribus, cap. 38, de eodem Victore Tununensi, eum coepisse suam Historiam a mundi principio; ita enim ibidem refert: «Victor Tununensis Ecclesiae Africanae episcopus. Hic a principio mundi usque ad primum Justini Junioris imperium, brevem per consules annuos bellicarum ecclesiasticarumque rerum nobilissimam promulgavit Historiam, laude et notatione illustrem, ac memoria dignissimam. Hic pro defensione trium Capitulorum a Justiniano Augusto exsilio in Aegyptum transportatur. Inde rursus Constantinopolim vocatus, dum Justiniano imperatori, et Eutychio Constantinopolitanae urbis episcopo obtrectatoribus eorumdem trium [Col. 0159B] Capitulorum resisteret, rursus in monasterio ejusdem civitatis custodiendus mittitur, atque in eadem damnatione, ut dicunt, permanens moritur.» Praeclarum est hoc Isidori de Victore Tununensi testimonium, ex quo non solum constat de Chronico, sed etiam de persona et actis Victoris, qui trium Capitulorum defensor existens, nonnulla pro partium studio historiae suae inseruisse creditur. Edidit Chronicon ipsius in Thesauro temporum Josephus Scaliger, apud quem his verbis incipit: «Anno decimo octavo, consulatu Theodosii Junioris Victor episcopus Tununensis Ecclesiae Africae Historiam prosequitur, ubi Prosper reliquit.» Quae verba non sunt Victoris Tununensis, sed alterius scriptoris, qui Eusebii, Hieronymi, Prosperi et Victoris Chronica in [Col. 0159C] unum opus collegit, et quae antiquioris scriptoris Chronico deerant, ex posterioris historia aut Chronico adjunxit. Finit vero Chronicon suum his verbis: «Colliguntur omnes anni ab Adamo primo homine usque ad nativitatem Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, quae facta VMCXCIX, a nativitate vero Domini nostri Jesu Christi, quae facta est XLIII Augusti Octaviani Caesaris imperii anno, usque in annum Justini primum principis Rom. qui Justiniano in imperio successit, anni DXXVII, fiunt simul ab Adam usque in annum primum memorati Principis Romanorum, anni VMDCCXXVI.» In quibus verbis certum est errorem deprehendi circa annos qui a nativitate Christi usque ad principatum Justini intercessisse [Col. 0159D] dicuntur; ab anno enim 43 Augusti imperatoris, quo Christi nativitas a Victore ponitur, usque ad primum annum Justini, quingenti sexaginta septem anni intercesserunt, non autem anni duntaxat quingenti viginti septem, ut habetur in verbis supra citatis. Hunc autem errorem vitio tabellariorum irrepsisse putarem, numero L in X mutato. Quamvis enim ultimus annorum numerus ab Adam usque in primum Justini annum apud Victorem adjunctus, supradictum errorem Victori tribui debere innuat, id tamen non magnopere curandum videtur, cum primo numero semel corrupto, posterior a tabellariis ad priorem accommodatus videatur. Quod autem vitio tabellariorum, non vero Victoris Tununensis hic error in Chronicon irrepserit, [Col. 0160A] ex ultimis duobus numeris XVII et XVI manifestum fit. Hi enim numeri omnino respondent verae chronotaxi, quae ab anno 43 Augusti usque ad annum primum Justini annos quingentos sexaginta septem computat; et si anno mundi 5199, quo Christus secundum Victorem natus est, quingenti sexaginta septem anni adjungantur, habebitur annus mundi 5766, qui debet esse primus Justini juxta computum Victoris. Atque haec quidem de errore qui irrepsit in Chronicon Victoris, quod desinit primo anno Justini, quo etiam finis impositus est Fastis consularibus, ac Justinianus imperator mortalitatem explevit; unde et eodem anno nos quoque finem rebus chronologicis ad antiquitatem spectantibus imponemus.
3. Priori chronotaxi a Petro usque ad Pelagium I [Col. 0160B] deductae adjicimus secundam, quam Eusebius Caesariensis in Palaestina episcopus Graeco sermone conscripsit, et D. Hieronymus aliique prosecuti sunt. Ac primum quidem locum, ut jam indicavi, inter illos obtinet Eusebius, qui natus est tertio Christi saeculo, quo nondum perierant complura apostolicorum virorum scripta, ex quibus de primis pontificibus eorumque Actis praeclare constabat. Ex iis ab Eusebio Chronicorum Canonum omnimodam historiam scriptam fuisse, testis est D. Hieronymus, qui libro de Scriptoribus ecclesiasticis fatetur eam a se, et Latinitate donatam, et variis in locis auctam fuisse: «Sciendum enim est,» inquit in praefatione ad Chronicon Eusebii, «me et interpretis, et scriptoris ex parte officio usum: quia et Graeca fidelissime [Col. 0160C] expressi, et nonnulla, quae mihi intermissa videbantur, adjeci, in Romana maxime historia, quam Eusebius, hujus conditor libri non tam ignorasse, utpote eruditissimus, quam ut Graece scribens parum suis necessarium perstrinxisse mihi videtur. Itaque a Nino, et Abraham usque ad Trojae captivitatem pura Graeca translatio est. A Troja usque ad vicesimum Constantini annum nunc addita, nunc mista sunt plurima, quae de Tranquillo, et caeteris illustribus Historicis curiosissime excerpsimus.» Vocat hoc opus plane mirandum Marcellinus comes, aitque non solum Eusebium, sed et D. Hieronymum auctorem ejus statui debere. Qua de re audienda sunt ejus verba: «Post mirandum opus, quod a mundi fabrica [Col. 0160D] usque in Constantinum principem Eusebius Caesariensis hujus saeculi originem, tempora, annos, regna virtutesque mortalium, et variarum artium repertores, omniumque pene provinciarum monumenta commemorans Graeco edidit stylo nosterque Hieronymus transtulit in Latinum, et usque in Valentem Caesarem Romano adjecit eloquio. Igitur uterque hujus operis auctor.» Atque haec quidem de praestantia Chronici Eusebiani, de qua plura alia addemus postquam nonnulla notaverimus de Eusebii Historia, cui series quoque pontificum inserta reperitur. Exstat in Archivo basilicae principis apostolorum de Urbe ms. codex antiquus, qui hunc titulum habet: In Christi nomine incipit Historia Ecclesiastica, quam S. Hieronymus de Chronico Eusebii [Col. 0161A] Caesariensis Palaestinae de Graeco transtulit in Latinum ad Chromatium episcopum. Verum, ut quidam hujus libri possessor in margine notavit, versio non est D. Hieronymi, sed Rufini Aquileiensis presbyteri, qui eam jussu Chromatii Aquileiensis episcopi fecit, ut ex praefatione patet, et eamdem historiam prosecutus est, ut post librum IX, in quo Eusebius desinit, in codice ms. additur: «Hucusque Eusebius rerum in Ecclesia gestarum memoriam tradidit. Caetera vero, quae usque ad praesens tempus per ordinem subsecutura sunt, quae vel in majorum litteris reperimus vel nostra memoria adscivit, Patris religiosi praeceptis et in hoc parentes, qua poterimus brevitate, addemus.» Haec Rufinus, qui duos libros adjecit, et usque ad Theodosii senioris obitum historiam [Col. 0161B] ecclesiasticam perduxit. Atque haec de Historia Eusebii, redeamus jam ad ejus Chronicon.
4. Exstant Eusebiani Chronici editiones quamplurimae, in quibus adnotantur anni Christi, quos certum est nec ab Eusebio positos nec a D. Hieronymo additos, quandoquidem hic modus numerandi auctore Dionysio Exiguo primum introductus sit post saeculum quintum, tempore Justiniani imperatoris: unde et in manuscripto codice Amandino nusquam anni Christi notantur. Exhibentur tamen in mss. codicibus anni imperatorum, quibus adeo certum est acta adnotata fuisse ab antiquis, ut ipse Eusebius in Historia ecclesiastica passim per annos imperatorum assignet Romanorum pontificum tempora, et illustriora sub ipsis in Ecclesia gesta. Hinc et Eusebii [Col. 0161C] Chronicon per annos imperatorum exhibituri, certam juxta sententiam Eusebii Romanorum pontificum epocham figeremus, si certum et fidele Eusebiani Chronici exemplar nancisci potuissemus. Verum cum manuscripta quae Romae vidimus, recentiora sint, et antiquiora alibi servata etiam varient in notandis imperatorum annis, idemque observet Aubertus Miraeus de mss. codicibus Aquicinctinis Ortelianis et Lipsianis: quin etiam cum editio Arnaldi Pontaci Vazatensis episcopi ex pluribus mss. exemplaribus elucubrata, a Scaligeri editione plurimum differat, patet profecto vacillare codicum et editionum auctoritatem, nihilque certi ex iis haberi posse. Docet id editio ipsius Miraei, quae habet, regnante Aelio Pertinace Victorem suscepisse episcopatum, [Col. 0161D] ubi ipse Eusebius libro V Historiae, capite 20, tradit Eleutherium obiisse decimo anno Commodi imperatoris, tribus annis antequam Aelius Pertinax ad imperium pervenit, et tunc quoque Eleutherio successisse Victorem. Habet plura similia Chronicon Eusebii, quae pugnant cum iis quae traduntur in ipsius Historia; quin etiam alia quae correctione indigent, ut ea quae refert de Marcellino et Marcello quorum temporibus floruit, quos tamen pro uno eodemque pontifice insigni errore habuit. Finit subinde pontificatum Melchiadis anno III Constantini, cum constet anno VII aut VIII Constantini sub Melchiade celebratum fuisse Romanum in causa Donati concilium. Ponit denique Nicaenum concilium ad annum XV imperatoris [Col. 0162A] Constantini, quod XX ejus imperii anno celebratum fuisse non solum patet ex aliis, sed ex ipso quoque Eusebio lib. III, de Vita Constantini, cap. 14. Adeo ut ex his omnibus appareat Chronicon Eusebii valde corruptum ad manus nostras pervenisse, neque ab ipso quidem Hieronymo, qui plura de suo addidit, fuisse plene ab erroribus purgatum aut veritati suae ubique restitutum.
5. Enimvero quae modo exstant in bibliothecis manuscripta Chronica Eusebii, fere omnia Latina sunt ex versione D. Hieronymi, qui aliud ab anno vicesimo Constantini, in quo Eusebii Chronicon desinit, usque ad consulatum Valentis VI et Valentiniani II Augustorum prosecutus est. Sunt qui putant D. Hieronymum Eusebiani Chronici supplementum [Col. 0162B] scripsisse in juvenili aetate, adeoque illud tantae auctoritatis censendum non esse. Opinionem suam confirmare possunt iis rationibus, quibus Baronius ad annum 420 permotus Hieronymum septuagesimo octavo aetatis anno obiisse tradidit. Cum enim constet inter omnes D. Hieronymum circa annum 420 obiisse, et ipse Hieronymus Chronico suo finem imposuerit anno Valentis XIV, qui cum anno 377, concurrit, consequeretur omnino Hieronymum circa annum tricesimum quintum aetatis Chronicon absolvisse. Verum praeterquam quod tricesimus quintus annus vitae dici non possit juvenilis aetatis, notant alii haud adeo certum esse quod Baronius probandum suscepit, Hieronymum scilicet septuagesimo octavo aetatis anno obiisse. Quinimo id rejicit communis [Col. 0162C] recentiorum sententia ob tres potissimum rationes, quarum prima ex verbis ipsius Hieronymi desumitur, utpote ex quibus habemus, Hieronymum non semel se senem, Augustinum vero juniorem vocasse. Cum enim constet S. Augustinum anno 430 vulgaris aerae, aetatis vero suae septuagesimo sexto, Hipponae in Africa obiisse, si D. Hieronymus anno 420 et aetatis suae septuagesimo octavo mortalitatem explevisset, tantum duodecim annis natu major Augustino fuisset Hieronymus, ob quorum annorum differentiam idem Hieronymus nunquam se senem, Augustinum vero juvenem dixisset. Secunda ratio desumitur ex testimonio S. Prosperi, D. Augustini discipuli, qui in Chronico suo adnotat tempus nativitatis et obitus D. Hieronymi. Ita enim habet juxta [Col. 0162D] codicem Lodonensem apud Pontacum: Basso et Ablavio Consulibus, Hieronymus nascitur. Et in omnibus manuscriptis, et editis: Hieronymus presbyter moritur anno aetatis nonagesimo uno pridie Kal. Octobris Theodosio IX et Constantio III consulibus. Theodosius et Constantius praedictum consulatum gesserunt anno 420, Bassus vero et Ablavius anno 331. Ab anno autem 331 usque ad annum 420 plus quam 78 anni reperiuntur, cum 90 anni intercedant: adeo ut S. Prosper veritati proxime accesserit, dum Hieronymum anno aetatis nonagesimo uno obiisse tradidit. Et hisce plane conveniunt quae apud Marcellinum comitem leguntur: Hieronymum admodum senem vitae suae finem fecisse: et quae apud S. Augustinum [Col. 0163A] lib. I contra Julianum, cap. 7, usque ad decrepitam aetatem pervenisse. Haec enim cum de homine septuaginta octo annorum vix dici possint, et viro nonaginta annorum melius conveniant, sequeretur omnino D. Hieronymum eo tempore, quo Chronicon absolvit, annum aetatis quadragesimum septimum egisse. Unde illud nunquam pro juvenilis aetatis opere habuerunt antiqui, sed ut eximium Hieronymi opus in pretio habuerunt. Cum Idatius in praefatione sui Chronici nonnulla dixisset de Chronico Eusebii: «Post hunc, inquit, successor syngrapheus perfectus universis factorum, dictorumque monimentis Hieronymus presbyter idem Eusebius cognomento, de Graeco in Latinum scripturae hujus interpres a vicesimo anno supradicti imperatoris in [Col. 0163B] quartum decimum Valentis Augusti annum subditam texit historiam.» Ita Idatius provinciae Gallaeciae episcopus qui se in juvenili aetate Hieronymum in partibus Orientis vidisse testatur. Notandum autem est verbum illud perfectus, siquidem illo utitur, ut significet, Chronicon D. Hieronymi maximi faciendum esse ob operis perfectionem, adeoque contemni non debere tanquam imperfectum aut inconsiderate editum.
6. Sequitur Chronicon Prosperi, fidelissimi quondam magni Augustini discipuli, cujus supplementum post Chronicon Eusebii et D. Hieronymi, saepius typis prodiit. Unde plerique credebant S. Prosperum nihil amplius quam Eusebiani et Hieronymiani Chronici supplementum conscripsisse. In quo eos [Col. 0163C] graviter errasse notat Labbeus tomo I Novae Bibliothecae manuscriptorum librorum in syllabo scriptorum his verbis: «Deceptos fuisse quamplurimos etiam eruditissimos, qui Prosperum arbitrati sunt Hieronymo duntaxat Chronico appendicem attexuisse. Certum quippe est, multisque veterum testimoniis comprobatum, ab initio rerum ad sua usque tempora uno veluti filo, ac tenore chronicam epitomen perduxisse. Testatur id Victor Aquitanus in praefatione Canonis Paschalis ad Hilarum orbis Romae archidiaconum, postea papam: cujus Eusebii tenorem vir venerabilis Prosper secutus iisdem Chronicis haec eadem egregia brevitate composuit, ut eorum initium a mundi inchoaretur exordio.» Addit testimonium Gennadii in Catalogo de Viris illustribus: «Prosper [Col. 0163D] homo Aquitanicae regionis sermone scholasticus, et assertionibus nervosus, multa composuisse dicitur. Ex quibus ego Chronica nominis illius praetitulata legi, continentia a primi hominis conditione juxta divinarum Scripturarum fidem usque ad obitum Valentiniani Augusti, et captivitatem urbis Romae a Genserico Wandalorum rege factam.» Edidit hoc S. Prosperi Chronicon Philippus Labbeus tomo superius citato Parisiis anno 1657, et ex illo videre licet S. Prosperum juxta Eusebii et Hieronymi fidem sua Chronica iisdem plerumque verbis exhibuisse, praeterquam quod consules addiderit a morte Christi ad sua usque tempora: «Consules, inquit, a manifestatione Domini, id est a Rufino Gemino et Rubellio [Col. 0164A] Gemino consulibus, inchoamus.» Et in Chronico: Incipit adnotatio consulum cum historia Rufino Gemino, et Rubellio Gemino coss. Et finit: Valentiniano VIII et Anthemio. Habet et sanctus Prosper in hoc Chronico errores Eusebii circa Cletum et Anacletum, ac Marcellinum et Marcellum, ex quibus duos tantum pontifices constat. Facta quoque ecclesiastica certis consulibus perperam quandoque apposita retinuit, uti et lacunam manifestam post Soteris episcopatum Aproniano et Paulo consulibus ascriptam, deest enim Eleutherii pontificatus, non quidem vitio auctoris omissus, sed temporis injuria corrosus, ut insinuat ordo Romanorum pontificum, quorum undecimus ibi scriptus est Soter, Victor autem decimus tertius, nulla mentione duodecimi pontificis [Col. 0164B] facta. Atque haec de Prosperi Chronico, ex quo integrum Romanorum pontificum catalogum exhibuimus in prima antiquitatis editione; hic vero, ne antiquorum scriptorum chronotaxes multiplicemus, supplementum duntaxat pontificum tradituri sumus.
7. Prosperum prosecuti sunt alii scriptores, qui historiam ecclesiasticam usque ad sua tempora deduxerunt. Inter hos praecipuum locum obtinet Marcellinus comes Illyricianus, de quo Cassiodorus senator libro divinarum Lectionum, cap. 17, scribit: «Hieronymum subsecutus est Marcellinus Illyricianus, qui adhuc patricii Justiniani fertur egisse cancellos, sed meliore dictione devotus a tempore Theodosii principis usque ad fores imperii triumphalis Augusti Justiniani opus suum, Domino juvante, [Col. 0164C] perduxit.» Audiendus est de suo Chronico ipse Marcellinus, qui in praefatione postquam Eusebiani et Hieronymi Chronici mentionem fecisset, de supplemento illi a se adjecto sic habet: «Ego vero simplici duntaxat computatione orientale tanquam secutus imperium, indictiones, perque consules infrascriptos, centum et quinquaginta annos, a septima videlicet indictione, et a consulatu Ausonii et Olybrii [quibus etiam consulibus Theodosius Magnus creatus est imperator] enumerans, et usque in consulatum Magni, indictionis colligens, eorumdem auctorum operi subrogavi, itemque alios septemdecim annos a Consulatu Justini Augusti primo, usque in consulatum Justiniani Augusti IV suffeci, hi sunt simul anni CLVI.» Hactenus Marcellinus, qui Chronico [Col. 0164D] suo omnes pontifices Romanos qui CLVI annorum spatio sederunt inseruit, et satis accurate pontificatus illorum annos adnotavit.
I. Antiquissimus Romanorum pontificum catalogus tempore Liberii papae exaratus, Cuspiniano quondam notus, sed Onuphrio Panvinio incognitus, tandem typis descriptus est a Bucherio, ac servatur manuscriptus in Codice Bibliothecae Caesareae.—II. Codex bibliothecae Caesareae non continet autographum sed apographum recentius a CCC annis scriptum.—III. Ex praedicto codice variantes lectiones obtinui, quae cum editione Bucherii conveniunt non cum editione Henschenii, quae differentia [Col. 0165A] tamen non obest antiquitati operis, sed eam potius commendat.—IV. Henschenii sententia, quod prior catalogi pars usque ad Urbanum ab Anthero papa conscripta sit, secunda pars usque ad Liberium adjecta fuerit a sancto Damaso.—V. Papebrochius de primae partis auctore cum Henschenio convenit, secundae partis quatuor auctores posuit—VI. Ostenditur quod Antherus papa non sit auctor prioris partis catalogi.—VII. Comprobatur ex duobus erroribus in hoc catalogo circa ordinem succedentium sibi pontificum commissis: ponit enim Clementem ante Cletum, et Pium post Anicetum, cum constet Clementem Cleto, et Anicetum Pio successisse.—VIII. De secundae partis auctoribus ostenditur, nequaquam ab auctore tertii saeculi pontifices additos fuisse usque ad Felicis pontificatum, idque probatur ex erroribus chronologicis, ad quos evitandos non juvat recurrere ad vicariatum, ut constat ex tempore quo Stephanus pontificatum tenuit.—IX. Monstratur quoque, sequentes post Felicem pontifices non esse a tribus auctoribus diversis adjunctos, sed ab uno eodemque auctore.—X. Quod tamen his non obstantibus auctor hujus catalogi antiquissimus sit, et circa Liberii pontificatum vixerit, variis rationibus comprobatur.—XI. Idem admiserunt [Col. 0165B] non solum Catholici, sed etiam haeretici, excepto Dodwello, cujus sententia exploditur.
1. Antiquissimus Romanorum pontificum catalogus, qui hodie superest, ille quidem videtur, qui usque ad Liberi pontificatum pervenit, ex quo Cuspinianus consules desumpsit, quos commentario suo in Aurelii Cassiodori Fastos inseruit, ut ad finem hujus capitis ex ipso commentario demonstrabimus. Eumdem catalogum habuit in antiquis membranis Nicolaus Fabricius Peiresci dominus et senator Aquensis, uti testatur Antonius Cappellus, de Coena et Passione Christi, cap. 5, et, si Henschenio credamus, hunc eumdem catalogum habuit Onuphrius Panvinius, qui commentario in librum II Fastorum [Col. 0165C] incipit citare Damasum de Vitis pontificum, a consulatu Saturnini et Scipionis, sub quibus sanctus Linus in praefato catalogo dicitur creatus fuisse episcopus. Verum errat vir eruditus. Exstat enim in Bibliotheca Vaticana post Onuphrii Panvinii Fastorum librum index librorum et actorum mss. quae Onuphrius Panvinius de Vitis pontificum viderat, aut penes se habuerat, in quo indice nullatenus supradictus catalogus comparet, sed solum citantur pontificum Romanorum Vitae Damasi papae, Anastasii, et Guilielmi S. R. E. Bibliothecariorum, Pandulfi Pisani, et recentiorum auctorum, a quibus Onuphrius putavit conscriptum fuisse librum Pontificalem, de quo infra agemus. Onuphrius itaque nunquam vidit antiquissimum catalogum, qui desinit in Liberio [Col. 0165D] papa, quemque nonnulli credebant deperditum fuisse, usque dum Aegidius Bucherius illum in commentario suo ad Canonem paschalem edidit, notans autographum penes se habuisse Cuspinianum. Quod item testatur Lambecius, libro IV Commentariorum de bibliotheca Caesarea his verbis: «Eximius codex ms. quem Bucherius laudat, et desiderat, sed fere tanquam perditum deplorat, superest etiamnum in augustissima bibliotheca Caesarea Vindobonensi aeque integer, ut ipse Cuspinianus eo olim usus est, obtinetque inter codices manuscriptos historicos latinos locum quinquagesimum sextum.»
2. Ex hisce Lambecii verbis dubium mihi ortum est, num autographum praedicti catalogi in membranis [Col. 0166A] antiquissimis tempore Liberii exaratis etiamnum superesset in bibliotheca Caesarea. Magno proinde addiscendae veritatis desiderio ductus scripsi ad v. cl. Conradum Janingum pro compilandis sanctorum Actis anno 1688 bibliothecas Germaniae visitantem, et iter Viennam usque instituentem, ut inter Codices manuscriptos historicos Latinos quinquagesimum sextum pervolveret, nec modo vetustioris catalogi varias lectiones excerperet, sed etiam characteris specimen, ut de aetate scripturae judicare possem, ad me transmitteret. Fecit vir ille, pro sua humanitate, quod ab ipso petieram, litterisque die 29 Julii anno 1688 Viennae ad me datis, non modo varias lectiones istius codicis misit, sed significavit quoque: «Ex iis palam fieri, neque hunc [Col. 0166B] catalogum Caesareae bibliothecae ex catalogo Henschenii, neque Henschenii catalogum ex codice bibliothecae Caesareae descriptos esse, sed utrumque ex alio atque alio exemplo desumptum, idem aliquod antiquius prototypon mediate habuisse, propter quosdam eosdem plane in utroque defectus. Quod autem ad antiquitatem spectat, ut mihi verosimile videtur, aetatem primi ejus auctoris posse ad tempus Liberii papae referri, ita ausim affirmare, hoc exemplum Caesareum annis, ut summum, quingentis vetustius non esse: idque suadet (si non et persuadeat) adjunctum in eodem codice opusculum quod inscribitur Chronicon Polonorum, facitque mentionem Alexandri papae III, ut de notis posterorum temporum, quas inquirere aliis impedito non licet, taceam, [Col. 0166C] adeoque illius aetatem excedere non potest. Jam vero hoc opusculum scriptura quidem diversum a catalogo est, charta tamen (neque enim membranaceus est codex hic, neque idem cum illo, de quo Bucherius noster apud Lambecium, libro IV), adeo simile ut ne ovum ovo quidem magis esse possit; neque vero character ipse catalogi antiquitatem majorem indicat, si non et minorem. Addo tamen ejus specimen,» etc. Haec ille, quem recte judicasse de aetate scripturae, ex specimine ipso ad me transmisso conjeci, vix enim CCC annorum aetatem superare posse judicavi.
3. Cum itaque ex praefatis litteris constet hujus vetustioris catalogi autographum deperditum esse, et non nisi recentiora transumspta reperiri, quae [Col. 0166D] multum inter se differre cognoscuntur operae pretium me facturum existimavi, si praedictum catalogum infra cum variantibus lectionibus ederem: unde nil aliud hoc loco adjungam, quam catalogum, prout ab Henschenio in Actis sanctorum, et a nobis in Antiquitate illustrata editus fuit, longe integriorem esse eo qui in bibliotheca Caesarea etiamnum reperitur. In codice enim Caesareo desunt pontifices Anicetus, Eleutherius, et Zephyrinus, qui in nostra editione exstant: cum autem iidem tres Pontifices etiam desiderentur in editione Bucherii, valde verosimile mihi visum est, membranas, quas Bucherius penes se habuit, ex Codice Caesareo descriptas fuisse. In qua sententia vel maxime confirmatus fui, dum [Col. 0167A] collatis lectionibus Codici Caesarei, easdem fere omnes, duabus vel tribus exceptis, in editione Bucherii reperiri animadverti. Alio itaque exemplari Bucherius, alio ante nos Henschenius usus est. Quae tamen nihil obstant hujus catalogi et germanitati, et antiquitati, cum facile contingere potuerit, sicut in caeteris antiquorum operibus frequenter contigit, librarios et tabellarios non exacte descripsisse codices, sed cum multis mendis et lacunis ad posteros transmisisse. Unde affirmare audeo, menda et lacunas signum esse quod opera ab antiquis scriptoribus profecta sint. Quae cum ita esse passim ex manuscriptis codicibus doceamur, restat ut de auctoribus hujus catalogi, et quibus temporibus scripserint, paucis inquiramus.
[Col. 0167B] 4. Putavit quidem Henschenius tomo primo sanctorum Aprilis, hujus catalogi duas partes esse, singulasque a diversis auctoribus conscriptas fuisse: «Prima, inquit, ejus pars completur cum sancto Urbano pontifice anno 230 martyrium passo. In hac priori parte nulli consules bis repetuntur, quamvis sub iisdem sub quibus sedere inceperunt quidam fuerint vita functi, aut martyrio coronati eorum decessores . . . . Auctor hujus partis videtur posse statui sanctus Antherus papa, qui gesta martyrum diligenter a notariis exquisivit, et in ecclesia recondidit. Sedit is solum uno mense in suo pontificatu, videturque gesta martyrum, potissimum summorum pontificum exquisivisse necdum pontifex sub sancto Pontiano successore sancti Urbani, imo Acta sanctorum [Col. 0167C] Urbani et Calisti hujus decessoris videri a sancto Anthero scripta, dicemus 25 Maii, quo colitur sanctus Urbanus, et 10 Maii, quo coluntur sancti Calepodius presbyter, Palmatius consul, Simplicius senator, aliique martyres, quorum res gestae in Actis sancti Calisti continentur. Secunda ergo pars inciperet a dicto Pontiano, et in hac passim majora pontificum elogia referuntur, iidem consules repetuntur, dies ordinationis, et mortis pontificum assignantur. Et haec pars ad finem fere deducitur ubi sancti Julii elogium praeter morem aliorum habet accuratam basilicarum ab eo exstructarum narrationem, ex qua 12 Aprilis ad hujus sancti Julii vitam confirmamus hujus catalogi eminentem soliditatem. Successit sancto Julio Liberius, cujus tempore hunc [Col. 0167D] veterem indiculum Romanorum pontificum contextum fuisse, asserit Dionysius Petavius, libro V, Rationarii temporum cap. 5, qui eum penes se habuit. Post obitum Liberii constitutus est pontifex Romanus sanctus Damasius, qui rogatus a sancto Hieronymo gesta pontificum, quae potuit reperire in suae sedis studio, ad eum direxit. Quae Damasi verba arbitramur intelligenda de jam indicato catalogo usque ad Liberium ejus decessorem deducto. Epistolas utriusque hac de re, et sancti Hieronymi, et sancti Damasi ex Codicibus mss. praeponimus. Idem sanctus Hieronymus, de Scriptoribus ecclesiasticis, cap. 15, statuit sanctum Clementem quartum post Petrum Romanum pontificem, siquidem, inquit, secundus [Col. 0168A] Linus fuit, et tertius Anacletus, etsi plerique Latinorum secundum post Petrum apostolum putent fuisse Clementem. Ubi opinamur nomine Latinorum indicari hunc Catalogum a sancto Damaso missum ad sanctum Hieronymum, qui etiam lib. I, adversus Jovinianum appellat Clementem successorem apostoli Petri, et in cap. LII, Isaiae scribens, ait, eum post Petrum Romanam rexisse Ecclesiam, scilicet interposito ad modicum tempus sancto Lino, cui successisse Clementem tradunt Optatus Milevitanus, lib. II, et sanctus Augustinus, epist. 165.»
5. Hactenus Henschenius de antiquiore catalogo, circa cujus sententiam nonnulla habuit v. c. Papebrochius, quae corrigenda duxit. Duos enim catalogi auctores facit Henschenius, Antherum scilicet prioris, [Col. 0168B] et Damasum posterioris partis, quam tamen posteriorem partem a quatuor diversis compositam fuisse, credidit Papebrochius; unde in Propylaeo ad Acta sanctorum Maii sequentia notavit: «Secunda ergo pars inciperet a dicto Pontiano, et in hac passim majora pontificum elogia referuntur, iidem consules repetuntur, dies ordinationis et mortis pontificum assignantur. Et haec pars quatuor successive auctores videtur habuisse nonnulla styli diversitate dignoscendos; quorum primus cum sancto Felice finiverit, secundus tres hujus successores adjecerit, Eutychianum, Caium, et Marcellinum; tertius junxerit Marcellum et Eusebium: quartus a Melchiade usque ad Liberii initia scriptionem continuaverit, floruerit autem sub hujus decessore Julio, in cujus [Col. 0168C] elogio praeter morem in prioribus elogiis servatum, habetur accurata basilicarum ab eo exstructarum narratio.» Omitto caetera, quae cum Henschenii sententia superius indicata coincidunt, adeo ut juxta Papebrochium nihil corrigendum sit in ejus verbis, quam quod loco duorum antiquissimi catalogi auctorum, quinque omnino auctores substituendi sint. Circa quam correctionem an felicius processerit quam Henschenius, jam inquirendum est; omnia enim quae de primae, et secundae partis auctoribus a duobus his viris cll. dicta sunt, nullatenus subsistere existimo.
6. Et ut de prioris partis auctore in primis agamus, dicitur auctor fuisse sanctus Antherus papa, de quo catalogus secundus, qui in Felice IV desinit, [Col. 0168D] saeculo sexto conscriptus: « Hic gesta martyrum diligenter a notariis exquisivit, et in ecclesia recondidit. » Alius Romanorum pontificum catalogus tempore Caroli Magni exaratus, et in bibliotheca Palatino-Vaticana asservatus habet de Anthero: « Hic gesta martyrum diligenter exquisivit. » Liber Pontificalis, prout hodie exstat, repetit verba catalogi sexto saeculo contexti, ita ut constanti catalogorum et libri Pontificalis traditione constet Antherum papam gesta martyrum diligenter a notariis exquisita, in ecclesia condidisse. Sed, quaeso, quid haec faciunt ad priorem partem catalogi, in qua a Petro apostolo usque ad Pontianum sola Romanorum pontificum nomina exhibentur, nullaque actorum aut [Col. 0169A] martyrii mentio reperitur; praeterquam in Petro, qui unico verbo sub Nerone passus dicitur, et in Pontiano, qui in exsilium missus perhibetur? Si haec pars contineret illa quorum antiqui catalogi meminerunt, nonne gesta pontificum eorumque martyrii genus in illa adnotata fuissent? Haec enim sunt quae Antherus papa a notariis diligenter conquisiisse, et in Ecclesia recondidisse fertur, non autem mera Romanorum pontificum nomina cum consulibus, quibus singuli coeperunt, et desierunt, ut in priori parte antiquioris catalogi, de qua in praesenti agimus. Deinde notandum omnino est, Antherum gesta martyrum conquisiisse, non solum summorum pontificum, sed aliorum quorumcunque fidelium, qui pro Christi fide in dies martyrium obibant, adeo ut gesta, quae [Col. 0169B] ipse in Ecclesia recondidit, potius Martyrologii quam catalogi formam habuisse oportuerit. Subjungit vero auctor libri Pontificalis in Fabiano: Fecit septem subdiaconos, qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum in integrum colligerent. Quo loquendi modo indicatur, cunctos martyrum processus, tormenta, verba, et gesta, a notariis jussu Fabiani diligenter quoque adnotata fuisse.
7. Ut autem clarius constet Antherum papam non esse auctorem prioris catalogi partis, refert catalogi auctor Clementem ante Cletum contra perpetuam Romanae Ecclesiae traditionem, quae in antiquissimo canone missae jam inde a tertio vel quarto saeculo memoriam fecit Lini, Cleti, Clementis, qui est ordo primorum pontificum juxta Romanam Ecclesiam. [Col. 0169C] Fieri ergo non potest quod gesta martyrum a notariis Romanis diligenter conscripta, et ab Anthero papa in scriniis Romanae Ecclesiae recondita, alium ordinem habuerint, et Clementem Cleto praeposuerint. Neque ad hujus catalogi auctorem respexit divus Hieronymus, dum scripsit in Clemente, eum fuisse ordine quartum, tametsi plerique Latinorum secundum post Petrum apostolum fuisse putent. Enimvero per plerosque Latinorum non intellexit divus Hieronymus Romanam Ecclesiam, aut ejus pontifices, sed sanctum Optatum, nonnullosque scriptores Latinos, et forsan auctorem hujus catalogi, qui tempore Liberii vixit, et non Damasus, sed privatus scriptor fuit; unde divus Hieronymus ab hujus auctoris et sancti Optati sententia discessit, [Col. 0169D] et Clementem non secundum, sed quartum a Petro pontificem fuisse statuit. Secundo ponit prior catalogi pars Anicetum ante Pium, quod esse alterum catalogi errorem, ostendunt istorum temporum scriptorum duo omni exceptione majores, Irenaeus nimirum Lugdunensis in Gallia episcopus, et Hegesippus historicus, qui sub Aniceto et Eleutherio Romam venerunt, et quorum testimonia ante MCCCL annos in libris de Historia Ecclesiastica retulit Eusebius Caesareensis in Palaestina episcopus. Sane tam Irenaeus quam Hegesippus tradunt Anicetum fuisse post Pium. Quod etiam tradidit cum communi Romanae Ecclesiae sententia divus Hieronymus, ut facile colligi potest ex iis quae dissertatione II de [Col. 0170A] Romanis Pontificibus demonstravimus. Tertio ponit annos pontificum et consules exordio et fini pontificatuum assignatos, sed adeo in plerisque locis sibi repugnantes, ut tempus annorum et mensium adversetur consulibus, et consulum tempora pauciores, pluresve annos, quam a catalogo exhibentur, designent. Unum e pluribus adduxisse sufficiet. Habet de octavo pontifice antiquior hic catalogus. «Sixtus annis X, mensibus III, diebus XXI. Fuit temporibus Hadriani, a consulatu Nigri et Aproniani, usque Vero III et Ambibulo.» Anni numerantur decem, et menses tres, ubi Niger et Apronianus consules fuerunt aera vulgari 117. Verus autem III et Ambibulus consulatum obierunt aera 126. Ab anno autem 117 ad 126, non possunt numerari anni decem, [Col. 0170B] et menses tres, sed tantum anni novem; ideoque et Godefridus Henschenius in sua chronotaxi protulit pontificatum Sixti ad annum 127. Quod et alibi factum videtur contra morem catalogi, qui ultimos consules exhibere consuevit, quibus occubuerunt pontifices. Atque haec, ni fallor, sufficiunt ad evincendum priorem catalogi partem ab Anthero papa conscribi non potuisse.
8. Videamus jam de secunda parte, quam Henschenius ab uno auctore, nimirum Damaso papa, Papebrochius vero a quatuor diversis auctoribus, qui ab Anthero usque ad Damasi tempora scripserunt, exaratam fuisse putarunt. Utque de primo horum quatuor agamus, credidit Papebrochius, eum cum sancto Felice finiisse, cumque Felix Dionysii [Col. 0170C] successor vixerit circa annum 272, ejus partis auctorem ante saeculi tertii finem floruisse. Verum si auctor tertii saeculi partem catalogi ab Anthero ad Felicem composuisset, perspectos procul dubio habuisset sui temporis pontificatus, et consulatus, suisque consulibus pontifices assignasset: et tamen videmus, etiam in hac parte catalogi, saepius consules unius pontificatus misceri cum consulibus alterius pontificatui assignatis. Unde provenit quod frequenter recurrendum sit ad vicariatum, ut quo tempore praedecessor adhuc sedebat verus pontifex, successori assignaretur vicariatus ut sic verificari posset eum quodammodo fuisse pontificem. Ita de vigesimo quarto pontifice habet catalogus: «Stephanus annos quatuor, menses duos, dies viginti [Col. 0170D] unum. Fuit temporibus Valeriani et Gallieni, a consulatu Volusiani et Maximini usque Valeriano III et Gallieno II.» Volusianus et Maximinus fuerunt consules anno 253, quibus ponitur a catalogo initium pontificatus Lucii, unde tunc sanctum Stephanum Lucii vicarium fuisse, scribit Henschenius, qui Stephano tantum tribuit menses quinque post mortem Lucii, iisdem consulibus Valeriano III et Gallieno II, seu anno 255 assignatam in catalogo. Sed quamvis hic locus communis de vicariatu aptus esset ad supplendum multos catalogi defectus, tamen in pontificatu Stephani vix ulla ratione adhibere posset, cum ei non solum duos aut tres annos pontificatus tribuant antiquiores et moderni omnes sed [Col. 0171A] plures res ipsa postulet. Enimvero sanctum Stephanum, ut verum pontificem ultra quinque menses contra rebaptizantes egisse testatur Cyprianus, dum hac in re cum auctoritate pontificia tanquam episcoporum episcopum egisse insinuat. Idem significat Firmilianus agens de petra Ecclesiae fundamentali, de qua Stephanum gloriari solitum, manifeste declarat. Adderem hic plura in hujus rei confirmationem, nisi Papebrochius ipse in notis ad Stephani vitam, quas exhibet in Conatu chronico historico confessus fuisset, haec recte a me notata fuisse, ipseque observasset, ejusdem Firmiliani epistolam datam esse, cum fere vigesimus secundus annus esset a morte Alexandri imperatoris, ut notat Baronius in Annalibus: ea autem acciderit anno 235. Quare [Col. 0171B] Firmiliani epistolam necesse est scriptam fuisse anno circiter 257, quo tempore inter Stephanum, et Cyprianum Carthaginensem, Dionysium Alexandrinum, aliosque, adhuc agitabatur controversia de valore baptismi ab haereticis collato, adeoque anno 255 exstinctus non fuerit Stephanus, ut consules a catalogo assignati indicabant. Haec fere Papebrochius, qui frustra conatus est in notis supradictis tempus Stephani in antiquiori catalogo ex consulibus assignatum suae aerae restituere.
9. Neque majori fundamento nituntur ea quae de secundo, tertio et quarto secundae partis auctoribus notantur. Sine ullo namque teste, sine ullo scriptore, sine ullo antiquitatis monumento affirmatur secundam catalogi partem a tot auctoribus fuisse conscriptam, [Col. 0171C] et gratis omnino statuitur altero auctore Eutychianum, Caium et Marcellinum; altero Marcellum et Eusebium; altero demum reliquos omnes a Melchiade usque ad Liberium fuisse catalogo adjectos. Ut enim a primo incipiamus, quid in Eutychiani, Caii et Marcellini actis reperitur, quod non in aliis anterioribus pontificibus legitur? De Eutychiano habet catalogus: «Eutychianus annis octo, mensibus undecim, diebus tribus. Fuit temporibus Aureliani III et Marcellini usque in diem VII Idus Decembris, Caro II et Carino consulibus.» De Dionysio autem uno ex Eutychiani praedecessoribus: «Dionysius annis octo, mensibus duobus, diebus quatuor. Fuit temporibus Gallieni ex die XI Kalendarum Augusti, Aemiliano et Basso coss., [Col. 0171D] usque in diem septimum Kal. Januarii, coss. Claudio et Paterno.» Quid, quaeso, in his duobus pontificibus est quod diversitatem auctorum indicet? Idem omnino est stylus, eadem methodus notandi tempus, quo uterque pontifex sedit, adeo ut omnia verba unum eumdemque, non plures auctores fuisse indicent. Idem plane de Marcello et Eusebio dicendum, quos Papebrochius ab altero auctore adjectos credebat. De Marcello enim ita habet catalogus. «Marcellus anno uno, mensibus septem, dies viginti. Fuit temporibus Maxentii, a consulatu . . . X et Maximiani VI, usque post consulatum X et VII.» Et de Eusebio: «Eusebius menses IV, dies XVI, a XIV Kal. Maias usque in diem XVI Kalendas Septembris.» In quibus nihil [Col. 0172A] omnino quoad stylum, scribendi methodum, et temporis notas diversum est, solumque in Eusebio desideratur consulatus: quod tamen mirum videri non debet, cum non pluribus annis, et sub diversis consulibus, sed paucis duntaxat mensibus, eodem anno sederit; huic autem anno consulatum addere auctor omiserit, quia in Melchiade Eusebii successore consulatus illius anni allegandus erat. Ita enim catalogus. «Miltiades annis tribus, mensibus sex, diebus novem, ex die VI Nonas Julias a consulatu Maximiano VIII solo, quod fuit mense Septembri, Volusiano et Rufino, usque in III Idus Januarii Volusiano et Aniano coss.» Maximianus solus consul fuit anno, quo periit: tumque suffecti sunt Volusianus et Rufinus, adeo ut omnes hi consules in annum [Col. 0172B] incidant, quo ab auctore catalogi superius assignata fuit mors Marcelli. Unde manifeste colligitur in pontificatu Marcelli ab auctore catalogi studio omissa fuisse consulum nomina, ne ea repeterentur in Melchiade. Quod certe nunquam factum esset, si Marcelli tempus a tertio, Melchiadis a quarto auctore, ut v. c. Papebrochius credebat, huic catalogo inserta fuissent. Ab uno itaque, et eodem auctore secunda pars catalogi conscripta fuit, ut supra indicavimus, tantumque abest ex catalogo colligi posse eumdem a diversis auctoribus contextum fuisse, ut potius ex perpetuo temporum nexu colligatur ab uno eodemque auctore confectum fuisse. Nisi quis dicere velit, auctorem hujus catalogi, annos, menses, et dies ex aliquo anteriori monumento desumpsisse, [Col. 0172C] eo quod illi perpetuo a consulum notis discrepare soleant.
10. Porro non a diversis, sed ab uno eodemque auctore compositum fuisse hunc antiquiorem catalogum, judicavit Cuspinianus, qui eum primo ex manuscripto codice eruit, et commentariis suis in Cassiodori consules inseruit, scribens ad consulatum duorum Geminorum: «Oblatum est mihi pervetus opusculum anonymi auctoris, quo pontifices maximi sub quibus coss. fuerint enumerantur. In eo ita scribitur: Imperante Tiberio Caesare passus est Dominus Jesus Christus duobus Geminis coss. VIII, Kalend. Aprilis. Et post ascensum ejus beatissimus Petrus episcopatum suscipit,» etc. Ex primis hujus [Col. 0172D] opusculi verbis, quae eadem omnino sunt cum primis verbis catalogi, de quo in praesenti agimus, facile colligitur catalogum eumdem esse quem Cuspinianus olim habuit, quemque anonymo auctori tribuit, prout tribuere pergit in operis progressu, ubi catalogi istius mentionem facit, et signanter ad consulatum Saturnini I et Venuvi, agens de Petro his verbis: «Vetustissimum comperi in bibliotheca quadam opusculum anonymi auctoris, quo continentur pontifices Romani sub quibus coss. fuerint a Divo Petro usque ad Marcellinum, qui sub Diocletiano fuit, quemadmodum deinceps narrabimus.» Constanter, et recte affirmat Cuspinianus, vetustissimum opusculum esse antiqui scriptoris anonymi; sed memoria lapsus videtur, dum refert pontifices [Col. 0173A] Romanos usque ad Marcellinum duntaxat in eo contineri. Nam post Marcellinum ex eodem opusculo recenset ad post consulatum X et VII iterum, Marcellum; ad consulatum Maximi VIII et Licinii Melchiadem; ad consulatum Volusiani et Amani Sylvestrum; et ad consulatum Feliciani et Titani Julium, et hunc quidem his verbis: «Auctor ille incertus de Pontificibus horum Coss. sic commeminit: Julius annis XV. M. I. D. XI. Fuit temporibus Constantini a Coss. Feliciani et Titiani ex die VIII Idus Februarii, in diem pridie Idus Aprilis Constantio V et Constantio Caesare Coss. Hactenus auctor de pontificibus maximis, quem citavi, progreditur, nec quidquam ulterius offendi, quoad papae dicti sunt.» Ubi Cuspinianus expresse affirmat, pontifices cum [Col. 0173B] consulibus ultra Marcellinum usque ad Julium primum procedere, prout etiamnum procedunt in nostra catalogi editione, in qua Liberius quidem adjungitur, sed absque consulum adnotatione, eo quod auctor Liberii quidem initium non tamen finem assecutus sit, sed ante Liberium obierit.
11. Neque hoc nostrum duntaxat, sed etiam aliorum de hujus auctoris aetate judicium est, scribente Bucherio, qui integrum catalogum primus edidit: «Hucusque, ad Liberium scilicet, pontificum Romanorum Catalogus ante Liberii mortem concinnatus, quam membrana nonnisi punctis exprimit.» Ubi membranae meminit, in qua tria alia opuscula eodem tempore iisdemque consulibus scripta reperiebantur. Ac primum quidem erat fragmentum Fastorum [Col. 0173C] ab anno Christi 205 ad 354, quo consules erant Constantius VII et Constantius III. Exstabat quoque opusculum de Praefectis Urbi cum hoc titulo: Ex temporibus Gallieni, quis quantum temporis praefecturam Urbis administraverit, in quo iidem praefecti ab anno 254 usque ad annum 354 recensentur, finiente illo his verbis: Constantio VII et Constantio III, Vitrasius Orfitus praefectus Urbi. Demum calendarium antiquum continebatur Valentino cuidam inscriptum sub Constantio, quem ultimum imperatorum recenset, et non divum, ut caeteros omnes, sed dominum vocat; signum manifestissimum quod auctor sub Constantio scripserit, idemque ille sit qui usque ad consulatum Constantii septimum praefata opuscula perduxit, et catalogum Romanorum [Col. 0173D] pontificum sub Constantio his verbis terminavit: Liberius fuit temporibus Constantini et die XI Kal. Junias in diem . . . . . a Coss. Constantii V et Constantio Caesare. Ubi neque consulatus, quo Liberius obiit, neque dies mortis ejus apponitur quia, ut recte Bucherius observat, ante Liberii mortem concinnatus fuit. Idem sentit eruditus Petavius lib. V, cap. 5, Rationarii temporum, ubi scribit: «Vetus indiculus Romanorum pontificum Liberii tempore contextus, quem penes nos habemus.» Et post Petavium Pearsonius, a religione quidem catholica alienus, sed vir acutissimi ingenii et magni judicii, qui, diss. I de successione primorum Romae episcoporum, capite 13, num. 2, ingenue fatetur: «Scriptus [Col. 0174A] est hic Catalogus sub pontificatu Liberii, cu successit Damasus. Fuit igitur ejus auctor ipso Hieronymo paulo antiquior.» Edidit hanc dissertationem inter Opera ejus posthuma Londini, anno 1688, Dodwellus Dubliniensis, qui licet prolixioribus notis et commentariis suis antiquitatem nonnunquam illustrare conetur et id quoque de praesenti Catalogo facere contendat, ejus tamen antiquitati absque ullo fundamento aut ratione detrahit.
I. Antiquior Catalogus Damaso papae tribuitur auctoritate duarum epistolarum, quarum altera a D. Hieronymo ad [Col. 0174B] Damasum, altera a Damaso ad D. Hieronymum scriptae sunt.—II. Harum litterarum germanitatem ex similibus litteris inter opera Damasi a Martio Milesio editis, comprobat Godefridus Henschenius.—III. Adjungit Henschenius nonnulla, ex quibus probare conatur, duos Libri Pontificalis auctores fuisse Antherum et Damasum papas.—IV. Primum Henschenii fundamentum ex litteris a Martio Milesio editis, refutatur, eo quod litterae illae supposititiae sint, recte Erasmi et Labbei censuris notatae.—V. Epistolae quoque Damasi et Hieronymi de Libro Pontificali supposititiae sunt, ut in primis probatur ex stylo Hieronymi, qui plurimum differt a stylo epistolae supposititiae.—VI. Idem confirmatur ex nonnullis epistolae supposititiae insertis, quae veritati repugnant, ut in primis, quod Hieronymus post sumptum presbyteratus gradum Damasi ad pontificatum assumptionem cognoverit, et scire cupierit quis Romanorum pontificum contra canones excessisse cognoscatur.—VII. Neque juvat dicere, Hieronymum id scire cupiisse, quia martyrologio operam dabat. Nam pro illo sufficiebat scire quinam pro Christiana religione martyrii palmam adepti fuerant.—VIII. Damasi quoque epistolam supposititiam [Col. 0174C] esse, ex stylo inculto et rudi ostenditur.—IX. Antiquiorem Catalogum neque a Damaso conscriptum, neque ejus auctoritate probatum prodiisse, neque ad divum Hieronymum transmissum fuisse, monstramus.
1. Inquisivimus superiori capite de pluribus auctoribus, an ab illis tertio saeculo antiquior Catalogus editus fuerit, ostendimusque auctorem illius tempore Constantii imperatoris quarto saeculo scripsisse, sed nomen hucusque ignoratum esse. Nunc inquirendum est de Damaso papa, qui quarto saeculo sedit, num illi forte Catalogus adjudicari possit. Occasionem huic quaestioni praebuerunt duae epistolae, quarum alteram a D. Hieronymo ad Damasum papam, alteram a Damaso ad D. Hieronymum his verbis conscriptas fuisse ferunt:
«Beatissimo papae Damaso Hieronymus.
[Col. 0174D] Gloriam sanctitatis tuae nostra humilitas deprecatur ut secundum apostolicae sedis auctoritatem, quam cognovimus per tuam sanctitatem gubernari, actus gestorum a beati Petri apostoli principatu usque ad vestra tempora, quae scilicet in sede tua gesta sunt, nobis per ordinem paucis enarrare digneris, quatenus nostra humilitas sentiens recognoscat quis meruit de episcopis supradictae sedis martyrio coronari, vel si quis contra canones apostolorum excessisse cognoscatur. Ora pro nobis, beatissime papa.»
«Damasus episcopus urbis Romae Hieronymo presbytero.
Gaudet Ecclesia tuo fonte jam satiata; et amplius [Col. 0175A] sitit curiositas temporum sacerdotalium, ut quod dignum est, cognoscatur; quod indignum, respuatur. Verumtamen gesta pontificum, quae potuimus reperire in sedis nostrae studio, ad tuam charitatem gaudentes direximus. Ora pro nobis ad sanctam resurrectionem, frater et compresbyter. Vale in Christo Deo et Domino nostro. Dat. X. Kalendas Junii, et accepta Kalendas Octobris: missa de Roma Hierosolymam.»
2. Primas has epistolas typis descripsit Godefridus Henschenius: tomo enim primo Aprilis ante Catalogos Romanorum pontificum eas ex antiquis mss. edidit, ac pro germanis habuit, laudans Martium Milesium Sarazanium J. C. Romanum, eo quod typis Vaticanis anno 1638 inter Opera sancti Damasi [Col. 0175B] alias epistolas his plane similes ediderit; pag. enim 121 et sequentis habet epistolam Damasi ad Hieronymum, ex qua supra memoratus Henschenius sequentia excerpsit.
«Damasus episcopus fratri et compresbytero Hieronymo in Domino salutem.
Dum multa corpora librorum in meo arbitrio allata fuissent, contigit, ut et librum Psalmorum in meo animo festinus cognocerem detineri, et memoriam capacitatis meae imbuere cogitavi, frater amantissime, et in Christo semper sacerdos, secundum septuaginta Interpretes . . . . invenire vestigia. Peto etiam charitatem tuam, ut Graecorum psallentiam ad nos dirigere tua fraternitas delectetur . . . Peto ergo per fratrem et compresbyterum [Col. 0175C] nostrum Bonifacium, ut jubeat fraternitas tua rei hujus nobis aperire vestigia. Missa V. Kalend. Novembris.»
Subnectit responsionem Hieronymi presbyteri ad Damasum.
«Beatissimo papae Damaso sedis apostolicae urbis Romae Hieronymus supplex.
Legi litteras apostolatus vestri, poscentes ut secundum simplicitatem septuaginta Interpretum canendum Psalmographum interpretari festinem . . . Precatur ergo cliens tuus ut vox ista psallentium in sede tua Romana die noctuque canatur, et in fine cujuslibet psalmi conjungi praecipiat apostolatus tui ordo: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, sicut erat in principio, » etc.
[Col. 0175D] 3. Editis hisce duabus epistolis, adjungit idem Henschenius: «Non videtur autem S. Damasus ipse conscripsisse priorem Catalogum de Vitis pontificum, sed solum has ad Liberium decessorem suum a variis deductas approbasse et ad sanctum Hieronymum direxisse. Igitur cum Ptolomaeus Lucensis, apud Milesium pag. 21, dicit quod usque Damasum Chronica summorum pontificum vigorem recipiunt, Damaso scribente, eodem approbante, seu subscribente id fieri intelligimus, et quod ipsi Vitae pontificum, ut primo scriptori passim tribuantur a Sabellico, Panvinio et aliis, minus approbamus.» Ipso itaque Henschenio fatente, Damasus non erit proprie auctor hujus antiquioris Catalogi, [Col. 0176A] sed approbator duntaxat. Auctor tamen vixit sub Liberio, ut Petavii testimonio Henschenius comprobat: «Sancto Julio Liberius, cujus tempore hunc veterem Indiculum Romanorum pontificum contextum fuisse, asserit Dionysius Petavius lib. V, qui cum penes se habuit. Post obitum Liberii constitutus est pontifex Romanus S. Damasus, qui rogatus a sancto Hieronymo, gesta pontificum, quae potuit reperire in suae sedis studio, ad eum direxit. Quae Damasi verba arbitramur intelligenda de jam indicato Catalogo usque ad Liberium ejus decessorem deducto. Epistolas utriusque hac de re et S. Hieronymi et S. Damasi ex codicibus manuscriptis praeponimus. Idem S. Hieronymus de Scriptoribus Ecclesiasticis capite 15 statuit S. Clementem quartum [Col. 0176B] post Petrum Romanum pontificem, siquidem inquit, secundus Linus fuit, et tertius Anacletus, et si plerique Latinorum secundum post Petrum Apostolum putent fuisse Clementem: Ubi opinamur nomine Latinorum indicari hunc Catalogum a S. Damaso missum ad sanctum Hieronymum, qui etiam libro primo adversus Jovinianum appellat Clementem successorem apostoli Petri. Et in caput Isaiae LII, scribens ait, eum post Petrum Romanam rexisse Ecclesiam, scilicet interposito ad medium tempus S. Lino, cui successisse Clementem, tradunt Optatus Milevitanus lib. II, et sanctus Augustinus epist. 165.»
4. Hactenus Henschenius, qui ex litteris a Martio Milesio publicatis probare nititur litterarum [Col. 0176C] commercium inter Damasum papam et divum Hieronymum de similibus materiis, ut facilius persuadeat litteras de gestis Romanorum pontificum a se primum editas, et germanas esse, et Damaso papae ac Hieronymo presbytero tribui posse. Verum in prima Antiquitatis illustratae editione miratus fui quod Henschenius non observaverit epistolas de psalmodia Basileae anno 1516 publicatas fuisse per Erasmum, qui de priori circa psalmodiam epistola a Damaso ad Hieronymum conscripta sequentem censuram tulit: «Clarius est quam ut admoneri debeat, hanc epistolam ejusdem esse artificis cujus est ea quae proxime sequitur, et eadem febri laborantis. Deum immortalem! quae fuit impudentia, hoc tribuere Damaso?» Addit de responso Hieronymi ad [Col. 0176D] Damasum: «Mirum est inventum fuisse, qui speravit futurum ut haec epistola, qua nihil fingi potuit insulsius, nec indoctius, nec infantius, a quoquam pro Hieronymiana legeretur.» Et ne Erasmi auctoris suspecti judicio niti velle videamur, censuras ejus novissime confirmat tomo II Collectionis Conciliorum in notis marginalibus ad duas epistolas a Milesio publicatas Philippus Labbeus: «Supposititiae, apocryphae et ineptissimae viris doctis habentur tantumque a stylo Damasi et Hieronymi distant, quantum coelum a terra, et polus antarticus ab artico.» Neque ulteriori probatione haec indigent, cum vel litteras inspicienti eadem plane occurrant, prout ex epistolis per Martium Milesium publicatis adeo clare [Col. 0177A] ostenderam in prima Antiquitatis Ecclesiasticae editione, ut V. C. Papebrochius in Propylaeo ad quartum tomum Maii, pag. III, sententiam Henschenii praedecessoris sui retractandam duxerit, adjungens, se rationibus meis convictum malle epistolas illas ex tomo I Aprilis expunctas.
5. Agnoverat Papebrochius quam eleganti, quam florido stylo, usi erant D. Hieronymus et S. Damasus, quorum plurima opera, de quibus nullus est ambigendi locus, ad manus nostras pervenerunt. Utque de D. Hieronymi operibus id in primis probemus, exstant Epitaphia Paulae, Fabiolae, Lucinii, Marcellae et Nepotiani a sancto illo doctore edita; exstant complura opuscula adversus Helvidium, Jovinianum, Vigilantium, Pelagianos, Montanum, Rufinum, [Col. 0177B] aliosque ipsius Hieronymi vel religionis catholicae adversarios composita: exstant plerique tractatus de virtutibus, innumera Commentaria de Scripturis sacris, et ut finiam, inter diversas epistolas, duae insignes ad Damasum papam conscriptae, quarum altera, ordine 57, sic incipit: «Hieronymus Damaso. Quoniam vetusto Oriens inter se populorum furore collisus, indiscissam Domini tunicam et desuper textam minutatim per frusta discerpit, et Christi vineam exterminant vulpes, ut inter lacos contritos, qui aquam non habent, difficile, ubi fons signatus, et hortus ille conclusus sit, possit intelligi. Ideo mihi cathedram Petri, et fidem apostolico ore laudatam censui consulendam; inde nunc meae animae postulans cibum, unde olim Christi vestimenta [Col. 0177C] accepi,» etc. Altera autem 58 sic orditur: «Hieronymus Damaso. Importuna in Evangelio mulier tandem meruit audiri: et clauso cum servis ostio, media licet nocte, ab amico panes amicus accepit. Deus ipse, qui nullis contra se viribus superari potest, publicani precibus vincitur. Ninive civitas, quae peccato periit, fletibus stetit. Quorsum ista tam longo repetita principio? Videlicet, ut parvum magnus aspicias,» etc. Atque ex his, ni fallor, abunde constat quam eleganti stylo, quam ornato usus sit Hieronymus in litteris ad Damasum papam conscriptis, quantumque ab ipsius scribendi modo differat epistola de gestis pontificum superius exhibita.
6. Dum enim D. Hieronymus aliquid a Damaso papa petebat, ornato sermone et longo repetita exordio [Col. 0177D] Damasum exorare solebat, ut ex duobus praedictarum litterarum fragmentis colligere licet. At epistola de gestis Romanorum pontificum Hieronymo tributa stylo humili, et abjecto sine ullius exordii ornamento statim indicat quod petitur, ut patet ex hoc illius initio: Gloriam sanctitatis tuae nostra humilitas deprecatur. Post quod statim prosequitur: Ut secundum sedis apostolicae auctoritatem, quam cognovimus per tuam sanctitatem gubernari, actus gestorum a beati Petri apostoli principatu usque ad vestra tempora, quae scilicet in sede tua gesta sunt, nobis per ordinem paucis enarrare digneris. Ubi etiam notanda sunt illa verba: Quam cognovimus per tuam sanctitatem gubernari: quibus indicatur hanc epistolam [Col. 0178A] scriptam esse, cum D. Hieronymus in Syria percepit Damasum papam sedi apostolicae praefectum fuisse: quod repugnat iis quae in secunda Damasi epistola supponuntur: ibi enim innuitur D. Hieronymum, cum hanc epistolam scripsit, fuisse presbyterum: factus est autem presbyter a Paulino Antiochiae episcopo, postquam discesserat ex eremo Syriae, ex qua duas supra memoratas epistolas scripserat ad Damasum papam. Adeo ut falsum omnino sit D. Hieronymum jam presbyterum primo cognovisse Damasi promotionem ad pontificatum, et pateat, ab homine aliquo actorum Hieronymi ignaro praedictam epistolam conscriptam fuisse. Neque ex hoc parachronismo tantum, sed etiam ex sequenti barbarismo, quatenus nostra humilitas sentiens recognoscat, [Col. 0178B] constat, praedictam epistolam D. Hieronymo abjudicandam esse, qui eamdem nunquam his verbis conclusisset, vel si quis contra canones apostolorum excessisse cognoscatur. Nam sensus horum verborum obscurus est, contra morem scribendi D. Hieronymi, qui declarasset de quibusnam apostolorum canonibus, et de quonam excessus genere ibi agebat.
7. Quamvis autem supponi posset quod D. Hieronymus tunc Martyrologio operam dabat, et ideo a Damaso papa Catalogum Romanorum pontificum petebat, ut ex eo dignosceret quinam martyrii palmam adepti erant; tamen mirum videri potest D. Hieronymum petiisse a Damaso ut indicaret si quis pontificum praevaricator apostolicorum canonum existens [Col. 0178C] ex hoc mundo discessisset, cum ad Damasum scripserat se cathedram Petri et fidem apostolico ore laudatam ideo consulere, quod haec cathedra sit petra Evangelica, supra quam aedificatam Ecclesiam sciebat; quod Romanorum fides sit illa, quam a Paulo laudatam et nunquam defecturam credebat, ita ut apud solos Petri successores incorruptam Patrum haereditatem servari profiteretur. Haec enim cum Hieronymus in epistolis ad Damasum tradiderit, quo consilio, qua ratione se de quorumdam Petri successorum praevaricatione dubitare, ad Damasum ipsum scripsisset? An forte, si quisquam Romanorum pontificum in aliquo deliquisset, illud ad Martyrologium D. Hieronymi spectare poterat? De sanctis pontificibus eorumque martyriis D. Hieronymus [Col. 0178D] pro conficiendo suo Martyrologio sollicitus esse debebat, et cum Romae in juventute sua studuerit, ac saepius cryptas martyrum ac apostolorum templa, in quibus SS. pontificum corpora recondita erant, perlustraverit, vix credibile est D. Hieronymum latuisse Romanorum pontificum martyria, multoque inverisimilius est Damasum papam solum tria aut quatuor pontificum martyria enumeraturum fuisse in antiquiori Catalogo, si illum ad D. Hieronymum cum epistola superius allata transmisisset. Qua de re statim agemus, cum monstraverimus, quod de Damasi epistola ex stylo dijudicari possit, eam esse supposititiam.
8. Ineptus equidem scribendi modus qui in epistola [Col. 0179A] conspicitur, longe est a Damasi stylo, et loquendi puritate alienus. Incipit namque epistola his verbis: Gaudet Ecclesia tuo fonte jam satiata, et amplius sitit curiositas temporum sacerdotalium. Quae sola sufficere deberent ad epistolam Damaso abjudicandam: praeterquam enim quod D. Hieronymus, dum munus presbyteri primum obtinuerat, non tam multa scripserit, ut Ecclesiam operibus suis repleverit, adeoque verum non sit quod Ecclesia jam esset ipsius fonte satiata, subjungitur: Tamen et amplius sitit curiositas temporum sacerdotalium. Quae verba sicut ineptum sensum reddunt, ita Damaso nequaquam tribui possunt. Quid enim significant tempora sacerdotalia? Num sacerdotes tunc imperium tenebant, aut tunc primum in Ecclesia [Col. 0179B] esse coeperant, in qua ante non fuerant? Nonne temporibus Damasi papae imperatores regnabant sicut sub Damasi praedecessoribus imperii gubernacula tenuerant? Si imperatores ante Damasum gubernarunt, si antea pontifices et sacerdotes in Ecclesia exstiterunt, quid, quaeso, sibi volunt tempora sacerdotalia? Quomodo sitiebat curiositas temporum sacerdotalium? An curiositate ducebantur sacerdotes ad audiendas a D. Hieronymo interpretationes Scripturarum, ut quondam Athenienses rerum novarum cupidi a D. Paulo? Quod si Damasus papa exprimere voluisset hanc sacerdotum cupiditatem, dixisset curiositas sacerdotum, non curiositas temporum sacerdotalium, ut in prima Antiquitatis editione animadvertimus. Quibus adjungere possumus totam [Col. 0179C] hanc Damasi epistolam stylo adeo rudi et inculto scriptam esse, ut nulla periodus in ea reperiatur tam erudito et eloquente pontifice digna, de quo D. Hieronymus libro de Scriptoribus testatur quod elegans in versibus componendis ingenium habuit. Ejus epistolae eleganti stylo conscriptae editae sunt a Martio Milesio et a Luca Holstenio: pleraque item carmina etiamnum reperiuntur in Bibliotheca Patrum edita, et alia marmoreis tabulis insculpta, quibuscum si conferamus constructionem epistolae superius editae, facile constabit has phrases, in nostrae sedis studio, et gaudenter direximus, alio auctore quam Damaso editas. Prodit autem se ipsum auctor hac clausula: Data X Kalendas Junii, et accepta Kalendas Octobris; missa Roma Hierosolymam, quae sicut [Col. 0179D] in nulla aliarum Damasi epistolarum reperitur, ita ab illo fabricata est, qui integram epistolam Damaso supposuit.
9. Atque haec quidem sufficiant de suppositione epistolarum. Nunc solum monstrandum est antiquiorem Catalogum ne quidem Damaso tribuendum esse, licet epistolae illae germanae essent. Quod facili negotio comprobatur, si perpendere velimus illa quae in priori epistola petit Hieronymus, et in posteriori respondet Damasus papa. Petit enim D. Hieronymus ut transmittantur Actus gestorum a B. Petri apostoli principatu usque ad sua tempora, quatenus agnoscat quis meruerit de episcopis supradictae sedis martyrio coronari, vel si quis contra canones apostolorum [Col. 0180A] excessisse cognoscatur. Et respondet Damasus Catalogum pontificum a D. Hieronymo petitum et a se transmissum continere Actus gestorum, aut gesta pontificum, quibus eorum obitus, et mortis genus adnectebatur. De his autem omnibus vix quidquam reperitur in antiquiori Catalogo. Nam vix ulla gesta pontificum in eo commemorantur, et inter tot pontifices, quot a sancto Petro apostolo usque ad Damasum papam sederunt, tantum quatuor martyria enumerantur, Petri nimirum et Pauli apostolorum, de quibus dicitur: Petrus passus cum Paulo die III Kalend. Julii; Pontiani, de quo refertur: In eadem insula (Sardinia) discinctus est IV Kalend. Octobris; Fabiani. de quo narratur: Passus XIII Kal. Febr.; et Cornelii; de quo asseritur: Centumcellas [Col. 0180B] expulsus ibi cum gloria dormitionem accepit. Horum itaque pontificum martyria solummodo commemorantur in Catalogo, qui si a Damaso papa conscriptus aut ipsi probatus fuisset, illeque esset cujus in litteris mentionem facere supponitur, credine potest Damasum caetera pontificum martyria ignorasse? Ignorabat forsan Clementis martyrium toto terrarum orbe celeberrimum? Nihilne omnino supereat de gestis martyrum, quae jubente Anthero a notariis fideliter conscripta et in Ecclesia recondita erant? An mente exciderat quod de Stephani papae martyrio ejus Acta testabantur? Ignorarene poterat quae de Xysti obitu retulerat clerus Romanus, scripserat Cyprianus, et in festo S. Laurentii, qui Xystum post triduum secutus erat, legebat Ecclesia? [Col. 0180C] Latebatne ipsum quid continebat Canon Missae saeculo tertio compositus? Haec, ni fallor, nimis clara sunt, quam ut a quoquam in dubium vocari possint.
I. Catalogus ex ms. codice reginae Sueciae editus, et ex eodem post primam editionem correctus est, ac Clementi locus suus restitutus—II. Dodwelli hac de re cavillationes refutantur, et Catalogum sexto saeculo conscriptum esse, convenit inter omnes.—III. In Codice ms. post Felicem IV duodecim pontificum nomina adduntur cum nota temporum, quae ab imperito aliquo adjecta esse, ex erroribus, qui in hanc appendicem irrepserunt, ostenditur.—IV. Codex reginae Sueciae hanc appendicem exhibens, non continet autographum Catalogum, sed post saeculum sextum scriptus est circa pontificatum Paschalis primi.—V. Ex alio antiquiori codice [Col. 0180D] descriptus est Catalogus, qui etiam continetur in codice Colbertino, tempore Caroli Magni exarato, teste V.-C. Baluzio in litteris ad me datis.—VI. Afferuntur lectiones ex utroque codice, quae differunt ab editione Henscheniana, inter se tamen conveniunt.—VII. Ex dictis colligitur utrumque ms. codicem ex uno eodemque antiquiore codice descriptum esse.—VIII. Catalogus consules, quos ad initium et finem pontificatuum a D. Petro ad Liberium adducit, ex antiquiore Catalogo desumpsit.—IX. Pontificum Acta partim ex antiquiori Catalogo, partim aliunde desumpsit auctor secundi Catalogi, ut variis exemplis probatur.—X. Idem confirmatur ex aliis pontificum gestis, quae commemorat.—XI. Martyrum Acta, quibus auctor Catalogi utitur, saeculo sexto antiquiota sunt. Ordinationes earumque numerum desumpsisse videtur ex regesto sedis apostolicae, quod desinebat in Hormisda.—XII. Auctorem igitur Romanum fuisse, et forsan praefectum archivi, plerisque Catalogi verbis comprobatur.
1. Catalogum de quo in praesenti agimus, ex codice [Col. 0181A] bibliothecae Christinae Suecorum reginae primi nostris temporibus publicarunt Godefridus Henschenius et Daniel Papebrochius in prolegomenis ad tomum I Aprilis, ex quibus et ego in prima Antiquitatis illustratae editione anno 1678, partem illius usque ad Sylvestrum eadem fide descripsi, qua ipsum clarissimi viri in lucem emiserant. Ubi autem Romam pervenissem, et nonnullos errores in editionem irrepsisse suspicatus essem, a sapientissima regina facultatem videndi codicem et cum edito conferendi petii, quod pro suo erga me benevolentia facile concessit. Codicem itaque ms. penes me habui per menses plurimos, et diligenter Catalogum de quo agimus cum edito contuli, et quantum inter se discreparent animadverti. Non solum enim pleraque [Col. 0181B] verba in edito omissa sunt, quae in manuscripto reperiuntur, sed nonnulli quoque pontifices praepostero ordine in edito exhibentur, quae recte in manuscripto leguntur. Fidem huic rei facit ordo quinque primorum pontificum, quo in hoc Catalogo editi sunt ad tomum primum Aprilis. Ibi enim primo loco Petrus, secundo Linus, tertio Clemens, quarto Cletus, et quinto Anacletus recensetur, cum tamen in manuscripto codice reginae Sueciae, qui post ejus mortem cum caeteris bibliothecae suae manuscriptis in Vaticanam migravit, expresse habeatur ordo pontificum, ut sequitur: 1. Petrus, 2. Linus, 3. Cletus, 4. Clemens, 5. Anacletus. Quo etiam ordine Romana Ecclesia pontifices illos recenset in Canone Missae, dum meminit Lini, Cleti, Clementis. Ubi [Col. 0181C] Cletus medius ponitur inter Linum et Clementem, non vero post Clementem collocatur.
2. Atque ex hac Catalogi emendatione refutari potest Henricus Dodwellus, qui in dissertatione singulari de Rom. pontificum primaeva successione, c. 9, § 1, conqueritur ab auctore Catalogi ordinem immutatum esse praepositumque genuino Clementi Cletum supposititium ab iis qui auctorem secundi Catalogi subsecuti sunt: id enim falsum esse jam ostendimus ex ipso codice manuscripto, quem in bibliotheca Alexandrina habemus, et unicuique monstrare possumus. Auctor enim hujus Catalogi Cletum Clementi praeposuit, jam inde a Felicis IV temporibus, sub quibus ipsum scripsisse Dodwellus fatetur his verbis: «Anno enim 530 secundum Catalogum collegit [Col. 0181D] auctor incertus sub Justiniano ad finem Felicis quarti.» Concinit Pearsonius dissertat. I de successione primorum Romae pontificum, cap. 12, num. 6. Ubi Catalogum illum sexto saeculo exaratum esse affirmat. Et ante Pearsonium viri clarissimi Papebrochius, et Henschenius, qui ante prooemium hujus Catalogi notant, tempore Justiniani imperatoris conscriptum esse. Qua quidem in re viris eruditis consentio, cum ex Catalogo ipso deducatur, sub Justino et Justiniano, quorum temporibus illum promiscue in hoc opere ascribimus, fuisse concinnatum: finem namque facit in Felice quarto, qui consulatu Orestis, anno imperatoris Justiniani quarto, et aerae vulgaris 530, obiit.
[Col. 0182A] 3. Neque his obstare debet quod in codice reginae Sueciae post Felicem IV addantur aliorum duodecim pontificum nomina sine ullis Actis modo quo sequitur: 57. Bonifacius sedit ann. 2, dies 25. 58. Joannes sedit ann. 2, menses 3, dies 25. 59. Felix sedit ann. 4, menses 2, dies 12. 60. Bonifacius sedit ann. 2, dies 27. 61. Joannes sedit an. 2, menses 3, dies 5. 62. Agapitus sedit menses 11, dies 17. 63. Silverius sedit ann. 1, menses 5, dies 11. 64. Vigilius sedit ann. 16, menses 6, dies 25. 65. Pelagius sedit ann. 4, menses 10, dies 28. 66. Joannes sedit ann. 12, mens. 11, dies 26. 67. Benedictus sedit ann. 4. 68. Pelagius sedit ann. 10, mens. 2, dies 10.
[Col. 0182B] A B. Petro usque nunc fiunt anni 444 et menses sex, excepto intervallo pontificatus.
Nam ab imperita plane manu adjuncta sunt post tempora Justiniani imperatoris, cum nec anni respondeant Catalogo, neque pontificum ordo in hac Catalogi appendice observetur. Ut enim ab ultimo incipiam: hic tres pontifices Felix, Bonifacius et Joannes in sex pontifices dividuntur, repetitis ipsorum nominibus, ut vel ex eo patet quod inter Felicem IV, in quo desinit Catalogus, et Silverium, quem septimum a Felice quarto recenset appendix, tantum tres pontifices Bonifacius II, Joannes secundus et Agapitus in vera pontificum serie reperiantur. Redundant igitur tres pontificatus in appendice, errore plane inexcusabili, cui accedit erronea temporum nota, de qua secundo [Col. 0182C] loco dicendum suscepimus. Nota enim illa significat a B. Petro usque ad pontificatum Pelagii II, absque tempore sedis vacantis, numerari 444 annos, quod sive a principio pontificatus Petri, sive a fine illius sumas, a vera chronologia mirum in modum aberrat. Pelagius enim secundus pontificatum gessit ante Gregorium Magnum ad finem sexti saeculi, adeo ut plus quam sexaginta anni in computo desiderentur. Non solum enim a Petro usque ad tempus quo appendix illa conscripta est anni 444, sed etiamsi a Petri excessu, qui anno aerae vulgaris 68 contigit, pontifices computemus, anni 522 usque ad Gregorii pontificatum, qui anno 590 coepit, intercedunt; a quibus detracto temporum intervallo sedi vacanti tribuendo, semper manebit ultra quingentos annos [Col. 0182D] inter Petri et Pelagii secundi tempora intercedere.
4. Neque mirum cuiquam videri debet quod in appendice hujus Catalogi tam foedi errores reperiantur. Codex enim reginae Sueciae, ex quo Catalogum typis edimus, non continet ipsius Catalogi autographum, sed transumptum ante plura saecula conscriptum. Codex enim in quo continetur hic Catalogus, continet pag. 1, breve Chronicon ab anno 815, quo Carolus Magnus mortuus est, et Ludovicus ejus filius imperium assumpsit, usque ad annum millesimum, quo consequenter hunc codicem conscriptum fuisse dicerem, nisi ab anno 918 usque ad annum 1000 soli anni descripti essent, et si quid rei gestae adnotetur, aliena manu adjectum esse videatur; ex quo [Col. 0183A] conjicere licet hujus Chronici auctorem vixisse ante annum 918. Solent enim aliqui chronographi in mss. codicibus annos continuata serie ponere, etiam illos qui ipsorum aetatem subsequentur, et si quid vita illorum durante memoratu dignum contigerit, propria manu adnotare, vel si post vitam ipsorum evenerit, posteris adnotandum relinquere. Ex his quidem de aetate manuscripti codicis judicare liceret, si certum esset, Chronicon praefatum ab eodem amanuensi conscriptum fuisse, quo reliqua in opere contenta scripta sunt, qua de re non sine ratione dubium moveri potest. Quantum enim ex charactere judicare possum, hoc Chronicon initio codicis positum cum notitia provinciarum et arbore consanguinitatis Chronicon immediate subsequentibus, recentiori [Col. 0183B] manu adjecta sunt, sicut et in fine nonnulla post aetatem codicis addita leguntur. Porro codex est in folio, forma quadrata, et characteribus aevo Caroli Magni usitatis conscriptus. Unde facile crediderim illis temporibus fuisse exaratum quo scriptus est catalogus Romanorum pontificum, qui pag. 10 exhibetur, et desinit in Paschali I, cui subjicitur nota temporum his verbis: A Passione Domini nostri Jesu Christi usque ad sedem beatissimi Marcellini papae sunt anni 276, menses 8. De apostolatu jam facto Christi martyris Marcellini usque tempus gloriosissimi Domini Caroli regis 25 annis regni ejus, hoc est usque VIII Kal. Aprilis, sunt anni 490 et menses 13. Circa hoc igitur tempus, id est paulo post initium noni saeculi, conscriptus videtur codex quondam reginae [Col. 0183C] Sueciae, nunc bibliothecae Alexandrinae Vaticanae, ex quo secundum Romanorum pontificum Catalogum edimus, quem hujus codicis tabellarius ex alio antiquiori codice descripsit.
5. Certum hujus veritatis argumentum suppeditarunt nuper litterae viri Cl. Antonii Pagii, quibus retulit aliud hujus Catalogi exemplar ms. reperiri in bibliotheca Colbertina: «In bibliotheca Colbertina, inquit, exstat Catalogus, a quo Baluzius vir clarissimus existimat Catalogum reginae Sueciae fuisse descriptum.» De hoc codice frequentibus vicibus quibus Parisiis fui, nihil audiveram, nec quidquam ante Pagii litteras ad finem anni 1680 ad me datas perceperam. Quare magno addiscendae veritatis studio ductus, Lutetiam scripsi ad V. Cl. Joannem [Col. 0183D] Harduinum, ut a Baluzio et varias illius codicis lectiones, et judicium de aetate qua conscriptus est, peteret. Utrumque pro sua humanitate praestitit vir clarissimus Baluzius, cunctaque quam celerrime ad me misit Harduinus. Quare illorum benevolentiae debeo ego, debet respublica litteraria notitiam codicis Colbertini, quae non parum conferet ad discernendum fontem ex quo auctor Libri Pontificalis Acta successorum Petri hausit, ut suo loco videbimus. Adjungo itaque verba clarissimi Baluzii, quibus judicium de ms. codice Colbertino, et varias lectiones Catalogi nostri exhibet: «Codex 1868 bibliothecae Colbertinae, quem constat esse similem ei qui exstabat in bibliotheca reginae Christinae, scriptus [Col. 0184A] est sub imperio Karoli M. Catalogus pontificum Romanorum incipit a S. Petro, et habet hunc titulum: Hic sunt pontifices sanctae Romanae Ecclesiae beati Petri Apostoli. Desinit autem in Adriano I, hoc modo: XCVII Adrianus sedit ann. XXIII. M. X. D. XVII. Postea quidam vetus addidit: XCVIII. Leo papa. » Atque haec sunt prima Baluzii verba, quibus constat de antiquitate codicis ms. ex Catalogo simili, ut puto, illi quem nos diximus contineri in Codice bibliothecae Alexandrinae Vaticanae, qui desinit in Paschali primo.
6. Porro de secundo Catalogo, de quo hic agimus, notat varias lectiones in Gestis pontificum reperiri, quas hic paucis exceptis referemus, eo quod variae illae lectiones potius respectu editionis Henschenianae [Col. 0184B] quam nostri codicis ms. locum habere animadverterim. Sic notat vir cl. legi in Petro: In territurium triumphale via Aurelia III Kal. Julii, quo modo etiam legitur in ms. codice Alexandrino Vaticano, licet habeat editio Henscheniana: Inter Zetarium triumphale III Kal. Junii. Deinde notat Baluzius ex suo codice: Cletus ponitur ante Clementem. Quod idem habet codex Alexandrino-Vaticanus, quamvis Henscheniana editio, nescio qua ratione, aut quo fundamento, Cletum Clementi postponat. Notat insuper Baluzius ex codice Colbertino: In Victore legi, cum Theophilo episcopo Alexandriae de Luna. Quod idem legitur in codice Reginae Sueciae, licet editio Henscheniana loco Alexandriae ponat Caesareae, et Theophilus non Alexandriae, sed Caesareensis episcopus [Col. 0184C] fuerit. Deinde Baluzius ex codice Colbertino in Lucio papa: Capite truncatus est VI nonas Martii, quod etiam habetur in codice Alexandrino, licet in Henscheniana editione legatur: III nonas Martii. Baluzius iterum ex codice Colbertino legit in Damaso: Sedit annos XVII, menses III, dies XI. Fuit temporibus Juliani, fecit bibliothecas duas. Quod idem legitur in codice nostro, licet in editione Henscheniana omittatur: Fuit temporibus Juliani. Demum in Felice papa legit ex suo codice Baluzius: Cessavit episcopatus die I, prout etiam habetur in nostro, licet Henscheniana editio habeat: Cessavit episcopatus per dies III, cum quibus verbis Henschenius finem Catalogo imponit, ubi tamen in nostro ms. codice, ex quo Catalogum describi curavit, sequuntur illa [Col. 0184D] duodecim pontificum nomina cum nota annorum 444, qui a B. Petro usque tunc intercesserunt, quae eadem sequuntur in codice Colbertino, ut vir cl. Baluzius in variis lectionibus ad me transmissis testatur.
7. Et ex his quidem manifeste constat utrumque codicem ms., Colbertinum et Alexandrino-Vaticanum, exhibere eumdem omnino Catalogum, et vel secundum ex primo descriptum esse, ut Pagius retunerat, vel utrumque codicem ex altero antiquiori fuisse desumptum; quod ultimum facile contingere potuit, cum uterque codex Colbertinus et Alexandrino-Vaticanus antiquissimus sit, et characteribus Carolinis conscriptus, et nonnullae variantes lectiones, licet paucae admodum, in utroque reperiantur. [Col. 0185A] Sic Colbertinus in Petro legit Territurium, et via Aurelia, ubi Alexandrino-Vaticanus habet Terreturium, et via Aurilia. In Telesphoro Colbertinus: Et cessavit episcopatus dies VII, ubi Alexandrino-Vaticanus habet, dies VI. In Ygino Colbertinus: Episcopos per diversa loca VII, Alexandrino-Vaticanus, per diversa loca VI. In Aniceto Colbertinus, per diversa loca IX. Vatic. per diversa loca VIII. Item primus: cessavit episcopatus dies VII, secundus, dies VI. Colbertinus in Zephyrino: Episcopus interest, tantum clericus sustinerit, Alexandrino-Vaticanus: Episcopo interest, tantum Clerus sustineret. Atque hae aliaeque variantes lectiones facile convincunt antiquiores codices exstitisse, ex quibus Catalogus Colbertinus et Alexandrino-Vaticanus descripti fuerunt, omnesque [Col. 0185B] hos habuisse originem ex autographo quod sub Justiniano imperatore, post mortem Felicis quarti, conscriptum fuit: quod enim in utroque manuscripto Codice Colbertino et Alexandrino-Vaticano post Felicem adjungantur duodecim pontificum nomina, cum annis, mensibus et diebus quibus sederunt, ab aliquo imperito librario adjunctum fuisse ostendimus, idque temporibus Pelagii secundi factum putamus, quibus librarius ille Catalogum ex autographo describens pontifices post Felicem adjecit, et erroneam illam temporis notam de 444 annis a Petro usque ad Pelagium secundum, qui anno 577 pontificatum adeptus est, adjunxit. Atque satis hactenus de manuscriptis codicibus ex quibus Catalogus publicatur. Nunc de illis quae Catalogo continentur, [Col. 0185C] paucis agendum est.
8. Habet hic Catalogus consules quibus singuli pontifices creati sunt et decesserunt, incipiendo a Petro apostolorum principe et primo Romano pontifice usque ad Liberium, cum quo finit prior Catalogus, et ex quo auctor secundi Catalogi eo usque consulum nomina descripsit, ut tribus potissimum rationibus comprobatur, quarum prima ex consulum nominibus, quae eadem ubique reperiuntur, desumitur. Secunda ex erroribus, qui in utroque quoad consulum nomina iidem ferme comparent. Tertio ex eo quod auctor post Liberium nullos consules posuit in sequentibus pontificibus, eo quod deficiente priori Catalogo non habebat, unde desumeret consulum notitiam. Deficiunt itaque in hoc secundo Catalogo [Col. 0185D] a Liberio usque ad tempora Joannis I et Felicis quarti, quorum duorum tempora auctor per singulos designat, quia sub illis vixit scripsitque; unde et cum iis finem Catalogo imponit.
9. Nec sola consulum nomina, sed nonnulla quoque pontificum Acta ex primo Catalogo auctor secundi Catalogi eo modo desumpsisse videtur, ut tamen licitum sibi crediderit, iis quandoque neglectis, aliunde acta referre. Sic quamvis in primo Catalogo habeatur de Petro: Passus autem cum Paulo die III Kalendas Julias, Coss. suprascriptis imperante Nerone; et auctor secundi Catalogi ex priori habeat: Hic martyrio cum Paulo coronatur . . . adjungit tamen: qui et sepultus est via Aurelia in [Col. 0186A] templo Apollinis juxta locum ubi crucifixus est, juxta palatium Neronianum in Vaticano, inter Zeturium triumphale III Kal. Junias. Quae aliunde desumpta sunt, et errorem continent circa Kalend. Junii, cum legendum sit III Kal. Julias. Idem probatur ex Actis quae prior Catalogus in Pio refert his verbis: Sub hujus episcopatu frater ejus Hermes librum scripsit in quo mandatum continetur quod ei praecepit angelus, cum venit ad eum in habitu pastoris. Quae verba omnino transcripsit auctor secundi Catalogi, adjungens tamen: et praecepit ei ut sanctum Pascha die Dominica celebraretur. Quae aliunde quoque desumpsit. Confirmatur etiam ex iis quae prior Catalogus exhibet in Pontiano: Eo tempore Pontianus episcopus, et Hyppolitus presbyter, exsules sunt deportati [Col. 0186B] in insulam nocivam Sardiniam, Severo et Quintino consulibus. In eadem insula discinctus est IV Kalendas Octobris, et loco ejus ordinatus est Anteros XI Kalendas Decembris, consulibus suprascriptis. Quae auctor secundi Catalogi partim descripsit, partim aliis verbis retulit, partim omisit. Sic enim habet in Pontiano: Eodem tempore Pontianus episcopus et Hippolytus presbyter exsilio sunt deportati ab Alexandro in Sardiniam insulam Bucinam, Severo et Quintiano Coss.: in eadem insula afflictus, fustibus maceratus, defunctus est III Kal. Novembris. Ubi licet pleraque sint ex priori Catalogo descripta, adjuncta tamen sunt nomen Alexandri imperatoris, et modus quo martyrium subiit; mutatum quoque est nomen loci, et dies XI Kal. Decembris in diem III Kal. Novembris commutatus. [Col. 0186C] Quibus accedit quod auctor secundi Catalogi sub Pontiano nullam mentionem faciat Antheri; unde facile apparet auctorem secundi Catalogi Acta quidem nonnulla ex antiquiori Catalogo descripsisse, non tamen eum in omnibus fuisse secutum, sed aliunde quoque ea desumpsisse.
10. Confirmari haec possunt ex iis quae auctor prioris Catalogi habet in Fabiano, Cornelio et Lucio summis pontificibus: nam quae refert in Fabiano, partim descripsit, partim omisit auctor secundi Catalogi. Quae prior Catalogus exhibet in Cornelio, secundus Catalogus plane omisit, et ne verbum quidem ex iis retulit. Quae auctor prioris Catalogi refert in Lucio, auctor secundi fere omnia verbatim descripsit, ut conferenti utrumque hunc [Col. 0186D] Catalogum manifeste patebit. Praeter haec autem acta habet antiquior Catalogus in Marcellino: Quo tempore fuit persecutio, et cessavit episcopatus ann. VII, mens. VI, dieb. XXV. Quae secundus Catalogus sic refert: Quo tempore fuit persecutio magna . . . . . et cessavit episcopatus annos sex, menses sex, dies viginti quinque, persequente Diocletiano Christianos. In quibus verbis, quae ad persecutionem spectant, ex priori Catalogo descripta sunt; quae ad annos sedis vacantis pertinent, mutata sunt; quae ad persecutoris nomen faciunt, aliunde desumpta sunt. Sequuntur demum nonnulla acta in Julio primo, cujus aedificia sacra auctor prioris Catalogi recenset, quorum ne verbum quidem in secundo Catalogo. Unde satis [Col. 0187A] superque ex Actis ipsis confirmatum esse putamus, quod probandum suscepimus, auctorem secundi Catalogi Acta quidem nonnulla ex priori Catalogo descripsisse, licitum tamen sibi existimasse, iis quandoque omissis, aliunde Acta desumere, quae quamplurima in singulis pontificibus refert.
11. Adducit enim complura, ex antiquis sanctorum Actis desumpta, quorum aliqua licet non iis ipsis temporibus conscripta sint quibus contigerunt, saeculo tamen sexto antiquiora sunt omnia, et plerumque ex proconsularibus martyrum gestis et veris sanctorum Actis deducta videntur. Sic dicendum de iis quae auctor hujus Catalogi tradit in Alexandro I de Eventio et Theodulo; quae de Valeriano S. Caeciliae sponso refert in Urbano; quae de B. Lucina tradit [Col. 0187B] in Cornelio; quae de B. Laurentio narrat in Xysto, cujus martyrii Acta D. Ambrosii temporibus reperiebantur. Nec sola martyrum Acta sed statuta quoque pro disciplina Ecclesiae edita exhibet auctor in singulis pontificibus: refert enim in Lino quod statuerit ut mulier in ecclesia velato capite introiret; in Xysto, quod constituerit ut ministeria sacra non tangerentur, nisi a ministris; in Aniceto, quod jusserit ne clericus comam nutriret: in Victore, quod statuerit ut pascha die Dominico celebraretur: in Lucio, quod praeceperit ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent; et sic in aliis pontificibus, quae nimis longum esset singula enumerare, et facile videri possunt in ipso Catalogo, ex quo hoc unum duntaxat adjungam quod [Col. 0187C] in singulis pontificibus referat quot ordinationes fecerint, et quot episcopos, sacerdotes, ac diaconos consecrarint, incipiendo a Clemente I, in quo refert: Hic fecit ordinationes tres, presbyteros 10, diaconos 2, episcopos per diversa loca 5. In Evaristo: Hic fecit ordinationes quatuor, presbyteros 17, diaconos 9, episcopos per diversa loca 15; et ita in aliis pontificibus usque ad Hormisdam, in quo auctor non adnotat numerum ordinationum, diaconorum, sacerdotum vel episcoporum, sed simpliciter refert: Hic fecit ordinationes, presbyteros, episcopos per loca. Et in Joanne Hormisdae successore: Hic ordinationes fecit per loca. In Felice autem, Joannis successore, in quo Catalogus desinit rursus habet numerum his [Col. 0187D] verbis: Hic fecit ordinationes duas, presbyteros quinquaginta quinque, diaconos quatuor, episcopos per loca viginti novem. Ex quibus colligo auctorem ex aliquo Romanae Ecclesiae regesto aut monimento ante Hormisdae tempora conscripto desumpsisse notitiam ordinationum; ideo autem neque in Hormisda, neque in Joanne, sed solum in Felice IV adnotasse, quia desidente regesto aut monimento, non habebat aliam hac de re notitiam quam quae tempore Felicis quarti, sub quo vivebat, ad aures suas pervenerat.
12. Atque haec quidem sufficiant de secundo Catalogo, de quo, quia sequentibus capitibus multa alia observabimus, hoc loco inquirendum restat a quonam auctore hic Catalogus et ubinam compositus [Col. 0188A] fuerit. Ac de nomine auctoris nihil mihi compertum est, cum Catalogus scriptus sit sexto saeculo, quo nemo e veteribus Acta Romanorum pontificum collegisse memoratur. Quantum tamen ex Actis ipsis colligi videtur, auctor Romae floruit, et archivo apostolico forsan praepositus fuit. Quod enim auctor Romae scripserit, indicat magna rerum Urbis et agri Romani notitia quam habuit. Omnia coemeteria, etiam quam longissime ab Urbe sita, omnia sepulcra martyrum, etiam in cryptis et cavernis posita, omnes ecclesias et regiones Urbis, omnes reliquias et titulos, omnes vias viarumque distantias, caetera demum omnia perspecta habuit. Quod autem archivo apostolico forsan praefectus fuerit, deduci videtur ex iis quae habet de Leone Magno: Hic fecit epistolas [Col. 0188B] multas exponens fidem catholicam rectam, quae hodie archivo Ecclesiae Romanae tenentur. Et ex actis Hormisdae, in quibus auctor refert, ex mandato Justini omnes episcopos libello catholicae fidei subscripsisse: Qui textus libelli, inquit, hodie archivo reconditus tenetur. Quomodo enim auctor Romanum archivum citasset, nisi illud vidisset eique forsan praepositus fuisset. Ille sane quae de singulorum pontificum decretis, de eorum gestis, de episcoporum, presbyterorum et diaconorum ordinationibus ubique affirmat, clare indicant auctorem ea omnia ex regestis archivi desumpsisse, adeo ut, si sedis apostolicae bibliothecarius non fuerit, accessum ad bibliothecam pontificiam habuisse censendus sit.
I. Liber Pontificalis primum a Petro Crabbe tomis Conciliorum insertus, saepius deinde a Baronio citatus in Annalibus, typis demum Moguntiae anno 1602 integre excusus est.—II. Post Moguntinam editionem prodiit Parisiensis Annalibus Fabrotti, qui ei variantes lectiones ex quinque mss. codicibus subjecit, quorum duo in Bibliothecis Germaniae, tres in Galliarum bibliothecis exstant.—III. Opus, quod Annibal Fabrottus se incorrectum reliquisse fatetur, Lucas Holstenius ex codicibus Vaticanis, Regiis, Medicaeis, Cassinensibus, et Farnesiano omnium antiquissimo corrigendum suscepit: ejusque verba de mss. codicibus, quibus usus est, afferuntur.—IV. Ex codice Farnesiano adducitur fragmentum vitae Sergii II, hactenus ineditum, et variantes lectiones ex autographo Holstenii exhibentur.—V. In Libre Pontificali additae sunt complures donationes piae, basilicis Urbis factae.—VI. Complura quoque martyrum Acta, inter quae licet nonnulla ex monumentis dubiis desumpta [Col. 0188D] sint, illa tamen ab antiquiori aevo, et quandoque a primis Ecclesiae saeculis extitisse constat.—VII. Acta pontificum a Petro apostolo usque ad Constantinum papam breviora, a Constantino usque ad Stephanum sextum ampliora sunt, adeo ut totam ferme historiam ecclesiasticam comprehendant.
1. Postquam egimus de duobus antiquioribus Catalogis Romanorum pontificum, restat ut de Libro Pontificali tractemus, quem primus ex mss. codicibus eruisse videtur Petrus Crabbe, qui eum editioni Conciliorum Coloniensi anni 1538 inseruit hoc titulo: Liber Pontificum a Petro papa usque ad Nicolaum papam I, in quo eorum gesta describuntur, primorum per Damasum papam, reliquorum autem per alios veteres ac fide dignos. Vitas primorum pontificum a Petro usque ad Liberium citat ex Libro Pontificali [Col. 0189A] Damasi, reliquorum vero a Damaso usque ad Leonem tertium citat ex Libro Pontificali. Cujus vestigiis inhaerentes Laurentius Surius, et qui Surium subsecuti sunt, Conciliorum compilatores, Romanorum pontificum Vitas sparsim collectioni Conciliorum inseruerunt, uti et Annalibus plura Libri Pontificalis fragmenta inseruit Baronius, qui cum ex mss. codicibus libri istius lectiones frequenter emendasset, occasionem praebuit auctori praefationis, quae libri hujus editioni Moguntinae anno 1602 typis Joannis Albini publici juris factae praeponitur, asserendi: «Quod variae lectiones vel ex duobus Conciliorum tomis Surianae editionis, vel ex Annalibus Baronianis; in quibus verba Anastasii passim in singulis pontificibus, paucis praetermissis, citantur, [Col. 0189B] sunt desumptae.» Porro Anastasii mentionem facit, quia sub nomine illius Librum Pontificalem ediderat, hoc illi praefixo titulo: Anastasii S. R. E. bibliothecarii Historia de Vitis Romanorum pontificum a Petro apostolo usque ad Nicolaum I, nunquam hactenus typis excusa. Deinde Vita Adriani II et Stephani IV, auctore Guillelmo bibliothecario ex bibliotheca Marci Velseri Augustanae R. P. II. viri.
2. Quod si quisquam petat qua ratione editio Moguntina anni 1602 vocetur prima hujus Libri Pontificalis editio, cum ante tot annos eum edidisset Crabbe in editione Conciliorum Coloniensi, facilis est hujus quaestionis responsio, quod nimirum Crabbe hunc Librum Pontificalem neque integrum, neque uno et continuo contextu edidisset, prout ex ms. [Col. 0189C] codice Marci Velseri triumviri Augustani prodiit, addito nomine auctoris, qui Anastasius Bibliothecarius supponitur, sub quo nomine Annibal Fabrottus anno 1648 in fol. typis regiis eumdem Librum Pontificalem edidit cum plerisque variis lectionibus, quas ex variis mss. codicibus desumptas operi subjecit. Ac primo quidem ex binis mss. codicibus Marquardi Freheri, quorum alter in Leone IV, alter in Stephano VI, desinit. Deinde adjungit alias variantes lectiones ex duobus codicibus, regio nimirum et Mazarino, quorum ultimus hunc titulum praefert: Incipit Series Pontificum Romanorum, qui in sede B. Petri apostoli ab ipso usque ad hoc tempus sederunt. Refert autem inter alia ex his duobus codicibus in Sylvestro fragmentum donationis Constantini satis [Col. 0189D] amplum, quod in nullis aliis Libri Pontificalis codicibus hucusque reperi. Unde conjeci librum in illis codicibus interpolatum esse, eosque recentiori manu conscriptos fuisse; qua in re confirmatus sum ex iis quae Annibal Fabrottus adnotavit circa finem harum lectionum de Romanorum pontificum Vitis, quas continent usque ad Martinum V. Antiquior proinde est codex Thuanus, cujus variantes lectiones praedictis subjecit cum hoc codicis titulo: Incipit liber Episcopalis, in quo continentur Acta B. Pontificum Urbis Romae. Mutilus est et desinit in Stephano IV, ut Annibal Fabrottus fatetur in fine, praefatus initio operum Anastasii, hunc Librum Pontificalem mendis scatere. «Auctorem hunc mendis scatere non inficior, [Col. 0190A] inquit, et fortasse praestabat paucorum eum manibus teri, quam denuo cum tot mendis prodire. Sed omnino melius est, etiam inemendatis auctoribus frui, quam eis penitus carere. Interim dum melior editio curetur, varias lectiones ex tribus codicibus veteribus excerptas adjecimus, quorum ope sine dubio castigatior editio poterit adornari. Usi autem sumus regio codice, et Mazarino, quo Gabriel Naudeus, praecellentis doctrinae vir, eminentissimi cardinalis bibliothecam auxit. Uterque autem videtur ab eodem exemplari manasse, in paucis enim invicem differunt. Contuli etiam cum codice Thuano, antiquissimo illo quidem, sed scribae librarii inscitia in multis haud satis emendato.»
3. Cum ex praedictis Annibalis Fabrotti verbis [Col. 0190B] manifeste appareat editiones Libri Pontificalis ad suum usque tempus mendis repletas fuisse, et meliorem editionem ex mss. codicibus curari posse, curam hanc in se susceperat vir doctissimus, praedecessor quondam meus, Lucas Holstenius, qui Anastasii historiam de Vitis Romanorum pontificum editionis Moguntinae cum praestantissimis totius Italiae mss. codicibus contulit, ut illam correctiorem emendatioremque ederet. Autographum Holstenii ex libris Moroni emptum in bibliotheca Vaticana reposui, in cujus primo folio manu Holstenii adnotata sunt sequentia: «De mss. codicibus, ad quos Anastasium contulimus. Quae a principio libri usque ad paginam 53 atramento notata sunt in margine, variae lectiones sunt ex codice ms. Vaticano, qui fuit sacri monasterii [Col. 0190C] Casinensis, vel ex sanctuario Mombritii, vel etiam collectione Canonum Anselmi Lucensis, quae manuscripta exstat in bibliotheca eminentissimi cardinalis Barberini. Quae minio notata a principio usque ad eamdem paginam 53, sunt variae lectiones optimi codicis manuscripti Florentini, ex bibliotheca conventus S. Marci. Inde pagina 54 incipiunt collationes ms. Farnesiani scriptis litteris majusculis, quo nihil antiquius exstare puto in hoc genere, et codex haud dubie ante natum Anastasium scriptus fuit, vel sane eo tempore quo ipse Anastasius vixit. Et quia collationes Farnesiani codicis minio scriptae sunt usque ad paginam 63, hoc est usque ad Bonifacium IV, idcirco ad distinguendum codicum diversorum lectiones, a pagina 54 usque ad 64 collationes Codicis [Col. 0190D] Florentini atramento notavi. Inde a pagina 63 usque ad 72 . . . ad Vitam S. Eugenii, Farnesianae collationes atramento, Florentinae minio notatae sunt. Iterum a pagina 72 usque ad paginam 107, ubi incipit Vita Zachariae PP., Farnesiana minio, Florentiniana atramento collata sunt. Pag. 107 Vita Zachariae in Farnesiano desideratur, collationes ex Florentino codice minio notatae sunt usque ad paginam 115, ubi Farnesianus iterum incipit. Ubi iterum Florentinae lectiones atramento notantur usque ad paginam 136, inde rubro usque ad mediam paginam 138. Inde enim iterum atramento notantur usque ad principium paginae 143, nam inde usque ad paginam 158 Florentini codicis lectiones signantur rubro, atque ibi [Col. 0191A] in Vita Adriani desinit. Habui deinde alium codicem manuscriptum Longobardicum antiquissimum, ex eadem bibliotheca conventus S. Marci, multo vetustiorem priore, ejus lectiones atramento notavi, ubi cum Farnesiano et Florentino convenit, lectiones dictorum codicum linea nigra subduxi, qua hujus optimi codicis consensus notatur: sed ubi peculiare quid habet, atramento signavi, opposita nota Fl. 2, hoc est Florentinus codex 2. Desinit autem codex iste in Leone II, pag. 80. Praeterea mutilus est a pag. 47 usque ad pag. 58. Cum hoc codice Florentino 2 in omnibus ferme consentit cod. Vatic. 5269, qui desinit in Gregorio II. Hujus codicis notae sunt Vatic. minor. vel V. M.»
4. Fideliter hucusque retuli quae Lucas Holstenius [Col. 0191B] initio adnotavit, ex quo nemo non videt quam immensi laboris opus vir aeterna memoria dignus ex praestantissimis Vaticanae, Regiae, S. Marci Florentinae, Casinensis, et Farnesianae bibliothecarum codicibus inchoaverit, et morte praeventus nobis imperfectum reliquerit, ex quo, ne tantus labor pereat, post hanc dissertationem Librum Pontificalem a B. Petro usque ad Felicem quartum edemus, caetera relinquentes iis qui integro Libro Pontificali edendo animum intendunt. Sunt enim complures post Felicem quartum lectiones, quae ad corrigendum opus illud facere possunt. Sunt etiam quaedam fragmenta in Vita Sergii secundi, quae ex antiquissimo codice Farnesiano in fine retulit, ex quibus pro specimine sequentia referimus. In Vita namque Sergii II, post [Col. 0191C] illa verba: «Quod nullus pontificum per tot annorum curricula ad tanti decoris speciem perducere arbitratus est.» Sequitur in ms. Farnesiano: «Hic sanctissimus praesul formam, quae Jovia vocatur, quae per evoluta annorum spatia demolita atque a ruinis plena existebat, prospiciens, sicut benignus et pius pastor a noviter eam restauravit: et tanta aqua abundanter praefulsit, qua pene totam civitatem satiavit. Hujus temporibus fluvius, qui appellatur Tiberis, alveum suum egressus est et per campestria dedit. Intimuit etiam inundatione aquarum multarum per indict. octavam mensis Novembris die XXII, quod agebatur Sabbatum Natalis sanctae Caeciliae martyris, et ingressus est per posterulam quae appellatur Sanctae Agathae, in Romanam urbem, hora prima diei. [Col. 0191D] Transcendit interea in aliquibus locis, et muros Urbis, et egressus est in ecclesiam B. Laurentii, quae appellatur Lucinae, et exinde ingressus est ad Beatam semperque Virginem Dei Genitricem, quae posita est in via Lata: et inde transivit ad Beatum Marcum, per plateas se extendit, agros desertavit, eradicans arbusta. Hujus hora noctis aquam amovit, et fluvius ad proprium suum regressus est alveum,» etc.
5. Atque ex his quidem patet quo in pretio habendae sint variae illae lectiones et fragmenta ex mss. codicibus a Luca Holstenio excerpta; cumque omnia edere ad institutum nostrum minime pertineant, a reliquis recensendis abstinebimus, et ad ipsum Librum Pontificalem redeuntes nonnulla observabimus [Col. 0192A] quae ad rem nostram magis faciunt. Ac illud in primis notatu dignum ducimus, Librum Pontificalem ultra pontificum Acta a secundo catalogo exhibita continere quamplura alia, ut inter alia videre est in Clemente, Cornelio et Marcello pontificibus. Quae autem in Sylvestro adduntur, longe clarius monstrant id quod probandum suscepimus. Acta enim S. Sylvestri sunt triplo ampliora, quam illa quae exhibentur a secundo catalogo. Consistunt autem praecipue in donationibus piis, quas Constantinus fecit pro Urbis et agri suburbani ecclesiis. Post Sylvestrum frequenter addita sunt ab auctore Libri Pontificalis, quae a pontificibus Romanis oblata sunt Urbis ecclesiis et basilicis. Sic in Damaso papa, Innocentio, Bonifacio I, Sixto III, Leone I, Hilaro, Simplicio, [Col. 0192B] Symmacho et reliquis pontificibus eorumdem successoribus ut quisque ex ipso Libro Pontificali facil videbit.
6. Praeter donationes vero in Libro Pontificali continentur plura martyrum Acta, inter quae licet nonnulla supposititia sint, antiqua tamen et primis Ecclesiae saeculis conscripta videntur. Sic in Clemente citatur quidem epistola ejus ad Jacobum, illa tamen, licet Clementis non sit, ei ante Eusebii tempora tributa fuit. In Marcellino mentio fit ejus lapsus et poenitentiae, quae quamvis desumpta sint ex Actis antiquissimis concilii Sinvessani, Acta tamen illa ante Isidori Mercatoris aetatem concinnata fuerunt. In Eusebio mentio fit inventionis sanctae crucis opera Cyriaci Judaei, quae licet desumpta sint ex Actis a [Col. 0192C] Gelasio papa rejectis, Gelasii tamen aetate antiquiora sunt. Pauca quaedam alia narrantur de pontificum martyriis, quae licet ex Actis interpolatis excerpta sint, Acta tamen semper reperientur ab antiquioris aevi auctoribus conscripta fuisse, ut quae de Pontii aliorumque nonnullorum martyrum Actis superius adducta sunt. Reliqua omnia ex sinceris et minime interpolatis martyrum Actis, vel ex publicis notariorum sedis apostolicae tabulis, vel ex probatorum scriptorum operibus desumpta sunt.
7. Omitto Acta ipsa Romanorum pontificum, in quibus a Petro apostolo usque ad Constantinum papam recensendis auctor Libri Pontificalis breviter se expedire solet. A Constantino autem papa usque ad Stephanum sextum adeo diffusus est, ut merito [Col. 0192D] dici possit, totam historiam ecclesiasticam sub istorum pontificum Vitis comprehendisse: exhibet enim quaecunque Romae, quaecunque in Italia, quaecunque in Europa et Oriente ipso acta sunt in rebus ecclesiasticis ab imperatoribus. Sic in Constantino narrantur quae Constantinopoli contigerunt. Sub Justiniano et Philippico, in Gregorio secundo, quae contra Agarenos, in Hispania a Gallis; Constantinopoli a Leone principe peracta sunt. Describit Longobardorum invasiones, Francorum pro Ecclesia bella, aliaque quamplurima, quae vix alibi reperire est adeo exacte, adeo clare descripta. Desinit in Stephano sexto cum illis verbis: Eos de coelo auxilium petere debere contra flagellum imminens, et mox laeta. Caetera [Col. 0193A] desiderantur: unde patet Vitam hanc esse mutilam, et aliquid desiderari in Libro Pontificali quod ex integriori exemplari suppleri poterit.
I. Duae epistolae Damasi papae et Hieronymi presbyteri in mss. codicibus Libro Pontificali praepositae sunt. Unde a nonnullis Liber Pontificalis Damaso papae tribuitur.—II. Damasum non esse auctorem Libri Pontificalis, D. Hieronymi auctoritate ostenditur, et ex omnibus scriptorum testimoniis comprobatur, qui post Bedam Librum Pontificalem sine ulla Damasi mentione citarunt.—III. Adducuntur S. Ancelmi Lucensis et card. Deusdedit loca ex gestis Damasi citata, quae tamen non ex Libro Pontificali Damaso papae tributo, sed ex specialibus Damasi gestis per Monbritium editis desumpta sunt, et nihil faciunt ad praesentem quaestionem.—IV. Neque mss. codices Vaticani, quibus Liber Pontificalis continetur, [Col. 0193B] Damasum auctorem habere potuerunt, eo quod plurium Damasi successorum vitas contineant, unde tertii codicis scriptor expresse notavit, Damasum non potuisse nisi usque ad sua tempora scribere.—V. Petri Lambecii sententia affertur de priori Libri Pontificalis parte a notariis apostolicae sedis, diversis quidem temporibus, sed eodem stylo conscripta, et a Damaso papa in tabulis Vaticanis reperta ac ad Hieronymum transmissa.—VI. Lambecii sententia examinatur, et ostenditur, quod notariis apostolicae sedis tanquam auctoribus prior Libri Pontificalis pars tribui non possit—VII. Neque a Damaso papa probata fuit, ut ex pluribus, quibus scatet, erroribus, et ex styli ruditate ac uniformitate a Petro usque ad eos qui septimo saeculo sederunt monstratur.
1. Cum superiori capite monstraverimus antiquiorem Catalogum non esse illum cujus mentio in epistolis Hieronymi et Damasi papae reperitur, inquirendum est hoc capite an forsan de Libro Pontificali in praedictis litteris agatur. Rationem dubitandi praebent [Col. 0193C] plerique codices manuscripti, in quibus hae duae epistolae Libro Pontificali praeponuntur. Sic libro II Commentariorum testatur Lambecius, quod sub numero 277 asservetur in bibliotheca Caesarea «volumen membranaceum pervetustum, magnique pretii in 4, quo continetur historia Romanorum pontificum, quae vulgo quidem Anastasio bibliothecario tribuitur, in hoc autem et aliis quatuor bibliothecae Caesareae codicibus mss. ascribitur S. Damaso papae, nempe propter praefationis loco illi praefixas epistolas, quarum una incipit: Beatissimo papae Damaso Hieronymus. Gloriam sanctitatis tuae nostra humilitas deprecatur. Et secunda: Damasus episcopus urbis Romae Hieronymo: Gaudet Ecclesia tuo fonte satiata. Propter [Col. 0193D] has igitur duas epistolas, pergit ibidem Lambecius, quae non solum in jam memoratis augustissimae bibliothecae Caesareae, verum etiam aliarum illustrium bibliothecarum codicibus quibusdam mss. historiae isti de Vitis pontificum Romanorum praefixae sunt, creditum a nonnullis est omnium illarum Vitarum, quae eo opere continentur a S. Petro apostolorum principe usque ad sanctum Damasum, ipsum sanctum Damasum esse auctorem.»
2. Quamvis autem Lambecius hanc quorumdam opinionem proponat, recte tamen observat complures illi contradicere tum ob alias rationes, tum ob eam praecipue quod D. Hieronymus libro de Scriptoribus Ecclesiasticis opera Damasi papae recensens, nullam [Col. 0194A] Libri Pontificalis mentionem faciat: «Damasus, inquit, Romanae Urbis episcopus, elegans in versibus componendis ingenium habuit, multaque et brevia opuscula heroico metro edidit, et prope octogenarius sub Theodosio principe mortuus est.» Huc etiam accedit quod nemo Librum Pontificalem Damaso tribuerit ex omnibus illis qui eum citarunt a Venerabilis Bedae temporibus usque ad posteriora haec saecula. Ut enim omittamus tempora quae inter Damasum papam et Venerabilem Bedam media sunt, quibus apud nullos scriptores Libri Pontificalis mentio reperitur, Beda primus, quod sciam, mortalium, citavit in Martyrologio suo ad VIII Idus Augusti nonnulla de morte Sixti ex Gestis pontificalibus, quae nec Damaso, nec alicui particulari auctori [Col. 0194B] tribuit. Hincmarus archiepiscopus Rhemensis, qui saeculo nono scripsit, epistola 28, ad Nicolaum primum, hujus libri sub titulo Libri episcopalis meminit, quem nulli plane auctori ascribit. Rodulphus presbyter, qui eodem tempore cum Hincmaro Rhemensi vixit, in vita Rabani abbatis, per Browerum lib. III inter Antiquitates Fuldenses edita, quaedam de reliquiis sanctorum ex Gestis pontificalibus citavit, sed nequaquam ea Damaso tribuenda esse dixit. S. Ivo Carnotensis Episcopus saepius parte IV Decreti Librum Pontificalem citat, sed nullibi eum a Damaso auctore conscriptum fuisse prodit. Titulus capitis 94 est iste: De libris Gelasii ex Libro Pontificali. Titulus capitis 124: Item de confirmatione sextae synodi ex Libro Pontificali. Romualdus, qui a Luca Holstenio [Col. 0194C] presbyter, ab aliis Salernitanus episcopus dicitur, in Historia, quae manuscripta Romae asservatur, hunc librum simpliciter Pontificalem vocat; Ut, inquit pagina 80, in Pontificali legitur. Et ut finiam, Laborans cardinalis in compilatione decretorum hactenus non edita, quae in archivo basilicae principis apostolorum de Urbe, cui haec scribens praepositus sum, reperitur, bis mentionem facit hujus libri, cui titulum Gestorum pontificalium tribuit: parte enim II, cap. 10, Gesta pontificalia citat, et parte XI, cap. 6, ex Gestis Romanorum pontificum Agatho natione Siculus, etc. Ubi videre licet Laborantem cardinalem nulli auctori tribuisse librum quo Gesta Romanorum pontificum continentur.
3. Ea Damaso papae tributa esse a S. Anselmo [Col. 0194D] Lucensi, aliquandiu credidi, eo quod libro tertio Decreti, quod manuscriptum reperitur in bibliotheca Barberina legatur: «De Liberio papa et admonitione ejus: ex gestis Damasi papae tit. 120. Iratus est vehementer Constantius imperator contra Liberium, et jussit eum extra civitatem habitare. Habitabat autem ab urbe Roma milliario tertio quasi exsul in coemiterio . . . . . via Salaria. Veniente autem die Paschae vocavit universos presbyteros Romanos et diaconos, et sedit in eodem coemiterio, et dixit: Nolite timere, quia vobiscum non habito in civitate, habetis vicarium nostrum fratrem et compresbyterum Damasum, cujus testimonium vos mihi perhibuistis.» Et paulo post: «Domini sancti et compresbyteri, [Col. 0195A] nolite cogitare de crastino, sic enim dixit magister noster.» Eadem omnino habet cardinalis Deusdedit in manuscripta Collectione Victori III nuncupata, cujus unicum, ut puto, exemplar in bibliotheca Vaticana asservatur. Libro enim II, capite 26, cum in margine auctor collectionis notasset: ex gestis Damasi papae, ponit textum ut Anselmus Lucensis his verbis: Liberio vehementer Constantius imperator iratus est; et jussit eum extra civitatem habitare, etc. Haec enim cum primo intuitu legissem, credidi a duobus his scriptoribus ex Libro Pontificali testimonium afferri, illumque librum Damaso papae ab ipsis tribui. Verum ubi praedictum testimonium in Libro Pontificali nullatenus reperi, errorem meum animadverti, et nequaquam hic Librum Pontificalem, [Col. 0195B] sed Vitam, seu gesta Damasi papae, quae a Mombritio ex antiquis mss. codicibus edita sunt, citari cognovi. Non tribuit itaque beatus Anselmus gesta Romanorum pontificum Damaso papae, et Librum Pontificalem ibi non citavit, idque manifestum fit ex titulo 121: De exsilio Liberii papae, et Felice ejus consilio ordinato ex Pontificali. Testomonium enim quod hac de re exhibet, in Libro Pontificali reperitur, quem ut ex titulis ipsis apparet, a gestis Damasi distinguit, prout etiam distinxit cardinalis Deusdedit, qui libro II, num. 75, ex Romano Pontificali plura pontificum decreta refert, quae omnia in Libro Pontificali reperiuntur, quem nequaquam Damaso tribuendum esse affirmat.
4. Cum ex praedictis sufficienter constet ab antiquis [Col. 0195C] scriptoribus Librum Pontificalem nequaquam Damaso papae tributum fuisse, videndum nunc est de manuscriptis ejusdem libri codicibus, an in iis liber ille Damaso scribatur. Reperiuntur in bibliotheca Vaticana tria hujus libri exemplaria, quorum alterum sub numero 3762 custoditur. Ubi exhibitis folio 1 supra citatis Damasi et Hieronymi epistolis, subnectitur hic titulus: In nomine Domini incipit series pontificum Romanorum, qui in sede B. Petri apostoli ab ipso usque ad hoc tempus sederunt. Exhibet autem Vitas usque ad Honorium III, qui anno 1131 decessit, ita ut hic pontifices reperiantur qui per 700 annos post mortem Damasi sederunt, adeoque Damasus nequaquam hujus Libri Pontificalis auctor esse possit. Secundum exemplar sub num. [Col. 0195D] 5269, pagina 49, post praedictas litteras, refert Catalogum Romanorum pontificum a Petro usque ad Gregorium II, illorumque Vitas sine ullo titulo subnectit, quia optime cognoverat tabellarius Damasum auctorem esse non potuisse Pontificalis hujus Libri, qui tot pontifices a morte Damasi usque ad Gregorium secundum adjungit. Tertium autem exemplar sub num. 3763 Romanorum pontificum Vitas a Petro ad Martinum quintum prosequitur, ac folio primo quidem duas praefatas epistolas ponit, sed hoc titulo eis praefixo: Liber iste intitulatur: Damasus de Gestis Pontificum: sed cum non potuerit nisi usque ad sua tempora scribere, quod superadditum est, alterius est auctoris, cujus nomen non teneo. Notanda sunt codicis [Col. 0196A] verba: licet enim auctor illius manifeste affirmet Librum Pontificalem, quo Vitae Romanorum pontificum a Damaso usque ad Martinum V continentur, Damaso papae ascribi non posse, indicare tamen videtur Vitas pontificum a D. Petro usque ad Liberium Damasi praedecessorem a Damaso ipso fuisse conscriptas. Quam opinionem quodammodo amplexus est Petrus Lambecius libro II Commentariorum Bibliothecae Caesareae, capite 8, ubi sub numero 277 mentem suam explicat sequentibus verbis:
5. «Verisimile, inquit, mihi videtur, primam historiae istius de Vitis pontificum Romanorum originem non tantum S. Damaso multo esse antiquiorem, verum etiam inde a prima notariorum S. sedis apostolicae per S. papam Clementem institutione derivandam [Col. 0196B] et repetendam esse. Cum enim horum notariorum praecipuum munus fuerit gesta sanctorum martyrum sollicite et curiose perquirere, et diligenter adnotata in Ecclesia recondere; simul etiam tunc necessario coeperunt scribi Vitae Romanorum pontificum instar simplicis alicujus Catalogi, quo compendiose indicaretur cujusque nomen, patria, pater, tempus pontificatus, ordinationes, constitutiones, obitus ac sepultura, et cessatio episcopatus usque ad successionem novi pontificis. Post libertatem autem Ecclesiae Christianae, ab imperatore Constantino Magno promulgatam, uti paulatim crevit Ecclesiae Romanae splendor et opulentia, sic etiam Catalogus ille evasit amplior et grandior. Quoniam praeter supra enarrata inseri [Col. 0196C] etiam illi coeperunt, quasi cuidam rationario, exstructiones, instaurationes et exornationes templorum aliorumque locorum sacrorum una cum speciali recensione omnis sacrae supellectilis, omniumque donationum tam mobilium quam immobilium, cum suis redditibus. Hic ergo Catalogus, qui licet diversis temporibus et a diversis auctoribus componeretur, ordine tamen et stylo, ut in aliarum solemnium tabularum continuatione plerumque fieri solet, ubique sibi erat similis, latuit reconditus in tabulario, sive archivo basilicae Vaticanae S. Petri apostolorum principis usque ad pontificatum S. Damasi, a quo cum S. Hieronymus per supra exhibitam epistolam petiisset ut acta pontificum Romanorum a S. Petro usque ad sua tempora sibi enarraret, curavit is antiquam [Col. 0196D] istam historiam pontificalem ex tabulis Vaticanis describi, et Roma mitti Hierosolymam, ideoque eam in responso suo ad S. Hieronymi epistolam non appellat studium suum, sed sedis apostolicae studium. Sic enim revera interpretanda sunt haec verba: Tamen, quod gestum est, quod potuimus reperire nostrae sedis studium, ad tuam charitatem gaudentes direximus. Ipse igitur S. Damasus non composuit historiam illam pontificum Romanorum, sed studio sanctae sedis apostolicae inde a S. Clementis primi temporibus ex diversorum adnotationibus paulatim conflatam, publici tantum fecit juris, et cum sancto Hieronymo communicavit.»
6. Plura sunt in hac Lambecii sententia quae ad [Col. 0197A] trutinam revocari merentur, ut de auctore Libri Pontificalis manifeste constare possit. Quamvis enim Lambecius vere asserat primam historiae de Vitis Romanorum pontificum originem S. Damaso multo esse antiquiorem, et a notariorum S. sedis apostolicae institutione derivandam repetendamque esse, probare tamen non possum quod subjungit his verbis: «Cum enim horum notariorum praecipuum munus fuerit gesta sanctorum martyrum sollicite et curiose perquirere, et diligenter adnotata in Ecclesia recondere, simul etiam tunc necessario coeperunt scribi Vitae Romanorum pontificum instar simplicis alicujus Catalogi, quo compendiose indicaretur cujusque nomen, patria, pater, tempus pontificatus, ordinationes, constitutiones, obitus ac sepultura, et [Col. 0197B] cessatio episcopatus usque ad successionem novi pontificis.» Cum enim, fatente Lambecio, horum notariorum praecipuum munus fuerit gesta sanctorum martyrum sollicite et curiose perquirere, et diligenter adnotata in Ecclesia recondere, sequitur omnino hos notarios praecipuam operam in describendis Romanorum pontificum martyriis impendisse, et Acta illa in Romana Ecclesia reposuisse, adeoque initio Ecclesiae non simplicem et brevem aliquem Catalogum, sed integram pontificum martyrum historiam exaratam fuisse, quae sub Diocletiano forsan deperdita fuit, vix enim ejus memoria apud posteros relicta est, apud quos tamen remansit brevis quidam Catalogus Romanorum pontificum, qui non a Damaso, sed ab homine privato tempore Liberii papae [Col. 0197C] Damasi praedecessoris conscriptus fuit, ut capite praecedenti perspicue ostendimus. Ille autem Catalogus est, et non alius, qui successu temporum variis notitiis auctus fuit, et tempore Justiniani imperatoris in illud opusculum excrevit, de quo sub secundi Catalogi titulo egimus. Probare itaque non possum, quod dicit Lambecius, notariorum Catalogum tempore Constantini magni variis actis et gestis augeri coepisse, et in archivo basilicae principis apostolorum de Urbe repositum fuisse, ex quo eum usque ad Liberii pontificatum a variis auctoribus deductum Damasus papa desumpsit et descriptum Roma Hierosolymam ad Hieronymum misit.
7. Sane inter rationes evidentes quas sibi obstare ipse Lambecius cognoverat, prima quidem illa est [Col. 0197D] quod historia ipsa multis chronographiae erroribus et nonnullis incertis assertionibus referta sit, ut facile probari potest ex iis quae praecedenti capite de antiquioribus Catalogis diximus, quos auctor Pontificalis adeo manifeste secutus est, ut eos descripsisse et in usum suum assumpsisse cognoscatur. Unde eadem ratio, ob quam Anthero priorem partem antiqui Catalogi et Damaso posteriorem adjudicavimus, demonstrat Librum Pontificalem Damaso papae tanquam auctori vel approbatori adjudicandum esse. Secunda vero ratio, ob quam Lambecii opinionem admittere non possumus, ex stylo ejusque uniformitate desumitur: cum enim stylus incultus, rudis et impolitus sit, primorum Ecclesiae saeculorum aetatem, [Col. 0198A] qua Latinae linguae elegantia excellebat nequaquam sapere videtur, cumque uniformis sit in omnibus pontificum Vitis a S. Petro apostolo, usque ad eos qui sexto vel septimo saeculo sederunt, omnino colligitur nequaquam a diversis, sed ab uno eodemque auctore, qui posterioribus saeculis vixit scripsitque, fuisse compositum. Atque hoc omnino in causa fuit, quo communi recentiorum sententia Liber Pontificalis Anastasio Bibliothecario noni saeculi scriptori tributus fuit, ut statim videbimus. Neque igitur licebit mihi admittere, quod Lambecius his verbis adjungit: «Hic ergo Catalogus qui licet diversis temporibus, et a diversis auctoribus componeretur, ordine tamen, et stylo, ut in aliarum solemnium tabularum continuatione plerumque fieri solet, [Col. 0198B] ubique sibi erat similis.» Quamvis enim idem omnino stylus servari possit in illis tabulis, quae vix unum, aut aliud verbum continet, ut in fastis consularibus, in sedium patriarchalium tabulis, Romanorum imperatorum Catalogis, mortuorum diptychis et similibus quibus vix quidquam praeter nomina exhbientur, in illis tamen tabulis, quae ultra nomina pontificum Acta plurima exhibent, ut in Libro Pontificali, vix possibile est a diversis auctoribus eumdem stylum servari, ut cuique perito manifestius patere existimo, quam quod in hac veritate comprobanda tempus teram et lectoribus prolixitate sermonis taedium afferam.
I. Velseri, Bellarmini et Onuphrii Panvinii sententia, quod Liber Pontificalis tribuendus sit Anastasio Bibliothecario.—II. Baronii et Holstenii sententia, qua Liber Pontificalis Anastasio tanquam auctori adjudicatur, tribus modis probari posse videtur.—III. Primo ex eorum testimoniis, qui vel cum Anastasio vel ante eum scripserunt, et tamen sine Anastasii nomine Libri Pontificalis mentionem faciunt, ut Rodulphus, presbyter, Hincmarus Rhemensis, auctor libri Ritualis Carolo Magno tributus, et Venerabilis Beda.—IV. Idem confirmatur eorum testimoniis, qui post Anastasium scripserunt, et Librum Pontificalem absque Anastasii mentione citarunt, ut Anselmus Lucensis, cardinalis Deusdedit, et Ivo Canontensis, Romualdus, Laborans cardinalis, et Bernardus Papiensis praepositus.—V. Demum ex eo quod licet aliqui priorem partem Damaso papae, nemo tamen ante haec ultima saecula repertus sit, qui posteriorem partem Anastasio tribuerit, ut probatur testimoniis Martini Poloni et Zenonis Patavini episcopi.—VI. Secundo probatur [Col. 0198D] auctoritate mss. codicum, qui antiquitate sua Anastasii aetatem superant, et tamen Librum Pontificalem continent.—VII. Tertio probatur ex diversitate styli, ex qua Lucas Holstenius recte collegit, ultimam Libri Pontificalis partem a diversis auctoribus conscriptam fuisse, adeoque uni Anastasio tribui non posse, quamvis id nonnulli recentiores existimarunt.
1. Cum pateat ex iis quae superiori capite diximus, Librum Pontificalem nequaquam Damaso papae tribui posse, hoc capite inquirendum est num Anastasio Bibliothecario tribuendus sit. Sic enim habet Marcus Velserus in praefatione ad Librum Pontificalem, quem anno 1602 sub nomine Anastasii Bibliothecarii edidit: «Quia stylus, totaque scribendi ratio, quae est in Vitis prioribus Damaso hactenus inscriptis (uti quivis non obesae naris lector facile [Col. 0199A] odorari et advertere poterit) prorsus in eam sententiam inclinamus, omnium illarum, licet nonnullis in locis adulterina aliorum adjectione, vel detractione ob summam superiorum saeculorum inscitiam depravatae sint, verum et germanum parentem esse Anastasium S. R. Ecclesiae bibliothecarium, quare ejus nomenclatura totum opus ornare non dubitavimus.» Et cum Velsero Bellarminus libro de Scriptoribus in Damaso: «Tribuitur S. Damaso liber de Vitis pontificum, qui exstat in primo tomo Conciliorum; sed liber ille est Anastasii Bibliothecarii, non Damasi, ut notum est.» Et in Anastasio Bibliothecario: «Scripsit Vitas Pontificum Romanorum a S. Petro usque ad Nicolaum primum.» Et ante Bellarminum Onuphrius Panvinius in notis ad Platinam, [Col. 0199B] in Vita Nicolai primi: «Anastasius monachus et sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarius, usque ad Nicolaum primum, Romanorum pontificum Vitas, quae adhuc apud me sunt, scripsit, sub quo et ejus successoribus Adriano II et Joanne VIII in urbe floruit. Quae sequuntur, concinnavit Guillelmus quidam alter bibliothecarius, quae in libro, qui sub Damasi nomine circumfertur, exstant.» Atque haec quidem viri illi eruditi, quorum sententia a caeteris minime probatur.
2. Eminentissimus namque cardinalis Baronius ad annum Christi 867 agens de Anastasio Bibliothecario scribit: «Collectorem potius quam scriptorem Vitarum praeteritorum pontificum Romanorum affirmamus.» Et qui post Baronium scripsit eruditus [Col. 0199C] Holstenius in illo Anastasiani operis exemplari, quod ad praestantissimos codices bibliothecae Vaticanae, Regiae, Mediceae, Farnesianae et Casinensis recensuit, agens de hoc Baronii loco, ita in manuscriptis suis notis observat: «Baronius Anastasium collectorem potius quam scriptorem Vitarum pontificum usque ad Nicolaum primum affirmat ad annum Christi 867, num. 139; sequentem autem Adriani Vitam ab eo scriptam existimat, et meo quidem judicio rectissime.» Haec paucis Lucas Holstenius, cujus opinionem firmare licet tribus potissimum rationibus, quarum prima nititur testimonio scriptorum qui vel ante Anastasii tempora Librum Pontificalem citarunt, vel post Anastasii mortem eum nequaquam Anastasio tribuerunt: secunda ex manuscriptorum [Col. 0199D] codicum antiquitate desumitur, utpote ex qua Librum Pontificalem ante Anastasii tempora exstitisse monstratur. Tertia demum ex styli diversitate repetitur, nam ex ea constat plures Vitas a diversis auctoribus Libro Pontificali adjectas esse, adeoque Anastasium collectorem potius quam auctorem ejus fuisse.
3. Ut autem a prima ratione incipiamus, proferenda sunt nonnullorum testimonia qui vel cum Anastasio Bibliothecario vixerunt, vel diu, antequam fuit natus Anastasius, scripserunt. Exstat sane in Annalibus Francorum, editis ex bibliotheca P. Pithoei ad annum 865, mentio Rudolphi Fuldensis coenobii presbyteri, qui tunc florebat, et pro doctore [Col. 0200A] egregio ac praestantissimo historiographo habebatur, quem in charta donationis pro scholasticis Fuldensibus egregie laudat Ludovicus Ludovici Pii frater, rex Germaniae et Orientalium Francorum. Hic vero Rudolphus in Vita Rabani abbatis, edita a Browero lib. III inter Antiquitates Fuldenses, ita scribit: Theodorus «attulit quoque ossa SS. Agapiti, Januarii, et Magni diaconorum B. Xisti papae, qui cum eo sub Decio decollati sunt, sicut in Gestis Pontificalibus legitur.» Ubi a Rudolpho presbytero citatur, non quidem Anastasii opus de Vitis pontificum, sed Gesta pontificalia; adeoque colligitur quod Rudolphus, qui eodem tempore cum Anastasio vixit, jam Librum Pontificalem penes se habuerit. Hincmarus quoque Rhemensis archiepiscopus, epistola 26 ad [Col. 0200B] Nicolaum papam, Libri episcopalis meminit, qui alius esse non potest quam Pontificalis, ex quo refert tomo II, pag. 305, de Ebbone a Sergio ad synodum evocato, «quod ad eam non convenerit, videlicet sicut superius memoratae litterae auctoritatis vestrae demonstrant. Talis a sede apostolica, et papa Sergio habitus, quo lis ab aliis non ignorabatur haberi, id est, ut Codex Episcopalis ostendit, pro criminibus suis honore privatus et ab Ecclesia pulsus.» Et paulo infra: «Sicut sanctus Gelasius de Acacio dicit, qui a sede apostolica damnatus, et non restitutus, licet Anastasius papa, sicut in Libro Episcopali legimus, eum recipere voluerit, vitam finivit.» Quae ultima de Anastasio secundo habentur in Libro Pontificali, ita ut nullum dubium esse possit quin Hincmarus [Col. 0200C] Rhemensis per Librum episcopalem, Gesta pontificalia intellexerit. His adjungi potest liber ritualis, quem Onuphrius Panvinius [Col. 0199D] Cod. ms. Vatic. in notis ms. ad Cencium Camerarium Carolo Magno attribuit, in quo de Purificatione S. Mariae: «De hac festivitate, et aliis festivitatibus S. Mariae in Gestis pontificalibus legitur quod Sergius papa praeceperit Letanias fieri in die Praesentationis Domini in templo. Ita enim scriptum est, ut in diebus Annuntiationis Domini, Dormitationis, ac Nativitatis S. Dei genitricis Mariae, et S. Simeonis, quod Hypapante dicitur Graece, cum lateniis exeant a S. Adriano, et ad S. Mariam populus occurrat.» Haec ibi, quae non sub Caroli Magni, sed incerti auctoris nomine edita sunt post fragmenta Caroli Magni. Sed quid haeremus [Col. 0200D] in hujus Ritualis testimonio, cum habeamus locum clarissimum Venerabilis Bedae, qui plus quam centum annis ante Anastasii tempora obiit, et tamen Gesta pontificalia citavit? In Martyrologio enim ad VIII Idus Augusti: «Romae S. Sixti episcopi, Felicissimi, et Agapiti diaconi, qui decollati sunt sub Decio: decollati sunt cum eo et alii quatuor subdiaconi Januarius, Magnus, Vincetius et Stephanus, ut in Gestis pontificalibus legitur.» Ita Beda in Martyrologio, quod Henschenius ex pluribus antiquis mss. codicibus correctius edidit, et quod in duobus octingentorum annorum mss. codicibus bibliothecae Palatino-Vaticanae reperitur. Quare certo constat [Col. 0201A] quod ante Anastasium Liber Pontificalis temporibus Bedae jam conscriptus fuerit, et idcirco Anastasius illius auctor esse non possit.
4. Idem confirmatur ex iis auctoribus qui, licet post Anastasium Bibliothecarium scripserint, et Librum Pontificalem citarint, nunquam tamen Anastasii mentionem fecerunt. Anselmus Lucensis episcopus sub Gregorio VII, lib. III Decreti, cap. 120, agens de exsilio Liberii papae, et Felice ejus consensu ordinato, librum, ex quo locum desumpsit, citat his verbis: Ex Pontificali; et lib. I, cap. 77, habet hunc titulum: De obedientia, et humilitate, quam rex Pipinus Stephano papae exhibuit, ex Pontificali. Ubi nullatenus Anastasii meminit, eo quod Liber Pontificalis Anselmi temporibus nondum Anastasio tributus fuerit. [Col. 0201B] Cardinalis Deusdedit in Collectione Canonum, quam Victori III nuncupavit, lib. II, num. 75, plura de Conone papa citat ex Romano Pontificali: ubi Liber Pontificalis vocatur Romanus, quia in eo Romanorum pontificum acta continentur, quae tamen praefatus cardinalis sine ullo auctoris nomine refert, eo quod liber ille temporibus suis nulli auctori tributus esset. Idem constat ex Ivone Carnotensi episcopo part. IV, cap. 79, ubi habet «Sergium papam, propter quaedam capitula extra ritum eclessiasticum annexa, non subscripsisse synodo, quam Justinianus imperator in regia urbe collegerat. Ex Libro Pontificali.» Ex cap. 94: de libris Gelasii ex Libro Pontificali. Ex cap. 124. Item de confirmatione sextae synodi, ex Libro Pontificali. Idem plane Romualdus [Col. 0201C] Salernitanus archiepiscopus in Historia ms. Librum Pontificalem his verbis citans: Hic idem (Leo IV), ut in Pontificali legitur, invidiose super quibusdam criminibus pulsatus synodum congregavit, et sese juramento innoxium demonstravit. Eodem fere modo intitulat librum illum Laborans cardinalis, qui anno 1182 scripsit, ut ex ejus compilatione, quae ms. in archivo basilicae S. Petri asservatur, licet colligere; parte enim II, cap. 10, et parte XI, cap. 6, citat absolute Gesta Pontificum, nullumque illorum gestorum auctorem indicat. His accedit Bernardus primum Papiensis praepositus, postea Faventinus episcopus in Collectione Decretalium, quam Antonius Augustinus Tarraconensis archiepiscopus, inter antiquas Decretalium Collectiones primo loco edidit: libro [Col. 0201D] namque tertio, titulo 4, cap. 2, habet: Ex Gestis Romanorum pontificum. Leo III, natione Romanus, concilio Lotharii et Ludovici imperatorum, sanctam et venerabilem LXXVII episcoporum in ecclesia B. Petri synodum congregavit; et lib. V, tit. 5, cap. 2: Ex gestis Romanorum pontificum. Tempore Zachariae, natione Graeci, contigit, etc.; et tit. 7, cap. 1. Ex gestis Romanorum pontificum. Tempore Stephani papae, natione Siculi, etc. Ubi Gesta Romanorum pontificum citantur, nulli tamen auctori tribuuntur, quod nimirum illis temporibus nondum sub Anastasii Bibliothecarii nomine Liber Pontificalis circumferretur, ut jam supra indicavimus.
[Col. 0202A] 5. Porro quamvis scriptores veteres reperti sint qui Vitas pontificum a Petro ad Liberium Damaso tribuerunt, neminem tamen reperi qui posteriorum pontificum Vitas a Damaso papa usque ad Nicolaum primum, sub quo Anastasius Bibliothecarius scripsit, Anastasio adjudicavit. Martinus Polonus in Chronici sui prooemio citat omnes auctores ex quibus historiam imperatorum et pontificum Romanorum desumpsit: «Compilavi, inquit, praesens opusculum ex scriptis Titi Livii; item ex Chronicis Orosii; item ex Chronicis Damasi papae de Gestis pontificum; item de Gestis Bovisii episcopi Sutrini, de Gestis pontificum; item ex Chronicis Pauli Romani diaconi card. de Gestis utrorumque; item de Chronicis Gilberti de Gestis utrorumque; item ex [Col. 0202B] Chronicis Richardi monachi Cluniacensis,» etc. Haec Martinus Polonus, qui nullibi Anastasii Bibliothecarii meminit, licet omnes enumeret quos de Romanis pontificibus legerat, et inter illos Damasum papam ponendum esse existimarit. Eodem modo Jacobus Zenus episcopus Patavinus in libro de Vitis pontificum, nondum typis descripto, habet quidem Damasum papam pro auctore prioris partis Libri Pontificalis, sed nequaquam Anastasium Bibliothecarium posterioris partis auctorem agnoscit; ut enim Felicem secundum verum pontificem fuisse ostendat, Damasi auctoritate id in primis comprobat [Col. 0201D] In codice ms. bib. Vaticanae. : «Damaso, inquit, de antecessoribus suis Romanis pontificibus, et his potissimum qui eo agente vitam praefuerunt, fides probabilior adhibenda videtur. Si [Col. 0202C] enim Damasus ipse hujus conditor operis fuit, quod epistolae initio operis sitae praeseferunt, quis dubitare poterit, certius tenuisse illum, qui maximi pontifices per sua tempora praefuerunt?» Et haec quidem Zenus Patavinus de priori Libri Pontificalis parte a Petro apostolo ad Damasi pontificatum, ob duas epistolas quas ostendimus supposititias esse. Audiamus nunc quid dicat de Vitis pontificum qui Damasum papam subsecuti sunt. Ita enim habet ad finem Vitae Felicis secundi: «Quanquam enim tot scriptores alii fuerunt, qui post Damasum, sequentium pontificum gesta adjicere conati sunt, tamen quoniam scriptorum ipsorum obscurum est nomen, auctoresque admodum incerti, incultus vero, et perhorridus sermo, barbariem redolens, magis nec multo profecto [Col. 0202D] nobis usui erant,» etc. Ex quibus manifestum fit Zenum Patavinum existimasse verum esse, quod probandum suscepimus, non quidem ab Anastasio Bibliothecario, auctore notissimo, sed a pluribus iisque ignoti nominis auctoribus, Librum Pontificalem compositum fuisse.
6. Secunda ratio qua constat Librum Pontificalem Anastasio Bibliothecario tribuendum non esse, nititur auctoritate manuscriptorum codicum, qui antiquitate Anastasii aetatem superant. Qua de re audiendus est Philippus Labbeus libro de Scriptoribus in Damaso, ubi affirmat Anastasium non posse esse auctorem prioris partis. «Cum, inquit, viderim [Col. 0203A] manuscriptum codicem optimae notae, tempore Caroli Magni exaratum, in quo Vitae illae Damaso jam tum tribuebantur, antequam aut natus esset Anastasius, aut saltem ex primis infantiae crepundiis emersisset.» Repetit haec Labbei verba Lambecius lib. II Bibliothecae Caesareae, cap. 8, ad codicem 277, quem membranaceum et pervetustum vocat, et ejusdem generis esse perhibet cum eo quem Labbeus se vidisse affirmat: «Ejusdem generis est etiam, inquit, praestantissimus ille et collatu dignissimus codex ms. Ambrosianus, de quo in praesens agitur, utpote cum tam ex scriptura quam aliis circumstantiis certo constet eum ad imperatoris Ludovici Pii tempora pertinere. Pertingit autem ibi historia pontificum Romanorum tantum usque ad papam Stephanum [Col. 0203B] secundum, vel, ut alii supputant, tertium, qui anno 752 electus est, et anno 757 obiit.» Accedunt demum codices manuscripti tres, quorum alter in bibliotheca Vaticana reperitur sub numero 5269, in quo Vitae Romanorum pontificum desinunt in Gregorio II, qui centum annis ante Anastasium Bibliothecarium obiit, alii duo in bibliotheca reginae Sueciae, et bibliothecae sancti Marci Florentiae asservantur, qui codices in Adriano primo finiunt, quo nondum natus erat Anastasius. Ex quibus satis superque constat Librum Pontificalem Anastasio antiquiorem esse, adeoque illum istius libri auctorem esse non posse.
7. Tertia ratio qua probatur non quidem uni Anastasio Bibliothecario, sed pluribus auctoribus [Col. 0203C] ultimam Libri Pontificalis partem tribuendam esse, ex diversitate styli desumitur, de qua exstat accurata Lucae Holstenii sententia in notis manuscriptis ad Anastasium de Vitis Pontificum, in quibus observat partem illam quae Vitas a Zacharia usque ad Nicolaum primum complectitur, a variis auctoribus stylo diverso conscriptam fuisse. Sicque notat de Vita Zachariae: «Stylo nonnihil puriore et nervoso scripta, totamque historiam pontificatus complectitur, contra quod in superioribus pontificibus, quorum gesta eumdem stylum et auctorem praeseferunt, factum erat.» De Paulo papa, Stephani tertii successore, notat idem Holstenius: «Haec Vita valde jejuna nihil historicum habet, ejusdem cum superioribus styli.» Itaque juxta mentem Holstenii idem [Col. 0203D] auctor tres supradictorum pontificum Vitas adjecit. De Stephano quarto autem habet sequentia: «Vita Stephani papae scripta est diverso stylo a superioribus, modosque loquendi sive barbarismos peculiares habet, quae nescio quem africanismum sapere videntur.» Ad Adriani vero Vitam, quae totam ejus pontificatus historiam continet, nihil notat, nisi ad finem, ubi in margine: «Hic finit codex Florentinus sancti Marci, et mss. serenissimae reginae,» indicans, ut infra videbimus, hanc Vitam ab auctore illo forsan conscriptam, vel adjectam fuisse, qui Librum Pontificalem, ex quo codices bibliothecae reginae Sueciae et bibliothecae sancti Marci descripti sunt, in unum volumen collegit. De Adriani primi successoribus [Col. 0204A] Leone tertio, Stephano quinto, Paschali primo et Eugenio secundo, nihil omnino observat Lucas Holstenius; de Valentino tamen, Eugenii successore, notavit in margine: «Haec Vita peculiari stylo phalerata agnoscitur.» Post quem, omissis ad trium successorum Vitas notis, de Benedicto tertio ita habet: «Hic affectatum et ineptissimum exaggerandi profluvium observa, et numeros poeticos.» Et ad Nicolai primi Vitam sequentia: «Hanc Vitam a sedis apostolicae bibliothecario scriptam, docet frequens scrinii ecclesiastici mentio.» Hactenus Lucae Holstenii notae de Vitis pontificum a Gregorio tertio, sub quo Venerabilis Beda vixit, usque ad tempora Nicolai primi, quibus Anastasius Bibliothecarius floruit, quas notas eo lubentius hic adduximus, quod [Col. 0204B] vir eruditissimus magnam vitae partem consumpserit in conferendis cum edito Anastasii opere manuscriptis codicibus, et in discernenda stylorum diversitate acutissimi judicii fuerit. Ex quibus facile unicuique patebit, ut ego certo existimo, ultimam Libri Pontificalis partem non quidem uni Anastasio, sed pluribus et diversis auctoribus adjudicari debere, prout sequenti capite ostendemus.
I. Liber Pontificalis, quoad priorem partem, quae complectitur Vitas pontificum usque ad Constantinum papam, conscriptus est post sextam synodum, idque eo tempore quo Exarchi Ravennae sedebant.—II. Post mortem Constantini papae prodiit circa initium octavi saeculi, cui [Col. 0204C] ab eodem auctore prima appendix adjecta fuit Vitarum Gregorii II et Gregorii III, quod probatur ex manuscripto codice Vaticano, et Bedae testimonio, ac Holstenii judicio comprobatur, qui omnes Rom pontificum Vitas à B. Petro usque ad Zachariam uno eodumque stylo conscriptas esse docet.—III. Satisfit testimonio legatorum Agathonis ab Humberto cardinali allato, quod supposititium esse ostenditur.—IV. Prior illa Libri Pontificalis pars habet auctorem Romanum, et forsan bibliothecae pontificiae, aut archivo apostolico praepositum.—V. Ab alio auctore adjectae sunt vitae Zachariae, Stephani III et Pauli primi, quae secundam appendicem efficiunt, et eodem stylo conscriptae sunt ab uno ex clero Romano, qui archivum apostolicum citat in Vita Stephani tertii.—VI. Vita Stephani IV non habet auctorem Africanum, ut putat Holstenius, sed Romanum contemporaneum, ut probatur ex Actis et confirmatur ex Vita Adriani primi, quam ab eodem auctore Lateranensis aut Vaticanae basilicae clerico conscriptam fuisse constat. Et haec est tertia appendix Libro Pontificali addita, quacum finiunt duo codices mss. Regius, et Florentinus S. Marci.—VII. Vita Leonis III alium plane auctorem habet, [Col. 0204D] qui forsan basilicae S. Pauli ascriptus erat, et Stephani V Vitam Pontificali quoque adjecit. Unde haec esset quarta appendix ad Librum Pontificalem.—VIII. Vita Gregorii III auctorem Romanum habet, et stylo eleganti conscripta est, a quo stylo Vitae Eugenii II, Valentini et Gregorii IV nonnihil differunt.—IX. Sergii II Vita stylo differt a prioribus, et ab eodem auctore Libro Pontificali adjecta est, a quo Leonis IV Vita conscripta fuit, quem Romae in magna dignitate constitutum fuisse Acta ipsa testantur.—X. Anastasius Bibliothecarius non fuit auctor Vitarum Sergii II et Leonis IV, multo minus Benedicti III, qui Leoni IV successit, cujus Vita affectato et peculiari stylo conscripta est. Probatur itaque illorum sententia quae Anastasium Vitae Nicolai I auctorem facit.
1. Postquam superioribus capitibus monstratum est Librum Pontificalem, qui Vitas pontificum a Petro ad Nicolaum primum complectitur, Anastasio antiquiorem esse, et non ab uno, sed diversis auctoribus [Col. 0205A] compositum fuisse, inquirendum est hoc capite quinam illi auctores esse possint et quandonam scripserint? Notandum autem est Librum Pontificalem hic recte in duas partes dividi, in priorem nimirum, quae uno stylo ab eodem auctore conscripta fuit: et posteriorem, quae diverso stylo a pluribus auctoribus exarata videtur. De priori parte, quae Vitas pontificum uno stylo complectitur, habetur primum temporis, quo conscripta fuit, indicium in Vita Leonis II, in qua de hoc pontifice narratur: «Hic suscepit sanctam sextam synodum, quae per Dei providentiam nuper in regia urbe celebrata est.» Cum enim auctor testetur nuper in urbe Constantinopolitana celebratam fuisset sextam synodum, celebrata autem sit sexta synodus sub Agathone, Leonis II [Col. 0205B] praedecessore, anno 681, auctor haec scribere debuit non procul a fine septimi saeculi; alias enim verum esse non potest quod dixit, nuper celebratam fuisse sextam synodum. Secundum indicium habetur in Vita Cononis; ibi enim legitur de ejus assumptione ad pontificatum, quae anno 686 contigit: «et missos pariter una cum clericis et populo ad excellentissimum Theodorum exarchum, ut mos est, direxerunt.» Notanda sunt haec verba, ut mos est; non enim dixit auctor, ut moris fuit, vel, ut fieri solebat, sed ut mos est; significans illis verbis hanc Vitam conscriptam fuisse quo tempore ad exarchos de electione novi pontificis referebatur, adeoque tunc cum exarchi Ravennae erant: fuerunt autem ducentis ferme annis; Longinus enim primus a Justino [Col. 0205C] Juniore institutus est exarchus anno 567, postremus Eutychius ab Aistulpho Longobardorum rege pulsus ann. 752. Unde ex praedicto loco patet auctorem Vitae Canonis scribere debuisse ante medium octavi saeculi, quo exarchi seu praefecti imperatoris Constantinopolitani in Italia esse desierunt: scribere autem potuisse circa octavi saeculi initium, quo Ravennae nondum sedere desierant exarchi, ad quos de electione novi pontificis referri solebat, ut ex Libro Diurno constat.
2. Videtur itaque Liber Pontificalis conscriptus fuisse post mortem Constantini papae, qui anno 714 obiit, idque firmatur auctoritate manuscripti codicis Vaticani 5269, qui licet ante 500 circiter annos exaratus sit, ex antiquiore tamen descriptus fuit, [Col. 0205D] utpote finiens catalogum pontificum, quem Libro Pontificali praeponit, in Gregorio II, Constantini successore. Liber vero Pontificalis, qui Catalogum, in codice subsequitur, finit his verbis: Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos XVI, menses IX, dies XI. Fuit autem temporibus Anastasii, Theodosii, Leonis, atque Constantini Augustorum; ubi tantum refert tempus pontificatus sine ullis actis, ex quo colligitur auctorem quidem inchoasse Vitam Gregorii, sed non absolvisse, dum Liber Pontificalis prodiit. Putarem igitur post obitum Constantini prodiisse Librum Pontificalem: quod omnino convenit iis quae supra notavimus de Venerabili Beda, a quo omnium primo Liber Pontificalis citatus reperitur. [Col. 0206A] Vixit enim Beda ab anno 673 usque ad annum 735, cumque post Gregorii secundi pontificatum, qui anno 714 coepit, et anno 731 desiit, Venerabilis Beda superstes fuerit, Librum Pontificalem videre et citare potuit. Ut igitur mentem meam de Libri Pontificalis tempore, quo primum in lucem prodiit, paucis absolvam, crediderim ante annum 732 publici juris factum, et huic collectioni appendicem postea ab eodem auctore adjunctam, quae Vitas Gregorii II et Gregorii III complectebatur. Quod firmatur ex iis quae observavit Lucas Holstenius: cum enim omnes pontificum Vitas sedulo pervolvisset, adnotavit gesta pontificum a Petro apostolo usque ad Zachariam, Gregorii III successorem, eodem omnino stylo adeoque ab eodem auctore [Col. 0206B] conscripta fuisse. Superiorum pontificum Gesta, inquit Lucas Holstenius in notis ad Vitam Zachariae, eumdem stylum et auctorem praeseferunt. Idque cum ex lectione ipsius libri constet nulla probatione indigere existimo.
3. Objici tamen potest huic nostrae sententiae auctoritas Humberti cardinalis Sylvae Candidae, qui in opusculo contra Nicetam Pectoratum, edito ab Henrico Canisio tomo VI Antiquarum Lectionum, refert, a legatis Agathonis papae in sexta synodo citatum fuisse locum ex Gestis pontificalibus, adeoque Librum Pontificalem conscriptum fuisse ante tempora Constantini papae, cum Agatho per triginta, ferme annos ante Constantinum obierit. Verum [Col. 0206C] antequam huic objectioni respondeam, locus ipse afferendus est, qui ita habet apud Canisium: «Tunc piissimus princeps Constantinus interrogavit eos qualiter Romana Ecclesia de sacrificio corporis et sanguinis D. N. Jesu Christi ordinem teneret. Illi responderunt: In calice Domini non debet solum offerri vinum, sed aqua mixtum.» Et postea: «Oblatio vero quae in sacrificium altaris offertur, nullam commistionem aut corruptionem fermenti debet habere, sicut beata Virgo Maria absque omni corruptione Christum concepit et peperit. Hinc in Ecclesia mos obtinuit, ut sacrificium altaris non in serico aut in panno tincto, sed in lino terreno celebretur, sicut corpus Domini fuit in sindone munda sepultum; sic et oblatio munda debet esse a fermento, [Col. 0206D] juxta quae in Gestis pontificalibus a beato Sylvestro legimus statutum.» Hactenus legati, et prosequuntur Acta: «Tunc placuit piissimo principi Constantino haec traditio apostolicae sedis,» etc. Partem hujus loci ab illis verbis, hinc in Ecclesia mos obtinuit, pro libri Pontificalis antiquitate citavit Pearsonius in operibus posthumis, dissert. I, qui nullatenus animadvertit Acta, quae Humbertus refert, penitus apocrypha esse, et ab aliquo Latino haud dudum ante Humberti tempora fuisse conficta; non enim reperitur, in sexta synodo praedicta allocutio Constantini imperatoris, vel legatorum sedis apostolicae responsio. Sed nec legati ex Gestis pontificalibus citare potuerunt, quae in illis non reperiuntur, sicut non reperiuntur apud Anastasium [Col. 0207A] Bibliothecarium in Sylvestro, neque apud auctorem secundi Catalogi in eodem, ubi tantummodo legitur quod sanctus Sylvester constituerit, «ut sacrificium altaris non in serico, neque in panno tincto celebraretur, nisi tantum in lineo; et sicut corpus Domini nostri Jesu Christi in sindone linea sepultum est, sic missa celebraretur.» Haec sunt verba auctoris secundi Catalogi, apud quem nulla similitudo instituitur inter conceptionem B. Mariae Virginis absque omni corruptione, et oblationem sacrificii absque omni fermento; quinimo nulla plane mentio fermenti reperitur, quod verbum auctor praedictorum Actorum loco ex Gestis pontificalibus desumpto adjunxit post tempora Anastasii Bibliothecarii, utpote qui ultima verba ita refert: «Sicut corpus [Col. 0207B] Domini nostri Jesu Christi in sindone lintea munda sepultum est, sic missa celebraretur.» Ubi nemo non videt haec significare, quod sicut corpus Christi in sindone lintea sepultum est, sic sacrificium corporis Christi in linteo mundo offerretur, quae tamen in alienum sensum detorta sunt, et ad quaestionem de fermento inter Graecos et Latinos post Photii tempora ortam translata his verbis: sic et oblatio munda debet esse a fermento. Auctor igitur testimonii ab Humberto cardinale allati post ortam inter Graecos et Latinos de pane azymo et fermentato quaestionem vixit, adeo ut nihil plane pro antiquitate Libri Pontificalis ex ejus verbis statui possit. Verum proinde est, quod jam adnotavimus, Bedam primum fuisse, qui ea citavit, eo quod ipsius temporibus [Col. 0207C] Liber Pontificalis in lucem editus fuerit.
4. Cum igitur de tempore constet quo Liber Pontificalis scriptus fuit, restat ut de auctore inquiramus, de quo Pearsonius dissertat. I, cap. 12, num. 8: «Auctor ejus anonymus et incertus saeculi sexti scriptor, et status primitivae Ecclesiae ignarus fuit, unde pluribus et foedis erroribus scatet, fictisque narrationibus plenus est.» Haec vir eruditus quidem, sed a religione catholica alienus, cui proinde non placet illa rituum et doctrinarum antiquitas, quae religioni catholicae hoc in libro tribuitur et de qua sequentibus capitibus agemus. Revertamur proinde ad Libri auctorem, quem male saeculi sexti auctorem dixit, recte anonymum vocavit. Non enim sexto, sed septimo saeculo auctor Libri Pontificalis vixit, integroque [Col. 0207D] saeculo recentior est quam Pearsonius credidit: anonymus tamen fuit, quia nomen suum ipse tacere voluit, aliique vel ignorarunt vel memoriae prodere omiserunt. Hoc tamen nihil ejusdem scriptoris auctoritati officere videtur, cum pro ea sufficiat quod locum, et officium quo functus est, commemorarit. Nam ex iis quisque facile colligere poterit fuisse virum de statu Ecclesiae optime instructum, neminemque res ecclesiasticas magis perspectas habuisse. Ut autem quod dicimus ipsius auctoris testimoniis comprobemus, in Sisinnio sic habet: «Erat autem constans animo, et curam agens pro habitatoribus hujus civitatis.» Addit Holstenius ex ms. codice Vaticano-Romano. Adeo ut constet auctorem [Col. 0208A] Romae scripsisse, quod ex gestis in unoquoque pontifice memoratis aperte comprobari potest. Sicut namque de secundi Catalogi auctore ostendimus capite 2, eum magnam Urbis et agri Romani notitiam habuisse, omnes Urbis regiones et ecclesias, omnes ecclesiarum reliquias et titulos, omnes agri Romani vias omnesque viarum distantias perspectas habuisse: sic et de Libri Pontificalis auctore dicendum videtur, quia eum omnia illa loca apprime novisse, ex ipso Libro colligitur. Allegat nonnunquam instrumenta publica in archivo sedis apostolicae asservata, ut patet ex Vita Leonis secundi, ubi agens de ordinatione Ravennatensis archiepiscopi scribit, pro pallio non solvendo editum constitutum quod archivo Ecclesiae continetur. Et ex Vita Joannis V, qui anno 685 ad [Col. 0208B] pontificatum assumptus est, ubi de Novelli Sardiniae episcopi ordinatione sedi apostolicae restituta affirmat: Quod ejus chirographus archivo Ecclesiae detentus est. Ex quibus non obscure colligi videtur auctorem fuisse bibliothecae pontificiae aut archivo sedis apostolicae praefectum, nisi quis dicere velit eum ad archivum aut bibliothecam habuisse accessum, sicque ex archivo citasse quod in eo asservari viderat vel cognoverat
5. Atque hactenus quidem de illa Libri Pontificalis parte, quae eodem stylo, ab eodem auctore scripta videtur, complectens pontifices a Petro apostolo usque ad Gregorium III. Nunc de altera parte praefati libri agendum, quae diverso stylo exarata est, et incipit cum Vita Zachariae, qui anno 742 Gregorio III [Col. 0208C] successit, de cujus gestis censuit Lucas Holstenius in mss. suis adnotationibus: «Vita Zachariae papae stylo non nihil puriore et nervoso scripta est, et tota historia.» Quod nimirum haec Vita contineat totam pontificatus historiam et auctor diversus eam Libro Pontificali adjecerit, a quo stylo nonnihil puriore differre videtur. Dixi nonnihil, quia in plerisque quidem locis id locum habet in aliis tamen stylus abjectus et vilis videtur, uti in sequentibus, quamvis et illa puriori stylo conscripta sint: Nulli malum pro malo reddens, neque vindictam secundum meritum tribuens, sed pius ac misericors a tempore ordinationis suae omnibus factus, etc. Caetera barbariem istius aetatis sapiunt: Egressus ex hac Romana civitate, cum sacerdotibus et clero perrexit fiducialiter [Col. 0208D] et audacter ad ambulandum in locum Interannensium Urbis; et infra: Esum sumpsit . . . . . conviavit . . . . . praepeditionem nitebantur facere . . . sibi redonaret . . . . eum repedandum absolvit . . . . in quo et suam finiri vitam jure professus est jurando. Haec in Vita Zachariae, quae tamen Romae scripta sunt, ut patet ex loco jam citato, ubi auctor dicit: ex hac Romana civitate illis enim verbis se Romae scripsisse significat, quod etiam sequentibus indicavit: «Et sic regressus est Deo propitio cum victoriae palma in hanc urbem Romam;» et infra: «Hujus denique temporibus magnum thesaurum Dominus Deus noster in hac Romana urbe per eumdem almificum pontificem propalare dignatus est. In venerabili itaque patriarchio [Col. 0209A] sacratissimum beati Georgii martyris idem sanctissimus papa in capsa reconditum reperit caput . . . . . In venerabili diaconia ejus nominis sita in hac Romana civitate regione secunda ad Velum aureum illud deduci fecit.» Quibus omnibus locis auctor Romanam urbem eam esse significat in qua praesentem Vitam scripsit, ubi et eodem stylo scripsit Vitam Stephani III, qui Zachariae successit, utpote de quo affirmat quod restauravit quatuor in hac Romana urbe sita antiquitus xenodochia, et perpetuo Romanam hanc urbem citat, additque versus finem de civitatibus ope Pippini Ecclesiae redditis: «Donationem in scriptis B. Petro, atque sanctae Romanae Ecclesiae, vel omnibus in perpetuum pontificibus apostolicae sedis misit possidendam, quae et usque [Col. 0209B] hactenus in archivo sanctae nostrae Ecclesiae recondita tenetur.» Ubi auctor affirmat se non solum Romanum, sed etiam Romanae Ecclesiae clericum fuisse, indicatque se archivo apostolico praepositum Stephani Vitam conscripsisse. Addit autem, usque hactenus, eo quod auctor post Paulum Stephani successorem, cujus quoque Vitam eodem stylo conscripsit, superstes fuerit. Trium itaque horum pontificum Vitae eodem stylo scriptae, et ab uno ex clero Romano Pontificali Libro adjectae sunt.
6. Sequitur in Libro Pontificali Vita Stephani IV, de qua Lucas Holstenius ita censuit: «Vita Stephani papae scripta est stylo diverso a superioribus, modosque loquendi sive barbarismos peculiares habet, qui nescio quem africanismum sapere videntur.» Haec [Col. 0209C] ille, nihil aliud indicans; quare divinare oportet quos loquendi modos peculiares ipse notaverat. An inter illos censendi sint sequentes, judicet prudens lector: Monachicum fore suscepturos habitum. Item absolutis omnibus eorum rebus . . . . . in monasterio clivi Staturi retrudi fecerunt, ubi fame et siti cremans, clamansque aquam, ita exhalavit spiritum . . . . . . . temeritatis praescriptione . . . . . . insurrexerunt super ipsum Michaelium . . . . . causas de Justitiis B. Petri . . . . conspicientes se in magno deceptu esse positos, etc. Haec prudentis lectoris judicio subjeci, ego enim hos peculiares loquendi modos africanismum sapere, nescio qua ratione asseruerit et unde collegerit Holstenius. Videntur namque mihi indicare illorum temporum barbariem, quae etiam Romanas aures occupaverat, [Col. 0209D] praesertim cum constet ex plerisque hujus Vitae locis auctorem ejus Romae scripsisse; quando enim de urbe Roma agit, hoc loquendi modo utitur: In hanc Romanam urbem. Et paulo ante medium: Et huc, vel ut habet alia lectio, hic Romam attulerunt. Et ibidem: Postmodum vero quidam iniqui Campani, qui huc Romam advenerant. Et infra: Dum Tuscani et Campani hic Romae aggregati fuissent. Et postea: Simulavit se quasi orationis causa ad beatum Petrum Romam properaturum. Quibus verbis nemo non videt, auctorem Romae scripsisse. Notanda quoque sunt verba sequentia: Confundentes atque anathematizantes exsecrabilem illam synodum, quae in Graeciae partibus nuper facta est. Quae intelligenda [Col. 0210A] sunt de synodo sub Constantino Copronymo anno 754 Constantinopoli celebrata, quam cum nuper factam esse auctor scribat, necesse est eum circa haec tempora Romae scripsisse. Quod ex sequentibus clarius patebit. Sequitur enim in Libro Pontificali Vita Adriani primi, quam (licet de ea Lucas Holstenius nihil adnotaverit) ab eodem auctore scriptam esse puto, tum ob styli similitudinem, tum ob phrases easdem et eosdem barbarismos qui phrasibus miscentur. Citat ubique hanc Romanam urbem. Et alicubi dicit: Secum eum huc Romam reduceret. Ex quibus loquendi modis colligitur quod auctor Romae scripsit, prout facile confirmatur ex iis quae initio hujus Vitae de Adriani patre commemorat: Patre Theodato dudum consule et duce, postmodum vero [Col. 0210B] primicerio sanctae nostrae Ecclesiae. Ex his enim clarissime patet auctorem fuisse ex clero Romano, et forsan Lateranensi, aut Vaticanae basilicae ascriptum, unde facile putarem, Stephani IV et Adriani primi Vitas fuisse tertiam appendicem ad Librum Pontificalem: in cujus veritatis confirmationem adduci possunt duo antiquissimi codices manuscripti, Florentinus nimirum sancti Marci, et alter Christinae Suecorum reginae, qui post Vitam Adriani primi finiunt, eo quod ex illis Libri Pontificalis codicibus descripti essent, qui ante Leonem tertium, Adriant primi successorem, exarati erant.
7. Sequitur Vita Leonis tertii, quae alio stylo alioque auctore conscripta est. Nullae enim phrases ex supra relatis in ea reperiuntur; nullibi, dum Romanae [Col. 0210C] urbis mentionem facit, pronomen hanc adjungit: non dicit pontificem, dum ex Gallia Romam, rediit huc venisse, sed simpliciter Romanae urbis meminit: «Franci, inquit, Romam illum remeare, in suam apostolicam sedem honorifice, cum nimio, ut decuit, emiserunt honore, qui per unamquamque civitatem tanquam ipsum suscipientes apostolum usque Romam deduxerunt. Tunc Romani, prae nimio gaudio suum recipientes pastorem . . . . . . .» Et infra: «Romam intrans cum multo gaudio et laetitia in patriarchium Lateranense intravit.» Ex quo loquendi modo facile intelligitur, auctorem hujus Vitae non modo alium esse a priori, sed dubitari etiam posse num Romae scripsit; nihil enim in tota illa Vita occurrit unde ea de re suspicari licet nisi [Col. 0210D] ex illis verbis: «Nona vero indictione peccatis nostris imminentibus subito terraemotus factus pridie Kalendas Maii, et ecclesia beati Pauli apostoli ab ipso terraemotu concussa, omnia sarta tecta ruerunt.» Ex his enim posset quis colligere quod auctor hujus Vitae ascriptus fuerit ecclesiae sancti Pauli extra Urbem, quam ubique vocat basilicam doctoris mundi beati Pauli apostoli. Quod ideo adnoto quia forsan D. Paulum tanquam patronum suae basilicae distinguere voluit a caeteris apostolis, quos dum nominat, simpliciter apostolos vocare consuevit. Ab eodem forsan auctore conscripta est Vita Stephani V qui, Leoni III successit; nam paucis de ejus gestis enarratis, fere totus est in describendis donis quae diversis [Col. 0211A] ecclesiis obtulit, quod idem in Leonis III Vita observare licet.
8. De Paschalis primi Vita constat eam ab auctore Romano conscriptam fuisse: meminit enim urbis Romae tanquam civitatis in qua scribebat. Sic narrat de translatione corporis sanctae Caeciliae cum magno honore intra muros: «Hujus Romanae urbis in ecclesia ipsius sancti martyris dedicata ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, ejusdem virginis corpus cum charissimo Valeriano sponso atque Tiburtio, et Maximo martyribus, necnon Urbano et Lucio pontificibus sub sacrosancto altari collocavit.» Ex quibus verbis non modo constat de loco ubi haec Vita scripta est, sed etiam de styli elegantia, qua ab auctore adornata est Paschalis historia. Illam sane colligere licet ex [Col. 0211B] iis quae de incendio civitatis Leoninae enarrat: «Sed neque hoc silentio praetereundum esse arbitramur, inquit, quod eodem tempore, diabolica operante versutia, per quorumdam gentis Anglorum dissidium, ita est omnis illorum habitatio, quae in eorum lingua Burgus dicitur, flamma ignis exundante combusta, ut etiam nec vestigia pristinae habitationis in eodem loco inveniri potuissent, cujus exuberante incendio pene totam porticum, quae ducit ad basilicam principis apostolorum ignis fomes devastavit.» Haec et plura ibidem auctor stylo satis eleganti, a quo nonnihil differre videtur stylus quo conscriptae sunt Vitae successorum Eugenii II, Valentini et Gregorii IV, ex cujus gestis colligitur, auctorem post Gregorii aetatem scripsisse. Agens enim de monasterio [Col. 0211C] sancti Callixti trans Tiberim, scribit: «In quo etiam monachos canonicos aggregavit, qui inibi officium facerent et omnipotenti Deo grates et laudes diebus singulis et noctibus prosecuti intimo cordis spiramine decantarent, quod sicut in praesentiarum cernimus, magno certamine magnoque studio pastor eximius hoc opus valde firmissimum ampliavit.» Ex quibus verbis plane deducitur auctorem Romae quidem vixisse, sed post tempora Gregorii quarti.
9. De Sergio secundo, qui Gregorio IV successit, facile colligitur, ex primis gestorum verbis, Vitam ejus ab alio quodam auctore conscriptam esse, siquidem initio repetuntur omnes anni Romanorum pontificum a Leone tertio usque ad Sergium secundum, quod minime factum esset, si unus idemque [Col. 0211D] auctor Vitas pontificum, qui a Leone usque ad Sergium secundum deerant, Libro Pontificali adjecisset. Auctor itaque Gestorum Sergii secundi diversus est ab iis qui superiorum pontificum Vitas conscripserunt, idque manifeste monstratur ex stylo, qui singularis videtur, interjectis ubique inter nomina et adjectiva pluribus verbis. Sic dicitur initio Gestorum: Ingenti coepit cum studio. . . actibus pollere videretur piis ab omnibus, et moribus clarescere majorum coeperit nobilium. . . communibus tradidit literis et ut mellifluis instrueretur cantilenae melodiis. . . omne literalis disciplinae sumpsit ingenium. Omitto reliqua, nihilque peculiariter notandum occurrit, nisi quod plerisque in locis acta [Col. 0212A] mutila sint, quae Lucas Holstenius ex praestantissimo codice Farnesiano supplevit in illis variis lectionibus et notis quae ad marginem et finem sui exemplaris adjecit. Eodem stylo conscripta videtur Vita Leonis IV, quae phrases supradictis similes exhibet, et auctorem Romae scripsisse indicat his verbis: Monasterium beati Martini confessoris Christi, quod extra muros hujus civitatis Romanae juxta ecclesiam beati Petri apostoli situm est. Alibi indicatur, auctorem fuisse contemporaneum, ut quando narrantur Agarenorum strages. Dum enim vento divinitus immisso dispersae Agarenorum naves ad portum pervenire nequiverant: Super his novis mysticisque miraculis, inquit auctor, quae nostris licet non meritis temporibus divina ostendere ac demonstrare dignata [Col. 0212B] est. . . clementia. Ubi nemo non videt auctorem testari haec quae narrat suis temporibus contigisse. Indicat quoque cujus auctoritatis fuerit dum refert se una cum Romanis proceribus jussisse ut Saraceni qui capti erant ligarentur. Et addit: Postea per diversa artificum opera, quidquid necessarium videbat, per eos omnia jubebamus deferri. Quisnam autem hujus et praecedentis Vitae auctor sit, nullibi exprimitur, nullibi indicatur.
10. Putabat quidem non nemo auctorem esse Anastasium Bibliothecarium, qui praedictas Sergii II et Leonis IV ac subsequentes Benedicti III et Nicolai I Vitas Pontificali adjecit. Verum obstat Vita Benedicti III, quae nequaquam Anastasio Bibliothecario tribui potest, ob affectatum, et ineptissimum [Col. 0212C] exaggerandi profluvium ac numeros poeticos, quae in ea reperiri, observavit Lucas Holstenius. Tantum initium istius Vitae legendum est, ut id comprobetur: Beatus vir iste dilectissimis visceribus editus, siderio pollens rore, crescensque celerius divinorum studio apicum, Patris ad erudiendum arbitrio traditur. Simili inepto exaggerandi profluvio plena est hujus pontificis Vita, in qua nequaquam repetita fuisset successio Romanorum pontificum Gregorii IV et Sergii II, quae in Leonis IV Vita exhibita erat, si unus et idem auctor Vitam Leonis et Benedicti composuisset. Magis igitur probanda videtur illa eruditorum virorum sententia, quae Anastasio Bibliothecario Vitam Nicolai primi tribuit. Fuit haec sententia Lucae Holstenii, qui initio vitae [Col. 0212D] Nicolai adnotavit: «Hanc Vitam a sedis apostolicae bibliothecario scriptam docet frequens scrinii ecclesiastici mentio.» Unum istius veritatis exemplum adducere sufficiet. De gestis namque Lotharii ita scribit auctor: Sicut in illis male compositis gestis in scrinio hujus sedis repositis declaratur. §. Tunc Aemiliensis bibliothecae Apostolicae meminit, sicut in gestis, quae in bibliotheca rejacent, quisquis investigaverit, poterit reperire. Quibus verbis auctor manifeste indicat se scrinio et bibliothecae apostolicae praepositum fuisse. Unde non immerito eminentissimus cardinalis Baronius tomo IX Annalium Gesta Nicolai primi passim Anastasio Bibliothecario, qui sub Nicolao primo in Urbe floruit, [Col. 0213A] attribuit; Bellarminus autem libro de Scriptoribus immerito Anastasio omnes Romanorum pontificum Vitas, quae Libro Pontificali continentur, tribuit: «Scripsit Vitas Romanorum pontificum, inquiebat Bellarminus, a sancto Petro usque ad Nicolaum primum.» Si enim tot auctores Vitas pontificum scripserunt ante Anastasium, dicendum cum Luca Holstenio, Anastasium potius collectorem quam auctorem Vitarum pontificum esse potuisse. Unde non alia ratione uti potuit Velserus, qui primum Librum Pontificalem typis sub hoc titulo edidit: Anastasii S. R. Ecclesiae bibliothecarii Historia de Vitis Romanorum pontificum a beato Petro apostolo usque ad Nicolaum primum, nunquam hactenus typis excusa. Quamvis enim rationem reddat in praefatione [Col. 0213B] ad lectorem, «quia stylus, totaque scribendi ratio, ordo, et methodus earum Vitarum, quae post beati Damasi Vitam in hoc codice exstant, omnino consentire videtur cum phrasi universaque scribendi ratione, quae est in Vitis prioribus Damaso hactenus inscriptis, uti quivis non obesae naris lector facile odorari et advertere poterit, prorsus in eam sententiam inclinamus, omnium illarum (licet nonnullis in locis adulterina aliorum adjectione, vel detractione, ob summam superiorum saeculorum inscitiam depravatae sint), verum et germanum parentem esse Anastasium S. R. Ecclesiae bibliothecarium. Quare et ejus nomenclatura totum opus ornare non dubitavimus.» Quamvis, inquam, his verbis auctor, ab uno eodemque Anastasio omnes pontificum [Col. 0213C] Vitas conscriptas fuisse indicet, mirum tamen in modum a vero aberrat, ut facile ex supradictis colligi potest. Atque haec quidem sufficiant de Libro Pontificali ejusque auctore. Restat ut videamus ex quibusnam antiquitatis monimentis liber ille conscriptus sit, et quaenam ei fides a viro cordato adhiberi possit vel debeat.
I. Auctor prioris partis Libri Pontificalis a Petro ad Zachariam usus est Catalogo sexto saeculo exarato, ut patet in primis ex diversis locis quae ex Catalogo descripsit.—II. Secundo id constat ex consulum notis, quas auctor [Col. 0213D] Libri Pontificalis ex secundo Catalogo desumpsit, nam nullos alios consules quam in secundo Catalogo assignatos exibet.—III De actis quae auctor Pontificalis aliunde habuit, partim scitur, partim ignoratur, unde desumpta sint—IV. Inter illa quorum fons et origo scitur, sunt nonnulla Acta Cornelii papae ex antiquiore Catalogo descripta: Acta Stephani, Marcelli aliorumque ex ipsorum Vitis, seu martyrii actis collecta sunt.—V. Quae de donationibus in Sylvestro et Marco adduntur ex instrumentis ecclesiarum, et archivo sedis apostolicae prodierunt, unde de Libri Pontificalis praestantia constat.—VI. Ex posteriori parte Libri Pontificalis a Zacharia usque ad Nicolaum primum, de ejus praestantia constat, quia ab auctoribus synchronis conscripta est.—VII. Deinde, quia ex authenticis istorum temporum monimentis concinnata fuit.—VIII. Ex dictis enim patet qua veneratione accipienda sint, quae de historia, disciplina, ritibus, et fide in Libro Pontificali reperiuntur.—IX. Haeretici ipsi id negare non sunt ausi, ut ex illorum testimoniis eruitur.
[Col. 0214A] 1. Ut de priori parte Libri Pontificalis, qua Vitae Romanorum pontificum a Petro usque ad Gregorium II ab uno eodemque auctore descriptae continentur, nullum in primis dubium esse videtur, quin auctor pro hac parte usus sit Catalogo Romanorum pontificum sub Justiniani principatu concinnato. In singulorum namque pontificum Vitis tot tantaque hujus veritatis exempla occurrunt, ut auctor Pontificalis plerumque verba Catalogi exscripsisse videatur. De Simplicio papa habet Catalogus: «Hic constituit ad sanctum Petrum, et ad sanctum Paulum, et ad sanctum Laurentium hebdomadas, ut presbyteri manerent propter baptismum, et poenitentiam petentibus, de regione prima ad sanctum Paulum, de regione tertia ad S. Laurentium, de regione [Col. 0214B] septima ad S. Petrum.» Quae auctor Pontificalis his verbis refert: «Hic constituit ad S. Petrum apostolum, et ad S. Paulum apostolum, et ad sanctum Laurentium martyrem hebdomadam, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes, et baptismum, regionem tertiam ad sanctum Laurentium, regionem primam ad sanctum Paulum, regionem sextam, vel septimam ad sanctum Petrum.» Haec auctor Libri Pontificalis, quae nemo non videt, ex Catalogi loco superius allato desumpta esse. Habet quoque Catalogus in Simplici antecessore Hilaro papa: «Hic fecit decretalem et per universum Orientem direxit, et epistolas de fide catholica.» Quae auctor Pontificalis his verbis tradit: «Hic fecit decretalem, et per universum Orientem sparsit epistolas de fide [Col. 0214C] catholica et apostolica, confirmans tres synodos, Nicaenam, Ephesinam, et Chalcedonensem.» Quae verba constat desumpta esse ex praefato Catalogi loco, in quo tamen nihil de tribus synodis legitur, adeo ut necesse sit auctorem Libri Pontificalis hoc Catalogo posteriorem esse, cum illi nonnulla addiderit forsan ex eodem fonte ex quo auctor alterius Catalogi tempore Caroli Magni ante 850 annos sequentia desumpsit in Hilaro papa: «Hic spargit epistolas de fide Catholica per orbem Orientalem, et confirmavit tres synodos, Nicaenam, Ephesinam, et Chalcedonensem.» Quae ex gestis Hilari papae primum ab auctore Libri Pontificalis, deinde ab auctore Catalogi tempore Caroli Magni contexti desumpta videntur.
[Col. 0214D] 2. Secundo constat hoc ipsum ex consulum notis, quae in Libro Pontificali ad unumquemque pontificatum occurrunt, et quas auctor secundi Catalogi partim ex antiquiore Catalogo tempore Liberii conscripti desumpsit, partim de suo addidit, ita ut ex eo constare existimem quod omnes consules a Lini pontificatu usque ad Marcum papam sint iidem omnino qui in utroque Catalogo et Libro Pontificali assignantur, et sic auctor secundi Catalogi, ex antiquiore Catalogo, Libri vero Pontificalis, auctor ex secundo Catalogo consules desumpsisse credantur. Ut autem hac de re exemplum clarissimum afferamus habet antiquior Catalogus in Marco: «Fuit temporibus Constantini Nepotiano et Facundo [Col. 0215A] consulibus, ex die XV Kalendas Febr. usque in diem Nonarum Octobrium consulibus supradictis.» Quae auctor secundi Catalogi sic refert: «Fuit temporibus Constantini et Nepotiani secundo consulibus ex die Kalend. Febr. usque in diem Kalend. Octobris.» Error librariorum hic est in consulum nominibus, nonnullaque mutatio facta videtur in diebus quibus Marcus sedere coepit et desiit. Porro auctor Pontificalis errores hos retinuit; nam ait: «Fuit autem temporibus Constantini et Nepotiani ac Secundi consulum, ex die Kalend. Febr. usque in diem Kalend. Octobris.» Ex quibus confirmari videtur quod auctor Libri Pontificalis consules et dies Pontificatus Marci desumpserit ex secundo Catalogo saeculo sexto conscripto, qui tunc librariorum incuria depravatus est. Porro antiquiorem Catalogum fontem esse ex quo auctor secundi [Col. 0215B] Catalogi consulum nomina protulit, nemo in dubium vocabit, qui considerat post pontificatum Liberii, in quo antiquior Catalogus finem accipit, in secundo Catalogo nullos amplius consules assignari. In Damaso enim Liberii successore habet auctor secundi Catalogi: «Sedit annos 17, menses 3, dies XI. Fuit temporibus Juliani.» Auctor vero Pontificalis: «Sedit annos decem et octo, mensibus duobus, diebus decem.» Et post enarrata illa quae ad intrusionem Ursicini spectant: «Fuit autem temporibus Juliani,» nulla omnino mentione facta consulatus quo Damasus coeperat finieratque pontificatum. Idem videre licet in Siricio, Anastasio, Innocentio primo, Zosimo aliisque Damasi successoribus, usque [Col. 0215C] ad Joannem, cujus tempori cum auctor secundi Catalogi vicinus fuerit, ejusdem pontificatus initium et finem certis consulibus assignavit: «Sedit, inquit de Joanne, annos duos, menses octo, dies quindecim, a consulatu Maximi usque ad consulatum Olibri.» Quae eadem repetit auctor Pontificalis in hoc pontifice, uti et in Felice quarto, quocum auctor secundi Catalogi finit: «A consulatu Aburti usque in consulatum Lampadi et Orestis, a die IV Idus Juliarum usque in diem IV Idus Octobris.» Aburti loco auctor Pontificalis legit Mamortini. Caetera verba eadem omnino sunt. Unde auctor Libri Pontificalis ea a secundo Catalogo mutatus videtur. Cujus manifestum signum illud quoque censendum est quod post Hormisdam et Felicem, qui duo ultimi [Col. 0215D] sunt ab auctore secundi Catalogi exhibiti, nullius alterius pontificatus per consules designetur in Libro Pontificali.
3. Cum itaque ex dictis pateat undenam auctor Libri Pontificalis consulum notas et pleraque gesta descripsit, videndum est unde caetera Acta, quae in secundo Catalogo minime reperiuntur, desumpserit. Plura equidem reperiuntur in Libro Pontificali quam in secundo Catalogo, ut patet in primis ex verbis sequentibus, quae habentur in D. Petro: Obiit post passionem Domini 38. Haec namque de tempore obitus Petri non in secundo Catalogo, sed apud D. Hieronymum libro de Scriptoribus Ecclesiasticis reperiuntur, ex quo auctor illa desumpsit. [Col. 0216A] In Vita Pii papae habentur quidem sequentia: «Hic ex rogatu beatae Praxedis dedicavit ecclesiam Thermas Novati in vico Patritii in honorem sororis suae sanctae Potentianae, ubi et multa dona obtulit, ubi saepe sacrificium Domino offerens ministrabat; imo, et fontem baptismi construi fecit, manu sua benedixit et consecravit, et multos venientes ad fidem baptizavit in nomine Trinitatis.» Haec tamen verba, ut Lucas Holstenius notavit, absunt a Florentinis codicibus manuscriptis et Regio, et quia extra ordinem apposita sunt ad finem Vitae, postea eidem Libro Pontificali adjecta fuisse creduntur. Adjecta quoque sunt quae in Libro Pontificali habentur sub Victore: «Hic fecit constitutum ad interrogationem sacerdotum de circulo Paschae cum presbyteris [Col. 0216B] et episcopis facta collatione, et accersito Theophilo episcopo Alexandriae facta congregatione, ut a quarta decima luna primi mensis usque ad vigesimam primam die Dominica custodiatur sanctum Pascha.» Haec enim ibi extra ordinem reperiuntur, postquam de ordinationibus actum erat, ubi et notandum quod illa quae de Theophilo Alexandrino narrantur falsa sint, cum Theophilus Caesareensis fuerit, ad quem Victor, teste Beda, hac de re scripsit. Adjecta tamen non sunt, sed semper in Libro Pontificali exstitisse videntur sequentia, quae in secundo Catalogo non reperiuntur: «Fecit constitutum de Ecclesia, ut patenas vitreas ante sacerdotes in Ecclesiam ministri portarent, donec episcopus missas celebraret, ante se sacerdotibus astantibus, et sic [Col. 0216C] missae celebrantur, excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret omnibus praesentibus ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam, et acciperet presbyter tradendam populo.» Quae undenam desumpta sint, fateor me ignorare.
4. Nequaquam tamen ignoratur unde desumptum sit quod in Cornelio papa habet auctor Libri Pontificalis his verbis: «Sub cujus episcopatu Novatus Novatianum extra Ecclesiam ordinavit, et in Africa Nicostratum. Hoc facto confessores, qui se separaverunt a Cornelio cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi: et facti sunt confessores fideles. Post hoc Cornelius episcopus Centumcellis pulsus est, et ibi scriptam epistolam de [Col. 0216D] sua confirmatione, missam a Cypriano, quam Cyprianus in carcere scripsit, et de Celerino lectore suscepit.» Haec enim desumpta sunt partim ex antiquiore Catalogo, partim ex Cypriano ipso, ut auctor non obscure indicat. Reliqua, quae habentur post beati Petri translationem de causa ob quam beatus Cornelius martyrio coronatus est, ex Actis sancti hujus pontificis desumpta sunt, uti et ex Actis Stephani, quae auctor Libri Pontificalis habet ab his verbis: Suis temporibus, usque ad illa: Fecit ordinationes. Quae omnia in secundo Catalogo desiderantur. Pauca omnino addita sunt in Vitis Caii et Marcellini, pluro vero in Vita Marcelli, in qua sequentia leguntur: «Hic rogavit quamdam matronam, [Col. 0217A] nomine Priscillam, et fecit coemeteria via Salaria, et XV titulos in urbe Roma constituit, quasi dioeceses propter baptismum et poenitentiam multorum qui convertebantur ex paganis.» Et ut caetera omittam, plura de Lucinae domo in ecclesiam consecrata, et per Maxentium in stabulum conversa, in illis Marcelli Actis, quae manuscripta etiamnum supersunt, reperiuntur, adeo ut ex his vel similibus Actis desumpta esse constet.
5. Porro sicut Actis pontificum usus fuit auctor Libri Pontificalis pro Vitis illorum qui tribus primis saeculis vixerunt, ita in Vita sancti Sylvestri usus videtur variis donationibus piis et instrumentis ecclesiarum, quae in archivo sedis apostolicae asservabantur. Additiones enim Libri Pontificalis consistunt [Col. 0217B] ut plurimum in donationibus ab imperatore Constantino, ejusque pietatis haeredibus, et Romanis ipsis pontificibus factis. Omitto eas quae quamplurimae in Vita Sylvestri continentur; satis namque erit pauca ex Vita sancti Marci delibasse, in qua legitur: «Hic fecit duas basilicas, unam via Ardeatina, ubi requiescit; et aliam in urbe Roma juxta Palacinis. Hujus suggestione obtulit Constantinus Augustus basilicae, quam coemeterium constituit via Ardeatina, fundum rosarum cum omni agro campestri praestantem solidos 40. In Basilica in urbe Roma obtulit haec: patenam argenteam pensantem libras 30, urnas argenteas duas pensantes libras 20, scypham argenteam pensantem libras 10, calices ministeriales argenteos 3 pensantes libras binas: coronam [Col. 0217C] argenteam pensantem libras 10, fundum Antonianum via Claudia praestantem solidos 30, fundum Vaceanum via Appia praestantem solidos 40, et trimisios duos: fundum Orrea via Ardeatina praestantem solidos 55 et trimisium unum.» Haec omnia auctor Libri Pontificalis, qui cum Romae scripserit, si Bibliothecae apostolicae aut archivo non praepositus fuerit, accessum saltem ad ea habuit, et inde notitiam donationum habuisse videtur, eaque pro augendis pontificum gestis usum fuisse. Unde colligere licet quanti fieri mereantur illa quae hac de re in Libro Pontificali continentur, cum vel ex sedis apostolicae archivis, vel ex Catalogis quarto et sexto saeculo concinnatis desumpta sint. Atque haec quidem de priori parte Libri Pontificalis, quae ab uno [Col. 0217D] eodemque auctore a D. Petro usque ad Zachariam papam contexta est.
6. De Zachariae et sequentium pontificum Actis usque ad Nicolaum primum facilius nos expediemus, cum jam supra monstratum sit quod ab auctoribus coaetaneis, qui Romae vixerunt, conscripta sint. Sic Zachariae, Stephani III et Pauli gesta scripsit auctor Romanae Ecclesiae clero ascriptus, et forsan archivo apostolico praepositus. Sic etiam Vitae Stephani IV et Adriani primi ab auctore synchrono, qui basilicae Lateranensis aut Vaticanae vero ascriptus erat, editae fuerunt, ut cap. 6, num. 5, ostendimus. Auctor Vitae Leonis III, forsan e clero basilicae sancti Pauli fuit, ut eodem capite innuitur num. 6 Paschalis et [Col. 0218A] trium successorum, Eugenii II, Valentini et Gregorii III, Vitas ab auctoribus Romanis conscriptas esse circa eorumdem pontificum tempora, patet ex numero 7. Sergii II et Leonis IV gesta non modo ab auctore Romano et contemporaneo, sed magnae auctoritatis viro et oculato teste fuisse descripta, monstravimus numero 8. Et quamvis ignoretur quis Benedicti III Vitam exararit, ab auctore tamen contemporaneo editam fuisse oportuit; siquidem concinnata fuit ante Anastasium Bibliothecarium, qui Vitam illam cum Vita Nicolai primi, qui Benedicto successit, a se conscriptas Libro Pontificali adjecit, ut facile conjicere licet ex iis quae numero 9 capitis saepe citati tradidimus.
7. Nec solum ab auctoribus coaevis, sed etiam [Col. 0218B] ex authenticis Romanae Ecclesiae monimentis historia pontificia secundae hujus partis conscripta fuit. Si enim Romanorum pontificum, qui ab anno 742 usque post noni saeculi medium sederunt Vitas pervolvamus, reperiemus profecto auctores Vitarum illarum ex Romanae Ecclesiae regestis, ex scriniis apostolicae sedis desumpsisse ea quae retulerunt. Omnes enim Romae scripserunt, et vel basilicarum Lateranensis, Vaticanae, et D. Pauli archivis praepositi fuerunt, vel earumdem basilicarum clero ascripti chartas et regesta archivorum consulere potuerunt. Sic auctor in Stephano III, Zachariae successore: «De omnibus receptis civitatibus donationem in scriptis a beato Petro, atque a sancta Romana Ecclesia, vel omnibus in perpetuum pontificibus [Col. 0218C] apostolicae sedis misit possidendam, quae hactenus in archivo sanctae nostrae Ecclesiae recondita tenetur.» Sic quoque in Vita Adriani primi citat auctor donationem Caroli Magni beato Petro factam: «Sicut, inquit, in eadem donatione contineri monstratur.» Addit exemplar illius donationis super corpus beati Petri positum: «Aliaque, inquit, ejusdem donationis exempla per scriniarium hujus sanctae nostrae Ecclesiae descripta ejus excellentia secum deportavit.» Quibus quidem verbis indicat auctor se non fuisse scriniarium archivi Vaticani, fuisse tamen ejusdem ecclesiae ascriptum, et donationum exempla a Scriniario exarata conspexisse, Quid plura? In Vitis reliquorum pontificum usque ad Nicolaum I toties scriniorum apostolicae sedis mentio facta reperitur, ut [Col. 0218D] vel ob hanc rationem eorum omnium auctorem Anastasium Bibliothecarium statuerint Onuphrius Panvinius, Ciaconius aliique viri eruditi.
8. Atque ex his omnibus patet quantae auctoritatis posterior pars Libri Pontificalis habenda sit, utpote quae ab auctoribus contemporaneis ex antiquis Romanae Ecclesiae monumentis in archivis ejus asservatis contexta est. Licet autem prior pars non conscripta sit ab auctoribus synchronis, ex antiquis tamen Romanae Ecclesiae monimentis pariter concinnata fuit: adeo ut pro discernendis Romanae Ecclesiae ritibus, pro ejusdem disciplina et dogmatibus cognoscendis, hic liber merito allegari possit, cum ex eo horum omnium notitia eruatur. Si enim de [Col. 0219A] ritibus sacrificii, qui jam inde a primis temporibus coeperunt: si de ordinationibus episcoporum, sacerdotum, diaconorum, subdiaconorum et inferioris cleri, eorumque muniis; si de reliquiis martyrum, de invocatione sanctorum, de psalmis et orationibus in Ecclesia recitari solitis; si de varia summi pontificis electione; si de sexcentis aliis disciplinae, rituum et dogmatum ecclesiasticorum capitibus agamus, reperiemus profecto in hoc Libro Pontificali unde cunctis satisfiat: perspectos habebimus haereticorum errores et cognoscemus quando et a quibus damnati sint; conciliorum generalium acta, pontificum decreta, synodorum nationalium et provincialium statuta observabimus; et quibus modis Ecclesiae regimen octo primorum saeculorum spatio [Col. 0219B] constitit, facile conjiciemus. Ita ut vix sciam an in tota antiquitate opus aliud reperiatur, ex quo tam multa ac ex Libro Pontificali addisci possint.
9. Atque haec sufficiant de Libri Pontificatis praestantia et auctoritate, quam haeretici ipsi non contemnendam esse declararunt. Blondellus enim, dum contra Turrianum scribit de epistolis decretalibus primorum pontificum, observat in prolegomenis, capite 12, Libri Pontificalis scriptorem vixisse ante annum septingentesimum et citari a «Beda, Amalario Fortunato, Walafrido Strabone,et aliis Anastasio Bibliothecario antiquioribus.» Adjungit cap. [Col. 0220A] 16: «Scriptorem forte non malum esse.» Alibi fatetur, eo veteres Ecclesiae Romanae tabulas contineri, nihilque eo scripto incorruptius editum, nihilque a falsi suspicione alienius reperiri posse. Hanc Blondelli sententiam secutus est Salmasius, qui fatetur cum Blondello, auctorem quasi solis radio scripsisse, quorum sententiam, dum in operibus posthumis Dissertatione I de serie Romanorum pontificum, capite 12, improbare studet Pearsonius, rationem num. 12 adducit: «Quia auctor ejus anonymus et incertus sexti saeculi scriptor, et status primitivae Ecclesiae ignarus fuit.» Adjungit nonnulla quae praeoccupati animi indicia spirant, et aversae religionibus hostem produnt: unde mirum nemini videbitur, quod narrationes in Libro Pontificali contentae [Col. 0220B] ipsi displiceant, ritus Romanae Ecclesiae ibidem exhibitos contemnat, doctrinas sive dogmata primitivae Ecclesiae in eo expressa suggiliet et repudiet. Ostendimus sane ex quibus fontibus ea quae in Libro Pontificali traduntur, desumpta sint. Ex quibus facile quisque discernet, Pearsonium humani quid passum esse, dum contra Libri Pontificalis auctorem insurgit, quem dum saeculo septimo scripsisse fatetur melius de Romana Ecclesia, ejusque disciplina, ritibus et fide instructum fuisse, quam novissimis his temporibus natos, agnoscere debuisset. Atque hoc meum de Libro Pontificali judicium est.
Appendix
I. Appendix haec duplici inservit dissertationi, tum Schelestratianae jam allatae, tum nostrae mox afferendae et inscriptae de Romanorum Pontificum Catalogis.—II. Auctoritas Libri Pontificalis petitur potissimum ex documentis autographis, illa aetate nondum deperditis, qua Liber iste, seu Vitae in eodem collectae contexebantur ab oculatis illorum temporum inspectoribus.—III. Antiqua exempla Libri Pontificalis, utpote aetate proxima eisdem documentis autographis, supplent quodammodo vices eorumdem documentorum.—IV. Variantes lectiones codicum vetustiorum editio nostra complectitur.—V. Antiquitas codicum ex illorum scripturae speciminibus comprobatur.—VI. Idcirco fuerant ante notas haec specimina proferenda.—VII. De utroque specimine codicis Farnesiani, priore jam allato, et altero mox afferendo.—VIII, IX, X. Specimen donationis Caroli Magni ex Farnesiano codice ferme aequali saeculo donationis indicata de causa maximo in pretio habendum, hic exhibetur.—XI. Specimina scripturae duorum codicum Florentinorum ex bibliotheca S. Marci superioribus adduntur.—XII. [Col. 0219D] XIII, XIV. Aetas vetustioris ex duobus Florentinis codicibus memoratis comprobatur quoque ex catalogo Antistitum Neapolitanorum in eadem ferme tempora desinente, ad quae referuntur postremae vitae hujus Libri Pontificalis.—XV. Catalogus ille ad chronologiam pontificum comprobandam admodum utilis, hic profertur.—XVI. Desumptus dicitur ex Historia Joannis Diaconi.—XVII. Specimen litterarum ejusdem Catalogi.—XVIII. Specimen characteris codicis secundi [Col. 0220C] ex Florentinis.—XIX. Antiquitas codicis Farnesiani comprobatur etiam ex imaginibus aliquot pontificum ibidem depictis, praecipue ex imagine S. Pauli papae I, simillima picturis in basilica S. Pauli seriem Romanorum pontificum exhibentibus.—XX. Quae desunt in codice Farnesiano suppleri possunt per alia genuina documenta, uti proxima dissertatio ostendet.
I. Appendicem attexere non gravabor docti praesulis dissertationi de Antiquis Romanorum Pontificum Catalogis, quae lucubrationi etiam nostrae eodem de argumento conscriptae, et proximo loco afferendae, non erit inopportuna. Ut enim postremo capiti laudatae dissertationis apte respondent ea quae hanc in mantissam referimus, ita non minus commodam viam muniunt ad illa planius pervadenda quae congessimus in opusculum proxime consecuturum. [Col. 0220D] Quare hanc appendicem utrique dissertationi interserendam suasit communis utilitatis ratio, quae unam et alteram attingebat.
II. Schelestratius capite nono suae dissertationis a primo numero ad 6, docet ea quae in Libro Pontificali enarrantur a B. Petro ad Zachariam, desumpta [Col. 0221A] fuisse per auctorem, seu auctores Vitarum, ex vetustis Catalogis, ex Actis martyrum et conciliorum, ex documentis archivorum, sedis praesertim apostolicae et basilicarum Urbis. Deinde ex numero 6 ad finem capitis demonstrat ea quae a Zacharia ad Nicolaum I expressa sunt, per diversos auctores synchronos, ut plurimum Romanae Ecclesiae clero et officiis ascriptos fuisse propriis oculis perspecta dum gererentur, sive collecta ex authenticis documentis aetate sua depositis aut asservatis passim in chartulariis, bibliothecis, archivis hujus ejusdem Ecclesiae, et in publicam lucem emissa coram testibus, qui fidem scriptorum arguere ac suggillare facile potuissent, si auctores illi secus ac gesta fuerant mandare litteris ausi forent. Quare intulit, tantam [Col. 0221B] esse auctoritatem tantamque praestantiam hujusce Libri Pontificalis, ut numero 8 diserte affirmet «se vix scire an in tota antiquitate opus aliquod reperiatur, ex quo tam multa, ac ex Libro Pontificali, addisci possint;» et numero 9 producat ingenua testimonia etiam criticorum catholicae religioni caeteroqui non additorum, qui praestantiam Libri ultro agnoverunt ex comparatione Historiae Vitarum cum monumentis genuinis eidem aequalibus. Illud praesertim retulit ex Blondello, qui ait, «in eo Libro veteres Ecclesiae Romanae tabulas contineri, nihilque eo scripto incorruptius editum nihilque a falsi suspicione alienius reperiri posse,» et huic persimile judicium a Salmasio profectum docuit, fatente cum Blondello «auctorem Libri Pontificalis, quasi solis [Col. 0221C] radio scripsisse.»
III. Perviderant etiam Fabrottus, Holstenius et Schelestratius, Librum hunc, integra fide ac veritatis studio collectum ex genuinis documentis plerumque publicis, tanto usui posteris futurum, quanto nunc esse cognoscimus, ut vicem quodammodo suppleat illorum documentorum, quae autographa tunc perspiciebantur quando prodibant Vitae etiam postremae tum Anastasii tum Guillielmi bibliothecarii, et superioribus addebantur. Quare censuerunt consulendos esse codices eorum qui exstarent antiquissimos, et variantes lectiones inde excerpendas et in publicum proferendas: ut hoc in opere edendo, nihil ab aetate nostra subtraheretur maximo illi studio [Col. 0221D] veritatis, quod adeo sanctum professi fuerant auctores Vitarum in iis conscribendis.
IV. Editio nostra hoc idem studium ulterius promovit, afferens ex pluribus aliis codicibus, quotquot praestare antiquitate percepimus, variantes lectiones. Neque is erit terminus conatus nostri, pro veritatis historicae demonstratione suscepti. Cupimus ipsa, si liceat, documenta oculis omnium subjicere. Indicata idcirco sunt in praefatione prioris tomi antiqua monumenta, quae genuina testimonia sunt, aetati nostrae praeservata, ad fontes hujus historiae aperiendos. Nunc etiam exempla monstramus, quae fidem astruant ac praesentiam quodammodo referant autographorum. Ea vero sunt accurate delineata specimina [Col. 0222A] codicum vetustiorum, unde colligitur aetas Libri Pontificalis.
V. Id unum deerat laudatae dissertationi Schelestratii: qui cum aetatem Anastasio superiorem aut certe supparem cum Holstenio assignet codici Farnesiano, et utrique codici Florentino bibliothecae S. Marci primas post illum tribuat, omne tulisset punctum, si prolato specimine illius scripturae oculis peritorum rem subjecisset: praesertim cum paucis admodum liceat asserti illius veritatem longa peregrinatione, et impensa itineris non modica, aut munerum suorum officiis profectionem impedientibus, explorare.
VI. Praestiti infra, post Catalogos summorum pontificum, id quod poteram absens ab illustri bibliotheca [Col. 0222B] serenissimi ducis Parmensis, opem ferente praestantissimo litterarum fautore, saepius mihi memorando, marchione Mauritio de Sanctiis, celsitudini suae a sanctioribus consiliis et ab arcanis Status. Specimen paginae 16, in qua Eugenii papae I Vita integra continebatur accuratissime transcriptum ille ad me transmisit, quod aere incisum protuli pag. XXIII (col. 149, 150) ad exempli fidem. Supererat ut etiam de Florentinis codicibus, tantopere commendatis ab Holstenio, lectoris eruditi mentem et oculos facerem certiores.
VII. Quod in notis ad opuscula praedicta negatum mihi tibique fuerat, lector benevole, abunde nunc ministratum appendix ista bono cum numine offeret. Acceptum vero referas beneficentiae optimi [Col. 0222C] principis, domini et Maecenatis nostri, ac sanctissimi Patris CLEMENTIS XI, qui cum ex Aegypto Arabia et Syria copias litterarias, praesertim sacras, in Urbem convehi feliciter curaverit, passus non est viciniora haec subsidia historiae pontificiae in hac Vaticana editione desiderari. Me cum deligere illi placuisset, pro confirmata viginti annorum clementia, qua studiis nostris indulgentissimum patronum se comprobat, ad insignia collatae dignitatis perferenda eminentissimo cardinali Joanni Francisco Barbadico (litterarum patrocinium non segniter exercenti ex quo Ecclesiae Veronensi datus episcopus, tum ad Brixiensem translatus, utrobique clariora excitavit ingenia) copiam fecit non modo adeundi Parmam et Florentiam, ubi codices illi pontificales antiquitate [Col. 0222D] spectabiles asservantur, verum etiam perlustrandi autographa documenta complurium archivorum et ecclesiarum: quae lucis publicae usuram cum mereantur aeque ac Vitae Pontificum, a conterraneis meis editoribus acceptura esse quantocius confido. Ratus itaque a me conferendum tantumdem laboris ac diligentiae, quantum sanctissimus Pater largitus fuerat praesidii ad haec munimenta comparanda Historiae pontificum ejusque editioni, inspiciendos mihi esse duxi codices Farnesianum ac Florentinos, ac describendos iis saltem partibus quae lumina evidentiora praeferrent studiosis antiquitatis ac veritatis. Cum beneficentia pontificis maximi certavit in labore nostro fovendo atque ornando serenissimi [Col. 0223A] ducis Parmensis Francisci I effusa in me liberalitas: cum patere mihi mandaverit universa antiquariae ac litterariae gazae suae monumenta, tum Parmae, tum Colorni, ubi eminentissimum ac reverendissimum D. cardinalem Gozzadinum regia, qua solet, magnificentia hospitem exceperat; quo etiam ultro me profecturum accersere dignatus per triduum integrum cumulavit omni genere munificentiae. Codicem itaque Farnesianum mihi pro lubitu evolvendum ac describendum contradi jussi per marchionem Mauritium de Sanctiis antea memoratum. Eo autem lubentius impendi quantum in me erat studii in libro consulendo, et in conferendo specimine characteris, jam transmisso in Vita S. Eugenii, aliisque paginis describendis ex illo celeberrimo exemplari, quo splendidius ac firmius auctoramentum diligentiae ac veritatis positum videbam in praesentia ac testimonio eminentissimi cardinalis: cui favere optimis artibus indoles est a majoribus accepta, nostris vero [Col. 0223B] studiis opitulari consuetudo virtutis, mecum exercitae per annos plus quam triginta.
VIII. Verum ne ab instituto appendicis me revto cet sollicitus ardor grati erga fautores animi, eingenua cura testandi per quos profecerim, dicam breviter potiora quae excerpenda esse duxi ex codice Farnesiano ad illustrandam dissertationem Schelestratii.
Memineram praefatum praesulem postremo capite ejusdem dissertationis, numero 7, dum commendaret auctoritatem etiam secundae partis Libri Pontificalis, haec protulisse: «Nec solum ab auctoribus coaevis, sed etiam ex authenticis Romanae Ecclesiae monimentis historia pontificia secundae hujus partis ( a Zacharia ad Nicolaum ) conscripta fuit.» Cujus rei comprobandae causa illustri admodum documento, memorat donationes Pippini et Caroli Magni, per Vitarum auctores ex autographis descriptas. «Sic inquit, auctor in Stephano III, Zachariae successore: [Col. 0223C] De omnibus receptis civitatibus donationem in scriptis a beato Petro atque a sancta Romana Ecclesia, vel omnibus in perpetuum pontificibus apostolicae sedis emisit possidendam, quae hactenus in archivo sanctae nostrae ecclesiae recondita tenetur. Sic quoque in Vita Adriani primi citat auctor donationem Caroli Magni beato Petro factam. Sicut, inquit, in eadem donatione contineri monstratur. » Addit exemplar illius donationis positum supra corpus beati Petri, tum subdit: Aliaque ejusdem donationis exempla per scriniarium hujus sanctae nostrae ecclesiae descripta ejus excellentia secum deportavit.
IX. Haec igitur mecum reputans, ac recognoscens antiquitatem hujusce codicis, vetustate Carolinae donationis paulo minorem, ac tantum non supparem, duxi prae caeteris esse mihi fideliter describendum ex illo codice ejusdem donationis exemplum. Fatendum enim est nihil praestantius deligi posse ex iis membranis, nongentorum ferme annorum aetatem [Col. 0223D] praeseferentibus, ad comparandam fidem veracitatis et auctoramentum historiae Vitarum ex genuinis monimentis. Cordato cuique viro causa in aperto est si consideret Carolum Magnum curasse ut complura exempla suae donationis per scriniarium S. R. Ecclesiae describerentur ex autographo, eaque exempla ita descripta secum in Gallias transtulisse eodem anno quo supra corpus B. Petri suismet manibus ipse obtulerat autographum, subsignatum non modo a se, verum etiam ab universis episcopis, abbatibus, ducibus et graphionibus, communi studio operentibus etiam judicibus suis, uti legimus Libri Pontificalis sectione 319, in Vita S. Adriani. Eodem vero saeculo, quo plura exempla suae donationis ita descripta detulerat Carolus in Gallias, etiam exempla secundae partis Libri Pontificalis describi et in provinciis vulgari coepisse manifeste comprobant codices Farnesianus et Florentini eam continentes; cum ante Carolinam donationem prior illa pars Libri [Col. 0224A] Pontificalis, a S. Petro excurrens ad S. Zachariam, jam innotesceret per Venerabilem Bedam aliosque antiquiores Carolo Magno indicata et producta, ac manibus tereretur Gallorum, Anglorum aliorumque Occidentalium. Nihil itaque illustrius nihilque certius ad fidem hujus historiae a serendam, illorumque monimentorum veritatem afferri poterat, quam codices aequales saeculo donationis, qui ibidem tunc vulgabantur, ubi auctor donationis Carolus Magnus exempla Autographi sui deposuerat. Perinde enim fidem astruunt germani documenti descripta per scriniarium exempla donationis, ac descripta per bibliothecarios et amanuenses Romanae sedis in Historia Vitarum verba donationis, eaque cum Libro Pontificali vulgata in provinciis eodem saeculo Caroli Magni, judicum, ducum, abbatum, episcoporum regni atque imperii Carolini, qui donationi interfuerant, ejusque autographo subscripserant. Scriptura igitur codicis ita vetusti demonstratio est historiae [Col. 0224B] ac donationis. Quare hanc prae caeteris jure allegatam a Schelestratio, observatam ab Holstenio, vulgatam in Galliis a Carolo Magno, ad praesidium veritatis tanquam exemplar alterum genuinum mihi fideliter describendam et huic appendici inserendam duxi, ad ostendendam veritatem secundae partis Libri Pontificalis; quemadmodum ad illustrandam priorem partem et Catalogos, prolata a nobis fuerunt in notis Vita S. Eugenii et specimina Catalogorum Mabilloniana.
X. Sic itaque legitur codicis Farnesiani pag. 60.
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270224A.bmp)
[Specimen codicis]
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270225A.bmp)
[Specimen codicis]
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270227A.bmp)
[Specimen codicis]
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270227B.bmp)
[Specimen codicis]
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270227C.bmp)
[Specimen codicis]
![[Specimen codicis]](../assets/FIGURES/1270227D.bmp)
[Specimen codicis]
[Col. 0229A] Haec itaque ex codice Farnesiano, omnium antiquissimo, duxi exscribenda et exhibenda, ad vim demonstrationis complendam in argumentis Holstenii et Schelestratii quae indicant fontes genuinos historiae pontificalis.
XI. Non levia quoque momenta solidae veritatis addenda sunt ex duobus codicibus Florentinis bibliothecae S. Marci; quos ut evolverem, conferrem, transcriberem, in ea temporis angustia qua premebar maturans reditum meum in Urbem, operam quoque suam amicissime contulerunt admodum rev. Patres ordinis Praedicatorum, tanto studio incitati ad bene merendum de litteris, quantum etiam in Urbe experimur, dum bibliothecam Casanatensem adeuntibus patentem exhibent, pro [Col. 0229B] constanti ingenio sacrae illius familiiae, ad mentes hominum pietate ac doctrina excolendas natae.
XII. Duorum codicum, quos Holstenius vidit ac caeteris indicavit in bibliotheca Florentina S. Marci tanquam praestantia proximos a Farnesiano, unum dixit antiquiorem et scriptum litteris Longobardicis. Codex est membranaceus in forma octavae partis folii ut vocant, et vetustatis suae documenta praefert non modo in scriptura textus Libri Pontificalis, verum etiam in Catologo episcoporum Neapolitanae Ecclesiae, qui praemittitur Vitis pontificum Romanorum, et indicat, ni fallor, ad Ecclesiam Neapolitanam hunc librum aliquando pertinuisse, aut descriptum fuisse a simili codice, qui ad eamdem Ecclesiam spectaret.
[Col. 0229C] XIII. Porro Catalogus ille Neapolitanorum antistitum confert plurimum ad corroborandam chronologiam, historiam et antiquitatem operis Anastasiani. Singulis enim episcopis Neapolitanis assignat annos episcopatus, plerumque etiam menses ac dies: tum addit nomina pontificum Romanorum et imperatorum qui per eosdem annos vixerunt: eoque nomine contestis est chronologiae pontificiae plurimi faciendus, praesertim cum adnotaverim in praefatione prioris tomi hujus editionis numero 26, in ecclesia Nolana ejusque vetustissima basilica et coemeterio S. Felicis in Pincis dicto, plurimum exornata musivis operibus ac versibus a B. Paulino, adhuc superesse tot vetustas inscriptiones, quot ibidem retuli, [Col. 0229D] consignatas nominibus pontificum Nolanorum, eorumque annis episcopatus, nec non consulibus, quibus deponebantur. Vicinia utriusque ecclesiae, Neapolitanae ac Nolanae, et coemeteria Romanis similia, quae Neapoli conspiciuntur, et abundant vetustis inscriptionibus genuinis (mihi spectatis beneficio eminentissimi cardinalis Canteloni tum archiepiscopi, aeque sanctissimis moribus ac sacra doctrina illustris, vigilantia, constantia, prudentia omnique pastorali virtute memoriae aeternae commendati), demonstrant, epochas illius provinciae antistitum fuisse non minus diligenter litteris mandatas. Ejus rei documentum aliud superest in coemeterio S. Gaudiosi, uti cardinalis doctissimus demonstrabat; [Col. 0230A] ubi supersunt adhuc vetustissimae orbiculares imagines episcoporum a S. Asprenate, primo Neapolitanorum episcopo, seriem successorum ordientes, et singulorum nominibus insignitae: quae picturae in ingressu coemeterii, perinde ac in suburbanis Romae et cryptis atque cubiculis martyrum, olim coloratae, superinducto post aliquot saecula primo ac secundo calcis integumento, conspicuae sunt ubi fragmenta posterioris integumenti exciderunt. Orbiculi vero has imagines episcoporum includentes imitantur speciem illorum qui seriem pontificum retinent in basilica S. Pauli via Ostiensi, et in Zophoro veteris basilicae Vaticanae observabantur antequam dirueretur sub Paulo V, quorum si exempla requiras Romae ab octavo et nono saeculo, satis erit [Col. 0230B] in titulo S. Praxedis observare oratorium sive capellam S. Zenonis, a S. Paschali I similiter in fronte exornatam, et in hypogaeo utriusque diaconiae S. Mariae in via Lata, et S. Nicolai in carcere Tuliano prophetarum imagines orbiculis ejusmodi inclusas et coloribus efformatas, additis nominibus singulorum. Reperies apud praesulem Ciampinum tomo II Veterum Monimentorum, plerasque ex his aeneis tabulis incisas; et apud eumdem, tomo I, cap. 21, in musivo tituli S. Sabinae sub Coelestino I, et in basilicae Liberianae arcu triumphali et musivo sub Xisto III, videbis morem ita servatum quarto et quinto saeculo aerae Christianae. Nam imagines SS. apostolorum Petri et Pauli in orbiculis coloratas et altari impositas pro veteri consuetudine exhibet nostrum [Col. 0230C] musivum quinti saeculi, in basilica Liberiana a Xisto III constructum. Quam consuetudinem Romae docent etiam saecula superiora; nam in vitreis orbiculis aetate martyrum auro interrasili delineatas nostra coemeteria suburbana persaepe offerunt sacras imagines cum nominibus Christi Domini ejusque virginis matris, apostolorum, martyrum aliorumque sanctorum, quas Aringhius in Roma Subterranea, Fabrettus in tomo Inscriptionum, et omnium elegantissime illustravit Philippus Bonarroti senator Florentinus, in studio Rei Antiquariae persaepe emeritus Olympiadibus nomen dare. Novissime etiam perstrinxit hanc sacram metam piissimus martyrum custos, cultor et illustrator M. Antonius canonicus Boldettus, lib. I, cap. 39. Observationum ad coemeteria, [Col. 0230D] quibus tum Romana tum longe dissita luculenter exornat.
XIV. Catalogus igitur ille praesulum Ecclesiae Neapolitanae, quorum imagines ac series veteri ex consuetudine orbiculis commendatas in sacris coemeteriis spectabantur, in codice vetustiori ex Florentinis integer exhibetur, tantoque in pretio habendus est, ut integrum dare necessarium ducam. Operis enim Anastasiani testis omnino aequalis aetate accedit; cum desinat in quadragesimo septimo episcopo Stephano: cui praemittitur quadragesimus sextus inter Neapolitanos antistites Athanasius, hac epocha ornatus. Athanasius episcopus sedit annos XXXVII, mens. VI, dies II. Hic fecit basilica sancti Juliani martyris, foris Urbe sita. [Col. 0231A] Fuit temporibus Joanni. Marint. Adriani. Stephani. Formosi papae. et Basilii. et Leoni. et Alexandri ejus filiis imperatoribus. Liber pontificalis a Guillelmo bibliothecario continuatus post Anastasium pertingit ad eosdem pontifices Adrianum II et Stephanum VI, Formosi proximos decessores. Testem igitur synchronum dabo Libro Pontificali Catalogum Neapolitanum, et quidem integrum, una cum mendis quibus respersum est. Menda enim ipsa et barbaries fidem aetatis faciunt, aeque ac specimen characteris, uti ostendimus in praefatione ad tomum primum, numero 39 et sequentibus. En ipsum Catalogum et specimen scripturae Longobardicae ab Holstenio dictae. (Vid. supra, col. 227, 228.)
[Col. 0231B] XV. « Haec sunt Nomina Antistitum, qui Neapoli, et quorum tempora fuerunt id est: »
«Aspren episcopus sedit annos xxiij. Fuit temporibus Clementis. Anacliti. Evaristi. Alexandri papae. et Trajani et Adriani imperatoribus. ij. Epitimitus episcopus sedit annis xvij. Fuit temporibus Xysti. Telesphori papae. et Adriani imperatoris. iij. Maron episcopus sed ann. xxiiij. Fuit temporibus Igini et Pii papae. et Antonini Pii imperatoris. et filiorum ejus iiij. Probus episc. sed. ann. xxiiij. Fuit temporibus Anecyti. Soteris. Eleutheri papae. et Antonini Veri. et Lucii Commodi. et Elii Pertinacis. seu Severi imperatoris. v. Paulus episc. sed. xxxj. Fuit temporibus Victoris. Zepherini. Calisti papae. et Antonino Caracalla et Macrini imp. vj. Agrippinus episc. sed. ann. xij. Fuit temporibus Urbani. Pontiani papae et Aurelii, et Alexandri imp. vij. Eustachius episc. sed. ann. xvij. Fuit temporibus Anteri. Fabiani papae. et Maximini. et Gordiani. et Philippi imp. viij. Ephebus episc. sed. ann. viiij. Fuit temporibus [Col. 0231C] Cornelii. Lucii. Stephani papae. Et Decii. et Galli. et Volusiani. et Emiliani. et Valeriani et Gallieni imp. viiij. Fortunatus episc. sed. ann. xxj. Fuit temporibus Xysti. Dionisii. Felix. Euticii papae et Claudii. et Aureliani. et Taciti. et Probi imper. x. Maximus episc. sed. ann. xxij. Fuit temporibus Gagi. Marcellini. Marcelli pap. et Cari. et Carini. et Aureliani. et Diocletiani. et Maximiani imp. xj. Zosimus episc. sed. ann. xiiij. sub quo sancta Restituta a Constantino imp. facta: Fuit temporibus Eusebii. Miltiadi. Silvestri pap. et Constantino imp. xij. Severus episc. sed. ann. xlvij. mens. ij. dies xj. Hic fecit basilicas iiij. una foris Urbe juxta sanctam Susanna. et nominis sui. alia intra civitate. que alii Severiana. alii sanctum Georgium vocant. Et fecit S. Martini. et sancti potiti monasteria. temporibus Silvestri. Marci. Julii. Liberii. Felici papae. et Constantini. et Constanti. et Constantini. et Constantis Filii ejus. et Juliani. et Jobiniani. seu Balentiniani [Col. 0231D] imp. xiij. Ursus episc. sed. ann. iiij. Fuit temporibus Damasi pap. et Valenti. et Gratiani imp. xiiij. Johannes episc. sed. ann. xxvij. Fuit temp. Damasi. Siricii. Anastasii pap. et Theodosii. et Arcadio. et Honorii imp. ejus filiis. xv. Nostiamus episc. sed. ann. xvij. Hic fecit Balneum Nostiani. Fuit temporibus Innocentii Zosimi. Bonifacii pap. et Theodosii. xvj. Timasius episc. sed. ann. xxxj. Fuit temporibus Celestini. Xisti. Leoni pap. et Theodosii imp. xvij. Felix episc. sed. ann. viiij. mens. iij die vi. Fuit temp. Leoni pap. Marciani. et Balentiniani imp. xviij. Soter episc. sed. ann. xxj. Hic ecclesiam beatorum Apostolorum construxit. Fecit et baptisterium fontis majoris intus episcopio. Fuit temporibus Hylarii. Simplicii. Felici pap. et Leoni imp. xviiij. Victor episc. sed. ann. xj. mens. x. Hic fecit basilicas duas foris civitatem. Unam ante ecclesiam S. Januarii martyris. et S. Agrippini confessoris ad nomen S. Stephani. alia ad nomen sanctae Euphemie [Col. 0232A] martyris. Fuit temporibus Gelasii pap. et Zenoni imp. xx. Stephanus sed. ann, xv. mens. ij. Hic fecit basilicam ad nomen Salvatoris copulata cum episcopio que usitata nominis Stephania vocatur. Fuit temporibus Anastasii. Simmachi pap. et Anastasii imp. xxj. Pomponius episc. sed. annos xxviij. dies. x. Hic fecit basilicam ad nomen sancte Dei genitricis semper Virginis Mariae que dicitur majoris. Fuit temporibus Ormisde. Johanni. Felici Bonifacii papae. et Anastasii. et Justini imp. xxij. Joannes episc. mediocris sed. ann. xx. dies xj. Hic absida ecclesia Stephanie lapsa ex incendio reformavit. Fecit basilicas sancti Laurentii martyris. Fuit temporibus Johanni. Agapiti. Silverii, Vigilii. pap. et Justini imp. xviij. Vincentius episc. sed. ann. xxiij. Hic fecit prefulgida ecclesia ad nomen beatissimi precorsoris Johannis Baptiste. Fecit et baptisterium fontis minoris intus episcopio. Fuit temporibus Pelagii Johanni pap. et Justiniani et Justini imp. [Col. 0232B] xxiiij. Redux episc. sed. ann. iij. dies xxiiij. Fuit temporibus Benodicti pap. et Tiberii Constantini imp. xxv. Demetrius episc. sed. ann. iiij. Fuit temporibus Pelagii pap. et Mauricii imp. xxvj. Fortunatus epic. sed. ann. vij. dies xj. Fuit temporibus Gregorii pap. et Mauricii imp. xxvij. Paschasius episc. sed. ann. xiiij. dies vj. Fuit temporibus Sabini. Bonifacii. alius Bonifacii pap. et Foce imp. xxviij. Johannes episc. sed. ann. xx. mens. vj. dies xiiij. Hic fecit consumatorium albatorum inter fontes majore et ecclesiae Stephaniae. Fuit temporibus Deusdedit. Bonifacii. Honori pap. et Eraclii imp. xxviiij. Cesarius episc. sed. ann. iiij. dies iiij. Fuit temporibus Seberini pap. et Eraclii imp. xxx. Gratiosus episc. sed. ann. vij. Fuit temporibus Johanni. Theodori pap. et Eraclii et filii ejus imp. xxxvj. Eusebius episc. sed. ann. vj. Fuit temporibus Martini pap. et Constantini imp. xxxij. Leontius episc. sed. ann. iiij. Fuit temporibus Eugenii pap. et Constantini imp. xxxiij. Adeodatus episc. sed. ann. [Col. 0232C] xviij. Fuit temporibus Vitaliani pap. et Constantini imp. xxxiiij. Agnellus episc. sed. ann. xxj. dies xv. Hic fecit basilica ad nomen sancti Laurentii martyris. que dicitur diaconia. Fuit temporibus Adeodati. Doni. Ag thoni. Leoni. Benedicti. Johanni. Cononi. Sergii pap. et Constantini Justiniani imp. xxxv. Julianus episc. sed. ann. vij. mens. iij. Fuit temp. Sergii pap. et Leontii et Tiberii imp. xxxvij. Faustus episc. sed. ann. xv. mens. viij. dies xxvj. Fuit temp. Johanni. alterius Johanni. Constantini pap. et Justiniani. et Philippici. et Anastasii. et Theodosii imp. xxxvij. Sergius episc. sed. ann. xxviij. mens. iiij. dies iiij. Fuit temporibus Gregorii. alterius Gregorii. Zacharie pap. et Leoni. et Constantini imp. xxxviij. Cosmas episc. sed. ann. j. mens. ij. dies iij. Fuit temp. Zacharie pap. et Constantini imp. xxxviiij. Caldus episc. sed. ann. xij. mens. iiij. dies iij. Hic fecit ecclesiam sancti Sossi non procul ab urbe. Fuit temp. Stephani pap. et Constantii imp. xl. Paulus episc. [Col. 0232D] sed. ann. iiij. mens. ij. dies vi. Hic construxit marmoreum baptisterium in monasterio sancti Januarii foris Urbe. Fuit tempore Pauli pape et Constantini imp. xli. Stephanus episc. sed. ann. xxxiij. mens. v. dies xxvij. Hic fecit ecclesiam sancti Petri intus episcopio. fecit et intra monasteria ad nomen sancti Festi. et sancti Pantaleonis mart. et sancti Gaudiosi confessoris. Addidit etiam in sancti Gaudiosi monasterio basilica sancte Susanne in qua corpus ejusdem martyris ibi ipse recondidit. Renovavit ecclesia Stephanie igne cremata. Et ibi corpora sancti Euticeni, et Acutii mart. collocavit. fuit temp. Stephani. Adriani pap. et Constantini. et Leoni et Constantini imp. xlij. Paulus episc. sed. ann. xx. mens. iiij. dies vj. sub hoc fecitque domna Euphrasia monasterium sancte Marie que dicitur ad Albini, et Anthimi consul fecit basilicam sancti Pauli apostoli. et monasterium sancti Cyrici et Julitte mart. fuit temp. Leoni. Stephani Paschali pap. et Ereni et [Col. 0233A] Nicifori. et Stauraci. et Micheli. et Leoni. et Constantini imp. xliij. Tiberius episc. sed. ann. xx. mens. iiij. dies xj. in diebus Theodenand. et relicta pre . . . Anthimi Ducis in pretoriu. fecit monasterium. ad nomen sancti Marcellini et Petri mart. fuit temp. Eugenii. Balentini. Gregorii pap. et Michaelio et Theophili imp. filio ejus xliiij. Johannes episc. sed. ann. vij. mens. viiij. dies xxij. fuit temp. Sergii pap. et Michaeli imp. xlv. Athanasius episc. sed. ann. xxij. mens vj. dies xxiiij. Hic ecclesia sancti Januarii mart. intus episcopio renovavit. Fuit temp. Leoni. et Benedicti. Nicolai Adriani pap. et Michaeli. et Basilii imp. xlvj. Athanasius episc. sed. ann. xxij. mens. vj. dies ij. Hic fecit basilica S. Juliani mart. foris urbe sita. Fuit temp. Johanni. Marini. Adriani. Stephani. Formosi pap. et Basilii. et Leoni, et Alexandri ejus filiis imp. xlvii. Stephanus episc. sed. ann. viij. mens. x. dies . . . .»
[Col. 0233B] XVI. Liceat Catalogo subnectere periocham in eodem codice illi praefixam rubricatis litteris manu Holstenii, ni fallor, his verbis: Est Epitome Joannis diaconi, cujus opusculum de Episcopis Neapolitanis habetur in bibliotheca Vaticana. Joannem diaconum Romanae Ecclesiae sub Joanne papa VIII, cui etiam inscripsit Vitam S. Gregorii Magni, et sub imperatoribus Ludovico Juniore et Carolo Calvo memorat Sigibertus in Chronico ad annum 873 et in Catalogo cap. 107, tum ex eo Vossius de Historicis Latinis lib. II, cap. 36. Eumdem Joannem diaconum Anastasii Bibliothecarii non modo aequalem, sed etiam amicum et familiarem fuisse affirmat Labbe de Script. Ecclesiasticis non uno in loco. Quare tum nihil affinius huic operi compingi poterat in unum [Col. 0233C] codicem, tum nihil affinius accedere huic editioni, et per nos afferri, sive ad aetatem sive ad testimonium collectionis Vitarum comprobandum aequalibus documentis: praesertim cum eodem saeculo nono, quod Catalogus iste claudit, praecessisset sub Carolo Magno illustris ille diaconus Paulus Wenifrid (cujus opera cum Joannis diaconi Miscella fuisse confusa nonnemo apud Labbeum et Vossium observat), et Metensium episcoporum seriem ac gesta conscripsisset, flagitante Angerano archiepiscopo: non secus ac Joannes iste diaconus seriem et gesta episcoporum Neapolitanorum, hortatu forsitan alicujus antistitis ejusdem Ecclesiae, pro more illius aetatis, quae imitari coepit bibliothecarios Romanae sedis in serie ac gestis suorum praesulum colligendis, [Col. 0233D] uti constat ex Agnelli Opere de Archiepiscopis Ravennatibus, aliisque ad hanc circiter aetatem referendis. Indicare etiam possumus alium Joannem diaconum sancti Januarii, a quo Acta illius beati episcopi ac martyris, Sosiique ac sociorum descripta fuisse legimus apud Vossium de Hist. Lat. pag. 708, cum eorumdem translationi interfuerit, licet a Vossio recenseatur inter scriptores aetatis incertae, et cum translatio S. Januarii contigerit saeculo nono, uti ex Chronico Casinensi compertum est. Sive igitur secundus hic Joannes diaconus S. Januarii, sive prior ille Romanus Anastasio bibliothecario amicitia junctus (cui ego fidentius tribuerem) construxerit [Col. 0234A] Catalogum hunc spectabilem in codice Florentino tantae antiquitatis, quantam declarat specimen scripturae ac series pontificum; ejus Joannis diaconi testimonio passim utuntur historici Ecclesiae Neapolitanae, et cum his Ughellius Italiae Sacrae tomo VI, licet Catalogum ipsum in bibliotheca sancti Marci latentem nemo quod sciam hactenus produxerit.
XVII. In tabula secunda hujus Appendicis aeri incisa, post imitationem codicis Farnesiani, retuli specimen Catalogi memorati, et primos versus Libri Pontificalis, in vetustiore ex duobus codicibus Florentinis ita perscriptos litteris, quae Holstenius nominitat Langobardicas.
XVIII. Paulo recentioris aetatis est alter codex Florentinus S. Marci; non tamen a superiori adeo [Col. 0234B] remotae ut saeculum decimum consequatur. Quod ex adjecto in eadem tabula specimine constare potest.
Codicis istius (pariter membranacei) folia Vitas Pontificum perducunt ad sectionem circiter 323 nostrae editionis in Vita Adriani I. Succedunt folia et quaterniones nonnulli expositionis B. Ambrosii episcopi in Cantica canticorum.
XIX. Ne quidpiam per nos omittatur quod illustrare valeat tum documenta scripturae Vitarum aequalia collectioni Anastasii, tum observata Appendicis nostrae ad dissertationem Schelestratii tribus in codicibus commendatis, apposui in tabula speciminis characterum codicis Farnesiani initium Vitae S. Pauli papae primi: in quo littera princeps [Col. 0234C] exhibet protomen ejusdem pontificis graphice delineatam in orbiculari figura, persimili clypeatis imaginibus pontificum Romanorum, spectandis in basilica S. Pauli Via Ostiensi, aliisque Romanis, indicatis hac in appendice num. 13 et fusius exponendis in proxima dissertatione. Poteram et alias imagines proferre ex eodem codice pontificis benedicentis, quae visuntur in fine S. Leonis III, ante initium Vitae S. Adriani, et persimiles sunt iis quae spectantur in musivis ecclesiarum Urbis eadem aetate constructis. Verum ea satis esse sum ratus, quae includi commode poterant in aenea lamina, litterarum specimini exhibendo destinata.
XX. Dolendum vero est in eo codice Farnesiano desiderari Vitas priorum pontificum a S. Petro ad [Col. 0234D] S. Silverium: quae si superessent, epochae singulorum conferri poterant cum aliis exemplaribus Vitarum, et cum numeris chronologicis superstitibus inter picturas pontificum memoratae basilicae Paulinae via Ostiensi a S. Petro ad S. Innocentium primum, reservatas ad illustrandum in proxima nostra dissertatione. Supplere tamen conabor detrimenta codicis praestantissimi per alia genuina monumenta historiae pontificiae, et aliorum codicum aetate proximorum: quibus praemitti debuit notitia Farnesiani et Florentinorum, hac in appendice prolata.
Dissertatio
I. Vitae pontificum Romanorum originem ducunt ex catalogis, et continent tres praecipuas notiones, nempe successionem, chronologiam et gesta eorumdem pontificum.—II. Successio non interrupta summorum pontificum, quae notio est omnium praestantissima, et maxime necessaria, colligitur quidem ex Catalogis, sed etiam ex SS. Patribus abunde comprobatur.—III. Chronologiae pontificiae discrimina plerumque emanarunt ex imperitia aut negligentia amanuensium et descriptorum. Qua ratione descriptorum copia reputanda sit noxia potius quam commoda pontificiae chronologiae recte instituendae, nisi usus et criterium tot descriptorum et codicum certis regulis referatur ad indaginem veritatis.—IV. Ejusmodi regulae capite proximo erunt proferendae, et comprobandae ex artis criticae axiomatibus ac disciplina.
[Col. 0235B] 1. Vitarum quae hic illustrantur, originem deberi antiquis Catalogis tam hodie certum exploratumque est, quam quod maxime. Cum enim Vitae tria complectantur successionem, chronologiam et gesta eorum qui Petro apostolorum Principi subrogati, cum Romano episcopatu universalis Ecclesiae regimen, huic sedi affixum, susceperunt administrandum; successio manifestatur in omnibus Catalogis; in plerisque chronologia; gestorum vero pars in aliquibus continetur. Jure igitur factum est ut primum de Catalogis pontificum agant qui eorumdem Vitas contendunt illustrare.
2. Ex triplici autem notione successionis, chronologiae et gestorum praecipua cum sit et maxime [Col. 0235C] necessaria illa princeps, quae non interruptam ostendit seriem pontificum maximorum, vicaria Christi potestate in terris fungentium ad universalis Ecclesiae regimen administrandum, divinae providentiae consilio factum videmus ut non interrupta constaret illa successio, tum per Catalogos, tum per scripta Patrum ad nos transmissa ab ipsis Ecclesiae incunabulis. Quae consideratio suasit saepe laudatum Schelestratium ut ostenderet, ex Irenaeo aliisque Patribus, eamdem seriem ac successionem quam ipsi ex diptychis hauserant aliisque documentis aetatum sibi proximarum, servari in Catalogis et in Libro Pontificali ex constanti traditione majorum. Si quae vero exigua difficultas suboriretur de uno [Col. 0236A] vel altero numerando vel inter pontifices successores, vel inter vicarios et coadjutores absentium, sive etiam de eximendo vel recipiendo in censu pontificum legitimorum occasione schismatis tunc suborti, ea satis dissolvitur ac dissipatur documentis ab Ecclesia receptis et approbatis, ut in Felice II aliisque perpaucis erit suo loco demonstrandum.
3. Cum itaque satis cautum sit successioni non interruptae, quae praecipua erat cura et consilium scriptorum in Catalogis attexendis, superest ut secunda illa notio, scilicet chronologia et epocha uniuscujusque pontificis, ex iisdem Catalogis deducatur. Hic vero nonnemo usurparet tritum illud: Inopem me copia fecit. Abundantia enim auctorum, passim obtrudentium Catalogos pontificum Romanorum [Col. 0236B] sine delectu, aut certe non memoratis fontibus et documentis unde petuntur epochae iisdem tributae, efficit ut frequens numerorum discordia, quae annis, mensibus ac diebus irrepsit vel ex amanuensium incuria, vel ex notitiis temere ac tumultuarie collectis, ipsa copia scriptorum et descriptorum, inter se discrepantium, impediat potius quam adjuvet studiosos chonologiae in vera temporum ratione constituenda. Turbantur vero maxime criticorum judicia in his temporibus definiendis ab aspectu et mutua collatione veterum Catalogorum, quae decem aut plura etiam saecula antiquitatis praeseferunt. Dissimulare minime possumus Catalogum Liberianum haberi quidem omnium vetustissimum consensu doctorum hominum, [Col. 0236C] verum incusari de vitiata ratione consulum non uno in loco, idque contra Fastorum fidem; et quod inde necessario consequitur, de intervallis temporum perperam numeratis in eadem pontificia chronologia per mendosa consulum paria inde collecta. Alterum Catalogum a priori proximum antiquitate, et contextum imperante Justiniano observant non consentire cum reliquis passim productis ab eodem Schelestratio, qui duos priores excudit, necnon a Sirmondo et Mabillonio, et Pagio, qui complures ediderunt ex codicibus bibliothecarum illustrium, exaratis sexto, octavo ac nono saeculo aerae Christianae.
4. Ne tamen animo despondeamus in elicienda [Col. 0237A] vera chronotaxi ex tanta varietate sive scriptorum, sive descriptorum et amanuensium, acceptum ferimus regulis proximo capite proferendis ac stabiliendis, ut nostro examini praemittantur tanquam leges judiciorum certae, et prudenti cuique adhibendae atque observandae in criterio historiae veritatis.
I. Regulae criterii statuendae, quibus utamur in praeferendis Chronologorum sententiis, ac testimoniis quibus innituntur.—II. Regula prima. In temporibus asserendis consulere praestat monumenta publica, si quae sunt: eaque praeferenda, quae per viros idoneos posita, loco ac tempore sint proximiora aetati, de qua cum maxime agitur.—III. Regulam confirmant exemplis scriptores maxime illustres historiae et chronologiae sacrae, etiam divinitus inspirati.—IV. Eamdem sequuntur etiam auctores Historiae et chronologiae profanae, qui caeteris sui generis praecellunt.—V. Regula secunda. E publicis, ac proximis tum aetate tum loco documentis, magistratuum cura et auctoritate positis, illa praeferantur, quae semel constituta per idoneos ac legitimos curatores publicae voluntatis, permanserint adeo integra et custodita, ut nullum praeseferant indicium erasionis, aut mutationis, sed neque temere violari potuisse reipsa constet.—VI. Corollarium regulae secundae. Exemplorum emendationes, si exemplaria autographa nulla sint unde [Col. 0237C] peti possint, requirantur ex documentis publicis aetatis ejusdem aut proximae.—VII. Regula tertia. Ex documentis, aliunde ministratis quam ex loco ubi res proxime gerebantur, suffragii praerogativa sit penes illud, cujus auctori causa scientiae, peritia disciplinae, ac studium veritatis facultatem dederit ampliorem temporis ac rerum perquirendarum.—VIII. Corollaria duo regulae tertiae. Corollarium primum. Consensus plurium Scriptorum vel documentorum loco ac tempore proximorum, praesertim si publica auctoritate muniantur, indicium habendum est veritatis historicae et chronologicae. Corollarium secundum. Ex hujusmodi consensu rationabiliter emendantur exempla posterius descripta, si ab eo et ab antiquioribus differant.—IX. Regula quarta. Commensus temporum, ab historicis documentis indicatorum, cum diebus legitimis, a jure constitutis ad ea peragenda quae gesta memorantur, indicium est chronologiae recte institutae.—X. Exempla hujus regulae proferuntur.—XI. Quinta regula. Demonstratio chronologiae recte institutae erit character aliquis observati motus coelestis, qui exacte respondeat intervallo temporis, requisito ad eos motus coelestium corporum perficiendos.—XII. Exemplum illustre hujus quintae [Col. 0237D] regulae exhibetur in referendo anno consulatus [et mortis] Joviniani Augusti, collega Varroniano filio, ad annum aerae Christi communis 364, eidemque assignandis motibus coelestibus, in vetusta epigraphe, tum temporis posita, consignatis.—XIII. Ex eodem consulatu ita comprobato stabilitur epocha pontificatus, a S. Damaso suscepti, anno vulgaris aerae Christi 366.
1. Discrepantia summarum quae colliguntur in chronologica serie dirigenda aetatis, vitae ac regiminis pontificum Romanorum, sive quorumvis principum ac virorum illustrium, ad complura praesertim saecula pertingentium, cum in arithmeticae regulas referri minime possit, rite servatas in methodo annorum Julianorum, perinde constituta apud uniuscujusque sententiae sectatores in periodo Juliana, [Col. 0238A] sive alia qualibet ab universis chronologis recepta; proveniat necesse est ex regulis criterii, sive judicii, quibus chronographi et biographi discrepantes utuntur in comparatione, praelatione ac delectu testimoniorum, unde singuli accipiunt partes aetatum, subinde colligendas in solidum epilogismum ac summam. Tantum igitur deferendum erit uni potius quam alteri supputationi ac sententiae, quantum regulae delectus instituendi ad praeferendam unamquamque rationem ac summam, atque testimonia illam affirmantia, propius accesserint ad indicationes maxime probabiles historicae veritatis. De his igitur regulis delectus erit antea statuendum, per quas contendimus, inter discrepantes sententias eam deligere et consectari, quam ratio criterii demonstret [Col. 0238B] proprius accedere ad veritatem. Regulae autem criterii nostri breviter exponentur, earumque firmamenta petentur ex necessaria connexione quam ratio ostendit iisdem inesse cum veritate.
2. Prima delectus regula est ut in examine, comparatione ac praelatione cujuslibet chronologiae documenta publica, si quae sunt, consulamus, per viros idoneos posita, eaque praesertim quae propius accedunt aetate ac loco ad eos viros eorumque gesta de quibus chronologia atque historia contexitur et ordinatur.
Duas itaque notiones considerat in documentis chronologiam firmaturis haec nostra regula: ut [Col. 0238C] publica sint, quod est primum; utque propiora, quod erit alterum.
3. Utrique parti auctoritatem conciliant scriptores artis historicae quotquot excellunt, et in eo scribendi generi habentur principes, praesertim studio veritatis, quae potior est laus historiae. Nam si ab illis scriptoribus petenda regula sit, quos Veritas ipsa instituit, hi quoque divinitus inspirati digitum intendunt ad publica documenta, ut temporum a se designatorum characteres ostendant. Edictum Caesaris Augusti Lucas commemorat, cum descriptio prior sub Quirino adhibenda est ad annum Christi natalem indicandum. Ejusdem vero baptismi ac magisterii exordia ut enuntiet ac liberet ab omni obscuritate, recenset tum sacros, tum civiles magistratus, [Col. 0238D] qui potestate publica tum temporis fungebantur in ea regione ubi gerebantur illa quae sibi describenda esse noverat in Evangelio: Anno quinto decimo, inquit, imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus tetrarcha Ituraeae, et Trachonitidis regionis, et Lysania Abilinae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in deserto. Quae dum observant veteres Patres, praeter mysteria sacris litteris semper insita, causas etiam reperiunt ita deducendi per documenta publica et proxima mentes hominum ad percipiendam attentius ac tenacius retinendam veritatem. De priori etenim [Col. 0239A] epocha Cyrini, a S. Luca memorata, ita sentit Ambrosius [Col. 0239D] In Lucam, cap. 2. . «Praeside, inquit, Cyrino, facta est haec prima professio, ut quasi consulem quemdam signi gratia huic libro evangelista adscripsisse videatur. Nam si consules ascribuntur tabulis emptionis, quanto magis redemptioni omnium debuit tempus ascribi? Habes ergo omnia quae in contractibus esse consueverunt. Vocabulum summam illic potestatem gerentis, diem, locum, causam, testes quoque adhibere solent. Hos quoque nativitati suae et generationi secundum carnem Christus adhibuit qui signarent Evangelium, dicens: Vos eritis mihi testes in Hierusalem. » De secundae chronologiae characteribus late disserit S. Gregorius [Col. 0239D] Hom. 20, in Evang. plura ex mystico sensu producens, ex litterali vero id praecipuum exponens, [Col. 0239B] temporum scilicet enarrationem ita diligentem pro more veterum prophetarum fuisse ab evangelista servatam ut nulla deesset auctoritas instrumenti, divina licet fide longe solidius firmati, ex iis indicationibus, quas rationabilis cura solet in publicis et gravissimis actibus adnotare. Longe ante Gregorium id perviderat et ab apostolica aetate perceperat Tertullianus [Col. 0240D] Cap. 19. , in Apologetico adversus gentes professus hanc disciplinam, ut certas temporum notas publicis documentis antiquitatis et archivorum expressas, contestes advocaret ejus, quae nostrorum scriptorum perpetua est assecla, veritatis. Ita enim scribit cap. 19: «Primum instrumentis istis» (loquitur de divinis libris antiqui foederis, qui apud Serapaeum Ptolemaei bibliothecae cum ipsis Hebraicis [Col. 0239C] litteris exhibentur, et a Judaeis palam lectitantur) «auctoritatem summa antiquitas vindicat. Apud vos quoque religionis est instar fidem de temporibus asserere.» Quare intulit, germanam praxim hujus fidei de temporibus asserendae eam esse, ut reserarentur archiva gentium universarum, quae antiquitate praestarent, et genuinis notis nostrorum temporum ac voluminum conferrentur. «Haec ait (cap. 20) quibus ordinibus probari possint non tam difficile est nobis exponere quam enorme et arduum. Sed interim longum multis instrumentis cum digitorum supputariis gesticulis assidendum est. Reseranda antiquissimarum etiam gentium archiva, Aegyptiorum Chaldaeorum, Phoenicum,» etc.
[Col. 0239D] Constat itaque divinas litteras, utpote omnis veritatis magistras, huic etiam experimento facem praeferre, ut in ratione temporum vindicanda, documenta genuina ab omni antiquitate, quam publica cura diligenter a se custoditam ministret, avide conquirantur.
4. Verum ut humilioris subsellii vades priori huic regulae adhibeamus, intra septa humanarum artium historiae nostrae, et chronologiae duces tutissimos indaganti, non recusabunt esse illius assertores ac viridices quotquot e Latinis aut Graecis in censum [Col. 0240A] scriptorum praecellentium retulit consensus omnium aetatum. Ratum illis, perinde ac nobis, fuit mutuari documenta temporum ac rerum quas enarrarent, ex publicis monumentis maxime probatis, ac aetate locoque proximis rebus iisdem sibi propositis ad historiam. Profitentur enim passim illa quae narrant a se fuisse percepta ex annalibus pontificum, ex libris censoriis, ex Actis publicis ac tabulariis, librisque linteis ac elephantinis magistratuum auctoritate perscriptis, atque illorum qui Reipublicae praeerant jussu depositis in bibliothecis, sive etiam in sacrariis et fanis. Haec luculentius sum prosecutus in Praefatione ad Historiam Universalem, cap. 4, ex M. Tullio in libro II de Oratore, ubi ait: «Erat historia nil aliud nisi annalium [Col. 0240B] confectio; cujus rei memoriaeque retinendae causa ab initio rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnes singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus, efferebatque in album, proponebatque tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi; ii qui etiam nunc annales, maximi nominantur.» Hoc etiam confirmat Macrobius Saturnal. lib. II, cap. 2, cui praemittendus est Livius lib. IV, num. 20, memorans veteres annales, et libros magistratuum linteos, repositos in aede Monetae, quos Macer Livineius citat identidem auctores, ut probet nono post demum anno cum T. Quinctio A. Cornelium Cossum consules habere. De commentariis autem censoriis Livio proximus Dionysius Halicarnasseus lib. I, pag. 60, [Col. 0240C] edit. G. L. Sylburgii, fatetur hos a patribus filios per manus accipere consuevisse, ut ipsi posteris pari cura contraderent, haud secus quam sacra paterna et gentilitia. Ad haec itaque monumenta publica provocant passim historici rei Romanae, quando statuendum est de veritate, modo aut tempore rei gestae. Hos igitur fontes adeundos esse sibi et hauriendos cognoverunt etiam e Graecis celeberrimi, qualis Diodorus Siculus lib. I, sect. 4; Dionysius Halicarnasseus, Appianus Alexandrinus, aliique. Solidae huic basi documentorum publice positorum superstruendam molem universam chronologiae atque historiae, etiam ad remotissimas aetates extensae, cognovit Euhemerus, eumque secutus Lactantius Divinarum Institutionum lib. I, cap. 11; [Col. 0240D] exemplo Tullii et Varonis, in re gravissima statuenda, quos etiam imitatur Arnobius. Nam ut ostendant homines fuisse eos quos ethnicorum superstitio uti deos impie colebat, Jovem dico, Saturnum, Neptunum et reliquos, eorumdem historiam ac tempora ostendunt, per Euhemerum diligenter collecta ex titulis sepulcralibus, et inscriptionibus sacris, quae in templis antiquissimis publice prostabant. Verba Lactantii sunt. «Antiquus auctor Euhemerus, qui fuit ex civitate Messana, res gestas Jovis et caeterorum qui dii putantur, collegit ex inscriptionibus [Col. 0241A] sacris, quae in templis antiquissimis habebantur, maximeque in fano Jovis Triphilli, ubi auream columnam positam esse ab ipso Jove titulus indicabat; in qua omnia sua gesta praescripsit, ut monumentum esset posteris rerum gestarum.» Tum addit: «Hanc historiam, et interpretationem Ennius est secutus.»
Cum igitur documenta publice posita gentis totius, aut universitatis, aut magistratuum, habeantur testimonia maxime idonea ad res gestas comprobandas, multo praeclarius atque efficacius id praestent necesse est in determinandis temporibus extra quae res geri minime potuerunt. Temporum autem partitio varia cum fuerit apud nationes diversas, et apud eamdem nationem cum aliquando sit immutata, consequitur ut e monumentis publicis seriem temporum [Col. 0241B] comprobaturis illa sint habenda potiora quae proximiora reperiantur locis ac temporibus de quibus quam maxime agitur. Uti enim facti recentis viciniora testimonia lubentius admittit judex, qui causam scientiae prudenter requirit in assertore perceptam proximo ac vivido sensum experimento, et oculis subjecta fidelibus praefert iis quae transmissa per aures in animum testantis languida insinuatione se infuderint, ita etiam in monumentis rerum ac temporum admittendis vis quaedem potior jure tribuitur proximitati. Efficit enim ut neque artifices monimentorum videri possint memoria lapsi, neque audaces in mentiendo, sive in temere proponendis falsis significationibus rerum ac temporum ante oculos eorum quorum in conspectu illa agebantur, [Col. 0241C] cum cordato cuique viro eosdem arguendi et corripiendi libertas foret.
Esto igitur criterii nostri chronologici haec regula princeps: Ut in temporibus asserendis monumenta publica, si quae sunt, consulamus; eaque praeferamus e publicis quae, per viros idoneos posita, loco ac tempore sint proximiora aetati de qua cum maxime agitur.
5. Erit secundus canon: Ut e publicis ac proximis tum aetate tum loco documentis, magistratuum cura et auctoritate positis, illa praeferantur quae semel constituta per idoneos ac legitimos curatores publicae voluntatis, adeo integra et custodita permanserint, ut nullum praeseferant indicium erasionis aut mutationis; [Col. 0241D] sed neque temere violari potuisse reipsa constet.
Ex hoc secundo canone consequitur.
COROLLARIUM
6. Ut codicum antiquorum (si autographa scripta non sint iis in codicibus, sed exempla) emendatio petenda sit ab inspectione et comparatione cum publicis documentis ejusdem aetatis aut proximae supra indicatis.
Nam vetus exemplum scriptoris privati inducit hominem solitarium ejus historiae ac veritatis vadem et assertorem. At publica documenta contestes adhibent affirmationis suae vel populos, vel magistratus. Aequum igitur est ut fides publica, cui judicium privatarum publicarumque rerum concreditur, singulorum [Col. 0242A] ejusmodi scriptorum (aut verius descriptorum) dictis praeferatur: quod fit amanuensium codices exigendo ad ea documenta quibus auctoritas populi ac magistratuum tot calculos adjecit quot assertionum vindices e conspectoribus fecit.
7. Tertia regula sit: Ut ex documentis aliunde ministratis quam ex loco ubi res proxime gerebantur, suffragii praerogativa sit penes illud cujus auctori causa scientiae, peritia disciplinae ac studium veritatis facultatem dederit ampliorem temporis ac rerum perquirendarum.
Hanc regulam tradiderunt quotquot familiam ducunt in ratione temporum ordinanda sive historici, [Col. 0242B] sive chronologi. Ut enim inter veteres Fabius Pictor, L. Cencius, M. Cato, C. Licinius Macer, M. Terentius Varro, T. Pomponius Atticus, ita e recentioribus Cuspinianus, Sigonius, Panvinius, Baronius, Petavius, Norisius omnium commendatissimi colligunt undique testimonia ad notiones temporum ac gestorum stabiliendas et castigandas; ita ut singulis aptari possit quod de Cuspiniano memorat Nicolaus Gerbelius in praefatione ad ejusdem Fastos. «Collatis, inquit, vetustissimis utriusque linguae auctoribus, si quos in istis deprehendat errores, eos moderatissime castigavit. Deinde vero qua ratione, quo modo discrepantes dissidentesque inter se conciliandi sint; quid addendum uni, quid adimendum alteri, incredibili cura industriaque commonstravit. [Col. 0242C] Quodque singulari cum voluptate leges si qui inter se consenserint, remque tandem iisdem verbis exposuerint, eos omnes in unam veluti classem contrahit, colligitque studiosissime. Quae diligentia quantum locis obscuris tenebrosisque lucem afferat, quantam intricatis claritatem, perspicuitatem, confusis, nemo non, qui mediocri in litteris judicio pollet, intelligit. Breviter, nihil inexploratum reliquit, excussit omnia quae sibi usui futura credebat. Bibliothecas plurimas perlustravit: nihil tam recens, nihil tam vetus, quod non summa vigilantia pervestigaverit. Nullum omnino saxum nullumque lapidem, nullum triumphalem arcum, nulla imperatorum edicta, nullas marmorum bases, nullos [Col. 0242D] parietes aut muros praetermisit, ex quibus non titulos, inscriptiones, epitaphia deprompserit, inque doctissimos hos commentarios transtulerit.»
Ex hac vero tertia regula, viris doctissimis ita probata, duo descendunt corollaria, in usum nostrum admodum profutura.
COROLLARIUM PRIMUM.
8. Veritatis historiae indicationem esse perspicuam consensum plurium, sive scriptorum ex peritioribus et proximioribus loco ac tempore, sive documentorum, ita pariter affinium, praesertim si publica auctoritate tum scriptores illi, tum documenta muniantur.
[Col. 0243A] COROLLARIUM SECUNDUM.
Indicationes et consensus supra indicatos habere vim maximam rationabiliter castigandi atque emendandi exempla posterius descripta, ubi a consensu memorato recedant
Corollarium utrumque, ut ego arbitror, quemadmodum et regula, non indiget argumentis ut probetur, sed tantum exemplis ut exponatur. Sexcenta occurrent, ut Gerbelius indicabat, in Cuspiniano, consensum attendente in proximioribus et peritioribus, ad conciliandos sive emendandos remotiores et imperitiores, tum ex auctoribus, tum ex librariis, qui dissentiant. Neque infrequentia nobis occurrent in caeteris supra laudatis scriptoribus, si lubeat ex Norisianis Operibus unicam epistolam consularem percurrere. [Col. 0243B] Verum ex his Prolegomenis nostris placet exemplum mutuari, ut judicet cordatus lector num tertiae hujus regulae ejusque corrollariis assentiri neccesse sit.
Hujus itaque regulae tertiae ductu supra in notis ad chronologiam Catalogi Romanorum pontificum conciliare conatus sum cum Victorio Aquitano veteres Patres, et aequalia documenta, in epocha passionis Christi alliganda cum anno vulgaris aerae Christianae 28 et cum duobus Geminis consulibus. Cur enim in Romana chronologia, tam consulari quam Caesarea, necnon pontificia, eos duces non sequerer, vel Romanos, vel provinciales, qui aequalium suorum judicio praestarent caeteris in colligendis atque ordinandis characteribus temporum? Aut [Col. 0243C] cur non deferrem prae suis aequalibus Victorio Aquitano in aera Paschatis ac passionis Dominicae stabilienda, cum hunc ipsum videamus selectum judicio duorum pontificum Romanorum (Hilari ac Leonis Magni) ad rationem temporum ordinandam et instaurandam?
9. Quarta regula chronologiae concinnandae erit commentus temporum, ab historicis documentis indicatorum, cum diebus legitimis a jure constitutis ad ea peragenda quae gesta memorantur. Regulam declaret exemplum.
Dies legitimus sacrarum ordinationum, praesertim episcopalium, fuit etiam prioribus Ecclesiae [Col. 0243D] Christianae saeculis dies Dominicus, post jejunium et vigilias Sabbati, quemadmodum comperimus tum ex doctrina canonum, tum ex Leonis Magni sermonibus. Si qua igitur discrepantia sit in Catalogis epocham alicujus pontificis diversimode statuentibus, indicio hujus regulae, illam praetulerim chronologiam (caeteris paribus) quae ordinationem alliget legitimo tempori; reliquis vero, quae constituta a majoribus tempora in ordinatione pervertant, minime fidam, nisi aliunde constiterit perspicuis documentis derogatum fuisse consuetudini et legibus canonum rationabili ex causa per eos qui derogandi potestate pollerent.
10. Proponantur itaque mihi de epocha pontificatus [Col. 0244A] S. Damasi papae inquirenti sententiae duae in illa constituenda inter se discrepantes. Asserat una cum vetustissimis inscriptionibus ac picturis basilicae S. Pauli, et cum Catalogis fere omnibus, historicis, et chronologis, B. Damasum sedisse annos XVIII, menses II, dies XI. Altera vero sententia, subnixa forsitan unico illi Catalogo, quem Schelestratius secundum appellat inter eos quos produxit tomo primo Antiquitatis Ecclesiae, tribuit annos XXII, menses III, dies XI, vel ex Baronii suffragio menses II, dies XXVII supra annos XVII, quos illi placet ita breviare ex XVIII solidis, assignatis a S. Hieronymo et a Prospero, aequalibus Damaso, ut in Maximi praefecturam annus initiationis ejusdem Damasi incidat, secus judicaturo, si observavisset (quod alii paulo post [Col. 0244B] adnotarunt in membranis praefectorum Urbis a Bucherio editis, et ad saeculum Damasi pertinentibus) praefectos Urbi non ex Kalendis Januarii per annum solidum, uti consules ordinarii, sed ex qualibet anni die ad tempus, pro arbitratu imperatorum definiendum ad menses plures vel pauciores, intra vel ultra anni metas, magistratum gessisse.
Sententiae itaque duae, vel etiam plures, licet in summa ita discordes, attamen in uno ex terminis summam claudente, die scilicet et anno emortuali B. Damasi, necesse est ut conveniant: quae dies sit 11 Decembris, Recimere et Clearcho coss., aerae Christi communis 384. Diem enim comprobant Ecclesiae tabularia, et rituales libri, Martyrologia Bedae, Usuardi, Adonis, quibus consentit Baronius in [Col. 0244C] Romano, licet unum vel alterum retrahat ad diem 10 Decembris apud Florentinum. Annum vero et consules Recimerem et Clearchum retulit in Chronicum suum Prosper, qui tunc scribebat. Ex die igitur 11 Decembris anni Christi 384 recedentibus nobis in superiora tempora per annos solidos XVIII, menses II, dies X, juxta priorem sententiam Romanis monumentis innixam, colligitur dies suscepti a Damaso pontificatus incidens in Kalendas Octobris Christi anno 366, Gratiano et Daglaipho coss. Littera Dominicalis A ejusdem anni demonstrat Kalendas Octobris, quibus affixa est, pariari cum Dominica die; quae cum sit apta consecrationi episcopali juxta leges sacrorum canonum, quartae huic regulae, ad chronologiam pontificiam dirigendam a nobis [Col. 0244D] adhibitae, firmamentum praestat. Mutuum vero praesidium regula confert ad eam priorem chronologiam pontificatus Damasi praeferendam secundae, eidem assignanti annos XVII, menses III, dies XI, cum prior illa diem legitimam assignet ordinationi; secunda vero feriam VI, hoc est consecrationi minime aptam; quae fuit Kalend. Septembris anni 367: unde numerarentur ad diem 11 Decembris 384 anni XVII, menses III, dies XI. Praeterea si octavo Kalendas Octobris mortalitatem exuit Liberius (ut in libello ad Theodosium testantur Faustinus et Marcellinus), profecto dies legitima successoris eligendi praevertere non potuit eam mortem diebus XXIII. Rursus in eo libello consignatur obitus Liberii Gratiano et Daglaipho [Col. 0245A] coss., VIII Kal. Octobris: eodemque consulatu signatur ab Hieronymo in Chronico ordinatio Damasi successoris. Eosdem consules aperuisse annum aerae Christi 366 certum est apud chronologos, et evidenter per nos probabitur in exemplo regulae quintae, qua caput hoc concludemus. Sunt igitur anni solidi XVIII, nec tantum XVII, ab Octobri anni 366 ad Decembrem anni 384 cum mensibus duobus enumerandi, et pontificiae administrationi B. Damasi tribuendi: ope hujus regulae quartae, quam in criterio chronologico successionis et sedis Romanorum pontificum adhibemus.
11. Quinta regula, seu potius demonstratio chronologiae recte constitutae erit charater aliquis observati [Col. 0245B] motus coelestis (puta eclipsis solaris aut lunaris, vel aliorum siderum inerrantium positus inter se, et figuratio) qui exacte respondeat intervallo temporis requisito ad eosdem motus coelestium corporum perficiendos.
Axiomatis vim habet apud chronologos ea de qua loquimur regula. Nemo enim est ita leviter versatus in chronologia et historia, qui nesciat esse praecipuam aetatis demonstrationem in bello Peloponnesiaco suis temporibus assignando eam quam ministrant eclipses a Thucydide recensitae. Assyriorum pariter regum anni certi redduntur in aera Nabonassari ex illis eclipsibus, quas Ptolemaeus in Almagesto recensuit: quod perinde aptatur historicis pariter [Col. 0245C] et chronologis aetatum ac regionum universarum, ex quo sapientissimus rerum Conditor coelestia corpora ita librata et in motus varios a se percita fuisse professus est, ut essent documenta temporis exacte mensurandi per annos, menses ac dies.
12. Non patiar hujus regulae tum explicandae, tum confirmandae exemplum desiderari. Luculentum vero superest in antiquo lapide, ex suburbanis Christianorum coemeteriis Romano in agro effosso, et dono mihi liberaliter dato a V. C. M. Antonio Boldetto basilicae Sanctae Mariae Transtiberim canonico; ut in erudito ejus Commentario de sacris martyrum Coemeteriis nuper edito leges, lib. I, cap. 19, pag. 84. Verba autem fideliter reddita ex ipso marmore haec sunt:
[Col. 0245D] PVER NATVS A W DIVO IOVIANO AVG ET VARRONIANO COSS ORA NOCTIS IIII IN VXIT VIII IDVS MADIAS DIE SATVRNIS LVNA VIGESIMA SIGNO API ORNO NOMINE SIMPLCIVS
Tot sunt notae chronologicae, annum ac diem demonstrantes, quas inscriptio ista complectitur; ut eadem haberi possit exemplar documentorum veterum tempora comprobantium. Singulas breviter percensebo; sed potissime sistam in motibus coelestium corporum, qui reliquas indicationes certo tempori affigunt et in demonstrationes convertunt.
Annus quem Jovianus Augustus, et Varronianus [Col. 0246A] consules aperuerunt, ostenditur fuisse emortualis Joviani ante diem VIII Idus Maii, cum Jovianus vocetur divus in ea inscriptione. Eutropius id egregie confirmat, qui hoc ipso consulatu ac funere suam historiam claudit; ubi de Joviano loquens ita perscribit. «Decessit imperii mense septimo, quarto decimo Kal. Martias, aetatis, ut qui plurimum ac minimum tradunt, tertio et trigesimo anno: ac benignitate principum, qui ei successerunt, inter divos relatus est. Et Is status erat Romanae rei Joviano eodem et Varroniano coss., anno Urbis conditae millesimo centesimo et nono decimo.»
Fasti consulares idem collegium consulum eamdemque mortem referunt ad annum aerae Christi vulgaris 364, qui bissextilis fuit. In annum vero [Col. 0246B] bissextilem incidisse mortem Valentiniani testatur alius historicus aequalis, scilicet Ammianus Marcellinus, referens circa finem libri XXV et initio XXVI Joviani Augusti processum consularem cum Varroniano filio vagiente et pertinaciter reluctante ne in sella veheretur ex more, subsecuta Joviani morte paulo post funestatum; et post dies decem ab eo decessu, quibus nemo tenuit imperii gubernacula advenisse Valentinianum, universorum suffragiis accitum ad imperandum; distulisse tamen ad diem bissextili proximam progressum in medium, «ut bissextum vitans Februarii mensis tunc illucescens, quod aliquoties rei Romanae fuisse cognorat infaustum,» pertingeret ad diem proximam: «qua progressus in campum, permissusque tribunal ascendere [Col. 0246C] celsius structum, comitiorum specie et voluntate praesentium secundissima, ut vir serius rector pronuntiatur imperii. Mox principali habitu circumdatus et corona, Augustus nuncupatur,» etc.
Bissextilis nota, quam historici asserunt, locum quidem anni indicaret in quadriennio, sed suspensos adhuc retineret animos quonam in quadriennio bissextilis a Valentiniano evitatus reperiretur, nisi characteres Sabbati in diem VIII Idus Malas incidentis, ac lunae positus in signo Capricorni dum ad ortivum Horizontem deferretur circa horam noctis quartam eamdemque natalem pueri Simplicii, in eo marmore sculpti, certos nos redderent consules memoratos et successionem Valentiniani pertinere ad annum epochae Christi communis 364.
[Col. 0246D] Cyclus decimus Latinorum, annis Julianis 84 constans, a R. P. Bucherio editus, et ab eminentissimo card. de Noris explicatus, coeperat anno vulgaris aerae Christianae 298, Fausto II et Gallo consulibus; quare anno aerae Christianae 364 labebatur ejus cycli annus 64, ferebatque Kalendis Januariis diem Jovis, seu feriam V et lunam XII, uti consignatur in antiquis membranis a Norisio et Bucherio illustratis. Dies igitur Kalendarum Maii, quae in anno bissextili est 122, incidebat in diem Saturni: necnon octava dies mensis ejusdem (quae dicitur VIII Idus Maii) Saturni nomine donabatur. Rursus si Kalendis Januarii ejus anni juxta cyclum Latinorum, satis exacte eo saeculo procedentem, uti card. Novisius [Col. 0247A] ostendit, luna erat duodecima, post dies 121 completos (in bissextili, ubi dies dissimulatur, remanent 120), luna erat tertia decima et post dies 7 fuerit luna vicesima, uti numeratur in inscriptione.
Tandem, ut ad lunae orientis positum in signo Capricorni hora noctis quarta ejusdem diei et anni demonstrationem temporis exigamus per tabulas astronomicas, ita erit procedendum. Anno aerae Christi communis 364, die 8 Maii, sol versabatur in gradu Tauri duodevicesimo; et die septima in meridie percurrebat gr. 17 Tauri. Die igitur septima occidente sole oriebatur gradus 17 Scorpionis. Post horas quatuor (ea est hora quarta noctis in epigraphe memorata) oriebatur gradus 18 circiter Capricorni. Luna vero circa eumdem gradum signi [Col. 0247B] ejusdem tunc versabatur juxta motus medios, uti ex tabulis astronomicis patere cuique potest. Ne quidpiam desideretur in criterio tam illustrium notarum temporis, affixarum consulibus Joviano Aug. et Varroniano, et anno Joviani emortuali, quae collectae leguntur in memorabili hoc lapide, praestat experiri per quaslibet tabulas lunares, etiam mediorum motuum (ut facilitati consulamus ubi necessitas nulla est consectandi unum aut alterum gradum aequationis, qua ex mediis motibus colligamus veros) lunae positum in signifero circulo ad tempus in marmore signatum, nempe ad horam quartam noctis, consecutae occasum solis die septima mensis Maii, quando post horam sesquialteram a quarta nocturna, media nocte dirimente juxta Romanas leges diem 7 ab octava, [Col. 0247C] illuxit octava dies Maii, quae appellatur VIII Idus Maii, ineunte Sabbato, Quiritibus dicto die Saturni.
Die 7 Maii sol versabatur in gradu Tauri 17, urbi arcum seminocturnum Romani climatis efficit horarum aequalium quinque. Hora igitur quarta noctis post eum occasum apud Romanos, noctem quamlibet dividentes in horas XII, respondet horis astronomicis post meridiem diei septimae 10, cum minutis horariis 20.
Radix mediorum motuum lunae in meridiano Romano Kalendis Januarii aera Christi communi ineunte dat [Col. 0247D] ![[Tabula]](../assets/FIGURES/1270247A.bmp)
[Tabula] [Col. 0248A] Capricorni; eademque hora gradus ille Capricorni cum luna surgebat ab horizonte ortivo consulibus divo Joviano et Varroniano, nempe anno aerae Christi communis 364, eodemque bissextili, dum puer Simplicius nascebatur.
Demonstrationes igitur temporum ab hisce characteribus observatis coelestium motuum, ita respondentium intervallis annorum, mensium ac dierum, quibus ab aetate nostra distant, ut elicere studeamus ex aequalibus documentis, quinta haec regula chronologiae nobis propositae constituit.
13. Quantum vero valeat ad epochas Romanorum pontificum stabiliendas ex hoc ipso consulatu Joviani [Col. 0248B] et Varroniani et Joviani morte, evidenter referenda ad annum aerae Christi vulgaris 364, breviter ostendam.
Sanctus Hieronymus, tunc aetate florens, in additamento Chronici sui ad Eusebianum, mortem a Joviano obitam, dum consulatum cum Varroniano gereret, refert ad annum quartum olympiadis 284, una cum successione Valentiniani. Biennio autem post, anno scilicet secundo olympiadis 285, obitum Liberii papae et successionem Damasi consignat, cui ipse ab epistolis fuit in apostolatu. Biennio etiam distant a Joviano et Varroniano consulibus, juxta Cassiodorum et caeteros fastorum collectores, consules Gratianus et Daglaiphus, quibus Liberii mors assignatur in libello precum Faustini et Marcellini ad [Col. 0248C] Theodosium, supra relato in regula quarta. Semel igitur, demonstrato quod paria faciant annus consulatus ac mortis Joviani, collegae filii sui Varroniani, cum anno aerae Christi communis 364, Liberii papae obitus post biennium consecutus testimonio scriptorum aequalium, ac Damasi electio necesse est ut referantur cum consulibus Gratiano et Daglaipho ad annum aerae Christi vulgaris 366.
Quinque hisce regulis criterii chronologici propositis, expositis ac probatis, procedere tuto possumus ad tempora pontificum Romanorum singillatim ordinanda ac demonstranda capitibus subsequentibus.
I. Series et catalogus pontificum Romanorum, pictura et litteris expressus in basilica S. Pauli via Ostiensi, sancto Leoni Magno, vel Symmacho papae tribuendus est, et ad quintum Christi saeculum referendus.—II. A nonnullis aetatis nostrae scriptoribus indicatus, sed a nemine hactenus in lucem datus, aut diligenter observatus, et collatus cum scriptis Catalogis, nunc primum editur. Similis videtur alteri Catalogo, cum serie pontificum, et cum picturis, utriusque Testamenti historias perinde referentibus, posito vel restituto aetate Formosi papae in basilica Vaticana. In utraque etiam basilica series pontificum recentior adjecta fuit infra superiorem sub Nicolao [Col. 0249A] III, quae in basilica S. Pauli adhuc superest, plurimum tamen labefactata, supra epistylia columnarum.—III. Series illa vetustior, saeculo quinto picta in basilica S. Pauli, pertingit a S. Petro ad S. Innocentium primum in pariete australi navis medianae; cum imagines et inscriptiones, quae proxime consequebantur in pariete occidentali, hodie sint inconspicuae.—IV. Series recentior, Nicolai III jussu depicta, uti narrant Veggius, Grimaldus et Ciampinus, distinguitur a superiori et multo antiquiori, prout in tabulis Ciampinianis observari potest, quae Vaticanam exhibent et hic inseruntur.—V. Praeter duas ordinatas series aetate Leonis Magni et Nicolai tertii depictas, visuntur in adverso pariete boreali navis medianae S. Pauli imagines quaedam pontificum repetitae, et confuso ordine temere appictae, opus incerti temporis, quarum propterea ratio nulla in dispositione chronologiae habenda est.—VI. Describuntur duae illae series ordinatae, in basilica Vaticana olim coloratae (vetustior quidem sub Formoso papa, recentior sub Nicolao III), et per Grimaldum publicis tabulis insertae, antequam basilica vetus principis apostolorum dirueretur sub Paulo Quinto.—VII. De auctoritate utriusque [Col. 0249B] seriei antiquae, saeculis Leonis Magni, Symmachi et Formosi pictae in basilicis SS. Petri et Pauli, et recentioris ibidem additae per Nicolaum III. Quod pertinet ad seriem sub Nicolao efformatam; cum numeri chronologici, in hac expressi, fuerint desumpti ab illa antiquiori, suam auctoritatem ab eadem mutuantur. Ornamenta vero pontificalia, pro arbitratu pictoris superaddita imaginibus pontificum a S. Silvestro ad consequentes, contra fidem et usum, tam seriei superioris ac vetustioris ibidem superstitis, quam musivorum et picturarum Urbis, et numismatum in Urbe cusorum usque ad saeculum Christi nonum, ac decimum inchoatum, declarant tantummodo usum aetatis Nicolai, sub quo pingebantur.—VIII. Ornamentum vel insigne quadratum in unica Liberii imagine observatum a Grimaldo in serie Vaticana, non modo petitum fuit a veteri pictura et consuetudine, sed etiam indicat seriem aliquam fuisse antiquitus depictam aetate Liberii in eo desinens, non secus ac antiquissimus Catalogus Bucherianus; cum ejusmodi insigne quadratum constanter asseratur testimonio scriptorum, veterum pariter et recentiorum, habendum esse indicium pontificis viventis.—IX. Ostenditur ex historicorum assertione [Col. 0249C] concordi, seriem pontificum Romanorum, in tribus patriarchalibus basilicis intra et extra Urbem, nempe Lateranensi, Vaticana et Paulina, depictam antiquitus a Nicolao tertio fuisse iteratam, veteri intacta remanente, a qua ordinem singulorum pontificum et Chronologiae numeros desumi et reddi ille curavit in sua recentiori, disposita infra imagines et epigraphes vetustioris.—X. Auctoritas antiquae illius seriei, quae archetypus Catalogus et fons caeterarum dicenda est, satis adhuc observabilis et praeservata est in basilica S. Pauli.
1. Mirabar tot e scriptoribus qui Romanorum pontificum Catalogos eorumque tempora tam diligenter inquirunt in bibliothecis, tum Graecis tum Latinis, ac eruditis commentariis illustrant, neminem, quod sciam adjecisse animum ad vulgandum et comparandum cum scriptis Catalogis illum qui palam propositus ab aetate Leonis Magni, vel Symmachi papae, [Col. 0249D] ut paulo infra ostendam, in celeberrima basilica Doctoris gentium via Ostiensi, altero ab Urbe lapide, omnium aspectui patet, cum in eodem praeferendo caeteris monumentis ejusdem argumenti conspirent universae conditiones ac regulae examinis et criterii, expositae ac vindicatae capite superiori. Unde enim promeremus probabiliora documenta pontificum Ecclesiae Romanae, quam ejus ex basilicis primariis? Unde petenda sunt indicia tum vetustiora, tum evidentiora, publicae auctoritatis ac testimonii, quam in hac, Doctoris gentium nomine erecta, ubi elucet studium Leonis Magni in ea procuranda, tum etiam in ornamentis eligendis ac disponendis, conspicuum in opere musivo, adhuc superstite supra arcum maximum navis medianae? Gallae Placidiae pietate, et [Col. 0250A] liberalitate id perfectum ac studio sancti pontificis Leonis testatur inscriptio, quae etiam nunc legitur, hanc sententiam versibus complexa:
PLACIDIAE PIA MENS OPERIS DECVS HOMNE paterni GAVDET PONTIFICIS STVDIO SPLENDERE LEONIS.
Proximae huic musivo adhaerent picturae, Veteris Testamenti historiam referentes, quae ornant parietem australem navis medianae ejusdem basilicae a presbyterio ad frontem, occidenti soli obversam. His ex adverso respondent in pariete boreali gesta Novi Testamenti coloribus expressa. Uterque paries innititur columnis viginti, donatis basi, capitulis, epistylio, zophoro et coronide. Supra coronidem depictus est stylobates, per totam navis longitudinem productus, quasi separans tristegum secundum ab [Col. 0250B] inferiori; et in eo stylobate visitur series et Catalogus pontificum Romanorum, et singulorum imagines conspiciuntur a B. Petri protome numerandae, digniori loco et arae maxime propriori sita. Singulae imagines coloratae sunt in spatiis orbicularibus, quas propterea Romani veteres dixerunt clypeatas; et duas inter imagines et orbiculos tantumdem spatii relictum fuit, ut totidem breves epigraphes, et quidem palmaribus litteris, pingi in area potuerint, quae nomen exprimunt illorum pontificum quibus apponuntur, una cum numeris annorum, mensium ac dierum, quibus unusquisque Romanam sedem tenuit, per litteras numerales Romano more consignatis.
2. Mirabar itaque Catalogum et seriem chronologicam [Col. 0250C] ita conspicuam, ita vetustam, tam illustri loco positam vel a B. Leone Magno una cum musivo, vel a Symmacho una cum picturis, et unicuique propositam ad legendum ac describendum, nullius chronologi calculos adhuc exercuisse, imo nec animum excitasse ullius scriptoris ad eam accurate exprimendam, et inserendam historiae, ac descriptioni basilicae, tot voluminibus celebratae. Neque enim Serranus, de septem Urbis Ecclesiis illam recensuit: neque Panvinius, in libro ejusdem argumenti, contentus indicare, pag. 73, totam Basilicam picturis antiquis Veteris ac Novi Testamenti ornatam esse. Ciampinus, Veterum monimentorum tomo primo integrum caput 24 impendit in describendo musivo arcus majoris, per S. Leonem Magnum constructo; [Col. 0250D] cum sola musiva opera delegerit exponenda. Picturarum equidem meminit in libro de Sacris Aedificiis a Magno Constantino constructis, simili prorsus modo dispositarum in basilica Vaticana, quae superstites praeservabantur usque ad initium saeculi XVII, donec sub Paulo V parietes diruerentur in constructione novae basilicae; quarum etiam icones incidit tabula X, ubi exhibet orthographiam parietis, navem medianam illius ecclesiae constituentis, eadem plane partitione eodemque ornatu cultam, quo cultam ornatamque videmus superficiem parietum, ad navem mediam pertinentium in basilica S. Pauli. Ordo enim columnarum e pavimento surgens sustinet epistylia, zophorum et coronidem, uti in Vaticana [Col. 0251A] demonstrant tabulae Ciampinianae X et XI; quas nactus cum sim, hic iterum exhibendas duco, quo fidelius subjiciantur oculis animoque lectorum ea quae de vetustissima serie summorum pontificum in basilica ad viam Ostiensem depicta quinto Christi saeculo, ac de altera serie multo recentiori, utpote sub Nicolao III colorata, tenenda sunt; atque ita chronologicas epigraphes in vetustiori superstites conferre cum Catalogis possit quisquis archetypum observare voluerit in basilica S. Pauli. In zophoro igitur, a columnis suffulto in veteri basilica Vaticana, plures orbiculares areae G H G H tab. X continebant imagines pontificum Romanorum, elaboratas sub Nicolao III, quae vestiebantur integumentis capitis multo serius adhibitis ad ornatum pontificalem, mitra [Col. 0251B] scilicet elevata aut etiam corona ornata, etc., uti Ciampinius expressit evidentius tab. XI, in eadem serie supra litteram E. Similes icones ejusdem Nicolai III jussu in basilica sancti Pauli depictas cernimus in inferiori serie, capitulis columnarum imposita: quae praeter imagines pontificum, eorum quoque nomina reddunt, et chronologiam litteris expressam, atque ostendunt figuram characterum propriam aetatis ejusdem Nicolai. Hanc seriem imitati sunt pictores et caelatores, qui vultus pontificum Romanorum aeneis aut ligneis typis primi ediderunt, non attendentes seriem multo antiquiorem superne positam, tum in Paulina basilica, tum in Vaticana, supra coronidem columnarum in parallelepipedo, seu stylobate, per Ciampinianam tabulam XI signato [Col. 0251C] litteris AB. Nempe artifices illi compendium laboris nacti in imaginibus delineandis, quae aspectui erant proximiores, parum fuere solliciti de antiquitate vetustioris seriei, in qua tamen elucet aetas et mos illorum temporum, quae duo ibi exprimuntur, ut paulo post observabo.
3. In basilica igitur S. Pauli series ista vetustior summorum pontificum non interrupta legitur in pariete ad meridianam plagam navis medianae constituto. Continet orbiculares areas 42 et imagines totidem pontificum a S. Petro ad S. Innocentium ejus nominis primum, in singulis singulas: nec non totidem breves epigraphes, in stylobate uti dixeram coloratas palmaribus litteris, quae nomen reddunt pontificis sibi adhaerentis cum indicatione annorum, [Col. 0251D] mensium ac dierum in Petri sede illi attributorum. Postrema ex 42, pertinens ad sanctum Innocentium, ita concepta est:
† INNOCEN CIVS SED ANN XV M III D XX
Hanc vero consequebantur proximae post flexuram anguli in pariete ad occidentem sito. Verum ibi injuria temporis interciderunt tum imagines, tum inscriptiones, delapso integumento calcis ubi fuerant coloratae; nec quidpiam superest ex ea pictura praeter aliquas portiones circulorum, imagines, olim continentium [Col. 0252A] Romanorum pontificum successorum S. Innocentii.
Porro sanctum Innocentium habendum esse inter Petri successores quadragesimum secundum testatur Bedae codex Palatino-Vaticanus ante annos 865 scriptus, unde Catalogus desumptus est, quem Schlestratius edidit numero 22 in libro Antiquitatis Ecclesiae illustratae, et nos supra retulimus. Quadragesimo secundo loco etiam occurrit in secundo Catalogo bibliothecae reginae Sueciae (hodie Alexandrino-Vaticanae), unde pleraque verba Vitarum operis Anastasiani desumpta sunt, et a Schelestratio, et a nobis edito una cum textu Libri Pontificalis ejusque variantibus lectionibus.
4. Supra seriem pontificum in stylobate ita depictam, [Col. 0252B] et supra caeteras picturas, in areis quadrilateris exprimentes historias Veteris Testamenti, fenestrae amplae lumen admittunt: quarum interstitia implent imagines prophetarum colossea ferme statura, non secus ac in basilica Lateranensi factum nuper videmus, seu restitutum fuisse ornatum, pro veteri more, in tribus praecipuis basilicis Romae custodito. Nam et in Vaticanae veteri structura seriem Romanorum antistitum similiter coloratam, illique impositas historias utriusque Testamenti, quibus imminerent figurae prophetarum, diserte memorat Jacobus Grimaldus notarius, cui demandata fuit cura percensendi ac describendi, et publicis tabulis inserendi dispositionem et ornamenta veteris illius aedificii antequam a coementariis dirueretur in novae basilicae ampliatione [Col. 0252C] sub Paulo quinto. Quinetiam in cryptis Vaticanis hodieque visitur graphice delineata, et coloribus repraesentata, tum ichnographia, tum orthographia basilicae veteris, quam praesul Ciampinius aeneis deinde tabulis reddidit in laudato libro de sacris aedificiis a Magno Constantino constructis. His quoque auctoribus (Grimaldo et Ciampino) debemus praeservatam nobis memoriam tum epochae picturarum, tum seriei duplicis pontificum Romanorum ibidem dispositae: quorum testimonia non pigebit apponere, ut constare possit de antiquitate atque auctoritate ejusmodi monimentorum, ac de documentis chronologiae pontificiae, tot saeculorum incorrupto testimonio in his asservatae: cujus rei gratia haec diligentius expendere et observare constitui.
[Col. 0252D] Ciampinus igitur de sacris Aedificiis cap. 4, pag. 34 et seqq., describens partes singulas atque ornamenta parietum veteris basilicae Vaticanae, ut ad seriem pontificum pervenit, jam indicatam, et in tabulis X et XI delineatam, eas picturas a Formoso papa additas seu restitutas fuisse significat his verbis: «Reliquae vero picturae, quarum una pars historiam Veteris Testamenti designabat, et istarum nonnullae injuria temporis erant deletae, ut ex eadem tab. X facillime argui potest; altera vero pars superius diversorum sanctorum imagines repraesentabat. Hae picturae antiquissimae erant et jam vetustate quasi consumptae, jussu Formosi primi summi pontificis factae, qui floruit anno 890. Aderant etiam in zophoro, [Col. 0253A] qui imminet columnarum epistyliis, videlicet in orbicularibus illis signis indicatis in tabula X, lit. G H depicta Romanorum pontificum capita, sicuti etiam in aliis orbicularibus signis his superpositis ut ibidem litteris I, L et clarius demonstratur in alia tabula XI in ampliorem formam designata sub litteris A, B, C, D, et sic de reliquis.» Haec Ciampinus.
Verum ex tabulis publicis, ea de re confectis a commendato Jacobo Grimaldi, ex destinatione Pauli V, notario ad id muneris delecto, cujus autographum in archivo sacrosanctae basilicae custoditum consulere ac describere mihi permissum fuit, annuente eminentissimo ac reverendissimo D. cardinali Albano archipresbytero, et consensu totius reverendissimi [Col. 0253B] capituli (unde etiam hauserat Ciampinus), proferre juvat recensionem veterum picturarum quae ibi spectabantur. Constabit enim seriem illam pontificum, quae supra epistylia et coronidem columnarum sublimiori in stylobate depicta erat, sub picturis Veteris Testamenti colorato, indicatam litteris IL in tab. X Ciampiniana, fuisse antiquiorem et pertinuisse ad aetatem Formosi papae; alteram vero seriem eorumdem pontificum, quae constituta erat intra coronidem et epistylium ordinis columnarum in zophoro, ubi sunt litterae G, H, tab. X apud Ciampinum, opus fuisse aetatis multo recentioris: quippe quae Nicolai tertii mandato depicta ibi fuerat totis 400 ferme annis post seriem a Formoso superne dispositam.
5. Eadem diversitas aetatis clare deprehenditur etiam nunc spectabilis in duplici serie Romanorum antistitum in basilica S. Pauli. Hoc unum interest quod in basilica Paulina series supra coronidem sita exacteque referens ordinem et chronologiam eorum, dem pontificum, in pariete quidem australi, et in stylobate supposito picturis Veteris Testamenti referenda videtur ad quintum Christi saeculum, ut infra ostendam; ad quod saeculum dubio procul pertinet musivum arcus triumphalis, eidem parieti proximum, in eadem navi mediana memoratae basilicae, in quo adhuc leguntur nomina Leonis Magni et Placidiae Augustae, opus id perfici jubentium; in pariete autem adverso, ad plagam scilicet borealem sito, [Col. 0253D] series pontificum perturbate disposita per imperitum aliquem curatorem operis, qui sequiori saeculo implere voluit vacantes areas orbiculares, aut labefactata pigmenta parietis adversi assimilare, infelici plane conatu omnia commiscendo, citra ullam ordinis aut chronologiae observationem, proximos loco exhibet pontifices pluribus saeculis invicem sejunctos, pluresque repetit expressos suo loco in eadem serie saeculo quinto depicta in pariete australi. Nam Adriano ejus nominis primo, cui octavus orbiculus [Col. 0254A] obtigit in pariete boreali numerando a fronte basilicae, proximus pontifex qui occupat nonum orbiculum inscribitur MARCELLUS, nempe martyr sub Diocletiano, totis quingentis annis vetustior Adriano I; deinde sequitur AGATON, ducentis et octoginta ferme annis recentior Marcello, et saeculo ferme solido praecedens Adrianum. Neque felicius aut diligentius pictor ille parietis borealis expressit chronologiam, quam poterat saltem in pontificibus repetitis mutuari ex pariete adverso. Vidisset enim Marcello tributos in sede Petri annos quinque et menses septem (quot etiam in vetustis ac sincerioribus Catalogis assignantur), nec ad octennium cum bimestri spatio, ut ipse pinxit, prorogari. Constat igitur picturas parietis borealis serius fuisse superadditas [Col. 0254B] aetate sequiori, qualem vidimus indicari etiam per marmoream epigraphem ejusdem lateris borealis, barbaro stylo deformantem brevem epistolam Gregorii tertii, a nobis prolatam in praefatione tomi primi numero 38. Vetustiorem igitur seriem ac superiori loco positam in basilica S. Pauli via Ostiensi cum appellavero, intelligam indicare genuinam illam, neque hactenus deformatam, quae in pariete australi a B. Petro numerat pontifices duos et quadraginta usque ad S. Innocentium ejus nominis primum. Adjectitiam vero partem, sequiori aetate positam, ac manifeste vitiatam, perturbato ordine et perversis notis chronologicis in adverso pariete boreali pictam tanquam rhapsodiam inconditam, cujus neque auctor, neque exemplar, imo nec exemplum ullum cognoscitur, nihili habendam, ex regula secunda capitis superioris.
6. Subter eam seriem vetustiorem, saeculo quinto parieti australi commendatam, alia series recentior adjecta fuit a Nicolao ejus nominis tertio etiam in basilica S. Pauli; eaque a S. Petro ad consequentes pontifices ordine congruo deducitur, adjectis etiam notis chronologicis per litteras afflictas ut vocant, et barbarico ductu (prout ea ferebant tempora) defor mes. Verum et picturae et litterae pleraeque deciderunt, cum calx recens superinducta vetustis parietinis, et gypso subacta, non satis apte cohaeserit. Nulla tamen jactura fuit historiae, aut chronologiae in monumento adeo recenti, ubi antiquum illud, ad [Col. 0254D] saeculum Leonis Magni referendum, potissima sui parte integrum constat.
Duplicem igitur seriem Paulinae basilicae, nempe Leonianam illam vetustissimam supra coronidem, et recentiorem a Nicolao tertio appositam infra coronidem in epistyliis, imitabantur duae illae spectabiles in Vaticana, quarum superior Formoso papae, inferior eidem Nicolao tertio tribuitur etiam in tabulis publicis Grimaldi notarii, folio 161 ita perscriptis.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1270255A.bmp)
[Figure]
[Col. 0257A] «Hoc anno (1610) navicula in atrio manu Jotti pictoris egregii musivo effecta, pro quo opere duo millia et ducentos florenos Jacobus card. Stephanesca, Nicolai III pronepos, de suo expenderat, fuit septa lignis optimeque munita, et super ruinis, quae montem effecerant, translata fuit,» etc.
«In muris super majoribus columnis mediae navis erant picturae Formosi papae. In parte dextera egrediendo basilicam erant historiae Novi Testamenti: sed quia murus pendebat, et facilis erat ad se ibi glutinandum, vix cernebantur. Aliquas notavi: Apparuit undecim apostolis.—Descensus ad limbum.—Baptismus in Jordane; et super quartam et quintam columnam erat Crucifixus pariter depictus cum duobus latronibus; infra quem cernebantur capita [Col. 0257B] antiquissima depicta apostolorum Simonis et Judae: ante accendebantur lumina in festo eorumdem apostolorum. In altero vero pariete, quem pariter pendentem pulvis offendere non poterat: Arca diluvii, inundatio aquarum.—Lot egreditur de Sodomis.—Abraham tres vidit et unum adoravit.—Immolatio Isaac.—Moyses et Aaron loquuntur ad Pharaonem, ut dimittat populum.—Moyses et Aaron virgam vertunt in serpentem, » etc. Sequitur alias Exodi historias enumerans, ibi depictas, in tab. Ciampini X, in areis quadratis; tum haec subdit de serie pontificum vetustiori ibi lit. I. L.
«Infra has picturas erant capita pontificum cum manto more antiquorum, cum nominibus, verbi gratia: [Col. 0257C] Siricius sedit ann. XV, mens. V, d. XX ( Anastasius sedit ann. . . .) Felix sedit ann. I, mens. . . (Julius sedit ann. . . . (Eusebius sedit ann. . . .) Ormisda sedit ann . . . .»
Tandem descendens ad inferiorem seriem eorumdem pontificum, jussu Nicolai III in zophoro et in epistyliis dispositam, ita scribit.
«In zophoro musivi operis supra peristyliis columnarum erant rotae cum imaginibus summorum pontificum, quas, ut inquit Mapheus Veggius, pingi fecit Nicolaus III. In latere sinistro egrediendo basilicam Pius, Soter, Eleutherus, Victor, Zephirinus, Callistus, Urbanus, Antherus, Pontianus, Favianus, Cornelius: supra peristylio Africanae columnae Lucius, Stephanus, Sixtus, Dionysius, Felix, Eutichianus, Caius, Marcellinus. Isti octo pontifices erant in pariete [Col. 0257D] frontis templi. Marcellus super altera columna Africana, Eusebius, Miltiades. Silvester habebat tiaram cum una tantum corona. Alii ante ipsum habebant diademata cum pallio more Graeco. Post Silvestrum qui sancti sunt habebant diademata rotunda, et tiaram cum una corona, Marcus, Julius. Liberius habebat tantum diadema quadratum. Felix, Damasus, Siricius, et Anastasius. Supra picturas Formosi erant prophetae stantes (vide in tab. X Ciampini, lit. C. D.) tota denique ipsa Formosi pictura inepta satis, et barbara, et decolorata.»
Haec a Grimaldi codice per nos descripta sufficient ad percipiendam methodum ornatus veteris basilicae Vaticanae plane similem ornatui Paulinae basilicae, [Col. 0258A] et indicia suggeret ad aetatem atque auctoritatem utriusque seriei demonstrandam. Plane intelligimus ex narratis ac descriptis a Grimaldo, ac delineatis a Ciampino, servatam fuisse eamdem fere methodum ornamenti navis medianae in utraque basilica, in columnis et in picturis, tam supra quam infra coronidem exhibentibus pontificum imagines, eorumque seriem ordinatam, et notis chronologicis insignitam: nec non in caeteris picturis, biblicam historiam referentibus supra seriem pontificum vetustiorem; et in prophetarum imaginibus, ad colosseam staturam superne extensis, et fenestrarum interstitia sub laqueari implentibus, quales supersunt in basilica S. Pauli.
7. Nostri argumenti est prosequi diligentius auctoritatem utriusque seriei ita ordinatae, recentius [Col. 0258B] quidem per Nicolaum III in utraque basilica, antiquitus vero per Formosum in Vaticana, et per Leonem Magnum vel Symmachum in Paulina.
Ut a nobis proxima et per Nicolaum III curata exordiamur, quam omnes ferme recentiores post Tempestam pictorem et incisorem, relicta superiori ac vetustiori, utpote a conspectu magis remota, excuderunt; dolendum est artifices a Nicolao adhibitos, qui satis exacte reddiderunt numeros chronologicos in serie vetustiori expressos, eadem fide ac diligentia non fuisse imitatos ornamenta imaginum quae in antiqua serie incorrupta adhuc supersunt. Vidissent profecto nec S. Silvestro, nec successoribus usque ad saeculum Christi decimum aptatas fuisse a majoribus nostris tiaras illas ingentes, vel nudas, [Col. 0258C] vel coronatas (seu pingerent coloribus, seu musivis crustulis coagmentarent, sive etiam in numismatibus cuderent vultus pontificum), quas ipsi suo marte procudebant, et contra fidem picturarum et musivorum Urbis adhuc superstitum addebant, transferentes usum aetatis suae, octingentis annis a Leoniano saeculo dissitae, et plus quam nongentis ab aetate S. Silvestri, ad ea tempora superiora. Satius fuisset inspicere imaginem Honorii I, ejusdem aetate positam in musivo absidis S. Agnetis extra Muros, aut Leonis tertii in triclinio Leoniano ad Lateranense patriarchium, aut Paschalis primi, triplici in aede Sacra musivo opere ab ipso expressam, scilicet in titulis S. Praxedis, ac S. Caeciliae, et in diaconia S. Mariae in Domnica, aliisque operibus excusis apud Ciampinum. [Col. 0258D] Vidissent tum decessores Silvestri, tum successores usque ad finem noni a Christo saeculi, nudis capitibus ita exhiberi, ut solum ornamentum clericalis tonsurae seu coronae in propriis capillis ostendant, quales apparent genuinae illae atque intactae imagines, in basilica S. Pauli saeculo quinto pictae, et perductae a S. Petro ad Innocentium primum. Ornamenta igitur pontificalia aetatis Nicolai III, per prolepsim translata et superaddita Silvestri saeculo, nihil auctoritatis antiquae transferunt in eamdem seriem. Notae vero chronologicae, numerantes annos, menses ac dies sedis unicuique pontifici assignatos, et in vetusta serie adhuc superstites, cum eamdem fideliter referant (quantum consequi licet ex iis numeris qui [Col. 0259A] supersunt), ad seriem Nicolai transferunt auctoritatem antiquioris, non secus ac exempla publica auctoritate recognita ab exemplaribus mutuantur. Quare ubi numeri seriei superioris injuria temporis ita obliterati sint, ut integri non appareant, suppleri possunt ex hac Nicolai serie eosdem repetente, juxta regulam criterii chronologici a nobis constitutam capite superiori numero 6 et 7. Ut supra tamen retuli, picturae istae a Nicolao III superadditae antiquis in parietinis supra calcem gypso subactam a fabris murariis imperitis, minus firmiter adhaerentes maximam partem exciderunt. Quare subsidio sunt exiguo paucis in numeris supplendis. Aliunde tamen complentur supplementa chronologica seriei vetustioris, nempe ex vetustis exemplis ab eodem [Col. 0259B] archetypo desumptis, et fideliter expressis in codicibus et Catalogis per annos octingentos et nongentos nostram aetatem superantibus, ut infra exponemus.
8. Quae superius a me dicta sunt de clericali tantum corona in capitibus Romanorum pontificum expressa tum in musivis, tum in aliis veteribus picturis usque ad saeculum Christi decimum inchoatum, nihil repugnant quadrato illi signo sive insigni pone capita eorumdem expresso, et ab eruditis scriptoribus non solum indicato, sed etiam explicato, quod csilicet adhibebant ad indicandum eum virum cui tale ornamentum apponebatur, in vivis tunc agere quando ejusdem imago pingebatur. In memoratis musivis Leonis tertii et Paschalis primi, aliisque [Col. 0259C] pluribus Romae constructis, et superstitibus super apsidas titulorum S. Marci et SS. Cosmae ac Damiani, quadratum illud insigne viventibus pontificibus adhibetur, quod esse viventium indicium testatur etiam Joannes diaconus in Vita S. Gregorii Magni, lib. IV, cap. 84. Addit Alamannus in explicatione musivi Lateranensis, pag. 65, tesseram esse tum vitae constantis, tum virtutum retradis, attributam praecipue praesulibus sacerdotum, et aliquando etiam principibus, regia sive etiam augusta dignitate fungentibus; uti evidenter ostendit pervetusta ex epigraphe imaginis Caroli Magni ita ornatae, in qua significari dicuntur quatuor virtutes praecipuae, quas dicimus cardinales in illo adhuc vivente conspicuae.
Hoc igitur quadratum insigne, viventium pontificum [Col. 0259D] imaginibus veteri ex usu adhibitum, quod observamus in plerisque musivis ante decimum Christi saeculum constructis, non modo non excluditur ab indiciis antiquae seriei pontificiae, sed mirum in modum confert ad comprobandam parem auctoritatem ejusmodi vetustae seriei pontificalis depictae in basilicis Romanis, ac veterum Catalogorum, praecipue illius antiquissimi in Liberio desinentis, quem consensu eruditorum omnium apud Bucherium, Schelestratium et caeteros de hoc argumento scribentes, vidimus auctoritate ac vetustate caeteris anteferri.
Diligentia quam Grimaldus adhibuit in describenda serie summorum pontificum, per Nicolaum [Col. 0260A] tertium repetita in basilica Vaticana, diserte nos monuit inter pontifices quarti saeculi solum Liberium hoc insigni quadrato fuisse decoratum, cum caeteros ante Silvestrum corona clericalis tonsurae, post Silvestrum tiara pictor Nicolai ornavisset. Singulare hoc insigne quadratum, a vetusto exemplari petitum, cum artifex non sit ausus mutare in Liberio, neque aliis appingere, indicio est seriem aliquam antiquitus exstitisse, quae non secus ac ille Catalogus Bucherianus posita fuerit constante vita Liberii; et idcirco is quadratum insigne, indicium scilicet viventis, ejusdem capiti apposuerit. Quare gratiae habendae sunt Grimaldo, qui etiam in serie Nicolai III praeservaverit haec documenta aetatum superiorum et Catalogi Liberiani.
[Col. 0260B] 9. Caeterum hanc seriem recentiorem, Nicolao tertio mandante depictam fuisse annis ab hinc quadringentis et quadraginta tam in basilica S. Pauli, ubi adhuc visitur, quam in aliis duabus patriarchalibus, Lateranensi ac Vaticana, et numerum atque ordinem pontificum desumptum fuisse a serie illa antiquiori, saeculo Leonis Magni in Paulina, et saeculo Formosi in Vaticanae parietibus superius posita, contestes habeo historicos quotquot a Nicolai aetate ad nostram numerantur. Sint instar omnium hi quos brevitatis causa hic recenseo. Benedictus Platina in Vita Nicolai III ita enarrat: uti etiam Ptolemaeus Lucensis apud Raynaldum ad annum Christi 1280, numero 25. Verba Ptolemaei transcribam ex Raynaldo; nam indicant in tribus patriarchalibus [Col. 0260C] basilicis seriem illam vetustiorem fuisse conspicuam, et ab ea serie, Nicolai jussu, ordinem ac numerum summorum pontificum fuisse desumptum, quem de proximo spectandum inferiori ac recentiori sua ipse proposuit. «Nicolaus tertius, inquit, multas novitates fecit: primo quia apud S. Petrum aedificavit palatium multum solemne pontificale, etc. Hic ecclesiam beati Petri quasi totam renovavit, et numerum summorum pontificum fecit describi secundum imagines in ecclesia beati Petri in loco eminenti, et beati Pauli, ac sancti Joannis de Laterano.»
10. Ad hanc igitur seriem archetypam redire necesse est, quam Nicolaus quinto a nobis saeculo dissitus imitandam et sequendam proposuit, utpote [Col. 0260D] genuinam, et a decessoribus suis per tot saecula propositam in eisdem patriarchalibus basilicis, quas universus Christianus populus, ad limina apostolorum accurrens, frequentare, observare ac describere satagebat.
Et certe mirari subit ad archetypam illam seriem a Nicolao posteris indicatam tanquam exemplar, et in duabus saltem basilicis usque ad aetatem Pauli quinti superstitem (nam sola Lateranensis incendio consumpta fuerat post Nicolaum) oculos eorum non fuisse conversos qui de Catalogis et chronologia pontificum solliciti, tot codices et archiva consuluerunt, ut antiquissima monumenta et maxime genuina proferrent. Quantum assequi meditando possum, [Col. 0261A] easque regulas consectando quae ad veritatem chronologiae inveniendam et comprobandam superiori capite firmatae sunt, Nicolai sententia omnium eruditorum studia manuducit ad eam quam tantopere flagitant, veritatem. Series enim illa antiquior et genuina, tanta sui parte adhuc praeservata et conspicua in parietinis basilicae S. Pauli, auctoritate et antiquitate ita caeteras antecellit, ut omnium saeculorum suffragio habita fuerit fons et origo correctiorum catalogorum; quod proximo capite a me demonstratum iri confido.
I. Series et chronologia pontificum Romanorum, depicta in basilica S. Pauli, satis conspicue praeservata adhuc superest in plerisque pontificibus a S. Petro ad S. Innocentium primum, ut comparari possit cum Catalogis vetustioribus et probatioribus, praesertim asservatis in archivis Italiae.—II. Cur debeat conferri cum codicibus Italiae, praecipue vero cum proximioribus Urbi, ex regulis criterii chronologici, constitutis capite superiori.—III. Accurata diligentia adhibenda fuit in eadem Chronologia fideliter describenda ex imaginibus, et inscriptionibus [Col. 0261C] summorum pontificum, pictis in pariete australi navis medianae quinto circiter Christi saeculo. Instrumenta adhibita ut litterae singulae quae supersunt redderentur aspectui evidentes in ea distantia.—IV. Antiqui descriptores Catalogorum, praesertim qui dissitis in provinciis extra Italiam versabantur etiamsi Romam adirent, et hasce picturas, imagines et epigraphes observarent, cum destituerentur in sua observatione iis praesidiis quae nos feliciter adhibuimus, complura vitiose transcribere facile potuerunt; et cum in numeris per Romanas litteras in prototypo repraesentatis colores languidius elucescant, ac in tanta quanta sunt ab oculo distantia spectati ex pavimento aciem visus requirant perfectam, vel dioptricis subsidiis adjutam, ne fallatur inspector qui raptim eos pervadat.—V. Italis vero descriptoribus, atque ii prae caeteris qui regionis suburbicariae et Campaniae in tractu versabantur, licebat saepius et majori. cum otio picturas illas atque epigraphes tum observare, tum describere; quare ex eodem prototypo poterant correctius exemplum nobis relinquere, quam exteri Romam concedentes, sed sollicite reditum maturantes ad suas bibliothecas et monasteria.—VI. Series pontificum Romanorum eorumque chronologia, palmaribus [Col. 0261D] litteris depicta in pariete australi basilicae S. Pauli, dignoscitur esse referenda ad quintum saeculum Christi. Primum ex picturae stylo, collato cum musivo, Leonis Magni et Gallae Placidiae aetate constructo.—VII. Secundo loco id comprobatur ex narratis in Libro Pontificali; unde constat picturas fuisse additas una cum musivo in basilica S. Pauli a sancto Leone Magno, et reparatas vel auctas eodem saeculo per Symmachum papam: neque memoratur inter successores quispiam qui easdem picturas fieri curaverit.—VIII. Tertio evincitur ex testimonio S. Adriani papae, ad Carolum Magnum scribentis pro cultu sacrarum imaginum, in epistola recitata atque edita in Actis synodi Nicaenae secundae; ubi musivum opus et picturae historiarum atque imaginum basilicae S. Pauli tribuuntur nominatim S. Leoni Magno.—IX. Quartum argumentum, demonstrans hanc seriem et chronologiam ibi positam fuisse saeculo quinto, deducitur ex termino in quo desinit eadem series ordinata imaginum, et chronologiae summorum pontificum: cum reliquae imagines coloratae in pariete boreali sint repetitiones [Col. 0262A] ac transpositiones tum eorumdem, tum successorum pontificum, nullo ordine servato aetatis aut successionis, sed temere adjectae ab imperito aliquo curatore aetatis incertae sequioribus saeculis.—X. Ordinatam illam seriem et chronologiam, quinto saeculo pictam in basilica S. Pauli, necnon similem sub Formoso papa olim exstantem in Lateranensi et in Vaticana, referunt codices vetustiores ac sinceriores archivorum Italiae.—XI. Confirmatur auctoritas ejusdem chronologiae ex consensu non interrupto duodecim saeculorum a Leoniano ad nostrum, constanter exprimentium eamdem chronologiam publicis documentis: quae per singulos pontifices et eorumdem epochas cum Paulina supradicta consentire ostendentur capite proximo.
1. Aetatis nostrae desidia foret, ac incuria non toleranda, si negligeret in medium proferre pretiosas illas reliquias Catalogi archetypi pontificum Romanorum quae solae jam supersunt in australi pariete interno basilicae sancti Pauli via Ostiensi, [Col. 0262B] deletis omnino atque disjectis caeteris imaginibus atque inscriptionibus similis Catalogi pontificalis, qui ad posteritatis documentum depictus fuerat tum ibi, tum in utraque basilica patriarchali intra Urbem, Lateranensi et Vaticana, ut paulo ante memoravimus ex Ptolemaeo Lucensi, Platina, Veggio, Raynaudo, Grimaldo aliisque historicis.
Reliquias Catalogi cum appellaverim eas, quae supersunt, imagines et epigraphes pontificum Romanorum, nolim haberi ita exiguo numero, aut coloribus, ac litteris ita evanescentibus, aut consumptis, ut maxima pars non sit conspicua a S. Petro ad sanctum Innocentium primum. Quin imo ex duabus et quadraginta imaginibus totidem pontificum maximorum, qui eamdem aetatem metiuntur, [Col. 0262C] pleraeque sunt integrae, praecipue post S. Antherum. Ex pari autem numero inscriptionum, exprimentium uniuscujusque antistitis nomen et chronologiam, unica est, cujus litterae omnes interciderint. Complures in reliquis integrae, praesertim a S. Fabiano ad S. Innocentium. E viginti vero superioribus a beato Petro ad Fabianum tot litterae sunt evidentes tum in nominibus, tum in numeris, Romano more per litteras efformatis, ut comparari facile possit chronologia hic depicta cum Catalogis probatioribus et antiquioribus, quibus mirifice concordat.
2. Tres autem sunt Catalogi praestantiores auctoritate et antiquitate inter eos qui ex Archivis Italiae petiti sunt, ad quos exigendam esse censui fidem chronologiae in Paulina basilica depictae, nempe [Col. 0262D] Farfensis, Cavensis et Bergomensis. Cur vero duxerim seligendos ex archivis Italiae potius quam ex documentis regionum exterarum, id consequitur ex regulis prima ac tertia, ejusdemque ex Corollariis, firmatis capite superiori, dum consectaremur methodum inveniendae chronologicae veritatis numero secundo, septimo et octavo. Ostensum fuit numero secundo ad veram chronologiam statuendam consuli a nobis oportere monumenta publica, si quae sunt: eaque praeferenda quae, per viros idoneos posita, loco ac tempore sint proximiora aetati ac gestis de quibus cum maxime agitur. Rursus numero septimo constitutum fuit, ex documentis aliunde ministratis, quam ex loco, ubi res proxime gerebantur, suffragii praerogativam [Col. 0263A] esse penes illud, cujus auctori causa scientiae, peritia disciplinae, ac studium veritatis facultatem dederit ampliorem temporis ac rerum perquirendarum. Tandem numero octavo id inferebam: Consensum plurium scriptorum vel documentorum, loco ac tempore proximiorum, praesertim si publica auctoritate muniantur, indicium habendum esse veritatis historicae et chronologicae.
3. Nemo non intelliget cur haec conditiones quaerendae fuerint in codicibus Italiae, praesertim Romae proximioribus, quorum Farfensis primus, Cavensis alter, Bergomas tertius viciniae titulo haberi debent. Considerabam enim scriptoribus et custodibus bibliothecarum atque archivorum Romae proximiorum, occasionem fuisse paratam adeundi frequenter [Col. 0263B] Urbem, et conferendi saepius suos Catalogos et documenta chronologiae pontificiae propriis in codicibus consignatae cum archetypis monumentis basilicarum patriarchalium intra et circa Urbem; in quibus patebant oculis omnium series et epigraphes pontificum, complexae eorumdem successiones ac tempora. Eruditis autem viris maria transmissuris, aut montes superaturis, ac plures provincias peragraturis, ut in Italiam et Latium tandem pervenirent, rarae admodum occasiones offerebantur Romam concedendi, atque hic moram diuturnam trahendi, et necessaria ita parandi ad picturas et epigraphes diligenter inspiciendas iterato experimento (quod mihi necessarium fuit, licet ab annis triginta septem in Urbe versanti, et cupienti nihil inexploratum [Col. 0263C] relinquere in iis quae dubia videbantur); ut monachus, exempli causa, coenobii in Gallia vel in Britannia siti eadem facilitate omnia lustrare posset, qua potuit monachus abbatiae Farfensis aut Cavensis, quem studia amicorum omnium et comprovincialium juvabant, ut me adjuvarent in his morosius disquirendis ac distinguendis.
Nemo etiam non concedet oculorum fallaciam esse frequentem in numeris describendis, praecipue cum ex humili loco, ex pavimento scilicet ecclesiae, hospes observat epigraphes et litteras numerorum indices, depictas in editiori loco, eoque non satis claro, totis ducentis plerumque palmis inter picturas et oculum interceptis, quanta est distantia observantibus ex pavimento basilicae sancti Pauli. Non [Col. 0263D] pigebit ea breviter indicare, quae anno superiori 1720 praestitimus, per dies plures iteratis experimentis, ut verum ductum litterarum earumque numerum assequeremur.
4. Licet enim palmares sint characteres Latini alphabeti, quibus constant epigraphes, nomina et chronologiam pontificum enuntiantes in serie memorata navis mediae ac latere australi basilicae sancti Pauli, in ea tamen distantia ducentorum fere palmorum a conspectore in pavimento posito aegre admodum discerni possunt, nisi pleno lumine perfundantur per solis radios, a fenestris amplioribus in fronte occidentali ecclesiae admissos horis pomeridianis; quae tamen fenestrae proximis imaginibus [Col. 0264A] satis vividam lucem distribuunt, sed remotioribus languidiorem. Pluribus etiam in locis et picturis, praesertim iis quae imagines exhibent a beato Petro proximas, aqua depluens olim per tecti aut fenestrarum rimas, vitium induxerat, et pulvis adhaerens parietem ita contexerat, ut ductus litterarum essent minus manifesti. Adversus hanc difficultatem aspectus et accessus plura subsidia comparavimus quotquot ex condicto convenimus anno superiori 1720, diebus praesertim 12 Martii, 29 Aprilis et 10 Maii, ad recognoscendas imagines et epigraphes ibi depictas. Nam sole clarissimo circa meridiem, et horis a meridie proximis basilicam illustrante intendebamus oculorum aciem, non solum ea luce adjutam, verum etiam tubis opticis armatam ad augendum [Col. 0264B] angulum a minutis etiam partibus objecti efformatum, quo evidentius perciperentur. Directis vero pluribus tubis hinc in musivum, S. Leonis Magni et Placidiae nominibus insignitum, inde in historias Veteris Testamenti, supra imagines pontificum in pariete australi coloratas, ut stylum picturae utrobique observaremus et compararemus. Perspicue autem comperimus vultus viginti quatuor seniorum Apocalypseos, in musivo S. Leonis delineatos, ita similes esse vultibus Aaronis et Moysi, pictura expressis in memoratis historiis Exodi, praecipue ubi plagas Aegypto illatas pictor exhibuit, ut ejusdem artificis manus aut certe ejusdem scholae artificium utrobique se prodat. Eadem ratio vestium componendarum, idem cultus corporum; omnia denique [Col. 0264C] ingenium indicant ejusdem opificis. Nec dispar est habitudo facierum, quas tribuit pictor summis pontificibus, in ea serie dispositis a S. Petro ad Innocentium primum, exhibens protomen singulorum, ornatam candida tunica, purpureis limbis distincta in futuris, et pallio candido humeris superfuso: quae imagines, seu protomes singillatim includuntur area orbicularis figurae, seu clypeo (unde veteribus dictae sunt imagines clypeatae ), apposita singulis orbiculis brevi epigraphe, palmaribus litteris indicante nomen pontificis, et annorum, mensium ac dierum numerum qui ejusdem sedi tribuuntur. Has vero epigraphes esse contendo archetypum praestantissimum Catalogi pontificalis, ex genuinis documentis Romanae Ecclesiae productum, ibique consignatum [Col. 0264D] aetate Leonis Magni, merito a nobis observandum ac describendum, et conferendum cum vetustis Catalogis multo majore cura quam impendant politiorum litterarum studiosi in colligendis fragmentis Ennii, Catonis aliorumque profanae eruditionis insignium scriptorum. Omnia idcirco subsidia undique conquisivimus ad hasce epigraphes nitide distinguendas ac fideliter describendas.
His autem subsidiis destituti (praesertim dioptricis telescopiorum) qui ante inventum eorumdem nudis oculis ex pavimento observabant, allucinari facile poterant in litteris numerabilibus discernendis; et nullo negotio signum quinarii V substituere suis in exemplis poterant pro integra denarii nota X cujus [Col. 0265A] dimidia pars in exemplari pulvere obsita delitesceret, aut lumine non satis vivido perfunderetur, aut imbrium decidentium injuria coloris evidentiam amisisset. Eadem difficultate laborarunt in assequendo unitatum numero, ubi plures se invicem consequuntur; ac proinde VII pro VIII, aeque ac VIII reddere pro VII potuerunt, ubi acies oculorum impediebatur externis ejusmodi occultationibus characterum.
Nos ad haec impedimenta amovenda impetravimus tum a sanctissimo Patre Clemente XI, cujus in patriarchali basilica id erat tentandum, tum a reverendissimo abbate et monachis Cassinensibus eamdem religiosissime procurantibus, ut longiores scalas admovere liceret, quas ab Urbe adduci curavimus, [Col. 0265B] et per ministros idoneos non solum scopis ac linteis everri, et pulverem abstergi, quo clarius litterae et colores apparerent, verum etiam effecimus ut iidem idonei viri qui scalas portatiles conscenderant, absterso pulvere digitos admoverent ad litteras singulas, easque nominatim inclamarent nobis, e pavimento observantibus per tubos opticos, num conspectu nostro eadem indicatio fideliter appareret, quae voce tangentis litteras proferebatur. Veteribus illis chronologiae pontificiae studiosis Romam adventantibus ante inventum telescopii, ac seriem istam, et notas chronologicas transcribere tentantibus, lignea castella erant adhibenda, et singulis imaginibus atque inscriptionibus admovenda plurimis cum impensis et curis, ut pari felicitate assequi possent [Col. 0265C] numeros hoc in archetypo Romanis litteris coloratos. Quanta vero difficultas sit hospitibus Romam adeuntibus, ut emenso longo itinere de castellis et machinis cogitent ab Urbe in basilicam transferendis et erigendis, ut sordibus parietum detersis, litteras evidentius de proximo transcribant, imaginari facile poterit quisquis altitudinem parietum et picturarum distantiam a pavimento consideret.
Mirandum igitur non est si tot Catalogi, etiam antiquitus descripti ab his eisdem picturis, et epigrammatibus basilicarum Urbis per hospites et peregrinos exterarum nationum, Romam voti aut religionis causa adeuntes, tanta numerorum diversitate inter se differant, licet ab eodem fonte fortasse fuerint petiti. Cum enim tribus in basilicis Romanis [Col. 0265D] depicta forent antiqua exempla ejusdem seriei et chronologiae (quam Nicolaus III ante annos 450 inferiori loco in singulis iterandam duxit), aliquot numeri minus evidentes in Lateranensi, exempli causa, quam in Vaticana, aut in hac minus quam in Paulina, si a descriptore unica tantum in basilica observante, idque raptim, ut viatores plerumque solent, aut acie oculorum infirmiori praedito exciperentur, transformari facile poterant in numeros differentes; dum alius descriptor evidentiores nactus in alia basilica, quam hospitio suo proximiorem lubentius fortasse adibat, numeros exacte reddidit in suo exemplo, erraturus tamen in aliis numeris ejusdem basilicae, minus distincte apparentibus [Col. 0266A] quam in caeteris duabus basilicis, quas adire ad conferendas epigraphes illi non vacabat. Praecipuam hanc fuisse causam opinor diversitatis tot in Catalogos inductae, quam deinde novis erroribus cumularunt amanuenses aetatum sequiorum, tum ubi notas numerales perverterent incuriose, tum ubi in codicibus oblitteratas audacter supplerent aut oscitanter praeterirent; nec quisquam reperiretur qui cogitaret de transmittendo ad Urbem exemplo sui codicis, ut numeri conferrentur cum prototypis basilicarum, quarum de picturis et chronologia nihil admodum suboluerat antiquario aut bibliothecario, dissitis in provinciis agenti, et in Urbe nunquam versato.
5. Haec igitur praesidia comparationis et inspectionis, [Col. 0266B] paratu admodum difficilia hospitibus e dissita regione ad Urbem accedentibus, commode satis patere poterant scriptoribus et bibliothecariis, in Latio, Sabinis et Campania commorantibus, quibus facilis ad Urbem accessus, dum sarta tecta basilicae curarentur, occasionem paratiorem offerre potuit suos Catalogos cum hisce picturis de proximo conferendi: quod etiam obtinere non difficulter contigit caeteris in Italia constitutis, et ad Urbem pluries evocatis. Ea igitur consideratio nos impulit ut Italicorum archivorum codices vetustiores in chronologia pontificia ordinanda, et cum hisce picturis conferenda praeferremus caeteris, pari fortasse antiquitate praestantibus, sed longe ab Italia dissitis in bibliothecis et archivis olim depositis [Col. 0266C] aut asservatis vel transcriptis per eos qui Urbem adire et cum nostris conferre minime studuerunt.
6. Subsidia vero parata scriptoribus et bibliothecariis in suburbicaria regione degentibus, cum longe auctiora et cumulatiora nobis oblata sim urbem incolentibus, qui propterea pro lubitu tot argumenta adhibuimus in litteris diligenter recognoscendis, et in comparatione styli picturae, et imaginum cum musivo S. Leonis, usi scalis ac telescopiis, et delectu habito clariorum dierum ad observandum; nostro jure id usurpare fidenter possumus, ut asseramus, ad quintum Christi saeculum, ad quod Leonis Magni musivum pertinet, spectare etiam seriem pontificum et chronologiam depictam in pariete [Col. 0266D] australi interno navis mediae basilicae S. Pauli, et pertingentem a S. Petro ad S. Innocentium primum: idque ex consimili stylo musivi et imaginum oculari experimento satis deprehendi.
7. Accendit ad comprobandam hanc epocham saeculi Leoniani, communem musivo arcus majoris, et picturis adornantibus internam faciem parietis australis per universam longitudinem navis mediae ejusdem basilicae, et seriei pontificum sub eisdem et cum eisdem pictae, accedit, inquam, ad epocham Leonianam utrobique asserendam auctoritas gravissimorum auctorum, tribuens Leoni Magno opus utrumque in basilica S. Pauli praeservatum, nempe musivum arcus majoris, et pictas historias [Col. 0267A] Veteris Testamenti, atque imagines venerabilium Patrum ejusque decessorum in sede Romana.
Ac primum Liber ipse Pontificalis nemini attribuit renovationem basilicae S. Pauli, quae conflagraverat, praeterquam sancto Leoni Magno; cui etiam inscriptio aevi Leoniani, conspicua in ejusdem musivo, omnem reparationem et ornatum refert acceptum, dum ait:
Caeterum consuetudinis jam inductae ante saeculum Leonis tertii, proponendi imagines patriarcharum in ecclesiis, testis est locuples Liber iste Pontificalis in Agathone (sect. 145) , ubi memorat sublatas fuisse [Col. 0268C] similes imagines patriarcharum Orientalium, quando hi, sancta synodo decernente, damnationis sententiam subierunt. «Abstulerunt, inquit, de diptychis ecclesiarum nomina patriarcharum, vel de picturis ecclesiae figuras eorum, aut in foribus, ubi esse poterant auferentes, id est Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrhi, Petri,» etc.
In ecclesia autem beati Petri in Vaticano integro saeculo ante Leonem III pictas fuisse imagines venerabilium Patrum, hoc est summorum pontificum, sub Joanne VII, hic idem Liber Pontificalis in ejusdem Vita recenset, sect. 167.
8. Verum quid pluribus opus est ad probandum hanc seriem, una cum picturis historiam Geneseos et Exodi exhibentibus, et cum musivo arcus majoris, [Col. 0268D] exprimente viginti quatuor seniores Apocalypseos, coronarum oblatione Salvatorem nostrum adorantes, esse opus elaboratum jussu et cura Leonis Magni? Cum sanctus Adrianus primus ita perscribat in epistola ad Carolum Magnum, producta in synodo Nicaena secunda, et una cum Actis ejusdem synodi publici juris facta a Labbeo, Concil. general. tomo VII, col. 955, et distincte numeret inter sacras picturas a Leone Magno munificenter additas in ecclesiis a se constructis, sive refectis, triplicem classem, quam basilica B. Pauli adhuc retinet, scilicet musivum opus, Salvatorem mundi referens et viginti quatuor seniores, et coloribus efformatas historias (Veteris Testamenti), necnon imagines, scilicet clypeatas [Col. 0269A] illas, quae seriem pontificum Romanorum repraesentant sub historiis Biblicis jam indicatis. Reddam epistolae verba, praemisso litterarum argumento. Comprobandum susceperat Adrianus in illa epistola cultum sacrarum imaginum ex traditione majorum acceptum, et a decessoribus suis constanter assertum, praecipue in sex generalibus conciliis, quibus ipsi per se vel per legatos suos de more praesederant. Enumerat itaque musiva, picturas, et id genus opera quae in basilicis Romanis Deo dicaverant, haeresibus profligatis, a concilio Nicaeno, Silvester, Marcus et Julius; Damasus a Constantiniano; post Ephesinam synodum Xystus tertius; post Chalcedonensem Leo Magnus. Ubique recenset triplex illud genus ornamentorum in musivis, in historiis, in imaginibus [Col. 0269B] coloratum. Ita ornatas exhibet Lateranensem ac Vaticanam basilicam sub Silvestro, Marco et Julio. Et a tunc, inquit, usque hactenus summorum pontificum, videlicet Silvestri, Marci et Julii mirae magnitudinis sanctae eorum ecclesiae (Lateranensis et Vaticana) apud nos sunt depictae tam in musivo (absidis et arcus majoris) quamque in caeteris historiis (utriusque Testamenti coloratis in parietibus navis mediae, uti exhibet tabula Ciampiniana X superius impressa cum sacris imaginibus (venerabilium Patrum sive pontificum decessorum) ornatis. Prosequitur per proxima concilia inductionem suam. Ad quartam vero synodum oecumenicam deveniens, sub Leone Magno Chalcedone celebratam, distincte memorat [Col. 0269C] musivum, historias et imagines juxta decessorum exemplum ab eo pontifice constitutas in basilica sancti Pauli, quas hodie superstites intuemur. «Itemque, ait, de sancto quarto concilio egregius atque munificus praedicator S. Leo papa et ipse fecit ecclesias, quas in MUSIVO et diversis HISTORIIS, seu IMAGINIBUS pingens decoravit. Magis autem in BASILICA SANCTI PAULI APOSTOLI arcum ibidem majorem faciens, et musivo depingens Salvatorem Dominum nostrum Jesum Christum, seu viginti quatuor seniores nomine suo versibus decoravit, et a tunc usque hactenus fideliter a nobis venerantur.» Duo hic observanda sunt in testimonio Adriani, scilicet, ecclesias a S. Leone ornatas fuisse musivo, historiis et imaginibus, praecipue Paulinam, cujus in musivo nomen suum ac versus apposuit. Alterum est particulam [Col. 0269D] seu conjunctionis et vim habere (ut ferebat usus aetatis illius, in Libro Pontificali saepe repetitus), quod evidens est in descriptione musivi operis, a Leone Magno dedicati in basilica S. Pauli. Asserit ibi depictum esse Salvatorem mundi Dominum nostrum Jesum Christum, seu viginti quatuor seniores, cum et vultus Redemptoris nostri et figurae viginti quatuor seniorum hinc inde dispositae simul exhibeantur.
Constat igitur etiam ex Adriani I testimonio tam musivum quam picturas historiarum Veteris Testamenti et imagines pontificum Romanorum fuisse in basilica sancti Pauli a sancto Leone Magno constitutas.
[Col. 0270A] 9. Praeter haec testimonia Adriani I ac Libri Pontificalis, et a pingendi stylo deducta, atque aetati Leonis Magni tribuentia tam musivum quam picturas historiae Biblicae et imagines summorum pontificum, loculamenta ipsa, sive areae orbiculares demonstrant seriem illam vetustiorem, et ordine non interrupto procedentem, non fuisse extensam ultra saeculum S. Leonis et Symmachi, aerae Christianae quintum. Spatia enim orbicularia, quae adversa sunt imagini S. Innocentii primi, et in pariete boreali destinabantur seriei pontificum post illud saeculum, continuandae juxta ordinem successionis, constanter observatum in pariete australi a S. Petro ad S. Innocentium I in orbe, seu clypeo, qui occurrit primus a fronte ecclesiae occidentali procedentibus ad presbyterium, [Col. 0270B] proferre debuerant imaginem Symmachi, saeculum quintum claudentis et sextum aperientis; cum inter Innocentium et Symmachum decem pontifices numerentur, ac totidem orbes seu clypei intersint in pariete occidentali inter australem et borealem intercepto: unde crustatim calx et gypsus et in iis coloratae imagines et epigraphes deciderunt. In secundo autem orbe seu clypeo lateris borealis, subsecutura erat imago Hormisdae, post Symmachum electi. In tertio Joannes primus, in quarto Felix hujus nominis quartus, et ita in proximis seriem pontificum continuaturis. At seriem hic desiisse dum pingeretur, res clamat. Nam praetermisso primo ac secundo orbiculo, seu clypeo, et epigraphe, ubi deciduae calcis et gypsi labes divinare non [Col. 0270C] sinit quemnam ex pontificibus pictor colorasset, tertius et quartus orbiculus illisque appositae inscriptiones nos docent ordinatam seriem ibi non contineri. Repetitur enim tertio in orbiculo, seu clypeo, S. Eusebius, perinde ac si habendus esset pontifex a S. Petro quintus et quinquagesimus, cum in adverso pariete australi in vetusta et ordinata serie suo loco expressus, sedem obtineat sibi congruentem inter Marcellum et Melchiadem, quae a S. Petro est trigesima secunda. Quartus ab hoc repetito Eusebio (nam tres proximi desiderantur cum deperditis inscriptionibus) est Anastasius, qui in serie antiqua et ordinata parietis australis est ab Eusebio nonus. Anastasium excipit Marcellus, licet Eusebio anterior juxta seriem veram, in adverso pariete adhuc [Col. 0270D] conspicuam. Marcello apponitur Adrianus, annis ferme quingentis ab illo dissitus; deinde Agatho, qui Adrianum praecessit et alios sedecim ejusdem decessores. Plane itaque constat ex orbiculo tertio lateris borealis seriem non continuatam, sed pro arbitrio pictoris, aetate incerta conducti ad implendas imaginibus areas orbiculares et spatia inscriptionum (quae vacantia relicta fuerant saeculo Leoniano ad successores qui inposterum eligerentur suo ordine ibi colorandos et ornandos chronologicis notis annorum, mensium ac dierum sui sacerdotii), eadem spatia temere impleta fuisse, figuris pontificum, forte fortuna collectis a pictore undecunque ei libuisset, modo repetitis ex veteri modo infartis [Col. 0271A] ex catalogo successorum, postpositis, permistis, additis etiam inscriptionibus temporum, quae nihilo essent emendatiores quam rhapsodia imaginum quam elegerat.
10. Asserta itaque cum sit aetati Leonianae series illa vetustior et genuina chronologia parietis australis, tum indicatione manifesta picturarum styli, eamdem aetatem cum musivo referentis, tum pluribus testimoniis Adriani papae primi et Libri Pontificalis, jure affirmare possumus originem Catalogorum vetustiorum atque emendatiorum hinc esse repetendam: Italicis vero, ac praesertim suburbicariis, in archivis et codicibus, saepius collatis cum isto archetypo, talem originem demonstratum iri, ubi consensus manifestetur praestantiorum Catalogorum [Col. 0271B] ibi repertorum, cum superstitibus picturis a S. Leone curatis in basilica S. Pauli. Porro talem consensum inter vetustissimos Italiae codices et picturas hujus seriei Leonianae, per singulos pontifices exploratum proponam capite subsequenti.
11. Addam postremo loco ex regulis criterii chronologici prolatis et probatis capite superiori, chronologiam hanc pontificiam, ex monumentis genuinis ac publicis Romanae Ecclesiae collectam, et in praecipuis ejusdem basilicis per eosdem pontifices positam, conservatam et repetitam, atque consensu praestantiorum codicum confirmatam, solidari iterum posse constanti suffragio et approbatione omnium aetatum, a Leonis saeculo ad nostrum interceptarum, [Col. 0271C] per documenta aeque publica, hos numeros chronologicos ita praeferentia caeteris rationibus, ut eosdem servandos ac praelegendos in divinis officiis praescripserit clero universo usque ad saeculum Christi decimum quintum completum.
Debeo praesidium invicti hujus argumenti diligentiae, eruditioni ac benevolentiae admodum rev. Patris D. Joannis Marangonii, qui sacris coemetesiis martyrum curandis et historiae ecclesiasticae illustrandae comes additus pietati ac peritiae viri clarissimi Marci Antonii Boldetti basilicae Transtiberinae canonici, anno superiori 1720, mecum incubuit per plures dies fideliter describendo catalogo et chronologiae pontificum ex eo, de quo loquimur, Leonianae aetatis prototypo in basilica S. Pauli. Labente [Col. 0271D] autem anno 1721, cum verbo Dei ministrando deputatus fuisset per sacrum jejunium Quadragesimae in collegiata ecclesia, olim cathedrali, oppidi Ocriculani, vix eo pervenerat et apostolici muneris officium exercere coeperat, cum in archivum subsecivas horas utiliter impensurus deducitur, et copiam veterum codicum in membranis scriptorum, necnon haud exiguam impressorum ante finem saeculi XV reperit, ad officia divina celebranda in veteri cathedrali collectam. Observat in scriptis ac in impressis, praesertim Venetiis anno 1594, apud Andream de Torresanis de Asula die XX Junii, lectiones propositas ad recitandum in festis summorum pontificum sanctis ascriptorum, chronologicas notas [Col. 0272A] annorum, mensium ac dierum eorumdem sedis non modo exhibere, sed etiam nominibus consulum eos annos distinguere in iis qui Ecclesiam rexerunt, constante consulum magistratu. Scriptorum vero codicum aetas colligitur tum ex specimine characteris, tum ex periocha in uno reperta, extensa ad saeculum decimum tertium aerae communis. Quare communicanda haec omnia esse censuit; idque peropportune, prelo nondum subjecta cum foret haec dissertatio. Transcriptas itaque lectiones tum ex membranaceis codicibus mss., tum ex impressis ad me misit, quas ego conferens cum Catalogo Liberiano aliisque collegia consulum assignantibus Vitae pontificum, et cum numeris chronologicis in basilica S. Pauli pictura expressis, mirum in modum [Col. 0272B] afficior, consensum colligens plane constantem horum documentorum quae ministrantur ab urbe Roma, et a regionibus suburbicariis, et ab aliis archivis ecclesiarum Italiae per saecula ferme singula aerae Christianae. Consequitur enim Acta martyrum, collegiis consulum plerumque signata constante persecutione, Catalogus, aetate Liberii collectus, cui picturae Vaticanae paria faciunt, imaginem Liberii ornantes viventis indicio. Hunc excipit Leonianus iste, in basilica S. Pauli depictus et custoditus, sive in Leone sistat, sive pertingat ad Symmachum, pontificem quinti saeculi et sexti: cui propterea fere synchronus est Catalogus secundus sub Felice IV et Justiniano, tanti habitus ab Henschenio, Papebrochio, Holstenio, Schelestratio, qui ex prototypo [Col. 0272C] emendavit, et ab omnibus eruditis. Succedunt saeculis septimo, octavo, nono ac decimo Catalogi archivorum Italiae vetustiores ac praestantiores, nempe Bergomensis, Cavensis et Farfensis, circa undecimum transcriptus ex antiquiori. Hunc excipiunt proxime codices membranacei divinorum officiorum, reperti in archivo ecclesiae Ocriculensis: et repetitiones veteris seriei et chronologiae pontificiae, a Nicolao tertio curatae tribus in basilicis patriarchalibus intra et extra Urbem, saeculo decimo tertio, donec in fine decimi quinti saeculi typographia recens inventa divinarum precum in libris, clero ad recitandum propositis, eamdem repetat chronologiam, a Leoniana aetate, imo et a Liberiana publice dedicatam in ecclesiis et in patriarchio Romano.
[Col. 0272D] Nisi haec series non interrupta probationum et documentorum habenda sit demonstratio historicae et chronologicae veritatis, juxta regulam superius constitutam capite secundo, numero octavo, fateor me prorsus ignorare quid aliquando certum humana fide in historico et chronologico genere dici possit.
I. Methodus hic servanda in exponendis et comparandis singillatim epochis summorum pontificum, praeservatis in basilica S. Pauli, cum eorumdem chronologia descripta in codicibus probatissimis omnium aetatum.—II. Primum reddentur fideliter ex archetypo illius picturae litterae superstites et lacunae quarum supplementa petentur ex Catalogis, olim descriptis ab iisdem archetypis basilicarum Urbis.—III. Catalogi, ex diptychis et Actis martyrum Romanorum similibusque documentis collecti quarto, quinto et sexto Christi saeculo, cum elaborati sint florentibus per eas aetates viris in re chronologica praestantibus, sunt caeteris praeferendi, et prae reliquis adhibendi ad comparationem. Duo inter hos celeberrimi sunt, Liberianus a Bucherio primum editus, et alter productus ad aetatem Felicis IV et Justiniani, qui annos epocharum etiam per consules illustrant, conferendi [Col. 0273B] cum serie chronologica, in his picturis basilicarum Urbis proposita per eadem saecula Liberii, Leonis Magni, et proxime succedentium apostolicae sedis antistitum.—IV. His deinde succedent Catalogi, petiti ex archivis regionis suburbicariae, aliisque intra Italiam. Quatuor prae caeteris eliguntur, Farfensis, Cavensis, Bergomensis et Lucensis, utpote qui a saeculo Christi sexto ad undecimum non modo collati videantur, sed etiam descripti ex iisdem archetypis basilicarum Urbis.—V. Ne omittantur Catalogi asservati in archivis extra Italiam, si qui aetate proximi et emendatiores reputentur, quales sunt Belgicus Papebrochii ex membranis saeculi XI descriptus ex antiquioribus, et complures a Pagio editi ex bibliotheca Colbertina, horum quoque numeri conferuntur qui cum superioribus ferme ubique consentiunt.—VI. Catalogis ita se consequentibus a quarto Christi saeculo ad undecimum succedet earumdem epocharum collatio cum epochis pontificum, relatis in codices divinorum officiorum ad usum ecclesiarum prope Urbem, tam scriptos quam impressos a saeculo duodecimo ad finem decimi quinti. Producentur tres in membranis scripti ad usum antiquae cathedralis Ocriculensis, [Col. 0273C] et unus impressus paulo post exordia artis typographicae, Venetiis scilicet, anno 1492, qui omnes satis exacte cum praecedentibus concordant.—VII. Manuscriptis Ocriculensibus auctoritas accedit, derivata ex origine ab Romanis.—VIII. Methodi ratione praemissa, quam in comparandis epochis servare constituimus, et notionibus codicum qui electi sunt ad comparandum scriptam chronologiam cum picta in basilica S. Pauli, hanc ipsam damus, et cum ea reliquas ex indicatis codicibus collectas, ut ictu oculi conferri invicem possint.
1. Quaecunque hactenus praemissa sunt, referuntur ad firmamentum ac demonstrationem istius capitis quinti, in quo utilitas nostrae dissertationis et inquisitionis tota versatur. Demonstratio autem argumenti hocce capite pertractandi nulla re alia prorsus indiget quam expositione et ordinatione. Expandemus itaque singulas epochas in australi pariete basilicae B. Pauli pictas, et ordinabimus comparationes illius archetypi cum omnibus subsequentium aetatum documentis, si haec perficiamus quae methodum constituunt nostrae expansionis, ordinis et comparationis.
2. Primum deputare constitui in unaquaque pagina columnam unam singillatim unicuique pontifici a S. Petro ad Innocentium ejus nominis primum, ubi series Paulina abrumpitur. In ejus columnae suprema parte reddam fideliter epocham ibi attributam uni ex pontificibus Romanis, juxta ordinem quo pictae sunt et appositae clypeatis imaginibus eorumdem pontificum Romanorum. Litterae Romanae in prototypo superstites a me indicantur initiali charactere rotundo; tum quae nomen pontificis constituunt, [Col. 0274A] tum quae chronologiam sedis illius, annis mensibus ac diebus constantem, efferunt pariter per litteras capitales Romanas in vetustiori illa serie, coloribus expressa in basilica S. Pauli: quam seriem depictam dicimus saeculo quinto, circa aetatem Leonis Magni, quando et musivum componebatur, ejusdem opificii ac scholae stylum ostendens. Quaecunque igitur litterae in archetypo sunt etiamnum conspicuae, illae a nobis imprimentur characteribus capitalibus rotundis, servato ordine et numero versuum, seu linearum, quo pictor disposuit epigraphen imagini proximam ejus pontificis ad quem refertur. Lacunae vero versibus ac litteris injuria temporum illatae, si quae fuerint, ostendentur ex diverso charactere supplementorum ibidem a nobis [Col. 0274B] adhibendo. Porro supplementa seriei vetustioris aetatis Leonianae ubi poterunt in eadem basilica reperiri, et mutuari ex recentiori serie, sub Nicolao tertio ibidem repetita, uti diximus, imitatione superioris, ea consignabuntur characteribus capitalibus, non tamen rotundis, sed inclinatis, sive, uti vocant, Italicis. Sin ea litterarum et lacunarum supplementa exciderint etiam ex Nicolai tertii picturis (quae certe majorem labem contraxerunt, minus firmiter adhaerente veteribus parietinis calce, gypso, colore, tot saeculis a constructione parietibus superinducto) supplendae sunt vacantes litterae et dictiones ex Catalogis vetustioribus et emendatioribus, praesertim depositis in archivis regionis suburbicariae, utpote archetypo proximioribus loco ac tempore, juxta [Col. 0274C] regulas criterii constitutas capite secundo, in fine numeri 4, cum credi possint ac debeant vel hinc desumpti, vel antiquitus collati cum iis prototypis per ecclesias patriarchales Romae spectandis. Indicia vero lectionis legitimae his in lacunis ita restituendae ex Catalogis erunt in hac nostra editione litterae alphabeti minusculi rotundae, ut vulgo dicitur, non tamen capitales, quae solae adhibentur in litteris superstitibus archetypi Leoniani. Ita demum fiet ut lector ipsum fere prototypum basilicae S. Pauli et epigraphes ibi pictas quinto Christi saeculo prae oculis habeat, servato numero versuum ac litterarum; et lacunas et supplementa, tum a serie Nicolai III, tum a scriptis Catalogis petita, hoc in exemplo distincte cernat
3. Prae caeteris igitur Catalogis et indiculis chronologiae pontificiae, affinitate aetatis ac loci Leoniano archetypo proximioribus, contendam illos esse observandos maxime et conferendos, qui per ea saecula prodierunt, quae peritioribus temporum scriptoribus abundabant: ita decernentibus regulis prima ac tertia, supra confirmatis capite 2, n. 2 et 7, ubi ratum id habendum esse diximus: Inter documenta temporum publica, si quae sunt, ea esse praeferenda quae per viros idoneos posita sint proxima aetati de qua cum maxime quaeritur. Ex documentis vero aliunde ministratis quam ex loco ubi res proxime gerebantur, suffragii praerogativam fore penes illud cujus auctori causa scientiae, peritia disciplinae, ac studium [Col. 0275A] veritatis facultatem dederit ampliorem temporis ac rerum perquirendarum.
Attendentibus itaque nobis in delectu Catalogorum tum proximitatem loci ac temporis, rebus ac viris, quos repraesentant, tum peritiam disciplinae, et causam scientiae in auctoribus qui eosdem Catalogos contexuerunt, fit manifestum hoc etiam nomine esse caeteris praeferendam chronologiam iis in Catalogis apparentem qui contexebantur et proponebantur publice in basilicis Romanis per aetatem liberii, saeculo Christi quarto, et Leonis Magni saeculo quinto, et Symmachi, Felicis quarti, ac Justini et Justiniani principum, saeculo sexto aerae Christianae. Nam aetates illae ac saecula prae caeteris abundarunt peritis in re chronologica scriptoribus, iisque adhibitis [Col. 0275B] per Romanos pontifices ad supputanda atque ordinanda tempora, occasione disceptationum tunc vigentium de celebratione festi Paschalis. Constante vita Liberii, manibus eruditorum terebatur Eusebii Chronicon, et a Hieronymo, qui beato Damaso Liberii successori fuit ab epistolis, non modo Latine reddebatur, ut ejusdem usus communis fieret universo Occidenti, verum etiam producebatur usque ad sua tempora. A Latinis etiam chronologis hoc saeculo perficiebantur et illustrabantur cycli paschales: indiculi consulum emendatiores iisdem apponebantur, uti demonstrant hujusce generis opuscula celeberrima a Bucherio vulgata post cyclum Victorii; in quibus laterculi consulares et praefectorum Urbi collectio ad quartum Christi saeculum pertinens, [Col. 0275C] eodemque perscripta et nomina ac depositiones pontificum Romanorum, ejusdem aetatis in membranis, quarum aliquae his etiam Prolegomenis inseruntur superius. Aetas itaque Liberii papae ferax admodum fuit diligentium ac peritorum de re chronologica scriptorum. Indicavi etiam paulo ante (cap. 3, num. 8) seriem vetustiorem pontificum Romanorum, in basilica Vaticana depictam ostendisse viventis indicium sola in imagine Liberii per insigne quadratum ejus capiti aptatum; unde colligitur vel illam seriei Vaticanae partem coloratam fuisse constante vita Liberii, et serius productam postea fuisse ad Hormisdam; vel ab antiquiori serie Liberianae aetatis petitum exemplar, quod in Vaticana tali emblemate adornabatur. Utrumlibet vero admittamus, certum est [Col. 0275D] eadem aetate Liberii, qua vetustior ex Catalogis scriptis, et vetustior ex depictis in parietibus basilicarum Urbis simul producebantur, chronologorum praestantiorum copiam fuisse conspectam.
Leonis Magni tempora non minus quam Liberiana abundabant doctis chronologis, quos ad ea studia incitaverat rei paschalis inquisitio, et ex administris sedis apostolicae constituerat ejusdem pontifices, uti demonstrant litterae Victorii Aquitani, et cyclus Paschalis ab eo transmissus ad Hilarum, Leonis papae tunc archidiaconum, deinde successorem. Hujus peritia temporum quanta fuerit abunde colligi posse credam exactissimo ex commensu ejusdem chronologiae de Christi Domini passione [Col. 0276A] cum characteribus certis annorum supra indicato, ac caeteris praeferendo ex demonstratis a me inter haec prolegomena pag. XII (supra col. 129) . Suo itaque jure Leo Magnus pingere poterat atque proponere, tanquam numeris omnibus absolutam, seriem et chronologiam in basilica S. Pauli, cui nos acceptum referimus quidquid in chronographia pontificia per Catalogos inde transcriptos Romana documenta constanter ac fideliter posteris tradiderunt.
Saeculo tandem proximo, nempe sub Felice quarto, et Justiniano principe, ad quam aetatem pertinet Catalogus appellatus a Schelestratio secundus, chronologorum studia nondum defecerant, florentibus Ammiano Marcellino inter Orientalis [Col. 0276B] imperii scriptores, et in Occidente recolentibus eadem studia Prospero et Cassiodoro: a quibus abunde consultum fuit ordinandis temporibus pontificum et consignandis per laterculos consulares. Incidit in proximos annos Dionysius Exiguus Romanus abbas, tum rei Paschalis, tum aerae Christi cultor emeritus, cujus cyclus ita placuit summis pontificibus, ut eum vulgandum esse crediderint ad usum Ecclesiae universae, et chronologia ita commoda visa est posteris, ut per eam enuntiari annos Christi voluerint ab aetate Caroli Magni, et consecutis quibusque saeculis tum in privata re administranda, tum in publicis actibus consignandis, quemadmodum hodie adhibetur.
4. Harum igitur aetatum Catalogos et chronologiam [Col. 0276C] pontificiam, quam continent, a Romanis documentis acceptam, esse reliquis praeferendam eum demonstraverim, consequens est ut eamdem hic apponerem ad conferendum et ad indicandum ejus consensum cum archetypo S. Pauli. Diligenter igitur indagando genuina illius exemplaria in antiquioribus codicibus et archivis regionis suburbicariae, aut proximiorum Urbi ecclesiarum, quae saltem essent intra Italiam constituta, et propterea potuerint saepius conferri a majoribus nostris cum protypis Romanis, Farfensis, Cavensis et Bergomensis exempli numeros exprimendos curavi proxime post Catalogos Liberii, Leonis et Felicis quarti saeculo exaratos in antiquis membranis, aut pictos in parietibus patriarchalium Urbis ecclesiarum. [Col. 0276D] Quartum addo, quem appello Lucensem, utpote annexum collectioni Canonum, sive Decreto Anselmi episcopi Lucensis.
5. Ne tamen omitteremus consensum indagare exterorum quoque Catalogorum, si qui haberentur emendatiores, visum est post Italicos memoratos illius etiam typum subnectere, quem edidit rev. P. Daniel Papebrochius in suo Conatu chronhistorico ad Catalogos pontificum Romanorum, pag. 75 hujusmodi notitia praefixa
«Ne quid porro subtraham suppellectilis nostrae antiquiariae, unde illustrari pontificum historia possit, addo membranam, ante annos, ut apparet, sexcentos descriptam ex alia vetustiori, finem cum [Col. 0277A] Vigilio papa obtinente, ubi etiam finem accipiunt NOMINA APOSTOLICORUM inter Analecta Mabillonii tomo III, pag. 426, descripta et inventa post collectionem quamdam decretalium canonumque ultra annum 571 non extensam. Sed ut multa nomina vitiose isthic scripta, sic et numeri valde diversi habentur a nostrae membranae numeris. Nec minor diversitas occurrit in altera Corbeiensi membrana, quae in eodem Analectorum tomo pag. 429 incipit De episcopis Romanae Ecclesiae, et protrahitur usque ad Joannem VI, in eo sic finiens, ut ejus decessorisque Sergii I annos diesque omiserit adnotare.»
Porro utriusque Corbeiensis supra memini ac specimen dedi supra in Adnotationibus ad Catalogos pontificum ex numero 5 ad 9, ubi etiam observata [Col. 0277B] fuit discrepantia ferme incredibilis amborum chronologiae, tum inter se, tum reliquis Catalogis comparatae; ita ut in septem prioribus pontificibus a sancto Petro numeratis, nulla annorum, et unius tantum ex illis mensium summa concordet. Verum cum attenderem pontificem Anacletum in utroque Catalogo Corbeiensi desiderari, visus sum causam assequi aut suspicari posse cur tam frequenter inter se et ab aliis illi dissentiant. Defectus enim ejus nominis inter alios pontifices Romanos manifestat neutrum ex iis Catalogis fuisse ex Romanis descriptum, et a fonte ac prototypo, quem in basilicis patriarchalibus Urbis summi pontifices constituerunt. Quae res confirmat axioma supra enuntiatum capite 2, num. 1 et 2, ac toties repetitum [Col. 0277C] in hac nostra dissertatione, nempe: Studiosis verae chronologiae ac seriei Romanorum pontificum, ut eam assequantur, consulenda esse genuina et publica documenta hujus Ecclesiae, in qua Petri successores non modo sederunt, sed etiam apostolatus sui ac decessorum memoriam luculentam posteris reliquerunt
Ex aliis autem Catalogis, quos proferunt bibliothecae et archiva extra Italiam, satius duxi hunc insignem a Papebrochio merito existimatum et collatum cum vetustioribus Corbeiensibus, in chronologia sibi invicem adversantibus, edere, ut appareat quantum hic recedit ab illorum numeris nulla probabili auctoritate firmatis, imo se mutuo oppugnantibus, tantum eum accedere ad concordiam cum [Col. 0277D] rationibus temporum consignatis in basilica sancti Pauli, et in vetustissimis atque Urbi proximis exemplaribus ita perscriptis, dum series et chronologia coloribus expressa supererat ab aetate Liberiana, Leoniana, et Felicis et Hormisdae, et Formosi etiam in aliis basilicis patriarchalibus intra et extra Urbem. Attamen, ut appareat non defuisse etiam in provinciis extra Italiam aliquot diligentes ac prudentes temporum collectores, qui identidem transcriberent, conferrent atque emendarent suos Catalogos ad fidem horum documentorum, in Romanae Ecclesiae basilicis unicuique patentium, simili cura, quam nonnulli ex iis adhibuerunt in vetustis inscriptionibus Romae transcribendis, comprobatam a codicibus [Col. 0278A] per Gruterum in Thesauro, et Mabillonium in Analectis, tom. IV, p. 483, editis; attexam suo loco ad notas, singulorum pontificum Vitis colligendas, aliquot Catalogos e praestantioribus extra Italiam (quos inter censendi sunt in primis ii quos produxit Pagius in secunda editione Criticae Baronianae tomo I, plerique ex bibliotheca Colbertina desumpti), quorum consensus cum serie et chronologia basilicae sancti Pauli, Italicis exemplaribus confirmata, ita proxime haec nostra documenta Romana et Italica consequitur, ut parum admodum ab his recedat.
6. Eosdem quoque Catalogos bibliothecarum provincialium advocabo in supplementum concordis testimonii quod eliciendum curavi ex libris Lectionariis, [Col. 0278B] ut vocant divinorum officiorum, repertis in regione suburbicaria, ubi adhibebantur passim a clero ecclesiarum ad quas pertinebant. De his notitiam attexam, ut appareat eam recensionem et collationem jure per me factam, et adjectam proxime post concordiam Italicorum Catalogorum cum serie et chronologia basilicae sancti Pauli, hoc praecipuo consilio ductum, ut comprobarem ita constanter fuisse retentos eosdem numeros et publicis documentis ita ratos habitos etiam post illa saecula chronologorum praestantiorum, a saeculo decimo ad decimum quintum, ut in sacris officiis recitandis per festa summorum pontificum in regione Urbi proxima adhiberentur. Aliorum vero pontificum, quorum festa non celebrabantur, ex [Col. 0278C] hisce libris documenta chronologiae et collationes cum peti nequeant, supplementa conquirenda esse judicavi ex Catalogis indicatis per eadem saecula post decimum scriptis, aut descriptis ex probatioribus et emendatioribus exemplis. Verum haec supplementa notis in Vitas esse reservanda satius duxi, ne dissertatio in librum excresceret, si tot collationibus impleretur, aut ab instituto consilio recederet subjiciendi oculis unico obtutu consensum eorum monimentorum, quae proximitas Urbis emendatiora ut conservarentur effecit per singula saecula aerae Christianae.
Tres vero sunt codices lectionum ejusmodi, scripti ante annos quadringentos in membranis et adhibiti in ecclesia olim cathedrali, nunc collegiata, [Col. 0278D] Ocriculensi, in qua nuper a se repertos fuisse dum haec prolegomena ederem, mihi nuntiavit laudatus P. Joannes Marangoni Kalendis Martii, et subinde a me rogatus ut exemplum dignaretur transcribere lectionum, chronologiam pontificiam continentium, pro summa humanitate sua illico ex iis diligenter desumptum transmisit in epistola cujus latinam versionem dabo, ut appareat ex illa character aetatis scripturae codicum ab eo accurate observatus. Haec igitur ad me perscribit:
«Hac in ecclesia collegiata, ubi concionibus habendis per quadragesimam incumbo, reperi varios codices sacros, ad usum veteris cathedralis olim collectos, gothica litterarum forma perscriptos: [Col. 0279A] quos inter Breviarium, ut vocant, ante annos circiter quadringentos, quoad assequi possum, exaratum. In illo statim observavi lectiones sanctorum pontificum, quae insignitae sunt non solum annis eorumdem sedis, verum etiam indicationibus consulum, qui eosdem annos signarunt. Idcirco cum meminissem diligentiae, quam ante aliquot menses adhibuisti in basilica sancti Pauli, quo tecum bis concedere mihi contigit observandi causa, judicavi hanc notitiam fortasse profuturam notis quas adornas in Anastasium. Quare a me diligenter descriptas accipe, praesertim in litteris numerorum indicibus, et in nominibus consulum, etiamsi characteres codicum unde eas descripsi sint admodum vetusti, nec distinguantur interpunctionibus commatum, [Col. 0279B] aut litteris capitalibus, seu majusculis, ut vocant,» etc.
In fine codicis secundi observat adjectam fuisse epactam, litteras Dominicales, et numeros cycli solaris per annos viginti octo, consecuturos ex anno 1307 ad praenuntiandam Dominicam Septuagesimae aliaque festa mobilia. Quare prudenter arguit scripturam codicis esse vetustiorem anno 1307.
«In fine, inquit, hujus codicis (secundi) adsunt notati dies, in quos Dominica Septuagesimae incidere debebat per octo viginti annos, sequenti modo:
M. l. ccc. vii—xvi a. x. stante Januario
M. l. ccc. viii—xxvii g. f. xi. Intrante Februario, [Col. 0279C] etc.
qui characteres non sunt ejusdem manus qua codex fuit exaratus, nec eodem atramento formati. Quare credi potest codicem fuisse scriptum ante annum 1307.»
De tertii codicis aetate nullus est dubitandi locus, cum observaverit vir clarissimus post officia de tempore hanc legi periocham:
«Explicit breviarium secundum rubricam Fratrum Minorum, scriptum manu propria Dopni Jacobi Joannis de Narnia sub anno Domini mille ccc. liiij. 7. mense Madii die xxix. Deo gratias.
«Amen. Amen.»
Praeter hos codices scriptos divinorum officiorum, ibidem reperit vetus Breviarium, gothicis characteribus, [Col. 0279D] ut vocant, impressum Venetiis ab Andrea de Torresanis de Asula die 20 Junii 1494, in-folio; in quo cum assignentur sedi pontificum anni, menses ac dies, et plerumque memorentur etiam consulatus, non discrepantes ab expressis in Catalogis Ecclesiae Romanae, hujus etiam impressi codicis rationem habendam esse duxi, ejusque testimonium esse annectendum praecedentibus, ut luculenter appareat laudatam chronologiam fuisse constanter adhibitam et publicis monumentis insertam, et ecclesiastico auctoramento firmatam (nam talis auctoritas codicibus ad rem divinam prescriptis et impressis prae caeteris adhibetur) ex quarto Christi saeculo ad finem decimi quinti.
[Col. 0280A] 7. His autem codicibus utor eo lubentius quo diligentius exactos fuisse judicare par est ad exemplaria Ecclesiae Romanae; tum quia codices ad usum cathedralis ecclesiae in regione suburbicaria sitae jam tum formati, apud eamdem collegiatam nunc etiam custodiuntur; tum quia secundus ex manuscriptis affirmatur dispositus secundum rubricam Fratrum Minorum anno 1354, vigente illius ordinis instituto, cui seraphicus Pater et conditor legem tulerat, etiam testamento firmatam, ut ejus regulae professores sacrosanctae Romanae Ecclesiae consuetudines ac ritus diligentissime custodirent.
8. Praemissis notionibus methodi, expansionis et ordinis a me servandi in proponendo archetypo Catalogo, serie et chronologia pontificum Romanorum [Col. 0280B] ex picturis Leonianis basilicae S. Pauli, et in addenda illius comprobatione, petita ex Catalogis probatioribus, intra et extra Italiam custoditis, et per duodecim consecuta saecula ad nos transmissis; necnon producta notitia codicum quibus ejusmodi ratio temporum commendata ad nos derivatur, ipsam seriem basilicae expandere jam aggrediar. Attribuam unicuique pontifici unam ex duabus columnis, quibus singulae paginae constant. In superiori ejus parte collocabo epigraphem illius pontificis ex Paulina basilica ita descriptam litteris capitalibus rotundis, aut inclinatis, ut capitales rotundae indicent characteres in ea basilica adhuc superstites et quidem in veteri prototypo Leoniano; inclinatae vero capitales, quas vocant characteres Italici, demonstrent [Col. 0280C] supplementa illius epigraphis vetustioris, petita ex litteris superstitibus seriei recentioris ibidem depictae sub Nicolao tertio. Lacunae vero, quarum supplementa per neutram ex illis seriebus (Leonis et Nicolai) haberi possunt, quando utrobique exciderint characteres, accipienda esse duximus ex Catalogis regionis suburbicariae (liceat hoc nomine quatuor illos appellare, qui integris in inscriptionibus cum Paulina serie concordes reperti sunt in Farfensi, Cavensique ecclesia, in Lucensi et in Bergomate): quae supplementa minusculis, ut vocant, characteribus rotundis indicanda esse judicavi, quo apertius significaretur lacunae spatium ibi nunc superesse, ubi olim litteras exstitisse idem spatium declarat, et auctoritas aliorum Catalogorum, in reliquis [Col. 0280D] consentiens, et huic spatio convenientes assignans litteras quae inserantur.
Archetypo igitur documento seriei et chronologiae pontificum, ex parietibus S. Pauli ita deprompto, suppleto et recognito, addentur alia subsidia regionis suburbicariae, nempe chronologia in libris divinorum officiorum tam scriptis ex saeculo XIII, quam impressis ante finem decimi quinti, expressa per numerum annorum, mensium ac dierum, et per consules: ubi vero incidamus in pontificem cujus lectiones aut festum iis in codicibus non reperiatur, sive anni non recitentur, subrogabuntur testimonia chronologiae collecta ex aliis Catalogis antiquioribus et castigatioribus, praesertim ex illis quos Pagius produxit ex [Col. 0281A] bibliotheca Colbertina, scriptos circa aetatem Caroli Magni; nec non ab iis quos proximis a Carolino imperio saeculis exaratos ex Vaticana vulgavit Schelestratius, una cum vetustioribus, inde per eum et prolatis, et inter haec prolegomena recusis supra.
Ne cogar ad columnas singulas hujus seriei repetere notitiam codicum et Catalogorum, eorumque aetatis atque scripturae producere testimonia, semel id praesto in antecessum. Aptavi unicuique codici et Catalogo significando, litteram alphabeti quae in singulis columnis, ubi reperietur, indicabit semper eumdem codicem et Catalogum, ejusque aetatem, uti hic recenseo.
a Catalogus est quarti saeculi sub Liberio papa, editus a Bucherio et a Schelestratio, idemque impressus [Col. 0281C] supra inter haec Prolegomena.
b Catalogus sexti saeculi sub Felice IV, editus a Schelestratio ex bibliotheca reg. Suec., nunc Vaticana Alexandrina.
c d e f. Codices et Catalogi bibliothecarum et archivorum Italiae.
c Catalogus Bergomensis, editus a Schelestratio, et hic denuo cusus supra, descriptus sub Pio II, ex veteri codice annorum 800, spectante ad Ecclesiam Bergomensem.
d Catalogus Cavensis ex codice undecimi saeculi, desinente in Gregorio VII, a nobis editus infra.
e Catalogus Farfensis ex codice per saeculum XI transcripto ex vetustiori, infra edendus his in Prolegomenis.
f Catalogus Lucensis. Ita appello eum quem supra dedi pag. XIX (col. 141) , ex Vaticano codice, complectente Decretum Anselmi Lucensis, ante annos 600 [Col. 0281D] scriptum, teste Schelestratio, qui primus edidit.
Codices archivorum et bibliothecarum extra Italiam.
g Codex et Catalogus Belgicus Papebrochii, ante annos sexcentos descriptus ex vetustiori, desinente in Vigilio papa, saeculi VI, de quo supra pag. XXXVII, (col. 180) , n. 1, et cap. 5 hujus dissertationis, n. 5.
h i k l m n o. Septem Catalogi, ex bibliotheca Colbertina editi a Pagio in secunda editione tomi primi Criticae ad Baronium pag. L et seqq., quorum
h Est noni saeculi, desinens in Benedicto II, ad annum Christi 858.
i Saeculi XI, ad annum 1073 in Alexandro II.
k Saeculi XI, ad annum 1099, in Paschali II.
l Saeculi XII, ad ann. 1134, in Honorio II.
m Saeculi ejusdem ad ann. 1130, in Innoc. II.
n Saeculi ejusdem ad ann. 1191, in Coelestino III.
o Saeculi XIII, ad ann. 1245, in Innoc. IV.
[Col. 0282A] Alii codices ecclesiae suburbicariae. p q r s. Codices quatuor ad usum chori ecclesiae nunc collegiatae, olim cathedralis, Ocriculanae, post saeculum XII.
Lectionarius liber membranaceus, scriptus circa finem saeculi XIII.
q Lectionarius alter membranaceus, cujus scripturae epocha praecedit annum 1308.
r Tertius Lectionarius aetatis et scripturae similis.
s Breviarium impressum Venetiis ab Andrea de Torresanis de Asula 20 Junii 1494.
Supersedeo ab aliis codicibus afferendis, praesertim impressis, ut in iis sistam qui ad usum ecclesiarum Urbi proximarum adhibebantur.
[Col. 0282B] † petrus sed ANN XXV M. II Ð. VII
- a Catalog. Liber. ann. 25 mens. 1 dies 9
- b Catal. Felicis IV ann. 25 mens. 2 dies 3
- c Catalog. Bergom. ann. 25 mens. 2 dies 8
- d Cavensis ann. 25 mens. 1 dies 5
- e Farfensis ann. 25 mens. 2 dies 7
- f Lucensis ann. 25 mens. 2 dies 7
- g Belgicus Papebrochii ann. 25 mens. 2 dies 7
- [Col. 0282C] h Colbertinus primus ann. 25 mens. 1 dies 8
- i Colbertinus secundus ann. 25 mens. 2 dies 3
- k Colbertinus tertius ann. 25 mens. 2 dies 8
- l Colbertinus quartus ann. 25 mens. 1 dies 7
- m Colbertinus quintus ann. 25 mens. 2 dies 8
- n Colbertinus sextus ann. 25 mens. 1 dies 7
- o Colbertinus septimus ann. 25 mens. 3 dies 7
Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Vinicio et Longino
29
ad coss. Nervam et Vestinum
65
a
Catal. Liberianus in cod. Bucherii legens
Nervam et Verum,
ab ipso emendatur in margine:
Nervam et Vestinum.
Omnes recensiti codices sunt XIIII.
Omnes Petro assignant sedis Rom. ann.
25
Octo ex eis menses pariter
2
Sex etiam exprimunt dies
7
uti legimus in picturis vetustissimis basilicae S. Pauli.
† linus sed ANN XI M III Ð XII
- [Col. 0283A] a Cat. Liberii ann. 12 mens. 4 d. 12
- b Cat. Felicis IV. ann. 11 mens. 3 d. 12
- c Bergom. ann. 11 mens. 3 d. 12
- d Cavensis ann. 11 mens. 3 d. 12
- e Farfensis ann. 11 mens. 3 d. 12
- f Lucensis ann. 11 mens. 3 d. 12
- g Belgic. Papebr. ann. 11 mens. 3 d. 12
- h Colb. primus ann. 15 mens. 3 d. 12
- i Colb. secundus ann. 11 mens. 3 d. 12
- k Colb. tertius ann. 11 mens. 3 d. 12
- l Colb. quartus ann. 15 mens. 3 d. 12
- m Colb. quintus ann. 15 mens. 3 d. 12
- n Colb. sextus ann. 7 mens. 3 d. 12
- [Col. 0283B] o Colb. septimus ann. 11 mens. 3 d. 3
Catalogi ex Codicibus Italiae.
Catalogi ex Codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Saturnino et Scipione
56
ad coss. Capitonem et Rufum
67
a
Cat. Liberii
b
Cat. Felic. IV
p
Ocriculensis primus
q
Ocriculensis secundus
r
Ocriculensis tertius
s
Ocriculensis quartus
omnes consignant eosdem coss. ex quibus colliguntur anni XI et corriguntur qui dant XV.
Omnes codices seu per numeros, seu per consules correcti dant annos XI
Omnes praeter unicum
a
menses
3
Omnes praeter unicum
o
dies
12
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
Circa imaginem hujus pontificis et epigraphen ita consumptae sunt, ut nulla littera legi possit. Ex Catalogis et coss. ita colligitur numerus annorum, mensium ac dierum ejusdem sedis.
- a Catalog. Liber. ann. 6 m. 2 d. 10
- b Catalog. sub Fel. IV. ann. 12 m. 1 d. 6
- c Bergomensis ann. 12 m. 1 d. 11
- d Cavensis ann. 12 m. 1 d. 11
- e Farfensis ann. 12 m. 11 d. 11
- f Lucensis ann. 12 m. 1 d. 11
- g Belgicus Papebrochii ann. 7 m. 1 d. 16
- h Colbertinus primus ann. 12 m. 1 d. 11
- i Colbertinus secundus ann. 12 m. 1 d. 11
- k Colbertinus tertius ann. 12 m. 1 d. 11
- l Colbertinus quartus ann. 8 m. 2 d. 10
- m Colbertinus quintus m. 2 d. 10
- n Colbertinus sextus ann. 1 m. 1 d. 11
- o Colbertinus septimus ann. 11 m. 1 d. 11
Catalog. ex codicibus Italiae.
[Col. 0283D] Catalogi ex codicibus extra Italiam.
l et o repetunt numeros S. Clementis
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Vespas. VII et Tito V.
76
ad coss. Dominitian. VIIII et Rufo
85
Corrig. Demit. XIIII et Rufo
88
a
Catal. Liberii
b
Catal. Fel. IV.
p
Ocriculensis primus
q
Ocriculensis secundus
r
Ocriculensis tertius
s
Ocriculensis quartus
omnes consignant eosdem coss.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his 9 consignant annos
12
Decem habent mensem
1
Novem numerant dies
11
† clemens sed [Col. 0284B] ANN VIIII M. II. Ð. X
- a Catalog. Liber. ann. 9 m. 11 d. 12
- b Catal. Fel. IV. ann. 9 m. 2 d. 10
- c Bergomensi ann. 9 m. 2 d. 10
- d Cavensis ann. 9 m. 2 d. 10
- e Farfensis ann. 9 m. 2 d. 10
- f Lucensis ann. 9 m. 2 d. 10
- g Belgicus Papebrochii ann. 9 m. 2 d. 10
- h Colbertinus primus ann. 9 m. 2 d. 10
- i Colbertinus secundus ann. 9 m. 1 d. 11
- [Col. 0284C] k Colbertinus tertius ann. 7 m. 1 d. 11
- l Colbertinus quartus ann. 9 m. 2 d. 10
- m Colbertinus quintus ann. 9 m. 2 d. 10
- n Colbertinus sextus ann. 9 m. 2 d. 10
- o Colbertinus septimus ann. 9 m. 2 d. 10
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Trachalo et Italico
68
ad coss. Vespas. VIIII et Tito
79
Corrige Vesp. VIII et Tito
77
a
Catal. Lib.
b
Cat. Fel. IV.
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundu
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
Omnes consignant eosdem coss. Codex 9 mutilus est nec pertingit ad festum S. Clementis.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his tredecim signant annos
9
Undecim habent menses
2
Decem numerant dies
10
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli
† anacletus sed ANN XII M. X Ð. VII
- [Col. 0285A] a Cat. Liber. ann. 12 mens. 10 d. 3
- b Cat. Fel. IV. ann. 12 mens. 10 d. 3
- c Bergom. ann. 11 m. 1 d. 7
- d Cavensis ann. 11 m. 1 d. 7
- e Farfensis ann. 11 m. 1 d. 7
- f Lucensis ann. 11 m. 1 d. 7
- g Belgic. Papebr. ann. 12 m. 1 d. 7
- h Colb. primus ann. 12 m. 10 d. 7
- i Colb. secundus ann. 13 m. 10 d. 7
- k Colb. tertius ann. 13 m. 10 d. 7
- l Colb. quartus ann. 12 m. 10 d. 7
- r Colb. quintus ann. 12 m. 10 d. 7
- n Colb. sextus ann. 12 m. 10 d.
- [Col. 0285B] o Colb. septimus ann. 9 m. 2 d. 10
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
repetit numeros S. Clem.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Domitian. X et Sabino
84
ad coss. Domit. XVII et Clementem
95
a
Cat. Liberii
b
Cat. Fel. IV
p
Ocricul. primus
q
Ocricul. secundus
r
Ocricul. tertius
s
Ocricul. quartus
omnes consignant eosdem consules
Omnes codd. ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his septem dant annos
12
Octo assignant menses
10
Undecim numerant dies
7
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
† evaristus sed ANN XIII. M VII D. II
- a Cat. Liber. ann. 13 m. 7 d. 2
- b Cat. Fel. IV. ann. 9 m. 0 d. 2
- [Col. 0285D] c Bergom. ann. 13 m. 7 d. 2
- d Cavensis ann. 13 m. 7 d. 2
- e Farfensis ann. 13 m. 7 d. 2
- f Lucensis ann. 3 m. 7 d. 2
- g Belgic. Papebr. ann. 13 m. 7 d. 2
- h Colb. primus ann. 17 m. 6 d. 2
- i Colb. secundus ann. 9 m. 0 d. 2
- k Colb. tertius ann. 9 m. 6 d. 2
- l Colb. quartus ann. 13 m. 7 d. 2
- m Colb. quintus ann. 13 m. 6 d. 2
- n Colb. sextus Desideratur
- o Colb. septimus ann. 10 m. 7 d.
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Valente et Vetere
96
ad coss. Gallum et Braduam
108
a
Cat. Liberii
b
Cat. Fel. IV
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
omnes consignant eosdem consules. Ocriculensis secundus hac parte mutilus est.
Omnes codd. ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his octo dant annos
13
Septem dant menses
7
Omnes numerant dies
2
Ubi legi numeri possunt perinde ac legimus in superstitibus numeris bas. S. Pauli.
† alexander sed ann X m II d. III.
- a Catal. Liber. ann. 7 m. 2 d. 1
- b Cat. Fel. IV. ann. 10 m. 7 d. 2
- c Bergomensis ann. 10 m. 7 d. 2
- [Col. 0286C] d Cavensis ann. 10 m. 7 d. 1
- e Farfensis ann. 10 m. 6 d. 2
- f Lucensis ann. 11 m. 7 d. 1
- g Belgicus Papebr. ann. 10 m. 7 d. 2
- h Colbertinus primus ann. 10 m. 6 d. 2
- i Colbertinus secundus ann. 10 m. 7 d. 2
- k Colbertinus tertius ann. 10 m. 7 d. 2
- l Colbertinus quartus ann. 10 m. 7 d. 2
- m Colbertinus quintus ann. 10 m. 6 d. 2
- n Colbertinus sextus ann. 10 m. 7 d. 2
- o Colbertinus septimus ann. 8 m. 5 d. 2
Catalogi ex Codd. Italiae.
Cat. ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Palma, et Tullo
109
ad coss. Aelianum, et Veterem
116
a
Cat. Liberii
b
Cat. Fel. IV.
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
Omnes codices in secundis Coss. concordant. Sed priores aliqui reticent.
s
Ocriculensis quartus non memorat coss. sed assignat annos
10 m. 7. d 12.
Omnes codices ab
a
ad
o
cum
s
sunt XV.
Ex his XI dant annos
10
Decem legunt menses
7
XI numerant dies
2
Unica dies differentiae interest hos inter codices et picturas S. Pauli.
† xystus sed ann x m III Ð X XI
- a Cat. Liber. ann. 10 m. 3 d. 21
- b Cat. Fel. IV. ann. 10 m. 2 d. 1
- [Col. 0287B] c Bergomensis ann. 10 m. 7 d. 21
- d Cavensis ann. 10 m. 3 d. 21
- e Farfensis ann. 10 m. 3 d. 21
- f Lucensis ann. 10 m. 3 d. 21
- g Belgic. Papebr. ann. 10 m. 13 d. 22
- h Colbertinus primus ann. 10 m. 4 d. 21
- i Colbertinus secundus ann. 10 m. 2 d. 1
- k Colbertinus tertius ann. 10 m. 2 d. 1
- l Colbertinus quartus ann. 5 m. 3 d. 21
- m Colbertinus quintus ann. 10 m. 2 d. 31
- n Colbertinus sextus ann. 9 m. 3 d. 22
- o Colbertinus septimus ann. 11 m. 4 d. 22
Catalogi ex codd. Italiae.
Cat. ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Nigro et Aproniano
117
ad coss. Verum et Ambibulum
126
a
Cat. Liberiii
b
Cat. Fel. IV
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
Codices
a. b.
in secundis coss. consentiunt. Codex
b.
reticet priores. Caeteri codices
p, q, r, s.
carent lectionibus S. Sixti.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIV.
Ex his XI dant annos
10
Sex legunt menses
3
Septem numerant dies
21
Quidquid picturae superest cum his concordat.
† telesphorus sed ann XI. M III. D. XXI
† THeLeSFoRVs sedIT ANN. XI. M. III. D. XXI. Picturae Nicolai III.
- a Catal. Liberii ann. 11 m. 3 d. 3
- b Cat. Fel. IV. ann. 11 m. 3 d. 21
- c Bergomensis ann. 11 m. 3 d. 22
- d Cavensis ann. 11 m. 2 d. 22
- [Col. 0288A] e Farfensis ann. 11 m. 2 d. 22
- f Lucensis ann. 11 m. 2 d. 22
- g Belgic. Papebr. ann. 11 m. 3 d. 22
- h Colbertinus primus ann. 11 m. 4 d. 3
- i Colbertinus secundus ann. 21 m. 3 d. 0
- k Colbertinus tertius ann. 11 m. 3 d. 22
- l Colbertinus quartus ann. 11 m. 3 d. 8
- m Colbertinus quintus ann. 11 m. 2 d. 22
- n Colbertinus sextus ann. 6 m. 3 d. 8
- o Colbertinus septimus vacat.
Picturae saeculi S. Leonis Magni.
Catalogi ex codd. Italiae
Catalogi codicum extra Italiam.
Consulum paria.
Ex coss. Titiano et Gallicano
127
ad coss. L. Caesarem II et Balbinum
237
a
Cat. Lib. eosdem habet consules, sed in secundis
Albinum
loco
Albini
mendose refert.
b
in Cat. Fel. IV coss. desiderantur. In codicibus Ocricul.
p, q, r, s,
desiderantur lectiones S. Telesphori.
Omnes codices ab
a
ad
o,
sunt XIIII.
Ex his undecim assignant Telesphoro ann.
11
Octo numerant etiam menses
3
Septem addunt et dies 22. Unus dies
21
uti legimus in picturis basilicae S. Pauli in utraque serie Leonis M. et Nicolai III.
[Col. 0288C] † Hyginus III M III D. VIII
- a In Catalogo Liberiano lacunae reperiuntur in Hygino. Fuit temporibus . . . . . . . . . . . .
- b Catal. Fel. IV numerat an. 4 m. 3 d. 6
- c Bergomensis an. 4 m. 3 d. 8
- d Cavensis an. 4 m. 3 d. 7
- e Farfensis an. 4 m. 3 d. 7
- f Lucensis an. 4 m. 3 d. 7
- [Col. 0288D] g Belgic. Papebrochii an. 4 m. 3 d. 7
- h Colbertinus primus an. 4 m. 3 d. 8
- i Colbertinus secundus an. 4 m. 3 d. 4
- k Colbertinus tertius an. 4 m. 3 d. 0
- l Colbertinus quartus an. 4 m. 3 d. 8
- m Colbertinus quintus an. 4 m. 2 d. 8
- n Colbertinus sextus an. 4 m. 3 d. 8
- o Colbertinus septimus an. 4 m. 3 d. 8
Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi codicum extra Italiam.
Omnes codices ab a ad o sunt XIIII.
Ex his tredecim assignant Hygino annos
4
Undecim vero tribuunt menses
3
Sex denique dant dies
8
uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
a
Consulum paria e Catalogo Liberiano deduci
lacuna prohibet. Sunt vero assignandi (ex Camerino et Magno aerae Christi
138
coss.) ad Severum et Priscinum
141
b
Catalogus Felicis IV habet a consulatu
Magni et Camerini usque ad Orfito et Camerino.
Sed cum idem Catalogus Hygino assignet sedis annos quatuor et incipiat a
coss. Camerino et Magno,
necesse est ut postremi consules sint
Severus et Piscinus
praesertim cum collegium coss.
Orfiti et Camerini
nuspiam reperiatur, adeoque ibi sit mendum in codice corrigendum.
[Col. 0289B] † pius sed ann VIII M. III. D. III
a Catalogus Liberianus hic mutilus Anicetum successorem reticet, ejusque annos addit Pio, cui attribuit ann. 20 m. 4 d. 21.
b Catalogus Felicis IV mendose descriptus loco annorum 8 exprimit 18 m. 4 d. 3 quare et duobus Augustis coss. ejusdem terminum figit, qui claudunt annos Aniceti.
Catalogi ex codicibus Italiae.
![[Tabula]](../assets/FIGURES/1270289A.bmp)
[Tabula]
[Col. 0289C] permutant annos Aniceti cum Pio, quia nonnullis in exemplaribus Anicetus mendose praeponitur Pio, et numeri recensentur contra ordinem picturae S. Pauli.
- c Bergomensis ann. 11 m. 3 d. 21
- d Cavensis ann. 11 m. 4 d. 3
- e Farfensis ann. 11 m. 4 d. 3
- f Lucensis ann. 11 m. 4 d. 21
- g Belgius apebr. ann. 11 m. 4 d. 21
- h Colb. primus ann. 11 m. 4 d. 21
- i Colb. secundus ann. 11 m. 4 d. 3
- k Colb. tertius ann. 15 m. 4 d. 21
- l Colb. quartus ann. 11 m. 3 d. 21
- m Colb. quintus ann. 11 m. 4 d. 21
- [Col. 0289D] n Colb. sextus ann. 9 m. 3 d. 0
- o Colb. septimus ann. 9 m. 3 d. 9
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
S. Pauli. † anicetus sed ANN XI m. IIII d. III
a In Catalogo Liberiano, hic luxato, Anicetus omittitur, ejusque anni adduntur Pio.
b Catalogus Fel. IV. Aniceto attribuit, ut in picturis, annos 11 m. 4 d. 3
a Ms. Caesareum prioris catalogi ex edit. Cuspiniani, [Col. 0290B] et Schelestr. correct. lacunam habet in numeris annorum; sed exprimit Anicetum, et coss. Gallicanum et Veterem illius in exordio.
![[Tabula]](../assets/FIGURES/1270290A.bmp)
[Tabula]
Catalogi ex codicibus Italiae.
permutant annos Pii cum Aniceto, uti diximus in columna praecedenti. Nos reddimus, ut in codicibus occurrunt, sed monemus esse cum praeced. permutandos.
- c Bergomensis ann. 9 m. 3 d. 3
- d Cavensis ann. 8 m. 3 d. 3
- e Farfensis ann. 9 m. 3 d. 3
- f Lucensis ann. 8 m. 3 d. 3
- g Belgic. Papebr. ann. 8 m. 3 d. 3
- h Colb. primus ann. 11 m. 4 d. 3
- Colb. secundus ann. 11 m. 4 d. 3
- [Col. 0290C] k Colb. tertius ann. 12 m. 4 d. 3
- l Colb. quartus ann. 11 m. 4 d. 21
- m Colb. quintus ann. 11 m. 4 d. 21
- n Colb. sextus ann. 9 m. 0 d. 3
- o Colb. septimus ann. 9 m. 4 d. 3
Catalogi ex codicibus extra Italiam
† SOTHER SED AN VIIII. M. III. D. XXI
Vetustior series aetatis Leonianae ita detrita est in S. Sotere, ut legi omnino non possit
- a Catalog. Liber. ann. 9 mens. 3 dies 2
- b Catal. Felicis IV. ann. 9 mens. 6 dies 21
- [Col. 0290D] c Catalog. Bergom. ann. 9 mens. 3 dies 21
- d Cavensis ann. 9 mens. 3 dies 20
- [Col. 0291A] e Farfensis ann. 9 mens. 3 dies 20
- f Lucensis ann. 9 mens. 3 dies 20
- g Belgicus Papebrochii ann. 9 mens. 3 dies 20
- h Colbertinus primus ann. 9 mens. 6 dies 21
- i Colbertinus secundus ann. 9 mens. 6 dies 21
- k Colbertinus tertius ann. 19 mens. 5 dies 21
- l Colbertinus quartus ann. 9 mens. 3 dies 0
- m Colbertinus quintus ann. 9 mens. 6 dies 21
- n Colbertinus sextus ann. 9 mens. 3 dies 0
- o Colbertinus septimus ann. 9 mens. 3 dies 11
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam
Consulum paria
Aerae Christi.
Ex coss. Rustico et Aquilino
162
ad coss. Cethegum et Clarum
170
a
Catal. Liberianus lacunam ostendit loco coss.
Soteris
b
Catalogus Felicis IV indicat coss. suprad.
p
Ocric. primus:
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
in hoc desiderantur lectiones numerant eosdem ann. 9. m. 3. d. 3. In coss. concordant
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his tredecim numerant ann.
9
Novem vero habent menses
3
Quinque recensent dies
21
Non secus ac legimus in picturis basilicae, a Nicolao III repetitis ex veteri serie, in qua S. Soteris epigraphe hodie consumpta est.
† ELEuTHER - sed. ann. XV - m IIII d. V
- a Cat. Liberii ann. Desideratur epocha
- b Cat. Felicis IV. ann. 15 m. 3 d. 2
- c Bergom. ann. 15 m. 6 d. 5
- d Cavensis ann. 15 m. 6 d. 5
- e Farfensis ann. 15 m. 6 d. 5
- f Lucensis ann. 15 m. 6 d. 5
- [Col. 0291D] g Belgic. Papebr. ann. 15 m. 4 d. 5
- h Colbr. primus ann. 15 m. 6 d. 5
- i Colbr. secundus ann. 15 m. 3 d. 2
- k Colbr. tertius ann. 15 m. 3 d. 5
- l Colbr. quartus ann. 15 m. 0 d. 0
- m Colbr. quintus ann. 15 m. 6 d. 5
- n Colbr. sextus Lacuna est in ele.
- o Colbr. septimus ann. 15 m. 6 d. 5
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Vero et Nerenniano. Corrige Severo II et Herenniano
171
Ad coss. Maternum, et Braduam
185
a
Cat. Liberii eosdem assigna
b
Cat. Felic. IV. eosdem ostendit
p
Ocricul. primus coss. Pater. et Braduam
q
Ocricul. secundus coss. Patern. et Braduam
r
Ocricul. tertius coss. eosdem
s
Ocricul. quartus coss. eosdem
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his duodecim legunt annos
5
Unus legit etiam menses
4
Novem numerant insuper dies
5
In picturis superstitibus veteris seriei Leonianae eosdem numeros recognoscimus in mensibus ac diebus. Numeri annorum vetustate sunt assumpti.
Picturae saeculi S. [Col. 0292B] Leonis Magni † victor sed ann X II d. X
Picturae aetatis Nicolai III † VICTOR sed ann. X II. d. X
- a Catalogus Liber. ann. 10 m. 2 d. 10
- b Catalog. sub Felice IV. ann. 10 m. 2 d. 10
- c Bergomensis ann. 10 m. 1 d. 10
- d Cavensis ann. 10 m. 2 d. 10
- e Farfensis ann. 10 m. 2 d. 10
- f Lucensis ann. 10 m. 2 d. 10
- g Belgicus Papebrochii ann. 10 m. 1 d. 10
- h Colbertinus primus ann. 10 m. 2 d. 10
- i Colbertinus secundus ann. 10 m. 2 d. 10
- k Colbertinus tertius ann. 10 m. 2 d. 10
- l Colbertinus quartus ann. 10 m. 2 d. 10
- m Colbertinus quintus ann. 10 m. 2 d. 10
- n Colbertinus sextus ann. 10 m. 2 d. 10
- o Colbertinus septimus ann. 10 m. 2 d. 10
Catalogi ex codd. Italiae.
[Col. 0292C] Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Commodo V et Glabrione
186
ad coss. Leteranum, et Rufinum
197
a
Catalogus Liberianus edit. Bucherianae, pag. 270,
annis novem, mensibus tribus, diebus duobus.
Idem Catal. Liber. ex edit. Cuspiniani apud Schelestrat.
pag. 418:
annis decem, mensibus duob. diebus decem.
In coss. lacuna.
b
Catal. Felicis IV eosdem coss. memorat
p
Ocric. prim.
q
Ocric secund.
ex Commodo V. et Glabr. ad Lateranum et Rufin.
r
Ocric. tert. et omnes assignant a. X, m. II, d. X.
s
Ocric. quartus lectionibus his caret.
Omnes Codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Omnes Victori tribuunt annos
10
Duodecim ex his assignant menses
2
Omnes, uno dempto, numerant dies
10
Superstes denarii nota X in picturis basilicae S. Pauli aetatis Leomanae ad sedem annorum denotat partem priorem numeri XII, et nullum mensem, cum diebus X, qui erant tributi Victori. Sed descriptores [Col. 0293A] improvide interponentes inter X et binarium II siglam mensium M. ex annis XII efformarunt annos X, menses II, Victori non assignandos, ut probatur in notis ad ejus Vitam.
Picturae saeculi S. Leonis Magni † Zephyrinus sed ann. XVII II m. X
Picturae aetatis Nicolai Tertii † zEPHiRIN SED ANN XVII I. m. X
- a Catalog. Liber . . . . . . . . . . . . .
- [Col. 0293B] b Catalog. Fel. VI. ann. 7 m. 6 d. 10
- a Bergomensis ann. 17 m. 2 d. 10
- b Cavensis ann. 16 m. 2 d. 10
- c Farfensis ann. 17 m. 2 d. 10
- d Lucensis ann. 16 m. 2 d. 10
- g Belgicus Papebrochii ann. 16 m. 2 d. 10
- h Colbertinus primus ann. 18 m. 7 d. 10
- i Colbertinus secundus ann. 9 m. 7 d. 10
- k Colbertinus tertius ann. 8 m. 8 d. 7
- l Colbertinus quartus ann. 13 m. 2 d. 10
- m Colbertinus quintus ann. 19 m. 6 d. 10
- n Colbertinus sextus ann. 18 m. 2 d. 10
- o Colbertinus septimus ann. 9 m. 6 d. 10
Catal. ex codd. Italiae
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Saturnino et Gallo
198
ad coss. Praesentem et Extricatum
217
a
Catalogus Liberianus eosdem consules memorat post lacunam Victoris, supplendam ex cod. biblioth. Caesareae edit. Cuspiniani apud Schelestratium p. 420.
Catalogus Felicis IV eosdem. coss. refert.
b, p, q, r, s,
Ocriculens. 1, 2 et 4 eosdem consules signant; tertius caret lectionibus sancti Zephyrini.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII
Tres ex his tribuunt Zephyrino annos
16
Duo annos 17, duo ann. 18, unus
19
Duodecim vero assignant et dies
11
Ex consulum nominibus constat, numerandos [Col. 0293D] esse annos XVIIII, quem numerum in picturis duplici versu signatum aevo Leoniano
XVII. II.
juxta areae spatium angustius, male diviserunt descriptores in annos XVII et menses II, addita sigla M. quam aetas posterior deinde interposuit non secus ac in epocha Victoris. Vide notas ad Vitam S. Zephyrini.
† callisTVS seÐ anN V M II. Ð X
† CALISTVS SEÐ AN. v M. II d. X
- [Col. 0294A] a Catal. Liber. ann. 5 m. 2 d. 10
- b Cat. Fel. IV. ann. 5 m. 2 d. 11
- c Cat. Bergom. ann. 5 m. 2 d. 10
- d Cat. Cavensis ann. 7 m. 2 d. 10
- e Cat. Farfensis ann. 7 m. 2 d. 10
- f Cat. Lucensis ann. 7 m. 2 d. 10
- g Catal. Belgicus Papebr. ann. 5 m. 2 d. 10
- h Cat. Colbert. primus ann. 5 m. 2 d. 10
- i Cat. secundus ann. 6 m. 2 d. 10
- k Cat. tertius ann. 6 m. 6 d. 10
- l Cat. quartus ann. 5 m. 2 d. 10
- m Cat. quintus ann. 5 m. 2 d. 10
- n Cat. sextus ann. 5 m. 2 d. 10
- [Col. 0294B] o Cat. septimus ann. 0 m. 2 d. 2
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Antonino et Advento
218
ad coss. Antonino IV et Alexandro
222
a
Cat. Liberii eosdem coss. assignat
b
Cat. Fel. IV priores coss. recenset
p
Oric. primus codex recenset coss. postremos
q
Oric. secundus mutilus est
r
Oric. tertius coss. memorat quos primus
s
Oric. quartus similiter
Codices hi dant annos 5 m. 2 d. 10 Omnes codices ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XXII.
Ex his undecim dant annos
5
Sedecim assignant menses
2
Quindecim numerant dies
10
[Col. 0294C] Uti legimus in picturis basilicae.
† VRBANVS . . Ð AN. VIII m. XI d. XII
† VRBAN SED ANS V III. M. x I d. x II
- a Cat. Liber. ann. 8 m 11 d. 12
- b Cat. Fel. IV. ann. 3 m. 10 d. 12
- c Cat. Berg. ann. 8 m. 11 d. 12
- d Cat. Caven. ann. 8 m. 11 d. 12
- [Col. 0294D] e Cat. Farf. ann. 8 m. 11 d. 12
- f Cat. Lucen. ann. 8 m. 11 d. 12
- g Cat. Belg. Pap. ann. 8 m. 11 d. 12
- h Cat. Colb. primus ann. 9 m. 10 d. 12
- i Cat. secundus ann. 4 m. 10 d. 11
- k Cat. tertius ann. 4 m. 10 d. 12
- l Cat. quartus ann. 9 m. 11 d. 12
- m Cat. quintus ann. 9 m. 10 d. 12
- n Cat. sextus ann. 11 m. 11 d. 12
- o Cat. septimus ann. 9 m. 11 d. 12
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Maximo et Aeliano
223
ad coss. Agricolam et Clementinum
230
a
Cat. Lib. assignat eosdem coss.
b
Cat. Fel. IV. Consules non refert.
p
Ocr. primus
q
Ocr. secundus
r
Ocr. tertius
s
Ocr. quartus
Consules non recensent, sed tribuunt Urbano sed. an. 8, m. 11, d. 12.
Omnes codices ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XXII.
Ex his decem tribuunt annos
8
Tredecim numerant menses
11
Omnes, uno dempto, signant dies
12
Uti numerantur in picturis basilicae.
In veteribus picturis basilicae S. Pauli, Pontiani [Col. 0295B] epigraphe ita absumpta est, ut nullae supersint litterae praeter initiales, quae primam illius nominis syllabam constituunt, ejusque locum certum indicant ita perscriptae.
† PONtianus sed. . . . . . . . . . .
Ex Catalogis ita suppletur epocha S. Pontiani: sedit ann. 5, mens. 2, dies 2.
- a Catal. Liber. ann. 5 m. 2 d. 7
- b Cat. Fel. IV. ann. 8 m. 5 d. 2
- c Bergom. ann. 5 m. 11 d. 0
- [Col. 0295C] d Cavensis ann. 5 m. 2 d. 2
- e Farfensis ann. 5 m. 2 d. 2
- f Lucensis ann. 5 m. 2 d. 2
- g Belgic. Papebr ann. 5 m. 2 d. 2
- h Colb. primus ann. 19 m. 5 d. 2
- i Colb. secundus ann. 6 m. 5 d. 2
- k Colb. tertius ann. 6 m. 5 d. 5
- l Colb. quartus ann. 5 m. 2 d. 0
- m Colb. quintus ann. 9 m. 5 d. 2
- n Colb. sextus ann. 5 m. 0 d. 0
- o Colb. septimus ann. 5 m. 2 d. 2
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
a
Ex coss. Pompeiano et Feliciano
231
b
ad coss. Severum et Quinctianum
235
p, q, r, s.
Omnes codices Ocriculenses signant ann. 5, m. 2, d. 12, et eosdem coss. memorant tertius et quartus.
Omnes codices ab
a
ad
o
et
r
sunt XVIII.
Ex his XIII assignant annos
5
XI dant menses
2
IX numerant dies
2
Tam in antiquioribus picturis saeculi Leonis Magni quam in secundis a Nicolao tertio additis, epochae S. Anteri nihil admodum conspicuum est. Supersunt in veteri serie sequentes litterae:
[Col. 0296A] † ntERVS SED AN NI . . . .
Ex catalogis emendatioribus ita restitui potest epocha S. Anteri: sed. an. . . , mens. 1, d. 12.
- a Catalog. Liber. mense 1, diebus 10
- b Cat. Fel. IV. ann. 11 m. 1 d. 12
- c Bergom ann. 0 m. 1 d. 15
- d Caven. ann. 12 m. 1 d. 12
- e Farfen ann. 12 m. 1 d. 12
- f Lucen. ann. 12 m. 1 d. 12
- [Col. 0296B] g Belgic. Papebr. ann. 12 m. 1 d. 20
- h Colb. primus ann. 19 m. 5 d. 2
- i Colb. secundus ann. 0 m. 1 d. 12
- k Colb. tertius ann. 12 m. 1 d. 12
- l Colb. quartus ann. 1 m. 15 d. 0
- m Colb. quintus ann. 11 m. 1 d. 12
- n Colb. sextus ann. 15 m. 0 d. 0
- o Colb. septimus ann. 0 m. 1 d. 15
Catal. ex codd. Italiae.
Catalogi codd. extra Italiam
Consulum paria Aerae Christi.
Consulum par unicum Antero tribuitur tam in Catalogis Liberii, et Felicis IV quam apud S. Prosperum. Acta quoque S. Pontii et Eusebius mensem unicum regiminis Ecclesiae Anthero tribuunt. Quare Catalogis a, c, i et o inhaerendum: et inde caeteri sunt corrigendi: ut mensis unicus, et dies 10 vel [Col. 0296C] 12, aut 15, ei tribuantur sub coss. Maximino et Africano aerae Christi 236
Uti ex sequenti epocha S. Fabiani.
† FAVIANVS SED ANN XIII M. I. Ð X
- a Catalogus Liber. ann. 14 m. 1 d. 10
- [Col. 0296D] b Catalogus Felicis IV. ann. 14 m. 2 d. 11
- c Bergomensis ann. 13 m. 1 d. 10
- d Cavensis ann. 14 m. 11 d. 11
- e Farfensis ann. 14 m. 11 d. 11
- f Lucensis ann. 14 m. 11 d. 7
- g Belgicus Papebr. ann. 14 m. 2 d. 10
- h Colb. primus ann. 14 m. 1 d. 10
- i Colb. secundu ann. 14 m. 11 d. 11
- k Colb. tertius ann. 14 m. 1 d. 10
- l Colb. quartus ann. 13 m. 1 d. 10
- m Colb. quintus ann. 14 m. 1 d. 10
- n Colb. sextus ann. 14 m. 1 d. 10
- o Colb. septimus ann. 14 m. 11 d. 11
Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Maximino et Africano
236
ad coss. Decium II et Gratum
250
a
Cat. Liber. a consulatu Maximini et Africani usque Decio II et Grato
b
Cod. Fel. eosdem coss. recenset; sed posterioris
Grati
cognomentum vertit in
Quadrati,
vitio amanuensis.
p
Cod. Ocric. primus eosdem habet coss.
q
Cod. Ocric. secundus eosdem recenset
r
Cod. Ocric. tertius. In hoc desiderantur plura
s
Cod. Ocric. quartus eosdem coss. refert
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII, et additis a
p
ad
s
sunt XVIII.
Ex his XVI tribuunt Fabiano annos
14
Duo vero assignant annos
13
Octo addunt etiam mensem
1
Octo pariter adscribunt dies
10
Ut in picturis basilicae S. Pauli
† corneLIVS SED ANNI. m III ÐX
- a Catalogus Liberianus an. 2 m. 3 d. 10
- b Catalogus Fel. IV ann. 1 m. 2 d. 3
- c Bergomensis ann. 3 m. 0 d. 10
- d Cavensis ann. 3 m. 2 d. 10
- e Farfensis ann. 3 m. 2 d. 10
- f Lucensis ann. 3 m. 2 d. 12
- g Belgic. Papebr. ann. 3 m. 2 d. 10
- h Colb. primus ann. 2 m. 2 d. 3
- i Colb. secundus ann. 2 m. 2 d. 2
- k Colb. tertius ann. 2 m. 2 d. 4
- l Colb. quartus ann. 2 m. 10 d. 0
- m Colb. quintus ann. 2 m. 2 d. 3
- n Colb. sextus ann. 3 m. 3 d. 0
- o Colb. septimus ann. 3 m. 10 d. 10
[Col. 0297C] Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Decio III et filio seu duob. Deciis 251 ad coss. Gallum et Volusianum
252
a
Cat. Lib. a coss. Decio IV et Decio II usque Gallo et Volusiano.
b
Cod. Fel. IV reticet coss.
S. Hieronym. de Script. Eccl.
Rexit Ecclesiam annis duobus sub Gallo et Volusiano.
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
coss. non recensent, sed assignant sedis annos 3, dies 10.
Omnes codd. ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XVIII. Ex his sex assignant annos
2
Unus vero signat annum
1
Duo ascribunt menses
3
Decem addunt etiam dies
10
Incertum est num picturae referant sedisse ANNIs III, an vero ANN. l, m. III D. X, quod videtur verosimilius, ut ex consulibus evincitur.
† LuciVS SEÐANN. III M. III Ð. III
- [Col. 0298B] a Catalog. Liber. ann. 3 mens 8 d. 10
- b Catal. Felicis IV. ann. 3 mens 3 d. 3
- c Catalog. Bergom. ann. 3 mens 3 d. 3
- d Cavensis ann. 3 mens 3 d. 3
- e Farfensis ann. 3 mens 3 d. 3
- f Lucensis ann. 3 mens 3 d. 3
- g Belgicus Papebrochii ann. 3 mens 3 d. 3
- h Colbertinus primus ann. 3 mens 3 d. 0
- i Colbertinus secundus ann. 3 mens 3 d. 3
- k Colbertinus tertius ann. 3 mens 3 d. 3
- l Colbertinus quartus ann. 3 mens 3 d. 3
- m Colbertinus quintus ann. 3 mens 3 d. 3
- n Colbertinus sextus ann. 3 mens 3 d. 3
- [Col. 0298C] o Colbertinus septimus ann. 3 mens 3 d. 3
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Gallo II et Volus.
252
ad coss. Valeriano III et Gallieno II.
255
a
Catal. Liberianus eosdem coss. reddit
b
Catalogus Felicis IV eosdem coss. scribit, sed Gallienum mendose Gallicanum nominat.
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
Lectiones Lucii PP. et mart. desideranutr.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII, et cum
p
ad
s
XVIII.
Omnes scribunt annos
3
Omnes (uno dempto) memorant mens.
3
Omnes (uno dempto) etiam dies
3
Uti in autographis picturis basilicae S. Pauli.
† STEPHANVS SEÐ ANN. IIII M. II Ð XV
- a Cat. Liberii ann. 4 m. 2 d. 21
- b Cat. Felicis IV. ann. 5 m. 5 d. 2
- c Bergom. ann. 4 m. 2 d. 11
- d Cavensis ann. 3 m. 2 d. 15
- e Farfensis ann. 14 m. 2 d. 15
- f Lucensis ann. 4 m. 2 d. 15
- g Belgic. Papebr. ann. 4 m. 2 d. 15
- h Colb. primus ann. 6 m. 6 d. 2
- i Colb. secundus ann. 7 m. 5 d. 2
- k Colb. tertius ann. 7 m. 5 d. 2
- l Colb. quartus ann. 4 m. 2 d. 15
- m Colb. quintus ann. 6 m. 6 d. 2
- n Colb. sextus ann. 4 m. 2 d. 15
- o Colb. septimus desideratur
[Col. 0299A] Cat. ex codd. Italiae
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Volusiano II et Maximo
253
ad coss. Valerianum IIII et Gallienum III.
257
a
Cat. Liber. eosdem coss. refert, sed secundis detrahit unitatem, Valeriano III et Gallieno II.
p
Ocric. primus nec annos, nec coss. recenset.
q
Ocric. secundus ann. 2, mens. 11, dies 7.
r
Ocric. tertius concordat cum Ocric. primo
s
Ocric. quartus ann. 4, mens. 2, dies 15.
Omnes codices ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XVIII.
Ex his sex numerant annos
4
Insuper VII produnt menses.
2
Et V numerant etiam dies
15
Ut in prototypo basilicae S. Pauli.
† SIXTVS SED ANN II. M XI. Ð VI
- a Catalog. Liber. ann. 2 m. 11 d. 6
- b Catalog. sub Fel. IV. ann. 1 m. 10 d. 24
- c Bergomensis ann. 2 m. 11 d. 6
- d Cavensis ann. 2 m. 11 d. 6
- e Farfensis ann. 2 m. 11 d. 6
- [Col. 0299D] f Lucensis ann. 2 m. 11 d. 6
- g Belgicus Papebrochii ann. 2 m. 11 d. 6
- h Colbertinus primus ann. 2 m. 10 d. 23
- i Colbertinus secundus ann. 1 m. 10 d. 23
- k Colbertinus tertius ann. 2 m. 10 d. 23
- l Colbertinus quartus ann. . . m. . . . . d. . . . .
- m Colbertinus quintus ann. 2 m. 10 d. 23
- n Colbertinus sextus ann. 2 m. 11 d. 15
- o Colbertinus septimus ann. 2 m. 11 d. 8
Catal. ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Maximini et Glabrionis ord. ep. 256.
Ex coss. seq. Valeriano IV et Gallien III. el. P. R. ad coss. Fuscum, et Bassum martyr.
258
a
Catal. Liber. a consulatu Maximi et Glabr. usque Tusco [Fusco] et Basso coss.
b
Cod. Fel. IV eosdem coss. refert
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
eosdem coss. repetunt Maximinum et Glabrionem, et Tuscum et Bassum, et attribuunt pont. an. 2, m. 11, d. 6.
Omnes codd. ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XVIII.
Ex his XV tribuunt annos
2
Et XII numerant menses
11
Et X assignant etiam dies
6
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
† DIonySIVS SEÐ ANN. IIx M. III Ð. VII
- a Catalog. Liber. ann. 8 m. 2 d. 4
- b Catal. Fel. IV. ann. 5 m. 2 d. 4
- c Bergomensis ann. 2 m. 3 d. 7
- d Cavensis ann. 2 m. 3 d. 6
- e Farfensis ann. 2 m. 3 d. 7
- [Col. 0300C] f Lucensis ann. 2 m. 3 d. 7
- g Belgicus Papebrochii ann. 2 m. 3 d. 7
- h Colbertinus primus ann. 2 m. 3 d. 7
- i Colbertinus secundus ann. 7 m. 2 d. 4
- k Colbertinus tertius ann. 6 m. 2 d. 6
- l Colbertinus quartus ann. 2 m. 3 d. 12
- m Colbertinus quintus ann. 2 m. 3 d. 7
- n Colbertinus sextus ann. 2 m. 3 d. 12
- o Colbertinus septimus ann. . . m. . . d. . .
Catal ex codd. Italiae.
Calalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Aemiliano et Basso
259
ad coss. Claudium, et Paternum
269
a
Catal. Lib. eosdem coss. assignat
b
Cat. Fel. IV eosdem refert
p
Ocric. primus
q
Ocric. secundus
r
Ocric. tertius
s
Ocric. quartus
S. Dionysii papae lectiones nullae in his codicibus habentur, cum illius festum incidat in diem S. Stephani protomartyris.
Consulum paria ostendunt, annos ut minimum octo extendi sedem Dionysii: eamque summam in exemplari prototypo olim fuisse indicatam, per litteras IIX, a quibus excidente postrema X superstites duae litterae II ansam dederunt Catalogis contrahendi ad biennium longiorem aetatem.
Omnes codices ab a ad o sunt XIIII; ex his plerique dant pariter ann. 2, mens. 3 et dies 7, ut in picturis, supplendis per IIX in annorum numero.
† feliX sed aNn. IV. M x. d. XXV
- a Catal. Liberii ann. 5 m. 11 d. 25
- b Cat. Fel. IV. ann. 4 m. 3 d. 25
- c Bergomensis ann. 2 m. 10 . . . .
- d Cavensis ann. 2 m. 10 d. 25
- e Farfensis ann. 2 m. 10 d. 25
- f Lucensis ann. 2 m. 10 d. 25
- [Col. 0301B] g Belgic. Papebr. ann. 2 m. 10 d. 25
- h Colbertinus primus ann. 4 m. 3 d. 15
- i Colbertinus secundus ann. 3 m. 3 d. 25
- k Colbertinus tertius ann. 3 m. 3 d. 25
- l Colbertinus quartus ann. 2 m. 10 . . . .
- m Colbertinus quintus ann. 4 m. 3 d. 25
- n Colbertinus sextus ann. 2 m. 10 . .
- o Colbertinus septimus ann. . . . m. . . . . d . .
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi codicum extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Claudio et Paterno
269
ad coss. Aurelianum II et Capitolinum
274
a
Cat. Lib. eosdem consules refert
b
in Cat. Fel. IV eosdem consules signat
p
Cod. Ocric. primus
q
Cod. Ocric. secundus
r
Cod. Ocric. tertius
s
Cod. Ocric. quartus
signant eosdem consules et ann. 2, m. 10 . . . .
Omnes Codd. ab
a
ad
o
et ab
p
ad
s
sunt XVIII.
Sex inter hos ex consulibus, et tres ex numeris dant annos
4
Undecim vero tribuunt menses
10
Novem exprimunt etiam dies
25
Qui numeri, in pictura oblitterati prae vetustate, ita videntur supplendi. Codices, qui biennium signant, vel triennium et quinquennium fortasse errandi ansam desumpserunt ex oblitteratis ductibus numeri IV, quos putarunt II, vel III, vel V referre.
† EVTICHIANVS SEDIT ANN VIII M X. Ð IIII
- a in Catalogo Liber. an. 8 m. 11 d. 3
- b Catal. Fel. IV. numerat an. 1 m. 1 d. 1
- c Bergomensis an. 8 m. 10 d. 4
- d Cavensis an. 7 m. 10 d. 4
- e Farfensis an. 8 m. 10 d. 4
- f Lucensis an. 8 m. 10 d. 4
- g Belgic. Papebrochii an. 9 m. 10 d. 4
- h Colbertinus primus an. 8 m. 10 d. 3
- i Colbertinus secundus an. 1 m. 1 d. 1
- k Colbertinus tertius an. 1 m. 1 d. 4
- l Colbertinus quartus an. 8 m. 10 d. 3
- m Colbertinus quintus an. 8 m. 10 d. 4
- n Colbertinus sextus an. 8 m. 10 d. 2
- o Colbertinus septimus an. 9 m. 10 d. 4
Catalogi ex Codicibus Italiae.
[Col. 0302A] Catalogi Codicum extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Aureliano III et Marcellino
275
ad coss. Carum II et Carinum
283
a
Cat. Lib. eosdem consules refert
b
Cat. Fel. IV eosdem coss. signat
p
Cod. Ocric. primus
q
Cod. Ocric. secundus
r
Cod. Ocric. tertius
s
Cod. Ocric. quartus
S. Eutychiani PP. Lectiones nullae in his codicibus occurrunt
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII
Ex his octo signant annos
8
Decem numerant menses
10
Octo addunt etiam dies
4
Quae omnia cum picturae numeris consentiunt, si biduum in ea oblitteratum suppleatur.
† CAIVS [Col. 0302C] SEÐ AN XI M IIII Ð VIIII
- a Catal. Liber. ann. 12 m. 4 d. 7
- b Catal. Fel. IV. ann. 11 m. 4 d. 12
- c Catal. Bergom. ann. 10 m. 4 d. 9
- d Cat. Cavensis ann. 11 m. 4 d. 9
- e Cat. Farfensis ann. 11 m. 4 d. 9
- f Cat. Lucensis ann. 11 m. 4 d. 9
- g Catal. Belgicus Papebr. ann. 11 m. 4 d. 9
- h Cat. Colbert. primus ann. 11 m. 4 d. 12
- i Colb. secundus ann. 11 m. 4 d. 12
- [Col. 0302D] k Colb. tertius ann. 11 m. 4 d. 12
- l Colb. quartus ann. 11 m. 4 d. 8
- m Colb. quintus ann. 11 m. 4 d. 22
- n Colb. sextus ann. 11 m. 4 d. 8
- o Colb. septimus ann. 11 m. 4 d. 8
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Caro II et Carino ordinatus
283
Ex coss. Carino II et Numeriano II Pp.
284
ad coss. Diocletiano VI et Constantio II qui
296
pertinent ad successorem.
a
Cat. Liberii habet eosdem coss.
b
Cat. Fel. IV signat priores coss et in successore signat secundos.
p
Desiderantur Lectiones
q
Ocr. secundus an 11 4 12 et eosd. coss.
r
Ocr. tertius 11 4 12 et eosd. coss.
s
Ocr. quartus 11 4 12 et eosd. coss.
Omnes codices ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XVII.
Ex his sedecim habent annos
11
Omnes dant menses
4
Quinque signant etiam dies
9
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
† MARCELLINUS [Col. 0303B] SEÐ AN VIII M. II. Ð XXV
- a Cat. Liber. ann. 8 m. 3 d. 25
- b Cat. Fel IV. ann. 8 m. 4 d. 15
- c Cat. Berg. ann. 8 m. 2 d. 25
- d Cat. Caven. ann. 8 m. 2 d. 22
- e Cat. Farf. ann. 6 m. 2 d. 25
- f Cat. Lucen. ann. 9 m. 2 d. 25
- [Col. 0303C] g Cat. Belg. Pap ann. 8 m. 2 d. 25
- h Cat. Colb. primus ann. 8 m. 2 d. 25
- i Cat. Colb. secundus ann. 9 m. 4 d. 3
- k Cat. Colb. tertius ann. 9 m. 4 d. 25
- l Cat. Colb. quartus ann. 8 m. 2 d. 25
- m Cat. Colb. quintus ann. 8 m. 2 d. 25
- n Cat. Colb. sextus ann. 8 m. 0 d. 25
- o Cat. Colb. septimus ann. 16 m. 2 d. 25
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Diocletiano VI et Const. II
296
ad coss. Diocl. IX et Maximiano VIII.
304
Catal. reg. Suec. sub num. 249 a Schel. edit., pag. 277:
a Passione D. N. J. Christi usque ad sedem beatissimi Marcellini papae sunt anni 276, mens.
9.—Aerae Christi,
28
Additis
276
Provenit annus
304
a b
Cat. Lib. et Fel. IV signant eosdem coss.
p
Ocr. primus an 8 m. 2 d. 15
q
Ocr. secundus 8 10 25
r
Ocr. tert. Desiderantur lectiones
s
Ocr. quartus 8 2 25
et eosd. coss.
Omnes codices ab
a
ad
o
et a
p
ad
s
sunt XVII.
Ex his duodecim signant annos
8
Undecim exprimunt etiam menses
2
Quatuordecim quoque numerant dies
25
Uti legimus in picturis basilicae S. Pauli.
† MARCELLVS S EÐ ANN V. M VII. Ð XXI
- a Catal. Liber. ann. 1 m. 7 d. 20
- b Cat. Fel. IV. ann. 4 » »
- c Bergomensis ann. 5 m. 7 d. 21
- d Cavensis ann. 5 m. 6 d. 21
- e Farfensis ann. 5 m. 7 d. 25
- f Lucensis ann. 5 m. 7 d. 21
- g Belgicus Papebr. ann. 5 m. 6 d. 21
- h Colbertinus primus ann. 5 m. 6 d. 21
- i Colbertinus secundus ann. 5 m. 4 d. 12
- k Colbertinus tertius ann. 5 m. 4 d. 21
- l Colbertinus quartus ann. 5 m. 7 d. 12
- m Colbertinus quintus ann. 5 m. 7 d. 21
- n Colbertinus sextus ann. 5 m. 7 d. 16
- o Colbertinus septimus ann. 6 m. 0 d. 22
[Col. 0304B] Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Maximiano V et Constantio V
305
ad post coss. Diocl. X et Maximiani VII
309
a
Cat. Liberii non memorat coss.
b
Cat. Fel. IV a cons. Maxentii IV.
Neque in codicibus Ocric. memorantur coss. neque anni sedis.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt
XIV
Ex his undecim signant annos
5
Septem numerant etiam menses
7
Sex addunt etiam dies
21
Quae supersunt in picturis notae numerorum cum his concordant.
† EVSebiVS SEÐ ANN II. M. I Ð X X V
- a Cat. Liber. » m. 4 d. 16
- b Cat. Fel. IV. ann. 6 m. 1 d. 3
- c Bergomensis ann. 2 m. 1 d. 25
- [Col. 0305A] d Cavensis ann. 2 m. 2 d. 25
- e Farfensis ann. 2 m. 2 d. 25
- f Lucensis ann. 2 m. 2 d. 25
- g Belgic. Papebr. ann. 2 m. 2 d. 25
- h Colbertinus primus ann. 5 m. 1 d. 13
- i Colbertinus secundus ann. 7 m. 5 d. 3
- k Colbertinus tertius ann. 7 m. 1 d. 3
- l Colbertinus quartus ann. 2 m. 1 d. 25
- m Colbertinus quintus ann. 5 m. 1 d. 3
- n Colbertinus sextus ann. 2 m. 1 d. 25
- o Colbertinus septimus ann. 2 m. 2 d. 25
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam
Consulum paria
Aerae Christi
Ex II post coss. Maximiani VII et Diocl. X.
309
ad post coss. X Diocl. Maxim. VII coss. Maxentio
III.
310
a
et
b
non memorant consules.
In codicibus Ocriculensium desiderantur lectiones S. Eusebii.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt
XIV.
Ex his sex numerant annos
2
Septem signant menses
1
Totidem quoque addunt dies
25
Ut in picturis basilicae S. Pauli spectantur.
† MELTIADES [Col. 0305C] SEÐ ANN III. M VII D VI : I
- a Catal. Liber. ann. 3 mens. 6 d. 8
- b Cat. Fel. IV ann. 3 mens. 6 d. 7
- c Bergom. ann. 2 m. 7 d. 8
- d Cavensis ann. 2 m. 6 d. 21
- e Farfensis ann. 3 m. 7 d. 22
- f Lucensis ann. 3 m. 7 d. 21
- g Belgic. Papebr. ann. 3 m. 7 d. 21
- [Col. 0305D] h Colb. primus ann. 4 m. 7 d. 8
- i Cat. Colb. secundus ann. 4 m. . . d. . .
- k Colb. tertius ann. 4 m. 7 d. 7
- l Colb. quartus ann. 3 m. 7 d. 8
- m Colb. quintus ann. 4 m. 7 d. 8
- n Colb. sextus ann. 3 m. 7 d. 8
- o Colb. septimus ann. 3 m. 8 d. 0
Catalogi ex codd. Italiae
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Maximiano VIII solo, seu ex coss. Rufino et Eusebio mense Sept.
11
ad Coss. Volusianum et Annianum
314
a
Cat. Liber. a consulatu Maximiano VIII solo, Volusiano et Rufino, etc., ad Volusianum et Annianum coss.
p
Cod. Ocric. primus annus 3 mens. 7. dies 8.
q
Cod. Ocric. secundus annos non numerat, sed coss. indicat ut supra
r
Ocric. tert. ut in prim.
s
Ocric. quart. ut in prim. an. 3, m. 7, d. 8.
Consules mendose enuntiantur a Maxentio nono ad Maxentium secundum. Sed emendantur ex praecedenti a Maximiano VIII, seu Maxentio II.
† SILVESTER SEÐ ANN [Col. 0306B] XXIII M. X Ð. XX
- a Cat. Liber. ann. 21 m. 11 d. . .
- b Cat. Fel. IV. ann. 23 m. 10 d. 11
- c Bergom. ann. 23 m. . . . d. . .
- d Cavensis ann. 23 m. 10 d. 11
- e Farfensis ann. 23 m. 10 d. 11
- f Lucensis ann. 23 m. 10 d. 11
- g Belgic. Papebr. ann. 23 m. 10 d. 11
- h Colb. primus ann. 23 m. 10 d. 13
- i Colb. secundus ann. 23 m. 10 d. 11
- [Col. 0306C] k - tertius ann. 23 m. 10 d. 13
- l Colb. quartus ann. 23 m. . . d. . .
- m Colb. quintus ann. 23 m. 10 d. 12
- n Colb. sextus ann. . . . . m. . . d. . .
- o Colb. septimus ann. 24 m. 10 d. 11
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi ex Codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Volusiano et Anniano, quib. elect. P. R. Kal. Febr.
314
ad coss. Constantium et Rufium Albinum
335
et ad initium Nepotiani et Facundi
336
ut in Marco, qui sequitur, anni 21, mens.
11
Ex die vero 10 Febr., qua ord. episcopus
312
ad eumdem termin. 31 Decembr.
335
sunt anni 23, menses 10, dies 20.
In veteribus picturis basilicae S. Pauli, quemadmodum, [Col. 0306D] et in plerisque Catalogis, numerata legitur epocha ab ordinatione (quod et in Melchiade et in Marco observari potest); in Catalogo autem Liberiano videtur epocha consignari a suscepto Romano pontificatu post mortem decessoris.
† MARCUS SEÐANN. I I. M. VIII. Ð. XX. I.
- [Col. 0307A] a Catal. Liber. ann. 2 m. 7 d. 20
- b Cat. Fel. IV. ann. 2 m . . d. . .
- c Bergom. ann. 2 m. 7 d. 20
- d Cavensis ann. 2 m. 8 d. 20
- e Farfensis ann. 2 m. 8 d. 20
- f Lucensis ann. 11 m. 7 d. 20
- g Belgic. Papebr. ann. 5 m. 6 d. 21
- h Colb. primus ann. 5 m. 8 d. 20
- i Colb. secundus ann. 2 m. 3 d. 11
- k Colb. tertius ann. 2 m. 5 d. 20
- l Colb. quartus ann. 2 m. 8 d. 5
- m Colb. quintus ann. 2 m. 8 d. 20
- n Colb. sextus ann. 2 m. 8 d. 5
- [Col. 0307B] o Colb. septimus ann. 2 m. 8 d. 20
Catologi ex codd. Italiae.
Catalogi Codd. extra Italiam
Consulum paria
Aerae Christi
a
Ex coss. Nepotiano et Facundo
336
Ex die Kal. Febr. usque in diem prid. Non. Octobr. coss. SS.
a
Cat. Liber. Nepotiano et Facundo coss.
b
Cat. Fel. IV eosdem coss. refert
p
Ocric. primus
q.
Ocric. secundus
r
Ocric.tertius
desiderantur Lectiones S. Marci.
s
Ocric. quart. eosd. coss. dat. et a. 2, m. 8, d. 10.
Omnes codd. ab
a
ad
o
sunt XIV et
cum s
XV.
Ex his tredecim consignant annos
2
Octo etiam numerant menses
8
Novem vero exprimunt dies
20
Unus dies
21
[Col. 0307C] Ut in picturis basilicae S. Pauli.
† IVLIVS SEÐ ANNIS XI. M II DIES VI
- a Catalog. Liber. ann. 15 m. 1 d. 11
- b Cat. Fel. IV. ann. 15 m. 1 d. . . .
- c Bergom. ann. 11 m. 2 d. 6
- [Col. 0307D] d Cavensis ann. 11 m. 2 d. 5
- e Farfensis ann. 11 m. 2 d. 5
- f Lucensis ann. 11 m. 2 d. 5
- g Belgic. Papebr. ann. 11 m. 2 d. 6
- h Colb. primus ann. 15 m. 2 d. 6
- i Colb. secundus ann. 12 m. 2 d. 3
- k Colb. tertius ann. 15 m. 2 d. 6
- l Colb. quartus ann. 11 m. 11 d. 0
- m Colb. quintus ann. 15 m. 2 d. 6
- n Colb. sextus ann. 11 m. 11 d. 0
- o Colb. septimus ann. 11 m. 2 d. 7
Catalogi ex codd. Italiae.
Catalogi codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Titiano et Feliciano
337
ad coss. Constantinum Aug. V. et Gallum Caesarem
352
a
Cat. Liber. eosdem coss. assignat
b
Cat. Fel. IV Felicianum coss. memorat, sed addit Maximianum.
p, q, r, s.
S. Julii lectiones in codd. Ocriculensibus desiderantur.
Omnes codd. ab
a
ad
o
sunt XIIII.
Ex his quinque numerant annos
15
Octo vero dant annos
11
Decem praeterea signant menses
2
Tres vero dies 5 et quinque dies
6
Uti exhibent picturae S. Pauli.
† LIBERIVS SEÐ ANNI X. M VII Ð. III
- a Cat. Lib. cum in eo desinat finem Lib. reticet
- b Catal. Fel. IV. ann. 5 m. 3 d. 3
- c Catal. Bergom. ann. 10 m. 7 d. 3
- d Cat. Cavensis ann. 10 m. 3 d. 4
- [Col. 0308C] e Cat. Farfensis ann. 10 m. 3 d. 4
- f Cat. Lucensis ann. 10 m. 3 d. 4
- g Catal. Belgicus Papebr. ann. 10 m. 3 d. 4
- h Cat. Colbert. primus ann. 16 m. 7 d. 3
- i Cat. Colbert. secundus ann. 6 m. 3 d. 4
- k Cat. Colbert. tertius ann. 6 m. 6 d. 3
- l Cat. Colbert. quartus ann. 10 m. 7 d. 3
- m Cat. Colbert. quintus ann. 16 m. 7 d. 3
- n Cat. Colbert. sextus ann. 10 m. 7 d. 3
- o Cat. Colbert. sept. an. 5. et an. 10 m. 7 d. . .
Catalogi ex Codd. Italiae.
Catalogi ex codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Constantio V et Constantio seu Gallo
Caesare
352
ad coss. Constantium VII et Gallum Caes. III.
354
In exsilium deportatur anno sequenti quo coepit Felix.
355
Tertio anno redit Liberius mort. Felice.
358
ad coss. Gratianum, et Daglaiphum
366
quo anno humanis rebus eximitur, ut in libello precum Faustini et Marcellini.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
ex his octo numerant annos
10
dempto scilicet intervallo lapsus et exsilii Liberii.
Sex vero memorant etiam menses
7
Et totidem exprimunt quoque dies
3
Quot recensentur in picturis basilicae S. Pauli.
† FELIX SEÐ AN. I M. III. Ð. II
- b Cat. Fel. IV. ann. 3 m. . d. . .
- c Cat. Berg. ann. 1 m. 3 d. 2
- d Cat. Caven. ann. 1 m. 3 d. 2
- e Cat. Farf. ann. 1 m. 3 d. 2
- f Cat. Lucen. ann. 1 m. 3 d. 2
- [Col. 0309B] g Cat. Belg. Pap. ann. 1 m. 3 d. 2
- h Cat. Colb. primus ann. 1 m. 3 d. 2
- i Cat. Colb. secundus ann. 1 m. 3 d. 2
- k Cat. Colb. tertius ann. 1 m. 3 d. 2
- l Cat. Colb. quartus ann. 1 m. 3 d. 2
- m Cat. Colb. quintus ann. 1 m. 3 d. 6
- n Cat. Colb. sextus ann. 1 m. 3 d. 2
- o Cat. Colb. septimus ann. 2 m. . . d. . .
Catalogi ex Codd. Italiae.
Catalogi ex Codd. extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Patrum coaevorum testimonia, necnon Acta S. Felicis papae et martyris a Schelestratio producta una cum Catalogis antiquioribus dissert. 2, cap. 9, docent,
legitimum Felicis Pontificatum non esse extendendum ultra annum unum, menses tres et dies duos,
partem scilicet exsilii triennalis Liberii, ex anno Christi 357
ad annum 258.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII.
ex his undecim numerant annum
1
Totidem quoque memorant mens.
3
Decem vero assignant etiam dies
2
Quot exhibentur in picturis basilicae S. Pauli. Quibus accensendus codex primus et secundus Ocric. In primo ita legimus lect. 5: Capite truncato martyrio coronatur IIII Id. Novembr., et inde raptum corpus ejus a presb. et clericis sepultum est in basilica quam ipse construxerat via Aurelia XV. Kal. Decembr. milliario II. Ejus natale celebratur oct. Kal. Aug.
[Col. 0309D] † DAMASVS SEÐ ANN XVIII M. II. D X
b Catal. Fel. IV. ann. XVII. m. III. d. XI. Anastasius Bibl. ann. 18 m. 2. d. 10
- c Bergomensis ann. 18 m. 2 d. 10
- d Cavensis ann. 18 m. 2 d. 10
- e Farfensis ann. 18 m. 2 d. 10
- f Lucensis ann. 18 m. 2 d. 10
- g Belgic. Papebr. ann. 18 m. 2 d. 10
- h Colbertinus primus ann. 18 m. 2 d. 10
- i Colbertinus secundus ann. 15 m. 3 d. 11
- k Colbertinus tertius ann. 18 m. 3 d. 11
- l Colbertinus quartus ann. 18 m. 2 d. 10
- m Colbertinus quintus ann. 18 m. 2 d. 11
- n Colbertinus sextus ann. 18 m. 2 d. 10
- o Colbertinus septimus ann. 18 m. 2 d. 10
Catalogi ex codd. Italiae.
[Col. 0310A] Catalogi codicum extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex coss. Gratiano et Daglaipho
366
ad coss. Clearchum et Richomerem
384
p
Cod. Ocric. primus ann. 18 m. 2
d.10
q
Cod. Ocric. secundus ann. 18 m. 2
d.10
r
Cod. Ocric. tertius ann. 18 m. 2
d.10
s
Colb. Ocric. quartus ann. 18 m. 2
d.10
Superius demonstratum fuit pag. LXIII et seqq. (col. 235 seq.) ex pluribus documentis synchronis et autographis, initium Damasi cadere sub coss. Gratiano et Daglaipho, 366, Kal. Octobris, et finem in consulatu Clearchi et Richomeris, die XI Dec. 384.
Quare constat epocha, picturarum S. Pauli testimonio consentiens, quae etiam ex codicibus.
Omnes codd. ab
a
ad
s
sunt XVII.
Ex his XV numerant annos
18
XIIII recensent etiam menses
2
XIII dant quoque dies
10
† SIRICIVS SEÐ ANN XV M. XI Ð. XXV
b. Cat. Fel. IV. annos XV. dies XV. Anast. Bibl. ann. 15 m. 11 d. 25
- c Bergomensis ann. 15 m. 11 d. 25
- d Cavensis ann. 15 m. 11 d. 25
- e Farfensis ann. 15 m. 11 d. 25
- f Lucensis ann. 15 m. 11 d. 25
- g Belg. Papebrochii ann. 15 m. 11 d. 25
- h Colbertinus primus ann. 15 m. 11 d. 25
- i Colbertinus secundus ann. 15 m. . . . d. . . .
- k Colbertinus tertius ann. 15 m. 12 d. 25
- l Colbertinus quartus ann. 15 m. 11 d. 25
- m Colbertinus quintus ann. 15 m. 11 d. 25
- n Colbertinus sextus ann. 15 m. 6 d. 25
- o Colbertinus septimus ann. 15 m. 9 d. 25
Catalogi ex codicibus Italiae.
[Col. 0310D] Catalogi codicum extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex Coss. Arcadio et Bautone
385
ad coss. Theodorum et Eutropium
399
p, q, r, s.
In codd. Ocric. nullae sunt lectiones Siricii.
Epistolam decretalem Siricii ad Honorium Tarraconensem (qui Damaso decessori perscripserat) datam III Id. Februarii Arcadio et Bautone coss. initio pontificatus sui, eruditi genuinam fatentur.
PAGIUS.
Omnes codices ab
a
ad
o
sunt XIIII
Omnes hi numerant annos
45
Novem quoque signant menses
2
Undecim reddunt etiam dies
25
Uti numerant picturae basilicae S. Pauli.
† ANAstASIus seÐ [Col. 0311B] anN II d .X Xvi
- b Catalogus Felicis IV. an. 4 m. . . d. . .
- c Bergomensis an. 2 m. 0 d. 28
- d Cavensis an. 2 m. 0 d. 26
- e Farfensis an. 2 m. 0 d. 26
- f Lucensis an. 2 m. 0 d. 26
- g Belgicus Papebr. an. 2 m. 0 d. 25
- h Colb. primus an. 2 m. 0 d. 37
- i Colb. secundus an. 3 m. 0 d. 10
- k Colb. tertius an. 3 m. 0 d. 10
- l Colb. quartus an. 2 m. 0 d. 25
- [Col. 0311C] m Colb. quintus an. 2 m. 0 d. 27
- n Colb. sextus an. 2 m. 0 d. 25
- o Colb. septimus an. 2 m. 0 d. 26
Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria Aerae Christi
Concilium Toletanum primum sub Anastasio papa celebratum est Stilicone consule ad annum aerae Christi. 400
Severus Sulpicius lib. II. Hist. ita scribit: Herode regnante anno regni 18, Dominus crucifixus est Julio Gemino (Fufio Gemino) et Rubellio Gemino coss.; a quo tempore usque in Stiliconem consulem sunt anni 372.
His adde annos 28 aerae Christi vulgaris ab illius aerae initio ad duos Geminos consules. Fit summa annorum 400 ab initio aerae Christi communis ad [Col. 0311D] concil. Tolet. primum sub Anastasio Pp. et Stiliconis consulatum, uti numerat nostra chronologia.
Omnes codices ex b ad o sunt XIII.
Ex his XII numerant annos 2 supra annos solidos mensem nullum:
Plerique dies 25, vel 26, uti colligimus ex numeris superstitibus in pictura basilicae S. Pauli.
† INNOCENCIVS SEÐ ANN. XV M.II. Ð. XX
- [Col. 0312A] b Catalogus Fel. IV. ann. 15 m. 1 d. 21
- c Bergomensis ann. 15 m. 2 d. 20
- d Cavensis ann. 15 m. 2 d. 20
- e Farfensis ann. 15 m. 2 d. 21
- f Lucensis ann. 15 m. 2 d. 21
- g Belgic. Papebr. ann. 15 m. 2 d. 21
- h Colb. primus ann. 15 m. 2 d. 20
- i Colb. secundus ann. 12 m. 2 d. 21
- k Colb. tertius ann. 12 m. 2 d. 20
- l Colb. quartus ann. 15 m. 2 d. 0
- m Colb. quintus ann. 15 m. 2 d. 20
- n Colb. sextus ann. 12 m. 2 d. 0
- o Colb. septimus ann. 15 m. 2 d. 20
Catalogi ex codicibus Italiae.
Catalogi ex codicibus extra Italiam.
Consulum paria
Aerae Christi
Ex die 22 Decembris, Celso et Fravitta coss.
401
ad coss. Honorium Aug. XI et Constantium iterum dep. 12 Martii
417
Sedit annos 15, mens. 2, dies 20.
p
Cod. Ocric. primus ann. 15 m. 2 d.
20
q
Cod. Ocric. secundus ann. 15 m. 2 d.
20
r
Cod. Ocric. tertius ann. 15 m. 2 d.
20
Omnes Codd. a
b
ad
o
et
r
sunt XVI.
Ex his XIII signant annos
15
Omnes (uno dempto) dant mens.
2
Novem praeterea numerant dies
20
Quot legimus consignatos in picturis Basilicae S. Pauli.
Anno 417, Honorio XI et Constantio II coss. Pascha [Col. 0312C] celebratum est VIII Kal. Aprilis Zosimo Pp. ad Petri sedem evecto, ut in epistola Paschasini ad S. Leonem Magnum.
I. Compendium documentorum pontificiae chronologiae ad quatuor priora Christi saecula hactenus comprobatae.—II. Indicatio monimentorum quae tempora subsequentia demonstrant in successione pontificum Romanorum post quartum saeculum aerae Christianae.
1. Traditis regulis criterii ad recte colligendas rationes pontificiae chronologiae per documenta genuina, [Col. 0312D] eorumque usu prolato et comprobato per singulos Petri successores, atque producto ex patriarchalibus basilicis Romanis ultra initium saeculi quinti, usque ad Innocentium ejus nominis primum; id unum superest ut consequentium pontificum tempora pari certitudine definiri ostendamus, etiamsi veterum imaginum series in basilica S. Pauli post Innocentium abrupta, in Vaticana disjecta, in Lateranensi igni absumpta, ita conferre cum illis Catalogos non permittat. Sunt plura adjumenta quae reparent notitiam temporum nobis proximiorum, et in pace Ecclesiae liberius fluentium, postquam in tuto posita spectamus illa quae tempestatibus undique excitatis persecutionum aestu involvere atque [Col. 0313A] demergere decumanis fluctibus rabies persecutorum frustra tentavit. Vidimus enim contra edicta Decii et Diocletiani, memorias Christianorum undique eradere nequidquam tentantium, cum furor gentilium potestatum in electissima quaeque Christi membra saeviret, ut ait Leo Magnus [Col. 0313D] S. Leo Magnus, serm. de S. Laurent. , ac praecipue eos, qui ordinis erant sacerdotalis impeteret, non modo stationem non deserere, dum vita constaret, fortissimos vigiles ac duces Christianae militiae, catholicae Ecclesiae episcopos, Petri successores; sed etiam post mortem pro Christo obitam eosdem quodammodo reviviscere studio successorum; et exemplo ejusdem Petri spondentis, se daturum operam ut frequentes nos haberet post obitum suum [Col. 0314D] II Petr. II, 15. , per singula ferme saecula publicis documentis eorumdem annos et [Col. 0313B] actus signari in diptychis et laterculis depositionum, constante persecutione sub Cornelio, in Catalogis sub Liberio, et Felice IV, in picturis basilicarum sub Leone I et Hormisda, in Vitarum scriptoribus et Lectionariis Ecclesiae codicibus per aetates inde consecutas continenti serie usque ad nostram: cui datum est ex universis praecedentibus hanc nubem testium colligere adversus invidiam declamantium, praerepta nobis fuisse documenta aureae illius aetatis antistitum, vel incuria, vel discordia, vel fabulis, inepte contextis per gregales litteratores, inexplorata quaeque pro veris audacter obtrudentes. Nulla non historia aut chronologia pluribus saeculis in publica luce posita patuit conatibus scriptorum et descriptorum, tam per aetates cultas quam barbaras. [Col. 0313C] Nulla proinde immunis fuit a necessitate secernendi, praesertim in chronologicis numeris, germanam lectionem idonei scriptoris, ejusque codicum probatorum publica auctoritate, a discrepanti numeratione privatorum exemplorum, commentariorum et amanuensium. Ut enim reticeam celebrem illam in Ecclesiis quaestionem, quam S. Augustinus lib. XV de Civit., cap. 11, famosissimam appellat, subortam ex discrepantia Graecorum codicum ab Hebraeis in centenario annorum numero plurium patriarcharum vitae addendo vel detrahendo, et sistam intra lucubrationes humanae tantum industriae adminiculo scriptas, fastorum collectores Latini, tot criticorum judicio vexati in restituenda consulum serie, quam sive suo sive imperitorum amanuensium vitio corruperant, [Col. 0313D] aetate autem nostra ab erroribus ferme omnibus expurgati, satis superque comprobant, utiliter [Col. 0314A] impendi operam veritati e tenebris educendae, quando regia methodi via ad illam perducens per publica substrata documenta, a praejudiciis privatarum opinionum, veluti a subortis dumetis ac sentibus liberatur.
2. Cum itaque quatuor prioribus Ecclesiae Christianae saeculis videamur collegisse tot suffragia publicae auctoritatis, Romanis praesertim e finibus ac suburbicariae regionis, ubi juxta regulas prudentis critices fuerant inquirenda, quae sufficiant aerae uniuscujusque pontificis in notis ad Anastasium recte constituendae, superest ut indicemus quanto potiori jure fidenter asseramus, etiam saeculis consequentibus posse reddi epochas antistitum successorum. Id vero nemini dubium videri debet, si [Col. 0314B] cogitemus Acta conciliorum frequentia jam occurrere a quarto Christi saeculo, quae tempora comprobent pontificum Romanorum. Quin etiam epistolas eorumdem posteris esse praeservatas, non jam per partes et fragmenta, ut in historia Eusebii, sed plerumque integras post Siricium, ut eruditorum consensu jam liquet. His addenda sunt aequalium auctorum testimonia: Ecclesiarum origines, aut incrementa per ipsos curata; aedes sacrae fundatae, ornatae vel restitutae cum inscriptionibus genuinis; leges latae, privilegia concessa; itinera publicae necessitatis causa suscepta; vitae illorum ab aequalibus plerumque scriptoribus litteris mandatae: et quaecunque argumenta historiae connectunt Christiani coetus caput, Christi in terris vicarium, cum reliquo [Col. 0314C] Ecclesiae corpore ubique gentium expanso. Nec desunt in compluribus etiam sepulcrales tituli atque inscriptiones, et ex his nonnullae a regibus et Augustis honoris causa exaratae: quod praestitit Adriano Carolus cognomento Magnus. Si quis in tanta documentorum copia despondeat animo ac desperet Romanorum pontificum epochas prosequi nos posse, is profecto abstineat necesse est a qua cunque tentanda chronologia principum et regnorum, cum nulla series praesidentium reipublicae qualibet potestate per saecula septemdecim ostendatur, quae singulorum gesta et annales comprobet tot documentis, quot demonstrantur et leguntur in aperta Ecclesiae luce de Petri apostoli successoribus [Col. 0314D] et orbi Christiano praesidentibus ex cathedra Romana.
Observationes
[Col. 0315A] Quantum adjumenti contulit ad reparationem Romanae chronologiae, tam consularis quam Caesareae, usus fastorum municipalium, in coloniis praeservatus, praesertim Urbi et Latio proximis, tantumdem praesidii administrant ad pontificiam ordinationem temporum restituendam, ecclesiae ac monasteria regionis suburbicariae: quae non minus attenta sedulitate suis in codicibus consignarunt annales aut saltem epochas pontificum maximorum quam ministri commentarienses earumdem coloniarum referrent in publicas tabulas, una cum collegiis consulum Romanorum, proprios duumviros et magistratus. Specimen hujus praesidii dabo tribus in proximis opusculis, ex archivo Farfensi opportune descriptis anno superiori; cum eo concessissem ad perficiendas nonnullas [Col. 0315B] observationes geographicas, quae Italiae chorographiam emendatiorem exhiberent, producta linea meridiana a mari Supero ad Inferum, auspiciis Clementis XI sanctae memoriae pontificis per Thermas Diocletiani jam signata et magnificenter ornata: consimili plane studio ac diligentia, qua in florentissimo Galliarum regno collegae nostri e regia Scientiarum academia, mandante Ludovico Magno, saeculum ac litteras aeternum illustraturo principe, lineam meridianam ex Observatorio Parisino producendam curarunt hinc ad Mediterranei maris littus circa Massiliam, inde ad Oceanum juxta Caletum: quam edere prope diem parant.
Hoc igitur consilio ductus cum ad Sabinos colles me contulissem, et humanissime exceptus essem a [Col. 0315C] reverendissimo ac religiosissimo abbate D. Archangelo Piccioni Romano, in centenaria, quam proxime attingit et prospere degit, aetate regularis disciplinae speculo et exemplari, inter caetera hospitalitatis officia, quae mecum liberaliter exercuerunt pro ingenita sacri illius ordinis beneficentia tum ipse, tum simillimi suo praesuli in bene de universis merendo, ac praecipue de sacrarum litterarum studiis eorumque cultoribus, ejusdem coenobii monachi, prae caeteris vero adm. rev. Patres D. Vincentius Manenti prior, et D. Bernardus Cretonius, praefectus archivo, ejusque in documentis apprime versatus, complura illius monumenta mihi spectanda obtulerunt. Duos vero codices, antiquitate ac rerum in iis descriptarum praestantia celebres, mihi evolvendos ac pro libitu [Col. 0315D] describendos cum attulissent, tria ex illis opuscula chronologica selegi, quae his in Prolegomenis ederem, [Col. 0316A] utpote plurimum idonea ad illustrandas Vitas pontificum Anastasianae collectionis.
Priorem codicem membranaceum circa finem undecimi saeculi scriptum vocant Chronicon Farfense, complexum primo epochas imperatorum a Julio Caesare ad Leonem IV, insertis etiam regibus Gothis, Vandalis et Langobardis, qui Italiae imperarunt, necnon ducibus ejusdem gentis Langobardicae, tam ante quam post Desiderium regem; deinde imperatores Occidentales a Carolo Magno ad Henricum III, cum recensione ducum Beneventanorum, Spoletanorum et Sabinensium, additis etiam nominibus marchionum et comitum in eodem Sabinensi tractu occurrentium usque ad annum 1084.
Alterum vero codicem pariter membranaceum, [Col. 0316B] ampliori forma praeditum, appellant Regestum Gregorii monachi Catinensis, perductum ex anno Christi 661 ad annum 1140, ex genuinis diplomatibus, donationibus, privilegiis summorum pontificum, Caesarum, regum Langobardorum, ducum Spoletanorum, comitum Sabinensium aliorumque principum et virorum illustrium, quorum icones aliquando inseruntur. Praefigitur huic secundo codici prologus domni Joannis Grammatici cum carmine acrosticho, Gregorii Catinensis nomen ita signante. Compendiarias prologi notas integris dictionibus expandam.
«IN CHRISTI DEI OMNIPOTENTIS NOMINE INCIPIT PROLOGUS DOMINI JOHANNIS GRAMMATICI SUPER HUJUS OPERA LIBRI.
IN NOMINE SANCTAE ET INDIVIDUAE TRINITATIS AD [Col. 0316C] HONOREM ET LAUDEM SANCTAE DEI GENITRICIS SEMPERQUE VIRGINIS MARIAE GLORIOSISSIMAE DOMINAE NOSTRAE.
Imperante Domno HENRICO IIII Romanorum Patricio et Imperatore AB incarnatione Domini Nostri JESU Christi anno millesimo nonagesimo secundo Indictione XV. XVi Kalendas Majas.
Divina inspirante gratia placuit Domno BERARDO reverentissimo abbati hujus Ecclesiae Pharphensis nobilissima gente progenito Florentinae Urbis, quatinus istius sacri coenobii universa privilegia, et praecepta, necnon et tomos, et legales chartas nimia vetustate jam pene consumpta in unum volumen colligere, atque ad memoriam posteritatis studiosissime declarata, veracissime transcripta relinquere. Et hoc prudentissimo actum fuit consilio, ne forte quod saepissime jam evenire novimus, aut custodum negligentia, aut vetustate consumente nimia, [Col. 0316D] praedicta oblivioni traderentur praecepta. tomi chartae cartae. et privilegia. Quae veraciter elucubrando nihil eis omnino addidimus vel minuimus, [Col. 0317A] nec mutavimus. sed corruptis partibus rethorice emendatis. eo respectu quo scripta erant ea legaliter transtulimus. per manus confratris nostri magnae sagacitatis GREGORII Sabinensi Comitatu oriundi. in castro Catinensi. nobilissimis parentibus progeniti, et nostrae Ecclesiae fere ab infantia lacte enutriti.
Subtus imaginem Farfensem Deiparae Virginis hic depictam legitur et proximum distichon.
Prologum Regesti fideliter reddendum hoc loco duxi, ut constaret de antiquitate ac sinceritate documentorum unde collectum fuit, necnon de Gregorii Catinensis diligentia in singulis accurate et fideliter describendis. Nec otiosum fore arbitror indicia proferre [Col. 0317C] peritiae prioris illius chronologi, a quo Chronicon Farfense ex iisdem documentis archivi et bibliothecae colligebatur. Undecimo enim saeculo aerae Christianae cum scriberet, atque illustraret originem monasterii, felici satis conatu explicavit atque distinxit involuta caeteroqui et obscura Gothorum tempora ita ut inter aequales suos excellere in arte chronologica videatur. Quare ex regulis prima et tertia critices temporum, paulo ante constitutis opusculi praecedentis capite 2, cum id […] um sit, nempe, inter proximiora aetate ac loco documenta illa esse praeferenda, quae per idoneos viros ac disciplinae temporum peritos nobis ministrentur, consequitur ut istius Chronici auctorem non parvi faciendum [Col. 0317D] nobiscum sentiant quotquot ex proxime referendo specimine illius ingenii vim ac soliditatem perspectam habeant in apte colligendo et constituendo commensu temporum, non sine prudenti haesitationis testimonio, ubi certa ad asseverandum exacteque definiendum argumenta illum destituunt. Sic igitur is perscribit de prima fundatione monasterii Farfensis.
«Legimus tamen in autenticae constructionis illius prohaemio. Quod a temporibus Romanorum priusquam Hitalia gentili gladio ferienda traderetur, tres viri de Siria advenerunt, scilicet ysaac, et Joannes, atque Laurentius cum sua germana sorore susanna. De quorum primo duorum beatus Papa Gregorius, qui a beato petro extitit LXVI. et per annum Dominicae Incarnationis DCIII, mensesque X. atque [Col. 0318A] dies XX. ind. II. III. non. oct. in pontificatum est assumptus. imperante tyberio augusto. Sic in dialogorum lib III. capitulo XIIII. mentionem faciens ait. Prioribus quoque Gothorum temporibus. fuit juxta spoletanam. urbem. vir vitae venerabilis ysaac nom. qui usque ad extrema pene gothorum tempora pervenit. quem nostrorum multi noverunt; et maxime sacra virgo gregoria. quae nunc in hac Romana urbe juxta ecclesiam beatae MARIAE semper virginis habitat. Et post pauca. Multa autem de eodem viro narrante venerabili patre heleuterio agnovi. qui et hunc familiariter noverat, et ejus verbis vita fidem praebebat. Hic itaque venerabilis ysaac ortus ex hitalia non fuit, sed primum de syriae partibus ad spoletanam urbem venit. Prudens lector animadverte, quae fuerunt Gothorum tempora prima vel quae Romanorum, priusquam hitalia gentili gladio ferienda traderetur. Constat igitur quoniam ante praefati gloriosissimi pontificis non modicum tempus conditum est monasterium istud. pro eo quod venerabilis [Col. 0318B] memoriae beatum ysaac collegam scillicet sanctissimi hujus Monachi Laurentii Abbatis. non se vidisse ss. temporibus extitisse descripsit. sed prioribus illorum Gothorum temporibus fuisse manifesta relatione professus est. Nam priora Gothorum tempora. ut verius conjici potest, ut in scriptis Chronicae historiae Orosii Presbyteri reperitur. Illa fuerunt quando regnante Archadio imperatore quo tempore Ambrosius apud Mediolanum. Martinus vero cujus gloriosus extitit transitus. a Domini passione anno CCC. XXII. aetatis suae anno LXXXI. Episcopatus vero XXVI. in galliis apud turonos. et apud Bethleem Hieronymus. qui expletis XCI. vitae annis ad Christum migravit. velut sidera radiabant. Radagasius rex Gothorum qui virtute et natura barbarus erat, et Scitha habens secum CCXC. homines. primo italiam devastavit. itaque post regnante fratre ejus honorio halaricus rex Gothorum Romam invasit. partemque ejus igne cremavit, VIIII k. septemb. anno conditionis ejus [Col. 0318C] ICLX. IIII. ac die VI. post quam fuerat in eam ingressus. Depredata Urbe egressus est. cum incarnationis dominicae ageretur annus CCCXIII. tunc etiam apud ypponiregium fulgentissimus totiusque florebat Magister Ecclesiae Augustinus. qui tertio ipsius civitatis obsidionis anno mense VI. et LXX. vitae in Christo quievit. Deinde agente praesulatum Romanae Ecclesiae leone a genserico Roma capta est. postquam primo eam alaricus invaserat II. jam vice expletis ab eo tempore ann. XLIIII. a conditione ejus ICC. atque VIII. et ab incarnatione Chr. CCCCL. VII. Post h. u. temporibus agapiti papae anno dominicae incarnationis DXXVIIII. gothi urbem possident. universa per circuitum direptionibus et incendiis absumunt. quibus guittigis regnabat. Quo tempore in Oriente justinianus imperabat. denique capto guittige gothi hildebadum constituunt regem. qui etiam eodem anno perimitur. et regnum accepit Erarius. qui nec dum anno expleto jugulatur, tunc sibi in regnum [Col. 0318D] praeficiunt Baduilam qui dicebatur Totila, qui undique exercitu collecto rursus universam hitaliam invadit. urbemque obsessam per XIII. dies introierunt. temporibus vigilii papae et justiniani imperatoris. scilicet post incarnationis dominicae annos DXL. Ind. XIII. ab Archadio itaque rege, usque ad justinum juniorem. sub quo narses Romanorum patritius cum totila novissimo gothorum dimicans. eumque superans effugavit. anni sunt fere DXXVIIII. Priora item tempora Gothorum ceperunt imperante valente. quando item Gothi per gentem hunnorum a sedibus propriis expulsi. transito Danubio fugentes a praefato principe suscipiuntur. Nam temporibus valentiniani imperatoris. inter traciae fines cum communiter habitarent. ibi divisi sunt. Fridigern. cum suprascriptis ostrogothis vocatis orientalem. Alicernus vero cum suo exercito cui vocabulum erat guisigothis R. P. occidentalem optinentes. Haec vero prolixius narravimus ut priora gothorum tempora [Col. 0319A] etiam novissima eorum. quae ob narrationem beati Laurentii hujus monasterii. abbatis. collegae scilicet ysaac cujus sanctissimus pp. GG. mentionem fecit interposuimus. temp. prout potuimus edisseremus. Romanorum quoque tempora priusquam hitalia gentili gladio traderetur ferienda. quoniam ut praefatum est, tres viri fuer. in Syria. ea fuisse arbitramur quando tota hitalia ab omnium jugo vel oppressione gentium erat liberrima; et ab orientalis jussione imperii gubernabatur R. P. sicuti temporibus imperatorum juliani apostatae. jobiniani. valentis. gratiani. valentiniani. atque Theodosii. Praesidentibus etiam Pontificibus apostolicis. Damaso. siricio. anastasio primo. innocentio. zosimo. et bonifatio primo. quando placidia augusta cum filio suo valentiniano augusto, ravennae. et Honorius augustus mediolani residerent. nec non et Pontificibus aliis caelestino, atque Xysto III. Nam temporibus Leonis primi. clades guandalica premebat italiam. deinde temporibus Pontificum hilari. simplicii. et Felicis III. a rege odovacro dominabatur. hic a pannoniae [Col. 0319B] finibus. cum fortissima Herulorum multitudine. insuper turcilinguorum sive syrorum auxiliis fretus italiam venit. et regnavit annis XIIII. Deinde residentibus gelasio. anastasio II. simmacho. Hormisda. johanne I. felice IIII. theodoricus regnabat. Post quem praesidentibus bonifatio II. et iohanne II. athalaricus regnabat. ex tunc. praesidentibus agapito I et silverio theodatus regnabat. Vigilio etiam praesidente. jam gothis guittigis regnabat. Nam a tempore felicis III. qui a B. Petro Apostolo pontifex L. extitit, et deinceps. hitalia pertulit gladium gentilis Dominii. non ergo erant tunc Romanorum tempora. quia licet per patricios. vel cubicularios. sive exarcos orientalis imperii. R. P. aliquando gubernaretur. tamen gladio gentis gothorum, herulorum. sive Langobardorum tota hitalia premebatur. Nam Theodorico regi. Zeno imperator omnem hitaliam per pragmaticam dedit. Ceterum prudenti lectori relinquimus, ut de tempore praefati viri Laurentii eligat sibi placitum quod [Col. 0319C] videatur verius. Quo autem tempore prius destructum hoc fuerit Monasterium. sicut et constructum. manifestius clariusque minime scimus; nisi tantum quod legitur in eodem libro constructionis. Quia post obitum beati viri sanctissimi Laurentii a langobardis circumquaque interfectis. effugatisque habitatoribus. Locus ipse desolatus. et in solitudinem est redactus. atque per multa annorum curricula absque habitatore permansit. scilicet donec a Gallia maurigena provincia vir vitae venerabilis veniens praesbyter Thomas. ad sepulchrum Domini demoraretur ubi admonitus a beata Maria. semper virgine. Deique genitrice ad hitaliam reversus est. et hoc sanctum reperit monasterium. et restauravit.
Cujus scilicet beatissimi thomae praefati. hujus coenobii sac. Abbatis. felix, et gloriosum tempus. nos per annos Pontificum. et tempora Regum. successionesque Abbatum. nec non et chartularum indictiones subscriptarum secundum annos ipsius XXXV. [Col. 0319D] et menses VII. ac dies v. quibus huic praefuit reconstructo ab eo monasterio enculeatius et perspicacius colligentes. invenimus exstitisse circa incarnationis Dominicae annum plus minus dc. LXXX. et indictionem VIII. et constantini filii constantis. et iustiniani filii ejus, ac Leonis et tyberii tempora augustorum. Qui Tyberius leonem imperatorem. qui iustinianum augustum proiecerat cepit. ejusque imperium invasit. Sed hos postmodum idem iustinianus Augustus captos iugulari fecit. et principatum recepit.
A tempore ergo Damasi primi Pontificis. et apostatae iuliani imperatoris. videlicet pene incarnationis Dominicae ann. CCCLXXXII. usque ad tempus Leonis primi apostolici. et theodosii filii augusti archadii. quo tempore gensericus romam cepit. anno Christi CCCLXII. tempora fuisse Romanorum arbitramur. annorum plusminus. CXXXI. Infra quae a nostris majoribus aestimatum est sanctum hoc coenobium a beato Laurentio constructum fuisse.
[Col. 0320A] Deinde ab hoc Leone praesule usque ad tempus adeodati pontificis. qui circa annum Christi DCLXXVII. extitit. constantinique augusti. qui et constans vocabatur filius heraclii imperatoris annorum plusminus CCXXVI. Horum sane temporibus sanctissimus thomas hoc sanctum caenobium reperisse et restaurasse creditur.
Quomodo autem a Langobardis interfectos effugatosque hujus loci habitatores possumus aestimare, nequimus plenius nosse quia temporibus tyberii augusti qui post justinum minorem ann. VII. imperavit. ut refert ysidorus. Langobardi hitaliam capiunt. praesidente scilicet pelagio. II. Pontifice. Et ann. Christi. D. XCIII. ex quo usque ad tempus adeodati papae. qui extitit circa annum Christi. dc. LXXVII. quando sanctissimum thomam reperisse. et restaurasse monasterium hoc disseruimus anni sunt plus minus LXXXIIII. quod ergo legitur in Constructionis prohaemio. quod multa per annorum curricula monasterium hoc desolatum permansisset.
[Col. 0320B] Denique consulentibus legatis Faroaldi Ducis. qui admonitione Sanctae Dei Genitricis Mariae. plurimas illuc direxerat expensas. vicini eidem loci referebant. non se omnino nosse. nec recordarentur hujus monasterii integritatem. Audierant tamen a patribus suprascriptis. quod ipsi patres vel avos suos meminissent dixisse. quod in casali qui dicitur acutianus juxta tres cypressos posita sit Ecclesia Beatae Mariae miro fabricata decore. Nunquid tam famosum praecipuumque locum per LXXX. IIII. tantum annos oblivioni datum fuisse est putandum? tot enim anni sunt a divastione prima Langobardorum. usque quo reperit illum thomas Dei servus. ergo ut verius coniici potest. non Langobardorum sed potius dicenda est destructio Gothorum vel guandalorum. Vel illa scilicet quae temporibus Leonis papae primi vel altera ann. CXXXVI. quae praesidente agapito evenit. ex quibus usque ad tempus adeodati papae anni fuerunt CCXXVI. recte ergo censendum [Col. 0320C] est tunc illius desolatio extitisse. et per tot annorum curricula. locum hunc oblivioni vel ignorantiae deditum fuisse.
Haec omnia idcirco annotavimus ut mendacium de hujus loci tempore conditionis sive destructionis in nullo proferremus. nec dubia pro certis scribentes falli videremur. In omnibus vero legentes vel audientes suppliciter rogamus ut si in aliquo offendimus stilo. non condemnemur quoniam teste Deo omnipotente, quem nemo fallere potest. ejusque cujus haec causa est integerrima genetrice. nihil omnino mendacii proferimus studiose. nec aliquid transcribere cupimus mendose. Ut etiam vera tantum scribamus in hoc opere. ipsam quae Christus est obsecro veritatem vos pro nobis orare devotissime.
Quoniam autem tempora sanctissimi laurentii subtilius indagare hactenus studuimus, ideo in eorum narratione morati sumus.» etc.
[Col. 0320D] Causam dedit huic examini chronologico praefati auctoris, prooemium Chronici ab eodem indicatum, et quod in calce folii 10 ac adversae pag. praecedentis eadem manu perscriptum legitur his verbis.
«Manet incolume anno. LXXII. Desolat. a gothis anno Christi CCCCLVII. destituitur autem ann. plus minus CCXXIII, Reaedificatur quoque a Domno Thoma post ann. Christi DCLXXX.»
De primo igitur hoc auctore, qui in prooemium Chronici Farfensis disquirebat adeo caute ac prudenter, ita esse sentiendum reor, ut inter sui saeculi chronologos non postremus habendus sit. An vero ad eumdem referri oporteat, an ad diversos tam Chronicon ipsum minus et vetustius, quam duo haec [Col. 0321A] priora opuscula chronologica quae eidem chronico praefiguntur, mihi non liquet, neque id rescire nostra multum interesse puto.
Regesti auctorem, et secundi Chronici quod Regesto praemittitur in ampliori codice, esse Gregorium Catinensem constat ex praefixo ejus nomine, tum in titulo, tum in carmine acrosticho, ac testimonio Joannis Grammatici. Duobus autem memoratis opusculis chronologicis, minori et vetustiori, Chronico praemissis, nempe Catalogo imperatorum, etc., et Catalogo Romanorum pontificum, cum Gregorii indicatio nulla apponatur, prout nulla apponitur ipsi Chronico minori et vetustiori, illa lubentius referrem ad scriptorem antiquiorem Gregorio Catinensi, praesertim cum duorum opusculorum primum [Col. 0321B] videatur compleri circa annum 1056 (totis quatuor et quadraginta antequam Berardus, ejus nominis abbas secundus, praeciperet Gregorio collectionem Regesti, ut ex prologo Joannis Grammatici comprobatur); adjecta tantum in postremo versu morte, Henrici III, consignata anno 1084, neque ullo comite memorato post annum 1040.
Alterum ex duobus opusculis compactum cum Chronico Farfensi minori et vetustiori, complectitur chronologiam pontificum Romanorum a S. Petro ad Benedictum VII, nempe ad annum 984. Quare plusquam saeculo integro praecedit Regestum Gregorii Catinensis, usque Chronicon (secundum) Regesto praefixum et infra afferendum, quod perducitur ad annum 1099.
[Col. 0321C] Aetatem diversam duorum praecedentium opusculorum minoris codicis a tertio opusculo in codice majori reperto, observandam esse duxi, ut indagarem cur in Chronico Regesti (quod secundum jam appellabo) plures antipapae circa finem recenseantur, et plures ex legitimis Romanis pontificibus eorumdem temporum reticeantur.
Id vero observare et observandum caeteris proponere necessarium duco. Ostendet enim vitiosam originem Actorum complurium, quae factiosi homines contra apostolicae sedis jura in foro ac tribunalibus etiam minoris subsellii nefario ausu tunc perficienda, scriptores vero aetatis nostrae imprudenti consilio vulganda curarunt hoc ex archivo, tanquam indicia subversae ex tunc potestatis supremae summorum [Col. 0321D] pontificum in suam ditionem. Pendet inspectio ex epocha consignata in Chronico secundo, seu Gregorii Catinensis ad annum 1532, ubi legitur: Henricus IIII rex ad hoc monasterium pervenit. Post biennium statim consequitur aera deterior ita concepta: Clemens Pp. III. Henricus imperator. Quisnam fuerit ille Clemens, quisnam ille Henricus, Baronii Annales docent. Henricus, ut ab hoc incipiam, est acerrimus ille hostis apostolicae sedis, toties anathemate perculsus, et communione ac regno privatus iteratis sententiis summorum pontificum et conciliorum; qui ausus contra S. Gregorium VII judicia intentare, per summum scelus, Guibertum antipapam Clementis III nomine obtrudi, et anno 1083, cum Romam [Col. 0322A] obsedisset et recepisset, in basilica Vaticana consecrari per schismaticos ac depositos episcopos curavit et anno proximo 1084 imperator ab eo coronari in Lateranensi voluit. Is vero contumax et rebellis perinde in Gregorium VII ac in Victorem III et Paschalem II, Gregorii successores, a quibus damnatus iterum ac tertio cum haeresi sua fuit, Farfense coenobium ac Sabinensem tractum tyrannide sua ita occupatum detinuit, ut legitimorum pontificum nomina in ejus tabulas referre nemo sit ausus; sed hae loco Victoris III ac Paschalis II, qui supprimuntur, pseudopontificem Clementem, tertii nomine se jactantem, ex attentata Henrici coronatione ad finem saeculi praeferant. Nos asterisco apposito brevem notam ad hunc annum adjecimus in editione Chronici, [Col. 0322B] ut memores sint lectores quisnam iste sit Clemens. Est vero Guibertus ille Parmensis, cancellarius Henrici Germaniae regis, qui Cadaloum antipapam promovendum curavit anno 1061, jam tum praeludens nefariis molitionibus quas ipse ex Ravennati sede malis artibus impetrata ad Romanam inhians, mahinatus est deinde contra Gregorium; donec voti compos factus, ac veris pontificibus semper infensus, suae impietatis poenas dederit, tum vivus a fidelibus undique expulsus, tum ad annum 1099 vel 1100 cum vita excessit, et post mortem exhumatus atque in profluentem dispersus anno 1105.
Horum tyrannide oppressa Roma ipsa cum ingemisceret, et cogeretur legitimum principem ac pastorem [Col. 0322C] suum in arce S. Angeli sceleratae custodiae mancipatum asservare, schismatis vero antesignanos, Guibertum et Henricum, coronatos in Lateranensi patriarchio et in Vaticano, sacra et profana jura evertentes intueri, donec invenirentur publicae majestatis vindices fideles B. Petro cives, ac Romani nominis et virtutis memores, qui haec monstra a cervicibus propulsarent; quis mirari potuit in Chronico secundo Regesti Farfensis monasterii, ubi castra ac tyrannidem fixerat Henricus, suppressa nomina pontificum legitimorum, solumque invasorem Guibertum Clementis III nomine cum consorte scelerum Henrico postremam paginam implere? Quin etiam observare juvat Chronici secundi terminum eumdem esse ac saeculi undecimi, licet Regestum [Col. 0322D] acta posteriora contineat per annos quadraginta saeculi subsequentis. Unde colligere possumus Gregorium Catinensem postrema haec tempora non signasse, sed factiosum aliquem amanuensem Petri abbatis Farfensis: de quo abbate consulere satis est Spondani Epitomen Baronianam ex Bibliothecario ista colligentem ad annum 1108: «Anno, inquit, Christi millesimo centesimo octavo indictione prima, Paschalis papa (ut auctor est Bibliothecarius) rursus tumultuantes quosdam Romanorum (quorum principes erant Ptolomeus comes Tusculanus, et Petrus de Columna abbas Farfensis) usurpatores rerum Ecclesiae, aliosque ad defectionem populum permoventes compescuit, opera maxime Petri Leonis atque [Col. 0323A] Leonis Frangipanis, nobilissimorum civium Romanorum fideliter pro ipso Paschale agentium.»
Miror anonymum illum scriptorem, qui anno 1689 Parisiis edidit una cum dissertatione historica circa numismata nonnulla Caroli Magni, et successorum Romae signata, etiam Actum ex archivo Farfensi, cap. 8, productum, pertinens ad annum 1105 ex quo infringere se posse putavit jura supremae dominationis summorum pontificum in suam ditionem, noluerit attendere se illa mutuari e scriniis Petri abbatis Farfensis, ducis perduellium S. R. E. per illa tempora, quibus antipapa et haeresiarcha Guibertus ejusmodi farinae hominibus ecclesias ac monasteria repleverat; de quo ita scribit Leo Ostiensis in Chronico Cassinensi, lib. III, cap. 70: «Qui Guibertus, [Col. 0323B] etiam pulsis catholicis episcopis et abbatibus ecclesiarum praepositis, scientia pariter et religione pollentibus, sceleratos et idiotas singulis civitatibus et coenobiis vel ecclesiis, singulos, interdum autem binos vel annuos praelatos damnabili prioris magistri sui Simonis Magi mercimonio substituens, in depraedationibus sanctorum locorum et Christianorum sibi non faventium, imo, et faventium, dum non esset qui armato resisteret, longe lateque voluntate quidem Neronis et Decii, sed minus possibilitate crassatus est.»
Simile quidpiam contigit hoc ipso in Chronico secundo circa medium saeculi decimi, ad consequentia tempora, quando factiones in Italia ac Romae praesertim subortae crebris schismatibus Ecclesiam [Col. 0323C] proscindebant. Apparet per eosdem annos vitiatus codex erasione nominum ac transpositione legitimorum pontificum, sed potissimum intermistione schismaticorum atque intrusorum quorum nominibus asteriscos et breves notas in margine addendas censci, ut facilius secerni possent. His etiam de causis [Col. 0324A] chronographiam secundi hujus Chronici, ea non distinguentem, ex anno 1050 minoris habendam moneo. Superiori aetate occurrunt aliquot pontificum epochae iteratae post biennium aut triennium, nempe Eugenii II, ad annos 820 et 823; Sergii II, ad ann. 838 et 841; Leonis quarti, ad ann. 830 et 833, et Anastasii tertii ad ann. 906 et 908, uno loco abrasae, ut ad alterum transferrentur. Redditae sunt utroque in loco, cum non satis constet utra earum ab auctore Chronici primum signata fuerit; neque appareat num ipse posterioribus curis an recentior quispiam bibliothecarius ex repertis serius documentis priorem lectionem mutaverit. Nostri quod erat muneris, fideliter indicavimus etiam vitia atque erasiones, ne quispiam plus tribuat, aut per nos [Col. 0324B] tributum arbitretur his chronologis quam par sit. In priori autem chronologia pontificum Romanorum (quam habes infra his in prolegomenis) descripta ex alio anteriori codice, quem vocant Chronicum Farfense, ubi erasiones nullas invenimus, in penultimo tantum versu Bonifacium antipapam, et quarto ante illum loco Leonem pariter pseudopontificem octavi nomine intrusum cum offenderimus, fortasse additos suspicamur ab imperito homine vetustiori ex Catalogo in praecedentibus desinente: ubi vitio amanuensis, ut arbitror, ante Marinum (qui quartus praeponitur memorato Leoni) tres pontifices omissi sunt, Joannes XI, Leo VII et Stephanus IX.
Caetera in eodem priori Chronico rectè procedunt.
[Col. 0324C] Hac igitur praemissa notitia codicum et auctorum, tria illa opuscula chronologica inde accurate descripta tuto proferre jam possumus, utpote suis etiam vitiis et schismatum indiciis veritati historicae profutura.
Catalogus imperatorum
- [Col. 0323D] Julius Cesar. Primo imperavit anno Urbis conditae DCXCVIIII.
- Octavianus filius Octavii Senatoris; imperavit annis leg. LVI. XLVI; vixit LXXVII. Hujus anno imperii XLII. Jesus Christus Filius Dei Dominus noster secundum carnem natus est sexta mundi aetate. Secundum Hebraeos a mundi principio annis III. DCCCCLII. Secundum Graecos annis VI. DVIII. Urbis DCCLI. obiit.
- Tyberius, privignus, gener, et filius adoptione Augusti imperavit annis XXIII, vixit LXXXIII. [Col. 0324D] Hujus anno XV. Christus baptizatus est: XVIII, passus, obiit.
- Hoc in Chronico numeri semper exprimuntur per literas numerales alphabeti Latini. Compendii tamen caussa reddemus sequentes per cifras Arabicas.
- Gajus Callicula, nepos Tiberii ann. 3, mens. 10, dies 8, vixit annis 39, occisus.
- Claudius patruus Calliculae Drusi privigni Augusti Octaviani. Hujus anno secundo Petrus Romam venit, anno Dominicae Incarnationis 45, et sedit in cathedra annis 25, obiit.
- [Col. 0325A] Nero. Hujus avunculus Callicula fuit. Imperavit annis 14, vixit vero 31. Hujus extremo anno Petrus, et Paulus Apostoli passi sunt, anno Domini 70. Passionis 38, occisus.
- Galba senator, imperavit mens. 7, vixit ann. 73, occisus.
- Otho. Lucius Imp. dies 5, vixit annos 38, occisus.
- Vitellius, imperavit mens. 8, d. I, vixit ann. 57, occisus.
- Vespasianus illustris imp. ann. 9, d. 7, vix. 69, obiit.
- Titus filius Vespasiani, imperavit ann. 2, mens. 8, d. 20, vixit 41, obiit.
- Domitianus frater Titi junior, imperavit ann. 15, vixit 35, occisus.
- [Col. 0325B] Nerva imp. ann. I, m. 4, d. 8, vix. 71, obiit.
- Trajanus filius consul Nervae adoptivus, imper. ann. 19, m. 6, d. 15, vix 63, obiit.
- Adrianus filius consobrinae Trajani, imp. ann. 21, m. 10, d. 20, vixit 60, ann. obiit.
- Antoninus Pius gener, et adoptivus Adriani, genere clarus, annis 23, vixit 77, obiit.
- Antoninus Philosophus severus, nobilissimus, ann. 18, vixit 61, obiit.
- Severus Annius Antoninus gener, et simul imperator annis 11, obiit.
- Antoninus Commodus imp. ann. 12, m. 8, occis.
- Pertinax Praefectus imp. dies 80, vixit ann. 70, occis.
- Salvius Julianus imp. m. 7, occis.
- [Col. 0325C] Severus Philosophus Septimius ex Africa, Tribunus, pertinax vocatus, imp. ann 16, m. 3, obiit.
- Antoninus M. Aurelius Bassianus Caracalla, imp. ann. 6, mens. 2, vix 43, ob. (Corr. occis. )
- Macrinus Opilius praefectus, cum Filio Diadumeno annum 1, m. 2, occisus.
- Aurelius Antoninus, filius Caracallae putatus, sacerdos Heliogabali ann. 2, m. 8, occisus.
- Aurelius Alexander ann. 13, m. 8, occis.
- Maximinus miles ann. 3, diebusque paucis, occis.
- Gordianus Filius Gordiani, et Africae Proconsul. annis 7, occis.
- Philippus cum filio Philippo ann. 5, Urbis anno millesimo, occis.
- Decius Pannoniae Inferioris natus cum filio suo [Col. 0325D] ann. 2, anno Christi 293, occis.
- Gallus Hostilianus, et Galli filius Volusianus ann. 2, occis.
- Emilianus Maurus fuit. imp. mens. 3, occis.
- Gallienus et fr. ejus Valerianus simul imper. ann. 9, occis.
- Postumus ann. 10, occis.
- Carus diebus 2, occis.
- Victorinus ann. 2, occis.
- Tetricus senator Imperator.
- Odenathus.
- Claudius post Gallienum imp. ann. 2, obiit.
- Quintilius frater Claudii diebus 17, occis.
- Aurelianus ann. 5, mens. 6, occis.
- [Col. 0326A] Tacitus mens. 6, obiit.
- Florianus dies 22.
- Probus illustris. ann. 6, mens 4, occis.
- Carus Narbonensis, et Carinus et Numerianus annis 2, occiditur.
- Diocletianus Dalmatiae natus filius Anull. senatoris libertinus, vixit ann. 68.
- Maximianus cum Diocletiano.
- Constantius proles filii Claudii imperatoris ex prima conjuge sua Helena habuit Magnum Constantinum. Ex Theodora quoque privigna Maximi imperatoris cognomento Herculii, sex liberos fratres Constantini habuit, ex quibus exstitit Constantinus pater Galli Dalmatii: a quo genitus est Dalmatius juvenis, et Julianus Apostata, imper. ann. 13.
- [Col. 0326B] Galerius, occis.
- Severus, occis.
- Maximianus socer Constantini, occis.
- Maxentius filius Maximiani, occis.
- Licinius Daciae oriundus ann. 14, vix. 60, occis.
- Maximius, obiit.
- Constantinus vero Magnus filius Constantii post mortem Patris imperare coepit, atque anno 18, imperii baptizatus est a Sancto Silvestro Papa, post tyrannorum interfectionem, scilicet Maxentii Herculii filii et Maximiani atque Licinii cognati supradicti Constantini. Imperavit ann. 31, vixit 66, obiit, etc.
- Constans.
- Constantius annis 38, vixit 55, occis.
- [Col. 0326C] Magnentius, occis.
- Vetrannius, depositus.
- Nepotianus filius Sororis Constantini, imp. d. 28, occis.
- Gallus, occis.
- Julianus annis 7, vixit 31, occis.
- Jobinianus de Pannonia, m. 7, vix. ann. 33, obiit.
- 38 Valentinianus 1, filius Gratiani, Christianissimus tribunus scutariorum, Pannoniae: Urbis anno 1118, imp. an. 11, vixit 55, anno Christi 409, obiit.
- 40 Gratianus filius Valentiniani Aug. ann. 6, vix. 29, occis.
- 39 Valens 1, Arrianus, frater Valentiniani Aug. ann. 3, occis.
- [Col. 0326D] Valentinianus. 11, filius Valentiniani aug. occis.
- 41 Theodosius 1, Orthodoxus Hispaniensis, filius Theodosii ann. 17, vix. 50, obiit.
- Eugenius, occis.
- 42 Archadius ann. 12, et Honorius ann. 30, filii Theodosii, Urbis anno 1149 obiit.
- 43 Theodosius 2, filius Archadii annis 55, obiit.
- Roma capta est a Gothis, Conditionis anno 1164, die 3.
- Constantinus. 2. Comes mens. 7, obiit.
- Theodosius.
- Valentinianus 3, ann. 30, gener Theodosii aug. filius Constantii ex Placidia Augusta sorore Honorii, occis.
- [Col. 0327A] 44 Marcianus annis 7, Urbis 1211, anno Christi 440, occis.
- Maximus m. 2, obiit.
- Roma capta est a Genserico, et a Guandalis, conditionis anno 1208, per Alaricum ann. 43.
- 45 Leo 1, ann. 17. Urbis 1211, obiit.
- Leo 2, filius Leonis Aug.
- Majorianus ann. 4. Ravennae imperavit, occis.
- Severus ann. 4. Ravennae imperavit, obiit.
- Anthemius ann. 4. Ravenae imperavit, occis.
- Olibrius mens. 7, post quem Lucerius domesticus Ravennae imperavit, obiit.
- Theodoricus rex, occis.
- Zeno post Leonem imperavit. Gensericus rex Guandalorum, obiit.
- [Col. 0327B] Odoacer rex annis 14, in tota Italia.
- Augustulus menses 11. Urbis conditae anno 1209, à Gajo Caesare ann. 517, anno Christi 475, depositus.
- 47 Anastasius 1, haereticus, anno Incarn. Domini 492, imp. ann. 27, occis.
- Justinus 1, anno Incarn. Domini. 518. Imp. ann. 11, obiit.
- 49 Justinianus 1, filius sororis Justini, an. Dominic. Inc. 529, obiit.
- Athalaricus rex ann. 4. Gothis regn. Post quem Theodatus; deinde verò Guittigis. Tunc Hildebadus; ex hinc Aerarius. Post hos autem Totila.
- Justinus 2, minor aug. ann. 11, anno Domini 568; Albuin rex Langobard. apud Ticinum annis 3.
- [Col. 0327C] Tyberius 2, ann. 7. Langobardi Italiam capiunt. Faroaldus dux primus Spoleti.
- Cleph regnat anno 1, mens. 6. Autharius filius ejus an. 6.
- Totto dux primus Beneventanus.
- Mauricius Cappadox ann. 21, cum Theodosio Tyberio, et Constantino filiis SS. Ariulfus dux Raroaldo successit apud Spoletum. Post quem Theudebaldus filius Faroaldi Ducis superioris. Agilulfus regn. ann. 25.
- Focas Aug. Psci patricii strator ann. 8. Arichis Dux Beneventanus annis 50.
- Heraclius filius Heracliani Africam regentis Adadoloaldus regn. ann. 10.
- Heraclonus filius Heraclei ann. 2. Ajo dux Beneventan. [Col. 0327D] Arioaldus ann. 12. Rotharius ann. 16, et mens, 4.
- Constantinus 2, filius Heraclei mens. 6. Tato dux Spolet. ann. 1, mens 5.
- Constantinus 3, qui et Constans filius Constantini ann. 28. Reduald. dux Benevent. ann. 5, occis.
- Mezecius Aug. tyrannus. Grimualdus dux Benev. an. 25, occid.
- Constantinus 4, filius Constantis Aug. ann. 17. Transmundus dux Spolet.
- Justinianus 2, filius Constantini ann. 10. Hic Africam abstulit Sarracenis.
- Leo 2, annis 6.
- Tyberius 3.
- [Col. 0328A] Justinianus 2, iterum imperavit cum filio Tyberio ann. 6.
- Philippicus haereticus, qui et Bardans dicebatur an. 1, m. 6.
- Anastasius 2, qui et Arthemius.
- Theodosius 3, anno 1
- Leo 3, haereticus exustor imaginum sanctorum ann. 24.
- Constantinus 5, ann. 35.
- Leo 4, ann. 5.
- Albuin Langobardorum rex decimus de Pannonia Ticinum venit anno Domini 569. Ep. 7. Conc. 7, et ult. ann. 3, obsessam obtinuit; et regnavit ann. 3, mens. 6.
- Cleph. ann. 1, m. 6.
- [Col. 0328B] Post hunc sine rege sub ducib. Langob. fuerunt an. 10.
- Faroaldus dux primus exstitit Spoletanus.
- Autharius Clephonis filius regn. ann. 6.
- Torto dux primus Benevent.
- Agilulfus dux Taurinatium regn. ann. 25.
- Ariulfus dux Faroaldo successit apud Spoletum. Post hunc Theudelabius filius Faroaldi superioris. Arichis dux Benevent. ann. 50.
- Adadoloaldus filius Agilulfi annis 10.
- Arioaldus ann. 12.
- Rotharius genere arod. in anno 77. Langobardorum regnat ann. 16, mens. 4.
- Ajo filius Arichis anno 1, mens. 5.
- Radualdus dux Benevent. ann. 5. Grimualdus dux [Col. 0328C] germanus ejus ann. 25.
- Radoaldus filius Rotharii regn. ann. 5, d. 7.
- Aripertus filius Gunduald. regn. ann. 1, m. 3.
- Tato dux Spolet.
- Grimualdus gener Ariperti regis regnavit ann. 9. Transimundus dux Spolet. comes dudum Campaniae.
- Perctarit solus regn. ann. 7, cum filio suo Chuniperto ann. 10.
- Romualdus dux Benevent. ann. 16. Grimualdus filius ejus ann. 3.
- Gisulfus germanus ejus.
- Cunipertus absque patre regn. ann. 12.
- Luitpertus regn. mens. 8.
- Regipertus dux Taurinensium, invaso regno, moritur eodem anno.
- [Col. 0328D] Aripertus filius ejus regn. cum eo, sive solus usq. ann. 12.
- Faroaldus filius SS. Transmundi dux Spoleti.
- Ansprandus regn. mens. 3.
- Luitprandus filius ejus regn. an. 31, m. 7; obiit indict. 11.
- Romualdus filius Gisulfi dux Benevent.
- Transmundus contra patrem suum Faroaldum rebellans clericum illum fecit, et ducatum Spoletanum invasit.
- Hildericus dux Spolet.
- Agiprandus nepos regis dux Spolet.
- Hildeprandus nepos Liutprandi.
- Ratchis regn. Lupo dux Spolet.
- [Col. 0329A] Haistulfus regn.
- Desiderius germanus Rachisi regis. Hic regnum perdidit circa annum Incarn. d. 774 et una cum conjuge in Franciam est delatus.
- Theodoricus dux Spolet.
- Hildeprandus dux Spolet.
- Guinichis dux Spolet.
- Karolus, rex Francorum, et Romanorum imperator primus filius Pipini regis Francor. Coronatur ann Dom. 774.
- Pipinus filius Caroli imp.
- Guinichis dux Spolet.
- Karolus 2 imp.
- Bernardus rex Langobard.
- Ludovicus imperator 1, filius Caroli.
- [Col. 0329B] Lotharius filius Ludovici 1, imperator
- Gerardus dux.
- Eschrotonius comes.
- Berengarius dux.
- Ludovicus 2 imperator, filius Lotharii.
- Karolus 4, filius Ludovici imp. anno Domini 880.
- Karolus imperator.
- Guido princeps Italiae imper. anno Domini 890.
- Lambertus filius Cuidonis imper.
- Hugo rex anno Domini 927.
- Lotharius filius Hugonis regis.
- Bonifacius, et Thebaldus filius ejus duces.
- Berengarius, et Adelbertus filius ejus regn. anno Dom. 951.
- Sarilo marchio.
- [Col. 0329C] Leo dux Sabin.
- Rainerius dux Sabin.
- [Col. 0330A] Azo comes Sabin.
- Joseph dux Sabin.
- Teuzo comes Sabin.
- Transmundus dux.
- Otto 1, imperator anno Domini 960.
- Pandolfus princeps, et marchio.
- Benedictus comes.
- Crescentius comes.
- Johannes comes.
- Theophanius imp. anno Domini 990.
- Otto 3, filius Ottonis 2, imper. anno Domini 996.
- Rainerius, et Crescentius comites.
- Girardus comes
- Johannes comes.
- Heinricus, 1 rex anno Domini 1003.
- [Col. 0330B] Heinricus 2, rex 1, imperator anno Domini 1014.
- Crescentius, et Oddo comites.
- Oddo et Ber. comites.
- Gregorius comes.
- Oddo et Petrus comites.
- Oddo et Crescentius germani comites.
- Chuonradus imper. anno Domini 1028.
- Crescentius, et Johannes nepos ejus.
- Johannes Patricius.
- Crescentius et Otto comites.
- Heinricus 3, rex anno Domini 1040.
- Heinricus imperator anno Domini 1047.
- Heinricus imp. 2, anno Domini 1046, indict. 9.
- Heinricus imp. 2, o [ hoc est mortuus est ] anno Domini 1056.
- [Col. 0330C] Heinricus 3, imp. anno Domini 1084.
Catalogus summorum pontificorum
- [Col. 0329C] Beatus Petrus primum in Cathedra Antiochiae sedit annis vii, deinde urbem Romam ingressus Dominicae [Col. 0329D] incarnationis anno xlv ejus cathedram sedit ann. xxv, mensib. ii, dieb. vii, Claudii imperatoris anno ii, temporibus Tyberii Caesaris et Gaji, Claudii et Neronis. Hic post incarnationem Domini anno lxx, post passionem vero ejus anno xxxviii, cum coapostolo Paulo coronatur martyrio.†
- Linus sedit annis xi, mensibus iii, diebus xii, temporibus Neronis.
- Cletus sed. ann. xii, m. i d. xi, temporibus Vespasiani et Titi.
- Clemens sed. ann. viiii, m. ii, d. x, temporibus Galbae, et Vespasiani. Cessavit Episcopatus diebus xxii.
- Anacletus annis xi, m. i, d. vii, temporibus Domitiani, cessavit dies xiii.
- [Col. 0330C] Evaristus annis xiii, m. vii, d. ii, temporibus Domitiani, Nervae atque Trajani, cessavit dies xviiii.
- [Col. 0330D] Alexander ann. x, m. vii, d. i, temporibus Trajani, cess. d. xxxv.
- Xistus ann. x, m. iii, d. xxi, tempor. Adriani, cess. d. i.
- Telesphorus ann. xi, m. ii, d. xxii, temporibus Antonini Marci, cess. d. vii.
- Yginus ann. iiii, m. iiii, d. vii, temporibus Severi Marci, cess. d. iii.
- Annicius, ann. viii, m. iii, d. iii, temporibus Severi m. cess. d. xvii.
- Pius ann. xi, m. iiii, d. iii, temporibus antonin Pii. cess. d. xiiii.
- Sother ann viiii, m. iii, d. xx, temporibus Severi septimi cess. d. xxii.
- [Col. 0331A] Heleuter, ann. xv, m. vi, d. v, temporibus antonini commodi, cess. d. vi.
- Victor ann. x, m. ii, d. x, temporibus Cesaris, cessavit, dies xii.
- Zepherinus ann. xvi, m. ii, d. x, temporibus antonini severi, cess. d. vi.
- Calixtus, ann. vii, m. ii, d. x, temporibus macrini, et heliogabali, cess. d. vi.
- Urbanus ann. viii, m. xi, d. xii, temporibus Maximiani, et africani, cess. d. xxx.
- Pontianus sed. ann. v, m. ii, d. ii, temp. alexandri, cess. d. x.
- Antheros ann. xii, m. i, d. xii, temporibus Maxim., et Afric. cess. d. xiii.
- Fabianus ann. xiiii, m. xi, d. xi, temporibus [Col. 0331B] Maxim., et Africani, cess. d. vii.
- Cornelius ann. iii, m. ii, d. x, temporibus Decii, cess. d. lxvi.
- Lucius ann. iii, m. iii, d. iii, temporibus Galli, et Volusiani, cess. d. xxxv.
- Steph. ann. xiiii, m. ii, d. xv, temporibus Gallicani, et Max. cess. d. xxii.
- Xistus ann. ii, m. xi, d. vi, temporibus Valeriani, et Decii, cess. d. xxvi.
- Dionisius ann. ii, m. iii, d. vii, temporibus gallieni, cess. d. v.
- Felix ann. ii, m. x, d. xxv, temporibus claudii, et paterni, cess. d. v.
- Euticianus ann. viii, m. x, d. iiii, temporibus aureliani, cess. d. viii.
- [Col. 0331C] Gajus ann. xi, m. iiii, d. viiii, temporibus cari, et Carini, cess. d. xi.
- Marcellinus ann. viii, m. ii, d. xxii, temporibus Diocletiani, et Max. cess. Episcopatus, ann. vii, m. vi.
- Marcellinus ann. v, m. vii, d. xxv, temp. Maxentii, cess. d. xx.
- Eusebius ann. ii, m. ii, d. xxv, temporibus constantis, cess. d. vii.
- Melchiades ann. iii, m. vii, d. xxii, temporibus volusiani, et ruf. cess. d. xvii.
- A Sancto Petro usque ad Beatum silvestrum, ann. ccxc, m. x, d. xii.
- Silvester ann. xxiii, m. x, d. xi, temporibus constant., et volusiani, cess. d. xv.
- [Col. 0331D] Marcus ann. ii, m. viii, d. xx, temporibus constantini, et nepotiani ac sedi consulum, cess. d. xx.
- Julius ann. xi, m. ii, d. v, temporibus constantii fil. constant. cess. d. xxv.
- Liberius ann. x, m. iii, d. iiii, temporibus constant. fil. constant. cess. d. vii.
- Felix ann. i, m. iii, d. ii, temporibus constant. fil. constant. cess. d. xxxvii.
- Damasus ann. xviii, m. ii, d. x, temporibus Juliani, cess. d. xxxi.
- Siricius ann. xv, m. xi, d. xxv, cessavit d. xx.
- Anastasius ann. ii, d. xxvi, cessavit Episcopatus, d. xxi.
- Innocentius ann. xv, m. ii, d. xxi, cess. d. xxiii.
- [Col. 0332A] Zosimus ann. i, m. viii, d. xxv, cess. d. xi.
- Bonifatius ann. iii, m. v, d. xiii, cess. d. viiii.
- Celestinus ann. vii, m. x, d. viiii, cess. d. xxi.
- Xistus [III] ann. viii, d. xviiii, cess. d. xxii.
- Leo ann. xxi, m. i, d. xxvi, cess. d. vii.
- Hilar. ann. vi, m. iii, d. x, cess. d. x.
- Simplicius ann. xv, m. i, d. vii, cess. d. xi.
- Felix ann. viii, m. xi, d. xvii, temporibus odovacris regis, cess. d. v.
- Gelasius ann. iiii, m. viii, d. xviii, temporibus Zenoni augusti, cess. d. viii.
- Anastasius ann. i, m. xi, d. xxiv, temporibus theodorici regis, cess. d. iiii.
- Simmachus ann. xv, m. viii, d. xxvii, temporibus Anastasii aug. cess. d. vii.
- [Col. 0332B] Hormisda, ann. viiii, d. xvii, cess. d. vi.
- Johannes ann. ii, m. viii, d. xvii, temporibus justini aug. cess. d. lviii.
- Felix ann. iiii, m. ii, d. xiii, temporibus theodorici regis, cess. d. iii.
- Bonifatius ann. ii, d. xxvi, temporibus athalar. reg. cess. m. i, d. xv.
- Johannes ann. ii, m. iiii, d. vi, temporibus athalar, et justini aug. cess. d. vi.
- Agapit. m. xi, d. xviii, cess. d. xxiiii.
- Silverius ann. i, m. v, d. vi.
- Vigilius ann. xvii, m. vi, d. xxvii, temporibus justiniani aug. cess. m. iii, d. v.
- Pelagius ann. xi, m. x, d. xviii, temporibus Narsis patricii, cess. m. ii.
- [Col. 0332C] Johannes ann. xii, m. xi, d. xxvi, temporibus justiniani aug. cess. m. x, d. iii.
- Benedict. ann. iiii, m. i, d. xxviii, temporibus justiniani, aug. cess. d. x.
- Pelagius ann. x, m. ii, d. x, cess. m. vi, d. xxv.
- Greg. ann. xiii, m. vi, d. x, temporibus tyberii, maurit. et foc. cess. m. v, d. xviii.
- Sabinianus ann. i, m. v, d. viii, cess. m. xi, d. xxvi.
- Bonifatius, m. viii, d. xxii, cess. m. x, d. vi.
- Bonifatius ann. vi, m. viii, d. xiii, temp. Foces aug. cess. d. xiii.
- Deusdedit ann. iii, d. xxiiii, temporibus Eleutherii patricii, cess. d. xiii.
- Bonifatius ann. v, d. x, temp. heleuterii pat. cess. [Col. 0332D] d. xiii.
- Honorius ann. xii, m. xi, d. xvii, cess. ann. i, m. vii, d. xviii.
- Severinus m. ii, d. iiii, cess. m. iiii, d. xxviiii.
- Johannes [IV] ann. i, m. viiii, d. xviiii, cess. d. xliiii.
- Theodorus ann. vi, m. v, d. xviii, temporibus theodori patric. cess. d. lii.
- Martinus ann. vi, m. i, d. xxvi, temporibus olimpii, cubicular. cess. d. xxxvii.
- Eugenius ann. vii, m. viiii, d. xiiii, cess. d. lviiii.
- Vitalianus ann. xiiii, m. vi, temporibus constantini aug. cess. m. ii, d. xiii.
- Adeodatus ann. iiii, m. ii, d. v, cess. m. iiii, d. xv.
- [Col. 0333A] Don. ann. i, m. v, d. x, cess. m. ii, d. xv.
- Agatho ann. ii, m. vi, d. iiii, temporibus heraclii et tyberii, cess. ann. i, m. vii, d. v.
- Leo [II] m. x, d. xvii, cess. m. ii, d. xv.
- Benedictus [II] m. x, d. xii, temporibus constantini princip. cess. m. ii, d. xv.
- Johannes [V] ann. i, d. viiii, temporibus justiniani aug. cess. m. ii, d. xviii.
- Conon. m. xi, temporibus justini, cess. m. ii, d. xxiii.
- Sergius ann. xiii, m. viii, d. xxiii, temporibus itini aug. cess. d. L.
- Johannes [VI] ann. iii, m. ii, d. xii, temporibus tyberii aug. cess. m. i, d. xviii.
- Johannes [VII] ann. ii, m. vii, d. xxii, temporibus [Col. 0333B] tyb. et just. augg. cess. m. iiii.
- Sisinnius d. xx, temporibus justini, cess. m. i, d. xxviii.
- Constantin. ann. vii, d. xv, temporibus itinn. cess. d. xl.
- Greg. ann. xvi, m. viiii, d. xxviiii, temporibus Liutprandi reg. cess. m. ii, d. v.
- Greg. ann. x, m. viii, d. xxiiii, temporibus Leoni, et constantin. augg. cess. d. viiii
- Zacharias, ann. x, m. iii, d. xiiii, temporibus, Ratchis regis cess. d. xii.
- Stephan. [II] ann. v, d. xxxviiii, temporibus haistulphi reg. cess. d. xxxv.
- Paulus ann. x, m. i, temporibus constantin. et Leon. augg. cess. ann. i, m. i.
- [Col. 0333C] Steph. [III] ann. iii, m. v, d. xxviii, temporibus desiderii, reg. cess. d. viiii.
- Adrianus [I] ann. xxiii, m. x, d. xvii, temporibus Caroli, regis primi.
- Leo [III] ann. xx, m. v, d. xvii, hic coronavit Carolum imp. cess. d. x.
- Stephan. [IV] m. vii, temporibus Ludovici imperator. cess. d. ii.
- Paschal. ann. vii, d. xvii, cess. d. iiii, temporibus hludov. et hlothr, imper.
- [Col. 0334A] Eugenius ann. iiii, m. vii, d. xxiii.
- Valentinus, m. x, al. d. xl.
- Greg. ann. xvi, cess. d. xv.
- Sergius ann. iii, temporib. lothar. et ludov. cess. m. ii, d. xv.
- Leo [III] ann. viii, m. iii, d. vi, cess. m. ii, d. xv.
- Benedt. [III] ann. xx, m. vi, d. viii, temporibus constantin. et herenae.
- Nycol. ann. viiii, m. vi, d. xx.
- Adrian. [II] ann. iiii, m. xi, d. xxii.
- Johannes [VIII] ann. x, d. ii.
- Marin. ann. i, m. v.
- Adrian. [III] ann. i, m. iiii.
- Steph. ann. vi, d. viiii.
- Formos. ann. v, m. vi.
- [Col. 0334B] Bonifatius. d. xv.
- Steph. ann. i, m. i, d. xx.
- Roman. ann. iiii, d. xx.
- Theodor. d. xx.
- Johannes [VIIII] ann. ii, d. xv.
- Benedt. [IIII] ann. iiii, m. vi, d. xv.
- Leo [V] m. i, d. xxvi.
- Christophor. m. vii.
- Sergius ann. vii, m. iii, d. xxvi.
- Anastasius. ann. ii, m. ii.
- Lando m. vi, d. xxvi.
- Johannes [X] ann. xiiii, m. ii, d. iii.
- Leo [VI] m. vi, d. xv.
- Steph. ann. ii, m. i, d. xv. [Col. 0333C] Addendi hic sunt tres pontifices in Codice Farfensi omissi: Joannes XI, Leo VII, Stephanus IX.
- Marin. ann. iii. m. vi, d. xiii.
- [Col. 0334C] Agapitus ann. x, m. vii, d. x.
- Johannes [XII] ann. viiii, m. iii.
- Benedict. [V] m. ii, d. v.
- Leo [VIII] ann. i, m. viii. [Col. 0334C] Leo dictus VIII, antipapa intrusus ab Henrico.
- Johannes [XIII] ann. vi, m. xi, d. v.
- Benedict. [VI] ann. ii, m. vi.
- Domn. ann. i, m. vi.
- Bonifatius m. i, d. xii. [Col. 0334C] Bonifacius iste pariter intrusus.
- Benedict. [VII] ann. viiii.
Regestum
Ann. D.
Ind.
DCLXI
IIII Eugenius Pp
DCLXII
V
DCLXIII
VI Vitalian. Pp.
DCLXIIII
VII
DCLXV
VIII
DCLXVI
VIIII
DCLXVII
X
DCLXVIII
XI
DCLXVIIII
XII Constantin. imper.
q
. Constantin. imper.
DCLXX
XIII
DCLXXI
XIIII
DCLXXII
XV
DCLXXIII
I
DCLXXIIII
II
DCLXXV
III
DCLXXVI
IIII
DCLXXVII
V Adeodatus Pp.
DCLXXVIII
VI
DCLXXVIIII
VII
DCLXXX
VIII SCS THOMAS ABB.
DCLXXXI
VIIII Donus. Pp.
DCLXXXII
X Agatho Pp.
DCLXXXIII
XI Leo II. Pp.
DCLXXXIIII
XII
DCLXXXV
XIII Bened. Pp. II. Sarraceni Carthaginem ceperunt.
DCLXXXVI
XIIII Johs. V. Pp. Justinian. aug.
DCLXXXVII
XV Conon. Pp.
DCLXXXVIII
I Sergius Pp. I.
DCLXXXVIIII
II
DCXC
III
DCXCI
IIII Transmund. dux pat. faruald.
DCXCII
V
DCXCIII
VI
DCXCIIII
VII
DCXCV
VIII Leo imper.
DCXCVI
VIIII
DCXCVII
X
DCXCVIII
XI Tyberius aug.
DCXCVIIII
XII
DCC
XIII
DCCI
XIIII
DCCII
XV Johann. VI. Pp.
DCCIII
I Faroaldus Dux.
DCCIIII
II
DCCV
III
DCCVI
IIII
DCCVII
V Johann. Pp. Justinian. imp.
DCCVIII
VI Sisinn. Pp. Constantin. Pp.
DCCVIII
VII
DCCX
VIII
DCCXI
VIIII
DCCXII
X Justinian. imp.
Q
. Philippic. imper.
DCCXIII
XI Liutprand. rex. Anast. imp.
DCCXIII
XII
DCCXV
XIII Greg. II. Pp.
DCCXVI
XIIII Haunept. abb. Luna cruentata est.
DCCXVII
XV Fluvius Tiberis intumuit per dies viii.
DCCXVIII
I Theodosius imper.
DCCXVIIII
II Leo aug.
DCCXX
III
DCCXXI
IV Constantin. imper.
DCCXXII
V
DCCXIII
VI
DCCXXIV
VII Lucerius Abb. Transimundus dux Filius Faroaldi.
DCCXXV
VIII
DCCXXVI
IX
DCCXXVII
X
DCCXXVIII
XI
DCCXXVIIII
XII
DCCXXX
XIII Leo imper. imagines sanctorum incendit.
DCCXXXI
XIV
DCCXXXII
XV Greg. III. Pp.
DCCXXXIII
I
DCCXXXIV
II
DCCXXXV
III Coenobium Dom. Salvat. aedificat. in letan.
DCCXXXVI
IV
DCCXXXVII
V
DCCXXXVIII
VI
DCCXXXIX
VII
DCCXL
VIII Fulco ald. abb.
DCCXLI
IX
DCCXLII
X Zachar. Pp.
DCCXLIII
XI Luitprand. rex.
Q
.
DCCXLIV
XII
DCCXLV
XIII Ratchis. rex.
DCCXLVI
XIV Lupo. dux.
DCCXLVII
XV
DCCXLVIII
I
DCCXLIX
II Haistulph. rex.
DCCL
II
DCCLI
IV Leo imper.
DCCLII
V Steph. II. PP.
DCCLIII
VI
DCCLIV
VII
DCCLV
VIII
DCCLVI
IX
DCCLVII
X Desider. rex Albuin. dux. Paul. Pp.
DCCLVIII
XI
DCCLIX
XII Guandelpt. abb. Steph. III. Pp.
DCCLX
XIII Adelch. rex. Gisulphus. Dux. Spol.
DCCLXI
XIV Halan. Abb.
DCCLXII
XV
DCCLXIII
I Theodicus dux
DCCLXIV
II Ab initio mundi. a. v. cccc. Lxviiii.
diversa manuscript.
DCCLXV
III
DCCLXVI
IV
DCCLXVII
V
DCCLXVIII
VI Stephan. III. Pp.
DCCLXIX
VII Pipin. I. rex.
Q
.
DCCLXX
VIII Probat. abb.
DCCLXXI
IX
DCCLXXII
X Adrian. Pp. I.
DCCLXXIII
XI
DCCLXXIV
XII Karol. rex. hildebrand. dux.
DCCLXXV
XIII
DCCLXXVI
XIIII
DCCLXXVII
XV
DCCLXXVIII
I
DCCLXXIX
II
DCCLXXX
III
DCCLXXXI
IV Pipin. II. rex. Ragabald. abb.
DCCLXXXII
V
DCCLXXXIII
VI
DCCLXXXIV
VII
DCCLXXXV
VIII
DCCLXXXVI
IX Altpt. I. abb.
DCCLXXXVII
X
DCCLXXXVIII
XI
DCCLXXXIX
XII Guinich. dux.
DCCXC
XIII Mauroald. abb.
DCCXCI
XIV
DCCXCII
XV
DCCXCIII
I
DCCXCIV
II
DCCXCV
III
DCCXCVI
IV Leo III. Pp.
DCCXCVII
V Inundatio aq. fit Romae in via Lata. ad II, staturam.
DCCXCVIII
VI
DCCXCIX
VII
DCCCX
VIII
DCCCI
IX Karol. II. imper. Terraemot. magn. fit.
DCCCII
X Bend. Abb.
DCCCIII
XI
DCCCIV
XII
DCCCV
XIII
DCCCVI
XIV Roman. dux.
DCCCVII
XV
DCCCVIII
I
DCCCIX
II Defectio sol. fit. ab. hor. iii.
usq. vi.
DCCCX
III
DCCCXI
IV
DCCCXII
V
DCCCXIII
VI Ludovicus I. imper. Bernard. rex.
DCCCXIV
VII Guinich. dux. Kar. imp.
Q
.
DCCCXV
VIII
DCCCXVI
IX Ingoald. abb. Gerard. qux.
DCCCXVII
X Steph. IV. Pp. Paschal. Pp.
DCCCXVIII
XI Lothar. imper.
DCCCXIX
XII
DCCCXX
XIII Eugenius Pp.
DCCCXXI
XIV
DCCCXXII
XV
DCCCXXIII
I Eugenius Pp
DCCCXXIV
II
DCCCXXV
III
DCCCXXVI
IV Valentin. Greg. Pp.
DCCCXXVII
V
DCCCXXVIII
VI
DCCCXXIX
VII
DCCCXXX
VIII
DCCCXXXI
IX
DCCCXXXII
X Sichard. abb.
DCCCXXXIII
XI
DCCCXXXIV
XII Escroton. et Gerard. comites.
DCCCXXXV
XIII
DCCCXXXVI
XIV Berengar. dux.
DCCCXXXVII
XV
DCCCXXXVIII
I
Sergius Pp.
[III.]
DCCCXXXIX
II
DCCCXL
III
Leo Pp.
(IV.)
DCCCXLI
IV Sergius Pp. (III.)
DCCCXLII
V
DCCCXLIII
VI Leo Pp. (IIII.)
DCCCXLIV
VII
DCCCXLV
VIII Aecclesiae apostolor. Petri, et P. devastantur.
DCCCXLVI
IX
DCCCXLVII
X Hilder. abb. Bened. Pp. [III.]
DCCCXLVIII
XI
DCCCXLIX
XII
DCCCL
XIII Ludovic. [II]. imper.
DCCCLI
XIV
DCCCLII
XV
DCCCLIII
I
DCCCLIV
II
DCCCLV
III
DCCCLVI
IV
DCCCLVII
V Petro abb.
DCCCLVIII
VI
DCCCLIX
VII
DCCCLX
VIII
DCCCLXI
IX
DCCCLXII
X
DCCCLXIII
XI
DCCCLXIV
XII
DCCCLXV
XIII Nycol. Pp.
DCCCLXVI
XIV
DCCCLXVII
XV Dom. hludovicus imp. venit in hoc monasterium.
DCCCLXVIII
I
DCCCLXIX
II
DCCCLXX
III
DCCCLXXI
IV Adrian. [II.] Pp.
DCCCLXXII
V Johann. abb. *
DCCCLXXIII
VI
DCCCLXXIV
VII Johann. [VIII.] Pp.
DCCCLXXV
VII
DCCCLXXVI
IX Karol. [II.] imper
DCCCLXXVII
X
DCCCLXXVIII
XI Karol. [III.] mann. imper.
DCCCLXXIX
XII
DCCCLXXX
XIII
DCCCLXXXI
XIIII Anselm. abb. Kar. IIII. imp.
DCCCLXXXII
XV
DCCCLXXXIII
I Teuto abb. Marinus Pp.
DCCCLXXXIV
II Adrian. [II.] Pp.
DCCCLXXXV
III Steph. [V.] Pp.
DCCCLXXXVI
IV
DCCCLXXXVII
V
DCCCLXXXVIII
I Nordebert. abb. Spent. abb.
DCCCLXXXIX
VII Vital. abb.
DCCCXC
VIII Petrus abb
DCCCXCI
IX Guido imper. Monasterium
Salvatoris a paganis incenditur.
DCCCXCII
X Formos. Pp. Lambert. imp.
DCCCXCIII
XI
DCCCXCIV
XII Guido imper.
Q
.
DCCCXCV
XIII Bonif. (VI.) Pp. Stephanus (VI.) Pp.
DCCCXCVI
XIV Arnulfus rex roma venit.
DCCCXCVII
XV Roman. Pp. Theod. Pp.
DCCCXCVIII
I . . . Johann. (VIII.) Pp.
DCCCXCIX
II Benedict. Pp.
DCCCC
III
DCCCCI
IV Leo Pp. [IV.] Xpophor. Pp.
DCCCCII
V Serg. Pp. [III.]
DCCCCIII
VI
DCCCCIV
VII
DCCCCV
VIII
DCCCCVI
IX . . . .
Anastasius Pp. literae hinc abrasae vestigium reliquerunt.
DCCCCVII
X
DCCCCVIII
XI Anastas. (III.) Pp. Lando Pp.
DCCCCIX
XII
DCCCCX
XIII Johann. X. Pp.
DCCCCXI
XIV
DCCCCXII
XV
DCCCCXIII
I
DCCCCXIV
II
DCCCCXV
III
DCCCCXVI
IV Impius imper.
DCCCCXVII
V Berehgar.
DCCCCXVIII
VI
DCCCCXIX
VII Johann. abb.
DCCCCXX
VIII Rimo abb.
DCCCCXXI
IX
DCCCCXXII
X Leo (VI.) Pp
DCCCCXXIII
XI
DCCCCXXIV
XII
DCCCCXXV
XIII Steph. (VII.) Pp.
DCCCCXXVI
XIV
DCCCCXXVII
XV Hugo rex.
DCCCCXXVIII
I Jobs Pp. [XI.]
DCCCCXXVIIII
II
DCCCCXXX
III Ratfred. abb.
DCCCCXXXI
IIII Theobaldus dux.
DCCCCXXXII
V Hlothan. reg. fil. hugon.
DCCCCXXXIII
VI Leo (VII.) Pp.
DCCCCXXXIIII
VII
DCCCCXXXV
VIII
DCCCCXXXVI
VIIII Campo abb.
DCCCCXXXVII
X Steph. (VIII.) Pp.
DCCCCXXXVIII
XI
DCCCCXXXVIIII
XII Hildeprid. abb.
DCCCCXL
XIII Eclipsis. sol. fit. Ansearius march.
Q
.
DCCCCXLI
XIIII
DCCCCXLII
XV Marin. Pp. [II.] Otto rex venit italiam.
DCCCCXLIII
I Sarilo abb.
DCCCCXLIV
II Nix grandis cecidit. XII. K. martii.
DCCCCXLV
III Agapitus Pp. [II].
DCCCCXLVI
IIII Bonifatius, et Tebald. duces.
DCCCCXLVII
V Hugo rex
Q
.
DCCCCXLVIII
VI Dagobert abb.
DCCCCXLIX
VII
DCCCCL
VIII
DCCCCLI
VIIII Otto rex venit italiam.
DCCCCLII
X Berengarius, et adelbertus reg.
DCCCCLIII
XI Johs [XII.] Pp.
DCCCCLIIII
XII Albericus princeps romae
DCCCCLV
XIII
DCCCCLVI
XIIII
DCCCCLVII
XV
DCCCCLVIII
I
DCCCCLIX
II
DCCCCLX
III
DCCCCLXI
IIII
DCCCCLXII
V Otto rex coronatus est romae a Johe. Pp.
DCCCCLXIII
VI Leo [VIII.] Pp. * Bened. Pp. *
Imo Leo pseudo papa.
DCCCCLXIV
VII
DCCCCLXV
VIII Johs (VIII.) Pp.
DCCCCLXVI
VIIII Johs abb.
DCCCCLXVII
X Hodelricus recessit. Johs abb.
fit.
DCCCCLXVIII
XI Otto II. imper. Sol deferit hor. III. XIIII. K. Aug.
DCCCCLXIX
XII Sol fuit in tenebris. mens. Decemb. die XXII.
DCCCCLXX
XIII
DCCCCLXXI
XIIII Bened. Pp.
Vestigia erasi nominis apparent referendi post Domnum, ubi tamen omittitur.
DCCCCLXXII
XV Domn. Hugo abb. nascit. m. ap.
DCCCCLXXIII
I Theophanes imper.
DCCCCLXXIV
II Ecclesia Dom. Salvatoris aedificatur
in bojano. Donus Pp.
DCCCCLXXV
III Bereng. imp. * Bonifatius Pp. [VII.] *
Imo invasor apostolicae sedis. Vide Baron. ad ann.
974.
DCCCCLXXVI
IIII Bened. (VI.) Pp.
imo
[VII.]
DCCCCLXXVII
V
DCCCCLXXVIII
VI
DCCCCLXXIX
VII
DCCCCLXXX
VIII
DCCCCLXXXI
VIIII
DCCCCLXXXII
X
DCCCCLXXXIII
XI
DCCCCLXXXIV
XII
DCCCCLXXXV
XIII Otto [III]. rex. Johs. (XIV.) Pp.
DCCCCLXXXVI
XIIII Johan. (XV.) Pp. Hugo abb. ingreditur monaster. S. bric.
DCCCCLXXXVII
XV Bonifatius Pp. *
Imo invasor iterum sedis apost. Vide Baron. ad ann.
985.
DCCCCLXXXVIII
I Johann. (XVI.) Pp.
DCCCCLXXXIX
II
DCCCCXC
III
DCCCCXCI
IV
DCCCCXCII
V
DCCCCXCIII
VI
DCCCCXCIV
VII
DCCCCXCV
VIII
DCCCCXCVI
IX Otton. (III.) imper.
DCCCCXCVII
X Albericus abb. Greg. Pp.
DCCCCXCVIII
XI DOM. HVGO ABB
DCCCCXCIX
XII Silvester [II.] Pp.
MILLESIMO
XIII
MI
XIV Otto imper.
Q
. Landuinus abb.
MII
XV
MIII
I Henricus rex. Johan. (XVIII.) Pp.
MIV
II Johan. (XIX.) Pp. Henricus Romae coronatur.
MV
III
MVI
IV
MVII
V
MVIII
VI
MIX
VII Guido (I.) abb.
MX
VIII Sergius [IV.] Pp.
MXI
IX
MXII
X Benedict. [VII.] Pp.
MXIII
XI
MXIV
XII Henricus (I.) imper. Hugo abb. reordinatur secundo.
MXV
XIII
MXVI
XIV
MXVII
XV
MXVIII
I
MXIX
II
MXX
III
MXXI
IV
MXXII
V
MXXIII
VI
MXXIV
VII Johann. (XX.) Pp.
MXXV
VIII Chuonradus rex.
MXXVI
IX
MXXVII
X * Conon imp. Guldo abb. *
Ita legitur. Sed fortasse legendum Cuonradus.
MXXVIII
XI
MXXIX
XII
MXXX
XIII
MXXXI
XIV
MXXXII
XV
MXXXIII
I Benedict. [VIII.] Pp.
MXXXIV
II Sol obscuratur hora VI.
MXXXV
III
MXXXVI
IV Hugo abb. reordinatur v. id. Junii.
MXXXVII
V Chuonrad. imper.
MXXXVIII
VI Guido (II.) abb.
q
.
MXXXIX
VII Hugo abb.
q
. Suppo abb.
MXL
VIII Henric. (III.) rex. Almer. abb.
MXLI
IX
MXLII
X
MXLIII
XI Silvester Pp. (III.)
Schism. Vide Baron. ad ann.
1044.
MXLIV
XII Gregorius (VI.) Pp. Henricus (II.) imper.
MXLV
XIII
MXLVI
XIV Suppo abb.
q
. Clemens (II.)
MXLVII
XV Pp.
MXLVIII
I DOM. BER. ABB. Bened. Pp.
MXLIX
II Damasus Pp.
ML
III Leo Pp. [VIII.]
MLI
IV
MLII
V
MLIII
VI
MLIV
VII Leo Pp.
q
MLV
VIII
MLVI
IX Henricus imper.
q
.
MLVII
X Victor. [II.] Pp.
q
.
MLVIII
XI Steph. [VIII]. Pp. Baron. (X.) Bened. [X.] Pp. * *
Imo intrusus. Vide Baron. ad ann.
1058.
MLIX
XII Nycol. [II.] Pp.
MLX
XIII
MLXI
XIV Alexand. (II.) Pp.
MLXII
XV
MLXII
I
MLXIV
II
MLXV
III
MLXVI
IV
MLXVII
V
MLXVIII
VI
MLXIX
VII
MLXX
VIII
MLXXI
IX
MLXXII
X
MLXXIII
XI
MLXXIV
XII Greg. [VII.] Pp.
MLXXV
XIII
MLXXVI
XIV
MLXXVII
XV
MLXXVIII
I
MLXXIX
II
MLXXX
III
MLXXXI
IV
MLXXXII
V Henricus (IV.) rex ad hoc monast. primo venit.
MLXXXIII
VI * Clemens (III.) Pp. Heinricus imper. *
Schism. Is est Guibertus antipapa.
MLXXXIV
VII
MLXXXV
VIII Fames valida fuit.
MLXXXVI
IX
MLXXXVII
X
MLXXXVIII
XI DOM. BER. SS. I. ABB. Rainl. abb.
MLXXXIX
XII Bern. (II.) abb.
MXC
XIII
MXCI
XIV
MXCII
XV
MXCIII
I
MXCIV
II
MXCV
III Lunae obscuratio VIII. K. Mart. Stellarumque occasio II. non ap.
MXCVI
IV
MXCVII
V Hierosolim. VI. K. Octob. recuperat, est a Christianis. Columae plurimae ab occidente in orientem pergere visae sunt Ber. (II.) abb.
MXCVIII
VI
MXCIX
VII
Praemonitum
[Col. 0343C] Duo proxima opuscula, Vitas pontificum, uti spero, illustrabunt non uno in loco. Cum enim observatum sit earumdem Vitarum scriptores, praesertim antiquiores, consuevisse, pro more Actorum publicorum, non modo tempora singulorum diligenter enumerare per consulatus, sed etiam loca adnotare ubi eorumdem Vitae exordium contigit, et ubi actus supremi atque officia peracta sunt; eaque loca idcirco notabilia iisdem visa fuerint ac posteris indicanda, suscepti operis ratio videtur a nobis postulare, post ea praesidia comparata quae ad chronologiam referuntur, ut etiam de topographia hujus historiae dilucidanda cogitemus. Porro in singulis propemodum Vitis recensetur locus natalium et locus depositionis. Si autem is Romae sit natus qui subinde Petri cathedram [Col. 0343D] hic est assecutus, solet biographus regionis quoque nomen apponere, et quandoque partem regionis illustrem aliqua peculiari nuncupatione proferre. Neque minor est diligentia scriptoris in loco depositionis indicando. Memorat enim coemeterium, basilicam aut titulum, ubi quod mortale illius pontificis fuerat sepeliebatur. Ne igitur ad singulas Vitas iterare cogamur expositionem regionis aut coemeterii sic indicati, compendiosius esse duximus proferre duo opuscula, hanc topographiam nonnihil declaratura. Antiquitatis laus utrique conciliat auctoritatem, et designat partes Urbis, aut suburbani agri, de quibus agitur in recensione regionis aut coemeterii, cum per aetatem illorum opusculorum, [Col. 0344C] compluribus ante nos saeculis conscriptorum, nondum excidissent parietinae eorumdem aedificiorum, quae postmodum diruta, ac ferme solo aequata sunt, nec viarum ductus et regionum discrimina novis constructionibus variata reddidissent ea nomina posteris obscuriora.
Primum igitur ex hisce opusculis topographicis protulit ex codice membranaceo noni saeculi, reperto in bibliotheca Einsidlensis monasterii, R. P. Joan. Mabillonius, et retulit inter Vetera Analecta, tomi quarti pag. 506, cui titulus merito ascriptus fuit: Descriptio regionum Urbis. Est enim ordinata quaedam enumeratio aedificiorum praecipuorum vel intra ambitum Urbis Romae, vel extra Urbem, dextra laevaque [Col. 0344D] spectabilium in progressu ex aliqua Urbis porta ad certum terminum viatori constitutum. Post eas descriptiones regionum Urbis, quas saeculo Valentiniani et Valentis concinnarunt Publicus Victor, et Sextus Rufus, illam ab Aldo Manuccio, hanc a Panvinio nostro primum editas, nullam hac vetustiorem mihi contigit observare. Quanto autem bono veteris historiae et rei antiquariae illae productae fuerint, declarat Panvinius in praefatione ad P. Victorem ita perscribens:
«Hic unus libellus est, cujus potissimum ope omnes qui hactenus de Urbis Romae antiquitate scripserunt mirum in modum sublevati sunt. Cujus etiam vel male intellecti vel concisi occasione multos [Col. 0345A] passim errores in universa Romana antiquitate commiserunt.»
Par certe utilitas atque ubertas non est illarum vetustiorum descriptionum Rufi et Victoris sub Valentiniano, Urbe nondum a Gothis diruta, ac istius Anonymi, quem scripsisse intelligimus post clades plurimas Romae a barbaris illatas. Nam octavo circiter vel nono aerae Christianae saeculo hanc esse tribuendam constat, cum posterior sit aetate Belisarii; quippe cum in ea memorentur molinae (pag. 509 edit. Mabill.) seu molendinaria, et vetustior esse videatur Leone IV ejusque de nomine appellatae Urbis Leoninae ambitu, quo Vaticanam basilicam eique adjacentia praedia providus ille pontifex tutatus est adversus frequentes incursus Saracenorum: nemo [Col. 0345B] non intelligit hanc ita longe ab illis distare, ut ne conferri quidem possit. Rufi enim et Victoris plena est recensio, elegans, castigata, singulis in regionibus enumerans vicos, aediculas, templa, lacus, balinea, thermas, aedificia denique memoratu digna, tam publica quam privata. At haec descriptio jejunior paucas admodum indicationes insignium monimentorum percenset. Redditur attamen utilis ordinata illa, licet parca indicatione locorum, juxta viae ductum dextra laevaque sequentium, et obversantium ei qui aliqua ex porta Urbis procedat ad aliam, vel ad certum viae suae terminum intra vel extra Urbem; in ejusmodi progressionum titulis indicatum.
Utinam ad nos pervenisset minus abrupta et minus [Col. 0345C] confusa haec qualiscunque percensio. Nosceremus saltem vestigium aliquod viarum omnium praecipuarum, quae in Urbe frequentabantur post clades Gothicas et Vandalicas, ac direptiones Langobardorum et Saracenorum. At malo litterarum fato contigit ut collectio ista ab auctore scriberetur negligenter, more adversariorum aut schedarum memoriae tantum causa, ut casus obtulit, dietim relatarum in codicem, [Col. 0346A] dum ipse modo ex una, modo ex alia Urbis porta (quod hospites ac peregrini solent) ad aliquem terminum, suo itineri sive ex condicto constitutum, sive forte fortuna oblatum procederet, observans in via quae ipsi observarentur notatu digna. Accessit iisdem schedis, ita perfunctorie exaratis, ut dextra pro sinistris quandoque enuntient, nova perturbatio, a compactoris negligentia, aut supinitate, ut arbitror, profecta. Membranas enim illas, duplici columna versuum in singulis foliis distinctas (uti apparet ex dimidiatis dictionibus in aliquo versu expressis per litteras capitales, quibus respondent syllabae ac litterae eamdem dictionem complentes et columnam proximam ejusdem paginae occupantes, illique jungendae) secuit aliquis in partes duas, atque ita [Col. 0346B] compegit, quasi columnae consequerentur, non cohaererent. Ejusmodi tamen damnum reparare non fuit difficile, cum dictiones ipsae consecuturas syllabas demonstrarent, uti observare poterit quisquis editionis Mabillonianae paginas ita contulerit, uti nos praestitisse cognoscet. Exempli causa postremus versus pag. 507 edit. Mabillonii prosequentibus iter a porta Flaminia intra Urbem ad laevam indicat sequentes versus pag. 508, et cum eis titulum S. Silvestri (in capite nunc appellatum) et sic per porticum usque Columnam AR (lege AN); mox eadem via Flaminia intra urbem progressis sinistrorsum pariter offertur Forma Virginis (aquae scilicet Virginis) fracta, deinde Sancti Marcelli titulus. Iterum per porticum usque ad Apostolos. Quis itaque non videat [Col. 0346C] hanc recensionem aedificiorum ad sinistram constitutorum ejus, qui a Porta Flaminia ad sanctos duodecim apostolos via Flaminia [hodie Curriculari dicta] intra Urbem procedat, jungendam esse alteri sectioni, ea quae dextrorsum visuntur eadem via demonstranti pag. 508, sed perturbato ordine postpositae et ita perscriptae?
Via Lateranense
Sancti Laurentii in Lucina TONINI. Obeliscum Columna Antonini
Unde colligitur versus praecedentes pag. 507 cum his consequentibus et postpositis pag. 508 ita esse jungendos
A Porta Flaminia usque via Lateranense
In Sinistra Pariturrium Sancti Silvestri et sic per porticum usque columnam ANTONINI. Sancti Marcelli. Iterum per porticum usque ad Apostolos
Sancti Laurentii in Lucina In dextr Obeliscum Columna Antonini Via Lateranense
[Col. 0345D] Indicat vero itinerarium Anonymi se in porta Flaminia constitutum, et pergentem recta usque ad titulos sancti Marcelli et sanctorum duodecim apostolorum, sinistrorsum quidem vidisse Pariturium (alii legendum putant Periturrium, hoc est ambitum turrium 29 a porta Flaminia ad Pincianam, in moenibus et clivo conspicuarum, quas enumerat pag. 514); deinde titulum sancti Silvestri, unde per porticum (ex iis quae supererant in Campo Martio) usque ad Columnam ANTONINI (nempe ad Cochlidem M. Aurelii Antonini) progressum in sinistra petransisse [Col. 0346D] titulum sancti Marcelli, et iterum per porticum ad titulum SS. apostolorum pervenisse, et ad Viam Lateranensem, quae (uti ex titulo sectionis apparet) fuerat constituta hujus itineris meta.
Dextrorsum vero constat adnotasse titulum sancti Laurentii in Lucina, deinde obeliscum, nempe obeliscum insignem Campi Martii, nostra etiam aetate jacentem prope eumdem titulum, cujus pars maxima etiamnum visitur in cella vinaria domus privatae, et a Nardino describitur lib. VI, cap. 6, pag. 354, memorante prope hunc obeliscum, loco styli erectum [Col. 0347A] Augusto in Campo Martio, uti Plinius narrat, lib. XXXVI, cap. 9, ad deprehendendas solis umbras, dierumque ac noctium magnitudinem in sciaterico horologio horizontali indicandam, reperta fuisse fragmenta aenea deaurata regularum horas et umbram denotantium. Post obeliscum dextrorsum occurrebat columna Antonini, alia scilicet columna, quae ibidem perstitit erecta in clivo Citorio vulgo dicto usque ad annum 1702, cum detegeretur ex stylobate atque inscriptione, celebrem illam esse, Antonino Pio dedicatam in ejus apotheosi, atque in numismatibus expressam: et idcirco transferretur ad ornatum fori proximi ante palatium juridicundo et publicis tabulariis asservandis nuper constructum. Post eam Columnam Antonini Pii pertingimus ad [Col. 0347B] viam Lateranensem, eam scilicet quae inde perducit ad Lateranum, dextrorsum flectendo per loca in proximis versibus ita recensita:
Thermae Alexandrinae Sancti Eustachii, et rotunda Thermae Commodianae Minervium, et ad S. Marcum:
Descriptor Itinerarii, cum ex porta Flaminia ad viam Lateranensem nos perducens dextra laevaque potiora aedificia recensuisset; iterum sistit in porta; et converso itinere foris muros, haec addit:
In Via Flaminea foris murum In Dextera Sancti Valentini In Sinistra Tiberis.
Hac igitur observatione adhibita, sectiones transpositae [Col. 0347C] hujus itinerarii ad suum ordinem rediguntur, ac sejunctis partibus connectuntur. Si membranae istae Einsidlenses fuissent integrae, satis commodam Urbis ichnographiam haberemus, et coemeteriorum catalogum topographicum pleniorem. Verum ex portarum enumeratione quam exhibet, apparet complures sectiones desiderari. Praestat attamen illius aetatis documenta quaelibet, licet detruncata producere, quam iis omnino fraudare historiam Anastasii.
[Col. 0348A] Addam quoque veritatis auctoramentum, ex perturbata ratione sectionum Itinerarii, necnon ex ejusdem erratis capiendum. Observari velim hujus Itinerarii auctorem in singulis portis Romae consistere atque iter dirigere vel ab una Urbis porta ad aliam, vel a porta ad Forum, uti ex titulis sectionum constat. Consilium illi fuerat, quod saepe dixi, observatu digniora ad sinistram sita in una columna disponere, praefixa litera S, sinistri lateris indice, vel extensa integra dictione in sinistra; necnon dextrorsum posita in alia columna collocare, cui littera D significans dexterum latus progredientis, vel extensa dictio, in dextera praefigeretur. Mirum dictu est, anonymum nostrum aliquando easdem siglas D et-S permutasse, et ea quae ad dexteram obversarentur, [Col. 0348B] pro sinistris negligenter obtrudere; aut e converso quae ad laevam viderat, dextera inscripsisse in suis adversariis. Haec nempe ostendunt quanto faciliori lapsu hospites illius aetatis non admodum cultae peccare potuerint in describendis epigrammatibus antiquis, eorumque numeris chronologiae indicibus ex autographis Catalogis basilicarum, ex arcubus et monumentis principum ac magistratuum, qui poterant integrum viae ductum mendose reddere sinistrum ex dextero. Quare non injuria censui in his fidendum esse potius lectioni codicum positorum in bibliothecis Urbi proximis, et cum autographis monumentis saepe collatae, quam caeteris ab Italia longe remotis, quorum textus cum autographis conferre vix ille potuit, qui raptim ea describebat more itinerantis, [Col. 0348C] non satis eruditi, aut morae impatientis, ut reditum maturaret.
His praemonitus Lector permittet ut schedas Einsidlenses, earumque sectiones tali ordine disponam, qui methodum Itinerarii reddat, citra ullam verborum aut versuum detruncationem, servatis dictionibus singulis editionis Mabillonianae, cujus folia dextra laevaque (ubi componenda sunt) appositis numeris indicanda curavi.
Descriptio regionum urbis
[Col. 0347D] A porta sancti Petri [Col. 0350B] Porta S. Petri. Fuit haec porta ad ripam citeriorem Tiberis in ingressu pontis Aelii [nunc ponte S. Angelo ] ad molem Adriani perducens, in ripa ulteriori positam (nunc Castello S. Angelo ) ab anonymo hujus Itinerarii auctore dictam Hadrianium, et inde ad S. Petrum. Quare et ipsam portam vocat portam S. Petri in Hadrianio. Disjecta fuit postquam producto pomoerio per Leonem IV ultra Tiberim, basilica Vaticana cum adjacentibus praediis constituens Urbem Leoninam, moenibus includebatur. Ante eamdem portam erectus visebatur arcus Gratiani, Valentiniani ac Theodosii, cum inscriptione edita, tum in vetustissima collectione codicis Einsidlensis huic descriptioni conjuncta, tum apud Gruterum fol. 172, n. 1, tum apud Mazochium aliosque ab ipso memoratos; inter quos Marlianus lib. VI, cap. 8, narrat arcus fragmenta apud aedem S. Celsi reperta, quae [Col. 0350C] nunc supersunt ex adverso ejusdem ecclesiae. In ea inscriptione indicantur porticus maximae, hinc per viam triumphalem et per pontem Vaticanum ad basilicam S. Petri productae; inde ad theatrum Pompei et circum Flaminium. Membranae Einsidlenses apud Mabill. fol. 487, n. 15, concordant cum editione Mazochii, fol. 6, etiam in dispositione tituli Caesarei, in schedis Carpensibus a Metello apud Gruterium postpositi siglis D. D. D. N. N. N. stante vero arcu ita exscripti ab Anonymo, uti Mazochius eo jam disjecto reddidit: IMP. CAESSS. D. D. D. N. N. N. GRATIANVS. VALENTINIANVS ET THEODOSIVS PII FELICES SEMPER AVGGG. ARCVM AD CONCLVDENDUM OPVS OMNE PORTICVVM MAXIMARVM AETERNI NOMINIS SVI PECVNIA PROPRIA FIERI ORNARIQVE IVSSERVNT.
[Col. 0348D] A porta Flaminia cum ipsa porta usque ad portam Pincianam clausam, turres XXVIIII, propugnacula DCXLIIII, necess. III, fenestrae majores forins. LXXV, minores CXVII.
[Col. 0349A] A porta Pinciana clausa cum ipsa porta usque ad portam Salariam, turres XXII, propugnacula CCLXVI, necess. XVII, fenest. major. forins. CC, minores CLX.
A porta Salaria cum ipsa porta usque Nomentanam, turres X, propugnacula CXCVIIII, necess. II, fenest. major. forinsecus LXXI, min. LXV.
A porta Nomentana cum ipsa porta usque Tiburtinam, turres LVII, propugnacula DCCCVI, necess. II, fenest. major. forinsecus CCXIIII, min. CC.
A porta Tiburtina cum ipsa porta usque ad Praenestinam, turres XVIIII, propugnacula cum porta Praenestina CCCII, necess. I. fen. major. forins. LXXX, minor. CVIII.
A porta Praenestina usque Asinariam, turres XXVI, propugnacula DIIII, nec. VI fenest. major. forins, [Col. 0349B] CLXXX, minor. CL.
A porta Asinaria usque Metroviam, turres XX, propugnacula CCCXLII, nec. IIII, fenest. major. forins. CXXX, minor. CLXXX.
A porta Metrovia [Col. 0349D] Porta Metrovia. Ex epistola 69 S. Gregorii Magni, lib. IX, appellatur porta Metronis, uti observat Nardinus lib. I, cap. 9. Quare Metronia potius dicenda esse videtur quam Metrovia. Ejus verba sunt: Ascensis caballis per Metronis portam exeuntes, ut eos in Latinam vel Appiam viam sequeretur. Situs indicat non longe abfuisse ab ingressu Aquae crabrae (nunc la Marrana ) in Urbem, ubi porta clausa etiam num visitur, dicta aliquando Gabiusa, a Gabiis, quo perducebat. usque Latinam, turres XX, propugnacula CCXCIIII, nec. XVII, fenest. major. forins. C, minor. CLXXXIII.
A porta Latina usque ad Appiam, turres XII, propugnacula CLXXIIII, neces. VI, fen. major. forins. LXXX, minor. LXXXV.
A porta Appia usque ad Ostensem, turres XLVIIII, propugnacula DCXV, nec. XXIIII, fen. major. forins. CCCXXX, minor. CCLXXXIIII.
A porta Ostense [Col. 0349D] Porta Ostense. Mabillonius adnotavit pag. 518, num. 73, legi constanter hoc in codice Einsidlensi viam Ostensem, portam Ostensem. Utrobique corrigendum esse vitium ex barbarie illius aetatis, aut scriptoris profectum, nemo nescit; cum ex colonia Ostiensi, quo via perducebat, dicta perinde sit ac [Col. 0350C] Praenestina ex Praeneste, Tiburtina ex Tibure, etc. Idem dicas de porta Portuense, quam Portensem [Col. 0350D] appellat. Portae reliquae satis notae, utpote nomen retinentes minime variatum apud omnes antiquarios. De Asinaria, quae hodie non superest, dubitat Nardinus, num eadem sit quae Coelimontana, nunc S. Joannis dicitur, ex Anastasio in Vita Silverii, eam indicante prope Lateranos; an vero paulo inferius aperta; cum via Asinaria inter Ardeatinam et Latinam a Festo statui videatur. De Aurelia quoque antiquarii disputant, num ad pontem triumphalem cis Tiberim quaerenda sit (cujus pontis fragmenta prope Aelium conspiciuntur), an in edito Janiculi ad Severi muros versus S. Pancratii ecclesiam fuerit constituta. Anonymus Einsidlensis ex numero turrium et propugnaculorum indicat spatium ambitus Urbis et murorum inter portas Praenestinam et Latinam, trifariam ferme aequaliter divisum, loca portarum Asinariae et Metroviae nobis exhibere, illam Praenestinae, hanc Latinae proximiorem. Nec difficulter assequimur ex eodem indicio numeri turrium et propugnaculorum, [Col. 0351A] interceptorum inter portam Portuensem et portam S. Petri ad pontem Aelium, portam Aureliam ibi sitam fuisse quamproxime, qua ex Urbis muris regionis Transtiberinae progredimur in summo Janiculo ad S. Pancratii. Caetera explicatione non indigent. Unum addam ad illustrandum Urbis ambitum ex hac descriptione, scilicet, turrium numerum plurimis in locis spectari etiamnum superstitem. Numeravi enim a porta Pinciana ad Salariam duas et viginti, quot ab Anonymo describuntur, quarum tredecim intra hortos Ludovisianos, novem in adhaerentibus vineis usque ad proximam portam Salariam. Distant invicem ferme aequaliter spatio pedum Romanorum centum viginti a centro turris unius ad centrum proximae, qui sunt passus 25, qualium mille constituunt milliarium Romanum lapidibus distinctum aetate Vespasiani ac nostra. Latitudo turris est pedum circiter 20. Cortinae vero inter turres ut plurimum [Col. 0351B] pedum centum, in sex arcus aequales plerumque distributa, ita ut iniri facile possit ex numero turrium summa passuum constituens ambitum murorum. Assignatis enim passibus 25 distantiae uniuscujusque turris a proxima, cum turres ex calculo Anonymi supputentur 383, fit ambitus Romae, Aureliani et Belisarii moenibus definitus, passuum 9575 septuaginta quinque supra novem mille et quingentos. Hodie, inclusa urbe Leonina, et Janiculo, passus aequare dicitur 15330. Praemissa descriptione atque ordine portarum Urbis unde Anonymus profectiones orditur, sectiones Itinerarii ad ordinem portarum ita referendas censemus, facto initio a porta S. Petri, quam ipse constituit primam. ( Pag. 502, num. 72, editionis Mabillonianae, per nos ita ordinatae in sectiones. ) usque ad Tiberim, turres XXXV, propugnacula DCCXXXIII, neces. XVII, fenest. major. [Col. 0349C] forins. CCCXXXVIII, minor. CCXI.
A flumine Tiberii usque ad portam Portensem, turres IIII, propugnacula LVIIII, fenest. major. forins. X, minor. XV.
A porta Portense usque Aureliam, turres XXVIIII, propugnacula CCCC, neces. II, fen. major. forins. CXXXVII, min. CLXIII.
A porta Aurelia usque Tiberim, turres XXIIII, propugnacula [Col. 0350A] CCCXXVII, neces. XI, fen. major. forins. CLX, min. CXXXI.
A flumine Tiberi usque ad portam sancti Petri turres VIIII, propugnacula CCCCLXXXVIIII, fen. major. forins. XXI, et minor. VII, posternae II.
Porta Sancti Petri in Hadrianio.
Sunt turres VI, propugnacula CLXIIII, fen. major. forins. XIIII, min. XVIIII.
Sunt simul turres CCCLXXXIII, propugnacula VII. XX, Posternae VI, necessariae CVI, fen. major. forins. II. LXVI.
Auspicio pietatis Christianae orditur Anonymus viam ex itinere instituto ad limina apostolorum, pro veteri scilicet consuetudine nostrae religionis virorum, ab aetate Tertulliani et Caii, ferme supparis aevo apostolico, ea monumenta primo convisentium, quae jam tum vocarunt tropaea apostolorum, uti apud Eusebium legis lib. II, cap. 25: Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum, sive ad Ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum qui Ecclesiam illam fundaverunt. Hinc igitur exorsus a porta S. Petri ad basilicam S. Pauli proficiscitur, flexurus iter per celebriora coemeteria et memorias priorum pontificum et Martyrum a S. Paulo ad S. Sebastianum, et inde per Appiam viam reversurus in Urbem. Ex porta igitur S. Petri per Campum minorem appellatum apud Nardinum lib. VI, cap. 5, ubi ejus ichnographiam reperies, [Col. 0352B] progressus sinistrorsum conspicit titulum S. Laurentii in Damaso prope theatrum Pompei, quod dextrorsum relinquit.
SECTIO I. In porta S. Petri usque ad S. Paulum.
In S. [In sinistra] sancti [Col. 0352B] Inde per porticum (plures enim porticus excitatae fuerant ad spatiandum, quas inter hic constitit porticus Philippi a Nardino ibidem delineata n. 35) usque ad sanctum Angelum, scilicet in Foro Piscario, ubi eadem diaconia hodie superest. Laurentii et theatrum Pompei, et per porticum [an per posticum] usque ad sanctum Angelum et [Col. 0352B] Templum Jovis. Nempe Capitolini, ad sinistram progredientis pariter siti. templum Jovis.
In d. [In dextera] [Col. 0352B] Theatrum. Intelligo theatrum Marcelli, ad dexteram assurgens contra clivum Capitolinum, et templum Jovis. theatrum: iterum per porticum usque ad [Col. 0352B] Elephantum Herbarium. Simulacrum scilicet elephanti ab Augusto erectum circa Forum Piscarium, uti Nardinus pag. 323 prudenter autumat, indicans memorari in hac regione VIII Fori Romani a P. Victore et a Notitia Imperii. Elephantum. Inde per Scholam Graecorum. Ibi est aqua subtus montem Aventinum, currens scala usque in montem Aventinum, et balneum Mercurii. Inde ad [Col. 0352B] Ad portam Ostensis. Ad portam Ostiensis viae, [Col. 0352C] in qua primum occurrit porticus extra Urbem usque ad ecclesiam martyris Mennae nomine insignitam. Anonymi hujus aetate videtur pars reliqua porticus usque ad S. Pauli fuisse disjecta. Sanctus Adrianus papa eamdem paulo post reparavit usque ad Basilicam, teste Anastasio in ejus Vita, sect. 342: Porticum vero quae ducit ad beatum Paulum apostolum a porta una cum ecclesia sancti Eupli usque ad praedictam basilicam sancti Pauli a novo restauravit. De ecclesia S. Euplii vide quae erudite congressit V. C. Joan. Maria Crescimbeni in Historia S. Mariae in Cosmedim, seu Schola Graeca dictae, lib. VII, cap. 29, cujus archipresbyteri officio plurima cum laude perfungitur. Idem observat cap. 36 Martinello quoque memoratam ecclesiam beati Mennae, collecta insignem, dum statio perageretur ad S. Paulum Dominica IV Quadragesimae, et in hisce scheldis Einsedlensibus occurrentem inter portam Ostiensem et basilicam Pauli, reparatam fuisse a S. Leone III, uti Anastasius prodidit in ejus Vita sect. 361, [Col. 0352D] quemadmodum narrat: et a S. Paschali I, sect. 444, donaria eidem ecclesiae beati Mennae fuisse oblata. portam Ostensis. Inde per posticum usque ad ecclesiam Mennae; et de Mennae usque ad sanctum Paulum apostolum; inde ad sanctum [Col. 0352D] Ad Sanctum Felicem, et Adauctum, et Emeritam. Insigne hoc coemeterium paucos ante annos detectum est hoc ipso in loco per Itinerarium indicato, nempe ab ecclesia S. Pauli superato proximo clivo in via perducente ad S. Sebastianum. Primum a clivo praedicto visitur in Villa Mandosia, nuper repertum indicio veterum picturarum, in cubiculo coemeterii conspectarum, quae trium sanctorum nomina sub eorumdem imaginibus distincte referebant. Easdem delineavit et communicavit saepe laudandus R. P. Joannes Marangonius, uti luculenter descripsit in Observationibus ad martyrum coemeteria pari cum laude supra recensitus canonicus Boldettus lib. II, cap. 18, p. 541. Quare non immerito Bibliothecarius n. 361 in Vita S. Leonis tertii locum hunc Felicis et Adaucti ecclesia et coemeterio [Col. 0353A] insignem appellat juxta S. Paulum apostolum. Antiquitas coemeterii inteligitur ex eodem libro Anastasii sect. 89, in Vita S. Joannis primi, a quo renovatum fuisse dicitur: Item renovavit coemeterium Felicis et Adaucti. Verum de hoc coemeterio ac de reliquis hac in sectione memoratis vide Notas ad opusculum XVI, proxime subnectendum. Felicem, et Adauctum, et Emeritam. Deinde ad sanctam Petronillam, et Nereum, et [Col. 0351D] Achilleum. Inde ad sanctum Marcum, et Marcellianum. Inde ad sanctum Soterum; inde ad S. Sixtum; ibi et S. Favianus, et Antheros, et Miltiades. Inde ad S. Cornelium. Inde ad S. Sebastianum. Inde revertentes per viam Appiam ad ecclesiam, ubi S. Sixtus cum suis diaconibus decollatus est. Inde ad portam Appiam. Ibi forma [Col. 0353A] Forma Jopia, quae venit de Marsia. Legendum forma Julia, seu Appia, quae venit de Marcia. Tres enim aquae, Martia, Julia, Tepula omnium urbem influentium altissimae, antequam Claudius imperator Claudiam et Anienem novum superinduceret, editioribus Romae collibus rivos ministrabant, ad orientalem Urbis partem perductae per triplicem specum, etiamnum spectabilem extra muros ante portam Praenestinam (vulgo porta Maggiore ) a V. C. Fabretto descriptum pag. 18, n. 29, dissert. prima de Aquis et Aquaeductibus. Verum eodem Fabretto observante ibi num. 49, ex Frontino, Martia parte [Col. 0353B] sui post hortos Pallantianos in rivum qui dicitur Herculaneus, dejicit se per Coelium. Ductus ipsius, montis usibus nihil, ut inferior, subministrans, [modus] initur supra portam Capenam; quibus haec praesimit Frontinus: Martia quoque, quae Tepula intercepta, sicut supra demonstravimus, rivo Juliae accesserat, nunc a piscina ejusdem Juliae modum accipit, ac proprio canali et nomine venit, et a piscinis in eosdem arcus recipiuntur. Colligitur ex his cur forma ista supra portam Capenam ex Coelio perducta dicatur Julia veniens ex Martia. Utrisque enim aquis Martia et Julia ita accedentibus, ut una ex alterius piscina modum acciperet, et in eosdem arcus reciperetur, facillimum fuit utriusque nomen accommodare, et Juliam dicere venientem de Martia formam, quae se dejiciebat per Coelium et cujus modus initur supra portam Capenam. Scio rei aquariae callentissimum Fabrettum nos docuisse loco citato num. 43, 49 et 58, Capenam portam veterem, et aquam Appiam retrudendam esse intra [Col. 0353C] Urbem sub hortis Matthaeiorum, et portam hodiernam S. Sebastiani post Aureliani tempora pro Capena habitam, nostri temporis antiquariis occasionem dedisse, Appiam formam credendi eam quae arcui recentis portae S. Sebastiani imminet, cum sit ramus Anionis veteris, per specum Octavianum huc perductus. Verum haec ipsa occasio vulgaris erroris, passim accommodantis tria nomina aquarum, et ductuum proximorum Juliae, Martiae et Appiae, potuit facilius aetate hujus Anonymi, barbariem ubique praeseferente, confundere nomina, et permutare Appiam, seu Juliam, in Jopiam, cui obscurae nuncupationi providenter addidit venientem de Martia, ut intelligamus, quocunque tandem nomine appellaretur, formam esse ex arcubus Martiae huc perducentem aquas, ex Anione veteri, seu ex Julia, sive etiam ex ea quae Appia tunc credebatur, petitas. Jopia, quae venit de Marsia, et currit usque ad ripam. Inde ad cochleam fractam. Inde ad [Col. 0353C] Arcum recordationis. Interpretor arcum memoriae Drusi excitatum ab Augusto ex S. C., quem [Col. 0353D] superstitem ante portam S. Sebastiani ex ea figura quae in nummis exprimitur, evicit Fabrettus saepe laudatae dissertationis num. 72. Cujus auctoritati accedit testimonium fragmentorum aeneae tabulae ibidem repertorum, in quibus decreta ab ordine amplissimo in honorem alterius Drusi (nempe Tiberii Caesaris filii) recensentur. Sunt vero eadem quae memorat Tacitus Annalium lib. IV, num. 9, nempe similia iis quae Germanico decernebantur sub Augusto Annal. lib. II, num. 83. Memoriae Drusi eadem quae in Germanicum decernuntur. Ex his fragmentis ineditis tabularum aenearum familiae Claudiae in [Col. 0354A] Juliam cooptatae, aliisque pluribus inscriptionibus familiae Juliae circa hunc arcum repertis in vinea Moroni, editis a V. C. Joan. abb. Aignolio post dissert. De Columna Antonini Pii, nullus superest dubitandi locus quin ad Drusum Claudii Augusti patrem, et Drusi Tiberii filii patruum arcus ille pertineat. Sed prae caeteris demonstrant tres inscriptiones in schedis Einsidlensibus repertae cum hoc itinerario, descriptae in porta Appia, quam Papiam corrupte nominant, ita editae a Mabillonio Vet. Annal. tom. IV pag. 504 et 505. 76. In Porta Papia. NERONI IVLIO. D. F. GERMANICO Ti. Caesari Germanici Augusti nepoti, Iulio II. F. Aug. pronepot. Divi Pont. Caesari Augusti nepot. Divi nepot. Pont. Caesari Pontifici Divi Pron. Caesari Cos. ter. Imp. ter. Augurique tribuniciae potestatis VIII. Imp. Caesari. LIVIA [Col. 0353D] Id est LIVIAE. I. Divi F. August. Drusi F. Pontific. Maximo, Uxori Caesaris Aug. Cos. III. Imp. III. tribuniciae pot VIII. Patri patriae Aug. XV. Vir. S. F. VII. vir Epulon. Cos. XIII. Imp. XVII. tribunic. potest. XXX. Caesari I. Caesari Druso. Julio Ti. Claudio Augusti. F. Augusti F. Germanici F. Drusi Germanici F. DIVI. nepot DIVI nepot. Aug. pronepot. Neroni Germanico Pontif. Cos. Augori. Cos. design. Germanico Imperatori principi juventutis. [Col. 0353] GERMANICO CAESARI TI. AVG. F. DRVSO CAESARI TI. AVG. F DIVI AVGVSTIN. D. IVLI. PRONEP. DIVI AVGVSTIN. DIVI IVLI PRON IMP. II. AVG. FLAMINI AVG. COS. II. T R.POT. II. PONT. . . . . S. C. Germanico Caesari Tiberii Augusti Filio Divi Augusti nepoti Divi Julii Pronepoti Imperatori II. Auguri Flamini Augusti. Druso Caesari Tiberii Augusti Filio Divi Augusti nepoti Divi Julii Pronepoti Consuli II. Tribunic. potest II. Pontifici ex senatus Consulto Germanico Caesari Tiberii Augusti filio Druso Caesari Ti. Aug. F. Divi Augusti n. Divi Julii pron. divi Augusti nep. Divi Julii pron. Imp. II. Augusti Flamini Aug. Consuli II. tribunic. pot. II. Pontifici ex S. C IMP. CAESARI DIVI F. AUGUSTO PONTIFICI MAXIMO PATRI PATRIAE COS. XIII. IMP. XVII. TRIBUNIC. PO. TEST. XXX. III. LIVIAI UXORI CAESARIS AUG. TI. CAESARI AUG. F. DIVI N. COS. II. IMP. III. TR. P. VIII. AUGURI VII. VIRO EPULON. TI. CAESARI DIVI AUGUSTI. F. DIVI. IVLI. NEPOTI. AUG. PONTIFICI MAXIMO COS. V. IMP. VIII. TR. POT. XXXVIII. [Col. 0355D] AUGURI. XV. VIR. SACR FACIEND. VII. VIR. EPULON L. SCRIBONIVS L. F. VOT. CELER. AEDIL. EX D. D. PRO LUDIS
In sinistra
- [Col. 0356D] Circus Flamineus. Ibi Sancta Agnes. Flaminium circum confundit cum Aegonali, in quo Sancta Agnes. Circus Flamineus. Ibi Sancta Agnes
- Thermae Alexandrinae
- S. Eustachii. Rotunda
- Thermae Commodianae
- [Col. 0356D] Minerviam. Id est Minervium, seu templum [Col. 0357A] olim Minervae, nunc vero ecclesia sanctae Mariae supra Minervam. Minerviam. Ibi S. Maria
- Ad sanctum Marcum
- Forum Trajani et columna ejus.
- S. Laurentii in Damaso
- Theatrum Pompeii
- [Col. 0357A] Vide sect. III, lit. e, infra. Cypressus
- S. Laurentii in Minerva
- Capitolium
- [Col. 0356C] S Sergii. Ibi umbilicum Romae
- [Col. 0357A] Sancti Georgii. In velabro. Sancti Georgii.
In dextera.
In sinistra.
- [Col. 0357A] Tiberis. Statua insignis fortasse Tiberinum fluvium repraesentans, quae nunc in Capitolium translata est ex Corneliorum vico, sita circa S. Agathae in Suburra (supra collem hodie dictum Monte Bagnanapoli ad Balnea Pauli Aemilii) uti Nardinus observat ex Rufo et Victore lib. IV, cap. 6, pag. 188. Tiberis
- S. Hadriani. Forum Romanum
- Subu RA. S. Lucia in Ortheo
- Sancti Silvestri, et Sancti Martini
- [Col. 0357A] Palatium juxta Hierusalem. Licinianum dictum fuit, eodem Nardino comprobante ex Anastasio nostro in Vita Simplicii, sect. 72: Hic dedicavit . . . et altam basilicam intra Urbem juxta palatium Licinianum beatae martyris Bibianae, ubi corpus ejus requiescit. Palatium juxta Hierusalem
- Hierusalem
- [Col. 0357A] Amphitheatrum. Castrense prope titulum. S. Crucis ad Hierusalem. Amphitheatrum
- [Col. 0357A] Forma Lateranense. Quae inter titulum S. Crucis, et Portam Praenestinam (hodie porta Maggiore ) [Col. 0357B] ex ductu Claudii in Coelium montem ad Lateranum aquas perducebat. Forma Lateranense. Monasterium. Honorii
- Porta Praenestina
- [Col. 0357B] Sancta Helena. Sanctus Marcellinus et Petrus. Extra portam Praenestinam milliario secundo ecclesiae substructiones hodie supersunt supra coemeterium eorumdem sanctorum nomine celebratum. Sancta Helena, sanctus Marcellinus, et Petrus
- Sancta Maria Antiqua
- Sancti Cosmae et Damiani
- [Col. 0356D] Palatius Neronis, Aecclesia sancti Petri ad Vincula
- Arcus Titi et Vespasiani
- [Col. 0357B] Palatium Trajani. Thermae Trajani. Palatium Trajani, Amphitheatrum
- Ad Sanctum Clementem
- [Col. 0357B] Monasterium Honorii. Forma Claudiana. Patriarchium Lateranense. Prope formam Claudianam post formam Aquaeductus patriarchii Lateranensis in Vita Paschalis I, legimus positum monasterium sanctorum Sergii et Bacchi. Et in Vita Leonis III monasterium sanctorum Andreae et Bartholomaei appellatur Honorii. Num duo essent monasteria, virorum unum, feminarum alterum proxima patriarchio Lateranensi et formae Claudii, quemadmodum duo ibidem sunt nosocomia utriusque sexus aegrotis separatim curandis excitata (quem situm etiam card. Rasponus Honorii monasterio attribuit lib. III, cap. 13, de Lat. Patriarchio) ; an idem monasterium duplici nomine insignitum, non satis liquet. Virorum monasterium ab Honorio papa fundatum, et ab Adriano I restitutum ostendit Rasponus ex Anastasio sub invocatione sanctorum Andreae et Bartholomaei. Monasterium vero post formam Aquaeductus patriarchii Lateranensis positum claruisse titulo sanctorum Sergii et Bacchi novimus ex Vita Paschalis primi; ubi ancillarum Dei congregatio quae ibidem inerat, paupertatis inopia nullas omnipotenti Domino sanctisque illius laudes decantare cum valeret, etc. Sed providus Pontifex non solum ancillis Dei necessaria ministravit, verum et adjecit monasterium monachorum, ditans in facultatibus, et in familiis, massis, vineis, domibus, quorum congregationi munus contulit (non secus ac Paschalis decessor Adrianus contulerat monachis Sanctorum Andreae et Bartholomaei) ut Deo, sanctisque illius laudes et hymnos nocte, dieque, modulanter in venerabili ecclesia Salvatoris Domini [Col. 0357D] Nostri JESU Christi sita juxta Lateranas decantarent. Monasterium Honorii. Forma Claudiana
- Patriarchium Lateranense.
In dextera.
[Col. 0358B] In [Col. 0353D] Id est LIVIAE. D. in dextera. Mendum manifestum. Permutandae necessario litterae D et S. In hoc enim progressu ad laevam procedentis spectantur circus Agonalis (quem sect. II et hic Flaminium perperam appellat), Rotunda, Thermae Commodianae, etc. et ad dexteram visuntur sancti Laurentii in Damaso, theatrum Pompeii, etc. In * dextera.
- In [Col. 0353D] Id est LIVIAE. D. Circus Flamineus
- Rotunda
- Thermae Commodianae
- Forum Trajani, et Columna ejus
- [Col. 0358B] In S. Sancti Laurentii. Legendum in D., in Dextera, uti paulo ante dixeram littera a. In S. Sancti Laurentii in Damaso
- Theatrum Pompei. Cypressus
- [Col. 0358B] S. Laurentii. Ecclesia fuit, sub Adriano I dicta in Palatinis, sita contra aedes Matthaeiorum, ubi [Col. 0358C] nunc visitur S. Catharina de Funariis; de qua haec habet Martinellus pag. 364: « S. Laurentii in Palatinis, et Pallacini monasterium noviter restauravit Adrianus I et conjunxit cum alio monasterio sancti Stephani, juxta ipsum positi, quod cognominatur Baganda; et ordinavit ibi monachos ad psallendum in titulo S. Marci.» De eodem Biblioth. in Leone III, Gregorio IV et Benedicto III Grimaldus inquit: «Ista ecclesia erat in opposito palatii Matthaeiorum, et periit in constructione monasterii sanctae Catharinae. Meminit bulla Coelestini tertii, in qua vocatur, in Castello aureo, id est in Circo Flaminio. Vocatur etiam Clausura.» Sectione II hujus Itinerarii dicitur etiam S. Laurentii in Minerva, ex quo indicatur etiam locus dictus ibi quoque Cypressus. Videtur enim respondere vico qui paucos ante annos vocabatur l'Olmo, fortassis ab ulmo arbore in locum cypressi ibi aliquando substituta circa aedem sacram et monasterium S. [Col. 0358D] Laurentii. Sancti Laurentii. Capitolium
- Sancti Sergii, ubi umbilicum Romae
In sinistra.
In dextera.
- Tiberis
- S. Hadriani
- [Col. 0358D] Cavallus Constantini. Nardinus observat Notitiam Imperii in regione VIII, dicta Foram Romanum, indicare equum Constantini in ipso foro. Male autem non ominatur p. 253, dum putat sequiore aetate ita appellatam equestrem statuam Domitiani, celebrem Statii carminibus. Fortassis etiam Constantino dicata fuit, abraso Domitiani nomine, seu basi mutata; non secus ac trimphalis arcus quem ipsi erectum spectamus, construxit senatus populusque Romanus ex diruto Trajani arcu. Cavallus Constantini
[Col. 0353D] Id est LIVIAE. In sinistra.
In dextera.
- [Col. 0358D] Sancti Cyriaci. Id est Quirici et Julittae prope forum Nervae. Apud Anastasium, num. 471, legitur titulus S. Cyriaci. Erat is in Thermis Diocletiani, ut in synodo Romana sub Gelasio papa: Sixtus IV, eodem ferme diruto prae vetustate, cardinalis titulum transtulit ad ecclesiam sancti Cyriaci prope forum Nervae, de qua loquimur. Hujus vero antiquitas tanta est, ut a Vigilio papa consecratam fuisse mensam [Col. 0359A] altaris marmoream ex inscriptione in ea reperta perceperit Alexander card. Mediceus. Vide Carolum Piazza de Hierarchia Cardinalitia, ad titulum SS. Quirici (seu Cyriaci) et Julittae, et antiquatum, seu suppressum S. Cyriaci in Thermis. Sancti Cyriaci
- Sancta Agatha. Ibi imagines Pauli et sanctae Mariae
In dextera.
- Thermae Constantini
- [Col. 0359A] Sancti Vitalis . . . ubi cavall, opt. Intellige simulacra duo in thermis Constantini reperta, et ad fontem in Quirinali constituta, quae nomen colli dant, Monte Cavallo. Sancti Vitalis in vico longo, ubi caval. opt.
- [Col. 0359A] S. Euphemiae in Vico Patricu. Erat in Vico Patricio vetus ecclesia et monasterium sanctae Euphemiae, et archangeli Michaelis, teste Anastasio num. 338, et quidem juxta titulum Pudentis, num. 407, in Vita S. Leonis III, uti observavit Floravantes Martinellus in sua Roma Sacra, pag. 357, quam Eugeniae martyris ecclesiam cardinalitii tituli honore decoravit S. Pius V. Hujus tamen successor Sixtus V solo aequavit, dum amplissiman viam aperiret a basilica Liberiana ad columnam Trajani; prope cujus forum monasterium puellarum Mendicantium instituit [Col. 0359B] Clemens VIII, providus Pater, ut patrocinium ejus virginis et martyris, Romano populo in primis venerabile, aede sacra et collegio, ejusdem laudibus addicto, testatum faceret. Videndus ea de re laudatus Piazza in titulo suppresso sanctae Euphemiae, pag. 699. Sanctae Euphemiae in Vico Patricii.
- Pudentiana Virgo in Vico Patricii.
- [Col. 0359B] Laurentii in Formonso. Perinde scriptum in Virgilio Vaticano: Formonsum pastor Corydon, etc. A Formoso papa instauratum et idcirco dictum opinatur Grimaldus apud Carolum Piaza de Titulis Card. Verum ante Formosi aetatem annis plus quam centenis dictam fuisse ecclesiam S. Laurentii ad Formosam, sive ad Formosum; et in Formoso colligimus ex Bibliothec. in Vita S. Adriani, num 339, et in Vita S. Leonis III, num. 383, 385 et alibi; hodie dicitur S. Laurentii Panisperna. Laurentii in Formonso, ubi ille assatus est.
- Iterum per Suburam. Thermae Trajani ad vincula.
[Col. 0358B] In sinistra.
In sinistra.
- Sancti Apollinaris
- Sancti Laurentii in Lucina
- [Col. 0359D] Oboliscum. De obelisco Campi Martii adhuc jacente prope Ecclesiam S. Laurentii in Lucina in privatis aedibus supra dixi supra. Oboliscum
- [Col. 0359D] Sancti Silvestri. Dicti in Capite, olim SS. Dionysii et Silvestri. Sancti Silvestri. Ibi balneum
- [Col. 0359D] Sancti Felicis in Pineis. Praestat legere in Pincis, erat enim in colle Pincio, non longe a porta Pinciana, ut communis antiquariorum opinio fert, videnda apud Martinellum. Sancti Felicis in Pineis.
- In D. [Col. 0359D] Circus Flamineus. Flaminium vocat Agonalem, uti superius adnotavi sect. II, lit. b. Circus Flamineus. Ibi S. Agnes.
- Thermae Alexandrinae et S. Eustachii.
- Rotunda, et Thermae Commodianae.
- Columna Antonini.
- [Col. 0359D] S. Susanna, et aqua de Forma Lateranense
- [Col. 0359D] Thermae Sallustianae, et pyramidem. Pyramidem [Col. 0360A] memorat, sed intellige obeliscum circi Sallustiani, quem in proximis hortis Ludovisianis jacentem conspicimus. Thermae Sallustianae, et pyramidem.
In sinistra.
- Pariturium
- Sancti Silvestri, et sic per porticum usque columnam ANTONINI
- Forma Virginis fracta
- Sancti Marcelli. Iterum per porticum usque ad Apostolos.
- In Via Flaminia foris murum
- In dextera Sancti Valentini
- In sinistra Tiberis
- Sancti Laurentii in Lucina.
- Oboliscum
- Columna Antonini
- Via Lateranense
- Thermae Alexandrinae
- Sancti Eustachii, et Rotunda
- Thermae Commodianae
- Minervium, et ad Sanctum Marcum.
[Col. 0360B] In dextera.
- [Col. 0360C] Codex mutilius in enumeratione viarum a [Col. 0360D] porta Pinciana et Salaria (quae omnino desunt) ex porta Nomentana (nunc Pia) ad Forum Romanum perducit. In S. Thermae Diocletianae.
- [Col. 0360C] [Col. 0360D] Sancti Cyriaci in thermis Diocletiani idcirco appellati, uti sect. III, lit. b explicuimus. Sancti Cyriaci. [Col. 0360D] Sancti Vitalis dicti in Vico longo, titulus Vestinae, qui superest. Sancti Vitalis
- In D. Thermae Sallustianae.
- Sancta Susanna [Col. 0360D] Cavalli Marmorei. Supra etiam dixit sect. III, Sancti Vitalis in Vico longo, ubi cavalli optimi. Vide notas ibi relatas lit. bb. et Cavalli Marmorei
- S. Agathae in Diaconia
- Monasterium sanctae Agathae
- Thermae Constantini
- In Via Numentana foris muru
- In Sinistra sanctae Agnes;
- In Dextera sancti Nicomedis.
- Sancti Marcelli
- Ad Apostolos
- Forum Trajani
- Sancti Hadriani
- In D. Thermae Sallustianae
- Sancta Susanna, et Cavalli marmorei
- Sancti Marcelli
- [Col. 0361A] Ad Apostolos
- Forum Trajani
- Sancti Adriani
- [Col. 0361A] Subura. Legendum puto in sinistra. . . Et in fine sectionis hujus addendum Subura; nam constabit ratio progressus in titulo sectionis enuntiata, perducens scilicet a porta Nomentana ad Forum Romanum; [Col. 0361B] si ut perveneris ad S. Euphemiae ecclesiam tunc proximam sanctae Pudentianae in Vico Patricio (quod supra legis sect. III, lit. c.) contiguam SUBURAM intres, et inde ad Forum Romanum. Subura
- Sancti Isidori
- Sancti Eusebii. Via subtus mon.
- Sanctus Vitus
- Sanctae Mariae in praesepio
- Iterum Sancti Viti
- Sanctae Eufemiae
- Forma Claudiana. PER ARCUM
- Sanctae Bivianae. Nymphaeum
- In via Tiburtina foris murum.
- In sinistra S. Hippolyti in dextera Sancti Laurentii.
- Sanctae Agathae
- Sancti Eusebii
- In sinistra Joannis, et Pauli
- [Col. 0362A] Forma Lateranense
- [Col. 0362C] Ad sanctum Erasmum. Contra aedem S. Mariae in Dominica titulum S. Stephani Rotundi in monte Coelio, et illi adhaerens monasterium S. Erasmi jam dixi in praefatione tomi primi n. 49, ubi et praedia ipsi tributa in Graeca inscriptione memorari videntur. Ad sanctum Erasmum
- Sancta Maria Dominica
- [Col. 0362C] In via Latina intus in civitate. Congruit locus declarationi V. C. Fabretti de Aquis et Aquaeductibus, [Col. 0362D] n. 43, 48 et 58, statuenti sub Hortis Matthaeiorum portam Capenam veterem; unde extra Urbem erat divertigium Latinae ab Appia priusquam Aurelianus pomoerium amplificaret. Quare Via Latina intra Civitatem jam recepta ab Anonymo nostro jure exhibetur. In Via Latina, intus in Civitate
- In sinistra
- Oratorium Sanctae Mariae
- Sancti Gordiani
- In dextera Sancta Lucia
- [Col. 0362D] Palatinus. Dextrorsum flectens secus Palatini tractum pertingit occidentem versus ad sanctam Anastasiam. Mox quasi resumpto itinere ex septem viis dextrorsum orientem versus procedit ad ecclesias et coemeteria extra Urbem via Appia et Ardeatina. Sanctae Petronillae et SS. Nerei et Achillei coemeterium apud Bosium et Aringhium ex ms. Actis Vaticanis indicatur via Ardeatina extra muros Urbis milliario uno et semis. A porta Capena veteri (ubi tunc muri Urbis) paulo ultra Almonem fluvium constitisse dicendum est tum coemeterium, tum ecclesiam sanctae Petronillae, in qua stationem ad [Col. 0363A] certam diem habitam sub Leone III, ex Bibliothecario comprobat Aringhius loco laudato. Idem coemeterium, et caetera quae consequuntur, occurrunt etiam Sect. I hujus Itinerarii, dum proceditur a Basilica S. Pauli via Ostiensi ad S. Sebastianum, quam vide. Palatinus (usque ad) S. Anastasiam
- Sancta Petronella
- Nerei et Achillei
- Marci et Marcelliani ad S. Soterum
- Sancti Cornelli, Xvsti Faviani Antheros, et Miltiadis
- Ad Sanctum Sebastianum.
- In dextera Clivus Tauri (Scauri) [Col. 0363B] Clivus Tauri. Recte emendat Mabillon. in margine addens Clivus Scauri, ubi S. Gregorius Magnus [Col. 0363C] construxit monasterium S. Andreae in materna domo dictum in Clivo Scauri.
- A S. Stephanum in Celio Monte
- Item alia via de porta [Col. 0363C] Metrovia. Intelligimus itaque hanc portam patuisse eo circiter loco, ubi Aqua crabra, hodie dicta la Marrana, muros Urbis pervadens recipitur in declivi parte orientali montis Coelii sub titulo S. Stephani Rotundi, et hortis Matthaeiorum. Metrovia
- In dextera ad Sanctum Systum.
- In sinistra Aecclesia sancti Johannis
- Extra Civitatem, in dextera [Col. 0363C] Sancti Januarii, Januarii subdiaconi cum Sixto II et sociis passi corpus sepultum via Appia in coemeterio Callisti memorat Bibliothecarius in Sixto II, num. 25. Passionis locum ex Actis colligunt ad templum Martis. Extra Urbem igitur, porta Metrovia, seu Metronis, unde in Latinam et Appiam viam ex aequo patet excursus, inter secundum ac tertium lapidem statuendae sunt Sixti papae, Januarii ejus subdiaconi aliorumque martyrum hic recensitorum memoriae, uti consentiunt auctores Romae Subterraneae, et cum his Canonicus Boldettus in Observat. ad Coemeteria SS. martyrum lib II, cap. 18, [Col. 0363D] ubi etiam de S. Eugeniae coemeterio idem statuit. S. Januarii
- In sinistra, Circus Maximus
- [Col. 0363B] Mons Aventinus, Septizonium
- Item in eadem via extra Civitatem
- Et sic per porticum usque ad [Col. 0363C] ad Sanctum Januarium ubi Systus martyrizatus est. Januarii subdiaconi cum Sixto II et sociis passi corpus sepultum via Appia in coemeterio Callisti memorat Bibliothecarius in Sixto II, num. 25. Passionis locum ex Actis colligunt ad templum Martis. Extra Urbem igitur, porta Metrovia, seu Metronis, unde in Latinam et Appiam viam ex aequo patet excursus, inter secundum ac tertium lapidem statuendae sunt Sixti papae, Januarii ejus subdiaconi aliorumque martyrum hic recensitorum memoriae, uti consentiunt auctores Romae Subterraneae, et cum his Canonicus Boldettus in Observat. ad Coemeteria SS. martyrum lib II, cap. 18, [Col. 0363D] ubi etiam de S. Eugeniae coemeterio idem statuit. S. Januarium, ubi Systus martyrizatus est.
- Oratorium Sancti Syxti.
- [Col. 0363D] S. Eugeniae ecclesiam extra portam Latinam prope coemeterium S. Stephani papae ac martyris leges in opusculo infra edendo in Decima Pora Latina, quod consule. Ad hanc sectionem decimam referri posse autumo ea quae sequuntur pag. 512 edit. Mabillonianae, licet continuari etiam possint cum extremis verbis in contextu sectionis primae, ita expressis: In dextera Palatinus. Et sic per porticum maximum (maximam) usque ad Anastasiam, et inde semper. Prosecutio itineris a basilica S. Pauli ad S. Sebastianum, et inde regressu in Urbem facto per viam Appiam versus S. Anastasiam, et ad extremum formae Claudiae supra Palatinum, ut a S. Anastasia circa Palatinum flexu instituto per arcum Titi, et Metam sudantem procedatur ad aliud extremum Formae Claudiae in Laterano, talis erit, connexa sententia [Col. 0364A] cum verbis praecedentibus usque ad sanctam Anastasiam, et inde semper per porticum usque ad sanctum Theodorum, dextrorsum se offerentibus iis quae in Itinerario ita enumerantur pag. 312. Palatinus Testamentum. Arcus Constantini Meta sudante Caput Africae Quatuor Coronati Sancti Joannis in Lateranis. Convenit, inquam, progressus iste cum titulo sectionis X, proponentis iter ad Formam (ductus Aquae Claudiae) per vii vias. Supra enim perduxit viatorem ad formae Claudiae extremum in Palatinum collem, ut hinc eumdem perferat ad aliud extremum ejusdem formae Claudiae intra Urbem, nempe ad aquaeductum Lateranensem, ubi a Claudiae amplissimo specu in porta Naevia Lateranensis forma deducitur [Col. 0364B] in collem Coelium. Ut itaque ex S. Anastasiae titulo prope circum Maximum huc perferatur, per porticum, intrat primo ad S. Theodorum, diaconiam scilicet prope forum argentarium et S. Georgium sitam. Dextrorsum spectatur Palatinus collis, quem circuit, donec perveniat ad arcum Titi, vocatum ab Anonymo Testamentum, quia Veteris Testamenti vasa in triumpho Titi ad Urbem perlata insculpta repraesentat, candelabrum, mensam panum propositionis, et thymiamatis, tubas sacerdotales. Tum procedens ad arcum Constantini, et metam sudantem, circa Amphitheatri partem meridionalem invenit Caput Africae sub hortis coenobii SS. Joannis et Pauli, ubi repertus est lapis, positus a paedagogis puerorum a Capite Africae, indicans hunc locum in secunda regione Urbis celebrem, quem referunt Sponius pagin. 227 Miscellaneorum eruditae antiquitatis, et Fabrettus Inscriptionum fol. 296, n. 257, unde Nardinus corrigitur fol. 99 inducens Caput [Col. 0364C] Africi contra textus Victoris et Rufi. Hinc recta ad SS. Quatuor Coronatos, et ad S. Joannem in Lateranis (ubi Forma Lateranensis ductus, et hujus sectionis meta constituta fuerat) viatorem sistit, complens iter ad Formam per vii vias. Sancta Eugenia. Ad S. Theodorum.
- [Col. 0363D] S. Eugeniae ecclesiam extra portam Latinam prope coemeterium S. Stephani papae ac martyris leges in opusculo infra edendo in Decima Pora Latina, quod consule. Ad hanc sectionem decimam referri posse autumo ea quae sequuntur pag. 512 edit. Mabillonianae, licet continuari etiam possint cum extremis verbis in contextu sectionis primae, ita expressis: In dextera Palatinus. Et sic per porticum maximum (maximam) usque ad Anastasiam, et inde semper. Prosecutio itineris a basilica S. Pauli ad S. Sebastianum, et inde regressu in Urbem facto per viam Appiam versus S. Anastasiam, et ad extremum formae Claudiae supra Palatinum, ut a S. Anastasia circa Palatinum flexu instituto per arcum Titi, et Metam sudantem procedatur ad aliud extremum Formae Claudiae in Laterano, talis erit, connexa sententia [Col. 0364A] cum verbis praecedentibus usque ad sanctam Anastasiam, et inde semper per porticum usque ad sanctum Theodorum, dextrorsum se offerentibus iis quae in Itinerario ita enumerantur pag. 312. Palatinus Testamentum. Arcus Constantini Meta sudante Caput Africae Quatuor Coronati Sancti Joannis in Lateranis. Convenit, inquam, progressus iste cum titulo sectionis X, proponentis iter ad Formam (ductus Aquae Claudiae) per vii vias. Supra enim perduxit viatorem ad formae Claudiae extremum in Palatinum collem, ut hinc eumdem perferat ad aliud extremum ejusdem formae Claudiae intra Urbem, nempe ad aquaeductum Lateranensem, ubi a Claudiae amplissimo specu in porta Naevia Lateranensis forma deducitur [Col. 0364B] in collem Coelium. Ut itaque ex S. Anastasiae titulo prope circum Maximum huc perferatur, per porticum, intrat primo ad S. Theodorum, diaconiam scilicet prope forum argentarium et S. Georgium sitam. Dextrorsum spectatur Palatinus collis, quem circuit, donec perveniat ad arcum Titi, vocatum ab Anonymo Testamentum, quia Veteris Testamenti vasa in triumpho Titi ad Urbem perlata insculpta repraesentat, candelabrum, mensam panum propositionis, et thymiamatis, tubas sacerdotales. Tum procedens ad arcum Constantini, et metam sudantem, circa Amphitheatri partem meridionalem invenit Caput Africae sub hortis coenobii SS. Joannis et Pauli, ubi repertus est lapis, positus a paedagogis puerorum a Capite Africae, indicans hunc locum in secunda regione Urbis celebrem, quem referunt Sponius pagin. 227 Miscellaneorum eruditae antiquitatis, et Fabrettus Inscriptionum fol. 296, n. 257, unde Nardinus corrigitur fol. 99 inducens Caput [Col. 0364C] Africi contra textus Victoris et Rufi. Hinc recta ad SS. Quatuor Coronatos, et ad S. Joannem in Lateranis (ubi Forma Lateranensis ductus, et hujus sectionis meta constituta fuerat) viatorem sistit, complens iter ad Formam per vii vias. Sancta Eugenia.
- Ad Sanctum Theodorum.
- [Col. 0364D] Cochlea fracta. Machinam aliquam aquariam hic olim fuisse constructam arbitror, cochleae, Archimedeae artificio aquas Appiae Veteris, quae humiliores erant, ad editiora provehentem, antequam sublimior ductus Marciae, seu Anionis novi per Coelium huc perduceretur, uti supra indicavi, sive etiam post ductus illos a barbaris effractos indicaverit Anonymus cochleam aquariam constructam subsidiario usui humilioris aquae elevandae ad superiora, sua deinde aetate confractam. Cochlea fracta. Thermae Antoninianae
- [Col. 0364D] Arcus recordationis. Forma Jobia, etc. Haec jam exposui in sectionibus superioribus. Arcus recordationis.
- Forma Jobia, Sancti Nerei, et Achillei
- Sancti Xysti.
- [Col. 0366B] Fons sancti Petri, ubi est carcer ejus. A porta Aurelia procedentibus ad Titulum SS. Joannis et [Col. 0366C] Pauli nullus, quod sciam, fons sancti Petri vel carcer occurrit. Fons et carcer S. Petri vinculis et baptismo SS. Processi et Martiniani illustratus ab antiquariis ponitur ad Mamertinum ad radices Capitolii. Puto Anonymum nostrum memoria lapsum confundere fontem S. Petri ad sanctam Priscam in Aventino, ubi administratum ferunt ab apostolorum principe baptisma, cum alio fonte ad Mamertinum ubi carcer ejus ex communi sententia asseritur, et fontis scaturigine comprobatur. Ductus itineris hae in sectione suscepti a porta Aurelia ad sancti Joannis et Pauli fontem alium sanci Petri vix potest indicare, quam in titulo sanctae Priscae, ubi fertur exceptus hospitio beatus apostolus. Inde ex Aventino fit progressus ad orientalem plagam Circi Maximi, et ad titulum SS. Joannis et Pauli, tum ad sancti Georgii, ad Capitolium et reliqua loca in Itinerario descripta. Praeter vias intra Urbem sectionibus superioribus [Col. 0366D] definitas, leguntur apud Anonymi Itinerarium, edit. Mabill. pag. 513, fragmenta indicantia memorias martyrum et coemeteria extra murorum ambitum ita detruncata, ut operae pretium non sit eadem supplere, cum ex opusculo proxime consecuturo distincte recenseantur. Fragmenta Einseldensis codicis pag. indicata ita redduntur. In via Portensi extra Civitatem. In Via Aurelia extra Civitatem, in dextera Sancti. . . In Via Salaria extra Civitatem, in dextera Sanctae. . . In Via Pinciana extra Civitatem, in dextera Sancti. . Proti et Hiacynti. Sancti Hermetis. Item in dextera. Abdo, et Sennes Pancratii, Processi, et Martiniani Saturnini, Sanctae Felicitatis cum VII. Filiis Basilissae, Sancti Pamphili Sancti Johannis caput. Fons Sancti Petri, ubi est carcer ejus
- Sancti Johannis, et Pauli
- Sancti Georgii, Sancti Sergii per Pontem
- Capitolium, Umbilicum per Arcum.
- Sancti Hadriani. Equus Con.
- Sancti Cyriaci, et Thermae Constantini. Forum Ro.
- Forma Claudiana
- Item Thermae Diocletiani
- Sanctae Agathae
- Sancti Vitalis
- [Col. 0365B] Sanctae Pudentianae
- Sancti Laurentii in Formonso, ubi assatus est.
- Monasterium S. Agathae.
- [Col. 0365C] Molinae. Transtiberinam regionem ex porta Aurelia pervadit, ut per pontem Senatorium, sive etiam per Cestium ad Forum pertingat, et progrediatur ad viam Praenestinam. Molinae primum spectantur, sive in Monte Aureo, per aquam Trajanam versatiles, de quibus Fabrettus de Aq. et Aquaeduct. num. 247, ex Procopio, τούτου δὲ, etc.: «E regione Transtiberim magnus collis eminet, ibique omnes molitrinae jam inde olim exstructae sunt; quippe magna aquae vis, per alveum structilem ad collis verticem deducta, inde vehementi cum impetu in declive labitur;» sive fluviatiles, quas necessitate dictante Belisarius adinvenit, incisis videlicet per [Col. 0365D] Gothos in Urbis obsidione aquaeductibus, ubi Fabrettus ibidem memorat num. 348 et 350, ex Procopio ita describens: «Pro ponte ( sub Janiculo ) aptatis funibus, et ab utraque fluminis ripa validissime extensis, binos lembos colligavit, bipedali inter utrumque relicto spatio, qua majori impetu e pontis fornice aqua decurrebat; tum duabus molis utrique lembo impositis, in medio machinam, qua molae volvi possent suspendit. Alios continenter lembos ad eorum rationem qui pone erant, connexuit, ac machinas eodem modo immisit; quae omnes ordine profluentis aquae vi circumactae, appositas sibi molas ciebant, et quantum Urbi opus erat molebant.» Molinae, [Col. 0365D] Mica aurea. Micam auream Sextus Rufus collocat regione secunda inter mansiones Albanas et Armamentarium. Diversa itaque fuit Mica Aurea, de qua noster Anonymus in hac regione XIV Transtiberina adhuc gradiens ex monte Aureo ad S. Chrysogonum. Micam, de qua Martialis lib. II, ep. 59. [Col. 0366A] coenationem esse observavit Nardinus, unde Poeta prospici ait tholum Caesareum: Auream dictam putat ab ornatus elegantia, eoque nomine interpretatur esse unum ex coenaculis Domitiani. At mihi reputanti animo Martialem celebrare lib. IV, ep. 64, villam alterius Martialis in Janiculo positam, quam luculenter describit illis versibus:Mica vocor; quid sim cernis; coenatio parva;Ex me Caesareum prospicis ecce tholum.subit cogitatio de Mica Aurea hic memorata ita sentiendi, ut coenaculum fuerit in monte Aureo sive Janiculo, vel a montis nomine dictum Mica Aurea, vel ad exemplum illius coenationis Augustae, quam Nardinus Auream ab elegantia cultus credidit eamdem in secunda regione a Rufo collocatam. Mica aurea, [Col. 0366A] Sanctae Mariae. Transtiberim: unde ad S. [Col. 0366B] Chrysogonum progressus, per pontem (Cestium, sive per Senatorium, aut etiam per Sublicium) tendit per arcum (Jani fortasse quadrifrontis, spectabilem apud S. Georgii diaconiam, et arcum Argentariorum) ad Palatinum, et ad sanctum Theodorum. Ibi sancta Maria Antiqua, et reliqua aedificia, jam explicata in sectionibus superioribus. Sanctae MariaeTulli jugera pauca MartialisLongo Janiculi jugo recumbunt, etc.
- Sancti Chrysogoni, et Sanctae Caeciliae
- Palatinus. Ad Sanctum Theodorum
- Sancta Maria antiqua
- Sancti Cosmae, et Damiani
- Palatium Trajani
- Monasterium S. Agathae SUBURA
- Sancti Laurentii in Formonso Sancti Vitalis
- Sancta Pudentiana, et Sancta Euphemia
- [Col. 0366B] Palatium Pilati. Nisi hoc nomen vulgari somnio tribuendum sit, quale nostra aetate confingunt inepti quique e plebe, Pilati palatium similiter appellantes, citra ullius scriptoris testimonium, aedes ad pontem Senatorium superstites prope S. Mariae Aegyptiacae, quas olim inhabitatas ferunt a Nicolao Laurentii filio; crederem libenter thermas, et palatium Novati, conversas fuisse ab Anonymo nostro, vel ab ejus descriptore saeculi octavi vel noni in Palatium Pilati. Palatium Pilati, Sancta Maria Major
- Sanctus Vitus. Nympheum
- Sancta Biviana
- [Col. 0365C] Forma Claudiana
- In Via Praenestina, foris Murum, Forma Claudiana.
Appendix
[Col. 0367A] Cum hocce opusculo septimi, vel octavi saeculi itinera intra Urbem descripta sint per quatuordecim istius regiones quarto ante ipsum saeculo a Rufo, et a Victore descriptas, placuit editoribus Analectorum illi praefigere titulum Descriptio regionum Urbis. Propterea censuimus nonnihil prodesse ad illustrandum Anastasium, et Vitas, ubi regiones Urbis praesepe indicantur.
Verum regiones Anastasio, et bibliothecariis recensitae, sunt septem illae; quandoque occurrentes etiam in libris Ritualibus ordinis Romani, in quas summi pontifices redegerunt vetustas quatuordecim, ab Augusto constitutas, et in antiquis lapidibus singillatim enumeratas, praecipue vero in Capitolino marmore sub Adriano apud Gruterum edito fol. 248, [Col. 0367B] n. 8, quarum in locum successerunt paulo diversa circumscriptione quatuordecim regiones Urbis hodie dictae Rioni. Videmur itaque Vitarum expositioni, et lectorum commodo felicius consulturi, si praeter viarum indicia, proponamus per brevem indicationem tum regionum quatuordecim ab Augusto positarum et sub Theodosio principe per Victorem, et Rufum descriptarum per potiora aedificia in iisdem inclusa; tum septem ecclesiasticarum (ut vocant) quas pontifices nostri totidem diaconis administrandas concrediderunt, nec non subdiaconis, ac notariis, ad acta martyrum scribenda et colligenda. Utraeque nitidius perciperentur, si delinearentur in Tabula una cum indiciis viarum, addita etiam parte agri suburbani, quae commonstraret coemeteria Martyrum [Col. 0367C] potiora intra secundum aut tertium lapidem ab Urbis moenibus. Id vero praestare facili negotio quis poterit, si unica figura complectatur unam apud Nardinum incisam in fine libri primi, et duas, vel tres a Fabretto delineatas in opusculo erudito de Aquis et aquaeductibus. Numeris 1, 238 et 248. A Nardiniana colliget regiones quatuordecim civiles. A Fabrettianis mutuabitur vias, et agri Romani suburbani mensuras diligentissime ab eo captas, et incisas: unde coemeteriorum loca per vias singulas assignare, [adhibitis etiam Bosio, Aringhio, de Roma subterranea, et Boldetto de Observationibus ad Coemeteria], non erit arduum. Si per typographum licuerit, tabulam topographicam curabimus Prolegomenis in fine apponendam. Interim ex Nardino indicatis [Col. 0367D] quatuordecim regionibus civilibus Augusti decreto definitis, et figura ab ipso delineata utemur pag. 50, nonnihil tamen corrigenda ex Fabretto in regione prima, propter situm veteris portae Capenae, a Fabretto verius indicatum sub hortis Matthaeiorum. Ejusdem etiam Nardini sententiam de septem ecclesiasticis regionibus Latine reddemus, quam probari [Col. 0368A] maxime doctissimis viris intelligimus, praesertim Mabillonio in Commentario ad Ordinem Romanum ita scribenti pag. 18:
«Explorata est Urbis divisio in septem regiones ecclesiasticas, cum ex Augusti decreto in quatuordecim fuisset distributa: sed longe obscurior est, quae tamen longe posterior fuit, divisio illa ecclesiastica, utpote modo obsoleta, quam civilis, hactenus retenta. Omnium optime Nardinus situm, ac limites cujusque regionis ecclesiasticae assignavit ex Anastasio, qui montem Aventinum in prima, in secunda viam Mamertinam, basilicam S. Laurentii super sanctum Clementem in tertia, et caput Tauri in quinta collocat. Alias designat idem auctor ex conjectura. His adde in regione quarta titulum Vestinae, [Col. 0368B] ex veteri inscriptione, quae legitur in Romae subterraneae tomo II, seu lib. IV, cap. 25, ubi laudatur Abundantius, acolythus reg. quartae tt. Vestinae. Qui titulus SS. Gervasii, et Protasii, seu sancti Vitalis postea appellatus.»
Nardini sententiam igitur de regionibus ecclesiasticis, quam cap. 4, libri secundi perscripsit, ita reddam. Praemonet Augusto placuisse numerum regionum Urbis, qui quaternarium non excedebat ex antiqua partitione, commodioris regiminis causa ad quatuordecim augere, quarum fines ex recensitis per Victorem, et Rufum, et Notitiam Imperii aedificiis ac locis illustrioribus hodie etiam cognitis, conatus est ipse nobis exhibere punctuatis lineis in figura pag. 50. Tum subdit:
[Col. 0368C] Major difficultas subest (finium regionibus assignandorum) per tempora primitivae Ecclesiae, quando regiones distributae fuerunt per pontifices (nostros) notariis, ac diaconis: De Clemente I scribit Anastasius: Septem notarios instituit, quibus regiones divisit, ut gesta martyrum, etc. Ubi cum agatur de quatuordecim antiquis regionibus distributis intra septem notarios, credibile est, duabus regionibus singulos notarios praeposuisse Clementem (plures quippe non requirebat in singulis exiguus numerus Christianorum, qui erat per Urbem ferme aequabiliter dispertitus); aut pro modo majoris numeri, vel minoris, et in unaquaque regione diversi, a beato Clemente regionem alicui unam, alteri duas, vel tres fuisse assignatas. Idem Anastasius prodidit de Evaristo, [Col. 0368D] septem diaconos fuisse ab eo constitutos: quibus Fabianus regens Ecclesiam circa annum Christi 238 divisit quatuordecim regiones urbanas. Regiones urbanas septem diaconibus divisit, septem quoque subdiaconos creavit, qui septem notariis imminerent, etc. Hucusque, licet notarii, ac diaconi dicantur septem tantummodo; attamen regiones apparent totidem [Col. 0369A] atque eaedem fuisse apud Christianos, quae apud ethnicos habebantur, neque leguntur imminutae a numero bissepteno. Quare Ciaconius fallitur in Vita Hygini ita perscribens: «Ad promovendam religionem Christi, praedicationem, baptismum, et eucharistiam administrandam septem primum diaconi, septem regionibus praefecti, quae solae ex quatuordecim ab incendio Neronis salvae et incolumes evaserunt, attestante Tacito, qui ait: In regiones quatuordecim Roma dividitur, quarum quatuor integrae manebant, tres solo tenus dejectae, septem reliquis pauca tectorum vestigia supererant lacera et semiusta. » Nam neque Tacitus affirmat solas septem mansisse habitatas, sed tantum asseverat quatuor intactas, tres destructas septemque partim laceras inde spectatas: [Col. 0369B] neque post incendium minus culta, et habitatoribus frequens Roma fuit, quam antea fuisset, asserente Tacito restitutam fuisse, ac refectam elegantiorem. Colligitur etiam ex inscriptione in Capitolinis conservatorum aedibus asservata, Urbem in quatuordecim regiones peraeque divisam etiam aetate Adriani; quae talis est qualem Panvinius, et Gruterus referunt, licet Nardini editio variet.
IMP. CAESARI DIVI TRAIANI PARTHICI. FIL. DIVI NERVAE NEPOTI TRAIANO HADRIANO TRIBVNIC. POTESTAT. XX. MP. II. COS III. P. P. MAGISTRI VICORVM VRBIS REGIONVM XIIII.
[Col. 0369C] Praeterea tradit Anastasius, a S. Clemente distributas fuisse notariis regiones quatuordecim, non vero septem.
Ad id, plura post saecula, quibus Romano imperio incrementum nullum accesserat, et in Urbe Roma incolarum numerus valde imminutus fuerat post orientalis imperii caput Constantinopolim aedificatam, Victor descripsit non solas septem regiones ab incendio Neroniano superstites, sed veterum quatuordecim numerum universum. Assentior quidem inter Christianos postea obtinuisse, ut regiones dicerentur septem. Quod si in Vita B. Caii Anastasius scribit, eas pariter fuisse divisas: Hic regiones divisit diaconibus; et si in concilio Romano secundo, [Col. 0369D] actione secunda, legitur de sancto Silvestro: Fecit septem regiones, et diaconibus divisit; necesse est colligere, antiquas illas quatuordecim a pluribus pontificibus varie fuisse divisas, quandoque notariis, aliquando diaconis distributas, id est unam prae altera modo ampliorem, modo angustiorem, prout Christianae professionis hominibus abundaret magis, aut destitueretur: donec sublatis persecutionibus B. Silvester ad septem non ultra mutabiles eas redegit. In Vita Simplicii papae circa annum Domini 464, Anastasius ita perscribit: «Hic constituit ad S. Petrum apostolum, et ad sanctum Paulum apostolum, et ad sanctum Laurentium martyrem hebdomadas, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum. Regionem tertiam ad sanctum Laurentium: [Col. 0370A] regionem primam ad S. Paulum. Regionem sextam et septimam ad sanctum Petrum, etc. Sed hebdomadarii isti pro quatuor regionibus constituti, cum septem essent, quod alias tres regiones Heruli occuparent, qui catholicae Ecclesiae minime communicarent, ut pote qui secta essent haeretici Ariani;» ubi de septem tantummodo regionibus fit sermo. Haud facile adducar, ut credam, fuisse a B. Silvestro septem novas regiones inductas, nulla antiquarum ratione habita: eum nulla subesset causa cur Christiani, contra Urbis consuetudinem, difficile id negotium tentarent. Id potius crediderim tractu temporis evenisse, ut duae proximae regiones uni concreditae ad procurandum in unam veluti coalescerent, et S. Silvestro decernente ita imposterum [Col. 0370B] servari, haberentur inde perpetuo tanquam septenae.
Quaenam vero fuerint hae septem jugatae regiones, nemo nobis edisserit, neque facile quis explicuerit. Attamen id tentare gradatim placet. Primo enim facem nobis praeferunt recitata verba Anastasii. Cum basilicae B. Pauli addicta sit a S. Simplicio regio prima ethnica portae Capenae, tractus nempe excurrens extra Urbem usque ad ecclesiam S. Sebastiani foris muros, et eidem basilicae proximus; Regio decima tertia Aventinensis ipsi basilicae proximior ratione viciniae conjuganda fuisse videtur prae caeteris cum illa prima: quam conjugationem non probabilem modo, sed certam reddit idem Anastasius in Vita Eugenii haec perscribens: Eugenius natione Romanus de regione prima Aventinense. Confirmatur [Col. 0370C] ex epistola 19 libri XII S. Gregorii Magni: Praecipimus, ut hortum quemdam Politani presbyteri, positum in regione prima ante gradus S. Sabinae, excusatione postposita, etc.
Alia verba Anastasii in Simplicio, Regionem tertiam ad sanctum Laurentium, ostendunt pari facilitate tertiae regioni (ethnicis dictae Isidis et Sarapidis, extensae vero supra Esquilias, ex eo circiter loco ubi hodie consistunt ecclesiae S. Petri ad Vincula, et SS. Silvestri et Martini de Montibus dicti, ad aliam crepidinem Coelii, ubi SS. Petri et Marcellini titulus erectus est, includenti quidquid in declivi parte collium jacet inter S. Clementis titulum, Amphitheatrum Flavium, et Suburam), tertiae, inquam, huic regioni ostendunt copulatam fuisse quintam, complexam [Col. 0370D] reliquas Esquiliarum partes cum colle Viminali; cum regio nulla esset proximior ecclesiae S. Laurentii extra muros. Confirmatur ista conjunctio ex epistola 58 lib. II S. Gregorii papae, in qua domus Merulana, ubi hodie titulus S. Matthaei visitur ad fines quintae referatur ad regionem tertiam: Quia igitur ecclesiam positam juxta domum Merulanam regione tertia. Suffragatur etiam Anastasius in Adriano, dicens ecclesiam S. Clementis in ruinis esse positam regionis tertiae: Titulum vero beati Clementis, quod etiam casurum erat, et in ruinis positum Regionis tertiae, quae scilicet ecclesia est in extremo margine secundae, sed tertiae subest, circa quam hujus ruinae cadere potuerunt. Evidentius tamen [Col. 0371A] percipitur ex eodem Anastasio in Vita Stephani III: Restauravit basilicam S. Laurentii super S. Clementem regione tertia. Nulla pariter difficultas impedit quominus assequamur quartam, si perpendamus verba S. Gregorii in 5 epistola secundi libri. Quatenus domum positam in hac urbe regione quarta, juxta locum qui appellatur Gallinas albas; locum scilicet a Rufo, et a Victore recensitum in sexta regione dicta Alta semita, in Quirinali posita, et adhaerenti quartae ad templum Pacis, extensae vero a loco nunc dicto li Pantani ad Suburam recentiorum. Duae vero, quas Anastasius indicat proximas fuisse basilicae Vaticanae in Vita Simplicii, nempe sextam, et septimam, quaenam fuerint, manifestum esse videtur; cum nulla pars Urbis (si Transtiberinam excipias) [Col. 0371B] conjuncta magis affinitate loci quam planities campi, antiquitus divisa duas in regiones, nempe in septimam, quae via Lata dicitur, et nonam, cui nomen inditum Circus Flaminius: quibus ita jugatis ecclesiasticae regionis septimae appellatio, ut arbitror, tributa fuit. Sextae autem nomen [cum sexta ethnicorum quartae conjuncta jam dicta sit] oportet tributum fuisse regioni quartaedecimae Transtiberinae, in qua S. Petri ecclesia consurgit. Huic nulla ex aliis Urbanis regionibus uniri facile potuit; Tiberino fluvio a caeteris omnibus eam longe separante; et cum illa amplitudine sua satis occupet notarium proprium, et diaconum. Supersunt e Christianis regionibus dua, secunda, et quinta; et ex quatuordecim ethnicis quinque, nempe secunda, octava, decima, [Col. 0371C] undecima et duodecima. Ad secundam Christianam pertinuisse etiam octavam ethnicorum, dictam Forum Romanum, ostendit Anastasius; dum Zacharias declarat S. Georgii diaconiam dictam in Velabro, loco scilicet ad octavam Veterum pertinente, recenseri in secunda: In venerabili diaconia nominis [S. Georgii] sita in hac Romana civitate regione secunda ad Velum aureum. Ita etiam in Vita Anastasii ait: Hic fecit basilicam, quae dicitur Crescentiana, in regione secunda in via Mamertina in urbe Roma: quam viam ferme evidenter constat fuisse prope carcerem sub Capitolio dictum Mamertinum in regione Fori Romani: et rationabile videtur asserere conjunctam fuisse cum octava regione undecimam, nuncupatam Circi Maximi, aut saltem illius partem [Col. 0371D] longiori simul et angustiori tractu juxta Tiberim excurrentem. Secundae nomen fortasse obtinuit ex eo quod primae adhaereret sub Aventino. Mihi vero non opponantur Acta S. Martinae, ubi ecclesia illa dicitur regionis sextae; nam via Mamertina, et diaconia S. Georgii ad Velum aureum dicuntur ab Anastasio spectare ad regionem secundam; eodemque teste Simplicius ponit regionem sextam proximam basilicae S. Petri: quae omnia comprobant mendose descriptum fuisse numerum in Actis S. Martinae ab amanuensi, qui loco unitatis I substituit quinarum V, et ex regione II fecit VI. Quinta denique regio ecclesiasticae partitionis quaenam alia fuerit, nisi decima Veterum dicta Palatium, aut secunda, cui nomen [Col. 0372A] Coelimontana, aut duodecima, appellata Piscina Publica? Ex Bibliothecario in Anastasio II apparet cognomentum Thauma ad eam pertinere, nec non aliud nomen Caput Tauri: Anastasius [inquit] natione Romanus ex patre Petro de regione quinta Tauma Caput Tauri: de qua etiam prius dixerat in Alexandro: Natione Romanus ex patre Alexandro de regione caput Tauri. Utrumque nomen exhibet nobis decimam. Nam Thauma [quod Latine est admirandum ] vix cuipiam dignius aptari potest quam Palatio Augustorum, quod maximam regionis partem complectebatur: et Caput Tauri, vel fuit peculiaris ille vicus Palatini collis dictus Capita Bubula, aut pars imminens Foro Boario, ab aeneo Tauro nomen fortasse adepta. Decimae vero necessarium est secundam [Col. 0372B] fuisse conjunctam, cui nomen Coelimontanae fuit, nec non fortasse duodecimam illi subjacentem perbrevi gyro: nisi haec copularetur cum prima, portam Capenam, et Aventinum includente. Haec fuerant ex meis conjecturis exponenda de septem regionibus ecclesiasticis urbis Romae. Hactenus Nardinum audivimus: qui cum Martinellum sequi in pluribus fateatur, necesse nobis est ejusdem caput 4 Romae sacrae, aut partem transcribere quod supradictarum partitionum elenchus erit, et breviarium.
«Ex instituto, inquit, pauca de sacrae Urbis regionibus explicabimus. Gentilium Romanorum Urbem ab Augusto Caesare in regiones quatuordecim fuisse divisam, refert Suetonius cap. 30. Eamdem in Neroniano incendio majori ex parte arsisse scribit Tacitus [Col. 0372C] his verbis: In regiones quatuordecim Roma dividitur, quarum quatuor integrae manebant; tres solo tenus dejectae: septem reliquis pauca tectorum vestigia supererant, lacera et semiusta. Et licet eamdem decimo Neronis anno suis resurrexisse e flammis historici testentur, nihilominus scriptores sacri de septem regionibus tantum verba faciunt, quod duabus forsan simul junctis, per has a ministris Ecclesiae Romanae sua munia exerceri pontifices decreverint, ut infra dicemus. Has sic ab Anastasio Bibliothecario recensitas invenimus.
- «Regio I Aventinensis in Eugenio I pontifice, et in Simplicio I.
- Regio II in qua Via Mamurtina in Anastasio I pontifice: et diaconia S. Georgii ad Velum aureum, [Col. 0372D] in Zaccharia I.
- Regio III notatur in Simplicio I. In hac sita est basilica S. Laurentii, in Stephano III. Titulus S. Clementis, ibidem, et in Adriano I.
- Regio IV in qua ex patre Sergio natus fuit Sergius II pontifex.
- Regio V, Tauma Caput Tauri, in Alexandro I et Anastasio II.
- Regio VI in Simplicio papa. In ea templum S. Martinae, et arcus Triumphalis Septimii Severii, ut in Actis dictae sanctae.
- Regio VII in eodem.
In has igitur regiones, tanquam in majora membra, pontifices urbem, ni fallimur, diviserunt: [Col. 0373A] et cuique regioni notarii, subdiaconi, diaconi, presbyteri, qui alio nomine vocantur episcopi, et defensores ordinati sunt.»
His ita ex Martinello ac Nardino observatis, obscura esse non potest regionum ecclesiasticarum partitio, quae ad illustrandum Anastasium debuit praemitti. Subdit Nardinus in fine capitis quarti regionibus quatuordecim in Urbe nunc vigentibus nihil esse commune cum totidem ab Augusto constitutis: et recentes has referri oportere ad ea infausta tempora, quibus Romanus populus factiosorum ambitu, ac perduellium tumultu excitatus legitimum pontificis maximi dominatum excutere, et consulare nomen, ac senatorium invehere cum quadam reipublicae popularis specie tentavit. Fuerit necne recentiorum [Col. 0373B] regionum epocha ad ea tempora referenda, parum refert ad Anastasii textum explicandum, qui multo ante absolvitur. Reticere tamen non debeo, quatuordecim regionum civilium numerum, et situm undecimo etiam Christi saeculo praeservatum, et signatum in Actis publicis. Nam inter caetera documenta legitur fol. 539 in regesto Archivi Farfensis, saepe memorato in notis ad opuscula XII, XIII, XIV, traditio domorum publicis tabulis peracta a clero diaconiae sancti Eustachii anno Quinto Benedicti (VII) summi pontificis, Henrici vero (II) imperatoris tertio per indictionem XV, mense Januarii 23 (hoc est anno Christi 1017), quae domus indicantur positae Romae regione nona in scorticlari inter Thermas Alexandrinas, et inter hos fines, ab uno latere tenentem Benedictum [Col. 0373C] presbyterum, qui est hujus nostrae diaconiae sancti Eustachii, et oratorium Salvatoris, etc. Regio igitur nona tunc signabatur [quae nunc dicitur [Col. 0374A] S. Eustachii] et in ea sitae una cum diaconia supradicta Thermae Alexandrinae, et oratorium Salvatoris, quae omnia hodieque supersunt.
Illud quoque ex Martinello tenendum est, Regiones dici minus proprie apud ecclesiasticos auctores etiam minora Urbis membra, seu vicos, olim appellatos ab eorumdem parte insigniori, ut AVENTINENSIS, COELII MONTIS, FELLONIA, PIRI, VIAE LATAE, MERULANA, PATRICII, et PORTAE METODII: vel ab aliquo ejusdem vici aedificio insigni, ut COLOSSEI, NAVMACHIAE, AD DVOS ADAMANTES, CAPVT TAVRI, THAVMA, et ORTHEA; itemque GALLINAE ALBAE. Aliquando ab ecclesiis in vico sitis regio nomen accepit, ut S. THEODORI, S. ADRIANI. Tandem regionem BIBARETICAM [Col. 0374B] repertam a se dicit in quodam epitaphio etiamnum superstite ad S. Laurentii extra muros, ad quam regionem referri ait monasterium S. Andreae retro basilicam duodecim Apostolorum. Hanc pariter regionem, hodie dictam Montium a Vivario appellatum puto, insigni aedificio, et parte Castri Praetorii. Nam a quinto et sexto saeculo centenae inscriptiones, et membranae veterum codicum nos docent, perscriptum fuisse BIBARIVM quod erat VIVARIVM pronuntiandum, a Gothis corrupta voce, non secus atque in Hispania praestiterunt. Ne igitur tot nomina ejusdem regionis implexum reddant Anastasii textum, haec addenda censuimus ex laudatis auctoribus breviter colligentes, per hactenus deductas observationes ita pariari septem ecclesiasticas [Col. 0374C] regiones cum bis septenis ab Augusto designatis in urbe Roma, uti sequens tabella docet.
Nomina ecclesiasticarum regionum Urbis.
Regiones Augusti veteres eisdem ecclesiasticis respondentes.
Regio prima.
Regio I.
Porta Capena
Regio XIII.
Aventinus
Regio secunda
Regio II.
Coeli montium
Regio VIII.
Forum Romanum
Regio tertia
Regio XI.
Circus Maximus
Regio III.
Isis et Serapis
Regio quarta.
Regio V.
Esquilina
Regio IIII.
Via Sacra
Regio quinta.
Regio VI.
Alta semita
Regio X.
Palatium
Regio sexta
Regio XII.
Piscina publica
Regio XIIII.
Transtiberim
Regio septima
Regio VII.
Via Lata
Regio VIIII.
Circus Flaminius
Descriptio coemeteriorum SS. Martyrum
[Col. 0378A] Nullas propemodum notas huic opusculo esse adhibendas dixi; cum satis aperta sint tum ea quae Willelmus contendit enumerare, tum vitiosa scribendi ratio, quae pro illius saeculi imperitia obrepserat in aliquot nomina, nostra in editione idcirco retenta, ut ad verbum redderemus textum exemplaris unde opusculum petebatur. Ejusmodi vero sunt, quae rerum intelligentiam non turbent: veluti cum porta et via Flaminea pro Flaminia scribitur, Assenarica pro Asinaria, Metrosa loco Metroviae, seu Metroniae, martyr Xenon qui Zenon erat appellandus, seu Zeno, etc. His igitur leviusculis erratis praetermissis, unum et alterum locum declarandum duxi. Prior est in prima porta Cornelia, et via Cornelia. Viam Corneliam agnoscimus cum Panvinio ex Victore, [Col. 0378B] quam ex vetustis inscriptionibus arguimus sitam fuisse inter viam Triumphalem, et duas Aurelias [veterem et novam]. Panvinius, pag. 118: Viam Corneliam, cujus non nisi in marmoreis inscriptionibus, et apud P. Victorem mentionem exstare vidi, mediam inter Aurelias, et Triumphalem hac regione fuisse ex his inscriptionibus conjicio. C. SALLIO ARISTAENETO C. V. SEPTEM VIRO. EPVLONVM SODALI. AVGVSTALI. IVRIDICO. PER. PICENVM, ET APVLIAM CVRATORI. VIARVM. AVRELIAE. CORNELIAE. TRIVMPHALIS etc. C. POPILLIO. C. F. QVIR. CAROPEDONI. COS. VII. VIRO EPVLON. [Col. 0378C] SODALI. HADRIANALI. LEGATO IMP. CAESARIS. ANTONINI. AVG. PH. PROPR. GERMANIAE. SVPER. ET EXERCITVS. IN EA. TENDENTIS. CVRATOR. OPER. PVBLICOR. PRAEF. AERAR. SATVR. CVRATORI. VIAR. AVRELIAE. VETERIS. ET NOVAE. CORNELIAE. ET. TRIUMPHALIS etc. Easdem inscriptiones Gruterus quoque retulit, hanc fol. 457, n. 6, illam fol. 465, in duplici basi sculptam, Asculanorum unam, Anconitanorum alteram, numeris 5 et 6 distinctam; et in singulis pari ordine recensentur viae Aurelia, Cornelia, Triumphalis. De porta autem Cornelia cum sit altum silentium apud Victorem, et reliquos ante ipsum scriptores, nec in lapidibus adhuc repertis nominetur; colligere possumus, viciniam viae transtulisse serius id nominis etiam in portam, ad eam ex Urbe perducentem: praesertim si via Cornelia eam denominationem [Col. 0378D] tantum accepit ex altero ab urbe milliario, ubi Aurelia nova bifariam dividebatur, uti ex Tabulis Fabrettianis paulo infra spectabitur. Dubium excitabatur ab eruditis scriptoribus antiquitatum Romanarum de via Cornelia, num esset constituenda inter Aureliam et Portuensem; an potius inter Aureliam ac Triumphalem. Malebant nonnulli hoc secundum, et colligebant ex ordine viis eisdem constanter attributo per inscriptiones paulo ante productas. Alii praeferebant primum illud assertum, secuti auctoritatem Bosii et Aringhii Romae subterr. lib. II, cap. 11, n. 8, quibus visum fuit, id cohaerere proximius cum Actis SS. martyrum; Acta ab his auctoribus in medium prolata esse arbitror illa, quae ipsi exhibent capite sexto decimo ejusdem libri, nempe sanctarum virginum et martyrum Rufinae, ac Secundae, necnon aliorum martyrum Marii, Marthae, Audifacis, et Abacum: quos eadem Acta asseverant pro Christo necatos fuisse via Cornelia milliario decimo tertio, in fundo [Col. 0379A] cata Bassi, ubi et Massa Candida, et Sylva Candida, per pontifices attributa Cardinali episcopo Portuensi suadent memoratis auctoribus, ut viam Corneliam dirigant inter Aureliam et Portuensem. Verum si Acta laudata considerentur attente, et loca Massae ac Sylvae Candidae una cum praediis proximis, sanctae Rufinae nomine idcirco donatis, quod hodieque retinent, insimul comparentur, praesertim in emendatioribus Tabulis Chorographicis agri Romani, quas edidit tum Fabrettus V. C. ejusdemque agri ac caeterarum urbis antiquitatum ex diligentissimo vestigatore peritissimus judex omnium sententia habitus, in libro de Aquaeductibus, tum in iis quas in amplioris mappae figura accurate admodum incidi curavit ex praestantium antiquariorum suffragio Dominicus de Rubeis; haec, inquam, omnia si conferantur, nemo non intelliget perspicue, Corneliam viam ex Aureliae bivio ad Tabernam dictam del Pidocchio prope vineam Carpineam altero ab Urbe lapide juxta ductus aquae [Col. 0379B] Trajanae Sabatinae, seu Braccianensis, a Paulo V restitutore dictae Aqua Paola, dextrorsum flectere versus Triumphalem, ac dirigi ad agrum Caeretanum; sed ita proximam progredi viae Aureliae, ut eadem Arenaria, et Martyria, ac coemeteria utrique Viae aptari et assignari possint, Corneliae scilicet, atque Aureliae non secus ac in Actis SS. Eusebii, et sociorum, productis ab Aringhio lib. II, cap. 15, n. 3, sepulti dicantur beati martyres non longe ab urbe Roma milliario sexto in Arenario inter viam Aureliam et Triumphalem Consulatur Fabretti Tabula, inserta libro de Aquaeductibus post numerum 283, in fine dissertationis secundae. Constabit, ex porta Aurelia Procopii, quam Willelmus vocat Corneliam, et S. Petri, per vallem adhaerentem basilicae Vaticanae a Fornacibus appellatam, perduci viam Aureliam Novam (assurgentem ad colles occidentales post basilicam S. Petri), perduci, inquam, viam Aureliam novam ad vestigia veteris viae, cujus portio adhuc visitur constrata silice inter vineam [Col. 0379C] Carpineam et Castellum Aquae Paulae in vinea Burana; et ad Tabernam del Pidocchio Aureliam novam dividi in bivium, cujus bivii dexterior pars Triumphali et Cassiae tantisper accedens accipit nomen viae Corneliae, sinistra vero retinet nomen Aureliae novae, donec progressu facto per fundum del Porcareccio juxta Tabulam Dominici de Rubeis pertingat ad praedium S. Rufinae hodieque dictum, dextrorsum se extendens versus viam Corneliam, et sinistrorsum ad Sylvam Candidam, tredecim milliaribus ab urbe dissitam prope Lorium dirutum: inde vero Aurelia Nova versus veterem sinistrorsum sinuata eidem veteri Aureliae, jungitur versus fundum della Bottaccia tribus circiter milliariis dissitum a S. Rufina, et a Porcareccio, ubi Aurelia nova parum disjungebatur a Cornelia, dextrorsum tendente versus Caere. Idem Fabrettus numero 100 laudati operis de Aquaeductibus promiserat fore, ut Deo dante haec plenius exponeret in opere jam tum promisso De [Col. 0379D] Agro suburbano, et suburbicario: cujus desiderio cum eruditi teneantur, poscunt ab haeredibus viri clarissimi, et optime de litteris meriti, ut producatur in publicam lucem, si forte contingat id reperiri inter scripta ejusdem inedita. Ex hisce igitur Actis martyrum, a Bosio, Severano, et Aringhio productis, SS. Rufinae, ac Secundae, nec non SS. Marii, Marthae, Audifax, et Abacum, si ea comparentur cum Tabulis Agri Romani, et cum scriptis editis ab eruditissimo nostrae aetatis viro Fabretto, omnium diligentissime versato atque intento in perlustranda regione suburbicaria, videtur mihi confirmari positus viae Corneliae, a vetustis inscriptionibus indicatus medio loco inter viam Triumphalem, et Aurelias duas, veterem ac novam, nec non indicatio martyrii ac coemeterii sanctorum hic descriptorum apte designari: quod etiam apparebit ex adnotationibus proximis ad Willelmi textum de porta, et via Aurelia. [Col. 0380A] Quartadecima porta, et via Aurelia, quae modo sancti Pancratii dicitur, etc. Et in quinta sanctus Basilides. Duodecimo intra Urbem milliario in monte Caelio sancti Joannes, et Paulus. In hoc textu Willelmi interpunctio manifeste vitiata turbat sensum ac topographiam. Sed parata est restitutio genuinae lectionis, quam crasso admodum errore subvertit editio Francofurdensis, vel codex unde ista desumpta fuit. Mens erat scriptoris, a porta Aurelia per viam cognominem procedentis ad agrum Romanum, enumerare post quatuor ecclesias viciniores etiam quintam ex praecipuis, quae in progressu viae Aureliae occurrunt, et memoria, aut coemeteriis martyrum, eorumve reliquiis decorantur. Quare prioribus quatuor recensitis subdit: et in quinta sanctus Basilides duodecimo extra Urbem (seu infra Urbem, ut aetas illa ferebat) milliario. Completa recensione portarum, et viarum extra Urbem coemeteriis insignium, transibat ad enumeranda sanctuaria, ut ipse nominat, [Col. 0380B] Romana intra ambitum murorum, et pomoerium Urbis posita. Quare novam periodum constituunt illa verba In monte Caelio sunt martyres Joannes, et Paulus in sua domo, quae facta est ecclesia post eorum martyrium, etc., quae verba male incluserat textus periodo praecedenti: neque enim mons Coelius, et titulus SS. Joannis et Pauli, ad Clivum Scauri erectus, et umbilicum Urbis propemodum attingens, indicari unquam potest duodecimo intra Urbem milliario. Constat etiam, lectionem sola interpunctione suo loco restituta integre reparari, si observetur distantia coemeterii S. Basilidis via Aurelia, quam Beda, et Ado suis in Martyrologiis recensent milliario tertiodecimo ab Urbe, uti observarunt laudati auctores Romae subterraneae, eadem testimonia referentes lib. II, cap. 15, n. 5. Enumerant hi cum Beda Basilides duos, martyrio affectos via Aurelia: Basilidem sub Aureliano, cujus natalis dies celebratur IV Idus Junii, cum sociis Tripode, Mandale, atque aliis viginti, [Col. 0380C] et Basilidem alterum, cum Cyrino, Nabore, et Nazario coronatum in persecutione Diocletiani pridie Idus Junii. Secundi hujus Basilidis, ac sociorum passio consignatur quinto ab Urbe lapide, ita scribente Beda: Romae via Aurelia milliario quinto passio SS. Martyrum Basilidis, Cyrini, Naboris, Nazarii: quorum Naborem et Nazarium simul cum Gorgonio martyre transtulit a Roma in Galliam Grodegandus Metensis episcopus, permittente Paulo papa Romano, anno Dominicae Incarnationis 765, etc., cui astipulantur martyrologia Rhebani et Notkeri, aliique scriptores. Prioris vero Basilidis, et sociorum natalem diem, et locum certaminis ita referunt iidem Beda, et Ado ad IV Idus Junii. Romae via Aurelia tertiodecimo natalis sanctorum Basilidis, Tripodis, et Mandalis sub Aureliano imperatore Platone praeside, et aliorum viginti martyrum. Pari ab Urbe distantia in proxima via Cornelia excavatum legimus Arenarium, ubi decollati et conditi sunt Marius, Audifax, [Col. 0380D] et Abacum, ut ex codicibus eorumdem Acta exprimentibus, Lateranensi, Vaticano, et S. Caeciliae, adnotant saepe laudati Bosius, Severanus, et Aringhus lib. II, cap. 16, n. 7. Via Cornelia milliario tertio decimo ad Nymphas cata Bassi. Ubi vero quaerendus sit locus ad Nymphas cata Bassi, addiscimus ex Tabulis archivi basilicae Vaticanae; quas cum inspexis set Grimaldus, reperit in donationibus S. Leonis Quarti, latifundium Catabassi situm esse in castro dicto Bucceia, teste Martinello in sua Roma sacra pag. 327: Nympha, inquit, Catabassi erat castrum Bucceiae a S. Leone quarto monasterio Sancti Martini, spectanti ad basilicam Vaticanam, donati, quod hodie opulentum est praedium rubrorum terrae 750, ut inquit Grimaldus. Et fol. 124, agens de ecclesia S. J. Calybitae ait: Ex fundo basilicae Vaticanae Bucceia nuncupato, eratque via Cornelia tertio decimo ab Urbe milliario huc translata fuerunt corpora SS. martyrum Marii, Marthae, et filiorum ejus, ut scipsit Jacobus [Col. 0381A] Grimaldus de basilicae praefatae canonicis, etc. Nemo ignorat ubi sit Bucceia castrum, et fundus late patens inter vias Aureliam novam et Triumphalem, necnon inter duo loca quatuor milliaribus a se invicem dissita, S. Rufina scilicet, et Galera, seu Careiae, ut antiquitus appellabatur: ita ut fundus Bucceia utrumque locum ferme contingat, quemadmodum Latii tabula chorographica demonstrat. Hic autem quaerendas esse Nymphas cata Bassi colligere etiam possumus ex Frontino, asserente apud Careias Aquae Alseatinae modum augeri acquisitionibus ex proximo lacu Sabatino, seu Braccianensi: Alsietinae, inquit n. 56, conceptionis modus nec in commentariis ascriptus est, nec in re praesenti certus inveniri potuit, cum ex lacu Alsietino, et deinde circa Careas ex Sabatino, quantum aquarii temperaverunt, habet non plus quinariis duobus millibus. Respondent vero Actis martyrum distantiae istorum locorum, nempe S. Rufinae ad milliarium decimum inter Aureliam [Col. 0381B] novam et Corneliam, sed proximius accedentis ad Aureliam; et latifundii Cata Bassi, seu Buccea per duo aut tria milliaria divergentis, et complectentis Corneliam viam usque ad milliarium ab Urbe decimum tertium quo loco etiam Nymphae occurrunt, seu accessiones, et conceptelae, influentes in Alseatinam Aquam ex Sabatino lacu apud Careias hodie Galera. Liquet igitur satis de dispositione latifundii Cata Bassi ad Nymphas, totum ferme spatium occupantis trium circiter milliarium ex via Aurelia nova ad viam Corneliam, in quo S. Ruffina ad decimum milliarium, Buccea ad duodecimum inter Careas, et Lorum dirutum occurrunt, et Sylva Candida, ac coemeterium S. Basilidis, passi sub Aureliano, quod propius adhaeret a milliario duodecimo ad decimum tertium, necnon coemeterium SS. Marii, Marthae, et sociorum quod proximius cum sit viae Corneliae ad decimum tertium lapidem, quam Aureliae, refertur merito ad viam Corneliam tum a Beda, et Adone, [Col. 0381C] tum a Willelmo Malmesmuriensi, tum a tabulario basilicae Vaticanae, ejusque ab inspectore Grimaldo, et conteste Martinello, tum a peritioribus topographis agri Romani. Tanta enim vicinia utriusque viae Corneliae, et Aureliae ex altero ab Urbe lapide ubi dividebantur, easdem admovebat etiam circa decimum lapidem, ut eadem ecclesia S. Rufinae ibi constructa quando a Julio papa inchoabatur, et a Damaso successore perficiebatur dicatur posita via Cornelia milliario decimo: quando autem a S. Adriano I eadem ecclesia una cum praediis adjacentibus donabatur Lateranensi patriarchio dicatur quidem posita milliario circiter decimo, sed ad viam Aureliam referatur: non secus, ac praedia Columnensium ad lapidem undecimum sita extra Urbem inter vias Latinam et Appiam, quas hinc inde contingunt, perinde possent nuncupari posita via Latina milliario undecimo, et milliario undecimo via Appia. Promiscua vero attributio praediorum S. Rufinae, et ecclesiae ad [Col. 0381D] decimum ab Urbe lapidem tum viae Corneliae, tum Aureliae ita demonstratur. Ex Actis recitatis lib. II, cap. 16, n. 3, Romae subterraneae probat Bosius a B. Damaso perfectam fuisse basilicam Sanctarum Rufinae, et Secundae, quam Julius Marci successor in territorio Sylvae Candidae inchoaverat ubi sepulta fuerant corpora sanctorum Marcellini et Petri. Ductae autem sunt, ac decoltatae SS. Rufina et Candida via Cornelia milliario decimo in fundo Buxo, vel Buxeto in territorio Sylvae Candidae. Sancti quoque martyres Petrus et Marcellinus capite plexi sunt in eadem Sylva Candida, et subinde sepulti ubi paulo post excitabatur memorata ecclesia supra locum martyrii SS. Rufinae et Secundae jussu Julii ac Damasi pontificum. Atqui ad lapidem decimum extra Urbem via Aurelia tam domus culta Galeria [seu Careia, hodie Galera] posita via Aurelia milliario plus minus decimo eadem ecclesia S. Rufinae donatur ab Adriano I juxta Anastasium in ejus Vita, [Col. 0382A] sect. 328]. Lateranensi Patriarchio in alimoniam pauperum, quam ecclesiam S. Rufinae cum praediis attributis hodieque possidet Nosocomium Lateranense ad Sancta sanctorum ad levamen pauperum. Promiscue igitur usurpata fuit appellatio talis ecclesiae S. Rufinae, et fundorum, ac coemeteriorum ad decimum lapidem tum viae Corneliae, tum Aureliae novae quibus includebantur: et consequenter etiam ad duodecimum lapidem, et decimum tertium viae Corneliae S. Basilidis coemeterium jure restituitur ex interpunctione textus ita reparata. Ne quidpiam omittam inobservatum hoc in opusculo, quod illustrare possit historiam martyrum, ac topographiam Urbis, et agri Suburbani, postremus etiam versus allati textus est dilucidandus. In Monte Nola, inquit, Sancta Tatiana pausat. Gratias haberem maximas Willelmo indicanti sacrum corpus et conditorium virginis, et martyris Romanae adeo illustris sub Severo Alexandro, cujus agonis [Col. 0382B] virtutem celebrant ex aequo Graeci, ac Latini [uti Baronius observat tum in notis ad Martyrol. die 12 Januar., tum Annalium tomo II ad ann. 227, et Gallonius in Vitis SS. virginum Romanarum, aliique scriptores] nisi beneficium Willelmi concideret, vel ipsius incuria, vel culpa amanuensium. Montem Nola quem editio Francofurdensis habet, intra Urbem vel circa Urbem prorsus ignoro. Loquitur autem ibi Willelmus de sanctuariis Romanis intra Urbem, postquam coemeteria suburbana juxta portarum et viarum ordinem percensuerat. Intra urbem coeperat ex monte Coelio: prosequebatur per Aventinum, in quo Bonifacium martyrem, in titulo SS. Alexii et Bonifacii etiam hodie asservatum, indicaverat. Ordo instituti ab eo postulabat, ut si quidpiam in ejusdem montis Aventini sanctuariis a se observatum addere vellet, hic describeret. Sed mons Nola neque in Aventino, neque in ullo intra, vel circa Urbem loco [quod sciam] hactenus occurrit. Operae autem pretium faceret interpres aliquis felicior, qui vel loci nomen [Col. 0382C] hodiernum redderet, vel corrupti textus germanam lectionem; cum Gallonius desudans in virginis ac martyris adeo celebratae vita colligenda ex Graecis, ac Latinis, doleat se reperire non potuisse, ubi nam sacrum ejusdem corpus, aut corporis partes fuissent depositae. Attamen Bollandus protulit ex Graecis codicibus partem Actorum, diserte asserentem, ejusdem reliquias conditas fuisse regione duodecima. Unde confirmare possumus emendationem, quam suspicamur esse adhibendam textui Willelmi hoc in versu. Certe si locus detur conjecturae, libenter crediderim, a Willelmo, sive ab amanuensi fuisse scriptum in autographo compendiariis syllabis In mon. ce. noba sancta Tatiana pausat; ex quibus imperitus descriptor reddiderit In monte nola sancta Tatiana pausat; cum auctoris mens fuisset exprimere In monasterio cella nova (seu cella noba, si barbare exprimebat v consonam) sancta Tatiana pausat. [Col. 0382D] Monasterium Cella Nova memoratum ab hoc libro Pontificali in Vita Stephani Quarti sect. 272 et 273 pertinet ad partem regionis decimae tertiae adhaerentem duodecimae, in qua narrant Acta indicata apud Bollandum sepultam fuisse B. Tatianam. Erat enim Cella nova oratorium S. Silviae matris B. Gregorii Magni, situm prope ecclesiam S. Sabae, uti describit Joannes diaconus in Vita ejusdem pontificis lib. I, cap. 9. Celebre postmodum fuit hoc monasterium S. Sabae, et Cella nova appellatum, etiam saeculis consequentibus: ita ut a Panvinio de septem Urbis ecclesiis, pag. 143, Abbas S. Sabae Cellae Novae referatur inter illos viginti praecipuos, qui Romano pontifici solemni ritu sacra facienti assistebant, quos recenset etiam Joannes diaconus editus a R. P. Mabillonio in Appendice ad ordinem Romanum p. 574 musaei Italici. Ad regionem decimam tertiam referri monasterium S. Sabae, seu Cella Nova, qua parte attingit [Col. 0383A] regionem duodecimam dictam Piscina publica, constat ex Urbis topographia. Victor inter alia aedificia regionis duodecimae enumerat Thermas Antonini: quibus ita adhaeret crepido collis, et ambitus monasterii, atque ecclesiae S. Sabae, ut ab aliquibus Urbis topographis proximus titulus S. Balbinae, licet in Aventini colle constitutus eadem acclivi parte cum S. Saba, dicatur in Thermis Antonini. Praeterea prope Thermas easdem reperta sunt sepulcra complura, et quidem magnificenter constructa, praecipue in vinea nobilium marchionum de Cavaleriis: ut plane colligatur, ante novam amplificationem Urbis [Col. 0384A] sub Aureliano principe in eam partem hujus regionis duodecimae utpote pomoerio nondum inclusam, potuisse inferri cadavera: atque adeo corpus B. Tatianae sub Severo Alexandro recondi potuisse regione duodecima uti Acta memorant, et inde transferri ad proximum monasterium Cellae novae, seu S. Sabae, ubi nostra emendatio textus Willelmi constituit. Fidentius haec dicerem, si datum fuisset inspicere vetusta exemplaria ms. librorum Malmesburiensis: quae si alicubi quis reperiat, ille de nostris conjecturis securius judicabit.
[Col. 0375A] Willelmus Malmesburiensis de gestis regum Anglorum agens libro IV, ubi prosequitur Acta Willelmi II regis, circa annum 1096, cum Romam perducat nationis suae viros. ad orientalem expeditionem se comparantes per religionis officia, eoque nomine sacram peregrinationem suscipientes ad omnium Ecclesiarum matrem, ac magistram, ut apud eam depositum apostolorum principem, et martyrum coetus innumeros venerarentur, praemittit descriptionem coemeteriorum, in quibus memoria eorumdem martyrum celebraretur, ex quo ibidem sepulti nomen iisdem sacris cryptis, et supra illas fundatis ecclesiis, sive oratoriis, dederunt. In praecedenti opusculo septimi, vel octavi saeculi delibata ea tantum fuerant ab anonymo in suo Itinerario. Hic vero diligentius [Col. 0375B] perquisita, et enumerata cum legantur ab auctore undecimi saeculi, valere plurimum censui ad Anastasii Vitas illustrandas, in quibus utramque paginam frequenter implent indicatio coemeteriorum, ubi pontifices sepeliebantur, et reparationes, ac donaria a successoribus continenter oblata, ad Dei cultum in his sacris arenariis, aut in ecclesiis super ea constructis, decenter administrandum. Juxta numerum portarum Urbis ac viarum procedit etiam Villelmus iste in suo Itinerario: cui nullae propemodum notae adhibendae sunt; cum perspicue satis exponat et ordinate sententiam suam. Quare illius verba tantummodo transcribenda curavi ex folio 134 editionis Francofurtensis anno 1601 impressae. Haec autem sunt:
[Col. 0375C] «Sed ne quid honori desit, adjiciam et portarum numerum, et multitudinem sacrorum cinerum: et ne aliquis obscuritate verborum causetur se a cognitione rerum rejici, erit sermo quotidianus, et levis.
Prima porta Cornelia, quae modo dicitur porta sancti Petri, et via Cornelia. Juxta eam ecclesia beati Petri sita est, in qua corpus ejus jacet, auro et argento, et lapidibus parata, et nullus hominum scit numerum martyrum qui in eadem ecclesia pausant. In eadem via est ecclesia altera, in qua requiescunt sanctae virgines Rufina et Secunda. In tertia sunt Marius, et Martha, et Audifax et Abacuc filii eorum
Secunda porta Flaminea, quae modo appellatur [Col. 0375D] sancti Valentini, et Flaminea via, et cum ad pontem Molbium [Milvium] pervenit, vocatur via Ravennana, quia ad Ravennam ducit. Ibi in primo [Col. 0376A] milliario foris sanctus Valentinus in sua ecclesia requiescit.
Tertia porta Portiniana [ al., Porciniana] et via eodem modo appellata, sed cum pervenit ad Salariam, nomen perdit, et ibi prope in eo loco qui dicitur Cucumeris, requiescunt martyres Festus, Joannes, Liberalis, Diogenes, Blastus, Lucina, et in uno sepulcro 240 [ al., 260] et in altero 30.
Quarta porta, et via Salaria, quae modo sancti Silvestri dicitur. Ibi juxta viam sanctus Hermes requiescit, et sancta Vasella, et Prothus, et Jacinctus, Maximilianus, Herculanus, Crispus: et in altero loco prope requiescunt sancti martyres Pamphilus, et Quirinus septuaginta gradibus in imo terrae. Deinde basilica sanctae Felicitatis, ubi quiescit illa, et Silanus [Col. 0376B] filius ejus, et non longe Bonifacius martyr. Ibidem in altera ecclesia sunt Crisantus, et Daria, et Saturninus, et Maurus, et Jason, et mater illorum Hilaria, et alii innumerabiles. Et in altera basilica sanctus Alexander, Vitalis, Martialis, filii sanctae Felicitatis. Et sanctae septem virgines, Saturnina, Hilarina, Dominanda [ al., Dunanda], Rogantina, Serotina, Paulina, Donata. Deinde basilica sancti Silvestri, ubi jacet marmoreo tumulo coopertus, et martyres Coelestinus, Philippus, et Felix, et ibidem martyres 365 in uno sepulcro requiescunt; et prope Paulus, et Crescentianus, Prisca, et Demetrius, Praxides [ al., Praxedis], Potentiana pausant.
Quinta porta Numentana. Ibi sanctus Nicomedes presbyter, et martyr: itemque via eodem modo [Col. 0376C] dicitur. Juxta viam sanctae Agnetis, et ecclesia et corpus, in altera ecclesia sancta Emerentiana, et martyres Alexander, Felix, Papias, in septimo milliario ejusdem viae sanctus papa Alexander cum Eventio et Theodolo pausant.
Sexta porta et via Tiburtina, quae modo dicitur Sancti Laurentii, juxta hanc viam jacet S. Laurentius in sua ecclesia, et Habundius martyr. Et ibi prope in altera ecclesia pausant hi martyres Ciriaca, Romanus, Justinus, Crescentianus; et ibi non longe basilica sancti Hippolyti, ubi ipse cum familia sua pausant, id est decem et octo. Et ibi requiescunt beata Trifena uxor Decii, et filia ejus Cirilla, et Concordia nutrix ejus. Et in altera parte viae ejus est ecclesia Agapiti martyris.
[Col. 0376D] Septima porta modo Major, olim Sirucrana [ al., Syracusana] dicebatur, et via Lavicana dicitur, quae ad beatam Helenam tendit. Ibi sunt prope Petrus, [Col. 0377A] Marcellinus, Tiburtius, Geminus, Gorgonius, et quadraginta milites, et alii innumerabiles: et non longe sancti quatuor Coronati.
Octava porta sancti Joannis, quae apud antiquos Asseranica [ al., Assenarica] dicebatur.
Nona porta Metrosa dicitur. et coram istis ambabus via Latina jacet.
Decima porta, et via Latina dicitur. Juxta eam requiescunt in una ecclesia martyres Gordianus, et Epimacus, Sulpicius Servilianus, Quintinus, Quartus, Sophia, Tryphenus; et ibi prope in alio loco Tertullinus, et non longe ecclesia beatae Eugeniae, in qua jacet et Claudia mater ejus, et Stephanus papa cum clero suo numero decem et novem, et Nemesius diaconus.
[Col. 0377B] Undecima porta, et via dicitur Appia. Ibi requieverunt sanctus Sebastianus, et Quirinus, et olim requiescunt apostolorum corpora. Et paulo propius Romam sunt martyres Januarius, Urbanus, Xenon, Quirinus, Agapetus, Felicissimus. Et in altera ecclesia Tiburtius, Valerianus, Maximus; et ibi reconditi sunt Stephanus, Sixtus, Zefferinus, Eusebius, Melchiades, Marcellus, Eutichianus, Dionysius, Antheros, Pontianus, Lucianus papa, Optatus, Julianus, Calocerus, Parthenius, Tharsicius, Politanus [ al., Policamus] martyres. Ibidem ecclesia sancti Cornelii, et corpus. Et in altera ecclesia sancta Sotheris, et non longe pausant martyres Hippolytus, Adrianus, Eusebius, Maria, Martha, Paulina, Valeria, Marcellus, et prope papa Marcus in sua ecclesia. [Col. 0377C] Inter viam Appiam, et viam Ostiensem est via Ardeatina, ubi sunt Marcus, et Marcellianus, et ibi jacet Damasus papa in sua ecclesia. Et non longe sancta Petronilla, et Nereus et Achilleus, et alii plures.
Duodecima porta, et via Ostensa [ al., Ostiensis] dicitur, modo porta S. Pauli vocatur, quia juxta eam requiescit in ecclesia sua. Ibidemque Timotheus martyr: et non longe in ecclesia sanctae Theclae sunt martyres Felix, et Adauctus, et Nemesius. In aqua Salina est caput Anastasii martyris.
Tertiadecima porta Portuensis dicitur et via. Ibi prope in ecclesia sunt martyres Felix, Alexander, Abdon, et Sennes, Symeon, Anastasius, Polion, Vincentius, Milex, Candida et Innocentia.
[Col. 0377D] Quartadecima porta, et via Aurelia, quae modo porta sancti Pancratii dicitur, quod juxta eam requiescit in sua ecclesia, et alii martyres Paulinus, Arthemius, sancta Sapientia cum tribus filiabus, Fide, Spe, Charitate. In altera ecclesia Processus, et Martinianus, et in tertia, Felices duo, et in quarta Calixtus, et Calepodius, et in quinta sanctus Basilides. Duodecimo intra urbem milliario in monte Coelio sunt martyres Joannes, Joannes et Paulus, et in sua domo, quae facta est ecclesia post eorum martyrium, et Crespinus, et Crespinianus, et sancta Benedicta. In eodem monte est ecclesia sancti Stephani protomartyris, et ibi reconditi sunt martyres Primus, et Felicianus, in monte Aventino sanctus [Col. 0378A] Bonifacius, et in monte Nola sancta Tatiana pausat.»
De Chronologia
[Col. 0383B] Exhibenda nunc est brevis illa chronologia consularis et pontificia, quam promisi consecuturam per quatuor priora aerae Christianae saecula, ad quae pertingunt Vitae pontificum priori hoc tomo notarum inclusae, a sancto Petro ad S. Silvestrum ejus nominis primum: prout sequente tomo dabuntur reliquae [Col. 0383D] Posteriorem hanc chronologiam, priori, Lectoris gratia, appositam, exhibemus. EDIT. a S. Silvestro ad Stephanum VI, cum serie temporum respondente. Huic tamen summae quatuor priorum saeculorum aerae Christianae cur praemittendos duxeria annos quinquaginta eamdem aeram Christi proxime praecedentes, ne gravetur lector accipere ex his quae praemonenda esse duco, ad consilii nostri rationem nitidius declarandam; unde perspicua fiat methodus, et usus ejusdem chronologiae cognoscatur dispositus ad pleniorem Libri et Historiae Pontificalis illustrationem.
[Col. 0383C] Videbatur deducenda series hujus chronologiae ad Vitas pontificum Romanorum accommodatae ex prima fundatione Romanae sedis, aut certe ab exordio Vitae Petri apostoli primi ejusdem episcopi, paria ferme faciente cum initio aerae Christianae. Superiora enim tempora libri argumentum non attingit. Verum perpenso instituto nostro in notis, et observationibus tum chronologicis, tum historicis ad hasce Vitas, quo constituimus tempora, et gesta singulorum pontificum elucidare; non modo ex assertione illius bibliothecarii, a quo vita colligebatur, sed caeteris etiam documentis, ac probationibus genuinis, firmantibus, et declarantibus temporum characteres, ibidem recensitos, et historiae indicia leviter perstricta; [Col. 0383D] perspicuum fiet debuisse per nos repeti solida documenta temporum, ac gestorum ex quinquaginta saltem annis aeram Christi communem proxime praecedentibus: quae nexum habent peculiarem cum chronologia et historia pontificatus maximi Ecclesiae Christi, et cum gestis atque characteribus temporum intra quadringentos eosdem annos a Vitarum istarum scriptoribus enuntiatis.
Chronologiam enim quod attinet, palam est, epochas singulorum pontificum tam in textu Anastasii, quam in catalogis Anastasio vetustioribus [Col. 0384B] consignari per consulatus, et per imperia principum Romanorum. His autem suo loco non positis, et illa excidere necesse foret, quae consulatibus et annis Caesarum alligantur. Jam vero rei antiquariae consultis decernendum relinquo, num satis firma censeri possit consularis, et Caesarea chronologia, quae non respondeat commensui, et numerationibus epocharum publice institutis, et coeptis in civitatibus, ac provinciis Romanae ditionis in Asia, Africa, Europa per annos illos quinquaginta ex aevo Caesaris dictatoris ad exordium aerae Christianae. Antiocheni, et Laodiceni in Syria aeram Caesaris dictatoris inchoant ante Julianam ejusdem ordinationem. Quot in eadem provincia Syriae, quot in Asia minori et in Ponto, quot in Africa, et in Europa institutae sunt epochae ex Actiaca victoria Augusti, et nummis [Col. 0384C] insculptae, et continuatae sub imperatoribus consecutis? Alexandrina, et Coptica Aegyptiorum aera, Hispanici Augustorum anni, Romani quinquennales ludi, praeter seriem Olympiadum, et annorum ab Urbe condita, pertinent ad firmamentum chronologiae consularis et Caesareae, cui pontificia alligatur. Ad illarum igitur originem ascendere necesse est, his quinquaginta annis inclusam, ut characteres temporum exigantur ad fidem documentorum, sive in consulatibus, et imperiis, sive in gestis pontificum sint enuntiati: quo fiat, ut undecunque firmata tempora basim historiae substernant inconcussam.
Ipsa vero historia summorum pontificum Novi [Col. 0384D] Testamenti quantum luminis mutuetur a supremis illis annalibus sacerdotum veteris legis, qui per dimidium saeculum praecedunt epocham Christi, reputare unusquisque potest, comparatis Hyrcani, ac successorum gestis a Josepho traditis sub diverso variorum principum dominatu, qui per eam aetatem Judaeam, et finitimos tractus obtinuere, cum iis, quae proxime contigerunt maximis sacerdotibus Christianae Ecclesiae, legitima successione in Romana cathedra Petri locum, et apostolatum adeptis. Attendi velim, in illa umbra Levitici sacerdotii, tantam [Col. 0385A] emicare majestatem dignitatis regiae usque ad extrema tempora successorum Aaronis, intra eosdem annos quinquaginta supremos Christi veritatem sua figura enuntiantes, ut constet Hyrcanum summum pontificem, licet captivum a Parthis detentum, a Judaeis tamen in eadem captivitate cum illo versantibus cis et ultra Euphratem, non secus habitum fuisse, quam regem, ut historia Josephi diserte memorat libro XV Antiquit., cap. 1 et 2, in hac nostra Chronologia indicato ad annum Christi 38. Luculentius autem apparet ex juribus ac titulis ethnarchae inter suos, et foederis, ac societatis cum Romana republica ipsi concessis tum a senatu, tum a Caesare dictatore, relatis ad annum ante aeram Christi 49, ex eodem Josepho: ita ut pontifex maximus Judaeorum [Col. 0385B] potestate sociorum populi Romani regum plane polleret, usque ad praefinita tempora per prophetas, quando ad Herodem alienigenam translato regno, hoc ipsum indicium Christi advenientis edendum erat. Perpendi velim ea jura judiciorum gentis suae, tributorum, decimarum, successionis Hyrcano summo pontifici, ac liberis ejus in Capitolio asserta, aeneisque tabulis tum in Urbe omnium domina, tum in duabus ab hac dignitate proximis civitatibus (Alexandria in Aegypto, Antiochia in Oriente) publice positis testata inveniri: et causam ejus honorificae concessionis expressam, quod pontificis Hyrcani auctoritati parentes Judaei tum qui in Palaestina, tum qui in Aegypto degebant, suppetias Caesari tulissent in Alexandrina obsidione.
[Col. 0385C] Omitti haec certe non poterant citra dispendium luminis inde obventuri historiae pontificali Ecclesiae Christianae. Quando enim in ista legimus erectam fuisse ab apostolorum principe sedem Romanam caeteris praestituram, suoque nomine ita fundatas Alexandrinam, et Antiochenam, ut proximae dignitate haberentur post Romanam, in qua una successoribus contulit, ut Ecclesiam regerent universam (quod legimus in Clemente); statim occurrit, in maximo Hyrcani sacerdotio spectari eam consuetudinem, ut Coloniae deductae ex populo ad verum Dei cultum exercendum electo, hierarchae summo in omnium sacrorum legibus ita parerent. Nec species dispar imitationis obversatur animo attendenti primum e Christianis imperatoribus Constantinum in [Col. 0385D] vita Silvestri regiis patrimoniis, et insignibus honestantem regale sacerdotium novae legis in maximo ejusdem pontifice, ac Romana sede hujus propria; cum videat ab imperii Romani institutoribus primis Julio, et Augusto, licet ethnicis principibus, concessa, et asserta jura judiciorum, decimarum, ac principatus in gentem suam Judaeorum Ecclesiae moderatori summo, et totius Levitici ordinis hierarchae maximo.
Observare quoque juvat, in catalogis nostris pontificalibus, unde vitae originem trahunt, exordia pontificum consignari per consulatus, annosque numerari eorumdem pontificum etiam per haec priora quatuor saecula aerae Christianae. Huic enim consuetudini [Col. 0386A] praeire attendimus morem non dissimilem Ecclesiae Judaicae, collectum ex Annalibus a Josepho ejusdem sacerdote, atque historico sub ipsa tempora apostolorum. Is enim epocham pontificalem Hyrcani ad ea, quae diximus, tempora pertinentis ita consignat per consulatus historiae suae lib. XIIII, cap. 1: Cum igitur pontificatum accepisset Hyrcanus anno tertio septimae, ac septuagesimae supra centesimam Olympiadis, Q. Hortensio, Q. Metello Cretico consulibus, statim bellum eis Aristobulus intulit.
Nescio an his attenderint recentiores illi scriptores, qui imaginati sunt consulum nomina posterioribus curis adjecta fuisse catalogis pontificum Romanorum: quibus indicavi in praefatione tomi primi, per quatuor priora saecula aerae Christianae, [Col. 0386B] etiam Romanos consignare consuevisse epochas sacerdotum in sua collegia cooptatorum, perinde ac Josephus in Urbe scribens initia Hyrcani distinxit: qui alibi quoque dinumerat successiones integrae seriei summorum pontificum, et annos singulorum usque ad excidium templi, et Hierosolymae sub Vespasiano. Mirandum potius foret, si hoc non praestitissent priores illi apostolorum discipuli, qui Petro et Paulo convixerant Romae, et ritum sacrorum scriptorum probe noverant annos diligenter enumerandi, a Moyse, ac prophetis insinuatum, a Stephano in concionibus adhibitum, a Paulo in epistolis retentum, a Luca in Evangelio servatum, et in Actis apostolorum. Videbant in Urbe Josephum, paucis annis a martyrio principis apostolorum scribentem [Col. 0386C] historiam gentis suae, sacerdotum maximorum aetatem singillatim referre ad annos principum suorum, ac Romanorum. Videbant in Urbe quaelibet collegia sacerdotum majorum signare consulibus, et epocha Urbis conditae cooptationes singulorum, quemadmodum testatum nobis faciunt tot vetusta marmora ex illa aetate nostris oculis praeservata in fastis, in Kalendariis, in Actis collegiorum, hac nostra chronologia saepe producendis ad demonstrationem eorumdem consulatuum, et certi ipsorum temporis ac documenti. Stupidi propemodum fuissent notarii septem a Clemente instituti, diaconi, ac subdiaconi totidem a Fabiano post Anteri curam delegati ad gesta martyrum scribenda et colligenda (quos inter eminent dignitate atque exemplo Romani pontifices [Col. 0386D] ejus aetatis fere omnes martyrio coronati), si tam celebri, tam communi, tam probatae consuetudini ipsi tantummodo defuissent. Verum ne relabamur in documenta chronologiae pontificiae tot rationibus jam assertae, convertimur ad historiae probationes, ex iisdem annis quinquaginta de industria per nos collectas.
Negari nequaquam potest, quin his quae, de primo, et altero adventu principis apostolorum in Urbem e Syria, ac de consilio cathedrae summi pontificatus hic statuendae illi divinitus inspirato, perfecisse traditur sectione prima, viam quodammodo sternant gesta, quae pertinent ad annum ante Christi aeram 45, quando consules Antonius, ac Dolabella post mortem [Col. 0387A] Caesaris, auctores fuerunt senatui populoque Romano renovandi Judaeis eadem privilegia poscentibus per legatos ab Hyrcano ipsorum pontifice missos, quae Caesar antea contulerat: inter quae illud memoratur a Josepho, ut jus ipsis foret sodalitia in Urbe habendi sacrorum suorum, etiam si alia exterarum nationum vetarentur. Hac indulgentia Romanorum, et Caesaris praesertim, Judaeis conciliata prae caeteris nationibus, peculiari Dei providentia disponebantur Caesaris successores ad prima sodalitia nostra Romae confovenda, quae scilicet in primo et altero adventu Petri ad Urbem ethnici distinguere nondum noverant a Judaeorum conventibus; praecipue cum viderent apostolos Judaeorum contribules inter eos primum fidem Christi pronuntiare. Pari quoque ratione observari [Col. 0387B] potest via complanata ad Christianae Ecclesiae episcopatus post Romanum maxime celebres fundandos ante Neronis persecutionem Antiochiae et Alexandriae; cum utrobique obtinerent Judaei eadem privilegia superiorum regum, a Julio Caesare confirmata, et a senatu populoque Romano, et a Caesaris successoribus per hos quinquaginta annos, et per consecutos usque ad Titum, jus scilicet civitatis, et jus exercendi patria sacra ritu majorum. Nec dissimili beneficentia opis divinae tot sedes aliorum episcopatuum ante Neronis persecutionem paratae fuerant electis advenis dispersionis Ponti, Galatiae, Cappadociae, Asiae, et Bythiniae, et insularum Asiae, atque Europae adjacentium; cum in iis regionibus, perinde ac in Graecia, et Macedonia, synagogae Judaeorum [Col. 0387C] apertae oppignerassent (ut ita dicam) aditum viris apostolicis, per Moysis tabernaculum ad interiora velaminis perlaturis, novi foederis tabulas, et arcam Novi et aeterni Testamenti, observante beato Ambrosio [lib. VIII in Lucam prope finem] Christum Dominum ita venisse, ut per Judaeos transiret ad gentes. Ipsa captivitas Hyrcani apud Parthos, et Judaeorum in Mesopotamia degentium erga eum reverentia monstrabat semitam, Dei nutu apertam ad perducendum ultra fines Romani imperii filios liberae Christi sponsae, cum eo penetrassent nati ancillae illius, quae generat in servitutem. Licet vero ethnicorum persecutiones, a Judaeorum exemplis et insidiis excitatae adversus Christum Domini, et contra illius Ecclesiam statim ac per apostolos condebatur, [Col. 0387D] non secus ac fluctus abyssi magnae contra arcam undique impulsi eamdem impeterent, statim ac perfecta ejus fabrica, inter illam Noe congregaverat praeservandum a communi clade viventium genus; attamen elevationis suae gradus experta est iisdem in fluctibus mirabiliter a Deo substratos Ecclesia Christi: qui salutem facturus ex inimicis nostris, consulto voluerat ibi antea fundari synagogas, ubi synagogae filii contra Ecclesiam urgerent vortices gentium, ac suos, ut ad eamdem illisi utrique conciderent, et, aggregatis fluctibus, arcam salutarem ad altiora proveherent.
Haec igitur projectio fundamenti in Oriente et in Occidente, ad excitandum Deo templum vivum, [Col. 0388A] Christiani cultus super depressa, et confusa rudera Judaeorum, ac Gentium, ruina sua nos opprimere contendentium, ut plenius noscatur, petenda est ejus historia, et observatio ex gestis horum quinquaginta annorum Christi epocham praecedentium: in quibus maxima vis, et amplitudo apparet utriusque populi, contra nostros pontifices connisuri: sive spectes elevationem posterioris templi, cujus excidium praedixit Dominus, licet ab Herode tanta magnificentia restitutum est, ut imperitis videretur gloriam prioris superaturum; sive extensionem consideres, ac robur imperii Romani, et copiam universarum superstitionum in eo vigentium, et in sacrificulis suis totidem hostes jam comparantium contra episcopos Romanae sedis: quibus apostolorum principis cura, prae caeteris, [Col. 0388B] transmittitur cum sacerdotio in omnes gentes proferendi Evangelium Christi. Apparatus iste orbis terrarum contra Ecclesiam nisuri, et per Ecclesiam saluberrime superandi, explicandus erat in amplissima pompa sua per annos quinquaginta ante aeram Christi conspecta, ut lucem affunderet historiae pontificali. Nam concisae illae priorum Petri successorum vitae, quae uno, aut altero versu grandia eorum gesta concludunt trita illa ac simplici clausula sacrarum ordinationum, creavit presbyteros N, episcopos per diversa loca N. quot ingentibus factis praegnent, acquisitione scilicet provinciarum, fundatione sedium, conversione regionum, non parum declarabitur ab adjecta notitia Orientis, et Occidentis, intra hoc spatium dimidii saeculi aerae Christianae praemissi: [Col. 0388C] quo exhibetur status orbis ferme universi per eosdem praesules apostolicos ad Ecclesiae catholicae societatem redigendi.
Quarum methodo id exhibendum curaverim hac in chronologia, licet conspectus ipse satis docere possit; attamen paucis declarare non piget.
Duplex columna singulas paginas bifariam dividit, ut in una referatur chronologia, et historia civilis ethnicorum, in altera sacerdotalis populi divinum cultum rite exercendum a Deo vocati: nempe Judaeorum Ecclesiae ante adventum Domini; et Christianae, post eum terris datum Deum et Hominem, et lapidem angularem, qui facit utraque unum.
In priori columna assignata chronologiae, et historiae [Col. 0388D] gentium, ac praesertim Romanae reipublicae, et imperii principum, quibus cum Ecclesiae historia nexus continuus prae caeteris intercedit, res occidentalis tractus digestae sunt tam in chronologia quam in historia.
Chronologiae indicatio generalis, complexura characteres annorum singillatim ex cyclo occidentalibus chronologis hodie recepto (utpote discernente citra ullum confusionis periculum quemcunque annum, ejusque a praesenti distantiam) conspicitur in marginali ductu columnae, primaque sede sinistrorsum per seriem descendente: sub eo titulo superne posito: Anni periodi Julianae ubi periodus Juliana a Scaligero inventa, annos singulos ordinat, additis [Col. 0389A] characteribus cycli solis, et lunae, ac litterarum Dominicalium. Eidem anno periodi Julianae assignat secundaria series cum ea descendens annos civiles Romanos ab Urbe condita. Cum vero annorum periodi Julianae Scaligeri sit exordium Kalendis Januarii, seu veri post Caesaris ordinationem, seu proleptici ante ordinatum a Julio Caesare Kalendarum; annorum vero ab Urbe condita dies princeps sit, quae festi Palilium fuerat Romanis, eaque in calendario Caesaris assignetur XI Kal. Maii; consequitur, ut pars anni periodi Julianae ex 1 Januarii ad 21 Aprilis, spectet ad complendum annum ab Urbe condita, et ex 21 Aprilis ejusdem periodi Julianae, computetur novus annus, illum completum consequens in serie temporis ab Urbe condita. Quocirca [Col. 0389B] duplex numerus annos singulos afficit hac in columna, unus pertinens ad annum complendum ante Palilia, alter ad novum denominandum post Palilia, uti ad singulas paginas ostendit titulus in fronte praefixus.
Intra hasce series epocharum utrinque descendentium procedit ductus columnae amplioris, indicans documenta praecipua temporis ad eumdem annum pertinentis, ex magistratibus Romanorum publica auctoritate annum signantibus, cujusmodi sunt consules, et imperatores. Consulum ordinariorum praenomen, nomen, et cognomentum reddere conati sunt plures, qui in Fastis correcte exhibendis operam contulerunt. Qui Cuspinianum, Sigonium, Manutium, Panvinium, Pighium, Gruterum, Goltzium, [Col. 0389C] aliosque superioris saeculi auctores noverunt, monendi non sunt, quantum superesset ad perficiendum, post exhaustos tot virorum praestantium labores. Quantum promoverint chronologiam consularem viri aetatis nostrae doctissimi, ministratis documentis lapidum, et nummorum feliciter detectis, ab iisque diligenter collatis, et explicatis, unica epistola consularis Norisii nostri ad celebrem chronologum Pagium luculenter docere potest: cui Almelovenius et Relandus praeclara additamenta nuper impressis Fastorum suorum voluminibus contulerunt. In Caesarea vero chronologia componenda cum consulari, quantum post Occonem desudaverit C. Mediaburbus, testatur opus egregium Numismatum ab eo praemissum editioni Fastorum, quam meditabatur. [Col. 0389D] Ne autem eamdem perficeret, obstitere dubia complura, in nominibus consulum praesertim nondum soluta, defectu documentorum, quae certa redderent testimonia veritatis.
Huic spartae adornandae opellam et nos contulimus hac in columna. Cum enim Clementis XI aeternae memoriae pontificis studium ac favor in promovendis disciplinis, hisque praesertim, quae ex genuina antiquitate subsidia conferunt certa ad historiam Ecclesiae dilucidandam, perspectum haberet, e Romanis monumentis ferax in dies succrescere spicilegium ad veterum messem non spernendis manipulis cumulandam, cavit ne incisa litteris vetusta marmora intra, vel extra Urbem loco moverentur in [Col. 0390A] effossionibus ruderum, quae dietim fiunt, nisi prius accessu eorum quos ipse delegisset ad eadem recognoscenda, et ad historiae praesidium describenda, in tuto collocaretur quidquid erudita antiquitas nobis seris posteris ita reservavit. Placuit beneficentissimo Patri id muneris tenuitati meae conferre, proposito per eminentiss. card. Spinulam camerarium edicto providenter confirmante, vetera jussa pontificum decessorum die 30 Septembr. anni 1704, pontificatus sui quarto. Per hos viginti annos delegatae mihi curae tum naturalis sollicitudo (ut Frontinus experiebatur in commisso sibi munere a Nerva principe, quem ambigit num appellet diligentiorem, an amantiorem reipublicae) tum fides sedula non ad diligentiam modo, verum ad amorem quoque commissae [Col. 0390B] rei me cum instigaverint; quotquot vetustos lapides effodi contigit (fuere autem plurimi) aut nummos, chronologiae consularis et Caesareae rationes comprobantes, aut corrigentes, huic operi reservavi. In hac igitur columna, ubi consulum nomina cum praenominibus et cognomentis integre exhibentur, quando certo nosci potuerunt, asterisco indicata reperies ad annos singulos loca, in quibus eadem collegia consulum, vel in praenomine, vel in nomine, aut cognomento reddendo, ex certae auctoritatis monumentis corriguntur quantum assequi potui hoc vicennio, ex quo demandata mihi fuit haec provincia recognoscendi et praeservandi ad usum sacrae et profanae historiae pretiosa haec documenta. In singulis collegiis consulum aut laterculis indicare [Col. 0390C] placuit auctoritatem documenti unde comprobantur. Licet autem Almelovenius et Relandus hoc ipso tempore pleraque ex his monumentis recenter detectis acceperint, et publico litterarum usui plurima cum laude protulerint, attamen ab incoepto desistendum mihi non esse judicavi: cui in Fastis separatim edendis (si otium et facultatem Deus concesserit) complura congesta, ex nummis praesertim et lapidibus epochas praeferentibus, et ex coelestibus observatis suppetunt, usuram plenioris lucis reparationi temporum praestitura.
Hujus lapidarii additamenti nostri ad Fastorum castigatorum auctoritatem specimen unicum exhibere contentus ero: nempe ineditam inscriptionem marmoreae tabulae, in Antiati littore cum aliis nobilibus [Col. 0390D] ruderibus egestae, cura et impensis eminentissimi principis Alexandri cardinalis Albani, qui doctissimi patrui Clementis XI adhortatione et exemplo, tutelam eruditae antiquitatis et patrocinium suscepit. In illa marmorea tabula incisum legitur fragmentum Kalendarii Juliani, complexum semestrem posteriorem anni a Kalendis Julii, non dissimile Farnesiano in litteris cycli lunaris, singulis diebus assignatis, et in aliis dierum adjunctis, satis expositis in nostra dissertatione de Cyclo et Kalendario Caesaris: auctum vero in hoc marmore pluribus epochis, illustriora gesta ejusdem Caesaris et Augusti, eorumque principum familiae, ad certos dies referentibus, in quibus et diem victoriae Pharsalicae, V Idus Augusti [Col. 0391A] hactenus ignoratam: et, quod ad rem nostram chronologicam fastosque consulares tum comprobandos, tum castigatiores exhibendos confert, continens septem collegia consulum sub imperatoribus Tiberio, C. Caligula et Claudio. Dabo hujus praestantissimi fragmenti fidelem typum in fine istorum Prolegomenorum; et reservabo interpretationem, et notas, quas attexui ad uberiorem ejus monumenti illustrationem, vel editioni Fastorum, vel Analectis Antiquitatis ineditae.
Caeteris quoque indicationibus astronomicis, certam anni sedem diemque non minus evidenter quam hocce marmor demonstrantibus, carere non volui Prolegomenis adnexum Breviarium Chronologiae, huic tomo inserviens, a Julio Caesare ad finem Vitae [Col. 0391B] beati Silvestri papae. Eclipses igitur solis ac lunae quatuor hisce saeculis observatas, et a scriptoribus litteris consignatas, connotavi, in iisdem tabulis chronologicis per solis consuetum signum ![[Figura]](../assets/FIGURES/1270391A.bmp)
[Figura] , si solares sunt; aut per alterius luminaris indicium [Figura] , si sunt lunares. Ubi haec signa occurrunt, is annus ejusque sedes, seu a praesenti anno distantia, eclipsis phasibus comprobatur, quarum calculos respondere tabulis ex aequo ac observationibus demonstro in opusculo de Reparatione Temporum. Inter has eclipses insignes, nonnullas a chronologis non repertas videre licet, ut ad annum 13 aerae Christianae.
Huic vero demonstrationi temporum constabiliendae, beneficentia sanctissimi Patris, et nunquam satis laudati principis Clementis XI praesidia contulit: [Col. 0391C] cum scilicet, excitato sub initium suscepti Ecclesiae regiminis gnomone astronomico, ad usum Kalendarii constructo in Thermis Diocletiani, in quo cum posteri luminarium motus diligentissime explorare possint, ad tuenda Gregorii XIII beneficia necessarios; ut rei Paschali, pontificia providentia procurandae, quidquid aptandum fuerat opportune comparavit; ita etiam chronologiae undequaque confirmandae et reparandae, solidiora quaeque adminicula providenter adjunxit.
His generatim praemonitis de chronologiae documentis digestis in hasce tabulas, expediam breviter earumdem de dispositione ea, quae dicenda supersunt, usus ut illarum sit paratior
Quinquennium illud temporum Caesarianorum, [Col. 0391D] ante formam anni Julianam a dictatore inductam, requirebat ut ductus columnae ostenderet diversum initium anni civilis Romani, tunc incidens in prolepticum regularem seriei Scaligerianae trimestri ferme spatio ante solstitium brumale, quod solstitium proxime consequitur post dies septem caput anni Juliani Kalendis Januarii. Id in eo quinquennio praestitimus, intercurrentibus ad eam tempestatem lineis, quae annos civiles Romanorum ab Urbe condita in Palilibus completos et ex Palilibus renovatos ostendunt.
Completo autem quinquennio per annum Confusionis dictum, in quo novus civilis Julianae formae a dictatore datus est civibus Romanis, pariantur quidem [Col. 0392A] lineae anni Romani civilis terminum indicantes tam in columna periodi Scaligerianae quam in columna annorum Romanorum civilium. His tamen adhiberi convenit duplex numerus, quorum prior indicet annum Urbis conditae complendum eodem anno civili, et Scaligeriano die 21 Aprilis in Palilibus, alter vero numeret annum novum ab Urbe condita ex Palilibus, seu 21 Aprilis ineuntem. Signare autem necesse fuit singulis annis duplicem hunc numerum, ut demonstratio nostrae chronologiae non careret documentis praeservatis inter vetusta marmora Capitolina, et Fratrum Arvalium, quae eosdem consules componunt ante Palilia cum priori numero, post Palilia cum posteriori annorum ab Urbe condita.
[Col. 0392B] Haec pauca de priori columna, Occidentalium res complexa, eique adjacentibus laterculis chronologiae Occidentalium indicasse sufficiat. Caetera ad eas pertinentia, solo conspectu tabulae satis percipiuntur.
Altera columna historiae pontificiae et Orientalis lateralibus pariter duabus utrinque descendentibus includitur, quarum una chronologiae olympiadum, altera annis, tum ante aeram Christi communem per quinquaginta Julianos (incluso quinquennio Caesariano proleptico) qui eam praecedunt, tum ab aera Christi communi, ineunte cum sexto et quadragesimo novae ordinationis Julianae, numerandis inservit. Visum est ad columnam historiae tractus Orientalis adjungere olympiadum epocham, quae ibi generatim [Col. 0392C] frequentabatur. Annos vero aerae Christi communis in altera apposui, ut pontificiam (quae finis est praecipuus huic tabulae et operi constitutus demonstraret nitidius ac referret ad Pontificem illum aeternum secundum ordinem Melchisedech, qui, nostrae salutis causa nasci voluit in tempore, et annos sui adventus et praedicationis distingui annis pontificum in utroque Testamento a se constitutorum.
In hac propterea columna, inter duas laterales media ante adventum Christi Domini, praepositi sunt anni pontificum Hebraeorum tunc obtinentium summum Ecclesiae Dei sacerdotium. Post adventum Domini, principem locum in columna tenet, ut par est, numeratio annorum aetatis Christi Domini ex nostra [Col. 0392D] sententia (quae hodie omnium ferme consensu firmatur) quinquennio praevertentium aeram vulgarem; nam anni aerae communis signantur in laterali serie sub titulo aerae communis illi praefixo.
Cum vero ad annum aetatis Christi 33 perventum est, aerae communis 28, in quo, redemptionis nostrae opere consummato, ascendens in coelum Dominus constituit in terris novum pontificatum maximum Ecclesiae suae in Petro apostolo ac successoribus, numerat haec columna annos pontificatus Petri apostoli ante conditam Romanam sedem, et ex anno aerae communis quadragesimo, quo episcopatum Romanum ab eodem principe apostolorum fundatum probare nititur nostra chronologia, sedis [Col. 0393A] Romanae annos recenset tum in Petro, tum in successoribus.
Praeter annos pontificum novae legis numerantur hac in columna etiam pontifices Judaeorum usque ad destructionem templi Hierosolymitani sub Vespasiano. Licet enim, translato ad Ecclesiam Christianam sacerdotio per eum Pontificem qui per sanguinem suum semel introivit in Sancta, aeterna redemptione inventa, cessaverit umbra legalium, et pontificatus Judaeorum conciderit; attamen cum nominetenus historia Judaica per Josephum collecta, et quae plurimum confert ad Christianam elucidandam, successores Annae et Caiphae recenseat; alienum videre non debuit, distinguendi temporis et comprobandi causa, etiam hos recenseri usque ad [Col. 0393B] excidium templi.
Eadem de causa admisimus in eadem columna nomina et epochas regum Judaeorum, ne quidpiam negligamus eorum quae ad emendandam et perficiendam aut comprobandam chronologiam adhiberi utiliter possunt.
Praestant inter haec aerae quamplures Orientalium civitatum in earum nummis signatae, ac pariatae non semel cum annis Principum Romanorum. Quae res, quantum adjumenti contulerit ad chronologiae perfectionem, satis cognoscimus ex opere in primis celebri card. Norisii de Epochis Syromacedonum: quo nihil limatius aetas nostra fortasse tulit et posterae vix invenient. Istarum documenta nisi addidissem, fraudassem profecto demonstrationem istorum temporum [Col. 0393C] potiori auctoritate, quam illis comparant tot publica et iisdem temporibus aequalia monimenta scriptorum, paginis quae autographae non sint, sed a descriptoribus ad nos transmissae, merito praeferenda. Angustia tabularum non patitur ut icones nummorum aut explicationes addamus: quae petendae sunt a libris em. Norisii, Vaillantii aliisque ad epocharum originem annis suis affigendam adhibitis, ibique propterea indicatis.
Annorum singulorum serie ita comprobata ex consulibus Romanis, ex annis principum, ex urbium epochis utrasque numerationes jungentibus, in Oriente et in Occidente signatas in publicis actibus ac monimentis, assignantur epochae singulorum pontificum Romanorum: quarum documenta, nexus [Col. 0393D] et definitio notis in nostris chronologicis, quas ad eorumdem Vitas singillatim attexui, quaerenda sunt. Distinguere non omisi ordinationem ad episcopatum ab electione ad pontificatum Romanum in iis, qui probantur charactere episcopali antea insigniti, sive ut vicarii forent Pontificis his adjutoribus indigentis (quales cooptati leguntur a Petro apostolo Linus, Cletus et Clemens), sive ut destinarentur episcopi gentium exterarum, et dum exercerentur quasi tirocinio muneris pastoralis in Urbe vicario nomine ab eo pontifice Romano, qui eosdem ita destinaverat mox ablegandos ad fundationem novarum Ecclesiarum, vacante, dum exercentur per mortem pontificis, Romana sede, ad eamdem eligerentur successores [Col. 0394A] legitimi ita defuncti pastoris. Distinctionis gratia, ordinationem ad episcopale munus cum refero, nomina eorum consueto charactere in hisce tabulis exprimo, neque annos eorum in columna numero, sed ejus Romani pontificis qui tunc Ecclesiam regebat. Ubi vero in sede Romana succedunt rite ad eamdem cooptati per cleri Romani suffragia, ibi eorumdem nomina majusculis litteris exhibeo, et annos pontificatus eorum inde dinumero, ut expedite percurrant oculi in tabula chronologica quidquid de singulorum epochis comprobatum attulisse videor in notis.
Gesta quae ad annos singulos e probatis auctoribus collecta utraque columna includit Occidentalium et Orientalium, sunt pontificiae et universae ecclesiasticae [Col. 0394B] historiae, vel chronologiae causa, vel actorum ipsorum affinitate ita connexa, ut disjungi aut praeteriti sine dispendio evidentiae non patiantur. Ubi vero satis spatii non erat in columna Occidentalium ad gesta includenda ad eam pertinentia, et abundabat in alia columna Orientalium, ibi etiam res Romanas quandoque inclusimus. Oneranda non erat pluribus quam selectis hisce documentis nostra tabula, ne universalis historiae et chronologiae pompam explicare potius videretur (quod hic praestandum non assumpsi) quam pontificiae apparatum instruere omnibus aut saltem praecipuis documentis, quod nostrarum esse partium constituti mihi operis ratio monebat.
His igitur de tabularum argumento constructione, [Col. 0394C] auctoritate et complexione praemissis, ipsas jam tabulas proponamus.
Quo facilius comparari possint cum nostrae chronologiae tabulis documenta epocharum nummis et lapidibus antiquis incisa, illustriores aeras quae in numismatibus visuntur, aut ab auctoribus celebrantur, hic damus per ordinem digestas, et ad annum periodi Julianae ex nostra putatione ita relatas: praemissis aerae Christianae characteribus, et partibus praecipuis, quarum gratia caeteras comparamus.
Aera Christi communis Kalendis Januarii pariatur cum anno inchoante periodi Julianae 4714, cyclo solis 10, lunae 2, littera Dominicali B; Urbis conditae juxta Fastos marmoreos, quos sequimur, ante Palilia 753; ex Palilibus 754, olympiadis 195, anno primo ante dies aestivos, et secundo inchoante ex diebus aestivis.
Natalis Christi Domini praecedit aeram communem [Col. 0394D] annis 5 solidis et diebus 7. Aera ejus baptismi et Evangelii circa initium anni ejus aetatis 30 inchoati, periodi Jul. 4738, aerae communis 25. Ejusdem passio, mors, resurrectio, ascensio, et pontificatus max. novae legis ab ipso collatus Petro et successoribus, anno ipsius aetatis 33, aerae communis 28, per. Julianae 4741. Fundatio sedis Romanae, per. Jul. 4753, aerae Christi 40.
- Actiaca Augusti per. Julianae 4682, ex autumno.
- Aegaeensium in Cilicia 4666, ex autumno.
- Alexandrina Augusti 4683, ex 29 Augusti prima Thoth fixi.
- Anazarbi in Cilicia 4694, ex aut.
- Antiochena Caesaris 4665, ex aut.
- Apameensium, quae et Seleucidarum 4402, ex autumno.
- [Col. 0395A] Aradiorum 4455, ex autumno.
- Ascalonitarum 4610, ex aut.
- Augusti in Syria 4682, ex aut.
- Augustorum Hispanica 4675, ex Kal. Januar.
- Augustorum ex quo Augustus appellatus est Caesar Oct. 4686.
- Caesaris dictatoris seu novae ordinationis Julianae 4669, ex Kal. Jan.
- Chalcidensium 4806, ex autumno.
- Coptica Juliana 4689, ex prima Thoth, 29 Aug.
- Damascenorum 4402, quae et Seleucid., ex aut.
- Edessenorum 4402, quae et Seleucid., ex aut.
- Emesenorum 4402, ut supra.
- [Col. 0396A] Gadarensium 4650, ex aut.
- Gazensium 4652, ex aut.
- Laodicenorum 4666, ex aut.
- Neapolitanorum Samariae 4682, ex aut.
- Palmyrenorum 4402, ex autumno, quae et Seleucid.
- Philadelphiensium Pompeiana 4650, ex aut.
- Sebastenorum Samariae 4688, ex aut.
- Seleucidarum 4402, ex autumno.
- Sidoniorum 4602, ex autumno.
- Tiberii imperii proconsularis 4723, Christi 10.
- Tripolitarum, quae et Seleucid. 4402, ex aut.
- Tyriorum 4588, ex autumno.
- Urbis conditae 3961, ex 21 Aprilis in Palilibus.
Chronologia Blanchiniana
Annus Romanorum civilis Quintus ante novam institutionem Julianorum C. Caesaris Dictatoris, constat (ex veteri ordin. Regis Tarquinii apud Censorin. de die Nat. cap. 8) diebus 378; cum ferat Interkalarem mensem MerKedonium dierum 23 post Februarium.
Hujus anni Tarquiniensis (seu [Col. 0395C] civilis tunc Romanorum) Kalendae Januarii praecesserunt diebus 84 Kalendas Januarias anni 50 Juliani [Col. 0395C] Ante Palil. 703, post Palil. 704. proleptici ante aeram Christi communem: adeoque inciderunt in diem 9 Octobr. anni 4663 periodi Julianae labentis, 51 ante aeram Christi comm. proleptice assumpti: et praecesserunt Kal. Januar. novae ordinationis Julianae diebus 1910.
Signatur hic annus in Fastis marmoreis Capitolinis his Coss. editis a Sigonio, Pighio, Panvinio, Grutero [Col. 0397A] ex iisdem marmoribus, et prima Caesaris dictatura ibi sculpta.
C. CLAVDIVS M. F. M. N. MARCELLVS
L. CORnelius Lentulus EODEM ANNO
C. IVLIVS. C. F. C. N. CAESAR DICtator
Signatur etiam eclipsi solis digitorum 7 Romae spectabili post ejus ortum die 21 Augusti labente anno period. Jul. 4664 (ut ex Tab. Astronom. de la Hire, aliisque [Col. 0397B] colligitur) seu 50 proleptico ante aeram Christi communem: quae dies in Kalend. anni Tarquiniensis dicebatur IV Kal. Novembr.
RES GESTAE.
Kalendis Januarii novi Coss. Marcellus, et Lentulus per S. C. de dimissione exercitus Caesaris facem bello civili praetulerunt. Caesar, trajecto Rubicone, Ariminum, mox Urbem, et Italiam occupat, expulso Pompeio [Cic. lib. XVI famil. ep. 11] . In Hispaniam profectus Pompeii legatos ad deditionem [Col. 0397C] faciendam cogit. Romam reversus DICTATOR creatur, Comitiorum habendorum causa. Intra dies XI dictatura abdicans creatur Cos. in annum sequentem cum P. Servilio. [Caes. bell. civ. lib. III.]
Annus civilis Rom. quartus ante novam ordinationem Caesaris constat diebus 355.
Ejus Kalendae Januariae praecedunt initium novae ordinationis Caesaris dict. diebus 1532 et incidunt in diem 22 Octobris anni Per. Jul. 4664 seu 50 proleptici [Col. 0397D] ante aeram Christi. Hunc annum signant consules spectandi in Fastis marmoreis Capitolinis, et apud Gruterum fol. CCXCV, Panvinium, Pighium, Sigonium.
C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR II
P. SERvilius Vacia Isauricus quos proxime subsequitur dictatura Caesaris prima: quae cum annua fuerit, parte sui maxima, spectat ad annum sequentem. Ita [Col. 0397D] 704 A. P. post Pal. 705. legitur in marm. Capitolino.
C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR DICtator
M. ANTONIVS M. F. M. N. MAgister Equitum
RES GESTAE. Romanorum, earumque documenta.
Caesar abdicata dictatura creatus II consul [Caes. bell. civil. lib. III] ab urbe Brundusium profectus, inde solvit, in Epirum navigans pridie Nonas Januarii [ibi]. In campis Pharsalicis confligit media aestate [Plutarch. in Bruto] die 9 Sextilis Tarquiniensis V. EID. AVGVSTI D. IVLIVS PHARS. VICIT [legitur in veteri Kalendario marmoreo in ruinis Antiatum reperto, [Col. 0399B] et in Musaeum Card. Alex. Albani translato] quae dies respondet diei 9 Junii Juliani. Victo Pompeio Alexandriam navigat, suspicatus eum se recepisse in Aegyptum. Verum hospitem Magnum perfidi vectores obtruncant pridie ejus Natalis h. e. pridie Kal. Octobris anni Tarquiniensis: quae dies respondet huic anno 25 Quinctilis Juliani [Velleius lib. II, cap. 53] . Caput ad se allatum Caesar excepit lacrymis, et in suburbio excitato sacello Nemeseos sepeliri curavit [Appian. Plutarch. in Caes. Liv. lib. CXII] . Serius credita est Romae [Col. 0399C] Pompeii mors post ejus annulum allatum. Tum vero Caesari collati honores, et potestas maxima. Ut jus ei belli, et pacis in omnes homines esset, etsi neque ad populum de iis retulisset. Ut quinque continuis annis consulatum gereret. Ut DICTATOR non ad semestre tantum spatium ut olim, sed integrum in annum diceretur. Ut tribunitiam potestatem ad vitam haberet. [Dio lib. XLII.]
His acceptis honoribus Caesar, quamvis extra Italiam erat, statim dictaturam iniit. [Dio ibi.] Usserius [Col. 0399D] haec referens illud quoque observat opportune. Ut recte hinc principatum illius Josephus arcessiverit; tres annos cum dimidio illi assignans [lib. XIV, c. 17] . Atque in Syria, ut a prima dictatura Antiocheni, ita a secunda hac dictatura Laodiceni tempora Caesariana dinumerasse videantur. Laodicenam enim aeram, unico tantum anno Antiochena posteriorem fuisse, Eusebius in Chronico ad annum 2 imperii Probi indicat.
Circa finem itaque anni Tarquiniensis, [Col. 0401A] sive circa autumnale aequinoctium, perlato Alexandriam ad Caesarem nuntio de honoribus sibi decretis, statim Caesar DICTATURAM ad annum integrum inivit, quae propterea extenditur ad potiorem partem anni sequentis, ita ut consules unum aut alterum ex postremis anni mensibus tantummodo signent
AERA CAESARIS ANTIOCHENA cur incipiat ex autumno. Per. Jul. 4665. Vide anni sequentis col 2.
[Col. 0401B] Annus civilis Romanorum tertius ante novam ordinationem Caesaris constat diebus 377 propter insertum Interkalarem Merkedonium dierum 22 ex instit. Tarquin. Ejus Kalendae Januar. praecedunt initium novae ordinationis Caesaris diebus 1177 et incidunt in diem XI Octobris Per. Jul. 4665, sive anni 49 ante aeram Christi communem.
Hunc annum signat C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR DICtator M. ANTONIVS. M. F. M. N. MAgist. Eq. et circa postremos menses
[Col. 0401C] EODEM ANNO dictaturae II [Col. 0401C] 704. A. P. P. P. 706. Caesaris Q. FVFIVS. Q. F. C. N. CALENVS. P. VAtinius Supersunt dictatoris Magistri Equitum, et consulum ejusdem anni nomina in Fastis marm. Capitolinis, editis a Grut. Sigonio, Pighio, Panvinio, et caeteris, etc.
RES GESTAE.
Caesar DICTATOR II Romae creatus, licet absens, post nuntium in Urbem allatum mortis Pompeii, hoc est circa autumni exordia, dictaturam statim iniit Alexandriae [Col. 0401D] circa finem anni, eamque, contra majorum exempla, ad annum solidum duraturam. Quare signatur hic annus dictatura Caesaris potius, quam consulibus.
Per hyemen bellum difficile, ac praelia plura cum Alexandrinis committens [Sueton. in Jul. cap. 35] victoria tandem potius VI, KAL. APRIL. anni Tarquin. [seu 14 Januarii anni hujus Juliani proleptici ante aeram Chr. 48 et Per. Jul. 4666.] ALEXANDRIAM RECEPIT ut in vet. Kalend. Farnesiano, [Col. 0403A] et ap. Grut. edito pag. 133, Ptolemaeo rege misere inter praeliandum demerso, regnum attribuit Ptolemaeo Juniori, et Cleo patrae sorori, quam illi despondit adhuc puero undecinni uxorem, more Aegyptio. [Strabo lib. XVII, pag. 796. Dio lib. XLII. Hirtius. Sueton. in Jul. cap. 35.] In Aegypto moratus Caesar menses novem [Appian. lib. II, bell. civ.] circa Veris initium Alexandria [Col. 0403B] discessit in Syriam. Ejus discessus rumor in Italiam pervenit III Non. Quinctil. seu Aprilis Juliani die 23. [Cic. ad Attic. lib. II, ep. 19] qua die Antiochiae eumdem egisse docet Jo. Malela lib. IX Chron. Paucis diebus in Syriae Provincia consumptis, sextum Caesarem eidem, et legionibus praefecit. [Dio lib. XLVII.] Classe, qua venerat, profectus in Ciliciam [Hirtius, et Jos. lib. XIV, c. 16] [Col. 0403B] AERA AEG. C. ET LAODIC. IN SYR. AD. Ma. ex Autumno Vail. 25 ed. regionum, et regnum finitimorum negotia ordinavit. Autonomiam civitatibus dedit praecipuis, [Col. 0403C] quas inter LAODICAEA ad mare unde AERA CAES. Ad bellum Ponticum evocatus contra Pharnacem Venit, Vidit, Vicit. [Plut. in Caes., etc.,] intra quintum diem. [Sueton. in Jul. c. 35.] Mithridatem regem Bosphori constituit. Per Graeciam Romam venit, circumagente se anno, ex quo fuerat dictator iterum designatus [Plut. in Caes.] et consul III in annum proximum designatus consules circa postremos hujus anni menses creavit eos, qui in Fastis marmoreis [Col. 0403D] Capitolinis leguntur
Q. Tufium Calenum
P. Vatinium ad tres postremos
anni menses Suet. in Cla. c. 15. AERA CAESARIS LAODICENA incipit h. a. ex autumno, quo Caesar concessit Autonomiam.
Annus civilis Romanorum secundus ante novam ordinationem Caesaris constat diebus 355.
Ejus Kalendae Januariae praecedunt initium novae ordinationis annorum Julianorum diebus 800 et incidunt in diem 23 Octobris anni Juliani proleptici 48 ante [Col. 0405A] aeram Christi, seu Periodi Julianae 4666. Hunc annum signant Consules in marmoribus Capitolinis ita expressi
C. IVLIVS. C. P. C. N. CAESAR III.
M. Aemilius m. f. q. n. Lepidus. C. IVLIVS. C. F. C. N. CAESAR III DICtator. M. AEMILIVS M. F. Q. N. LEPIDVS. Mag. Equit.
Sigonius in Comment. ad Fastos ad hunc annum V. C. 707 [Col. 0405B] [ineuntem ex Palilibus] observat videri diversam sententiam ejus, qui Fastos Capitolinos ita digessit, ab altera eorum, qui Annales Romanos scripserunt; cum ille anno superiori dictaturam II solummodo attribuat, huic vero et consulatum III et Dictaturam III, proxime sequenti IV consulatum, et IV Dictaturam, et alteri post hunc consulatum V; aliis de Dictatura V quaerentibus, quae nuspiam legitur. Conciliat Sigonius [et nos cum illo tollimus omnem controversiam] productis verbis Dionis. Postero vero anno [post eum, quem dictator II exegerat] [Col. 0405C] Dictaturam quoque una cum consulatu, utrumque tertium gessit, collega sibi surrogato in utroque magistratu M. Lepido.
RES GESTAE.
Caesar contra P. Cornelium Scipionem Pompeii Magni socerum, M. Catonem, et Mauritaniae regem Jubam, expeditione suscepta XIV Kal. Januarii [6 Octobris anni Per. 4667] pervenit in Lilybaeum: et post dies 12 in conspectu Africae fuit [Hirtius de bello Afr.] Kalendis vero Januariis [hoc est anni Juliani proleptici [Col. 0405D] die 23 Octobris] castra ad Oppidum Ruspinam habuit [ibi]. In acie acie constitit XII Kal. April. [Januarii Juliani die 8] lustrato exercitu. Pridie nonas April. [Jan. 22.] Jubam et Scipionem memorabili pugna superavit, cum. Cato sibi manus intulisset [Hirtius ubi supra]. Africano bello confecto Idibus Junii [die 5 Aprilis Juliani] ad portum Calaritanum appulsus post dies XV, Romam venit. [Hirtius in fin. lib. de bello Afr.]
Quatuor triumphos hoc anno Romae duxit eodem mense, sed interjectis diebus [Sueton. in Jul. cap. 37, Patercul., lib. II, c. 37.] Gallicum, Ponticum, Alexandrinum, et Africanum.
Anni emendationem instituit, usus opera Sosigenis in re astronomica, et Flavii scribae in Fastis ordinandis. Dio lib. XLIII; Macrob. Saturn. lib. I, cap. 14.
Annus civilis Romanorum proxime praecedens novam ordinationem annorum Julianorum Caesaris dictatoris, qui et annus [Col. 0407B] Confusionis dictus est, constat diebus 445, quibus praecedit Kalendas Januarias anni principis in serie Juliana, seu annum 45 ante aeram Christi commmunem.
Ejus Kalendae Januariae incidunt in diem 13 Octobris anni Per. Jul. 4667 et praecedunt diebus 80 Kalendas Januar. anni 4668, Per. Jul. seu 46 ante aeram Christi communem.
Praeter menses Tarquinii XII qui constituuntur diebus 355, obtinuit tres menses interkalares, nempe Merkedonium dierum 23, inter Febr. et Martium, et duos [Col. 0407C] Interkalares inter Novembrem, ac Decembrem singulos dierum 34. Summa dierum hujus anni confusionis fuit 445. Censorin. de die nat. can. 8.
Signatus fuit consulatu Caesaris quarto sine collega, ejusque dictatura [Col. 0407C] A P 707 P P 708. partim III, partim IIII, ut ostendunt Fasti marmorei Capitolini.
C. IVLIVS. C. F. C. N. CAESAR III Dict.
M. AEMILIVS. M. F. Q. N. LEPIDVS Mag. Eq. EODEM ANNO C. IVLIVS. C. F. C. N. CAESAR IIII SINE collega EODEM ANNO Q. FABIVS. Q. F. Q. N. MAXIMVS. IN. [Col. 0407D] Magistratu MORTVVS. EST. IN. EIVS. Locum suffect. C. CANINIVS. C. F. C. N. REbila et in Tabula Colotiana apud Grut. fol. 298. C. IVLIVS. CAESAR IIII SINE CONLEGA DICTATOR (tertium designatus quartum)
SVF Q. FABIUS. MAXIMUS C. TREBONIVS C. CANINIVS. C. F C. IVLIVS. CAESAR. DICT. IV. M. AEMILIVS. M. Eq.
Annus consulatus III absolutus erat, quando Caesar inivit consulatum IIII, sed nondum absolutus [Col. 0409A] erat annus dictaturae tertiae. Quare eodem anno [dictaturae tertiae sed non eodem consulatus tertii] indicatur inisse consulatum IIII sine collega: vel sculptoris oscitantia insculpta sunt Tabulis Capitolinis ante consulatum Caesaris IIII sine collega duo illa verba EODEM ANNO, quae post IIII consulatum recte inseruntur. Annus iste confusionis (credo) sculptorem, vel auctorem turbavit in Tabulis Capitolinis incidendis, [Col. 0409B] ubi abundant verba eodem anno priori loco posita, et desideratur dictatura IIII expressa in Colotiano marmore, non secus ac in nummis Caesaris cum cons. IIII, quibus fidendum utpote aequalibus.
RES GESTAE.
C. Julius Caesar inito Romae consulatu quarto sine collega, idemque DICTATOR [ut in Tabula Colotiana nominatur], nempe dictator III, designatus IIII [ut Hirtius scribit initio libri de bello Hisp.] magnis itineribus ante confectis, cum celeri festinatione ad bellum [Col. 0409C] conficiendum in Hispaniam convenit contra Pompeii liberos.
Caesar in Hispania ad diem XI Kal. Martias [in Kal. Juliano 22 Decembr. anni Per. Jul. 4667.] Ategua oppido potitus est, et IMPERATOR appellatus. Ad diem XVI Kal. April. Festo liberalium [Plutarcho in Caesare, Διονύσια dicuntur] memorabile praelium ad Mundam commissum est: in quo 30 circiter millia Pompeianorum ceciderunt. Anni Juliani proleptici ea dies fuit 17 Januarii. Ante eam pugnam diebus 12 Hirtius testis oculatus in sua Ephemeride belli [Col. 0409D] Hispanici, in quo Caesarem sequebatur, scribit III Nonas Martii [quae in anno Jul. proleptico respondet diei 5 Januarii] Caesari castra moventi lunam visam hora noctis sexta opportune affulsisse. Id vero evenire nequaquam potuit anno primo novi styli Caesaris [cui passim attribuunt chronologi hanc expeditionem] cum eo anno ferente Novilunium ex omnium sententia Kalendis Januarii, Luna die V Martii triduo post synodum cum sole infra horizontem descenderet [Col. 0411A] hora noctis secunda. In nostra vero chronologia annum confusionis attribuente Hispanicae expeditioni Caesari contra Pompeii liberos die III Nonas Martii, quae diebus 361 praecedit novum stylum Julianum et Novilunium, aetas lunae fuit dierum 23 et luna circa quadraturam cum sole constituta oriebatur circa horam noctis sextam, quemadmodum a Caesare, et ab Hirtio visa est.
[Col. 0411B] Victor ex Hispania Caesar mense Octobri Romam ingressus Hispanicum triumphum egit. In tres autem menses anni reliquos [ad duos scilicet interkalares post Novembrem, et ad Decembrem] abdicatus consulatu, suffectos Consules creavit Q. Fabium Maximum, et C. Trebonium, et Fabio mortuo in diem anni postremam suffecit C. Caninium.
Multi et maximi honores Caesari decreti sunt a senatu. Prae caeteris vero, ut DICTATOR PERPETUO esset: et ut praenomen IMPERATORIS haberet [Sueton. in Jul., c. 76] quo scilicet, non res bene gesta, [Col. 0411C] sed auctoritas in republica summa significaretur. Dio lib. 43; Appian. lib. II Bell. civ., pag. 494.
51
Labente anno 51 proleptico ante Aeram Christi communem, qui in periodo Juliana Scaligeri obtinet sedem 4663, commissa est eclipsis centralis solis Romae spectabilis in meridie diei 7 Martii.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1270396A.bmp)
[Figure]
In diem 9 Octobris hujus anni Per. Jul. 4663 sive 51 proleptici stylo Juliano ante aeram Christi communem incidunt Kalendae Januarii [Col. 0396C] anni civilis a Romanis tunc numerati ex ordinatione Tarquinii regis juxta Censorinum de die Natali cap. 8.
[Col. 0396C] Olymp. 182 annus III ante solstit aest. post solstit IV Ad eclipses solares hujus, et sequentis anni refertur testimonium Dionis lib. XLIII, pag. 159, G. L.
50
Annus hic Juliani styli Quintus prolepticus, et 50 ante aeram Christi communem, praecedit novam ordinationem annorum Julii Caes. quinquennio solido, seu diebus 1827. Ejus Kalendae Januariae pariantur [Col. 0398A] cum die 85 anni Tarquiniensis, seu civilis a Romanis tunc adhibiti. Constat diebus 365. Signatur consulibus
C. Claudio Marcello
L. Cornelio Lentulo.
Paterculus lib. II his Coss. scribit exarsisse bellum civile post Romam conditam anno DCCIII et ante consulatum Vinicii (qui collegam habuit Cassium Longinum aerae Christi juxta nos 29) annis LXXVIII.
[Col. 0398B] RES GESTAE. Judaeorum, ac finitimarum regionum, praecipue circa sacra, et pontifices Hebraeorum.
Hyrcanus summus sacerdos ab Aarone LIV e stirpe Assamonaeorum principum, qui pontificatum iniverat anno tertio Olympiadis 177, Q. Hortensio Q. Metello Cretico Coss. [Jos. lib. XIV, c. 1] ante aeram Christi 69 in regnum quoque successerat [Jos. lib. XV, c. 9] matri. Pulsus a fratre Aristobulo restituebatur a Magno Pompeio, captis Hierosolymis [Jos. ibi. et Dio lib. LIII] et per Romanos Pro-Coss. Gabinium, Crassum, Bibulum his annis proxime superioribus defendebatur contra inquietum ingenium Aristobuli, et filiorum ejus
[Col. 0398C] Olymp. 182 annus IV Et ex aestate Olymp. 183 annus I. In diem 22 Octobris hujus anni proleptici Juliani 50 ante aeram Christi incidunt Kalendae Januariae anni Tarquiniensis, seu civilis Romani.
49
Annus quartus prolepticus styli Juliani ante ordinationem Caesaris [Col. 0398D] et 49 ante aeram Christi communem periodi Julianae 4665 obtinet suas Kalendas Januarii die 72 anni Tarquiniensis Romanorum, quae in Urbe dicta fuit Idus Martii civilis ante Caesaris reformationem tunc adhibiti. Signatur consulibus
C. Julio Caesare II
P. Servilio Vacia Isaurico
Cum sit Bissextilis constat diebus 366.
Ejus Kal. Januariae praecedunt initium novae ordinationis Julianae diebus 1461.
[Col. 0400A] RES GESTAE. Pontificum Judaeorum, eorumque gentis et finitimarum.
Caesar Alexandriae receptus dum intendit cogendis pecuniis sibi debitis a Ptolemaeo Aulete patre regis pueri, et dissidio componendo inter hunc, et sororem Cleopatram ex paterno testamento de regno contendentes, Pothini eunuchi consiliis tumultu excitato, in discrimine versatur. [Dio lib. XLII et Plut. in Caes.] Controversias regum ad populum [Col. 0400B] Romanum, qui tutor, et ad se, qui consul esset, pertinere Caesar existimabat. Sibi igitur placere, regem Ptolemaeum, ejusque sororem Cleopatram exercitus dimittere, quos haberent, et de controversiis jure apud se potius, quam inter se armis disceptare. [Caes. lib. III.]
Aucta potestas Caesaris per S. P. Q. R., circa finem anni collata sibi DICTATURA, caeterisque honoribus, ac juribus in annos subsequentes duraturis, ad eam cognitionem securius suscipiendam permovit, sed insimul Aegyptiorum [Col. 0400C] animos a Pothino studiose sollicitatos contra ipsum incendit, ex hospite judicem quem viderent suorum regum. Ptolemaeo enim, et Cleopatrae regnum Aegypti attribuit, horumque germanis fratribus natu minoribus Ptolemaeo juniori, et Arsinoae Cyprum largitus est. [Caes. ibi., Livius 112, Plut. in Caes.]
Ex iterato igitur tumultu in apertum bellum deductis Aegyptiis et Romanis, incensa est in portu cum navibus celebris illa bibliotheca regis Philadelphi 400 librorum [Col. 0400D] millibus instructa. [Seneca lib. de Tranquill. animi cap. 9; Oros. l. VI, c. 15; Plutarchus in Caes. et Dio lib. XLII.] Caesar, licet non multo suorum militum numero, ad hoc praelium perductus, quod sibi eventurum non reputaverat, attamen opportunis auxiliis foederatorum, et amicorum P. R. rem prospere gessit. Strenuam illi operam navarunt Judaei tum Alexandrini, tum Palaestini, suasu, et auctoritate Hyrcani pontificis, et Aristobuli [Jos. lib. XIV, c. 14] : [Col. 0402A] ita cruento praelio victor DIE VI KAL. APRIL. [ut in veteri Kalendario in Pal. Farnesiano legitur, edito apud Gruterum fol. 133] HOC DIE CAESAR ALEXANDRIAM RECEPIT: quae dies respondet 14 Januarii anni per. Jul. 4666 ante aeram Christi 48 proxime post hunc inchoati, dum Caesar in Aegypto, assumpta circa autumnum hujus anni altera DICTATURA, novem menses exegit, ab Appiano indicatos lib. II Bell. civ. pag. 484.
[Col. 0402B] Ad Caesarem Alexandriae agentem praeter auxilia transmissa legationem quoque adornavit Hyrcanus pontifex, et rex Judaeorum, per quam impetravit, ut ethnarcha gentis suae inscriberetur, et pontificatum ad vitam more patrio, retineret, cum societate et amicitia P. R. judiciorum jure, aliisque a Josepho memoratis ex aereis columnis, ac tabulis in foro Alexandrino, et Romae in Capitolio constitutis lib. XIV, cap. 17.
48.
[Col. 0402C] Annus tertius prolepticus styli Juliani ante ordin. Caes. et 48, ante aeram Chr. comm. Per. Julianae 4666, obtinet suas Kal. Januarias die 83, anni Tarquiniensis, seu civ. Romanorum, in eo dicta 4 Nonas Martii; signatur,
[Col. 0402C] Olym. 183, annus I, et ex dieb. aest II C. Julio Caesare dictatore II,
M. Antonio magistro equitum: et circa autumnum,
Q. Tufio Caleno,
P. Vatinio consulibus.
Circa veris initium Caesar dictator iterum ex Aegypto, classe provectus in Syriam Antiochiae [Col. 0402D] fuit circa diem 6 Maii Juliani [ex Epist. 19, lib. II Cic. ad Attic. Usserius, pag. 351] ; ubi die ducdecimo mensis Artemisum, sive Maii edictum propositum de Jure Metropoleos, sacrae, asyli, autonomia, et totius Orientis primatu, dictatoria Caesaris lege Antiochiae attributo [Jo: Malala Chron. lib. IX] Quare
AERA CAESARIS ANTIOCHENA
hoc anno constituta: quae tamen ducitur ex autumno proxime praecedenti, unde anni civilis initium [Col. 0404A] deductum fuisse Antiochenis ostendit Card. Noris ep Syrom. diss. III, cap. 4, eamque ex Nummis, Galbae sub Muciano signato aera 117, et Tiberii Augusti, sub Flacco, anno ejus imperii 1, et Antioch. 82, demonstrat initium desumere ex autumno anni Per. Jul. 4665, ante communem Christi Epocham 49. Et ex autumno hujus anni 4666, AERA CAESARIS LAODICENA ibi. c. 8, § 2.
Ante annos tres Aristobulus [Col. 0404B] Hyrcani Judaeorum pontificis frater, et insidiator, ob querelas cum fratre, Romae detentus, deinde Caesarianae factionis favore liber dimissus in patriam, a Pompeianis fuerat veneno sublatus, ejusque filius Alexander securi percussus Antiochiae a Scipione jussu Pompeii [Joseph. lib. XIV, c. 13.] Antigonus Aristobuli filius hoc anno ad Caesarem venit Antiochiae agentem, patris, ac fratris infortunia commemorans, et accusans Hyrcanum pontificem, [Col. 0404C] et Antipatrum Judaeorum gubernatorem, mandato Hyrcani, tanquam per vim principatum gentis gererent. Causa, vicit Antipater, apud Caesarem perorata. Confirmata Hyrcani pontificis auctoritas: oblata Antipatro dynastia, quamcunque voluisset, et procuratio Judaeae concredita fuit a Caesare. [Joseph., lib. XIV, cap. 15 Antiquit. et lib. I Belli cap. 8.] Praeterea Hyrcano pontifici, et liberis ejus Ethnarchiam, et pontificatum Judaeorum perpetuo retinere more patrio, judicia de Judaica [Col. 0404D] disciplina, et jura decimarum, ac caetera Sacerdotalia confirmavit, eaque de re, Romanis, et Graecis litteris inscriptas aeneas tabulas tum in Capitolio Romae, tum apud Tyrum, Sidonem, et Ascalonem constitui jussit [Jos. lib. XIV, c. 17] . Antipater procurator Judaeae, cum animadverteret Hyrcanum stupidum, ac segnem, filios suos regimini publico sub Hyrcano ita admovit; ut Phasaelus natu maximus, Hierosolymae, et circumjacentis regionis [Col. 0406A] dux esset; Herodes vero tum adolescens 15 aut certe juvenis 25 annorum [ut ex Nicolao Damasceno Josephi codices emendat Usserius fol. 353 annalium] Galilaeam administraret.
47.
Annus alter prolepticus styli Juliani ante ordin. Caesaris, et 47 ante aeram Christi comm. Periodi Jul. 4665, obtinet suas Kalendas Januarii die 71, anni Tarquiniensis, seu civilis Romanorum, [Col. 0406B] quae dicebatur 14 Martii, seu Prid. Id. Mart. Constat diebus 365. Signatur consulatu 3 Caesaris, et dictatura 3 ejusdem, collega Lepido.
[Col. 0406B] Ol. 183 II et III. C. Julio Caesare cos. III et dict. III M. Aemilio Lep. cos. et Mag. Eq.
RES GESTAE.
Herodes specimen dedit vigilantiae in suo ministerio, comprehenso Ezechia latronum duce; sed in eo morti addicendo inconsulto pontifice Hyrcano, audaciae notatus fuit ab Optimatibus Judaeorum, [Col. 0406C] et in judicium vocatus apud eumdem Hyrcanum, cui detulerunt, etiam Phasaelum, fratris exemplo, insolescere; licet Antipater utriusque pater se obsequentem pontifici exhiberet, qui tamen citra nomen regium colebatur non secus ac ipse regnaret. Sextum Caesarem Syriae proconsulem muneribus ita demeruerat [iisque ab Hyrcano erogatis, licet suo nomine offerret] ut auctor fuerit sextus Hyrcano Herodis absolvendi. Malo tamen suo id praestitit Hyrcanus, ut Sameas in [Col. 0406D] concilio ominabatur. Sextus enim Caesar, accepta pecunia, Herodem praefecit Coelesyriae: ex quo munere fomes illi ministrabatur, arma contra Hyrcanum movendi, et Hierosolymam obsidendi, nisi pater ac frater obstitissent. Joseph lib. XIV, cap. 17.
Sextus Caesar a Caecilio Basso reprehensus, quod legionem a C. Caesare sibi concreditam indecenter haberet, dum attrahi Bassum juberet, per tumultum a legionariis occiditur. Conjurant contumaces [Col. 0408A] pro indemnitate propria, et pro Basso, qui se praetorem Apameae nominatum muniebat. C. Antistius Vetus, aliique Caesariani eumdem obdent.
Antipater Caesarianis per filios suos subministrat auxilia Jos. lib. I Belli cap. 8 et lib. XIV Antiquit. c. 17 et Dio lib. XLVII.
46.
[Col. 0408A] Olymp. 183 III et IV Annus primus prolepticus styli Juliani ante ordinationem Caesaris, et 46 ante aeram Christi communem [Col. 0408B] Periodi Julianae 4668, obtinet suas Kalendas Januarias die 81 anni civilis Romani, qui Confusionis annus dictus fuit, et dies 445 obtinuit: nempe die 21 Merkedonii inter Febr. et Martium interkalati, seu IV Kal. Martii. Constat diebus 365. Signatur initium anni
C. Julio Caesare IV solo, eodemque dictatore III, designato IIII.
Anno procedente, ad tres novissimos ejusdem menses [duos scilicet Interkalares post exitum Novembr. dierum 34, singillatim, [Col. 0408C] et Decembrem] suffecti sunt consules
Q. Fabius Maximus.
C. Trebonius. et die anni postrema, mortuo in magistratu Q. Fabio Maximo, in ejus locum suffectus est ad paucas horas
C. Caninius Rebilus.
Plin. lib. VII, c. 53. Suet. in Claud. c. 15. Macrob. lib. VII, cap. 3.
RES GESTAE.
Dum bellum in Syria trahitur cum Caecilio Basso L. Statius [Col. 0408D] Murcus vir praetorius a Julio Caesare Sexti successor mittitur cum tribus agminibus ex Italia, sed a Basso repellitur fortiter [Jos. lib. I Belli, c. 8, in fin., et Antiq. lib. XIV, c. 17, fin.; Paterc. lib. II, c. 69; Appian., etc.]
Apud Josephum Murcus perperam scribitur Marcus. Aderant enim Basso in belli societatem Arabum phylarchi, praesertim gentis Emessenae, et Rhambaeorum nomadum intra Euphratem habitantium rex Alchaudonius [Col. 0410A] Arabs [Strabo lib. XVI, pag. 753, et Dio, lib. XLVII] Sub anni extremum Parthi quoque advenerant a Basso in Syriam acciti, sed hyemis interventu non diu adfuerunt [ibi]. Bellum tamen a Parthis reipublicae sibique imminens ita Caesar praevidit, ut redux ab Hispanica expeditione circa Octobrem hujus anni, in aestatem sequentem Parthicam pararet: et C. Octavium studiorum causa Apolloniam praemissum [quem Hispanici belli [Col. 0410B] comitem adhibuerat sibi cognatione per Acciam Juliae filiam proximum] destinaret Magistrum equitum. Is postea imperavit, haeres a Caesare scriptus in supremis tabulis, quas hoc anno Idibus Septembribus conditas virgini vestali maximae custodiendas tradidit. Sueton. in Jul., cap. 83.
Hyrcanus pontifex, missa ad Caesarem legatione, quem maxima in Romana republica auctoritate ita auctum in perpetuum audivit, confirmationem petiit decretorum, quae honorifica et proficua, tum [Col. 0410C] sibi, tum universae Judaeorum genti, in Aegypto et in Syria condiderat. Parthici belli et Syriaci contra Bassum imminens sollicitudo, praeter antiqua pontificis Hyrcani et Judaeorum merita cum Caesare, impetrarunt cumulatissimam gratiam. Recitantur a Josepho, lib. XIV Antiq., cap. 17, litterae ac decreta Caesaris consulis V et dictatoris perpetui titulis insignita, «quibus Hyrcano Judaeorum pontifici ejusque liberis sacerdotium et pontificatus Hierosolymorum ac totius gentis astruitur [Col. 0410D] eo jure quo et majores eorum hoc sacerdotium gesserunt: habere et munire Hierosolymorum urbem, et gubernare eam Hyrcanum filium Alexandri pontificem Judaeorum et ethnarcham secundum suam voluntatem; et Judaeis secundo locationis anno de reditibus suis subducant, immunesque sint ab angariis, et vectigalibus, etc. Hyrcano ejusque filiis decimas persolvant, sicut hactenus eorum majoribus. Utque nullus vel praeses, vel dux, vel legatus in [Col. 0412A] finibus Judaeorum auxilia colligat: neve militibus liceat pecunias ab his exigere, vel hybernorum, vel quocunque alio nomine: sed sint immunes ab omnibus molestationibus, etc. Manere etiam jura, quae ab initio inter Judaeos et eorum pontifices fuerant, et quaecunque beneficia a S. P. Q. R. concessa. Praeterea eodem jure uti illis licere et in Lydda. Loca etiam, agros, habitationes, quas pro amicitia reges Syriae ac Phoenices [Col. 0412B] per donationem populi Romani possederant, placere senatui, ut Hyrcanus Judaeorum ethnarcha habeat: esseque jus Hyrcano ejusque fiiiis et legatis ab eo missis ludos et gladiatores spectandi inter senatores sedentibus. Utque quotiescunque postulaverint, a dictatore aut magistro equitum in senatum introducantur, et responsum eis omnibus intra decem dies reddatur, quid a senatu decretum fuerit,» etc.
Kalendis Januarii.
Novilunium medium hora 5 et minut. 41 post meridiem Romae.
Novilunium verum horis 15, 26 post meridiem Kalendarum Januarii Romae.
[Col. 0411D] Ex Tabulis Astronom. de la Hire. Consules C. IVLIVS. CAESAR. V. M. ANTONIVS. M. F.
SVF. P. CORNELIVS. P. F.
Tabula Colotiana apud Grut., fol. CCXCVIII, et in Tab. marm. Capitolinis
C. IVLIVS. C. F. C. N. CAESAR V M.
Ant. Nummi aurei et argentei apud Vaillant. Occon. Mediobarb. et alios. C. CAESAR, etc. COS. QUINT. DICT. PERPET.
[Col. 0413A] C. Julius Caesar sextum triumphum egit ovans ex monte Albano 26 Januarii.
C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR VI DICT. IIII OVANS. A. DCCIX EX MONTE ALBANO VII K. FEBR. Fasti triumph. Capit. Grut. pag.
Idibus Martii C. Caesar in curia a conjuratis 23 vulneribus confossus est. Suffectus Coss. P. Cornelius Dolabella.
C. Octavius haeres, et in Juliam familiam adoptatus, C. Julius [Col. 0413B] Caesar inde dictus est. Ex Apollonia in Urbem rediens circa Kalend Maii [nam XIV Kal Maii, Neapoli, et postridie in Cumano cum Cicerone fuit [lib XIV, Epist. 10, ad Attic] tanta amicorum frequentia stipari, et populari gratia roborari coepit Senatui commendatus a Cicerone, ut circa Augustum mensem [tunc sextilem dictum] exercitum ex coloniis cogere privata impensa institerit. [Liv lib CXVII. Florus lib IV, c. 4, et Tab Ancyranae] . Bellum Macedonicum contra Getas, et Parthicum, [Col. 0413C] et Legiones a C. Caesare paratae, M. Antonio decretae sunt cum quo Octavius reconciliatus fuerat. Provinciae assignatae. Acta Caesaris pleraque confirmata. Percussores Caesaris, Brutus, et Cassius, spe abjecta retinendae reip popularis, in voluntarium exsilium Athenas concedunt. Velleius lib II, c. 62. Dio lib XLVII.
Cicero hoc anno iter in Graeciam suscepturus ante Olympia [ad Atticum lib. XV, ep. 24 et lib. XVI, ep. 7] ostendit Olympiadis 184 ineuntis annum plurimum huic anno [Col. 0413D] caedis C. Caesaris esse allegandum.
Antonius Consul, potestate ei facta per S. P. Q. R. cognoscendi, et exsequendi de Actis Caesaris, quae is jussisset, libertatem, et jus Romanae Civitatis, et immunitates populis, ac Dynastis passim vendebat: deque his omnibus toto Capitolio tabulae figebantur. Cic. Philip. 2 et lib. II, ad. fam. ep. 1. Patere. lib. II Piut. in Ant. Dio lib. XLIV, quae omnia comprobant historiam Josephi.
[Col. 0415A] C. VIBIVS. C. F. C. N. PANSA
A. HIRTIUS. A. F [Col. 0415A] 709 A. P. et post Palil. 710.
SVF C. IVLIVS. CAESAR (Octavianus)
C. CARRINAS. C. F.
SVF Q. PEDIVS Q. F
P. VENTIDIVS. P. F
Lapis Colotianus ap. Grut. fol. CCXCVIII.
Kal. Januariis Cicero, Philippica quinta, Antonium bello persequendum suadet. Postridie Imperium extraordinarium C. Caesari [Col. 0415B] Octaviano defertur. [Cic. Phil. XI.] Reconciliati Lepidus, Antonius, et Caesar Triumviratum invadunt R. P. C. die V Kal Decemb Lapis Colot. ibi, et nummi et historici passim.
Cicero occiditur VII Id. Dec. dialog. de causis cor. el.
L. Munatius l. f. l. n. Plancus M. [Col. 0415B] 710. 711. Aemilius m. f. q. n. Lepidus II, Man. Antonius P. Sulpitius Cons. Lustrum non fecit.
Fasti marm. Colotian. ap. Grut. fol. 298. Ad Philippos Macedoniae commissa pugna. Bruti et Cassii legiones XXI, cum totidem M. Antonii [Col. 0415C] et Caesaris, Cassius exutus castris se interficit. Brutus iterato praelio victus se pariter conficit. Liv. lib. CXXIV; Paterc. lib. II, c. 70. Plut in Bruto. Appian. lib. IV. Antonius in Orientales Provincias, Caesar in Occidentales proficiscuntur partitis inter se copiis, sed interim Antonius hiemavit Athenis. Plut. in Antonio.
L. Antonius P. Servilius p. f. [Col. 0415C] 711. 712. Rauricus, Lapis Colot.
Antonius ab Asianis praemia exigit 28 legionibus victricibus [Col. 0415D] [quae sunt cum auxiliis virorum 170 millia] novem annorum tributum intra biennium, Appian. lib III, pag. 673, deinde abit in Syriam. Octavianus Caesar, causam de agris civium, qui Bruto et Cassio faverant, dividendis inter milites Caesarianos, cum ab ipsis militibus dirimendam curasset, Fulvia illorum odium, Caesar gratiam conciliavit. Hinc bellum inter Caesarem et Fulviae maritum Antonium. Dio lib. XLVIII; Suet. in Oct. c. 62. Bellum Perusinum
[Col. 0417A] Cn. Domitius m. f. Calvinus II.
C. Asinius cn. f. Pollio.
Inniani Carinani agrii Nor. Cen. Pis. p. 139.
Suf. L. Cornelius l. f. Suf. P.
Cassidius P. f.
Fasti Lapidis Colotiani Grut. 298.
[Col. 0417B] Imp. Caesar, L. Antonio ad deditionem compulso, Perusiam victor ingressus, Italiam totam partim voluntate, partim vi in potestatem redigit. Antonius III. Vir, [Col. 0417B] 712. A. P. 713. P. P. mortua uxore Fulvia, Caesari reconciliatus, cum illo dividit Romanum Imperium. Orientales omnes trans sinum Ionium tum insulae, quam Provinciae usque ad Euphratam Antonio paruerunt. Occidentales vero Dalmatia, Hispania, et Gallia, Caesari, qui Africam Lepido jam assignaverat. Appian. p. 709, Dio. p. 374, Plut. in Ant. [Col. 0417C] Mense Octobris. Noris C. P. p. 140.
L. Marcius Censorinus. [Col. 0417C] 714. A. P 715. P P.
C. Calvisius Sabinus.
Kal. Januarii L. Marcius L. f. c. n. Censorinus Cos. ex Macedonia triumphat. Fasti Capitolini triumphales. Grut. p. 296.
Ventidius primo Labienum, deinde etiam Parthos praelio superatos expellit Cilicia, et Syria. Dio lib. XLVIII et Palaestinam recuperat, et Romae V Kal. Dec. Pro-cos. ex Tauro Monte, et Parthis triumphat anno sequente. Fasti triumph Capitolini ap. Grut. fol. 296.
App. Claudius Pulcher. [Col. 0417C] 714. A. P. 715. P. P.
C. Norbanus Flaccus.
Hinc AERA HISPANICA deducitur.
Domitius Calvinus Proconsul in potestatem Caesaris anno superiori reduxerat Hispaniam jussam tributa pendere ex Kalendis Jan. hujus anni, unde incipit Aera Hispanica.
P. VENTIDIVS P. F. PROCOS EX TAVRO MONTE ET PARTHEIS. V. K. DECEMB. a. V. C. DCCXV.
[Col. 0419A] Fasti triumph. Capitolini.
Orodes Parth. Rex filium Phraatem regno praeficit. Dio.
M. Vipsanius L. F. Agrippa. [Col. 0419A] 715. A. P. 716. P. P.
L. Caninius L. F. Gallus.
Dio lib. XLIX.
Triumviri R. P. C. absoluto quinquennio Triumviratus, pridie Kal. Jan. ad aliud quinquennium se iterum III Viros renuntiarunt inchoandum ex Kal. Jan. hujus anni. Lapis Capit. sup. ad ann. 710. V. C. M. Agrippa Bello Siculo incumbit [Col. 0419B] contra Sextum Pompeium, et portum Baiarum aperit. Dio lib. XLVIII, p. 388.
L. Gellius L. f. Publicola. [Col. 0419B] 716. A. P. 718. P. P.
M. Cocceius Nerva. Dio lib. XLIX
Cn. Domitius. m. f. m. n. Calvinus Pro Cos. Hispania XVI K. sextil. A. DCCXVII. Imp. Caesar. Divi. f. c. n. II, III. VIR. R. P. C. II. ovans. ex. Sicilia. Ibid. Novemb. A. DCCXVII. Fasti triumph. Capitol.
[Col. 0419C] Triumviratus Lepido abrogatus vita concessa: ipse relegatus Circeios.
L. Cornificius l. f.
Sex. Pompeius l. f.
Dio lib. XLIX.
His coss. Sextus Pompeius Cne. Magni filius de infelici expeditione Antonii in Parthos certior factus, in spem elatus se illis adjungendi in Asiam trajicit, ubi ab Amynta, principe Galatiae, Lycaoniae, et Pamphyliae ab Antonio constitutus, [Col. 0419C] 717 A. P. 718 P. P. [Col. 0419D] ad deditionem compulsus, Mileti jugulatur, Appian. lib. V. Dio lib. XLIX, p. 403, etc.
M. Antonius m. f. 11. Abdic. K. Januar. in ejus locum suf. L. [Col. 0419D] 718 A. P. 719 P. P. Scribonius Libo.
L. Sempronius Atratinus. Lapis Fast. municip. ap. Grut. CCIC.
His coss. Bellum ILLYRICVM et Bellum MARSICVM, ibi
C. SOSIVS. C. F. T. N. PRO COS. [Col. 0421A] EX. IVDAEA III NONAS SEPTEMBR. A. DCCXIX
C. NORBANVS. C. F. FLACCVS. PROCOS EX HISPANIA IV ID. OCTOBR. A. DCCXIX Fasti triumphales Capitolini.
Imp. Caesar Divi f. II eadem [Col. 0421A] 719 a. P. 720 p. P. die Kal. Abdicavit. In ejus locum suf.
L. Volcatius l. f. Tullus.
Idem lapis Fastorum municip. [Col. 0421B] ap. Grut. f. CCIC, et Frontin. his coss. notat V. C. ann. DCCXIX, et post annos XIII. C. Sentium P. Lucretium cos. Boccho rege Mauritaniae defuncto, Mauritania in Provinciam redacta. Dio l. XLIX. Simultates gliscunt inter Caesarem, et Anton.
Cn. Domitius Ahenobarbus. [Col. 0421B] 720 721
C. Sosius.
Idem lapis, qui enumerat etiam suffectos.
Kal. Januarii consulum altercatio [Col. 0421C] occasionem dat belli civilis inter Caesarem, et Antonium. Dio sub init. lib. L.
His coss. Dionys. Halicarn. in praef. hist. numerat Olympiadem ineuntem 187, ut ex biennio sequenti colligitur, ubi in diebus aestivis numerat mediam.
Imp. Caes. Divi f. III.
M. Valerius M. f. M. n. Messala [Col. 0421C] 721 Corvin. Idem lapis, AA. passim. ac [Col. 0421C] 722 PVGNA ACTIACA commissa 4 Non. Sept. Patercul. II, 84. Vide Noris Cen. Pis. p. 159. Augustus post [Col. 0421D] eam victoriam in Asiam Proconsularem profectus eamdem statim obtinuit. Ex Africae proxima Aegypti parte, Pinarius Scarpus ex Antonii praefectis ad eum defecit. Didius legatus Caesaris Syriam occupavit. Unde AERA AVG. IN SYRIA ex Autum. Vide Noris Ep. Syr. p. 251, edit. Lips.
Imp. Caesar Divi f. IIII.
M. Licinius M. f. m. n. Crassus [Col. 0421D] 722.
BELLVM ALEXANDRINVM [Col. 0421D] 723.
Idem lapis, qui et suffectos coss. [Col. 0423A] nominat: hos inter M. Tullium Ciceronis oratoris filium, qui de profligato Antonio litteras Augusti pro concione recitavit. Plutarch. in Cic. Appian. lib. IV, bell. civ Dio lib. LI, etc.
Antonius non sine proditione Cleopatrae, a classe, et copiis ad Augustum deficientibus, destitutus, in praelio Alexandrino se interimit, et paulo post Cleopatra. Aegypto in potestatem redactae Augustus praeficit C. Cornelium [Col. 0423B] Gallum.
Hinc EPOCHA AVGVSTI ALEXANDRINA ex qua Censorin. anno Christi 238 computat annos 268.
Imp. Caesar Divi f. V.
Sex Appuleius. [Col. 0432B] 723 724
Idem lapis, et lapis Ancyr. et Grut.
Kalendis Januar. agente Sami Caesare, in ejus verba Romae juratum est, actaque ejus confirmata. Dio lib. LI, p. 456.
Caesar dictus est IMPERATOR. Id. p. 458, qui et Ianum clusit ibi p. [Col. 0423C] 457, et Patriciorum numerum auxit. Lap. Ancyr. ap. Gruter. p. CLXXXI, cum Censor esset cum M. Agrippa, ibi.
Imp. Caesar Divi f. VII. [Col. 0423C] 724 725
M. Vipsanius l. f. Agrippa II.
Bellum Cantabricum [lapis Ancyranus] et Gallicum, in quo Messala Aquitanos domat.
Ludi quinquennales pro Actiaca Vict. instituti, quos etiam aetate sua continuatos asserit Dio lib. [Col. 0423D] LIII. Vide Cenot. Pis. pag. 295. Augustus lege de imperio a se retinendo, quod dimissurus videbatur] in decennium lata, Provincias dividit, pacatas Senatui ac Populo vero bellis expositas retinuit. Dio lib. XIII. Idibus Jan. Ovid. Fast.
Imp. Caesar Div. f. VII. [Col. 0423D] 725 726 M. Vipsanius L. f. Agrippa III. Lapis in Pal. Farnes. ap. Grut. CCXXIV, 1. His coss. Caesar AUGUSTUS dictus fuit ex sententia Munatii Planci. [Col. 0425A] Dio lib. 53.
Censorin. de die nat. c. 21, ex quo eum solum cudendae monetae aur. et arg. potestatem habuisse putat Vaillant. in tab. XX, fam. Jul. Hoc anno Messala Corvinus ex Gallia triumphum egit VII K. Oct. A. DCCXXVI. Fasti triumph. Vide Noris Cen. Pis. 288.
Imp Caesar Divi f. Aug. VIII. [Col. 0425A] 726 727
T. Statilius T. f. Taurus II.
Idem lapis in Pal. Farnes. ap. Grut. 234, 1. Augustus in Britanniam [Col. 0425B] expeditione suscepta occurrentibus Britannorum legatis placatus in Gallia subsistit, et in Hispaniam profectus Cantabros domat. Ibi legatos Indorum a Pandione rege missos excipit, et Scytharum. Horat. in Carm. secul. et lib. 4, Od. 14.
Imp. Caesar divi f. Aug. IX. [Col. 0425B] 727 728
M. Junius D. f. m. n. Silanus Idem Lapis. Augustus consulatum IX iniit Taracone [Sueton. in Octav. c. 26] labente anno 3, olympiadis 188. Euseb. Chr. quo Indorum legatos excepit, ibi et [Col. 0425C] Syncell. cum Floro lib. 4, c. ult. Sueton. in Oct. c. 21.
Jani templum iterum clusit. Dio lib. 53, Augusta emerita in Lusitania ab Augusto condita. Pantheon Romae ab Agrippa. Dio lib. 53.
[Col. 0425] HINC incipit AERA COPTICA in Aegypto et AERA SEBASTENORUM in Syria.
[Col. 0425C] Imp Caesar div. f. Aug. X. [Col. 0425C] 728 729
C. Norbanus Flaccus.
[Col. 0425D] Idem lapis Farnesianus.
Aelius Gallus tertius Praefectus Augustalis Aegypti expeditionem suscipit contra Arabas, tentaturus etiam, Aethiopum terminos et Trogloditicam Regionem. Strabo lib 2, p. 118 et lib 17, p. 816.
Coptitae Aegyptii Aeram suam hinc deducunt recepto anno Juliano, Thoth. die Aug 29 Petavius lib X, cap 71.
[Col. 0427A] Imp. Caesar Divi f. Aug XI.
Cn. Calpurnius Cn. f. Cn. n. Piso. [Col. 0427A] 729 730
Idem lapis Farnesian.
Augustus abdicavit [Idem lapis] in Albanum profectus [Dio lib. 53] , substituto in sui locum L. Sestio, circa initium April. et ex die V, Kal Jul TRIBUNIC. POTESTATEM accepit, cum antea etiam dictaturam oblatam constanter recusasset. Patin in Sueton f. 139.
Phraates III Scytharum auxilio in regnum restitutus legatos ad [Col. 0427B] Caesarem mittit repetens filium obsidem sibi reddi, et tradi Tiridatem. Hunc retinet Augustus, illum concedit; sed repetit signa sub Crasso et Antonio amissa Justin. lib. 42, Dio l. 53.
[Col. 0427] HINC PER ANNUAS TRIBUNICIAS POTESTATES ROM. PRINCIPUM TEMPORA DISTINCTE NUMERANTUR.
Imp Caesar Aug tr. p. I et II. [Col. 0427B] 730 731
[Col. 0427C] Coss L. Arruntius
C. Claudius Marcellus Aeserninus
Vignol ex antiq lap Puteolano in lib de Col. Pii pag 192. Nummi aur et arg Augusto cusi Divi f. Cos XI. tr. p. II. Imp VIII, et in parte aversa tres globi, in quibus EUROpA Asia AFRICA S. P. Q. R. circum M. Coccejus Neva III. Vir His Coss Augustus in Siciliam profectus est ut eam, ac omnes alias ad Syriam usque Provincias constitueret. Dio lib 54. Vide Noris Cen Pis, pag 292.
[Col. 0427D] Imp Augustus Tr. P II, III. [Col. 0427D] 731 732
Coss Q. Aemilius Lepidus
M. Lollius
Lapis Colotianus ap. Grut fol. CCXCVIII.
Horatius in fine lib I. Epistolarum his Coss. implere se scribit aetatis annum 44.
Augustus Agrippam Praefectum Urbi creat.
Dio lib 54. Vide Cen Pisan p. 292, eique Juliam dat uxorem. Syracusas coloniam facit. In Graeciam transit. Dio ibi.
[Col. 0429A] Imp. C. Aug trib pot. III, IV. [Col. 0429A] 732 733
Coss M. Apuleius Sex f. Nepos.
P. Silius Nerva.
Idem lapis. Augustus in Samo excipit legatos Candacis Reginae. Inde in Asiam pergit. Armeniae majoris populo Artabazen accusanti, et Tigranem Romae obsidem petenti regem concedit, et per Tiberium induci in regnum [Col. 0429B] hunc jubet. Dio lib 54. Tacit Annal lib 2, c. 3, et Nummi. Tyrii et Sidonii ab Augusto libertate multati propter factiones. Dio p. 525 M. Cicero oratoris f. Syriae legatus Appian lib 4.
Imper Caes divi f. Aug tr. p. IV, V. [Col. 0429B] 733 734
Coss C. Sentius Saturninus
Q. Lucretius [ Vipsalio ]
Screverius in Frontino legit Vespillo.
Suf M. Minucius p. f.
Idem lapis. His Coss Agrippa in urbem perducit Aquam Virginem. Frontin. Virgilius poeta his Coss moritur. [Col. 0429C] Donatus in ejus vita Augustus Romam revertitur. Vide card Nor Cenot Pis. pag 293, ubi de M. Cicerone oratoris filio Syriae legato, pag 294.
Imp Caes divi f. Aug tr. p. V. VI. [Col. 0429C] 734 735
Coss P. Cornelius p. f. Lentulus Marcellin.
Cn. Cornelius Lentulus Augur.
Idem lapis: et lapis Ancyr ap. Grut 231. L. Cornelius p. f. Balbus pro Cos ad diem VI Kal April triumph ex Africa A. DCCXXXIV. [Col. 0429D] Fasti triumph ap. Grut fol CCC. Cum Garamantas domuisset. Solin Plin. lib 5. Censoria potestas Augusto collata
Imp. Caes divi f. Aug tr. p. VI, VII [Col. 0429D] 735 736
Coss C. Furnius c. f.
C. Junius [Silanus.]
His Coss ludi saeculares Quincti ex lapide Farnesiano apud Grut. CCCXXVIII, I.
Nummi aur et arg Augusti tr. p. VII, p. a. L. Mescinius Rufus III. Vir Cippus in quo IMP CAES AUG LUD SEC XV S. F.
[Col. 0431A] Imp Caes divi f. Aug tr. p. VII, VIII [Col. 0431A] 736 737
Coss L. Domitius An. f. ( Ahenobarbus )
P. Cornelius Scipio
Suf L. Tarius Rufus.
Idem lapis
Dedicatio templi Quirini. Dio lib 54. His Coss Aug in Galliam profectus est ob bella ibidem concitata. Ib.
Imp Caes Aug tr. pag VIII, IX [Col. 0431A] 737 738
[Col. 0431B] Coss M. Livius Drusus l. f.
L. Calpurnius Piso
Bellum RHETICUM.
Idem lapis. [Ab utroque Nerone fratre hoc bellum geritur. Horat od 14, lib 4 Carm. His Coss triumphant P. Silius proconsul ex Alpibus et Pannon et L. Asinius proconsul de Sauromatis. Ex fast tr. Lyd.
Imp Augustus tr. p. IX et X. [Col. 0431B] 737 738
Coss M. Licinius m. f. m. n. Crassus
Cn. Cornelius Cn. f. Lentulus Augur.
Idem lapis, et alius ap. Vignol de [Col. 0431C] Col Pii fol 231, et lapis Ancyranus. His Coss Alpini a mare supero ad inferum domiti et sub Romani imperii ditionem redacti Tropaeum in Alpibus erectum. Plin lib 3 cap 20.
Imp Augustus tr. pag X et XI. [Col. 0431C] 739 740
Coss Ti. Claudius Ti. f. Nero
P. Quintilius Sex f. Varus
Idem lapis et Fabrett inscrip p. 201. Hoc anno mortuo Lepido AUGUSTUS PONTIFEX MAXIMUS creatus est Prid Non Martii. Vetus Kalend in Pal Farnes apud Grut.
Agrippa trib. pot. donatur in [Col. 0431D] aliud quinquennium. Dio lib. 54.
Augustus Pont. Max. tr. p. XI, [Col. 0431D] 740 741 XII.
Coss M. Valerius M. f. Messala Corvin.
P. Sulpicius Quirinus
Suf. C. Valgius c. f. C. Canidius
Idem lapis Colot. et Macrob. Sat. XI, 2.
Drusus Sicambros subegit, Gallos Rhenum transeuntes caecidit, Frisios ad amicitiam P. R. perduxit, [Col. 0433A] triumphalibus ornamentis auctus ovans Urbem ingreditur. Tiberius in Dalmatas et Pannon. mittitur mortuo Agrippa. Dio lib. 54, et Paterculus l. 2.
Aug. Pon. Max. tr. p. XII, XIII. [Col. 0433A] 741 742
Coss Paulus Fabius Maximus
Q. Aelius Tubero
Frontin. de Aquaeduct. 118, Jul. Obs. de Prodig. c. 134.
Tiberius Dalmatas et Pannonios imperio adjecit. Paterc 1, lib. 2, triumphalibus ornamentis ab Augusto [Col. 0433B] ornatus Dio li. 54, p. 543. Drusus Frisios subegit ibi.
Aug. P. M. tr. p. XIII. XIV. [Col. 0433B] 742 743
Coss C. Julius Antonius Africanus.
C. Fabius Maximus
Sueton. in Claud. c. 2. His coss. Theatrum Marcelli dedicatum. Plin. l. 8, c. 7. Natalis Claudii Kalendis Augusti. Suet. et vetus Kalend. Antiat. in Mus. Alb. Augustus obeliscum dedicat Soli [Col. 0433C] Pont. Maxim. Imp. XI, cos. XI, tr. pot. XIV, legitur in basi obelisci ad portam Flamin. rationarium Imperii scribit. Dio l. 54, p. 545.
Aug. P. M. tr. p. XIV, XV. [Col. 0433C] 743 744
Coss Nero Claudius Drusus
T. Quinctius Crispinus
Lapis in Pal. Farnes. ubi Augustus his coss. dicitur Pont. Max. Imp. XIII, cos. XI, tr. pot. XV, editus apud Gruter. fol. LXIII. Drusi mortui corpus Romam delatum Augustus et Tiberius in funere laudatum condunt. Dio l. 55.
[Col. 0433D] Aug. P. M. tr. p. XV, XVI. [Col. 0433D] 744 745
Coss C. Martius L. f. L. Censorinus
C. Asinius C. f. Gallus
Lapis in vin. Palazzeschi edit. a Vignol. de Columna Pii p. 313.
His coss. LUSTRUM conditum. Censita civium Rom. quadragies centum millia et 236. Lapis Ancyr. ap. Grut. 230. Ti. ad bellum Germ. cum C. Caes. proficiscitur Augustus in Kalend. Juliano vitiose intercalatum observans [Col. 0435A] omisso ad ann. XII. Bissextili corrigit. Plin. lib. 18, cap. 25. Solin. c. 3. Macrob. Sat. lib. 4, c. 14.
Augustus P. M. tr. p. XVI XVII. [Col. 0435A] 745 746
Coss Ti. Claudius Ti. f. Nero II.
Cn. Calpurius Cn. f. Piso II.
Suff. ex K. Aug. L. Manilius. Q. Torquatus.
Lapis ap. Panvin. Hoc est sequenti anno. Augustus militibus emeritis pretium pro agris distribuit. Lapis Ancyr. Tab. 3, ap. Grut. p. 231. Arcus Augusto erectus in Norico [Col. 0435B] tr. p. XVII, de quo Plinius lib. 3, c. 2.
Kal. Jan. Ti. cos. II, de Germanis triumph.
Dio lib. 54. Vide Noris Cen. Pis. p. 198.
Aug. P. M. tr. p. XVII, XVIII. [Col. 0435B] 746 747
Coss D. Laelius Balbus
C. Antistius Vetus
Monum. Ancyr. Tab. 3, ap Grut. p. 232. Panvin. in Fast. ex ant. lap. Fabrett. Insc. pag. 698, habet Antestio.
JANUS TERTIUM CLUSUS. Vide Noris [Col. 0435C] Cen. Pis. p. 193, ubi per tres annos clausum probat.
Aug. P. M. tr. p. XVIII, XIX. [Col. 0435C] 747 748
Coss Augustus Divi f. XII.
L. Cornelius Sulla.
Lapis ap. Panvin. in Fast. Inductu Aquae Marciae supra portam Exquilinam Augustus P. M. tr. p. XIX. cos. XII. rivos omnium Aquarum refecit. Numi cum tr. p. XVIII, cos. XI, et cum tr. p. XIX, cos. XII.
Sueton in Aug. c. 26, annis 17, [Col. 0435D] ab XI Consulatu elapsis XII, hunc ultro petiisse ait et XIII, antea recusatos.
Quirinus cum extraord. imperio in Syriam missus census agit in Judaea. Vide Noris Cenot. Pis. p. 322.
Augustus P. M. tr. p. XIX, XX. [Col. 0435D] 748 749
[Col. 0437A] Coss C. Calvisius C. f. c. n. Sabinus.
L. Passienus [Crispinus] Rufus.
Lapis in Pal. Farnes. ap. Grut. p. CVI, 4.
Quintilio Varo in Syriam misso judicium defertur Antipatri parricidium machinati insidiis iteratis. Quem nefariae machinationis convictum ad Caesarem mittere cogitans diu retinuit Herodes, ac [Col. 0437B] demum quinto ante obitum suum die occidi jussum sibi praemisit ad sepulcrum. Jos. lib. 17, c. X. Archelaus succedit.
Aug. P. M. tr. p. XX, XXI. [Col. 0437B] 749 750
Coss L. Cornelius Lentulus.
M. Valerius Corvinus Messala.
Lapis infra in not. p. 122, ex quo corrigen. Reines. cl. v. n. 29, et lap. Ancyr.
[Col. 0437C] Iidem coss. in tessera gladiat. Fabr. Inscr. p. 38. Natalis Galbae, qui postea imperavit. Suet. c. 1.
Augustus P. M. tr. p. XXI, XXII. [Col. 0437C] 750 751
Coss Imp Caesar divi f. Augustus XIII.
M. Plautius Silvanus.
Lapis in Hortis Mediceis in monte Pincio ap. Grut CVI, 7, et Reines. pag 597. Hoc anno Augustus PATER PATRIAE appellatus est Nonis Februarii TR. POT XXI, ex Kalendario Praenest Noris Cenot Pis p. 179. Templum Martis [Col. 0437D] Ultoris dedicat, Bellum Arabicum, Armen. Parthicum.
Aug P. M. tr. p. XXII, XXIII. [Col. 0437D] 751 752
Coss Cossus Cornelius Lentulus
L. Calpurnius Piso Augur.
Lapis Veron ap. Panvin in Fast Grut 166, 3, et Reines p. 597.
Aug P. M. tr. p. XXIII, XXIV. [Col. 0437D] 752 753
Coss C. Julius Caesar Vipsanianus
L. Aemilius Paulus.
Gruter 1074, 2, et Reines 597.
![[Nummi]](../assets/FIGURES/1270439A.bmp)
[Nummi]
[Col. 0439] Veteres nummi annum Christi Natalem ex Patribus illustrantes. 1 et 2. Coloniae Caesaraugustae in Hispania, editi a Jo. Vaillant in Col., reliqui in Syria: 1. sub Augusto trib. post XIX. Cos. XI. DES. XII. anno Christi Natali. 2, anno proximo tr. pot. XX. 3, Praeside Syriae Saturnino (anno EA. 35), sub quo censum actum in Syria tradit Tertullianus. Ex Mus. nostro cum 2 seqq. 4, Praeside Quinctitio Varo, anno XXVI Aug. in Syria. 5, anno XXVII. 6. Herodis Antipae sub C. Caligula anno 43, a morte Herodes Magni. Ex Musaeo Rigor.
HINC AERA CHRISTI COMMUNIS EXORDIUM CAPIT.
[Col. 0439B] Imper. Caes. Augustus trib. pot. [Col. 0439B] 753 754 24, et ex die 27 Junii tr. pot. 25. Cen. Pis.
Coss P. Vinicius.
P. Alfenius Varus.
Reines. ex antiq. lap. p. 592.
His coss. Tiberius, octavo sui secessus anno, Romam revocatur. Suet. in Ti. cap. 14. Patercul. lib. 2, cap. 99, et 102. Lucius Caesar moritur Massiliae 20 Aug. Cenot. Pis. et Kalend. Antiat. in [Col. 0441A] musaeo card, Alexandri Albani in fine prolegomenon.
Imp. Aug. trib. pot. 25 et 26. [Col. 0441A] 754 755
Coss P. Aelius Lamia.
M. Servilius.
Val. Max. lib. 1, c. 1. Panvin.
Augustus, tertio decennio expleto, morum ac legum regimen in aliud decennium accipiens legiones 25 per provincias distribuit: Italiae, et Galliae littora classibus munit, centesimae, et vigesimae [Col. 0441B] vectigalibus institutis. Goltz. et Lvdiat. ex Dion. Suet. Tacito.
Imp. Aug. tr. pot. XXVI, XXVII. [Col. 0441B] 755 756
Coss L. Aelius Catus.
C. Sentius Saturninus
Lapis Pisanus: ubi Augustus VIII Kal. Mart. trib. pot. 26. Tiberius ab Augusto adoptatur V Kal. Jul. Paterc. lib. 2, n. 103, et in Germaniam mittitur. Ibi.
Imp Aug trib pot 27 28. [Col. 0441B] 756 757
Coss L. Valerius [Messala] Volaesus.
Cn. [Cornelius] Cinna Magnus
[Col. 0441C] Antiq lap in aedib Otthobon. Fabrett Inscript p. 703 emendans Gruterum fol 1083, 8.
Imp Aug trib pot 28 29. [Col. 0441C] 757 758
Coss M. Aemilius Lepidus
L. Aruntius
Extessera gladiat Fabrett Inscript p. 38. Solis eclipsis ex Dione lib 55 p. 57.
Bello Pannonico, et Dalmatico per Batonem excitato, Tiberius accitur ex Germ in Illyricum. Plures nationes domat tum ibi, tum in Germania, et Pannonia praesertim Marcomannos, et Langobardos, [Col. 0441D] ex Germania. Paterculus lib 2 c. 106 Dio l. 55.
Imp Aug trib pot 29 30. [Col. 0441D] 758 759
Coss A Licinius Nerva Silianus
Q. Caecilius Metellus Creticus Silanus
Lap ap. Panvin in Fastet Grut 295 una cum suff ubi Augustus dicitur trib pot XXX. Contra DCCC rebellantium millia exquibus CC mil armat. Tiberius imp. tuetur, dum faucibus Italiae immin. Paterc ibi.
Imp Aug trib pot 30 31. [Col. 0441D] 759 760
Coss M. Furius p. f. p. n. Camillus
Sex Nonius l. f. l. n. Quinctilianus.
[Col. 0443A] Fasti Capit ubi leguntur etiam suffecti K. Jul.
L. Apronius. A. Vibius
Dalmatia partim bello partim pactione in potestatem Romanorum redacta. Dio lib 55, Vell l. 2.
Imp Aug trib pot 31, 32. [Col. 0443A] 760 761
Coss Q. Poppaeus q. f. q. n. Sabinus
Q. Sulpitius q. f. q. n. Camerinus
[Col. 0443B] Fasti Capit cum suff ex K. Jul M. Papio Q. Poppaeo Bellum Dalmat a Tiberio confectum deditione facta: et clades Variana in Germania accepta. Dio, lib 55. Velleius lib 2, c. 170. Vespasianus nascitur XV. K. Dec Suet c. 2. Vesp.
Imp Aug Trib pot 32, 33. [Col. 0443B] 761 762
Coss P. Cornelius P. f. P. n. Dolabella
C. Junius C. f. m. n. Silanus Flam Mart
[Col. 0443C] Fasti Capit cum Cos suf Sex Cornel Lent Malag etc. Ti. ad cladem Varianam ulciscendam missus. Dio lib 55. Patere lib 2.
Imp Aug Trib pot 33, 34 [Col. 0443C] 762 763
Coss M. Aemilius q. f. m. n. Lepidus
T. Statilius Taurus II.
Lapis antiq in Mus Card Albani, et ap. Almeloveen his coss X Kal Oct Aug Trib p. 34, Grut 239. Tiberius Augusti f. eidem factus est ex S. C. in Proconsulari Imperio Collega. Vell lib 2.
[Col. 0443D] Imp Aug trib pot 34, 35. [Col. 0443D] 763 764
Ti Caesar Aug f. trib pot 13, 14.
Coss Germanicus Caesar Ti. f. Aug n.
C. Fontejus c. f. c. n. Capito.
Fasti Capit cum suf ex K. J. C. Visellio.
Natalis Caii Caligulae prid Kal. Sept. Suet c. 8, et alii lap ap. Sigonium.
Triumphus Tiberii de Pann et Dalm. Paterc l. 2, triennio post [Col. 0445A] cladem Varianam. Ibi Vide Sigon.
Imp Aug tr. pot 35, 36. [Col. 0445A] 764 765
Ti. Caesar Aug. f. trib pot 14, 15.
Coss C. Silius p. f. p. n.
L. Munatius l. f. l. n. Plancus
Fasti Capit et tess glad ap. Montfaucon.
His coss Augustus quintum in Decennium regendam temp. suscipit. [Col. 0445B] Dio lib. 56, p. 588.
Quare initium aerae annorum AUGUSTI ex Lege de Imp. decennali perlata recte petitur ex Per. Julian 4685. Vide supra.
Imp. Caesar Aug, etc, trib. pot. [Col. 0445B] 765 766 36, 37.
Ti. Caesar Aug f. etc trib pot. 15, 16.
Coss Sex Pompeius
Sex Apuleius.
Lapis Ancyran. apud Gruter, fol. 230 in mus Em.
C. Gualterii lap ap. Panvin Noris ep. cons et Fabrett Inscript. Nummi [Col. 0445C] Tiberii TR. P. XVI AUG F P ejusd TR. POT XVI PONT MAX DIVI F.
His coss XIV Kal Sept Augustus moritur. Auctores et Kalend Antiat in Musae Card Albani.
1, 2. Tib. Imp. trib. pot. 16, 17. [Col. 0445C] 766 767
Coss Drusus Caesar. Ti. f.
C. Norbanus Flaccus
Tacit. annal. 1 et seq. usque ad ann. 29. Tiberius VI. Id. Mart. Pont. Max. factus est. Vetus Kalend. [Col. 0445D] et inscript. Flor. in Diario P. Montfaucon p. 382. Natalis Vitellii VIII. Kal. Oct. Suet. in eodem C. V.
2, 3. Tib. Imp. trib. pot. 17, 18. [Col. 0445D] 767 768
Coss T. Statilius Sisenna Taurus
L. Scribonius Libo
Tacit. annal. I, ubi gesta hujus [Col. 0447A] anni. Germanicus Orienti praeficitur cum extraordinario imperio, quo tendit anno sequenti.
3, 4. Tiberii tr. pot. XVIII, XVIIII. [Col. 0447A] 768 769
Coss. C. Pomponius Flaccus
C. Caelius Rufus
Lap. antiq. indic. a Cupero Tacit. Ann. II, 41.
[Col. 0447B] His Coss. triumphat Germanicus de Cattis, Cheruscis, etc. Tacit.
4, 5. Imp. Tiber. tr. pot. 19, 20. [Col. 0447B] 769 770
Coss. Ti. Divi Aug. f. Aug. III.
Germ. Caesar Ti. Aug. f. II.
Lapis Flor. in Aedib. Rodulph. apud Montfaucon diar. Ital. p. 382, et Tacit. ann. 2.
[Col. 0447C] 5, 6. Imp. Tib. trib. pot. 20, 21 [Col. 0447C] 770 771
Coss. M. Junius Silanus
L. Norbanus Balbus
Lap ap. Panvin. et Gruter. 1041, 14, et tessera gladiatoria Mus. nostri. Tacit. annal. 2, 59.
Germanicus Aegyptum lustrat. ibi ad 62.
6, 7. Imp Ti. tr. p. 21, 22. [Col. 0447C] 771 772
[Col. 0447D] Coss. M. Valerius Messala
M. Aurelius Cotta
Tacit. annal. l. 3, c. 3 et 17, et L. 12, § 3, ff. de Accusat. et L. 4, § 2, ff. de Off. Procons.
Drusus ex Germania ovans Urbem ingreditur his Coss. Tacit. ibi.
7, 8. Imp. Ti. tr. p. 22, 23. [Col. 0447D] 772 773
Coss. Ti. di. Aug. f. Aug. IIII.
Drusus Ti. Aug. f. II.
[Col. 0449A] Nummi Tiberii tr. p. 22, coss. 3, et tr. p. 23. Cos. 4. Junius Blaesus Sejani avunculi favore in Africam mittitur contra Tacfarinatem. Tacit an. 3, 31.
8, 9. Tib. Imp. 8, et 9, tr. p. [Col. 0449A] 773 774 23, 24.
Coss. D. Haterius Agrippa. Inscr. [Col. 0449B] ap. Panv.
L. Sulpicius Galba. Tacit. annal. III, 52.
In Ponte Arimin. Ti. Caesar dic. Pont. Max. Imp. VIII. TRIB. POT. XXIIII.
Druso Caesari Tiberius trib. potestatem concedit. Tacit. Annal. III, 56. Junius Blaesus privatorum postremus Imperatoris titulo consalutatur. D. A. II, 74.
Ti. Imp. 9, 10, tr. post. 25, 24. [Col. 0449B] 774 775
Coss L. Asinius Pollio
C. Antistius Vetus
Gruter. 1041, 15. Fabrett. Inscr. [Col. 0449C] pag. 627. Tacit annal. IV, I. Sejanus ut viam ad Imperium sibi aperiat, Drusum veneno necat per Liviam uxorem, et invidiam criminis sui transfert in Agrippinam innocentem. Tac. A. II, 74,
Ti. Imp. 10, 11, tr. pot. 25, 26. [Col. 0449C] 775 776
Coss L. Cornelius Cethegus
L. Visellius Varo
Tacit. A. IV, 17, Frontin. de Aquaeduct.
Bellum Africanum confectum occiso Tacfarinate. Ti. decennalia Imperii renovat tr. pot. 26.
[Col. 0449D] Ti. Imp. 11, 12, trib. pot. 26, 27. [Col. 0449D] 776 777
Coss Cossus Cornelius Lentulus
M. Asinius Agrippa
Lap. apud Ceretanos edit. a Piazza Hierarch. Card. p. 86. Tacit. A. IV, 34.
Sejanus a Tiberio petere ausus nuptias cum Livia, Caii, et Drusi Caess. vidua, repulsam patitur, et secessum ab Urbe insinuat Tiberio. Tacit. A. IV, 39, 41.
[Col. 0451A] Ti. Imp. 12, 13, tr. pot. 27, 28. [Col. 0451A] 777 778
Coss Cn. Cornelius Getulicus
C. Calvisius Sabinus
Lapis Veient. in Mus. Card. Albani, editus a Fabretto Inscr. p. 170. Tacit. A. IV, 46. Ti. Roma secedens in Campaniam quasi templum dedicaturus abit nunquam reversurus in Urbem. Tacit. A. [Col. 0451B] IV, 53.
Ti. Imp. 13, 14, et Imp. Procons. [Col. 0451B] 778 779 16, 17, tr. p. 28, 29.
Coss M. Licinius Crassus Frugi
L. Calpurnius Piso
Tab. aenea Mus. Moscardi Veronae. Alia ap. Spon. Miscell. p. 278. Tacit. annal. IV. c. 2.
Ruina amphitheatri Fidenatis. Incend. Montis Coelii. Ibi.
[Col. 0451C] Ti. Imp. 14, 15. Imp. Procons. [Col. 0451C] 779 780 17, 18, tr. p. 29, 30.
Coss Appius Junius Silanus
Silius Nerva
Tacit. A. 4, 68.
Julia Augusti neptis obit. Tacit. ibi. 71. Agrippina Germanici Filia nubit Cneo Domitio. Tacit. ibi, cap. ult.
[Col. 0451D] Ti. Imp. 15, 16. Procons. Imperii [Col. 0451D] 780 781 18, 19 trib. p. 30, 31.
Coss C. Fufius Geminus
L. Rubellius Geminus in Mus.
Lapis Card. Gualt et lapid alii ap. Noris Ep. Cons pag 9.
Tacit A, V, I.
Julia Augusta obit. Tiberius veluti effraenis indulget vitiis, Sejano ad clavum Reip sedente ibi.
[Col. 0453A] Ti Imp 16, 17. Imp Procons 19, [Col. 0453A] 781 782 20, tr. p. 31, 32.
Coss L Cassius Longinus
M Vinicius
Gruter 1087 et Noris Ep. Cons ex Tab Nolan Spon Miscell pag 34. Paterc Suffectus Consul.
Cum C Cassio Longino
[Col. 0453B] L Naevius Surdinus
Noris Ep. Cons et Spon pag 80.
Ti. Imp 17, 18, tr p 32, 33. [Col. 0453B] 782 783
Coss Imp Caes Ti. divi Aug F.
Aug V.
L Aelius Sejanus
Lapis Nolanus ap. Grut et Noris Epist Cons p. 13, ubi etiam suffecti Coss recensentur.
Sejani lapsus, et exitum XV Kal Nov. Tacit Ann 6, 25.
[Col. 0453C] Imp Tiberii 18, 19, trib pot [Col. 0453C] 783 784 33, 34.
Coss Cn Domitius Ahenobarbus
M Furius Camillus Scribonianus
Tacit A. VI I suff ex K. Jul A. Vitellius.
Gruter 1087, ex lapide Nolano
Natalis Othonis IX, Kal Maii. Sueton c. 2.
L. Piso per annos XX [coeptos]
Praef. Urbi moritur: alii putant per X. Vide C. Noris Cenot Pis. p. 323.
[Col. 0453D] Imp Tiberii 19, 20, tr. pot 34, [Col. 0453D] 784 785 35.
Coss L. Sulpicius Galba, qui postea Serg.
L. Cornelius Sulla felix.
Tacit A. VI. 15. Gruter 1087 ex Nolana Tabula Servius. Sed ex tessera gladiatoria tunc L. Sulpicius.
Galba. Vide Noris epist cons pag 18
Drusus Germanici f. et Agrippina [Col. 0455A] ejus Mater inedia vitam finiunt [Col. 0455A] 785 786
Tacit. VI, 23, 25.
Imp Tib 20, 21, tr. pot 35, 36.
Coss Paulus Fabius Persicus
L. Vitellius Frontin Aquaed V. C. 785.
Grut 116 117. Vide Noris ep. cons p. 22.
Tacit A. VI, 28, ex Dione hic annus dicitur XX. Tiberii. His Coss post longum saeculorum ambitum [Col. 0455B] Phoenix in Aegyptum venit. Tacit. A. XI 28.
Imp. Tib. 21, 22, tr. p. 36, 37. [Col. 0455B] 786 787
Coss C. Cestius Gallus
M. Servilius Nonianus
Plin lib X, cap 43. Tacit A. VI, 31.
Parthis Arthabani Regis pertaesis Romam advenientibus, Phraatem regem obsidem dat Tiberius, mox Tiridatem, cum in itinere obiisset, induci in regnum curat per L. Vitellium. Tacit VI, Dio 58.
[Col. 0455C] Imp Ti. 22, 23, trib p. 37, 38. [Col. 0455C] 787 788
Coss Sex Papyrius Allenius
Q. Plautius Tacit A. VI 40.
Vitellius cum Hibero Mithridate expellit Arthabanum, qui Armeniam occupaverat, et Tiridatem inducit in Regnum Parthicum frustra obsistentibus Arthabano, et Orode. Tacit ibi.
[Col. 0455D] Imp Ti. Caes divi Aug f. p. M. [Col. 0455D] 788 789 tr. p. 38, obiit XVII Kal April Sueton c. 79 CAIUS Caesar Caligula dictus Imperator
Coss Cn. Acerronius Proculus
C. Pontius Nigrinus.
Kalendarium Antiat Mus Card Alb in fine Prolegom Fabrett pag 674. ex Jusjur Aril Suff ex K. Julii A. Caes Ti. Aug f. Tib Claudius.
Imp C. Caesar Ti. f. divi Aug n. p. m. trib p. 1, 2.
[Col. 0457A] Coss M. Aquilianus Julianus
P. Nonius Asprenas
Frontin de Aquaed l. I, num 50 cum V. C. 790 et cum altero Imperii Caligulae, quo duos ductus inchoavit. Vide edit Co. Poleni.
[Col. 0457B] Imp C. Caes Aug p. m. tr. p. 2, 3. [Col. 0457B] 790 791
Coss Imp C. Caesar Aug Germ II
L. Apronius Caesianus
Nummi Calig.
TR. P. II, COS II, et TR. P. III, COS DES III. Vide Noris pag 27 et 28. Epist Cons ubi de L. Apronio: et de M. Sanquinio Max suffecto in locum C. Caesaris abdicantis.
Imp C. Caesar Aug p. m. trib. [Col. 0457B] 791 792 p. 3, 4.
[Col. 0457C] Cos Imp C. Caesar Aug Germ III, solus
Nummi cum TR. P. III, COS III, et TR. P. IV, COS III
Caius ad bellum Germanicum, et Britannicum profectus legiones undique accitas ducit.
Vide notas ad pont. S. Petri, S. Clementis, et S. Eleutherii.
Imp. C. Caesar. Aug. p. M. tr. [Col. 0457C] 792 793 pag. 4. Cos. IV.
[Col. 0457D] Coss C. Caes. IV. Nummi TR. P. IV. COS. IV.
C. Sentius Saturninus.
Noris Ep. Cons. p. 27 et Pagius observant legend. in Sueton. Calig. cap. 17 ex omnibus tres ordinarios [consulatus] conjunxit. In eod. Sueton. Natalis Titi in ejus Vita c. 2 scribitur III Kal. Jan. insigni anno necis Caianae, nempe 30 Decembris, hoc est biduo ante Kal. ejus mensis Januarii, quo occisus est Caius.
[Col. 0459A] Imp. C. Caesar. Aug. p. m. tr. [Col. 0459A] 793 794 p. v.
Occisus est die IX Kal. Febr. Suet. cap. 19 in ejus Vita.
Coss. Ti. Catius
P. Caerellius
E fastis abrasi fortasse fuerunt.
Vide notas Blanch. pap. 18, et docum. ibi producta TI. CLAUDIUS Drusi f. Aug. p. m. tr. p. a Praetorianis dicitur IX Kal. Febr. Suet. [Col. 0459B] Mauritania divisa in Tingitanam, et Caesariensem. Dio lib. 60.
Imp. Caes. Ti. Claudius Aug. p. [Col. 0459B] 794 795 m. tr. p. 1, 11.
Coss Ti. Claud. Aug. Pont. m. tr. p. I, cos. II.
C. Caecina Largus.
Kalend. Antiat. in fine Proleg. ex Mus. Albano. Portus Ostiensis a Claudio coeptus (Dio. lib. 60) : qui Britannicam expeditionem parans advocat legionem IV e Syria. Vide notas ad pont. S. Petri.
[Col. 0459C] Imp. Caes. Ti. Claudius p. m. [Col. 0459C] 795 796 trib. p. II, III.
Coss Ti Claud. Aug. II.
L. Vitellius II.
Idem lapis Kalend. Ant.
Devictis in Britannia regibus arcus triumph. Claudio erectus in Urbe, et nomen Britannici delatum.
[Col. 0459D] Imp. Caes. Ti. Claud. p. M. trib. [Col. 0459D] 796 797 p. III, IV.
Coss L. Quinctius Crispinus II.
M. Statilius Taurus.
Grut. 1041, 10. et Almeloven. in praef. ad fast. num. XV. Claudius Romam reversus triumphat de Britannis. M. Tullio Coetio paternum principatum ad Alpes sui nominis adauget, eumque regem appellat. Dio l. LX, pag. 681.
Imp. T. Claud, Aug. P. M. tr. [Col. 0459D] 797 798 p. IV, V.
[Col. 0461A] Coss. M. Vinicius II. Lap. Antiat. Kal.
Taurus Statilius Corvinus.
Phlegon Trallian. cap. 6 de Mirabilibus habet, T. Statilius, Taurus Corvinus. Vide Noris. Epist. Consul. p. 32. Eclipsis solis Kal. Aug. Nat. Claudii. Dio lib. IX, p. 682.
Imp. Ti. Claud. Aug. P. M. tr. [Col. 0461A] 798 799 p. V, VI.
[Col. 0461B] Coss. Valerius Asiaticus II.
M. Junius Silanus
Fasti. Anon. IV saeculi apud Bucher. et Noris Epist. Cons. p. 32. TI. CLAUDIUS DRUSI. F. CAES. AUG. GER. PONT. MAX. TRIB. POTEST. V. IMP. XI. P. P. COS. III. DES. IV. Inscr. ap. Fabrett. p. 413. Alia Romae in duct. Aquae Virg. quae ap. Gruter. CLXXVI, 5.
Imp. Ti. Claud. Aug. P. M. trib. [Col. 0461B] 799 800 p. VI, VII.
Coss. Ti. Claud. Aug. IV.
L. Vitellius III.
Censorin. de die Nat. cap. 17. Sueton c. 2. in Vitell. Inscrip. [Col. 0461C] ap. Spon. pag. 303, et Reines 299. [Col. 0461C] LUDI SAECULARES Eclips. lunae Kal. Januar. Vide Petavium de doct. temp. li. XI. C. IX. LUDI SAECULARES h. a. celebrati. Plin. lib. VII, c. 48, et X, cap. XI. Tacit. A. XI. ca. 11.
Plautius domitis Britannis ornamenta triumphalia consequitur. Vetus inscr. ad Pontem Lucanum sub Tibure. Dio lib. LXXIV.
Imp. Ti. Claud. Aug. P. M. tr. [Col. 0461C] 800 801 p. VII, VIII.
Coss. A. Vitellius
L. Vipstanius
Census h. a. constitut. censita [Col. 0461D] capita civium Roman. ad sex milliones, et 994 mill. Tacit.
Imp. Ti. Claud. Aug. P. M. tr. [Col. 0461D] 801 802 p. VIII, IX.
Coss. Q. Veranius
A. Pompeius [Longinus] Gallus
Vetus Kalend. Antiat. in mus. Card. Alb. in fine Prolegom. Pomoerium a Claudio prolatum. Vet, inscrip. ap. Cloac. S. Luciae, edit. [Col. 0463A] a Panvin. in Fast. Tacit. A. XII, 23. Frontin. de Aquaed. art. 102.
Imp. Ti. Claud. p. M. tr. p. IX [Col. 0463A] 802 803 et X.
Coss. C. Antistius Vetus
M. Svillius Nervillianus
Vet. Kal. Ant. in Mus. card. Alb. in fine Proleg. Tacit. A. XII, 25. [Col. 0463B] Inscript. in Villa Matthaei, ap. Grut. CXIII, 3, et Fabrett. pag. 726. TI. CLAUD., etc., TRIB. POTEST. X. IMP. XIIX. COS. IIII. DESION. V.
Colonia Camalodunum in Britannia deducta. Vide notas infra p. 142 et 146.
Imp. Caes. Ti. Claud. Aug. P. [Col. 0463B] 803 804 M. t. p. X, XI.
Coss. Ti. Claudius Aug. Germ. V.
Ser. Cornel. Orphitus.
[Col. 0463C] Tacit. A. XII, 41.
Kalend. Antiat. in fine proleg. ex Mus. card. Alb. ex eodem Mus. inscript. ap. Fabrett. pag. 472.
Lapis ap. Gruter. p. CCC. sub his Coss. numerat ann. P. R. C. DCCCIV, nempe post Palil. ut ex alio infra ad annum Aerae Christi 92.
In Lap. ap. Panvin. Ti. Claud. tr. pot. XI. Imp. XXIV. Cos. V.
Imp. Caes. Ti. Claud. Aug. P. M. [Col. 0463C] 804 805 tr. p. XI, XII.
Coss. P. Cornelius Sulla Faustus
L. Salvius Otho Titianus
[Col. 0463D] Tacit. A. XII, 52. Frontinus de Aquaeduct. art. 13, numerat annos U. C. in codicibus varie scriptos: retinenda lectio DCCCV.
Imp. Caes. Ti. Claud. Aug. P. M. [Col. 0463D] 805 806 tr. p. 12, 13.
Coss. D. Junius Silanus.
Q. Haterius Antoninus.
Tacit. A. XII, 58.
Scribit his Coss. Neronem natum [Col. 0465A] ann. XVI, duxisse uxorem Octaviam. Natus fuerat Nero X mens. post obitum Tiberii, nempe VIII Kal. Jan. anno 36 aerae Christi.
Parthi Armenia pellunt Rhadamistum: mox abscedunt.
Tacit. XIII, 6, 7.
Imp. Caes. Ti. Claud. Aug. P. M. [Col. 0465A] 806 807 tr. p. 13, 14.
Coss. M. Asinius Marcellus
[Col. 0465B] M. Acilius Aviola.
Tacit. A. XII, 64.
His Coss. Claudius diem obiit III id. Oct. aetatis anno LXIV, imperii XIV. Sueton. c. 45. Natus fuerat Kal. Aug. Julio Ant. Africano, et Q. Fabio Max. Coss.
Succedit NERO p. m. trib. pot. 1.
Imp. Caes. Nero Claud. Aug. tr. [Col. 0465B] 807 808 p. I, II.
Coss. Imp. Caes. Nero Claud. Aug.
L. Antistius Vetus
[Col. 0465C] Tacit. A. XIII, II.
Nero Parthis Armenia pulsis Urbem ovans ingreditur. Britannicum necat. Tacit. ibi.
Imp. Caes. Nero Claud. Aug. tr. [Col. 0465C] 808 809 p. II, III.
Coss. Q. Volusius Saturninus
P. Cornelius Scipio
Tacit. Ann. XIII, 25. Otium foris, foeda domi luxuria. Ibi.
[Col. 0465D] Imp. Caes. Nero Claud. Aug. tr. [Col. 0465D] 809 810 p. III, IV.
Coss. Nero Claudius Aug. II.
L. Calpurnius Piso
Tacit. Ann. XIII, 31.
Coloniae Capua, et Nucerna, additis veteranis, firmatae sunt. Ibi.
[Col. 0467A] Imp Caes Nero Claud Aug tr. [Col. 0467A] 810 811 p. IV, V.
Coss. Imp Nero Claud Aug III.
M. Valerius Messala.
Tacit An. XIII, 34.
Inter Parthos Romanosque protelatum de obtinenda Armenia bellum, hujus anni initio acriter [Col. 0467B] resumitur. Tiridatis calliditatem Corbulonis virtus armis oppugnat. Artaxata, igne vastata.
Imp Nero Claud Aug tr. p. [Col. 0467B] 811 812 V, VI.
Coss. L. Vipsanius Apronianus.
L. Fonteius Capito.
Tac Ann XIV, 1.
Nero per matris parricidium ad nuptias adulteras Poppaeae gradum facit. Solis defectus in Campania [Col. 0467C] spectatus inter horam 7 et 8, in Armenia vero inter 10 et 11. Plinius lib II, cap 70. Romae in hac eclipsi stellae interdiu visae. Tacit XIV, 12, et Xiphilinus ex Dione. Contigit die 30 Aprilis ex Tab Astronomicis.
Imp Nero Claud Aug tr. p. [Col. 0467C] 812 813 VI, VII.
Coss. Imp Nero Claudius Aug IV.
Cossus Cornelius Lentulus.
Tacit Ann XIV, 20. Frontin de [Col. 0467C] Luat Quinquennales in Urbe in stituti Aquaeduct sect 102. Gruter p. 108, ex antiquo lapide hodie asservato [Col. 0467D] in Palatio Farnesiano.
Quinquennale ludicrum Romae institutum ad morem Graeci certaminis. Nummi veteres, et Tacitus ibi.
Imp Nero Claud Aug tr. pot. [Col. 0467D] 813 814 VII, VIII.
Coss—Caesonius Paetus.
P. Petronius Turpilianus.
Tac. A. XIV, 29.
[Col. 0469A] Magna clades illata Romanis in Britannia. Camalodunum Colonia ducta: sed in ea civium ac sociorum 70 millia occisa. Ibi: et Dio lib 92. Vide notas infra p. 142.
Imp Nero Claud Aug tr. p. [Col. 0469A] 814 815 VIII, IX.
Coss. P. Marius Celsus.
L. Asinius Gallus.
Tacit A. XIX, 48.
Nero accusationibus, ac caedibus [Col. 0469B] Urbem replet. Parthum Vologaesem Armeniam invadentem Corbulo fortiter reprimit. Sed Caesonius Paetus turpi foedere cum hoste transigit. Tacit ibi.
Imp Nero Claud Aug tr. p. [Col. 0469B] 815 816 IX, X.
Coss L Memmius Regulus.
L. Verginius Rufus.
Tacit A. XV, 23, et Frontin de Aquaeduct sect 102.
Corbulo iterum reprimit Vologaesem, et adigit Tiridatem ad deponendum [Col. 0469C] insigne regium ante imaginem Neronis, ab hujus manu idem recepturum. Populi Alpium Maritimarum ad jus Latii admissi. Tacit ibi.
Imp Nero Claud Aug tr. p. X, XI. [Col. 0469C] 876 877
Coss. L. Lecanius Bassus.
M. Licinius Crassus.
Tacit XV, 43, et Frontin de Aquaed sect 102.
Histrionicam exercet Nero. Tacit ibi. Urbis incendium ortum XIV Kal Sextiles. Ibi sect 42. Elidenses jussu Neronis transferunt Olympicos ludos in annum proximum. Philostratus in Vita [Col. 0469D] Apollonii lib V. Hinc olympiadum commensus per ann variatur.
Imp Nero Claud Aug tr. p. [Col. 0469D] 817 818 XI, XII.
Coss. A. Licinius Nerva Silianus.
M. Vestinus Atticus.
Tacit A. XV, 48. Noris Epist Cons pag 43, ex inscript Grut 8, 3, et ex Auctoribus.
Annus 1 OLYMPIADIS CCXI, ex anno superiori ad hunc dilatus cum Ludis Elaeis (Philostr in Vita Apollonii) [Col. 0471A] jussu Neronis, qui sui certaminis Quinquennales ludos secundos in hunc annum incidentes (Tacit. A. XVI, 2) paria facere cum olympiadum cursu fortasse, voluit.
[Col. 0471B] Imp Caes Nero Claud Aug tr. [Col. 0471B] 818 819 pot XII, XIII.
Coss L. Suetonius Paulinus.
C. Pontius Telesinus.
Tac A. XVI, 19, et Frontin de Aquaed sect 102.
Tiridates ad Neronis genua, more servili, accedens, insigne Regium ab eodem recepit in Urbe. Suetonius in Nerone cap 13. Tacit A. XVI. Dio, etc.
Nero Janum claudit, paulo post aperiendum, suborto Judaeorum bello. Mox in Graeciam navigat. Dio lib LXIII.
[Col. 0471C] Imp Caes Nero Claud Aug t. p. [Col. 0471C] 819 820 XIII. XIV.
Coss. C. Fonteius Capito.
C. Julius Rufus.
Fasti marmorei Coloniae Casinatis in Musaeo Albano. Vide notas ad pont. S. Clementis. pag 47.
Fl. Vespasianus dum in Achaia cum Nerone versatur, bello contra Judaeos administrando praeficitur. Jos lib III, Belli, cap 1. Tacit V, Histor. Vide card Noris, Cenot Pisana pag 335.
Imp Caes Nero Claudius Aug tr. p. [Col. 0471C] 820 821 XIV, se ipsum conficit 4 Idus Junii. [Col. 0471D] Vide card Norisii Epist Consularem.
Coss. Ti. Catius Silius Italicus.
—Valerius Trachalus.
ANNIS P. R. C. DCCC, XXI. Gruter fol 300, eosdem consules memorat. Frontinus section 102, de Aquaed et Fasti Casinates in Musaeo Albano infra in notis ad pont. S. Clementis, suffectos coss vide apud Gruterum 238, 12.
Julius Vindex in Gallia usurpans imperium occiditur. Galba in Hispania oblatum imperium recipit. [Col. 0473A] In Africa Macer, in Germania Capito acclamantur, sed irrito eventu.
Imp. Sergius Sulpicius Galba [Col. 0473A] 821. 822. occiditur die XVIII Kal. Febr. aetatis 73. Sueton. in Galba c. 23.
Coss Imp. Ser. Sulpicius Galba II.
T. Vinius.
Lapis Casin. infr. in not. ut sup. Et Tacitus hist. I, 1. Capitolii conflagratio.
[Col. 0473B] Salvius! Otho adoptione frustratus seditionem molitur, Imp. dictus occiditur 95 Imperii die. Sueton.
Vitellius a Germ. Legionibus Imp. Salutatus occiditur 20 Decembris, expleto anno 57. Suet. et Tacit. Vide Petav. XI, 16.
Imp. Caes. Fl. Vespasianus Aug. [Col. 0473B] 822. 823. P. M. tr. p. 1.
Coss. Imp. Caes. Fl. Vespasianus.
Aug. Titus Caesar Vespasiani fil.
Lapis Fastorum Casin. in notis ad pont. S. Clementis.
Capitolii nova fundamenta jacta die 21 Junii. Tacit. Civilis Batavus [Col. 0473C] junctis amicitiis cum Gallis Romanos obsidet, eorumque legiones adigit ad jurandum in sua verba, nec non Coloniam Agrippinam. Contra hunc missus Cerealis res Vespasiani firmat. Tacit. Hist. V.
Imp. Caes. Fl. Vespasianus Aug. [Col. 0473C] 823 824. tr. p. 1, 2.
Coss. Imp. Caes. Vespasianus Aug. III.
M. Cocceius Nerva.
Fasti marm. Casinat. in Musaeo card. Albani infra in not. ad pont S. Clem. Gruterus folio CCC, I, hos [Col. 0473D] coss. exhibet in Vet. inscript. cum Epocha Urbis conditae DCCCXXIV.
Janus clusus. Orosius lib. VII, cap. 9. Fundamenta templi Pacis a Vespasiano jacta. Vide notas ap pont. S. Clem. Inscript. ap. Gruterum p. 573. Vespasiani trib. pot. 2, jungit cum titulis imp. VI, cos. III. DES. IV.
Imp. Caes. Fl. Vespasianus Aug. [Col. 0473D] 824 825 tr. p. 2, 3.
Coss. Imper Vespasianus Aug IV.
Titus Caes Vespasiani Aug F. II.
[Col. 0475A] Fasti Casinat in Musaeo Albano in not. S. Clem. Eclipses duae intra dies XII (verius XIV) a Plinio memorantur sub his Coss lib II c. 13.
Imp Caesar Vespasianus Aug tr. [Col. 0475A] 825 826 p. 3 4.
[Col. 0475B] Coss Domitianus Vesp Aug. f. Caes. II.
—Valerius Messalinus.
Fasti Casinates ut supra, et Frontinus sect 102. Philosophi omnes, praeter Musonium Roma pulsi. Xiphilinus ex Dione lib LXVI. Vide notas ad pont. S. Cleti.
Petilius Cerealis Brigantes in Britannia domat. Tacitus, de Vita Agricolae.
Imp Caesar Vespasianus Aug tr. [Col. 0475B] 826 827 p. 4, 5.
Coss Imp Vespasinus Aug V.
Titus Caesar Augusti f. III.
[Col. 0475C] Frontin de Aquaed sect 102 et Fasti marm Casinates, ut sup. Imp Vespasianus, ac Titus filius Censores creati Lustrum fecerunt LXXV omnium postremum. Plinius lib VII cap 49. Censorin de Die nat cap 6.
Imp. Caes. Vespasianus Aug. tr. [Col. 0475C] 827 828 p. 5, 6.
Coss. Imp. Vespasianus Aug. VI.
Titus Caesar Vesp. fil. IV
Iidem Fasti marm. Casinates in Musaeo Albano.
Imp. Vespasianus templum Pacis [Col. 0475D] Romae dedicat, et nummos signat dedicationis cum not. Cos. VI.
Idem ex colosso Neronis caput amputat, solisque in eo collocat. Xiphilinus ex Dione. S. Hieronymus ejusdem colossi meminit.
Imp. Caes. Vespasianus Aug. tr. [Col. 0475D] 828 829 p. 6, 7.
Coss. Imp. Vespasianus Aug. VII.
Titus Vespasiani f. Aug. V.
Nummi apud Occonem et Mediobarbam.
Spartianus in Vita Adriani his consulibus natum asserit IX Kal. [Col. 0477A] Febr. eumdem principem.
Julius Frontinus in Britannia Silures domat. Tacit. in Vita Agricolae.
Imp. Caes. Vespasianus Aug. tr. [Col. 0477A] 829 830 p. 7, 8.
Coss. Imp. Vespasianus Aug. VIII
Titus Vesp. f. Aug. VI.
Ex Kal. Julii suffectus T. Flavius [Col. 0477B] Domitianus VI, et Cn. Julius Agricola.
Vetus lapis apud Panvin. et nummi apud Occonem.
Agricola post absolutum magistratum consulatus suffecti missus in Britanniam, quam paulo post ferme universam subegit. Tacit. in ejus Vita.
Imp. Caes. Vespasianus Aug. tr. [Col. 0477B] 830 831 p. 8, 9.
Coss. L. Ceionius Commodus
D. Novius Priscus
Lapis apud Spon. sect. 1, art. 2, in vinea.
[Col. 0477C] Montalto, hodie in Musaeo Alex. card. Albani.
Lues ingens Romae, ita ut per dies singulos efferrentur hominum X millia. Suetonius et Eusebius in Chron.
Imp. Caes. Vespasianus Aug. tr. [Col. 0477C] 831 832 p. 9, 10.
Coss. Imp. Caes. Vesp. Aug. IX.
Titus Caes. Vesp. Aug. f. VII.
Nummi apud Occon. et Mediobarb. et Inscriptio apud Fleetvood pag. 78, ubi corrigenda est ex nummis trib. pot. 9.
Vespasianus Aug. obiit VIII Kal. [Col. 0477D] Julii annum agens aetatis 69, superque mensem ac diem septimum. Sueton. c. 24. Titus imperat ex die VII Kal. Jul.
Vesuvii eructatio Kal. Novembr. qua Plinius periit: ex Epistola Plin. Junioris.
Imp. Titus patri successit trib. [Col. 0477D] 832 833 pot. 9, 10.
Coss. Imp. Ti divi Vesp. f. Aug. p. m. tr. p. IX, Cos. VIII.
Domitianus Caesar Cos. VII.
Nummi apud Occonem, et Mediobarb, et inscriptiones Gruterianae [Col. 0479A] 172, 10 et 316, 1 et 943, 1. Incendium ingens Romae, quo conflagraverunt templum Jovis Capitolini, templum Neptuni, Isidis, Sarapidis, septa, et balnea Agrippae. Dio lib. LXVI.
Imp. Titus Caes. Divi Ves. f. [Col. 0479A] 833 834 Aug. tr. p. X, XI, qui etiam hoc [Col. 0479B] anno Idibus Septembr. decessit. Sueton. cap. 11. In ejus Vita.
Coss L. Flavius Silva Nonius.
Asinius Pollio Verrucosus.
Hi Coss. memorantur in Fastis marm. Fratrum Arvalium in Museo card. Alex. Albani, editi in Monumentis veteris Antii p. 99, et 387, a Phil. a Turre episcopo Adriensi. Et in alio lapide infra in notis ad pont. S. Pii I.
Tito succedit DOMITIANUS (alter Nero) incepta paulo ante Olymp. CCXIV, atque anno Nabonass, 829, juxta Ptolem, Lydiat, in Fast. [Col. 0479C] habet CCXV, p. m. tr. p. cos. VII, DES. VIII. Nummi.
Imp. Domitianus Aug. p. m. tr. [Col. 0479C] 834 835 p. 1, 2.
Coss Imp. Domitianus Aug. VIII.
T. Flavius Sabinus.
Gruter. 68, 18, et 314, 3
Inventae ab Agricola Orcades, et Imperio additae. Tacitus in ejus Vita, in qua et ad Hiberniam penetrasse scribit.
Imp. Domitianus Aug. tr. p. 2, 3. [Col. 0479C] 835 836
Coss Imp. Domitianus Aug. VIII.
Q. Petilius Rufus * II.
[Col. 0479D] Ex antiquo lapide Smyrnensi apud card. Noris Epist. Conf. p. 53.
Suffectus Rufo C. Valerius Messalinus. Gruter, 314, 3.
Imp. Domitianus Aug. tr. p. 3, 4. [Col. 0479D] 836 837
Coss Imp. Domitianus Aug. X.
T. * Aurelius Sabinus.
Ex lap. antiquo apud Almeloveen [Col. 0481A] in Praet. ad Fastos num. XIV.
In Germaniam profectus Domitianus arguitur cum exercitu ex nummis signatis tr. p. IV, vel Cos. X, cum Epigraphe Victoria Augusti, et cum titulo Germanici, et Imp. II, III, IV, apud. Occonem et Mediob.
Imp. Domitianus Aug. Germ. tr. [Col. 0481A] 837 838 p. 4 et 5.
[Col. 0481B] Coss Domitianus Aug. XI.
T. Aurelius Fulvus.
Capitolin. in Vita Antonini Pii Reportatas hoc anno victorias de Germanis a Domitiano vel per se, vel per legatos arguimus ex nummis signatis tr. p. IV. Im. VIII. et IX. Vide Occonem et Mediobarb. Domitianus triumphat de Quadis, Dacis, Getis, Sarmatis, et Germanis. Ibi.
Imp. Domitianus Aug. Germ. [Col. 0481B] 838 839 tr. p. 5, 6
Coss Domitianus Aug XII.
Serv. Cornelius Dolabella.
[Col. 0481C] Antiquus lapis apud Gruter p. 8, 2, in quo Domitiani nomen erasum, nunc in Musaeo card Albani. Et Capitolinus in Vita Antonini Pii, qui hujus principis diem natalem hoc anno consignat XII Kal octobr.
Imp Domitianus Aug Germ tr. [Col. 0481C] 839 840 p. 6, 7.
Coss Imp Domitianus Aug XIII.
[Col. 0481D] A. Volusius Saturninus.
Lapis in Epist Cuperi praemissa Fastis Almelov num XXI Eusebius refert appellationes mensium Septembris, et Octobris, assentatione principis conversas fuisse in mensem Germanicum, et Domitianum hoc anno VII Domitiani.
[Col. 0483A] Imp Domitianus Aug Germ tr. [Col. 0483A] 840 841
Coss Imp Domitianus Aug XIV.
L. Minucius Rufus.
Censorinus de die Nat cap 5, hos coss componit cum anno U. C DCCCXLI.
Bellum Dacicum contra Decebalum, in quo menorantur Suevi. Dio lib LXVII
LUDI SAECULARES SEPTIMI hoc anno celebrati juxta Censorinum [Col. 0483B] sup consentientibus Nummis et Tacito A. XI, XII, qui eidem XV, vir sacr faciend interfuit Vide Pagi ad hunc annum.
Imp Domitianus Aug Germ tr. [Col. 0483B] 841 842 p. 8, 9.
Coss T. Aurelius Fulvus II.
A. Sempronius Atratinus.
Capitolin in Vita Pii iteratum Fulvi consulatum refert
M. Cocceius Nerva in exsilium pulsus revocatur, et consul designatur: cui Apollonius Thyanaeus imperium praedixisse dicitur a Philostr. Ex Dione lib LXVII.
Imp Domitianus Aug Germ tr. [Col. 0483B] 842 843 [Col. 0483C] p. 9, 10.
Coss Imp Domitianus Aug XV.
M. Cocceius Nerva.
Vetus inscript apud Fabrettum Inscr p. 274, num 158, ubi Domitiani nomen abrasum.
Agon secundus Capitolinus.
Imp Domitianus Aug Germ tr [Col. 0483C] 843 844
Coss M. Ulpius Trajanus.
M. Acilius Glabrio.
Dio lib LXVII, edit GL. pag 765, 766
Imp Domitianus Aug Germ tr. [Col. 0483C] 844 845 p. 11, 12.
Coss Imp Domitianus Aug XVI.
[Col. 0483D] Q. Volusius Saturninus.
Hi Coss junguntur cum Aera P. R. C. DCCCXLIV (ante Palilia) in veteri Inscrip apud Gruter, fol 300. Vide Norisii Epist consul p. 57, ubi observatur Domitiani nomen erasum. In alia pariter inscr in qua Domitianus dicitur tr. pot imp. XXII. Censor perpetuus.
Imp Domitianus Aug Germ tr [Col. 0483D] 845 846 p. 12, 13.
Coss. . . . Pompeius Collega.
. . . Cornelius Priscus.
Ex Tacito in Vita Agricolae c. 44.
[Col. 0485A] Suffecti ante Idus Julii M. Lollius Paulinus
Valerius Asiaticus Saturninus
C. Antistius Julius Quadratus. Gruter. pag 189.
Imp Domitianus Aug Germ tr [Col. 0485A] 846 847 p. 13, 14.
Coss. L. Nonius Torquatus Asprenas.
—Lateranus.
[Col. 0485B] Fasti Anonymi quarti sec ap. Bucher et Norisium. Vetus quo que inscriptio in Villa olim Bosia, nunc Caesarina habet
Coss L. Nonio Torquato Asprenate
L. Sergio Paulo fortasse suffectus Laterano Sergius Paulus.
Imp Domitianus Aug Ger tr p [Col. 0485B] 847 848 14, 15.
Coss. Imp Domitianus Aug XVII.
—Flavius Clemens.
Fasti Anonymi, ut supra, et Dio pag 766, edit GL.: qui subdit anno proximo necatum a Domitiano [Col. 0485C] Clementem patruelem, quem hoc anno collegam assumpserat consulatu.
Consulatum Domit. XVII. Nummi quoque jungunt cum TR. POT. XIV, et XV.
Imp Domitianus Aug Germ tr [Col. 0485C] 848 849 p 15, 16.
Coss. C. Antistius vetus.
* C. * Manlius Valens.
Lapis effossus apud S. Paulum, editus a Vignolio in lib. de Columna Pii. Caii praenomen retulit. Dio pag 766.
Domitianus XIV, Kal Octobr hora [Col. 0485D] 1, ante merid occiditu Sueton qui etiam retulit Lunam in Aquario per id temporis constitutum, quod respondet Tab Astronomicis.
M. Cocceius NERVA eligitur Imperator.
Imp Nerva Caes Aug P. M. tr. p. [Col. 0485D] 849 850 1, 2.
Coss. M Cocceius Nerva Aug III.
* P Virginius Rufus III.
Vetus inscript ap Cuperum in Epistola ad card Corradin et Frontinus sect 102. Vide etiam Noris Epist Cons p. 65.
[Col. 0487A] Adoptio Trajani cum TR. POT. ipsi collata circa initium Novembris. Noris ibi.
Imp Nerva vita excedit 28 Januarii. [Col. 0487A] 850 851 Succedit TRAJANUS P. M. tr p. 1, 2
Coss Imp Nerva August IV.
M. Ulpius Trajanus Caesar II.
Cuperus in Epist praefixa Fastis Almeloveen num XVII.
[Col. 0487B] Eclipsis solis ab Aurelio Victore hoc anno indicatur. Calvisius ejusdem calculos colligit ad diem 21. Martii hora 5 1/2 post merid.
Imp Trajanus Aug P. M. tr p. 2, 3 [Col. 0487B] 851 852
Coss. A. Cornelius Palma.
C. Sosius Senecio
Lapis apud Panvinium in Fastis Tacit initio Hist.
Imp Trajanus Aug P. M. tr. p [Col. 0487B] 852 853
Coss Trajanus Aug III.
Sex Julius Frontinus III.
Lapis ap. Card. Noris Epist Consulari pag 61, suffecti videri possunt in lapide Musaei Albani [Col. 0487C] qui editus fuit a Fabretto Inscrip p. 203 et de Col Trajani cap 9 p. 273 ubi Trajanus dicitur die IV Kal Januarii P. M. TR. P. IV, cos III DES IV.
Im. Caes Nerva Trajanus Aug p. [Col. 0487C] 853 854 M. tr. p. 4, 5.
Coss Imp Trajanus Aug IV.
Sex Articuleius Paetus.
Gruter 35, 2, et 190 2. Spartianus in Vita Adriani cap 3. Lapis apud Gruter fol 246 ex Manutio attribuit Trajano t. pot IV, cos IV. [Col. 0487D] Nummi quoque apud Occon et Mediob trib pot V cos IV necnon inscriptiones apud Gruter 198 3 4.
Adrianus h. a. quaestor fuit. Noris Epist Cons p. 65, ex Spartiano.
Imp Trajan Aug Germ tr. p. 5 [Col. 0487D] 854 855 et 6.
Coss C. Sosius Senecio III [fortasse II].
L. Licinius Sura II.
Trib pot 6, Trajani Coss IV, ap. Fabrett de Col Trajan pag 228. Fasti Anonymi quarti saeculi habent h. a. Servilio II et Sura.
[Col. 0489A] Profectio Trajani ad primum bellum Dacicum contra Decebalum. Card Noris Epist cons pag 65, ex Spartiano.
Imp Trajanus Aug Germ tr. p. [Col. 0489A] 855 856 6, 7.
Coss————Sura III.
P. Neratius Marcellus
Fasti Anonym quarti saec habent Surano II et Marcello. Spartianus in Adriano ait hunc a Trajano [Col. 0489B] Praetorem creatum Surano II et Serviano Coss. Aliqui putant suffectos. Trajanus h. a. appellatur DACICUS in vet inscrip Grut 190, 3 quae nunc in Mus Card Alb TR. P. VII, IMP IV, COS IV DES V. Nummos contestes producit Card Noris Epist cons pag 66.
Imp Trajanus Aug Ger Dacicus [Col. 0489B] 856 857 tr. p. 7, 8.
Coss Trajanus Aug V Nummi —Maximus. Inscriptio Panvin.
De qua vide card Noris Epist Cons p. 67.
[Col. 0489C] Inscriptio Gruter 246 8. Trajanum appellat TR. POT V IMP VII COS V.
Imp Traj Aug Germ Dacic tr [Col. 0489C] 857 858 p. 8. 9 Im. 4.
Coss Ti. Julius Candidus II.
* C. * Actius Quadratus * II
Pagi ex inscript Spon. Alia Inscript ap. Panvin in Fast et Gruter 184 5, Spartianus in Adriano cap 3.
Adrianus h. a. tribunatu plebis functus a Trajano creatur Legatus Legionis, et secum ducitur ad secundum bellum Dacicum, ex Spartian. Vide Card Noris Epist cons [Col. 0489D] pag 67.
Imp Traj Aug Ger Dacic t. p. [Col. 0489D] 858 859 9 10, Im. 5.
Coss L. Cejonius Commodus Verus
L. Tutius Cerealis.
De primo Spartianus et Capitolin in vita Aelii ver de 2, plin jun epist XI lib. 2, Panvin in fast Decebalus victus et ad mortem compulsus.
Dacia provincia facta. Nummi et Dio: et ex iis Co. Mediobarb.
[Col. 0491A] Imp. traj Aug. Ger. Dacic tr. p. [Col. 0491A] 859 860 10, 11, Imp. 5.
Coss L. Licinius Sura III.
C. Sosius Senecio III.
Antiqua inscriptio apud Boldett observat ad Coem pag 79, qui recte animadvertit, hoc anno passum Ignatium martyrem.
[Col. 0491B] Imp Traj. Aug. Ger. Dacic t. p. [Col. 0491B] 860 861 11, 12, Imp. 6.
Coss. App Annius Trebonianus Gallus
M. Atilius Metellus Bradua
Gruter p. 23, 7, 9 et 65, 7 et 1082, 15. Tajanus in Trib pot XII, dicitur Imp VI, apud Gruter, 190, 4, observante Fabretto de Col. Traj pag 290.
[Col. 0491C] Imp Traj Aug. Ger. Dac t. p. 12, [Col. 0491C] 861 862 13, Imp 6.
Coss A. Cornelius Palma II.
C. Calvisius Tullus II.
Capitolin in vita M. Aurelii, et Anonym quarti saeculi in fastis ap. Bucher et Norisium.
Via Trajana a Benevento Brundusium [Col. 0491D] strata. Circus extructus dicatur. Mediob ex nummis.
Imp Traj Aug. Ger, Dac t. p. 13, [Col. 0491D] 862 863 14, Imp 6.
Coss * Ser Salvidienus Ortifus
* M. Peducaeus Priscinus
Ex vetusto lapide effosso ad portam Capenam, impresso in notis pag 122, ubi legendum est PEDUCAEUS: et ex figlinis apud Fabrett p. 509 et in nostro Musaeo.
[Col. 0493A] Optimi cognomen sibi a senatu decretum Trajanus hoc anno admittit. Mediob ex historicis. Vide Pag Crit Baron ad hos coss et sequentes.
Imp Traj Aug. Ger. Dac t. p. 14, [Col. 0493A] 863 864 15, Imp 6.
Coss. C. Calpurnius Piso
M. Vettius Bolanus.
Inscrip in aedibus March de Maximis ad circum Agonalem, quae [Col. 0493B] fuerat olim ad S. Stephanum in monte Coelio, ut ex Manutio Grut 128, 5. Fabrettus inscript 696, 173. Boldet obs ad Coemet p. 78, in epistola Cuperi praemissa Fastis Almelovenii num X, perperam legitur M. Calpurnio Pisonae et L. Junio rustico Juniano Bolano cos.
Imp Traj Aug Ger Dac t. p. 15, [Col. 0493B] 864 865 16 Imp. 6.
Coss Imp Trajanus Aug VI.
* T. * Sextius Africanus.
Card Noris epist cons pag 71, ex Julio Obsequente de prodigiis, et ex Gruteri inscrip 1029, 6.
[Col. 0493C] Profectio Augusti ad bellum Armeniacum et Parthicum signata consulatu ejus sexto in nummis visitur apud Occonem et Mediob. de quibus Noris epistolae Consularis pag 72, et Fabret. de Col Traj.
Imp Traj Aug Ger Dac tr. p. [Col. 0493C] 865 866 16, 17. Imp. 6.
Coss L. Publicius Celsus II.
C. Clodius Crispinus.
Inscrip vetus in Pal Farnes edita a Grutero pag 214.
[Col. 0493D] Imp Traj Aug Dac t. p. 17, 18. [Col. 0493D] 866 867 Imp 6, 7.
Coss Q. Ninnius Hasta
P. Manilius Vopiscus
Inscript quae supra in Palat Farnes ap. Gruter 214. Columna in Foro Trajani dedicata: cujus in stylobate inscribitur Trajanus TR. P. XVII, IMP VI, COS VI. Gruter 247, 8, et dicitur Dacicus, sed nondum Parthicus. Arcus Beneventi [Col. 0495A] Trajano erectus, in quo dicitur Optimus Augustus Germ Dacicus Pont Max TR. POT XVIII, IMP VI, COS VI, PP.
Imp Traj Aug Ger Dac t. p. 18, [Col. 0495A] 867 268 19. Imp 7.
Coss L. Vipstanius Messalla
M. Vergilianus Pedo
Gruter inscrip 74, 1, quae hodie in Villa Matthejorum in monte Coelio, et 1066, et 1070.
[Col. 0495B] His coss in alia inscript Gruter p. CCC, numeratur annus post Urbem conditam 867, de qua Baronius in Appendice ad Tomum X Annalium, et Noris Epist consular p. 75.
Imp Traj Aug Ger Dac Parth t. [Col. 0495B] 868 869 p. 19, 20. Imp 7, 8, 9.
Coss L. Aelius Lamia
. . . Aelianus Veter
Phlegon apud Card Noris Epist cons pag 76.
[Col. 0495C] Imp Trajanus Aug Germ Dacic [Col. 0495C] 869 870 Parthicus tr. pot XX. Imp VIII, obiit Selinunte in Cilicia die IV. Id. Augusti, cum pridie ejus diei favore Plotinae uxoris adoptatus fuisset HADRIANUS: qui succedens natalem Imperii celebrari III. Idus [Col. 0495D] Augusti. Dio. Spartianus etc.
Coss. . . . Quintius Niger
* C. * Vipstanus Apronianus
Gruter 578, 1, et 1008, 7, et 1009, 2. Noris Epist Cons pag 77. Spon Miscell sect 1, art 2.
Imp Hadriani 1, et ex die XI [Col. 0495D] 870 871 Aug secundus tr. p. 1, 2.
[Col. 0497A] Coss Imp Caes Traj Hard Aug cos II.
Ti Claudius Fuscus Salinator.
Fabrett Inscript. p. 677, num 33, Panvin in Fastis et Epistolae Trajani et Plinii nomina Salinatoris confirmant.
Hadrianus imaginem Trajani, quasi triumphum de Parthis agentis, curru triumphali per Urbem vehit Spart in Hadr.
[Col. 0497B] Britanni teneri sub Romana ditione non possunt. Dio et Spart in Hadr. Baebius Macer Praef Urbi. Ibi.
Hadrianus in Moesiam profectus cum Sarmatis, et Roxolanis pacem firmat. Ibi Vide Petavii Chronol.
Imp Hadrianus Aug tr. pot 2 et 3, [Col. 0497B] 871 872 ex die XI Aug Imperii 3.
Coss Imp Hadrianus Aug III.
Q. Junius Rusticus.
Spon Miscell pag 278 Nummi Vet
Spart in Hadr cap 8.
Imp Hadrianus Aug tr. pot 3 et 4 [Col. 0497B] 872 873 ex die XI Aug 3.
Coss L. Catilius Severus
[Col. 0497C] L. Aurelius Fulvus
Gruter 499, 9 Capitolinus in Pio c. 1.
Imp Traj Hadrianus tr. p. 4 et 5 [Col. 0497C] 874 873 init. 5 Imperii annum die XI Aug.
Coss L. Annius Verus II.
L. Aurelius Augurinus
Inscriptio Aricina apud Cuper num 2 in Epistola praefixa Fastis Almelovenii.
Hoc anno natus est M. Aurelius Philosophus [qui postea imperavit] Romae in monte Caelio die VI Kal Maii his coss Capitolin in ejus [Col. 0497D] vita.
Hadrianus Romam redit Congiarium distribuit Circum reficit ANN DCCCLXXIV NAT URB Nummi Veteres.
Imp Hadrian tr. p. 5 et 6 [Col. 0497D] 874 875
Coss Man. Acilius Aviola
C. Cornelius Pansa
Gruter 337.
Hadrianus Gallias, Germaniam Britanniam invisit, ex qua rursus in Galliam transit. Occo et Mediobarb ex nummis et hist.
In Britannia murum per 80 m. [Col. 0499A] passuum ducit. Spart.
In Gallia ap. Nemausenses Basilicam Plotinae excitat.
Imp Hadrian tr. pot 6 et 7. [Col. 0499A] 875 876
Coss Q. Arrius Paetinus
C. Ventidius Apronianus
Gruter 1079, 10 et 1082, 16. Figlinae apud Fabrett. Inscript pag 503 et 509, et in Mus Albano.
Hispanias petens Tarracone hyemavit Hadrianus, ubi Aedem [Col. 0499B] Augusti restituit Occo et Mediob ex nummis et hist.
Imp Hadrianus tr. p. 7 et 8. [Col. 0499B] 876 877
Coss Man Acilius Glabrio.
C. Bellicius Torquatus.
Gruter p. 337. Fabrett Inscr. p. 505.
Per Asiam, et Insulas in Achaiam navigat, Athenis hyemat, eisque plurima beneficia largitus Eleusinia sacra suscipit Hadrianus. Occo et Mediob ex nummis, et historicis, Spartiano, etc.
Imp Hadrianus tr. p. 8 et 9. [Col. 0499B] 877 878
[Col. 0499C] Coss Cornelius Scipio Asiaticus II.
Q. Vettius Aquilinus.
Gruter 1082 16 Fabrett Inscr. p. 804.
Hadrianus ex Graecia in Siciliam transit: post Romam redit. Mediob ex nummis et hist.
Imp Hadrianus tr. pot 9 et 10. [Col. 0499C] 878 879
Coss M. Annius Verus III.
* L. * Varius Ambibulus.
Noris ex antiquo lapide Epist cons p. 79.
Hadrianus in Africam transit, multaque beneficia Africanis provinciis tribuit. Mediob ex nummis [Col. 0499D] et hist.
Imp Hadrianus tr. p. 10 et 11. [Col. 0499D] 879 880
Coss Titianus
. . . Gallicanus Gruter, p. 302.
Ciampin de sacr aedif ex vet figlina, quae habet M. Attilius, etc. Ex alia vero apud me videntur colligi.
Coss * T. * Attilius Titianus
* Q. * Villius Gallic T. ATIL. TITIAN.
ita enim legitur: SQUIGA COS. EX PR. Q. SER. PUD. FM. M. V.
[Col. 0501A] Obser Satur in 1 13. Librae a Ptolemaeo signata anno XI. Hadriani die 7. Pachon 874. Nabon incidit in 26 Martii Galvis
Imp Hadrianus tr. p. 11 et 12. [Col. 0501A] 880 881
Coss L. Nonius Asprenas Torquatus * II.
M. Annius Libo
[Col. 0501B] * Gruter p. 337 et in vet figlina apud Fabrett Inscr 510 et in nostro Musaeo. Capitolinus quoque in Marco Antonino cap 1.
Hadrianus Patris Patriae appellationem admittit. Euseb et Sabina Augusta dicitur. Mediob ad h. a.
Imp Hadrianus tr. p. 12 et 13. [Col. 0501B] 881 882
Coss Q. Junius Balbus
P. Juventius Celsus Marcellus II.
His coss ad diem XII Kal Mart dicitur Hadrianus TR. POT. XII. [Col. 0501C] os III in aenea tabella ap Gruter 573.
Vide Noris Ep. Syr p. 498 et Fabrett Inscript p. 506. Juventio II. et Marcello II. Alia figlina ap. Fabrett 508 et in Mus Albano habet.
M. Pompeio Macrino P. Juveniio Celso cos.
Imp. Hadrianus tr. p. 13 et 14. [Col. 0501C] 882 883
Coss Q. Fabius Catullinus
M. Flavius Aper
Gruter. 108, 6, Fabrett. Inscript., ex figlina pag. 503, Panvin. in Fast.
[Col. 0501D] Hadriani profectionem in Aegyptum per Graeciam et Asiam, ejusque admissionem ad Eleusinia sacra [anno 2, Olympiadis ineunte ex Plutarcho fieri consueta] refert ad hunc annum Calvisius: qui etiam observationem Martis in 21, Geminorum consentientibus tab. Astron. die 26, Tybi [Ptol. lib X, cap 7] h. a. refert ad 15 Decembris.
Imp Hadrianus tr p 14 et 15. [Col. 0501D] 883 884
Coss Sex Octavius Laenas Pontianus
M* Antonius Rufinus
[Col. 0503A] Grut 179 6 et 337 [vitiose Annius ] et Fabrett. inscript. p 509, ex vet figlina,
Imp Hadrianus tr p 15 et 16. [Col. 0503A] 884 885
Coss Sentius Augurinus
Arrius Severianus II, (al Serg.)
De priori cos Panvinius in Fast. ex Plinii Epist lib 4.
De 2 idem, qui eum cos suffectum [Col. 0503B] antea docuerat.
Almeloveen exhibet Arrium Severianum cos cum Tito Aufidio Frontone suffectum anno 129 ex Digest de haered petit l 20, § 6.
Hadrianus Athenis hyemat, ubi aedes plures, et Bibliothecam condit, et Agonem edit Mediob ex num et hist.
Imp Hadrianus tr p 16 et 17. [Col. 0503B] 885 886
Coss—* Antonius Hiberus
—* Nummius Sisenna
Antiq lapis mus Albani: in quo ex die prid id Maii his coss ad diem VII Kal Jan Orfito et Prisco [Col. 0503C] coss dicitur vixisse L Balbillus Numitorianus annis XVI, mens VII, dies XII. Alius lapis apud Panvin in Fastis, nunc in mus Albano ubi legitur HIBERO COS.
Imp Hadrianus tr p 17 18. [Col. 0503C] 886 887
Coss C Julius * Servianus III.
C Vibius * Varus.
Grut 108, 7, nunc in mus card Albani. Item 431, 9. Ciampin de sac aedif cap 4, pag 30, ex figlina, quae nunc in musaeo card Albani, et ap Fabrettum inscr 509 et Noris Ep cons qui indicat errorem [Col. 0503D] natum in Gruteri 115, 1, ubi legitur Ser Sentiano III et C. Juventio Vero coss.
Romam redit Hadrianus ex inscr. Gruteri Mediob.
Imp Hadrianus tr. p. 18, 19. [Col. 0503D] 887 888
Coss—* Pontianus
—* Atilianus
Figlina ap. Fabrett inscr pag 509 et de Col-Traj p. 197, quae figl nunc in mus card Albani de qua etiam Noris card Epist cons pag 83.
Anonymus IV. Saeculi in Fastis [Col. 0505A] h. a. signat Luperco et Attico.
L. Aelius adoptatur ab Hadriano Mediob.
Imp Hadrianus tr. p. 19, 20. [Col. 0505A] 888 889
Coss L. Cejonius Commodus Verus
Sex Vetulenus Civica Pompeianus
Panvin Fast et ex Grut 99, 5 et, [Col. 0505B] quae nunc in Capitolio, et 874, 5.
Imp Hadrianus tr. p. 20 et 21. [Col. 0505B] 889 890
Coss L. Aelius Verus Caesar II.
P. Caelius Balbinus Vibullus [Col. 0505C] Pius
Gruter 23, 12 et 445, 10, Fabrett. Inscript pag 513, n. 180, ex figlina nunc in Mus Albano.
Phlegon Hadriani libertus opus suum de Olympiadibus ad hoc usque tempus lib VIII comprehendit. Petavius ex Suida.
Imp Hadrianus tr. pot 21, moritur [Col. 0505C] 890 891 die VI Idus Julii. Succedit ANTONINUS PIUS adoptatus V Kal [Col. 0505D] Martii praemortuo L. Aelio Caesare postridie Kal Januarii hujus anni. Vide Mediobarb, fol 189, et Noris ab eo citat.
Coss . . . Camerinus
. . . Niger Grut 256,, 5 Fabret.
In 508, num 132, ex veteri figlina, quae et in Musaeo card Albani. Hadrianus VI Idus Jul moritur cum imperasset ann XX, mensib. XI Spartianus. Eutropius mendose habet ann XXI. Nummi et inscript nihil attingunt de anno XXII. Vide C. Noris Ep. cons p. 85.
[Col. 0507A] Imp. Antoninus Pius Aug. tr. p. [Col. 0507A] 891 892 1 et 2, ex die 25, Febr.
Coss Imp Antoninus Pius Aug II.
. . . Bruttius Praesens * II.
Spon Miscell pag 352. Censorin de die Nat cap 21.
In locum Antonini Pii abdicantis suffectus consul A. Junius Rufinus Fabrett Inscr pag 726.
Aequinoct. Autumn a Ptolemaeo [Col. 0507B] observatum anno Nabonass 887, Athyr 9, seu Sep 26, h. 7, p. m. n. etc.
Imp. Antoninus Pius Aug tr. p. [Col. 0507B] 892 893 2 et 3.
Coss Imp Antoninus Aug Pius III.
M. Aelius Aurelius Caesar [qui et Verus tunc dicebatur] Almel in Fast. Cuperi Epist n. VIII, male exhibet numeros Consulatus Antonini Pii VII et M. Aur II.
Panvin ex inscript quae in Pal Farnesiano visitur, ubi Antoninus [Col. 0507C] dicitur TR. POT III, COS III et ibidem in alia Inscript. Graeca edita per Gruter 316, 1. Item in Gruter 126, quae est Capitolio: et ex figlina Musaei Albani.
Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0507C] 893 894 p. 3. et 4.
Coss M. Peducaeus Syloga Priscinus
T. . . Hoenius Severus
Gruterus ex antiqua inscript 182 4.
Antonius Pius die 19, Febr trib pot 4, assumit: et paulo post uxor ejus Faustina moritur. Calvis ex [Col. 0507D] Capitolino: qui tamen anno imp tertio amissam Faustinam scribit.
Ptolemaeus anno 4. Antonini, Nabonass 888, die 19. Phamenoth ante solis exortum observat Mercurium in gr. 13, 30, Capricorni. Calvisius ad hunc annum refert observationem et ad diem 2 Febr quo mense tr pot 4, paulo post assumpsit Antoninus.
Imp Antoninus Aug Pius tr. [Col. 0507D] 894 895 p. 4, et 5.
Coss L. Cuspius Rufinus.
L. Statius Quadratus.
[Col. 0509A] Panvin ex Inscript et Gruterus 1082, 18.
Agon Capitolinus XV, celebratus hoc anno, labente Antonini Pii trib pot V, ut in lap. Panvinii observat Lydiatus: qui tamen male colligit annos tantum 18 imperii Trajani cum dimidio, et unum par Consulum e fastis circa haec tempora eximendum. Calvisius sacrum [Col. 0509B] certamen Iselast. Puteolis institutum h. a. refert ex inscript numerante Antonini tr. p. 4.
Imp Antoninus Aug Pius tr. [Col. 0509B] 895 896 p. 5 et 6.
Coss C. Bellicius Torquatus.
Ti: Claudius Atticus Herodes.
Panvin in Fast et Gruter, 172, 10 et 316 1 et 943 1 et Montfaucon Diar Italic pag 389 et 390, corrigit Grut. Hujus Herodis Attici Consularis meminit Gellius lib 1, c. 2. Capitolinus, et inscriptio in Mus Card Albani.
[Col. 0509C] Imp Antoninus Aug Pius tr. [Col. 0509C] 896 897 p. 6 et 7.
* Coss P Lollianus Avitus.
C Gavius Maximus.
Gruter inscrip 301, quae emendatior apud Montfaucon diar Italic p. 389 et 390, corrigit Grut.
Antoninus circa hoc tempus Britannos per Lollium Urbicum legatum vincit, et muro cespititio [Col. 0509D] alio barbaros arcet. Calvis ex Capitolino.
Imp Antoninus Aug Pius tr. [Col. 0509D] 897 898 p. 7 et 8.
* Coss Imp. Antoninus Aug Pius IV.
M. Aelius Aurelius Caesar II.
Figlinae ap. Fabrett pag 513, inscript n. 183, quae et in Musaeo Albano.
Liberalitates III et IV. Antonini Pii, et Templum D. Augusti restitutum ex nummis ad h. a. retulit [Col. 0511A] Mediobarb. Vide etiam Pagium ad [Col. 0511A] 898 899 h. a.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. 8 et 9.
Coss Sex Erucius Clarus II.
Ch. Claudius Severus Gruter 314, 2.
Fabrett Inscr p. 614, nu. 146 et 504, nu. 115. Spon Miscell p. 70. Reland ex l. I. C. de Impub et l. 3, [Col. 0511B] § 2, ff. de off. praef vigilum. Fontanin antiq Hortan lib 2, c. 1, pag 202, ex veteri inscript legit Eruccio. Spon legerat Erucio.
Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0511B] 899 900 p. 9, et 10.
Coss . . . . . Largus
. . . . . Messalinus Fabr. Inscr. 401, 296.
Hoc anno tribunicia potestas Marco Aurelio Caesari collata ad diem V Kal. Martii, ex quo ad Kal. April. 180 quo obiit, numerat tr. pot. 33 completum, et initum 34.
[Col. 0511C] * Hoc anno LUDI SAECULARES ab Antonino celebrati, ut probat card. Noris Epist. cons. p. 88, refragante Pagio, pag. 46 Crit. Bar.
Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0511C] 900 901 p. 10 et 11.
Coss L. . . . . . Torquatus III. Male ap. Almelov. II.
C. . . . . . Julianus Veter.
Inscriptio Gudii relata a Relando in Fastis ad hunc ann. Fabrettus ex figlina pag. 510, inscript. n. 151. Torq. et Jul. Cos. Relandus ex l. 5, ff. de manumitt. vindic. qui figlinam Fabretti ad hunc annum [Col. 0511D] pertinere non putat, cum omittatur nota 3. Cons. in Torquato. Sed illa aliquando omittitur in figlinis ob angustiam spatii. Vota decennalia Antonini suscepta. Med. ex num.
Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0511D] 901 902 p. 11 et 12.
Coss Serv. Cornelius Scipio Orfitus, al. Orphitus.
Q. * Nonius Priscus, al. Q. Sosius Priscus.
Panvin. ex antiq. inscript. quae et ap. Aldum, et Gruter. 32, 9, et [Col. 0513A] 48, 1. Fabrett. pag. 473. Gudius ap. Reland. ex lap. viae Ardeatinae legendum monet Q. Sosius, et Spon. Miscell. p. 85, et Fabrett. de Col. Traj. pag. 248, qui etiam corrigunt Orphitus. Alii et Orfitum et Nonium expressum docent in lapid. a Fabretto recognitis, qui pag. 474 et Nonium et Sosium reperit. Vide Reland. in Fastis.
Ex coss. anni 133 ad hos coss. [Col. 0513B] inscriptio Musaei card. Albani numerat annos XVI.
Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0513B] 902 903 p. 12 et 13.
Coss Q. Romulus Gallicanus.
. . . . Antistitus Vetus, seu Veter.
Ex ant. inscript. Gruter. 108, 7. Sponii 302. Fabretti 505 et 511. Relandus ex pluribus inscript. qui legem 1 Cod. de procuratoribus datam Gallicano et Venusto coss. corrigendam docet Gallicano et Vetere coss.
[Col. 0513C] Imp. Antoninus Aug. Pius tr. [Col. 0513C] 903 904 p. 13 et 14.
Coss . . . . * Condianus al. Gordianus.
. . . . . Maximus.
Fasti anonymi IV saeculi, Chron. Alexandr. vitiose Cordianus. Cassiodor, Idatius, Prosper Gordianus. [Col. 0513D] Vide Reland. in Fastis: et Pagium ad hunc annum. Nondum detecti sunt lapides qui litem dirimant.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0513D] 904 905 14 et 15.
Coss Man Ancilius Glabrio.
M. Valerius Homullus.
Gruter 1077, Spon Miscell 278, Fabrett 506, Reines 230, Gruter 344, 4, ap. Reland in Fastis. Vide et card Noris Epist cons p. 91.
Romae 340. Insulae incendio consumptae. Ex Jul Cap Calvisius.
[Col. 0515A] Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0515A] 905 906 15 et 16.
Coss C. Bruttius Praesens.
A. Junius Rufinus Gruter fol 301, ubi Consulatus iste componitur cum anno Post Romam Conditam DCCCCVI. Spon Miscell p. 52, in Append ad Marm Oxon p. 305, Reland card Noris Epist cons p. 93.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0515A] 906 907 [Col. 0515B] 16 et 17.
Coss L. Aelius Aurelius Commodus.
T. Sextius Lateranus.
Inscriptio Romana, quam ex Gudio recitat Reland, in fastis conferenda cum Sponii Miscell p. 74, et Fabretti Inscr p. 338 et 510, Gruter 1021, Marm Oxon 282, Noris Epist cons p. 94.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0515B] 907 908 17 et 18.
Coss C. Julius Severus.
M. Rufinus Sabinianus.
[Col. 0515C] Suff ex Kal Novembr.
Antius Pollio Opimianus. Vide Relandi Fastos, et ibi l. I, C. de edendo Sabino II, et Severo Coss Grut 607, 1, Bernardin Butil in vitis JC. vet p. 159, Noris Epist cons p. 96.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0515C] 908 909 18, 19.
Coss M. Cejonius Silvanus.
C. Sentius Augurinus.
Vetus inscrip in aedibus March de Maximis ad Circum Agonalem, olim in monte Coelio, quam recitat ex Manucio Gruterus 128, 5. [Col. 0515D] Ubi legitur Sentius. Alia Grut 126, quae exstat in Capitolio. Alia et 128, 5, corrigenda. Cuperus in Ep. praefixa Fastis Alomeloveem n. VII, recitat diversa nomina coss sed locum non indicat ubi Romae exstent.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0515D] 909 910 19 et 20.
Coss . . . * Barbarus.
. . . Regulus.
Fabretti Inscript p. 139, nu. 138 in hortis Justinianis. Figlina apud eumdem pap 504, n. 112, [Col. 0517A] quae et in nostro Musaeo. Spon Miscell pag 20.
Imp. Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0517A] 910 911 20 et 21.
Coss . . . Tertullus.
. . . Sacerdos.
Fabrett Inscript p. 359, ex veteri lap in aedibus Alterianis in monte Pincio, ubi et hodie visitur.
[Col. 0517B] SCtum Tertullianum hoc anno factum, et a consule Tertullo dictum statuit Relandus cum Hotomanno de JCtis, et ex Cujacio ad § 2 Inst de SCto Tertull.
Imperator Antoninus Aug [Col. 0517B] 911 912 Pius tr. p. 21 et 22.
Coss . . . Plautius Quintilius
. . . Statius Priscus. .
Gruter 68, 3, Fabrett Inscript p. 509, num. 143, ex figlina. Vota soluta Decennii II, et suscepta Decennii III. Aedes divi Aug restituta Mediob ex nummis.
[Col. 0517C] Imperator Antoninus Aug Pius [Col. 0517C] 912 913 tr. p. 22 et 23.
Coss App Annius Atilius Bradua.
T. Clod Vibius * Varus.
Lapis in Musaeo Albano, de quo Fabrett inscript p. 128. Spon p. 120, et Inscr Lugdun in Actis Trivolt an. 1705, art. 95. Liberalitas Antonini VIII. Mediob ex nummis.
Imp Antoninus Aug Pius tr. p. [Col. 0517C] 913 914 23, et ex die V Kal Mart tr. p. 24, cos VI. Imperii II. Moritur Nonis [Col. 0517D] Martii. Succedit M. Aurelius tr. p. 15, inita ad diem V Kal Martii: qui mox adoptivum fratrem sive filium L. Verum assumit collegam imperii, et paulo post generum destinat.
AERA duorum Augustorum hinc auspicatur ex Nonis Mart.
Coss Imp Caes M. Aurel Antonin Aug III.
Imp Caes L. Aurelius Verus Aug II.
Inscript Puteolana edita per Vignolium de Col Pii pag 323, Fabrett p. 513 et 684, num 179. Vide [Col. 0519A] et nostr Diss de Cyclo Caes pag 75.
Imp Caes M. Aurel Antonin Aug [Col. 0519A] 914 915 tr. p. 15 et 16, et L. Aurel Verus Aug tr. p. 1 et 2.
Q. Junius Rusticus.
Coss C. Vettius Aquilinus. Noris epist cons p. 101, suff Kal Julii loco Aquilini.
T. Flavius Tertullus. Gruter p. 131, 3 et 286, 7. Noris Epist cons p. 101. Reland ex l. 3. C. de alendis [Col. 0519B] lib a parentibus. Vide notas pag 139, col
Tiberis inundatio. Bellum Parthicum contra Volgesem decretum. Mediob ex nummis.
Impp Caess M. Aurel Antonin [Col. 0519B] 915 916 Aug tr. p. 16 et 17, et L. Aurel Verus Aug tr. p. 2 et 3.
Coss L. . . Aelianus.
. . . Pastor.
Gruter Inscript p. 116, quae visitur in Capitolio.
[Col. 0519C] Statius Priscus Armeniam invadit, et Artaxatas capit Mediob ex hist.
Imp Caes M. Aurel Ant Aug Armen [Col. 0519C] 916 917 tr. p. 17 et 18, et L. Aur Verus Aug Armenianus tr. p. 3 et 4.
Coss *M. *Pompeius Macrinus.
*P. *Juventius Celsus
Ex vet figlina Musaei Albani de qua Fabrett inscript pag 507.
Imp Caes M. Aur. Antonin Aug [Col. 0519C] 917 918 Armen tr. p. 18 et 19, et L. Cel. Cur Verus Aug Armen tr. p. 4 et 5.
[Col. 0519D] Coss L. Arrius Pudens
M. Gavius Orfitus.
Gruter 1032, 6 et 751, 3. Spon Miscell p. 33. Reland.
Impp Caess M. Antonin Aug Armen [Col. 0519D] 918 919 Parth Max tr. p. 19 et 20. Imp 3 et L. Verus Aug Arm Parth. Max tr. p. 5 et 6. Imp 3.
Coss * Q. Servilius Pudens.
L. Fufidius Pollio.
Gruter 1009, 12. Noris ep. cons p. 106. Spon Misc p. 33 et 34.
His coss 4 Idus Octobris Commodus dicitur Caesar. Lamprid in ejus Vita cap 12.
[Col. 0521A] Impp Caess M. Antonin Aug Armen [Col. 0521A] 919 920 Parth Max tr. p. 20 et 21. Imp 4 et L. Verus Aug Armen Parth Max tr. p. 6 et 7, Imp 4.
Coss L. Verus Aug III.
—Quadratus.
Fabrett inscript p 501 ex figlina vet quae est in Mus Albano.
M. Aurel Sarmaticus dicitur. Pestis Marcomannicam expeditionem retardat. Mediob ex num et [Col. 0521B] hist.
Impp Caess M. Ant Aug Armen [Col. 0521B] 920 921 Parth Max tr. p. 21 et 22. Imp 4 et 5, et L. Verus Aug Arm Parth Max tr. p. 7 et 8, Imp 4 et 5.
Coss T. Junius Montanus.
L. Vettius Paullus.
Ferretti Musaeum Lapid p. 27, ap. Reland in Fast.
Impp Caess M. Ant Aug Armen [Col. 0521B] 921 922 Par Max tr. p. 22 et 23. Imp 5 et L. Verus Aug Arm Parth Max tr. p. 8 et 9. Imp V, qui in exped. Marcom obit.
Coss Q. Sosius Priscus.
P. Caelius Appollinaris.
His coss numerantur anni P R C 922 in inscript ap. Gruter. p. 300, 1 coss iidem memorantur in alia inscript Gruter 330, 2 et in alia Musaei Card Albani edita a Fabretto pag 494 iidem coss leguntur cum anno P R C 922. Relandus memorat ex eod Fabretto.
Expeditio Marcomannica: in qua obit L. Verus mense Dec seu Januario seq media hyeme.
Imp Caes M. Ant Aug Arm Parth [Col. 0521B] 922 923 Max Sarm tr. p. 23 et 24, Imp. V et VI.
[Col. 0521D] Coss M. Cornelius Cethegus.
C. Erucius Clarus Noris.
Ex antiq lap ep. cons pag 108. Gruterus p. 126 exstat in Capitolio.
Victoria Germanica ex qua M. Aur dicit. Imp VI.
Imp Caes M. Aur Ant Aug etc [Col. 0521D] 923 924 tr. p. 24 et 25. Imp VI.
Coss L. Septimius Severus. *
L.* Alfidius Herennianus.
Fabrett pag 510 ex figlina exhibet Severus II et Herennianus. Card Noris putat ex Gruteri inscr [Col. 0523A] 6, pag 1045, hunc Herennianum esse gentis Alfidiae.
Vota Decennalia soluta, Vicennalia nuncupata. Mediob ex numm. Vide etiam Fabrett p. 625.
Imp Caes. M. Aur. Ant. Aug. etc. [Col. 0523A] 924 925 [Col. 0523B] tr. p. 25 et 26, Imp VI.
Coss———Orfitus.
———Maximus
Gruter inscript p. 126, quae visitur in Capitolio. Et p. 419, 5 et 1014, 1 et 1072, 3. Spon Miscell pag 172. Germania subacta. Marcomanni in transitu Danubii deleti a M. Aurelio.
His coss Commodus appellatur Germanicus Idibus Octobris. Lamprid in ejus Vita.
Imp. Caes M. Aur. Ant. Aug. [Col. 0523B] 925 926 Germ., etc., tr. p. 26 et 27 imp 6.
[Col. 0523C] Coss M. Aurelius Severus II.
Ti. Claudius Pompeianus
Gruter, 1025, 6. Noris Epist Cons p. 109.
Pertinax M. Aurelii legatus Rhetias et Noricum ab hoste vindicat. Marcomanni in deditionem recepti, et plurimi in Italiam translati. Mediobarb ex numm et hist.
Imp. caes M. Aur. Ant. Aug. [Col. 0523C] 926 927 Germ., etc., tr. p. 27 et 28. Imp 6.
Coss———Gallus
———Flaccus
Grut 108, 5, quam inscript [Col. 0523D] paulo aliter a Grutero relatam ac a Castalione in not ad Rutilii itin observat Relandus.
Victoria maxima ex Quadis ex qua M. Aur. Imp VII.
Imp. Caes M. Aur. Ant. Aug. [Col. 0523D] 927 928 Germ etc. tr. p. 28 et 29, Imp 7 et 8.
Coss.—Calpurnius Piso
M. Salvius Julianus
Anonym Quarti Seculi, Idacius, Prosper, Cassiodor in fast.
Commodus in Germaniam a […] tus togam virilem ibidem [Col. 0525A] induit, et TR. POT. donatur. Congiarium idcirco datum P. R. Mediob ex nummis, et hist. Vide et Pagi ad ann 192, n. v.
Imp. Caes M. Aur. Ant. Aug. et [Col. 0525A] 928 929 c. tr. p. 29 et 30. Imp. 8.
Coss T. Vitrasius Pollio * II.
M. Flavius Aper, II
Gruter, 30, 4. Fabrett inscr p. 213, quae hodie Bononiae in Scient. Instituto. Noris Epist. [Col. 0525B] cons pag 142. M. Aurel ex Oriente Romam reversus filio Commodo appellato Imp Augusto, die V. Kal Decembr una cum eo de Marcomannis, Quadis, Suevis, Sarmatis, Germanisque triumphat. Lydiat ex num et hist.
Imp. Caes. M. Aur. Ant. Aug. etc. [Col. 0525B] 929 930 c. tr. pot. 30 et 31. Imp 8 e t 9. cos. 3.
Coss Imp. Caes L. Aur. Commodus Aug.
———Quintillus
Fabrett Inscript p. 213 hodie Bononiae in scient. Instituto.
[Col. 0525C] Commodo Crispinam uxorem dat. M. Aurelius. Inde in Germaniam proficiscitur et Imp IX. dicitur. Mediob ex numm et hist.
Imp Caes M. Aur Ant Aug etc. tr. [Col. 0525C] 930 931 p. 31 et 32 Imp 9, cos 3.
Coss . . . Julianus Rufus
. . . Gavius Orfitus
Fabrett et Noris ex eodem lapide ubi supra.
Victoria Germanica de Quadis, et Hermaduris. Mediob ex num et hist.
Imp Caes M. Aur Ant Aug etc tr [Col. 0525C] 931 932 p. 32 et 33, Imp 9, et 10 cos 3.
[Col. 0525D] Coss Imp L. Aurel Commodus aug II.
T. Annius Aurelius Verus II.
Ex eod lapide, qui supra Nor et Fabrett.
Paternus M. Aurelii legatus Barbaros integri diei praelio superat. Hinc M. Aure dicitur Imp X.
Imp. Caes M. Aurel Ant Aug etc [Col. 0525D] 932 933 tr. p. 33 et 34 Imp 10 cos 3.
Coss L. Fulvius Bruttius Praesens II.
Sex Quintilius Condianus.
[Col. 0527A] Primi consulis nomina Noris elecit ex Gruteri p. 1095, 1, quem eumdem putat qui ibi dicitur Cos iterum.
His coss XVI K. Ap. M. Aurelius moritur cum imperasset an XIX diebus XI aetatis anno 59 [Victor in Epitome] natus anno 121.
Succedit filius COMMODUS trib. pot 5 et ex mense Augusto 6 Imp 4 cos II desig III.
Imp Caes L. Aurel Commodus [Col. 0527A] 933 934 Aug Germ Sarm tr. p. 6 et 7 Imp 4 cos 3.
Coss Imp Caes M. Aur Antoninus Aug III.
L. Antistius Burrus.
Fabrett Inscript p. 440 alia ap. Reland in Fast quae in vinea RR. PP. soc Jesu ad Castrum Praet: item Gaditana ap. eumdem Relandum in Fastis.
Triumphat Commodus de Germanis et Pius dicitur. Mediob.
Imp Caes M. Antonin Commodus [Col. 0527A] 934 935 Aug etc. tr. p. 7 et 8 Imp 4, cos 3.
[Col. 0527C] Coss C. Petronius Mamertinus
. . Cornelius Rufus
Re bene gesta in Sarmatia Imp V ac Perenni occiso Felix dicitur Commodus. Mediob ex nummis et hist.
Imp Caes M. Ant Commodus [Col. 0527C] 935 936 Pius Felix Aug etc. tr. p 8 et 9 Imp 3, cos 4.
Imp Caes M. Aur Antoninus
Coss Aug IV. Id est Comm.
C. Aufidius Victorinus II.
Ex Musaeo Card Albani lapis [Col. 0527D] fratrum Arvalium apud de Turre in Monum Vet Antii pag 388, et alius apud Fleetvood pag 19 4.
Imp Commodus Aug Pius Felix IV et Victorinus II coss in lap Grut 35 I et ap. Noris Epist Cons p. 115.
Dicitur h. a. Imp VI victis Germanis et Dacis ejus Imperium recusantibus. Mediob.
Imp Caes M. Ant Commodus [Col. 0527D] 936 937 etc tr. p. 9, 10, Imp 6 et 7, cos 4.
Coss L. Eggius Marullus
An. Papyrius Aelianus
[Col. 0529A] Lap ap. Fabrett inscript p. 367, 368, et Noris epist cons pag 116, et Grut in al. lap 35, 12 et 30, 2 et 49, 5. Fabrettus recognovit et correctiones edidit. Rel.
Britanni rebelles per legatos victi. Hinc Commodus Imp 7, et Britannicus dicitur. Annona Romae distributa. Vota X Suscepta. Mediob ex numm etc.
Imp Caes M. Commodus Antoninus [Col. 0529A] 937 938 [Col. 0529B] Aug Pius Felix Britannicus Germanicus, Sarmaticus etc tr. p. 10 et 11, Imp 7, cos 4
Coss M. Atilius——Bradua.
———Maternus
Lap ap. Grut 192, 13, et Spon Miscell p. 80, et Almeloveen ex epistola Cuperi Fastis praemissa num XI.
Cleander 25, consules in hunc annum designat. Mediob et Calvis ex Dione. Pagius tamen tot coss referendos probat post annum 186. Ipse refert ad 189.
[Col. 0529C] Imp Caes M. Commodus Antoninus [Col. 0529C] 938 939 etc tr. p. 11 et 12, Imp 7 et 8, cos 5.
Coss Imp Commodus Augustus Felix V.
Man Acilius Glabrio II.
Gruter 94, 2, et 364, 1, ac Noris ep. cons p. 117.
Expeditio Commodi in hostes seu Pannones, seu Mauros. Ejusdem Allocutio, exercituum victoria, reditus, classis Africana instituta. Mediob ex nummis et [Col. 0529D] hist.
Commodus dicitur Imp 8.
Imp Caes Commodus Antoninus [Col. 0529D] 939 940 etc tr. p. 12 et 13, Imp 8, cos 5.
Coss——Crispinus
——Aelianus.
Fabrett inscr 575, 3, et Cuperus in praef ad Fastos Almelov num 3.
Sacra Isidis colens Commodus Anubim portat, pluresque crudelitates religionis restituendae specie committit: hinc Auctor Pietatis in nummis inscribitur apud [Col. 0531A] Mediob. Perennis praef praet conspirans interficitur.
Inde praefecti praet duo constituti. Petav ex Herodiano.
Imp Commodus Augustus etc [Col. 0531A] 940 941 tr. pot 13 et 14, Imp 8, cos 5.
Coss C. Allius Fuscianus * II.
. . Duillius Silanus * II.
Gruter 1006, 9, et Noris epist cons pag 117, Gale in Iter Britann [Col. 0531B] Antonini pag 38. Lamprid in Commodo.
Capitolium de coelo tactum: Bibliothecae succensae.
Petav ex Euseb. Ad biennium praecedens retulit Mediobarb.
Imp Caes Commodus Aug etc [Col. 0531B] 941 942 tr. p. 14 et 15, Imp 8, coss 5.
Coss—Junius Silanus.
Q. Sextilius Silanus, seu duobus Silanis coss. Reiness p. 551, et Fabrett inscr pag 77.
Suffectus h. a. consul est Severus, quo natus est Geta, ut ex [Col. 0531C] Spartiano colligit Calvisius.
Cleander olim de catasta emptus, alterque post Perennium minister tyrannidis Commodi, furori populi traditus unco trahitur ad necem. Lyd. Anno seq pestis in Italia saevit. Mediob.
Imp Commodus Aug etc. tr. p. [Col. 0531C] 942 943 15 et 16, Imp 8, coss VI
Coss Imp Commodus Antoninus VI
M. Petronius Septimianus.
Grut fol 300, 2 ubi hi coss conjunguntur Kal Decembr cum anno post Romam conditam 943.
[Col. 0531D] Vota XX suscepta (imperii Commodi) et vota pro salute P. R. [pestis causa]. Roma appellata Colonia Commodiana. Mediob ex num et hist.
Imp. Commodus Antoninus Aug [Col. 0531D] 943 944 etc tr. p. 16 et 17, Imp 8, coss 6.
Coss Cassius Apronianus. Bradua.
Reines p. 171, ex antiquo lap et Noris epist cons p. 118, Spon Miscell p. 114.
Incendium Romae alterum circa Forum concremat templum Pacis [Col. 0533A] et Vestae etc. Herodian Xiphil Lamprid.
Imp Commodus Ant Aug etc. tr. [Col. 0533A] 944 945 p. 17 et 18, Imp 8, coss VII.
Coss Imp commodus Aug VII.
P. Helvius Pertinax II.
Gruter 184, I.
Hoc anno exeunte prid Kalend Januarii Commodus Imp strangulatus est, cum imperasset annos XII, mens IX et semis, anno August [Col. 0533B] Aegypt 222, a caede Julii Caes 236, a primo Agone Capitolino Domitiani 107, ex Clem Alex Lydiat.
Imp Caes P. HELVIUS PERTINAX [Col. 0533B] 945 946 Aug creatur Kalendis Januarii, qui pridie ejus diei annum sui consulatus II expleverat collega Commodi eadem die anni et consulatus postrema, interfecti. Verum et ipse a militibus, ejus disciplinae impatientibus, neci traditur tertio imperii mense licitante imperium DIDIO JULIANO, post septimestre imperium pariter necato, quemadmodum [Col. 0533C] et NIGRO contigit.
Coss Q. Socius Falco II.
Eruccius Alarus Fabrett inscr p. 688, quae nunc in musaeo card Albani et exhibetur in not pag 157.
Vide suff coss ap. Relandum.
Electus Imp SEPT SEVERUS.
Imp Caes L SEPTIMIUS SEVER Aug [Col. 0533C] 946 947 tr. p. 1 et 2 imp 2, 3 et 4, coss 2.
Coss. Imp L. Septimius Severus Aug II.
L. Postumius Albinus II.
Fabrett Inscr 367, Almelov in fast ex epistola cup n. 17. Reland [Col. 0533D] etiam ex l. 2, A. de edendo et l. 1, c. de fidejussor, etc.
Imp Caes L. Sept Severus Aug. [Col. 0533D] 947 948 tr. p. 2 et 3 Imp 4 et 5, cos II.
Coss . . . Scapula Tertullus.
. Tinejus Clemens.
Gruter 1027 et 4 et alia inter Gudianas inscript ap. Reland.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0533D] 948 949 tr. p. 3 et 4 Imp 5, 6, 7 et 8 cos it.
Coss A. Domitius Dexter.
L. Valerius Messala Thrasea Priscus.
[Col. 0535A] Grut 444, 2. Complures leges his coss signatas ex Cod producit Reland in Fastis.
Caracalla a Severo contra Albinum movente Caesar dicitur.
Imp Caes L. Sept Severus Augtr. [Col. 0535A] 949 950 tr. p. 4 et 5 Imp 8, 9, 10, cos 2.
Coss . . . Lateranus.
. . . Rufinus Gruter 46, 9 et 51, 1, et 300, ubi conjunguntur hi coss cum anno P. R. 949.
[Col. 0535B] Byzantio expugnata, et Albino in Galliis victo XII Kal Martii, Severus continuo Romam redit. Mediob ex hist et nummis.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0535B] 950 951 tr. p. 5 et 6 Imp 10, cos 2.
Coss Ti. . . Saturninus.
A . . . Gallus.
Grut pag 99, 1 et pag 300, ubi hi coss junguntur cum anno * P. R. A. 750. Item Fabrett Inscr 296, Spon 227, Relandus addit leges 4 et S. A. quibus caus inf irrog. etc.
[Col. 0535C] Severus Nonis Martii Caesarem appellat Getam, et ante K. Aprilis tribunic potestatem confert M. Antonino Caracallae filio natu majori. Mediob ex numm et hist.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0535C] 951 952 tr. p. 6 et 7 Imp 10 et 11 cos 2.
Coss P. Cornelius Anulinus II.
M. Aufidius Fronto.
Grut 263, 1 et 672, 12, Panvin Rom lib I, p. 90, ap. Reland qui et plures Gudianas inscript profert, et leges latas his coss 1, 3, de negot gest etc.
[Col. 0535D] Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0535D] 952 953 tr. p. 7 et 8, Imp XI, Parthicus Maximus Coss II.
Coss T. Claudius Severus.
C. Aufidius Victorinus.
Grut 269, 2, ubi dicit dedic pr. non April imp Caes M. Aurel Ant Caracalla trib pot 3, alia inscr Grut p. 300, ubi consulatus iste jugatur* cum anno P. R. C. DCCCCLII. Idib April.
Relandus indicat leges his coss signatas (Severo et Victorino), perperam trahi ad Severum Aug [Col. 0537A] III, cos ut l. I. C. de pactis etc.
Imp Caes L. Septimius Severus [Col. 0537A] 953 954 Aug. tr. p. 8 et 9. Parth Max cos II, des III, Imp XI. Et Imp Antoninus Severi fil. tr. p. 3, 4.
Coss L. Annius Fabianus.
M. Nonius Mucianus.
Vet inscript in Mus coll Romani Grut 32, 6 et 310, 6 et 313, 6 etc. leges ap. Reland l. 4, C. de negot gest et l. I. C. de jur dot etc.
[Col. 0537B] Caracalla toga virili a patre donatur, et cos designatur. Mediob ex num, et hist Septizonium Romae exstructum, et Thermae Severianae. Lydiatus.
Imp Caes L. Septim Severus Aug [Col. 0537B] 954 955 Parth Max tr. p. 9 et 10, cos III, Imp XI. Et Imp Antonin Sev fil tr. p. 4, 5 cos.
Imp C. L. Septimius Severus Aug III.
Imp C. M. Aurel Antoninus Aug.
Tubus plumb in nostro Musaeo. [Col. 0537C] Fabrett inscript pag 230.
Gruter 300, 1, ubi consulatus iste componitur cum anno post Romam conditam DCCCCLIV.
Severus et Antoninus Romam reversi decennalia Severi peragunt et Pantheon restituunt.
Imp Caes L. Septim Severus Aug [Col. 0537C] 955 956 Parth Max tr. p. 10 et 11, cos III, Imp XI. Et Imp Antonin Sev fil tr. p. 5, 6 cos.
Coss P. Septimius Geta.
L. * Fulvius Plautianus II.
Pagius ex card Norisio. Reland ex l. 2, § 47, ff. ad S. C. Tertullianum, aliisque legibus, et ex [Col. 0537D] Fontanin Antiq Hort lib 1, c. 3.
Arcus in Foro Romano positus Severo et Antonino. Vota XX suscepta. Mediob ex lap num et hist.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0537D] 956 957 Parth Max tr. p. 11 et 12, cos III Imp. Et Imp Antonin Severi f. tr. p. 6, 7 cos
Coss L. Fabius Septimius Cilo II.
M. Flavius Libo
Lapis olim Vatic nunc Mus card Albani ed. a Fabretto inscr 494, qui consulatus componitur cum [Col. 0539A] anno P. R. C. DCCCCL . . . 956. Et Gruter 406, 9, Boldett 83, Reland ex l. 3, C. de procuratoribus, etc., et Grut 386, 1 et 397, 13, et Gudianis, etc.
Ludi saeculares VIII ex S. C. facti, et Liberalitas VI. Mediob ex num et hist Plautianus praef praet occisus quasi conspirasset cont imp Petav ex Herod 3 Spart., et Xiphil.
[Col. 0539B] Imp Caes L. Sept Sev Aug Parth [Col. 0539B] 957 958 Max tr. p. 12 et 13, cos III, Imp XI. Et Imp Caes Antonin Severi f. Aug tr. p. 7, 8, cos 2.
Coss Imp M. Aur Antoninus II.
P. Septimius Geta Caesar.
Lapis in Villa Carpinea edit a Boldett Obs ad Coemet p. 442. Reland ex l. 1 C. de mod multar.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0539B] 958 959 Part Max tr. p. 13 et 14, cos 3, Imp XI. Et Imp Caes Antonin Sev f. Aug tr. p. 8 et 9, cos 2.
Coss—Nummius Albinus
[Col. 0539C] —Fulvius Aemilianus.
Panvin in Fast ex lap qui exstat in Villa Medicea extra portam Flamin et Gruter 115, 9 et 175, 8, Reland ex l. 4 C. de pact., etc.
Imp Caes L. Sept Severus Aug [Col. 0539C] 959 960 Parth Max tr. p. 14 et 15, cos 3, Imp XII, et Imp Caes Antonin Sev f. Aug tr. pot 9 et 10.
Imp II, cos II, design III Pavin in Fast.
Coss——Aper.
——Maximus.
Gruter 103, 6, Reland l. 1 C. [Col. 0539D] de litigiosis, etc.
Britannica Victoria per Severi duces reportata. Hinc Imp XII, et Caracalla Imp II. Mediob ex numm et hist.
Decennalia Vota Antonii suscepta. Mediob ex numm.
Imp Caes L. Sept Sev Parth Max [Col. 0539D] 960 961 tr. p. 15 et 16, cos 3, imp 12, et imp Caes Antonin Sev f. Aug tr. p. 10 et 11, cos 3, Imp 2.
Coss Imp M. Aur Antonin Aug III.
P. Septimius Geta Caesar II.
Panvin in Fast et Grut 45, 13, [Col. 0541A] et 1017, 3, Reland l. 2 C. de remiss pignor., etc.
Decennalia vota Antonini soluta. Ipse in Britanniam cum patre proficiscitur. Mediob ex num et hist.
Geta Caesar augetur a Patre TR. POT et titulo Augusti. Ibi.
Imp Caes L. Sept Severus Parth [Col. 0541A] 961 962 Max tr. p. 16, 17, cos 3, Imp 12, et Impp Caess Severi filii Anton [Col. 0541B] tr. p. 11 et 12, cos 3, Imp 2, et Geta tr. p. 1, 2, cos 2.
Coss—Claudius Civica Pompeianus.
—Lollianus Avitus.
Lapis in Aedib principis Alteriae in Monte Pincio. Vignol inscript Select p. 310, Spon Miscell 40, Reland alio ex lap Gudii: et ex l. un. C. de priv dot.
Caledonii, aliique Barbari in Britannia victi. Mediob ex numm et hist.
Imp Severus tr. p. 17, 18, cos [Col. 0541B] 962 963 3, Imp 12, ducto muro 130 miliar [Col. 0541C] Britanniam dividit, pluresque vincit Barbaros, et Britannicus cum filiis ac Imp XIII appellatur. Et Impp Caess Severi filii Augusti Antoninus tr. p. 12 et 13, ac Geta tr. p. 2, 3, etc. Mediob ex num., etc.
Coss Manius Acilius Faustinus.
C. Caesonius Macer Rufinianus [ al. Rufinus].
Gruter 300, 1, et 344, 4, ex Panvin Reland etiam ex l. 1 C. de bonis libert., etc.
Imp Severus Aug tr. p. 18, prid [Col. 0541C] 963 964 [Col. 0541D] Non Febr moritur Eboraci cos 3, imp 13. Ejus cineres a filiis in Imperio successoribus Romam deferuntur, qui eum Divum appellant.
Impp Antoninus Aug Parth Max Britann tr. p. 13 et 14, cos 3, Imp 2, et Geta Aug Britann tr. p. 3, 4, cos 2 imp.
Coss Q. Elpid Rufus Lollianus Gentianus.
—Pomponius Bassus.
Pace cum Barbaris in Britannia inita, Romam redeunt Augusti fratres Antoninus et Geta.
[Col. 0543A] Impp. Caess. Antoninus Pius [Col. 0543A] 964 965 Aug. Parth. Britannicus Pontif. Max. tr pot. 14 et 15, Cos. 3, P. P. et P. Sept. Geta Pius Aug Britann. tr. p. 4, 5, Cos. 2 Imper.
Coss C. Julius Asper,
C. Julius Asper, seu duobus Aspr. Coss.
Fabrett. Inscr. 51 et 494 ex [Col. 0543B] lap. Vat. nunc in musaeo card. Al. Albani ubi hi coss. junguntur cum anno Urb. condit. DCCCCLX . . . 964 vel post Palil. 965. Panvin. Fast. et Gruter 132, 1. Reines. 476 in epist ad Rupert 337. Spon Misc. pag. 84, haec refert ad. coss. anni praeced. Reland. ex l. 4 C. de edendo, etc
Antoninus fratrem Getam in gremio matris cecidit ad diem V Kal. Mart. Mediob. ex num. et hist.
Imp. Caes. Antoninus Pius Aug. [Col. 0543B] 965 966 Parth. Britann. Pont. max. tr. p. [Col. 0543C] 15, 16, Co. IV Imp. II.
Coss. Imp. Antoninus Aug. IV
D. Caelius Balbinus II.
Suff. ex K. Mart. M. Antonius Gordianus, et . . . Maii Helvius Pertinax. Gruter. 49, 2 et 208, 1 et 1117, 8 et 1075, 10.
Reland. suffectos probat ex Capitolino et Spartian. Idem Coss. ordinarios recitat e legibus pluribus l. 2 C. de jure dot., etc.
Profectio Caracallae ad bellum Germanicum, ubi ob victoriam reportatam Germanicus dicitur. Mediob. ex num. et hist.
[Col. 0543D] Imp. Caes. Antoninus Germanicus, [Col. 0543D] 966 967 etc. tr. p. 16, 17. cos. 4, Imp. 2 et 3.
Coss.——Silius Messala
———Sabinus
Grut. 4, 6 et 122, 1 et 1108, 6; Rel. ex l. 2 C. si certum petat, etc.
Liberalitas 8 et 9 Caracallae, qui Macedoniam et Asiam lustrat. Mediob. ex num. et hist.
Imp. Caes. Antoninus, etc. tr. [Col. 0543D] 967 968 p. 17, 18, cos. 4, Imp. 3.
Coss.——Laetus II.
——Cerealis
[Col. 0545A] Gruter. 312, 2; Reland. ex l. 3 C. arbitr. tutel., etc.
Antoninus Antiochia profectus Alexandriam venit: ubi honorifice susceptus, immissis copiis suis promiscuam multitudinem occidit, quod in ipsum aliquando dicta jecissent.
Post Antiochiam redit. Petavius ex Spart. et Herodiano.
[Col. 0545B] Imp. Antoninus, etc. tr. p. 18, [Col. 0545B] 968 969 19, cos. 4, Imp. 3.
Coss. * C. * Atius Sabinus vel Catius Sabinus.
Sex. * Cornelius Anulinus.
Noris epist. Cons. et Fabrett. Inscr. p. 681 corrigentes Gruter. 183, 4 et Panvin. legentes in 2 consule Aur. pro Corn. et in primo C. Atium. Sed inscriptio a Sponio relata 271 habet Catio Sabino II et Anulino.
Reland. ex l. 1 C. de Postulando, etc.
Bellum Partnicum insidiis actum contra Artabanum. Barbari plures [Col. 0545C] caesi. Antoninus in Mesopotamiam revertitur.
Imp Antoninus etc tr. p. 19, [Col. 0545C] 969 970 20, cos 4, Imp 3, ad d. VI, Id. Aprilis occiditur apud Edessam insidiis suorum. Successor eligitur M. OPELIUS SEVERUS MACRINUS, qui filium suum Antonium Diadumenum, sive Diadumeniarum Caesarem creat et Aug ex nummis et hist.
Coss C. Bruttius Praesens
T. Messius Extricatus.
Gruter. 300, 1, ubi hi coss junguntur [Col. 0545D] anno P. R. G. DCCLXX, Reland ex l. 9, C. de neg gest etc. Nummi Aegiorum in Cilicia signati Diadumeniano apud Vaillant. Aera 264, quae coepit V. C. 706, ab Autumno indicant hunc annum.
Imp Caes M. Opel Sev Macrinus [Col. 0545D] 970 971 Aug tr. p. 1, et 2, qui Diadumenianum filium Caesarem dicit Augustum.
Coss Imp Caes M. Opel Sev Macrin Aug.
M. Coclatinus Adventus.
Priorem e Fastis erasit Elagabalus, [Col. 0547A] et Coclatinum Adventum coss. retinuit, cum a. d. VII. Idus Junias ab eodem victus Macrinus et occisus esset cum filio. Noris ep. S. p. 131.
In lap Villae Fonsecae in monte Coelio leguntur coss. . . . . Aug scilicet. Macrinus erasus et Coclatinus adventus.
Imp Caes M. Au. Antonius [Elegabalus] [Col. 0547A] 971 972 Aug p. m. tr. p. 1, et 2, [Col. 0547B] cos 2, des 3.
Coss M. Aur Antonius Aug II
. . * Tinejus sacerdos
Inscriptio in vet tubo plumbeo nostri Musaei. Alia apud Gruterum p. 300, 1, in qua conjungitur idem consulatus cum anno P. R. C. DCCCCLXXII. Alia Grut. 87, 4 notam II consulatus apponit etiam sacerdoti. Reland tertiam producit ex Reines. aliisque, quae non iterat consulatum secundi. Heliogabalus praemissa imagine sua Romam venit, et Solis sacerdotem gerit, nummosque cudit SACERDOS [Col. 0547C] DEI SOLIS ELAGABAL.
Imp Caes M. Aug Antonin, etc. [Col. 0547C] 972 973 tr. p. 2, 3, cos III.
Coss Imp Antoninus III
Eutychianus Comazon.
Lapis olim Vaticanus nunc in Mus card Alex Albani hos coss jungit anno P. R. C. DCCCCLX. . . id est 973.
Imp M. Aur Antonius Pius Aug [Col. 0547C] 973 974 [Col. 0547D] f. tr. p. 3, 4, cos 3, des 4.
Coss . . . Grafus
. . . Claudius Seleucus.
Antonius Imp Alexandrum Mamaeae filium patruelem suum adoptat, et Caesarem Appellat Petav ex Herodiani v. Xiphil et Lampridio.
Imp M. Aurel Antoninus Aug tr. [Col. 0547D] 974 975 p. 4, 5, cos 4, des 5, qui occiditur die VI. Id. Mart aetatis anno 18. Valsech de Elag tr. p.
Coss M. Aurel Antoninus IV.
M. Aur Severus ALEXANDER
Caesar qui succedit Imp Gruter 75, [Col. 0549A] 2, et 1082, 9, et 508, 1, Reland ex II, et 3, c. de pignor actione etc.
Anno primo SEVERI ALEXANDRI facta est XIV Paschalis Idibus April. Sabbato. Marmor S. Hippolyti ex coemet. S. Laur in agro Verano translatum in Biblioth. Vatic editus in Notis pag 160. Eodem anno persecutionem movent in Christianos [Col. 0549B] Jurisconsulti, de quibus anno sequenti.
Imp Caess Aurel Sev Alexander [Col. 0549B] 975 976 p. m. tr. 1 2, cos.
Coss C. Marius Maximus II.
L. Roscius Aelianus.
Grut. 1005 2
Noris Epist Cons ex Tab aenea. Spon 261, Fabrett 599, Alexander Papinianum, Paulum, Pomponium, Celsum, Modestinum, Venulejum JCtos peritissimos adhibet consiliarios. Sed hi Christiano nomini infensi persecutionem contra Christianos movent. Petav. ad ann. praeced. ex Lamprid.
[Col. 0549C] Imp. Caes M. Aur Sev Alex etc. [Col. 0549C] 976 977 tr. p. 23 Cos.
Coss . . . Julianus II.
. . . Crispinus.
Fabrett inscript p. 695 num 260 ex quo Card Noris in Epist. Consulari p. 137. Reland ex l. XI C de inoffic testam etc.
Ulpianus JCtus insignis, et praef praetorio a militibus praetorianis interficitur.
Imp Caes M. Aur Sever Alexander [Col. 0549C] 977 978 etc tr. p. 3 4, cos.
Coss . . .* Fuscus II,
. . .* Dexter.
[Col. 0549D] Gruter 9 2 et 21, quae inscriptio nunc est in Palatio Farnesia no. Romae alius lapis Gruteri 493 asservabatur in aedibus Caesarinis a me spectatus, in quo legi Dedicavit K. Decembr. L. Turpilio De . . . ro M. Mecio Rufo cos. Sed creduntur hi coss suffecti. Vide Relandum et in eo l 2 C. de testam etc Alexander Thermas Romae construit, leges condit, et Mathemati cos docere instituit ex Lampridio.
Imp Caes M. Aur Sev Alexander [Col. 0549D] 978 979 etc. tr. p. 4 et 5, cos II,
[Col. 0551A] Coss Imp M. Aur Sev Alexand
Aug II, C. Marcellus Quintilianus II.
Gruter 84 5, Fabrett 279, nunc III Musaeo Card Albani. Reland ex Gudianis, et ex l. 8 et 9, C. de pactis, etc.
Pius dicitur Alexander. Thermae Alexandrinae dicatae. Euseb Liberalitas III. Mediob ex numm
[Col. 0551B] Imp Caes M. Aur Sev Alexander [Col. 0551B] 979 980 etc. tr. p. 5 et 6, cos 2.
Coss * M. * Nummius Albinus.
* . . . Maximus.
Gru 7, 3, Noris Ep. cons 139 Reines 524 Reland ex l. 5, C. de transactionibus etc.
Imp Caes M. Aur Sev Alexander etc tr. p. 6 et 7, Cos. 2. [Col. 0551B] 980 981
Coss * Ti. * Manilius Modestus.
* Sergius * Calpurnius Prob.
Noris Epist cons pag 141, ex Gruter 300, Reland ex l. 2, C. de moderat mulctarum, etc.
Imp Caes M. Aur Sev Alexander [Col. 0551B] 981 982 etc. tr. p. 6, 8, Cos 3.
[Col. 0551C] Coss Imp Sev Alexander Aug III.
. . . Cassius Dio II.
Dio init et fine hist Gruter 1079 ubi corrigend. DIO CASSIUS qui exhibetur Dionysius. Vide Noris Epist Cons p. 146, Reland ex leg XI, C. de Procuratorib, etc.
Mediob ad aliquam expeditionem in Germanos ab Alexandri ducibus susceptam referendos putavit nummos h. a. incisos tr. p. VIII, Cos III, De Germanis, et Germania Devicta.
Imp Caes M. Aur Sev Alexander [Col. 0551C] 982 983 etc tr. p. 89, Cos 3.
[Col. 0551D] Coss L. Virius Agricola.
Sex Catius Clementinus.
Noris Epist cons p. 146 et Gruter 300, 1, Reland ex l. 12, C. de negot gest etc. Profectio Alexandri Augusti ad Bellum Persicum. Mediob ex num.
[Col. 0553A] Imp Caes M. Aur Sev Alexander [Col. 0553A] 983 984 etc tr. p. 9, 10, Cos 3.
Coss . . . * Civica Pompeianus.
. . . * Pelignanus.
Inscriptio Gudii apud Reland in Fastis et l. 3 C. de probationibus etc.
Vota Decennalia soluta, et Vicennalia nuncupata. Victoria Persica. Mediob ex num et hist.
[Col. 0553B] Imp Caes Sev Alexander etc. [Col. 0553B] 984 985 tr. p. 10, 11, Cos 3,
Coss . . . Lupus.
. . . Maximus.
Fabretti inscr p. 676, et Cuperi monum. Antiq p. 230, et leges apud Reland enumeratae, ut l. 3 C. de Testam etc.
Triumphus Persicus Alexandri Romam reversi, ubi Felix dicitur. [Col. 0553C] Congiarium V. Mediob ex nummis.
Res feliciter peractae in Mauritania Tingitana per Furium Celsum, in Illyrico per Varium Macrinum, in Armenia per Junium Palmatum. Lydiat ex hist.
Imp Caes Sex Alexander etc. [Col. 0553C] 985 986 tr. p. 11 12, Cos 3.
Coss . . . Maximus
. . . Paternus
Reland ex inscript Gudianis et ex l. 4, et ex S. C. de suspect tutoribus, aliisque, quarum nonnullae II vel III affigunt Consuli Maximo contra fidem inscriptionum.
[Col. 0553D] Imp Caes Sev Alexander, etc. [Col. 0553D] 986 987 tr. p. 12, 13, cos. 3.
Coss . . . . Maximus II.
C. Caelius Urbanus
Fabrett pag 565, et Aringh lib 3, Romae Subt cap 37, pag 327, habent Maximum et Urbanum, ut Reines p. 658, sed pag 407, observat C. Caelium Urbanum [Col. 0555A] consularem, a Pagio putari consulem hujus anni. Reland addit leges ubi Maximus II et Urbanus coss h. e. l. 14, C. de negot gest., etc.
Imp Caes Sev Alexander, etc., [Col. 0555A] 987 988 tr. p. 13, 14, cos 3.
Coss . . . . Severus
L. Rangonius Urinatius
Lartius Quinctianus.
Gruter 45, 9 et 463, 1 et 1029, 1, Boldett p. 79, Reland addit l. [Col. 0555B] 2, C. de offic praef praet orient de qua videndus et Pagius in Crit Bar.
His coss imp Sev Alexander cum matre Mamaea in tumultu militari occiditur Moguntiaci die 18 Martii, cum imperasset annis XIII, diebus IX, ex Lampridio, post mortem Elagabali die VI Martii. Successor eligitur MAXIMINUS.
Imp. Caes C. Jul Maximinus [Col. 0555B] 988 989 Aug t. p. 1 et 2.
Coss Imp Maximinus Aug.
. . . Julius Africanus
Reland ex l. 13, C. de pactis et l. 6, C. de jure dot Maximum VI [Col. 0555C] cos ex charta Ravennati Christianae feminae ad hunc annum referri putat Sponius Antiq p. 283, sed fortasse pertinet ad VI consulatum Maximiani.
Maximinus Germaniam per 400 milliaria vastat, et Germanicus dicitur. Mediob ex num et hist.
Imp Caes Maximinus Aug Germ [Col. 0555C] 989 990 tr. p. 2 et 3, cos impp Caess GORDIANI duo pater et filius.
Coss . . . . Perpetuus
. . . . Cornelianus
Fasti veteres, Cassiodor Idat Prosp et Bucher unde emendatur [Col. 0555D] Gruterus 23, 10, Coriolanum perperam legens.
Mensis Aprilis die circ 12, in Africa Gordiani duo pater et filius imperium assumunt a Senatu acclamati d. VI Kal Jun Valsech de Tr. P. V. Elagab pag 34. Senatus ad tuendam remp XX viros legit [Petav ex Lamprid et Herodiano] audita Gordianorum morte, mox PUPIENUM et BALBINUM AUGG.
Imp Caes Maximinus Aug, etc., [Col. 0555D] 990 991 t. p. 3 et 4.
Occiditur Aquileiam frustra [Col. 0557A] obsidens mense Martio. Augusti vero senes Pupienus et Balbinus interimuntur militari seditione in Ludis Capitolinis ante exitum Maii. Solus imperat post eos GORDIANUS cognomento PIUS. Ex Herodian. Vide Pag ad ann 238.
Coss M. Ulpius Crinitus
. . . Proculus Pontianus.
Consulatus iste celebris redditur [Col. 0557B] apud Censorinum plerisque Epochis, et apud Historicos eclipsi Solis in electione GORDIANI.
Imp Caes M. Ant Gordianus Pius [Col. 0557B] 991 992 Fel Aug tr. p. 1, 2. cos.
Coss. Imp. Gordianus Aug.
Man. Acilius Aviola.
Gruter 8, 7, et 30, 4, aliae inscr. Cuperi et Gudii ap. Reland et leges plurimae, nempe l. 3, C. de mod mul etc.
Imp Caes Gordianus Pius etc. tr [Col. 0557B] 992 993 p. 2, et 3. cos.
Coss. Sabinus II.
Venustus.
[Col. 0557C] Gruter 309, 6, Capitolin in Gord c. 23. Reland addit leges, nempe 12 C. de legatis etc.
Sabinianus in Africa contra Gordianum rebellans a Mauritaniae Praeside comprimitur. Petav ex Capitolin. Liberalitas II. Mediob ex nummis.
Imp Caes Gordianus Pius etc. tr. [Col. 0557C] 993 994 p. 3 et 4. cos. II.
Coss. Imp Caes Gordianus Aug II
———Civica Pompeianus.
Gruter 29, 13, 14, et 30, 1, 3, 5, lapis ap. Fabrett 682, 65, nunc in Musaeo Albano. Reines 663. Reland [Col. 0557D] ex l. 14, C. de pactis etc. et Gudian Cuper in Epistola ante Fast Almelov num 19.
Gordiani nuptiae cum filia Misithei quem Praes Praetorio creat. Hinc liberalitas III. Nummi.
Imp Caes Gordianus etc. t. p. 4, [Col. 0557D] 994 995 et 5. cos. II.
Coss. C. * Vettius Atticus
C. Asinius Praetextatus.
Capitolin. in trib Gord c. 26, et Grut 443, 6, et 1006, 8, plures insct Gudianae ap Reland et l. 1 C. de VI bonor raptor etc.
[Col. 0559A] Jano Gemino aperto, ad Bellum Persicum proficiscitur Gordianus per Moesiam, ibique quidquid hostium fuit in Thraciis vincit. Capitolin.
Imp. Caes Gordianus etc. tr. p. [Col. 0559A] 995 996 5, et 6. cos. II, Imp II.
Coss. Arrianus.
Papus.
Gruter 168, 7, Fabrett 699, n. [Col. 0559B] 210. Reland ex l. 15, C. de excus Tutor etc. Capitolin in Vita Gordi. Misitheus Socer Gordiani fraude Philippi Arabis obit: qui in ejus locum suffectus invisum militibus reddit Gordianum defectu annonnae ibi.
Imp Caes Gordianus etc. tr. p. [Col. 0559B] 996 997 6, et 7, cos II Imp II.
Coss. Peregrinus.
Aemilianus.
Fabrett 279 n. 171, et alia in Mus Ciampino, hodie in Mus Card Albani et in hortis Barberinis alia quae in 279. Fabr corrigendum [Col. 0559C] Aurelianum in Aemilianum probant. Reland addit l. 6, C. de Collationibus etc. Gordianus fraude Philippi occiditur circa Maium mensem aut Junium, cum ei collega imperio datus, et quasi tutor ab exercitu fuisset. Vide Pagium.
Imp Caes Jul Philippus Aug tr. [Col. 0559C] 997 998 p. 1 et 2 cos.
Coss. Imp M. Jul Philippus Aug
. . . Junius Titianus.
Fabrett Junium coss exhibet 119 quem inscr appell C. Maesium [Col. 0559D] Aquilium Fabium Titianum V. C. Cos. alia Fabrett p. 610. Spon Miscell p. 98. Philippo Aug et Titiano cos leg ap. Reland ut 7. C. de rei vindic., etc., et Gudiana, quae et Reines 425 1 Junium Didianum male effert loco Junii Titiani. Philippus Romam redit, et Plotinum Philosophum huc adducit. Calvis.
Imp Caes M. Jul Philippus Aug [Col. 0559D] 998 999 tr. p. 2 et 3 cos.
Coss . . . Praesens.
. . . Albinus.
[Col. 0561A] Fasti et leges ap. Reland ut l. 8. C. de rei vindicat., etc.
Philippus Pater Philippum filium Caesarem creat. Calvis ex nummis.
Impp Caes M. Jul Philippus Aug [Col. 0561A] 999 1000 tr. p. 3 et 4 cos II et M. Jul Philippus [filius] Aug. tr. p. cos.
Cos. Imp M Jul Philippus Aug II.
M. Jul Philippus Caes seu duobus Philippis Aug.
[Col. 0561B] Reland ex l. 2. C. Gregor de rei vindic et Fastis, et nummis suffragantibus. Adde Grut 273, ut Pagius observ.
Urbis conditae Milliarium Saeculum Ludis celebratum, in quibus Philippus Caesar dicitur Augustus Tribun Potestate eidem collata. Mediob ex numm.
Imp Caes M. Jul Philippus Aug [Col. 0561B] 1000 1001 tr. p. 4 et 5. cos III et Imp Caes M. Jul Philipp [F.] Aug tr. p. 1 et 2 cos II.
Cos. Imp M. Jul Philippus Aug III.
[Col. 0561C] Imp M. Jul Philippus Aug II.
Nummi et Inscript ut aenea Musaei Picchiati Neapoli, de qua Bellor ad vestig Vet Romae tab 3 Fabrett p. 687 et Reland.
LUDI SAECULARES hoc anno celebrati ex iisdem nummis, et historicis. Theatrum Pompeii incensum, et Hecatonstylon Euseb in chron.
Imp Caes Philippus Aug., etc. [Col. 0561C] 1001 1002 [Col. 0561D] tr. p. 5 et 6 cos. 3. et Imp Caes Philippus Aug [fil] tr. p. 2 et 3. cos 2.
Uterque h. a. occiditur, pater Veronae, filius Romae. Succedit DECIUS ex inferiore Pannonia oriundus.
Coss. M. . . Aemilianus II.
. . Junius Aquilinus
Gruter 74. 6. et 103. 2. et Fabrett 434. hod in Mus card Albani et 6. 35. Reland ex l. I. C. de revocand donation., etc.
In Pannonia Decius ab exercitu circa Febr ad imperium poscitur. [Col. 0563A] Philippus vere adulto contra ipsum movet. Mense Junio obit in praelio Veronae. Imperat Decius. Vide notas p. 199.
Imp Caes An Messius Quintus [Col. 0563A] 1002 1003 Trajanus Decius Aug tr. p. I et II. cos II.
Coss. Imp. Decius Aug II.
. . . . Maximus Gratus.
Gruter 273, 6 et ex num ubi Trajanus Decius tr. p. 3 cos 2. Vide [Col. 0563B] card Noris Epoch Syromaced p. 350. Reland ex l. IX, C. de jur dot, etc. Julius Valens invadere nititur imperium in Italia, distracto ad Scythicum bellum Decio. Vide notas pag 201. Deletur a Valeriano contra eum misso, qui mox a senatu censor eligitur, confirmante Decio Acta Sen. signata duobus Deciis cos cum Grato suffecisset filium Q. Herennium. Vide notas.
[Col. 0563C] Imp Caes Traj Decius Aug tr. [Col. 0563C] 1003 1004 p. 2 et 3, cos III.
Coss. Imp. Traj. Decius Aug III.
Q. Herennius Etrusc. Messius Decius Caesar II, seu duobus Deciis coss [ordin] ut ait Trebell. Poll in Valer.
Occiso Decio ejusque filio circa Junium, TREBONIANUS, GALLUS, et HOSTILIANUS, alter Decii filius, ac clamantur AUGG et Volusianus Galli filius dicitur Caesar. Victor de Caesaribus, et nummi. Vide notas pag 200 et 205.
Lucius Priscus in Macedonia [Col. 0563D] imperium usurpat, sed brevi concidit. Mediobarb ex numm.
Imp Caesar C. Vib Trebonianus [Col. 0563D] 1004 1005 Gallus Aug tr. p. 1 et 2; cos 2 et Val Hostilianus Messius quintus Aug tr. p. 1, 2 et imp Vib Volusianus Aug ex Caesare renuntiatus tr. p. 1 et 2.
Coss. Imp Trebon Gallus Aug II
Volusianus Caesar mox Aug.
Grut 995, 9 et 1981; 1 et
Reland, l. XVI, C. de negot gest, etc.
[Col. 0565A] Gallus Romam reversus, post redemptam a Barbaris annuo stipendio pacem, adoptat Hostilianum, mox necat. Zozimus lib I, c. 25. Alii peste peremptum putant.
Imp Caes c. Vibius Trebon Gallus [Col. 0565A] 1005 1006 Aug. tr. p. 2 et 3; cos 2 et imp Caes c Vib Volusianus Aug tr. p. 1 et 2 cos 2.
Coss. Imp. c. Vib Volusianus [Col. 0565B] Aug II.
M. Valerius Maximus.
Fasti Anon IV saeculi, etc.
AEMILIANUS consularis contra Gallum et Volusianum ab exercitu Moesiaco Aug dicitur ob strenue navatam operam adversus Scythas. Gallus VALERIANUM ablegat ad Gallicas legiones et Germanicas adducendas. In praelio circa Interamnam Gallus et Volusianus occumbunt. Aemilianus imperat ex Junio ad Septembrem, quando Spoleti a suis obtruncatur, ad Valerianum deficientibus. hist et [Col. 0565C] nummi. Vide notas.
Imp Caes P. Licinius Valerianus [Col. 0565C] 1006 1007 Aug tr. pot 1 et 2; cos 2 et imp Caes P. Licin Gallienus Valeriani f. Aug tr. p. cos 1 et 2.
Coss. Imp P. Licinius Valerianus Aug.
Imp P. Licin Gallienus Aug.
Reland ex antiq inscript Gudianis et Grut 275, 1.
PRAEFECTI URBIS annuatim numerantur ex his coss ad centum annos proxime consequentes in membranis quarti saeculi cum coss editis a Bucherio aliisque usque [Col. 0565D] ad ann 352. Hoc anno Lollianus praef Urbi.
Imp Caes P. Lic Valerianus Aug [Col. 0565D] 1007 1008 tr. p. 2 et 3. cos. 3, Imp Caes P. Lic Gallienus Aug tr. p. 2 et 3 cos 2.
Coss Imp Valerianus III
Imp Gallienus II.
Reland. ex l. 3, C. de Testib., etc. Aurelianus Gothos in Illyrico vincit. Mediobarb ex numm et hist Valerius Maximus, Praef. Urb.
[Col. 0567A] Impp Caess P. Licin Valerianus [Col. 0567A] 1008 1009 et Gallienus Augg. tr. pot. 3 et 4, coss. 3 et 2.
Coss Valerius Maximus II.
. . . . Glabrio.
Vetus inscriptio in aedibus Co. Carandini. Bolognetti ad S. Marcum edita per Fabrettum, p. 723 Inscr.
Nummius Albinus praef urbi ex Opusc Bucher.
Gallienus Postumo cum exercitu [Col. 0567B] in Gallias custodiendus et erudiendus mittitur. Gothi ab Aureliano victi. Mediob ex nummis et hist.
Impp Caess P. Lic Valerianus et [Col. 0567B] 1009 1010 Gallienus Augg trib pot 4 et 5 coss 4 et 3.
Coss Imp Valerianus Aug IV.
Imp Gallienus Aug III, ex nummis.
Reland ex l. III, C. de inoffic. donat., etc.
Praefectus Urbi Junius Donatus. Anonym IV saec.
Valerianus in Persas movens, relicto in urbe Gallieno, Byzantii [Col. 0567C] cum exercitu subsistit. Mediob ex num et hist.
Impp Caess Valerianus Aug tr. [Col. 0567C] 1010 1011 p. 5 et 6 coss 4, et Gallienus Aug tr. p. 5 et 6, coss. 3.
Coss . . Memmius Tuscus.
. . . . . Bassus.
Reland ex l. XV, C. de in offic test., etc. Praef Urbi Cornelius Saecularis. Valeriano Persarum fines ingresso, Ingenuus a Moesiacis legionibus dicitur imperator: sed a Gallieno victus occiditur. Mediob ex numm et hist.
[Col. 0567D] Impp Caess Valerianus Aug tr. [Col. 0567D] 1011 1012 pot. 6 et 7, coss 4 et Gallienus Aug tr. p. 6 et 7, cos 3.
Coss . . . . Aemilianus.
. . . . Bassus II.
Reland exl. I. C. Gregor si advers donat., etc. Pr. Urbi Cornelius Saecularis.
A Persis capitur Valerianus, [Col. 0569A] apud quos miserabili servirtute consenescit.
Regilianus in locum ingenui Aug dicitur, Gallienus Romam redit. Postumus in Galliis rebellat. Mediob ex numm et hist.
Imp Caes Gallienus Aug [captivo [Col. 0569A] 1012 1013 patre apud Persas detento] tr. p. 7 et 8. Cos 3.
Coss . . Cornelius Saecularis II.
. . Junius Donatus
[Col. 0569B] L. 2. C. de incend., etc. Reland Saeculari II et Donato coss. Cornelius Saecularis P. U. Opuscul. Bucher.
Hos et praecedentes coss. ab Annalibus expunctos restituendos probant chronologi. Vide Pagium ann 280. Macrianus Aug dicitur cum filiis ab exercitibus Orientis, et ab Aureolo vincitur, et occiditur cum liberis et Quieto. Mediob ex num et hist.
Imp Caes Gallienus Aug etc tr. [Col. 0569B] 1013 1014 p. 8 et 9. cos. 4.
[Col. 0569C] Coss Imp Caes Gallienus Aug IV.
L. Petronius Taurus Volusianus.
Gruter 1028, 2 Fabrett Inscrip. 356,
Gallieno IV et Volusiano Nummius Albinus P. U. C. Cassius Postumus ex praefecto limitis Rheni, occiso Valeriano, tertio filio Gallieni, cujus curator erat, cum filio suo Postumo in Galliis assumit imperium, et 7 annis obtinet. Calvis ex Aur Vict Pollione, etc.
Imp Caes Gallienus Aug etc tr. [Col. 0569C] 1014 1015 [Col. 0569D] p. 9 et 10 cos V.
Coss Imp Caes P. Licin Gallienus Aug V.
. . . . . . . Faustinus.
L. 2, c. de ordinat judiciorum. Reland.
Gallieno V et Faustino coss Nummius Albinus P. U.
Terraemotus ingens Romae, in Libya et Asia. Pestis Romae et in Achaia. Ex libris Sybillinis pax Deum quaesita etc. Mediobar ex num et hist.
Decennalia a Gallieno celebrata. Nummi veteres.
[Col. 0571A] Imp Caes Gallienus Aug tr. p. [Col. 0571A] 1015 1016 10 et 11, coss 5.
Coss . . . Albinus II.
. . . Maximus Dexter
Inscr in hortis Barberinis edita a Valesio in not ad Euseb, lib IV de Vita Const pag 240 et a Relando, qui observat ex card Norisio lapidem spectare ad coss anni 227. Pagius eumdem coss [Col. 0571B] utroque anno ordinarium censet. Nummius Albinus P. U.
Trebellianus in Isauria et Celsus in Africa imperium sibi sumunt, sed paulo post interficiuntur. Calvis ex Pollione.
Imp Caes Gallienus Aug tr. p. [Col. 0571B] 1016 1017 11 et 12, coss 6.
Coss Imp Gallienus Aug VI.
. . . Saturnius.
Pollio in Gall c. 10. Vaillant in numm arg Gallien tr. p. XII, coss VI.
Gallieni triumphus Persicus. Mediob ex num et hist.
[Col. 0571C] Imp Caes Gallienus Aug etc tr. [Col. 0571C] 1017 1018 p. 12, 13, coss VI
Coss P Licinius Valerianus II.
L Caesonius Macer Lucillus Rufinian.
His coss dedicatio murorum Veronensium legitur in porta quam Bursaream vocant. Gruter 166, 2 et Panvin antiquit Veron Reland ex l. 7, c. de excus tutor Paternus praef urbi.
Gallienus bellum Postumo infert in Galliis et vincit pluries. Scythae vincuntur et ad sua redeunt. Mediob.
[Col. 0571D] Imp Gallienus Aug tr. p. 13, [Col. 0571D] 1017 1018 14, coss VII.
Coss imp Gallienus Aug VII.
. . . Sabinillus.
Gruter 274, 6. Reland ex l. 7, c. de probationibus. Paternus Pr. U.
His coss Servilius Lollianus in Gallia contra Postumos imperator appellatus est. Moeonius autem tyrannus occisus est. Lydiatus ad h. a.
Imp Caes Gallienus Aug tr. p. [Col. 0571D] 1018 1019 13, 14, coss. 7.
[Col. 0573A] Coss . . . Paternus.
. . . Arcesilaus.
Reland. ex l. 4, C. de in lit dand tutor V curat.
Petronius Volusianus P. U.
Postumis tyrannis occisis M. Aur Victorinus imperator dicitur et in Germania Pomponius Aelianus. Lydiat.
Imp Caes Gallienus Aug tr. p. [Col. 0573A] 1019 1020 15, coss 7.
[Col. 0573B] Coss . . . Paternus II.
. . . Marinianus.
Boldet ex lap ant de sacr coemet p. 80. Petron Volusianus Pr. Ur.
Gallienus Gothis in Illyrico caesis, fugatisque Scythis prope Mediolanum occiditur insidiis Martiani et Cecropii ducum. Petav et Mediob ex hist et numm.
Successit ei CLAUDIUS circiter IX Kalend Aprilis [Petav ex Trebellio] qui vincit et occidit Aureolum Zosimus. Tetricus pater et fil imperium usurpant.
Imp Caes. M Aur Claud Goth Aug [Col. 0573B] 1020 1021 [Col. 0573C] tr. p. 1, 2, coss 2.
Coss Imp M Aur Claud Aug II.
. . . * Nonius Paternus.
Vetus lap in Mus Alban Reland ex l. 6, c. de servitutib et aqua.
Claudio Eng II et Paterno coss Flavius Antiochianus P. U.
Imp Caes Fl Claudio Pio Felici invicto Aug Pont Max trib pot II, coss II, Procos etc. Rupert hist univ ex Salmas. Claudius variis praeliis Gothos fundit, pluresque de iis victorias reportat. Med ex num et hist.
Imp Caes Claudius Gothicus Aug [Col. 0573C] 1021 1022 [Col. 0573D] tr. p. 2, 3, coss 2.
Coss . . . Antiochianus.
. . . Furius Orfitus.
Reines p. 443
Antiochiano et Orfito coss Antiochianus P. U.
Reland ex l. 2, c. de divers rescript antea producta a card Noris de vot decenn qui observat inde colligi Claudium vixisse saltem usque ad 25 Octobris h. a.
Octobri exeunte Claudius peste moritur. QUINTILLUS ejus frater antea quoque AUG succedit; et die [Col. 0575A] XX moritur. Imperat AURELIANUS. Mediob etc.
Imp Caes D. Domitius Aurelianus [Col. 0575A] 1023 1024 Aug tr. p, 1, 2. Cos.
Coss * Imp Caes Valer Aurelianus Aug II.
L. Cejonius Virius Bassus II.
Postumius Varus P. U.
Reines pag 384, corrigendus ex Gudianis apud Reland. Alamanni et Marcomanni Rom imperium infestant. [Col. 0575B] Clades etiam ab iis ingens ad Placentiam accepta. Ob id trepidatum Romae, et Sibyllini libri Aureliano jubente consulti. Petav ex Vopisco, ex quo addit victos postea Gothos, reversum in Urbe Aurelianum, qui et Pomoerium amplificavit.
Imp Caes Aurel Aug tr. p. 2, 3, [Col. 0575B] 1024 1025 cos 2.
Coss . . . Quietus.
. . . Voldumianus.
Metius Falconius, et Nicomachus [Col. 0575C] suff coss ex Vopisco Reland.
Flavius Antiochianus P. U.
Contra Zenobiam et Palmyrenos movens Aurelianus, in Thraciis, in Illyrico, et trans Danubium Barbaros vincit.
Hinc Gothicus, et Sarmaticus dicitur.
Imp Caes Aurelianus Aug Gothicus [Col. 0575C] 1025 1026 Sarm tr. p. 3, 4, cos 2.
Coss M. Claudius Tacitus.
. . . Placidianus.
Ex vet inscrip Firm ap. Rupert in hist Univers Reland.
[Col. 0575D] Tacito et Placidiano coss Virius Orfitus P. U.
Imp Caes Aurelianus Aug Gotth [Col. 0575D] 1026 1027 Sarm Carpicus Armeniac Parth Adiaben et c. tr. p. 4, 5. Cos II.
Coss Imp Aurelianus Aug III.
C. Julius Capitolinus.
Gruter 1082, 12, ubi legend III, notat Reland. Idem Gruter 276, 5, exhibet tr. p. V, Aureliani cum cos III, et eamdem cum cos design 3.
Virius Orfitus P. U.
Tetricus Tyrannus Galliae Aureliano se dedit: qui magnificum triumphum ducit ex Oriente et Occidente. [Col. 0577A] In Gallias profectus ab obsidione Barbarorum Vindelicos liberat. Mediob ex num et hist.
Imp Caes Aurelianus Aug etc, tr. [Col. 0577A] 1027 1028 pot 5, cos 4.
Coss Imp Aur Aug IV. ( Postumus. Syagrius. )
T. Nonius [ al. Avonius]
Marcellinus P. U.
His suff Aurelius Gordianus, et Vettius Cornificius ex Vopisc in [Col. 0577B] Aur et Tacit Grut 276, 4 et 338, 3.
Fabrett 747. Marm Fels 534. Contelor de P. V. 39, ubi Reland notat negligi primum Aureliani cons suff.
Aurelianus in Illyricum reversus ut in Persas moveret, inter Heracleam et Byzantium mense Januario h. a. occiditur M. Claudius TACITUS post sex mens interregn a Senatu eligitur. Mediob ex Vopisco et numm.
Imp Caes Tacitus Aug tr. p. [Col. 0577B] 1028 1029 cos. II.
Coss Imp Tacitus Aug II.
. . . Aemilianus.
Tacito Aug II, et Aemiliano coss P. U. Ovinius Paternus.
Anon IV. Sev aliique Fastorum edit. Veteres.
Barbaros e Romanis finibus fugat Tacitus. Hinc Victoria Gotthica. Sed ad diem X Kal Maii vita concedit. Mediob ex num et hist FLORIANUS Imperium fraternum tenet, et seipsum occidit VI Id. Julii PROBUS Aug dicitur et imperium pacifice obtinet A D V Non Julii. Idem Mediob et Petav ex Vopisco.
[Col. 0577D] Imp Caes M. Aur Probus Aug [Col. 0577D] 1029 1030 tr. pot 1 et 2 cos.
Coss Imp Caes M. Aur Probus Aug
M. Aurel Paulinus.
Vetus inscript a Sponio Romae conspecta, et a card Noris edita Cenot Pis pag 325 et de vot Decenn ex l. 2, C de revocand donat
Ovinius Paternus P U.
Probus in Gallias profectus CX de Barbaris civitates recepit; et DCCM propemodum occidit. Ex Vopisco Petav.
[Col. 0579A] Imp Caes Probus Aug tr. pot 2 [Col. 0579A] 1030 1031 et 3, coss 2.
Coss Imp Probus Aug ii.
—Lupus.
His coss Virius Lupus. Pr. Urbi.
Reland ex l. C. ut nem lic sine jud auctor. etc.
In Thraciam concedit Probus et Geticos populos in amicitiam recipit. Petav et Mediob ex Vopisco.
Imp Caes Probus Aug tr. pot 3 [Col. 0579A] 1031 1032 et 4, coss 3.
[Col. 0579B] Coss Imp Probus Aug III.
—Nonius Paternus * II.
Lapis antiq in Musaeo card Albani.
His coss Virius Lupus Pr. Urbi.
Imp. Caes Probus Aug tr. pot 4 [Col. 0579B] 1032 1033 et 5, coss 3.
Coss . . . Messala
. . . Gratus
Marm Felsinea pag 353 et l. 4 C. de donationib Reland.
His coss Virius Lupus Pr. Urbi.
Imp Caes Probus Aug tr. pot 5 [Col. 0579B] 1033 1034 et 6.
[Col. 0579C] Coss Imp Probus Aug IV.
—Tiberianus.
Reland ex Inscript Gudianis, et ap Rubert hist univers pag 388 ubi Probus Aug dicitur tr. p. IV.
His coss Ovinius Paternus. P. U.
Probus Proculum, et Bonosum Galliae Tyrannos vincit. Romam venit, ubi de Germanis, et Blemyis triumphat. Congiarium dividit etc. Mediob ex num et hist.
Imp Caes Probus Aug tr. pot 6 [Col. 0579C] 1034 1035 [Col. 0579D] et 7, coss V.
Coss Imp Probus Aug V.
—Victorinus.
Fasti Anon IV saec.
His coss Pomponius Victorianus Pr. Urbi
Probus h. a. juxta Pagium triumphat de Germ et Blem. Deinde bellum parans adversus Persas, tumultu militari apud Sirmium interficitur mense Novembri. Succedit M. Aurel CARUS. Chronologi omnes ex Vopisco et Aur. Victore.
[Col. 0581A] Imp Caes M. Aur Carus tr. pot [Col. 0581A] 1035 1036 1 et 2 cos II.
Coss Imp Caes M. Aur Carus Aug II.
M. Aur Carinus Caesar.
Reland ex l. 4, c. de testibus.
His coss Titurius Roburrus [al. Robustus] Pr. Urbi.
Mortuo Patre circa Decembrem, uterque filius CARINUS et NUMERIANUS Augusti dicuntur. Mediob ex num et hist.
[Col. 0581B] Imp Caess M. Aur Carinus et [Col. 0581B] 1036 1037 Numerianus tr. p. coss. 2.
Coss Imp Caes M. Aurel Carinus Aug II.
Imp Caes M. Aur Numerianus Aug II.
Suffecti Diocletianus Aug et Annius Bassus: deinde M. Aur Val Maximianus, et M. Junius Maximus. Reland ex l. 5, c. de donation, etc. Schelastr ex cod [Col. 0581C] Justinian lib 3 lege, Ut nemo.
Cejonus Varus P. U.
Carinus et Numerianus ludos Romanos magnifico apparatu edunt. Numerianus occiditur ab Apro socero. DIOCLETIANUS Aug dicitur Mediob et num et hist.
Imp Carinus Aug tr. p. cos 2. [Col. 0581C] 1037 1038 Et Imp Diocletianus Aug tr. pot 1 et 2 cos 2.
Coss Imp Gal Val Dioclet Aug cos II.
—Aristobulus.
Rel l. 7. C. de haered instituend.
Cejonius Varus his coss Praef Urbi
[Col. 0581D] Carinus apud Margum Moesiae oppidum occiditur, cum pluribus jam praeliis a Diocletiano fusus esset: qui Caesarem creat Maximianum Herculeum, et ablegat in Gallias ad domandos Bacaudas tumultuantes
Imp Diocletianus Aug tr. pot 2 [Col. 0581D] 1038 1039 et 3, cos 2. Imp 1, 2, 3.
Coss M. Junius Maximus II.
——Vettius Aquilius.
Gruter 309. 8 Fabrett Inscrip 680. Rel ex. l. 3, 5, 6, 7, de inoff denot, etc.
His coss Junius Maximus. P. U.
[Col. 0583A] Maximianus ex Caesare creatus Augustus a Diocletiano vincit Amandum et Aelianum. Hinc Diocletianus dicitur Imp 4 et 5, qui etiam dicitur Britannicus Max ob rem per legatos con Carausium in Britannia felic gestam in lap ap Baron Noris, et Pagium.
Imp Diocletianus Aug tr. pot 3, [Col. 0583A] 1039 1040 et 4, cos 3 Imp 5.
[Col. 0583B] Et Imp Maximianus Aug tr. p. 1 et 2, cos.
Coss Imp Diocletianus Aug III.
Imp Maximianus Aug
Grut 283, 2, quae hodie in Mus Albano: ubi solvuntur difficultates promotae a Petavio, et Pagio ob inscriptionem Constantini eidem marmori insculptam posterius. Noris et Reland ex l. 18 c. de pactis, etc. Junius Maximus P. U.
Franci Carausio confoederati ad petendam pacem adiguntur. Lyd.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 4 [Col. 0583B] 1040 1041 et 5. Cos 3, imp VI.
[Col. 0583C] Et Maximianus Aug tr. p. 2 et 3. Cos 2.
Coss. Imp M. Aur Val Maxim Aug II.
——Pomponius Januarius
Idem putatur qui h. a. Praef Urbi a card Noris, et Reland l. 6. C. de patria potest etc.
Mamertini Panegyricum Maximiano dictum ad h. a. refert Pagius. Card Norisius ad praecedentem.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 5 [Col. 0583C] 1041 1042 et 6. Cos 3, imp 6. Imp Maximianus [Col. 0583D] Aug tr. pot 3 et 4. Cos 2.
Coss. Bassus II.
Quinctianus.
L. 9. C. de accus et inter.
His coss Pomponius Januarius P. U.
Victoriam de Sarmatis, et Daciam receptam ad h. a. retulit Mediobarb.
Imp. Diocletianus Aug tr. p. 6 et [Col. 0583D] 1042 1043 7. Cos 4, imp 8. Imp Maximianus Aug tr. pot 4 et 5. Cos 3.
Coss. Diocletianus Aug IV.
Maximianus Aug III.
[Col. 0585A] Gruter 1086, 1, et lap in S. Martini de Montibus, et ap. Gud et Reland nec non in l. 4. C. de jur et facti ignor etc. [Victoria Rhetica de Germanis. Mediobarb.]
Turrianus Gratianus P. U.
Pax cum Carausio icta cui Aug titulus concessus in nummis. Ex nummis et Eutropio, Noris et Pagius.
[Col. 0585B] Imp Diocletianus Aug tr. p. 7 et [Col. 0585B] 1043 1044 8. Cos 4, imp 9. Imp Maximianus. Au. tr. p. 5 et 6. Cos 3.
Coss. . . . Tiberianus II.
. . . Dio
Boldett obs ad Coemet p. 87. Reland ex l. 6. C. de reb credit etc.
Junius Tiberianus P. U.
Bellis undique orientibus, Diocletianus et Maximianus Mediolani deliberant de creandis Caesaribus ad tutelam imperii. Vid Pagium ad h. a. n. 3.
[Col. 0585C] Imp Diocletianus Aug tr. p. 8 [Col. 0585C] 1044 1045 et 9. Cos 4, imp 9. Imp Maximianus Aug tr. pot 6 et 7. Cos 3.
Coss. . . . Hannibalianus.
. . . Asclepiodotus.
Fabret inscrip. p. 626. Reland ex l. 3. C. de divers rescript etc.
Claudius Marcellus P. U.
Constantinus Chlorus Constantini Magni pater, et Gal Maximianus h. a. Caesares creati. Baron et Pagius ex hist et numm.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 9 [Col. 0585C] 1045 1046 et 10. Cos V, imp X. Imp Maximianus Aug tr. p. 7 et 8. Cos IV.
[Col. 0585D] Coss. Imp Diocletianus Aug V.
Imp Maximianus Aug. IV.
Fleetvood ex inscript ad lacum Constantiae ad ann 295, in sylloge pag 117.
Allectus, occiso socio Carausio, imperium in Britannias tenet. Vide Pag ad ann 296, n. 5.
Imp. Diocletianus Aug. tr. pot. [Col. 0585D] 1046 1047 10 et 11. Cos. V. Imp. X Imp. Maximianus Aug. tr. p. 8 et 9. Cos. IV.
Coss. Fl. Val. Const. Chlo. Caes.
C. Gal. Val. Maximi. Caes.
Spon. pag. 99. Miscell. ex lap. [Col. 0587A] in Villa Burghesia. Reland. l. 6. C. de jur. et facti ignor., etc.
Acyndinus P. U.
Diocletianus adversus Bastarnas, Carpos, et Sarmatas rebelles Galerium Maximianum mittit. Pagius ad h. a. n. 4, ex Idatio.
Imp. Diocletianus Aug. tr. pot. [Col. 0587A] 1047 1048 11 et 12. Cos. V. Imp. X. Imp. Maximianus Aug. tr. pot. 9 et 10. [Col. 0587B] Cos. IV
Coss. . . . . Tuscus.
. . . . Anulinus.
Boldett. ad Coemet. p. 82. Gruter. 27, 3 et 58, 4. Reland. ex l. 25. C. famil. erciscund., etc.
Aristobulus P. U.
Fleetvood inscript. refert in Sylloge pag. 117, ad lacum Constantiae, ubi Diocletianus Aug. dicitur tr. pot. XI. Imp. X. Cos. V, et Maximianus tr. p. X. Imp. VIII. Cos. IV, uterque Pont. Max. Sarmat. Max. Persic. Max.
[Col. 0587C] Imp. Diocletianus Aug. tr. pot. [Col. 0587C] 1048 1049 12 et 13. Cos. IV, X Imp. Imp. Maximianus Aug. tr. p. 10 et 11. Cos. IV.
Coss. Imp. Diocletianus Aug. VI.
Fl. Val Constantius Chlorus
Caes. II.
Fleetvood ex lap. Tingitano in Africa retulit hos Coss. in Sylloge p. 8, n. 3. Reland. ex l. 11. C. Gregor. tit. incert. add. l. 3. C. comm. utr. judic.
Cassius Dion. P. U.
Allectus a Constantio et Asclepiodoto mari terraque victus interfectusque [Col. 0587D] est. Ita Britannia post decennium a rebellione Carausii recepta. V. Pagium ad ann. 296, num. 6.
Imp. Diocletianus Aug. tr. p. 13, [Col. 0587D] 1049 1050 14. Cos. 4. Imp. X. Imp. Maximianus Aug. tr. p. 11, 12. Cos. V. Imp. IX et X.
Coss. Imp. Maximianus Aug. V.
Gal. Val. Maxim. Caes. II
L. 3. C. si a non compet. jud. Reland.
Aeranius [Panvinio Afranius] Annibalianus P. U.
[Col. 0589A] Juxta Lingonas a Constantino Caesare LX millia Alemannorum caesa. Euseb. Vide Pag. ad ann. 297, n. 5.
Imp. Diocletianus Aug. tr. pot. [Col. 0589A] 1050 1051 14, 15. Cos. 6. Imp. X Imp. Maximianus Aug. tr. p. 12, 13. Cos. 5.
Imp. X.
Coss. . . Anicius Faustus II.
[Col. 0589B] . . Severus Gallus.
Boldet. ad Coemet. pag. 87.
Reland. ex l. 21. C. de pactis.
Artorius Maximus P. U.
Thermae Diocletianae Romae factae, et Maximianae Carthagine. Euseb. juxta edit. Pontaci. Vide Pag ad ann. 298, nu. 3.
Imp. Diocletianus Aug tr. p. 15, [Col. 0589B] 1051 1052 16. Cos 7. Imp X. Imp Maximianus Aug tr. p. 13, 14. Cos 6. Imp X.
Coss. Imp Diocletianus Aug VII.
Imp Maximianus Aug VI.
L. 22 et 23. C. de pact.
[Col. 0589C] Anicius Faustus P. U.
His Cos Victi Marcomanni. Idatius in Fast et Eutrop. Vide Pag. ad h. a. n. 2. Hoc anno thermas Mediolani, palatium Aquilaeae, et Brixiae, et amphitheatrum Veronae conditum existimari scribit Lydiatus. Sed antiquiora haec postrema aedificia fateri necesse est.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 16, [Col. 0589C] 1052 1053 17. Imp X. Imp Maximianus Aug tr. p. 14, 15. Cos 6. Imp X.
Coss Fl. Val Constantius Chlorus Caes III.
[Col. 0589D] C. Gal Val Maximianus Caesar. III.
Gothofred lib IV. Antiq hist pag 234 ex antiquo lap apud Metaur in agro Forosempron et in alio Romae reperto.
Reland ex l. 24, et 25. C. de pactis, etc.
Pompeius Faustinus P. U.
His temporibus claruerunt Spartianus, Capitolinus, Lampridius, Gallicanus, Pollio, et Vopiscus hist Lydiat.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 17, [Col. 0589D] 1053 1054 18. Cos 7. Imp X. Imp Maximianus [Col. 0591A] Aug tr. p. 15, 16. Cos 6. Imp X
Coss T. Fl. Posthumius Titianus II.
. . . . . Nepotianus
Panvin ex vet lap et Grut 312, 9. Fabrett Inscript p. 208.
His Coss Aelius Dionysius P. U.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 18, [Col. 0591A] 1054 1055 19. Cos 7. Imp 10. Imp Maximianus Aug tr. p. 16, 17. Cos 6. Imp 10.
[Col. 0591B] Coss Fl. Val Constantius Caesar IV.
C. Gal Val Maximianus Caesar IV.
L. 8 C. de jur et fast ignor Fasti Anonym IV. sec et ejusd aetatis de P. U.
Nummus Tuscus P. U.
Constantii et Gal Maximiani Caesarum Decennalia celebr Diocletianus et Maximianus Romam reversi triumphantes ingrediuntur. Mediob ex num Lydiatus, aliique: mox redit hiematum in Bithyniam Diocl.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 19, [Col. 0591B] 1055 1056 [Col. 0591C] 20, cos 8, imp 10, imp Maximianus Aug tr. p. 17, 18, cos 7, imp 10.
Coss Imp Diocletianus Aug VIII.
Imp Maximianus Aug VII,
L. 28. C. de pact.
Tiberianus P. U.
Vicennalia principum Romae celebrata Mediobarb ex Lactant et nummis.
Imp Diocletianus Aug tr. p. 20, [Col. 0591C] 1056 1057 [Col. 0591D] cos 9, imp 10, imp Maximianus Aug tr. p. 18, cos 8, imp 10.
Coss Imp Diocletianus Aug IX.
Imp Maximianus Aug VIII.
L. 24, C. de donationib etc. Reland.
Aradius Rufinus P. U.
Ravennae consul procedit Diocletianus. Mediob ex Lact. Vide etiam Pagium h. a. num 2.
His coss Diocletianus purpuram Nicomediae, Maximianus Mediolani deponunt abdicato imperio, ut in notis pag 258, juxta Eusebium, [Col. 0593A] Idacium, et Zonaram, juxta Caecilium Lactantium anno proxime consequenti. Vide Pag.
Abdicato imperio, Augusti senes [Col. 0593A] 1057 1058 Diocletianus et Maximianus purpuram cum deposuissent, CONSTANTIUS Chlorus et MAXIMIANUS Gal. Augusti esse coeperunt, Caesares vero creati Severus et Maximinus [Daia]. Idatius ad ann praeced.
[Col. 0593B] Caecil Lactant ad hunc annum Kal Maii. Vide Pagium ad ann 304.
Praef. Urbi Posthumius Titianus prid. Idus Febr.
Impp Caes Fl. Val Constantius et Gal Val Maximianus Augg.
Coss. Fl. Val Constantius Caesar V, mox Aug V.
Gal Val Maximianus Caesar V, mox Aug V.
L. 10, C. de jur et facti ignor etc. Reland.
His coss.
Imp Caes Fl. Val Constantius [Col. 0593B] 1058 1059 Aug tr. p. 13, 14, cos 6, Imp Caes Gal Val Maximianus Aug tr. p. [Col. 0593C] 14, 15, cos 6, Imp 19.
Coss. Fl. Val Constantius Aug VI.
Gal Val Maxim Aug. VI
Reland ex l. 10, C. de juris, et facti ignor etc.
Annius Anulinus P. U. 14 Kalend Apr.
His coss Eboraci in Britannia defunctus est Constantius [Chlorus] et postea levatus est CONSTANTINUS VIII. Kal Aug.
Fasti Idatio tributi.
INITIUM IMPERII CONSTANTINI MAGNI.
Maxentius usurpat imperium 25 [Col. 0593D] Sept.
Ab hinc per annos sex diviso inter plures Augustos imperio, alii fuere coss in Italia ubi Maxentius imperabat, alii in reliquo orbe Romano. Vide notas.
Imp Caes Fl. Val Constantinus [Col. 0593D] 1059 1060 Aug tr. p. 1, 2, cos Imp Caes Gal Val Maximianus Aug tr. p. 15, 16, cos 6, imp 19.
Cos in orbe Romano extra Italiam.
Coss. M. Aur Val Maximianus IX.
Fl. Val Constantinus Caesar.
Cos in Italia sub Maxentio.
[Col. 0595A] Post VI. Consulatum Constantii et Maximiani. Vide notas.
Justejus Tertullus P. V. VI Kal Septemb.
Constantinus Asaricum et Gaisonem Francorum reges inter Saxones et Alamannos captos interficit, et Fausta Maximiani Herculii filia uxore Treviris ducta, Augustus appellatur. Zosimus, et ex eo Lydiatus duplex [Col. 0595B] initium imperii Constantini h. a. distinguens, et Maxentii. Sed vide Pag ad ann 306, nu. 9, et seq.
Imp Constantinus Aug tr. p. 2, 3, [Col. 0595B] 1060 1061 ex die 25 Julii, cos imp 4.
Imp Gal Maximian tr. p. 16, 17, ex die 21 April cos VII imp 19 coss quos DD. NN. Aug jusserint.
Coss Maximia. Herculeus Aug X.
Imp Gal Maximianus Aug VII.
In orbe Rom seu Decies et Maximianus.
In Italia Maxentius Aug et Romulus.
Statius Rufin. P. U. ex d. VII [Col. 0595C] Kal Aug.
Ex Urbe a Maxentio filio fugatur Maximianus Herculeus pater. Mediob et Pag ad h. a. n. v. ex Lactantio.
Bruteros, Vangiones, Alamannos, Tubantes Constantinus vincit. Mediob.
Imp Constantinus Aug tr. p. 3, [Col. 0595C] 1061 1062 4 ex die 25, Julii cos imp 4.
Imp Gal Maximianus Aug tr. pot 17, 18 cos VII imp 19.
Coss extra Italiam in orbe Romano.
Post consulatum X et VII Herculei [Col. 0595D] et Gal.
In Italia sub Maxentio Maxentius II et Romulus II.
Aurelius Hermogenes P. U. ex Kalend Novembr.
Maximianus Herculeus iterum apud Constantinum deposita purpura regias opes obtinet. Mediobard.
Imp Constantinus Aug tr. p. 4 [Col. 0595D] 1062 1063 et 5 ex die 25 Julii cos imp 5 et imp Gal Maximianus Aug tr. p. 18 19 ex d. 21 April coss 7 imp.
Coss extra Italiam in orbe Romano.
[Col. 0597A] II post consulatum X et VII Herc et Gal.
Coss in Italia sub Maxent. Maxentius III solus.
Rufinus Volusianus P. U. ex d. V Kal Nov.
Maximianus Constantino genero insidiatur, per Faustam deprehenditur, et Massiliae necatur. Euseb et caeteri hist.
[Col. 0597B] Imp Constantinus Aug tr. p. 5 [Col. 0597B] 1063 1064 et 6 ex die 25 Julii cos imp 5 et imp Gal Maximianus Aug tr. p. 19, 20 ex d. 21 apr cos VIII.
Coss extra Italiam in orbe Romano.
Galer Maximianus Aug VIII. Ex Cassiodoro addit collegam Licinium Card Noris.
Romae mens Sept sub Maxent. [Col. 0597C] Rufinus Volusianus et Eusebius Pag h. a. n. 1.
V. Kal Novemb. Junius Flavianus P. U.
Alexander Africae tyrannus a Rufio Volusiano praef praetorii per Maxentium cum exercitu misso victus, captus, et interfectus est. Mediob et Pagius ad h. a. nu. 22. Constantinus parat bellum contra Maxentium.
Imp Constantinus Aug tr. p. 6 [Col. 0597C] 1064 1065 et 7 ex d. 25 Julii coss II imp VI, VII, VIII, IX, X. Mediob et Lydiat.
Imp Licinius Aug tr. p. 1 et 2, [Col. 0597D] ex 21 April cos II.
Coss Constantinus Aug II.
Licinius Aug II.
In O. R. cos Romae Maxentius IV solus Maximianus II, Picentius II in Oriente.
Vales et Reland ex legibus.
Pr. Ur. Aradius Rufinus. VI Kal. Novembris Annius Anulinus III Kal. Decembris. Aradius Rufinus iterum P. U.
Victis Maxentii ducibus apud Segusium, Augustam Taurinorum, ac bis ad Veronam, ac tandem V [Col. 0599A] Kal. Novembris Maxentio Aug. ad Pontem Milvium, Constantinus MAXIMUS dicitur, et Africam, misso capite Maxentii, recuperat. Mediob. ex num. et hist.
Imp. Constantinus Aug. tr. p. 7 et 8 ex die 25 Julii Cos. III, Imp. X et XI.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 2 et 3, Cos. III.
[Col. 0599B] Coss. Imp. Constantinus Maximus [Col. 0599B] 1065 1066 Aug. III.
Imp. Licinius Aug. III.
Reland. ex l. 3 C. si contra jus V utilit. public. et ex legibus pluribus Codicis Theodos.
His Coss. VI Id. Septembris. Rufus Volusianus P. U.
Constantinus ex Italia reversus Francos fundit, et Germaniam vastat. Mediob. ex num. et hist.
Maximinus a Constantino et Licinio victus veneno sumpto, trucidataque tyrannorum stirpe suas partes secuta, nocentem spiritum [Col. 0599C] detestabili genere mortis efflavit.
Caecilius de mort. persec. Vide Pagium ad annum 314, n. VI et XII.
Imp. Constantinus Aug. tr. p. 8 et 9 ex die 25 Julii Cos. III, Imp. XI et XII.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 3 et [Col. 0599C] 1066 1067 4 ex die 21 Aprilis Cos. III.
Coss. C. Cejonius Rufus Volusianus II.
. . . . . Arianus.
Gruter. 28, 5 et 387, 5; Spon. Miscell. p. 90, etc., et leges apud Reland. ut l. 8 C. de judiciis, etc.
Rufius Volusianus P. U. ex 13 [Col. 0599D] Kal. Sept.
Felici hac epocha PACIS REDDITAE CHRISTIANIS per iterata edicta Constantini Maximi et Licinii, persecutoribus Ecclesiae justo Dei judicio subversis, eorumque stirpe deleta claudendam esse ducimus fauste chronologiam hujusce tomi: de qua epocha ita scribit Pagius ad hunc annum 314 n. XIII: «Victo anno 313 Maximino, instituta celeberrima epocha a PACE ECCLESIAE REDDITA definita. Ejus meminere Eusebius in Chronico, et auctor [Col. 0601A] chronici Alexandrini, dum de Constantii Augusti Constantii M. filii morte loquitur. Dedicatae postea Ecclesiae per singulas urbes, et conventus episcoporum habiti, ut habet Eusebius lib. X, cap. 3.» Videndus quoque cardinalis Baronius ad hunc annum num. VII, ubi ex Eusebio decreta memorat pro Christianis edita ante exitum vitae a Maximino.
Hyrcani pontificis annus 25.
[Col. 0412C] Olymp. 183. IV. ex diebus aestivis Olymp. 184. I. Hyrcani Judaeorum pontificis legati ad Caesarem missi circa finem anni superioris ab eodem, hoc anno quintum consule, et dictatore perpetuo, impetrant, [Col. 0412D] perferri in senatu, et confirmari ea privilegia quae ex Josepho recensita sunt in fine anni praecedentis.
His addendum est edictum de sodalitiis Judaeorum genti tantummodo in urbe permissis a C. Caesare cos. cum caetera omnia vetuisset: de quo Josephus eodem cap. 17, lib. XIV. Tum ea quae sequuntur. «Post mortem autem Caesaris M. Antonius P. Dolabella coss. advocato senatu, et introductis Hyrcani legatis, retulerunt de eorum postulatis, et amicitiam [Col. 0414A] cum eis renovaverunt, et quidquid petierunt. Senatusconsulto eis decretum est. Dolabella etiam, acceptis ab Hyrcano litteris, scripsit per universam Asiam, et primae ejus provinciae civitati Ephesiorum in hunc modum. Dolabella imperator Ephesiorum magistratibus S. P. Q. R. S. Alexander filius Theodori legatus Hyrcani pontificis ac ethnarchae Judaeorum mihi retulit de civibus suis, quod militare non possint, eo quod neque [Col. 0414B] arma gestare, neque iter facere fas sit diebus Sabbathis, neque victum more patrio possent sibi quaerere. Quamobrem ego quoque, quemadmodum alii ante me imperatores, immunes eos volo a militia, permittoque ut patriis vivant moribus; convenientes sacrorum causa, sicut leges eorum postulant, et conferentes in offerenda templo sacrificia: voloque ut haec ipsa scribatis per urbes provinciae singulas, etc. Lucius autem Lentulus consul pro sententia de Judaeis dixit: Judaeos [Col. 0414C] cives Romanos templa Judaica habentes, et facientes Ephesi pro tribunali, religionis ergo, immunes a militia pronuntiari XII Kalendas Octobres. Jos. ibi. qui haec decreta narrat in aereis tabulis fixa in Capitolio. Suffragantu. Josepho historici Romani in adhaerente columna indicati, qui passim ab Antonio etiam pluribus aliis vendita, obtentu Actorum Caesaris, hujusmodi privilegia in aeneis tabulis incisa atque in Capitolio fixa fuisse confirmant.
Mortuo Ptolemaeo sola in Aegypto [Col. 0414D] regnat Cleopatra Jos lib XV, cap 4.
[Col. 0416A] C. Cassius olim quaestor Crassi, Syria occupata, in Judaeam contendit Procons Dio lib XLVII. et sui juris fecit pro Republica A Judaea exegit argenti talenta 700. [Col. 0416A] 184 Olymp Ann I II Hist Jud in Bibl Polygl Paris Herodes ex Galilaea 100 talenta; totidem Hyrcanus misit Jos lib I belli c. 9. et lib XIV Antiquit c. 18.
Antipater Malichi fraude veneno e medio tollitur. Phasaelus, et [Col. 0416B] Herodes filii ultionem differunt patris. Herodes, Cassio permittente, eumdem per satellites confodit Jos Antiq lib XIV. c. 20. et lib I belli, c. 9.
[Col. 0416B] II III Hyrcanus per legatos auream coronam M. Antonio mittit, rogans pro gentis suae libertate, et agris a Cassio ademptis, ut restituantur. Quorum postulata Antonius aequa existimans non modo admisit, sed proposito edicto Tyris, [Col. 0416C] Sidoniis, Antiochenis, et Aradiis in eamdem sententiam scripsit, ut liberi dimitterentur Judaei sub hasta a C. Cassio, Cassianisve venundati, et loca universa, iisdem Judaeis similiter adempta redderentur, essentque rata privilegia, et jura beneficio Dolabellae, ac suo Judaeorum genti concessa. Jos lib XIV, c. 22.
[Col. 0416C] III IIII Antigonus filius Aristobuli [qui fuerat frater Hyrcani Pontificis] adversus patruum, cujus Regno, et Sacerdotio inhiabat, Parthorum [Col. 0416D] arma suscitat, duce Parbro, jam a Labieno excita contra Romanos pactus mille talenta, et quingentas mulieres, si ab Hyrcano in se regnum transferant, et Herodem una cum filiis interficiant.
Herodem enim, et Phasaelum tetrarchas constituerat Antonius, apud quem Daphni Antochiae proximae hoc anno agentem accusabantur a Judaeorum proceribus. Audito tamen Hyrcano, qui filiam Mariamnem Herodi desponderat [Col. 0418A] eumque praestantiorem in rep administranda asserebat, Antonius, neglecta accusatione, tetrarcham utrumque fratrem creaverat. Jos lib XIV, c. 23.
Parthi a Labieno exciti Syriam, cum occupassent, ab Antigono incitati Hierosolymis potiuntur. Hyrcanum pontificem captivum abducunt, et instigante Antigono auribus mutilant, ne pontificatum recuperet, in quem Antigonum intrudunt ab Aarone LVIII. Herodes [Col. 0418B] necquidquam conatus pro Hycarno, et suis dimicare, ad Arabas primo, tum ad Cleopatram se recipit. Phasaelus ejus frater cum Hyrcano in Galilaeam abductus, et in vincula conjectus, alliso ad parietem capite, vita excedit. Herodes Romam properat, ubi ab Antonio, et Caesare ita benigne excipitur, ut praeter spem iis auctoribus, ex S. C. regnum Judaeae obtineat, deductus in Capitol medius inter Caes et Ant Dio lib Jos lib XIV, c. 24. 25. 26.
[Col. 0418C] Hinc INITIUM REGNI HERODIS EX s. c.
[Col. 0418C] Olymp. 185 annus I. ante aest. et ex aest. ann II. Hyrcani Pontificis 30. Antigoni instrusi I. Herodis Regis 1. 2.
Herodes ex Italia redux cum mandatis ad Ventidium, ut Herodem contra Antigonum juvet: quod etiam C. Sosio Syriae et Ciliciae praefecto mandat. Herodes in Parthica expeditione egregiam operam navat Ventidio: ita ut Parthi, amisso Pacoro duce, et XX millibus suorum caesis, intra Mediam, et Mesopotamiam redacti sint. Vell Pat l. II, c. 78. Jos l. XIV. c. 27. Dio lib. XLIX, etc. [Col. 0418C] II. III. Hyrcan 31. Antis 2. Herodis 2. 3.
Vere ineunte Herodes duas legiones, C. Sosius XI ad Hierosolymae obsidionem adducunt. Expugnant mense tertio in jejunii solemnitate Jos lib XIV. in fin. Anno Sabbatico ineunte. Card Noris Cenot Pis pag 145. ex Dione lib XLIX. his Coss. Antigonus ad Antonium perductus, cruci alligatus, flagris caesus, ac deinde jugulatus: in [Col. 0420A] quo Assamonaeorum principatus [Col. 0420A] III. IV. desiit post annos 126, a Juda Maccabaeo. Dio et Jos ibi.
Hyrcani 32, Anan 1, Herodis 3, 4.
Hircanus Pontifex a Parthis detentus, cognito, quod Herodes regnaret, licet honeste detineretur Babylone, et a Judaeis ibi degentibus tanquam Pontifex, ac Rex coleretur [Phraate Parthorum Rege id permittente], impetrare maluit, ut ad Herodem proficisceretur. [Col. 0420B] Comiter excepit socerum Herodes, sed Pontificem creat Ananielum ab Aarone LVIII, Jos lib XV, cap 1 et 2, cum Hyrcanus esset auribus mutilatus, et cum Herodes caveret nobilem creare Pontificem Jos ibi.
[Col. 0420B] Olymp. 186 ann. IV. et 186 P. P. ann. 1. Ananielis 2, Herodis 4.
Antonius suasus ab Armeniae Rege Atarasde Tigranis filio, contra Medorum regem suscipit bellum Parthis faventem, et Polemonem Ponti regem socium belli adhibet. Alexandra uxor Alexandri Aristobuli regis filii, per Cleopatram [Col. 0420C] curat Herodi insinuari, ut Summum Pontificatum filio suo Aristobulo conferat, hortatu M. Antonii Jos lib XV, c. 2. Is est ab Aarone LIX.
Aristobuli 1. Herodis 5.
Herodes pontificatum abrogat Ananieli, et confert Aristobulo adolescenti annorum 17 quem festo Tabernaculorum, sacris operatum, ad natandum de industria invitatum suffocari insidiose curat, ab Aar. LIX.
Ananielus iterum pontifex suffocato [Col. 0420C] I, II subrogatur ab Aarone antea [Col. 0420D] LVIII, nunc LX. Antonius ab infelici expeditione in Syriam redux Herodis muneribus placatur apud se delati de morte Aristobuli. Jos. lib. XV, c. 4.
Ananielis 3. Herodis 6.
[Col. 0420D] II, III Herodes domesticis, in reditu ab Antonio, criminationibus suarum mulierum irritatus in cognatos saevit. Jos. lib. XV, cap. 4. Cleopatra irretitum suis amoribus Antonium inducit ad aliquot conterminas regiones sibi tribuendas. Flagitabat Judaeam, et Arabiam [Col. 0422A] sibi dari ademptas suis regibus Verum Antonius restitit, largitus tamen maritima loca a fluvio Eleuthero ad Aegyptum praeter Tyrum, et Sidonem, ibi.
Mortuo pontifici Judaeorum succedit Jesus filius Phabae ab Aarone LXI.
Jesu fil. Phabae 1. Herodis 7.
[Col. 0422A] III et IIII Herodes auxilia ab Antonio post bellum Mediae sibi remissa educit contra Arabas, et vario marte cum [Col. 0422B] illis confligit.
Antonius cum rege Medorum societatem belli junxerat, ipsi contra Persas, sibi contra Caesarem, quod is Provincias Lepidi sibi usurpasset. Idem Antonius Armeniae regem per fraudem captum, et vinctum in triumpho ducit Alexandriam, et regna dividit inter filios Cleopatrae. Dio lib. XLIX.
[Col. 0422B] Ol. 186 IIII et 187, I Jesu 2. Herodis 8.
Hillel Babylonius ex Davidica stirpe floret: ex hujus discipulorum numeroso coetu Jonathan [Col. 0422C] Uzzielis f. auctor Chaldaicae Paraphraseos clarissimus habetur. Inter Hillelem hunc, et Sammaiam orto dissidio familiae, suboriuntur Scribarum, et Pharisaeorum, S. Hieronym. in Isaiam lib. III, cap. 8, et ex illo Usserius in Annal.
Jesu 3. Herodis 9.
[Col. 0422C] I, II Contra Arabum regem Aretam, Herodes tributorum causa arma movet. Jos. lib. XV, c. 6.
Judaea vehementi terraemotu concutitur c. 7.
Herodes in discrimen adductum [Col. 0422D] in se timens, quod favisset Antonio, post Actiacam victoriam, ne Hircanus adhuc superstes in regnum restituatur, de illius nece deliberat. Ibi. cap. 9.
[Col. 0422D] II, III. Jesu 4. Herodis 10.
Herodes post interceptas Hircani litteras ad Malchum Arabum regem, suasu Alexandrae filiae scriptas ad impetrandum hospitium [Col. 0424A] ac tutelam, eumdem quasi reum majestatis Synedrio peractum occidit. Jos. ibi. Tum ad Augustum properat in Cyprum posito diademate supplex. Supra spem Regnum ab Antonio Herodi datum Victor Augustus auxit Tacit. hist. l. I, c. 9; Jos. lib. XV, c. 9; Jos. lib. XV, c. 10; et Belli lib. I, c. 15. Augusto per Syriam contra Antonium moventi, Herodes dona ad 800 talenta dedit. Jos. lib. XV, [Col. 0424B] c. 10.
Jesu 5. Herodis 11.
[Col. 0424B] III, IV M. Valerius Messala cum imperio extraordinario in Syriam mittitur Dio l. LI, sed cito revocatur, ut bello Aquitanico dux praesit. Noris Cen. Pis. p. 289, ex Dione; Q. Didio Syriae Praeside. Ibi.
Augustus mense Sextili Urbem ingressus triplicem triumphum [Col. 0424C] egit 1 de Pannon. Dalmatis, et lapydis 2 navalem de Vict. Actiaca, 3 de subacta Aegypto. Macrob. 1 Sat., c. 12, V Kal. Sept. Ara Victoriae in Curia dedicata est. Vet. Kalend. in aedib. Farnes. ap. Grut. CXXVI.
[Col. 0424C] Ol. 187 IV et olymp. 188 I Jesu 6. Herodis 12.
Herodes efferatus ac delationibus, et suspicionibus incitatus, Mariamnem uxorem et Alexandram socrum interficit. Jos. l. XV, c. 11.
Mariamnis injusta damnatio [detecta post mortem ejus innocentia] [Col. 0424D] Herodem torquet. Hujus criminis poenam interpretantur Judaei pestilentiam, quae Hierosolymis grassata procerum plurimos assumpsit. Jos. lib. XV, c. 11.
[Col. 0424D] Olymp. I II Jesu 7. Herod. 13, ex S. C. 10 a mor. Antig.
Herodes, qui Costabaro Idumaeo sororem Salomen matrimonio junxerat, eumdem a prima accusatione precibus Salomes donatum, [Col. 0426A] nunc iterum delatum, et ab uxore repudiatum necat. Tum vero a patriis ritibus deflectens Herodes peregrina instituta induxit, theatro, et amphitheatro excitatis et certaminibus athleticis quinquennal. in honorem Augusti Hierosolymae invectis. Jos. lib. 15, c. 11.
[Col. 0426A] II III Jesu 8. Herodis 14 ex S. C.
Herodes e Judaeorum primoribus conjuratos decem, violatae religionis causa se illum interficere [Col. 0426B] conatos ultro confessos morte afficit. Jos. ibi.
Cornelio Gallo ex S. C. damnato sed maturata caede sibi mortem inferenti successor datur in praefectura Aegypti Petronius. Dio l. 53.
[Col. 0426B] III IV Jesu 9. Herodis 15 ex S. C.
Herodes contra seditiones populi securitati suae consulens Samariam munire et de Augusti nomine SEBASTEN appellare, nec non Turrem Stratonis arcem alteram constituere et paulo post CAESAREAM [Col. 0426C] vocare instituit, in Galilaea Gabalam, Esthmonitim in Peraea. Jos. lib. 15, c. 11. Aminta rege mortuo, Galatia in provinciam redacta cum Lycaonia et Lollio tradita. Rufus.
[Col. 0425] HINC incipit AERA COPTICA in Aegypto et AERA SEBASTENORUM in Syria.
[Col. 0426C] [Col. 0426C] Olymp. 188 IV et 189 I Jesu 10 Herod. 16, ex S. C. et a morte Antigoni 13.
[Col. 0426D] Samaritae pridem nunc SEBASTENI epocham suam hinc ordiuntur, ut ex eorum nummis ostendit card Noris. Ep. Syr. pag 534, edit Lips anno sterilitatis ac pestilentiae in Judaea Herodis XIII, a morte Antigoni indicato apud Josephum lib 15, c. 13. Terentio Varrone legato Augusti in Syria et procos card Nor Cen Pis. pag 290, ex Jos Aelius Gallus tertius Aegypti praefectus. Nabatheorum Arabum rex Obodas. Strabo lib 16, pag 780, et Aretas qui Gallum amice suscipit.
[Col. 0428A] [Col. 0428A] I II Jesu 11, Herod 10, ex S. C. et 14, ab. 4.
Simon. Bocchi fil 1, ab Aarone 62.
Herodes amoto a pontificatu Jesu Phabetis filio substituit Simonem Boethi Alexandrini filium cujus filiam Mariamnem ducit uxorem. Jos., lib. 15, cap. 12, et 18, cap 7. Is ab Aarone numer LXI. P Petronius arma romana promovet ultra Syenem m. p. 870, in Aethiopas [Plin lib 6, cap 29] , [Col. 0428B] quorum regina Candaces restituere coacta est abductas Cesaris statuas. Strabo lib 17, pag 820, Dio lib 54, pag 524.
Agrippa ob simultates cum Marcello in Syriam missus subsistit in Lesto insula. Dio ibi.
[Col. 0427] HINC PER ANNUAS TRIBUNICIAS POTESTATES ROM. PRINCIPUM TEMPORA DISTINCTE NUMERANTUR.
[Col. 0428B] [Col. 0428B] II III Simonis 1, 2. Herodis 18 ex [Col. 0428C] S. C.
Herodes Caesareae portum magnificenter construit Pyraeo parem. Pleraque saxa in fundamentis jacta longitud ped 50, latitud 18, altitud 9. Templum quoque statuit Caesari, nec non theatrum, et amphitheatrum lapidea: ejus denique gratiam captat Caesareae nomine civitati imposito. Joseph XV, cap 13.
[Col. 0428D] [Col. 0428D] III IV Simonis 2, 3. Herod 19, ex S. C.
Herodes cogitans de templo instaurando materiam convehit. Joseph lib 15, cap 14. Hinc anni 46, ad primum Pascha Christi praedicantis numerantur. Joannis 2, 20.
Idem Herodes filios suos Aristobulum et Alexandrum Romam mittit salutatum Caesarem et ut moribus Romanorum assuescant. Augustus his permotus officiis regnum ipsius auget accessione Trachonitidis et Bataneae, dum Syriae [Col. 0430A] praesidet Varro. Jos XV, 13. Vide C. Noris Cen Pis pag 290.
[Col. 0430A] Olymp. 189 IV et 190 I Simonis 3, 4. Herod ex S. C. 20, a morte Antig 17. Joseph lib 15, c. 13.
Herodes a Gadarensibus apud Augustum accusatus, quasi tyrannice regnum administraret, non modo absolutus est a Caesare, sed accessione nova donatus regionis ad fontes Jordanis, templum excitat in honorem Augusti, ubi Panis spelunca sub monte Hermon, [Col. 0430B] a gentibus dicto Panio unde et urbs proxima Paneas vocatur, et Caesarea Augusta sub Panio ab Herode tetrarcha hujus filio condita post annos circiter 20. Vide card. Noris Ep. Syr., pag 450.
Simonis 4, 5. Herod ex S. C. 20 a morte Antig 18
Herodes hoc anno XVIII regni a morte Antigoni materia jam ante [Col. 0430B] I II convecta aggreditur novam structuram templi Hierosolymitani e lapidus candidis longis cubit 25, lat 12, alt 8. Jos lib 15, cap 14. Turrim ab Assamoneis in arcem [Col. 0430C] erectam, ubi asservabatur stola Pontificalis, munivit, et vocavit Antoniam, et cryptam ab ea perducentem in alteram turrim ad portam orientalem templi. Jos lib 15, cap ult.
Sim 5, 6, Herodis ex S. C. 22, a m. Ant. 19.
Herodes Romam navigat, et filios [Col. 0430C] II III ab Augusto recipit, bonis artibus instructos domum reducit, uxores utrique jungit, Aristobulo Berenicen Salomes sororis filiam, Alexandro autem Archelai Cappadocum [Col. 0430D] regis filiam Glaphyram. Jos lib 16 c. 1 et 2.
Sim 6, 7. Her ex S. C. 23, a m. Antig 20.
Alexander et Aristobulus filii in [Col. 0430D] III IV Palaestinam cum patre reversi Salomes ac Phreorae insidiis appetuntur. Joseph lib 16, c. 1.
[Col. 0432A] [Col. 0432A] Olymp. 190 IV et Ol 191 I Sim 7, 8 Herod ex S. C. 24, a m. A. 21.
Herodes honorifice invitat in Asia agentem Agrippam post ludos Actiacos a XV, viris h. anno se Praeside celebratos mense septembri, et in Syriam proficiscentem, sibi decretam Provinciam. Jos lib 15, c. 2.
Agrippa Hecatombem Deo immolat Hierosolymis. Ibi.
Simonis 8 et 9. Herodis 25, X S. C.
[Col. 0432B] [Col. 0432B] I II Asander Rex Bosphori moritur, cui Scribonius quidam succedere conatur, Dio et ex eo Calvis. Bosphoranorum motibus occurrere satagens Agrippa occasionem praebet Herodi Regi se comparandi ad Agrippae comitatum, et ad plura pro Judaeis beneficia ab ipso impetranda. Joseph lib 16, c. 4 et 5.
Sim 9, 10. Herod ex S. C. 26, a m. A. 23.
Herodes Agrippam his Coss [Col. 0432B] II III contra Bosphoranos moventem comitatur, donec eosdem victos [Col. 0432C] Agrippa tradat Polemoni Regi. Eumdem Agrippam Iliensibus iratum placat et Judaeis Ioniae immunitatem ab illo impetrat. Jos lib 16, c. 3, 4. Dissidia et delationes domesticae Herodem vexant. Jos ibi c. 6.
Sim 10, 11. Herod ex S. C. 27 a M. C. 24.
[Col. 0432C] III IV Agrippa cum annis decem Asiae dioecesim et Syriam administrasset, in Italiam revocatur ut bellum Pannonicum administret cum M. Vinicio, eique in Syria surrogatur M. Titius. Strab. Jos l. 16 c. 6, in fin. Vide Noris Ep. Syr [Col. 0432D] p. 254 et Paterc lib 2. Herodes Agrippae commendat filium Antipatrum, ut Romam secum perducat. Jos ibi.
[Col. 0432D] Olymp. 191 IV Olymp. 192 I Simon 11, 12. Herod ex S. C. 28, a m. A. 25.
Herodes dedicat Caesaream Jos lib 16, c. 9, mox in Italiam iterum navigans Olympicis ludis 192, in Elide praesidet et perpetuus Agonotheta declaratur ob liberalitatem ibi exercitam. Jos lib I, belli c. 16, et lib 16. Antiq cap 9. Vide card Noris Cen Pis pag 154.
[Col. 0434A] Sim 12, 13. Herod ex S. C. 29, a m. A. 26.
[Col. 0434A] I II Herodes Augustum apud Aquileiam invisit, et filios accusans cum ipsis per Caesarem reconciliatur, quem talentis CCC donat, seu scutatis 180, mill [Noris Cen Pis pag 154, ex Josepho] dividentem [Col. 0434B] viritim CCCC nummos tertium in pot Trib XII. Lapis Ancyr. Herodes Caesaream dedicat annis 12 a se perfectam regni ann 28. Olym 192. Jos et Noris ubi sup.
[Col. 0434B] II III Sim 13, 14. Herod ex S. C. 30, a m. A. 27.
Phraates Parthorum Rex quatuor filios obsides ad Augustum mittit vocato in colloquium Titio, qui id temporis Syriae praeerat. Strabo lib 16, p. 515, et ex eo card Noris Cen Pis diss 2, § 9, ubi nomina duorum corrigit ex lapide in Hortis Mediceis asservato [Col. 0434C] in Monte Pincio, ubi Seraspadanes et Rodaspes Parthi Phraatis Regiam Regis filii vocantur. Jos lib 18, c. 3.
[Col. 0434C] III IV Sim 14, 15. Her ex S. C. 31, a m. A. 28.
Herodes thesauros quaerit in sepulcris Davidis et Salomonis. Ex quo Josephus lib 16, cap 11, et seqq ejusdem Regiam conversam asserit in seminarium calumniarum ob inordinatos amores Phreorae, et ambitionem filiorum.
[Col. 0434D] [Col. 0434D] Olymp. 192 IV Olymp 193 I Sim 15, 16. Her ex S. C. 32, a m. A. 29.
Defuncto Obode Nabathaeorum Arabum Rege succedit Aretas, qui antea Aeneas. Jos lib 16, c. 15.
Dionysius Halic in praef hist affirmat se hoc anno scribere aggressum 22 annis post finem bellis civilibus ab Aug impositum: quo anno finem bellis civilibus ferente numerat medium Olympiadis 187, quando ipse statim in Italiam navigavit.
[Col. 0436A] [Col. 0436A] I II Sim 16. Herodis ex S. C. 33, a m. A. 30. Matth I. Sy. Praef Saturnino Prae Jud Volum.
Simon Boethi Summus Sacerdos ob conscientiam veneficii imputati ejus filiae Herodis uxor. pontificatu privatur. Succedit Matthias [ab Aarone LXIII] . Joseph l. 17, c. 15 et 18, c. 3, C. Sentius Saturninus legatus Propraet. in [Col. 0436B] Syriam venit, cum Volumnio Procuratore. Nummi signati Aera Aug Vide card. Noris Cen Pis pag 306, ex Jos lib 16, c. 16.
Aretam regem datis muneribus Aug confirmat ibi.
[Col. 0436B] II III Joasar I Herodis ex S. C. 34, m. A. 31.
Matthia coacto abdicare Joasar [al. Gozar ] pontifex creatur [Jos ibi] ab Aarone LXIV.
Herodis filii damnati in Concil Berytensi strangulantur Sebaste. Jos lib 16, c. 17. Saturnino praeside [Col. 0436C] side Syriae [ibi] cum Volumnio aliisque ad 150 sententiam ferente. Antipater fratribus de medio sublatis etiam patrem tollere impie meditatur. Ibi lib 17, c. 1.
[Col. 0436C] III IV Joasar 1, 2, Herod ex S. C. 35 ex morte Antig 32.
Hoc anno orbe in pace composito
VERBUM DEI CARO FACTUM EST.
Christus in utero B. MARIAE Virginis, Angelo nuntiante conceptus de SPIRITU SANCTO VIII Kal April SS. PP. ex Lucae Evangelio. Praecursor ejus Joannes Baptista nascitur [Col. 0436D] mense Junio: et VIII Kal Jan DOMINUS NOSTER JESUS CHRISTUS NASCITUR DE MARIA VIRGINE IN BETHLEHEM JUDAE IN DIEBUS HERODIS REGIS cum exisset edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universuo orbis. Ibi.
[Col. 0436D] Olymp 193 IV Olymp 194 1 HAEC DESCRIPTIO PRIMA FACTA EST A PRAESIDE SYRIAE CYRINO. Lucae 2.
Tigrane mortuo Armenia rebellat. Vi. Cen Pis 185.
Joasar 2, 3, Her. ex S. C. 36, 5 Biss. [Col. 0438A] 37, a morte Antig 33.
KALENDIS JANUARII CIRCUMCISIO DOMINI in qua vocatum est nomen ejus JESUS.
Quintilius Varus in Syriam mittitur successor Saturnini. Jos lib 17, c. 17.
Eodem anno ADORATIO MAGORUM, et FUGA DOMINI IN AEGYPTUM et CAEDES PUERORUM INNOCENTIUM. Judas et Matthias cum sociis Hierosolymis [Col. 0438B] igni combusti qua nocte luna eclipsim totalem pati spectata fuit in ejus exortu die 23 Mar ex Tab Astr Jos lib 17, cap 10.
Herodes gravius aegrotat et moritur 25 Nov regni an. 37 inito: ex quo Romae ex S. C. declar Archelaus successur. Augustum adit.
[Col. 0438B] I II Joasar 3, 4, Archelai 1 et 2.
Reditus Pueri JESU ex Aegypto. Matth. 2.
Herodis testamentum Caesar confirmat, Archelao ethnarcha constituto in Judaea, Idumaea et Samaria. Herodi Antipae regio [Col. 0438C] trans Jord. et Galilaea: Philippo Batana Trachonitis et Gaulanitis: aliquae urbes Graecanici instituti Syriae contributae Jos lib 17, c. 13.
[Col. 0438C] II III Joasar. 4. Eleazari 1. Archelai 2, 3.
Archelaus jam ethnarcha in Judaeam reversus Joasaro pontif. abrogat, et confert in ejus fratrem Eleazarum Jos. lib. 17, c. 15.
Ad bellum Parthicum Caius Caesar proficiscitur dum Augustus Pater Patriae dictus est. Vide C. Noris Cenot. Pis. pag. 188, et Ovid. lib. 1 de arte etc., quo etiam [Col. 0438D] anno Augustus Naumachiam dedit. Ibi. Tiberius Samum navigat ut Caium invisat. Velleius.
[Col. 0438D] III IV Eleazari, 1, 2. Archelai 3, 4.
Armenia recepta [iterum]. Nam antea per Tiberium anno V. C. 73 2/3 quando in nummis dictus est Aug. IMP. VII, nunc p. Caium quando dicitur imp. XIV. Vide Noris Cen. Pis. pag. 185.
[Col. 0438D] O. 194 IV O. 195 I Eleazari 2, 3. Archelai 4, 5.
Caius Caesar consulatum init in Syria Kal. Januarii: et Cenot. Pis. C. Noris pag. 243 et in Oriente absolvit. Ibi.
[Col. 0440A] Mortuo Artavasde nuper in Armeniae regnum per Caium stabilito, Tigranes dona Augusto offert ut sibi detur. Augustus ad Caium remittit supplicationem jussum bene sperare.
[Nummi]
Veteres nummi annum Christi Natalem ex Patribus illustrantes. 1 et 2. Coloniae Caesaraugustae in Hispania, editi a Jo. Vaillant in Col., reliqui in Syria: 1. sub Augusto trib. post XIX. Cos. XI. DES. XII. anno Christi Natali. 2, anno proximo tr. pot. XX. 3, Praeside Syriae Saturnino (anno EA. 35), sub quo censum actum in Syria tradit Tertullianus. Ex Mus. nostro cum 2 seqq. 4, Praeside Quinctitio Varo, anno XXVI Aug. in Syria. 5, anno XXVII. 6. Herodis Antipae sub C. Caligula anno 43, a morte Herodes Magni. Ex Musaeo Rigor.
HINC AERA CHRISTI COMMUNIS EXORDIUM CAPIT.
[Col. 0440B] [Col. 0440B] Olymp. 195 an. I et ex dieb aestivis II CHRISTUS DOMINUS PONTIFEX IN AETERNUM SECUNDUM ORDINEM MELCHISEDECH.
Judaeorum Pontificis Eleazari annus 3 et 4; regis Archelai 5 et 6.
Caius Caesar Augusti filius Orienti praepositus contra Parthos ad bellum se comparans, colloquio habito cum Phraate regis filio, pacem firmat. Vide card Noris Cenot Pis pag. 317
[Col. 0442A] [Col. 0442A] II III Christi Domini annus aetatis 7.
Eleazari Jud Pont 45, regis Arch 6, 7.
Caio Caesari Artageram obsidenti proditor vulnus infligit. Illo ex vulnere decumbente, ministri per avaritiam in provinciam grassantur. Lollius accusationem praeveniens se interficit. Rector juventae illi substituitur Quirinius, qui [Col. 0442B] censum in Judaea egerat nascente Domino: Vide AA. prod in Cenot Pis pag 317 et 341.
[Col. 0442B] III IV Aetat. Christi Domini annus 8.
Eleaz 5, 6. Archelai 7, 8.
Caius Caesar his coss IX Kal Mart diem obit C. Noris Cen Pisan pag 342. Augusto numerante trib pot 26. Ibi ex eodem lap Pisano.
[Col. 0442B] IV Ol 195 et Ol 196 I Aet. Christi Domini 9.
Eleaz 6. Archel 8 9.
Jesu fil Sias I Jos 18 c. 3 Eleazar ab Archelao abire jussus Pontificatu [Col. 0442C] successorem accipit Jesum fil Sias [Ab Aarone LXV.] Jos l. 17 c. 15 a quo etiam dicitur Joazar.
[Col. 0442C] I II Aet. Christi Domini 9.
Jesu fil Sias seu Joazar 1 2. Archel 9 10.
Archelaus a primatibus Judaeorum accusatus apud Augustum Romam accersitus damnatur exilio: relegatur apud Viennam: et Judaea cum universa ejus ditione Syriae provinciae attributa Praesidem accipit Quirinium, qui censum in ea facit. Jos lib 17 c. 15. IVDAEA in Provinciam redacta anno ab Act [Col. 0442D] Vict 37 Jos lib 18 c. 3.
[Col. 0442D] II III Aetat. Christi Domini 11.
Jesu seu Joazar 2 3. . .
Quirinius Praeses.
Coponius Procur.
Sub hac secunda descriptione Quirinii in Judaea, Judas Galilaeus (de quo Actor V 37) una cum Saddoco Pharisaeo auctore quartae Judaeorum sectae, census causa, seditionem movens caedibus omnia replet. Jos l. 18 c. 1 et 2.
[Col. 0442D] III IV Aetat. Christi Domini 12 qui n. an. in templo disputat inter Doctores. [Col. 0444A] Lucae 2. Jesu seu Joazar 3 Annae seu Anani 1
Quirinius abrogato Joazari Sacerdotio Pontificatum defert Anano seu Annae. Jos. lib. 18, c. 3.
[Col. 0444A] Ol. 196 IV et 197 I Aetat. Christi Domini 13.
Praesid. et Procurat. Rom.
Annae 1, 2.
Praes. Quir. Proc.
Coponius
[Col. 0444B] M. Ambivius.
Coponio primo Procuratori Caesaris in Judaeam misso succedit secundus Procurator M. Ambivius, Quirino Praeside adhuc Syriam administrante. Jos. lib. 18, c. 3.
Vide Card. Noris Cen. Pis. p. 323, 327.
[Col. 0444B] I II Aetat. Christi Domini 14.
Annae 2, 3.
Quirini. Praes. 4.
Ambivii Proc. 1, 2.
Salome Herodis Regis uxor moriens Jamniae toparchiam Judaeae [Col. 0444C] relinquit. Jos. lib. 18, cap. 3.
[Col. 0444C] II III Aetat. Christi Domini 15.
Annae 3, 4.
Quirini Praes. 5.
Ambivii Proc. 3.
In Syria quoque, ut in caeteris Provinciis cum Tiberius h. a. factus sit Imperii Proconsularis Augusti Collega, illius Epocha hinc desumitur, ut apud Lucam, c. III.
[Col. 0444D] [Col. 0444D] III IV Aetat. Christi Domini 16.
Annae 4, 5. Imperii Procons. Ti. 1, 2.
Quirini Syr. Pr. 6.
Annius Rufus succ
M. Ambivii Procur.
[Col. 0446A] [Col. 0446A] Ol. 197 IV 198 I Aetat. Christi Domini 17.
Annae Pont. 5, 6, Biss.
Imperii Procons Ti. 2, 3.
Quirini Syr. Praes. 7.
Ann. Rufi Proc. Jud. 2.
Herodes Antipas Sepphorim civitatem a Quinctilio Varo olim incendio absumptam non modo restituit per hos annos, sed etiam praecipuam arcem Galilaeae constituit, [Col. 0446B] ubi ipse resideret. Vid. Pez. hist. Evang. tomo I, p. 303, ex Josepho lib. 18, Ant. 5, 3. Philippus Paneadem vocat Caesaream, Bethsaida vero Juliadem. ibi.
[Col. 0446B] I II Aetat. Christi Domini 18.
Anani 6, 7.
Imp. Procons. Ti. 4, 5.
Quirini Praes. Syr. 8.
Rufi Proc. Jud. 3.
Aerae Christi communis die 18. Aprilis.
Eclipsis Solis totalis his Coss. ante mortem Augusti relata a Dione lib. LVI, et eclips.—in Pann. post [Col. 0446C] mortem Augusti. Tacit.
Eclipsis Lunae in Pannonia conspecta post mortem Augusti a legionibus tumultuantibus sub Germ. Ta.
Ex tab. Astron. totalis spectari potuit occidente Sole in occidua parte Insularum Britann. boc anno 13.
Aetat. Christi Domini 19.
[Col. 0446C] II III Anani 7, 8.
Imp Procons. Ti. 5, 6.
Quirinii Praes. Syr 9, 10.
Silani Pr. Sir I. Nummi
Val Grat Proc [Col. 0446D] Jud I.
Silanus anno I Tiberii, et Augusti in Syria 45.
Nummos obsignat Antiochiae. C. Noris ep. Syr p. 252
In Musaeo Mediceo, et nostro. Is est Caecilius Silanus Creticus affinis Germanici. Tacit lib 2 et Valerius Gratus Proc Judaeae in locum Annii Rufi l. 18, c. 3.
[Col. 0446D] III IV Aetat. Christi Domini 20.
Anani 8, 9.
Imp Tib Pr 6, 7.
Sil Pr Syr 10, 11.
Val Grat Proc Jud. 1, 2.
[Col. 0448A] His coss mota Orientis regna. Parthi pulso in Armeniam Rege Vonone, qui fuerat Romae obses, Artabanum acceperant. Vonones opem Ti. Implorat. Suet in Ti. c. 49. Tacit ann l. 2, c. 4.
[Col. 0448A] Olymp. 198 IV et 199 I Aetat. Christi Domini 21.
Ismael Pont ab. Aarone LXVIII.
Imp Proc Tib 7, 8.
Calp Pis Praes Syr 1.
Val Grat Proc Jud 2, 3.
[Col. 0448B] Ismaele Pont amoto Ananus Pont LXIX. Jos lib 18, c. 3.
Cappadocia in prov redacta post mortem regis Archelai. Cn. Piso praefectus Syriae, amoto Silano Cretico Tacit ann 2.
[Col. 0448B] I II Aetat. Christi Domini 22.
Eleazar Anani filius
Pont ab Aarone LXX.
Pisonis Praes Syr 2.
Val Grat Pr. Jud 3, 4.
Epocha Tiberiadis ex num. Noris ep. Syr, p. 558.
Commagene in Provinciam redacta post obitum Antiochi regis, [Col. 0448C] et rector illi impositus a Tiberio Q. Severus Tacit ann. 2.
[Col. 0448C] III III Aetat. Christi Domini 23.
Simon Camithi f. Pisonis Prae Syr 3.
Ab Aarone LXXI. Grati Proc Jud 4, 5.
Valerius Gratus a Pontificatu amoto Eleazaro Simonem Camithi filium Pont LXXI substituit. Jos lib 18, c. 3. S. C. de sacris Aegyptiis Judaicisque Italia pellendis. Tacit annal 2, c. 85.
[Col. 0448C] III IV Aetat. Christi Domini 24.
Simonis Pont I [Col. 0448D] eoque amoto
Josephi Caiphae I Pont LXXII.
Pisonis Pr. Syr 4.
Grati Proc Jud 5, 6.
Imp Procos Ti. 10, 11.
Germanici in Syria mortui corpus Romam defertur a Pisone, qui reus veneficii delatus damnationem morte praevenit. Tacit annal 3, 15 Saturninus. Vide Noris Cen Pis [Col. 0448D] Ol. 199 IV Olymp. 200 I p. 328.
Aetat. Christi Domini 25.
Caiphae Pont 2, 3.
Saturnini Prol Prae Syr 1, 2.
[Col. 0450A] Imp. Ti. Procos 11, 12.
Grati Proc Jud 6, 7.
Valerius Gratus, Procurator Ti. Aug. in Judaea, annuis mutationibus Summorum Pontificum hos annos variat usque undecimum sui regiminis expletum, quo Romam revocatur. Jos. l. 18, c. 3.
[Col. 0450A] 1 II Aetat. Christi Domini 26.
Caiphae 3, 4, vel Annae LXXIII.
Nam Gratus Procurator Judaeae [Col. 0450B] annuos Pont. statuebat Saturn. Prol. Syr. Praes. 2, 3.
Ex quo Nos usque ad XI annum Grati signabimus alternis annuos Pontifices Annam et Caipham ineuntes circa init. anni Civilis Judaeorum ex Auctoribus, praecipue ex Josepho lib 18, cap 3.
[Col. 0450B] II III Aet. Christi Domini 27.
Annae et Caiphae
Alternantium 4, [Col. 0450C] 5,
Flacci Syriae Praesid. I,
Grati Proc. Jud. 8, 9.
L. Pomponius Flaccus Syriae Praeses provinciam obtinet. Noris. Cen. Pis. cap 16, pag 329, ex Tacit. ibique moritur p. 330, post annos XI, Consulibus Galba et Sulla.
[Col. 0450C] III IIII Aetat. Christi Domini 28.
Caiphae et Annae
Altern. 5, et 6.
Flacci Syr. Pr. 1, 2.
Grati Proc. Jud. 9, 10.
Sejanus ut plurimos ita etiam Judaeos delationibus, et calumniis in urbe vexat. Philo de legat. ad Caium. Vide Usser Ann. p. 564, [Col. 0450D] Grato ad annum proximum successor designatur Pontius Pilatus. Vide Cen. Pis. p. 326.
[Col. 0450D] Ol. 200 IIII Olymp. 201 I Aetat. Christi Domini 29.
Annus Imperii Ti. 11, 12, a morte Augusti sed Procon. Imperii
Syria 14, 15. in Anno XV, Imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus tetrarcha Ituraeae, et Trachonit. Regionis, et Lysania Abilinae tetr. sub Princ. Sacerd. Anna et Caipha [Col. 0452A] factum est verbum Domini ad Joannem. Luc. III.
[Col. 0452A] I II Jesus Christus incipiens quasi annorum triginta baptizatus a Joanne in Jordane aperit AERAM EVANGELII, doctrina et miraculis illustrat Galilaeam primum, tum etiam Judaeam (cum ascendisset ad Pascha Ierosol. Jo. XI) , et in Judaea baptizat. (Jo. III) . Rediens in Galilaeam convertit mulierem [Col. 0452B] Samaritanam (Jo. IV) et agnoscitur Salvator Mundi. Ibi. Joannes in vinculis.
[Col. 0452B] II III Aetatis Christi Domini 31, ejusque Praedicationis annus secundus incipit cum profecturus ad Festum Paschae, et ubique miracula edidisset non nisi in patria male acceptus. Reversus in Galilaeam ex discipulis eligit XII Apostolos. Lucae VI. Joannes capite truncatur. Pharisaei in eum conspirant cum Herodianis. Matth X, XIII. Marci III, Lucae IV, et IX. In deserto Bethsaidae 3 panibus satiat 5 [Col. 0452C] millia hominum, et rursus 4 millia quatuor panibus. ibi.
[Col. 0452C] III IIII Aetat Chr. Domini 32. Ejusque Praedic ann 3.
In Jerusalem profecturus a Samaritis non recipitur. Designat et praemittit Discipulos 72. Hospitio recipitur a Martha, et Magdalena Lucae X; docet Discipulos orare cap XI. Iterata Petri confessio apud Caesaream Matth XVI. Jo VI, dum aliqui ex Discipulis ab eo recedunt.
Ibi moratur in Galilaea, et insidias Pharisaeorum declinat quos [Col. 0452D] tamen coarguit Jo. VIII et IX, miraculis suam divinitatem confirmans et doctrinam.
[Col. 0452D] Ol. 201 IV et Ol 202 I Aetat. Christi Domini 33, ejusque Praed. an. 4.
Caecus a nativitate sanatur. Lazarus a Domino revocatur ad vitam, qui Coena Paschali peracta feria V, die VIII, Kal April. ad Vesp. PASSIONEM nocte inchoat, et die sequenti 26, Martii Fer. VI, consummat CRUCIFIXUS.
Resurgit die Dominica 28, Mart. Apparet Apostolis ante Ascens. [Col. 0454A] per dies 40, quibus PETRUM Apostolorum Principem creat Ecclesiae suae Pont. Maximum.
[Col. 0454A] I II Pontificatus Petri 1, et ex tempore Paschali 2, Acta Apost. hujus anni vide infra in notis p. 16, prima Ecclesiae persecutio a Judaeis. Martyrium Stephani Act. 8, Philippus evangelizat Samariae act.
[Col. 0454B] Pont. Petri 2, 3.
[Col. 0454B] III Conversio Pauli. Actor. 19. Vide infra notas. Praedicat in Synagogis: abit in Arabiam, reversurus Damascum [ad. Gal. 1] Syriae praesid. Flacci 8, 9. Cum Sejanus [Orosio teste lib 7, cap 4] obstiterit Tiberio, rogationem ferenti, ut Christus Dominus inter Deos referretur; consequitur Passionem Dominicam ante hunc annum mortis Sejani contigisse. Vide Schelestr. antiq. Eccl. disc. [Col. 0454C] I, cap V, art II, num 3, et 4.
[Col. 0454C] III IV Petri 3, et ex Paschali tempore 4.
Petrus et Joannes redeuntes Jerosolymam evangelizant multis Regionibus Samaritanorum Act. VIII 25.
[Col. 0454D] [Col. 0454D] Olymp. 202 IV Olymp. 203 I Petri 4, 5
Qui dispersi fuerant a tribulatione, quae facta fuerat sub Stephano perambulaverunt usque Phoenicem, et Cyprum, et Antiochiam, nemini loquentes verbum nisi solis Judaeis. Act. XI, 19, Interea per totam Judaeam, et Galilaeam, et Samariam habebat pacem. Ibi C, IX, 31.
[Col. 0456A] [Col. 0456A] I II Petri 5, 6, Sedis Antiochenae 1.
Petrus baptizat Cornelium Centurionem. Mox fundatur Sedes Antiochena, ubi discipuli postmodum denominati sunt CHRISTIANI. Actor IX, et X. Vide notas infra.
Nummus Pomponii Flacci Propraetoris Syriae anno superiori signatus Aera Antiochen. 82, quo ibi defuncto, toto biennio Syria [Col. 0456B] sine Legato consulari fuit. Tacit. A. VI, 27, Suet. in Ti. c, 41. Vide Noris Cen. Pis. pag 330.
[Col. 0456B] II III Petri 6, 7. Antioch Sedis 1, 2. Praesid. Syr. Vitell. 1.
Petrus cum baptizasset Cornelium anno superiori, hoc anno Jerosolymam redit, et de vocatione Gentium loquitur in Concilio Act. XI.
L. Vitellius Syriae praeficitur legatus Consularis. Tacit. A. VI et ex eo C. Noris Cenot. Pis. pag. 330. Pilatus Procur. completo decennio [Col. 0456C] a provincialibus defertur: [Col. 0456C] III IV cui subrogatur a Tiberio Marcellus.
Petri 7, 8. Antioch. Sedis 2, 3. Praesid. Syr. Vitell. 1, 2.
Viri Cyprii et Cyrenaei, qui dispersi fuerant post Martyrium Stephani, Christum annuntiant etiam Graecis: qua de re ut cognoscat Barnabas ab Ecclesia Hierosol. mittitur Antiochiam. Actor. XI.
Caipha in ordinem redacto, Jonat. Anani f. Pontif. Judaeorum constituitur Jos. XVIII, 5. Stolae Pontificiae custodia Sacerdotibus restituitur a Vitellio. Ibi C. 7.
[Col. 0456D] [Col. 0456D] O 203 IV et 204 I Petri, 8, 9. Antioch. Sed. 3, 4. Vitell. Praes. 2, 3. Marcelli Pr. I.
Barnabas Antiochiae multos ad Christum convertit. Act. XI.
Pilato Procuratori succedit Marcellus, ibi c. 5. Herodes Antipas tetrarcha Galil. invisit Vitellium. Herodes Agrippa ex Aristob. filio Nepos Herodis Magni a C. Caligula rex appellatur et Tetrarchias obtinet Philippi et Lysaniae.
[Col. 0456D] I II Petri 9, 10. Antiochenae sedis 4, 5. Vitellii Praesid. Syr. 3, 4. [Col. 0458A] [Col. 0458A] II Marcellii 1. Proc. 1, 2. Herodis. Agrip. 1, 2.
Barnabas profectus Tarsum invenit Paulum, et perducit Antiochiam: ubi per annum morati multos convertunt. Ibi discipuli denominantur CHRISTIANI. Act. XI. Matthaeus scribit Evangelium. Vide not. ad pont. S. Petri.
Vitellius Judaeorum Sacerdotium Magnum a Jonatha in Theophilum [Col. 0458B] fratrem transfert. Jos. XVIII, 7.
[Col. 0458B] II III Petri 10, 11. Antioch. sedis 5, 6. Vitellii Praesid. 4, 5. Theophili Sacerd. 2. Herodis Agrip. 2, 3.
Prophetae Antiochiae famem praedicunt futuram sub Claudio. Act. XI. Vide notas infra ad pont. S. Petri.
Herodes Antipas Romam profectus impetrare nititur a Caio regnum Agrippae: et propriis tetrarchiis mulctatur [Galilaeae, ac Pereae] et in exsilium mittitur Jos. XIX, 6.
[Col. 0458B] III IV Petri 11, 12. Antioch. Sedis 6, 7. Petronii Praesid. 1 qui L. Vitellio [Col. 0458C] Romam accersito successor datur. Jos. XVIII, cap. 11. Herodis Agripp. 3, 4.
Occasione legionum e Syria in Occidentem accitarum utitur Petrus ad fidem huc perferendam. Vide notas ad pont. SS. Petri, Clementis et Eleutherii. Caius Herodi Agrippae Romam reverso addicit regnum patrui Antipae. Colossum sibi Jerosolymis erigi mandat. Philo Alexandrin. Jud. legatus ad Caium mittitur Jos. l. XIX, c. 9.
[Col. 0458C] Ol. 204 IV, et 205 I Petri 12, 13. Antioch Sedis 7, Rom I
[Col. 0458D] ROMANAE SEDIS FUNDATIO.
Petrus in primo suo adventu in Urbem fundat Sedem episcopatus Romani mense Januario. Vide notas ad pont. S. Petri, et Paschali tempore annos sui pontificatus instaurat XIII die XXV. Aprilis. Vide notas ibi.
Petronii Syr praes 1, 2. Herod Agrip 3, 4.
Agrippa placatiorem reddit Caium Judaeis in dilatione dedicationis colossi sui Hierosolymis Jos lib XIX.
[Col. 0460A] [Col. 0460A] I II Petri 13 14. Sedis Romanae 1, 2.
Marcus Evangelium a se scriptum Romae, et a Petro approbatum, in Aegyptum defert, et nomine Petri fundat Sedem Alexandrinam. Herodi Agrippae optime de se merito Claudius dat Regnum Jerosolym et Samarit seu Judaeam. Joseph XIX, 4 Petronii Praes 2, 3.
[Col. 0460B] Ejus nummus ap. Noris Ep. Syr p. 178 Aere Anto.
[Col. 0460B] II III Petri 14, 15. Sedis Romanae 2, 3. Agrippae Regis 1, 2.
Judaei vetiti ob frequentiam Romae conventus agere, alibi permissos. Dio pag 669. Petrus Roma regreditur in Palaestinam, ut eidem Ecclesiae consulat sub novo Rege Agrippa periclitanti: a quo Jacobus occiditur: Petrus in vincula conjectus ab angelo liberatur. Act XII. Antiochiam, et Asiam mi. visitat. Vide notas, ad pont. [Col. 0460C] S. Petri. Mox in Italiam redit
[Col. 0460C] III IV Petri 15, 16. Sedis Romanae 3, 4. Agrippae regis 2, 3.
Expeditio Britannica imp Claudii occasionem dat Petro eundi, vel mittendi in Britanniam Evangelii ministros. Vide notas ut sup.
Paulus revertitur Antiochiam, mox navigat in Cyprum, et a Sergio proconsule vocatur Paulus. Act XIII.
Petronio Praes Syr succedit Marsus. Jos XIX, 6. Tac XI.
[Col. 0460D] [Col. 0460D] O. 205 IV et 206 I Petri 16, 17. Sedis Romanae 4 et 5. Agrippae regis 3, 4. Vibii Marsi praes 1, 2.
Claudius concedit Judaeis petentibus jus asservandae Stolae Pontificalis. Jos l. II. Bell. cap I. Agrippa Rex moritur anno sui Regni 7, et Imperii Claudii 4, inchoato. Dum Agrippa junior ejus f. adolescit, Procurator Regno datur Cuspius Fadus. Jos l. XIX, cap ult. Noris Cen Pis pag 332.
[Col. 0460D] I II Petri 17, 18 Sedis Romanae 5, 6. Vibii Marsi praesid Syr [Col. 0462A] 2, 3. Fadi Proc 1, 2.
Herodes rex, Chalcidis a Claudio Aug impetrans jus eligendi Summi Sacerd. Judaeorum, ac pro se, et haeredibus obtinens usque ad excid Hierosol amoto Simone Canthara tribuit Pontif Josepho Cami filio. Jos lib XX.
[Col. 0462A] II III Petri 18, 19. Sedis Romanae 6, 7.
Adiabenorum regina Helena, et [Col. 0462B] Izates filius Judaicam relig. suscipiunt. Reliquiae arcae Noeticae in eorum ditione inventae. Joseph. XX, cap. 2.
Vibio Marso praesidi Syriae 1, 2 successor datus C. Cassius Longinus. Joseph. XIX, cap. ult. et Tacit. lib. XI, et XII Annal.; quos conciliat C. Norisius, ep. Syrom., p. 181, corrig. Cen. Pis., pag. 332.
[Col. 0462B] III IV Petri 19, 20. Sedis Romanae, 7, 8.
In Cocum Cuspis Fasti proc. Jud. Ti. Alex. C. Cassius. Longinus praes. Syr. 1, 2.
[Col. 0462C] Fames in Judaea, olim praedicta ab Agalo Act. XI, de qua Jos. XX, cap. 3.
[Col. 0462C] Olymp. 206, IV et 207, I Petri 20, 21. Sedis Rom. 8, 9.
C. Cassii Longini, 2, 3. Ti. Alex. proc. 1, 2. Agrippae regis 1.
Herodes rex Chalcidis, amoto a pontificatu Jud. Josepho Camide [Col. 0462D] Annaniam sufficit: de quo Actor XXIII, 2. Joseph. XXIV, 3.
Claudius Judaeos Roma pellit. Idcirco Petrus in Judaeam redit: Aquila et Priscilla Corinthum. Act. XVIII, 2.
[Col. 0462D] I II Petri 21, 22. Sedis Rom. 9, 10 C. Cassii Long. 3, 4. Ti. Alex. proc. 2, 3. Agrippae reg. 1, 2.
C. Cassius Longinus Syriae praeses jubetur a Claudio deducere Mithridatem regem Romae obsidem, in proprium regnum Parthorum contra usurpatorem Gotarzen, [Col. 0464A] a quo tamen ille vincitur et trucidatur. Tacit. XII.
Ti. Alexan. subrogatur in proc. Judaeae Vervidius Cumanus. Jos. XX, 3, 4.
[Col. 0464A] II III Petri 22, 23. Sedis Rom. 10, 11. Agripp. reg. 2, 3.
Hoc anno, vel proxime super. juxta Petavium lib. XI, cap. 12, in fine CONCIL. APOSTOLORUM Hierosolymis celebrat. post legat. Ecclesiae [Col. 0464B] Antioch. de quo Actorum XV Paulus a concilio redux Antiochiae subsistit cum Barnaba. Mox Syla, comite Syriam ac Ciliciam peragrat. Lystris sumit Timotheum. Pergit in Macedoniam, mox in Achaiam, et Corinthum, ibique reperit Priscillam et Aquilam, triennio ante Romam pulsos a Claudio. Act. XX, XVII, XVIII. Vide Petav. l. XI, c. 12.
[Col. 0464B] III IV Petri 23, 24. Romanae Sedis 11, 12. Agripp. reg. 3, 4. Praesidis Longini 5, cui successor datus h. a. C. Ummidius Durmius [Col. 0464C] Quadratus.
Hujus inscript. et nummos vide ap. Noris Ep. Syr. pag. 182, et Cen. Pis. p. 332. Tacit. XII, c. natio Felici Pallantis Galilaeorum 5. Ventilio Cumano liberto Judaea proc. datur, orta seditione Galilaeae. Jos. XX.
[Col. 0464C] 207 IV 208 I Petri 24, 25. Rom. Sed. 12, 13. Agrippae jun. 4, 5. Cumani proc. 1, 2. Praesid. Quadrati 1, 2. Felicis, 1, 2. Ananiae Jud. pontif. 4, [Col. 0464D] qui Romam vinctus mittitur cum aliis de seditione reis. Jos. XX, 5.
Cumanus pariter Romam accitus. Ibi.
Paulus ex anno 50 per 18 menses Corinthi cum degisset, Act. XVIII, venit Ephesum. Act. XIX, 1, ubi moratur per biennium. I, 10.
[Col. 0464D] I II Petrus 25, 26. Rom. Sed. 13, 14. Praesid. Quadrati 2, 3. Agrippae regis 5, 6. Felicis proc. 2, 3.
S. Paulus ex domo Aquilae, et Priscillae, apud quos hospitabatur in Asia minori dat primam Epistolam [Col. 0466A] ad Corinthios, ex ejusdem Epistolae cap. ult.
Claudius anno imperii XII Agrippam regem donat Philippi tetrarchia, et Batanaea, et ditionibus olim Lysaniae, Trachonitide, et Abilina. Chalcidem vero eidem abstulit, cui praefuerat quadriennio. Joseph. XX, 5.
[Col. 0466A] II III Petri, 26, 27. Rom. Sed. 14, 15. Quadrati pr. 3, 4. Felicis proc. [Col. 0466B] 3, 4. Agrippae reg. jun. 6, 7.
Paulus, expleto Ephesi biennio, Macedoniam invisit, et per Asiam navigat in Syriam. Act. XX.
Rumore de Parthis Romam perlato Nero delectus habet, et socios reges Agrippam Judaeum, et Antiochum Commagenum jungere arma sua jubet contra Parthos sub Domitio Corbulone, quem retinendae Armeniae praeficit. Tacit. XIII, 6, 7, 8.
[Col. 0466B] III IV Petri 27, 28. Rom. Sed. 15, 16. Quadrati proc. 4, 5. Felicis proc. 4, 5. Agrippae regis 7, 8, qui Jonatham [Col. 0466C] Jud. pontificem per sicarios necat, succedente Ismaele, Phalei fil.
Paulus quinto adit Hierosolymam circa Pentecostem: A Judaeis capitur, et Felici sistitur. Act. 24.
[Col. 0466C] 208 IV 209 I Petri 28, 29. Rom. Sedis 16, 17. Quadrati praesid. 5, 6. Agrippae regis 8, 9.
B. Petrus Romam reversus dat primam suam Epistolam ad electos dispersionis Ponti, Galatiae, etc.
Felici in procuratione Judaeae succedit Portius Festus. Felicis [Col. 0466D] ad tribunal sistitur Paulus. Act. XXIV, et cum fidei causam coram illo, et successore, necnon rege dixisset, Caesarem appellat, et Romam mittitur. Act. XXV, XXVI.
[Col. 0466D] I II Petri 29, 30. Rom. Sed. 17, 18. Quadrati praes. 6, 7. Agrippae regis 9, 10. Festi proc. 1, 2. Ismaelis pontif. 1.
Petrus constituto Lino Vicario provincias occidentales visitat, et episcopos per civitates.
Adventanti Romam Paulo, qui post naufragium Melitam appulerat, [Col. 0468A] et Syracusas, deinde Puteolos, fideles Romani occurrunt ad forum Appii ad tres Tabernas. Actor. XXVIII.
[Col. 0468A] II III Petri 30, 31. Rom Sedis 18, 19. Quadrati praes 7, 8. Agrippae Regis 10, 11. Ismaelis Pontif 2.
Paulus per hoc biennium [ex suo adventu Romam] in conducta domo in Urbe moratur, et libere Christum praedicat. Hinc scribit [Col. 0468B] Epistolas ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Colossenses: et circa hoc tempus apostolorum Acta; in Urbe pariter scribit Lucas.
A Quadrato Syriae Praeside signati nummi an. Neronis quarto ΕΠΙ ΚΟΥΑΔΡΑΤΟΥ ΕΥ. Δ. Vide Noris, Epoch Syromaced.
[Col. 0468B] III IV Petri 31, 32. Rom Sedis 19, 20. Quadrati Praes 8, 9. Agrippae Regis 11, 12. Ismaelis Jud pontif 2, 3.
Petrus Apostolus occidentales Provincias peragrans, et episcopos in eis constituens dicitur etiam [Col. 0468C] penetrasse ad Britannos, ut in notis pag 53, ex Veteribus Scriptoribus à Vendelino observatis traditur.
[Col. 0468C] Ol. 209 IV et ex dieb aestivis Olym 210 I Petri 32, 33. Rom Sedis 20, 21. Quadrati 9, 10. Agrippae Regis 12, 13, qui Amoto Ismaele Jud pontifice surrogat Simonem Cabei, Simonis olim summi pontificis filium; mox Ananum, sive Ananiam. Joseph XX, 7, 8, cum Ismael pontifex [Col. 0468D] ad Neronem legatus super dissidio Judaeorum cum Festo Procuratore Romae obses à Caesare detineretur.
[Col. 0468D] I II Petri 33, 34. Rom Sedis 21, 22.
Quadrato per decennium Syria Provincia functo succedit Corbulo.
Festo Procuratori Judaeae sexennium administrationis agenti succedit Albinus.
Regis Agrippae ann 13, 14. Anani pontif Jud 80, jussu Jacobus [Col. 0470A] apostolus lapidatur. Joseph XX, 8. Anano succedit Jesus filius Damnaei. Ibi.
De successione Corbulonis, et Albini consule Card Noris Cenot. Pisan pag 334.
[Col. 0470A] II III Petri 34, 35. Rom Sedis 22, 23. Corbulonis 1, 2. Agrippae Regis 14, 15. Albini proc 1, 2. Jesu fil Damnaei pont. Jos XX, 8.
Martyrium S. Marci Alexandriae, [Col. 0470B] succedente Aniano, octavo Neronis anno. S. Hieronym de Script. eccl. Evodio Antiochiae occiso succedit Ignatius.
S. Petrus Romam redit, Simonem Magum oppugnaturus. Theophil apud Malalam.
[Col. 0470B] III IV Petri 35, 36. Rom Sedis 23 24. Corbulonis 2, 3. Agrippae Regis 15, 16. Albini Proc 2, 3. Jesu fil Damnaei 2, 3.
Simon Magus, orante beato Petro, praeceps in terram labitur.
Pauli itinera in Hispaniam ab aliquibus attributa biennio praecedenti, [Col. 0470C] ab aliis praesentibus anno. Vide notas ad pont. S. Clementis.
[Col. 0470C] Olymp 210 IV et ex diebus aest Olymp 211 I. Ludi translati ad annum proximum Petri 36, 37. Rom. Sedis 24 25. Corbulonis leg Syr. 3, 5. Agrippae regis 16, 17. Albini proc 3, 4.
Jesus filius Gamalielis fit Jud pontifex, et successor Jesu filii Damnaei. Joseph. XX, 8.
His coss, occasione Incendii Urbis Neroniani, PRIMA ECCLESIAE PERSECUTIO a Gentibus intentata crudeliter saevit. Tacit Annal. XIV, [Col. 0470D] 44.
Ordinatio S. Clementis ad episcopatum. Vide notas, ad pont. S. Clementis.
[Col. 0470D] Olymp 211 ad hunc annum dilatae I. ex dieb. aestivis. Petri 37, 38 Rom. Sedis 25.
Annus completur die 25 Aprilis, et martyrium subsequitur post menses duos die 29 Junii, quando crucifigitur in Vaticano. Ex die 21 Aprilis, unde anni Urbis numerantur, attributi sunt Petru anni 25, menses II, dies VII Sedis Romanae. Vide notas ad pont. S. Petri, etc.
[Col. 0472A] LINI PAPAE ann 1.
LINUS post martyrium B. Petri eligitur successor die proxima 30 Junii.
Paulus apostolus eadem die, qua Petrus cruci affigebatur, truncatur capite, anno 37 post Passionem Domini. S. Hieronymus.
Rex Agrippa, amoto Jesu Gamalielis filio, Matthiam Theophili filium pontificem Jud. creat. Joseph. [Col. 0472B] XX, 8.
[Col. 0472B] I II Lini 1 et 2, ex die 30 Junii.
C. Caestius Gallus Syriae Praeses an 1, regis Agrippae 17, 18.
Gessius Florus proc. Jud. rapinis, ac saevitia sua belli Judaici occasionem praebet. Joseph. de bello Jud. lib II, cap 13, Matthiae pontif Jud. anni 1, 2.
Nummi hujus Caestii signati aera Antiochena ΡΙΔ 114, producuntur a card. Norisio in Epochis Syromacedonum.
[Col. 0472C] [Col. 0472C] II III. Lini 2, 3, cui martyrio coronato die 23 Sept succedit CLEMENS, ex die 24 Septemb.
Lino tribuuntur ab ordinatione episcopali suscepta anno 59 die Dominica 23 Junii coss. Saturnino, et Scipione (ex catalog et lib pontif) anni XII, mens III dies XII. Vide notas ad pont. S. Lini.
C. Caestii Galli 1, 2. Agrippae regis 18, 19. Matthiae pontif Jud 3, 5.
[Col. 0472C] III IV Clementis 1, 2.
Caestio Gallo in provincia Syria [Col. 0472D] defuncto.
P. Licinius Mucianus Successor datur circa autumnum pro praet Syriae, et nummum cudit Galbae imp signatum aerae Antiochenae anno CXVII. Vide Noris Epoch. Syromaced. pag 165 regis Agrippae 19, 20.
Matthiae pont 3, 4.
[Col. 0474A] [Col. 0474A] Olymp. 211 IV et ex diebus aestivis O. 212 I Clementis papae 2, 3. Muciani propraet. Syriae 1, 2. Matth. pont. Jud. 4, 5.
Hoc anno Kal. Julii T. Flavius Vespasianus, dux belli adversus Judaeos, adnitente praeside Aegypti Ti. Alexandro, et Syriae legato Muciano, salutatur imperator in Syria. Muciano [Col. 0474B] cum exercitu contra Vitellium profecto, Titus Vesp. filius bellum administrat in Judaea, dum Vesp. pater primo in Aegyptum, deinde Romam tendit ad insignia imperii capienda.
[Col. 0474B] I II Clementis papae 3, 4.
Nummus Titi nostro in Musaeo consignatus duplici aera Antiochena CXX Caesariana, et CII Augustaea ad hunc annum pertinet: quo ante Idus Julias Syria omnis in Vespasiani sacramento fuit. Tacit. Capta Hierosolyma, templum [Col. 0474C] incensum annis 107 post regnum Herodis in illa exercitum (Jos. XX, 8) die Sabbati Kal. Sept. Philostr. in Vita Apollonii. Matthiae Jud. pontifici a rebellibus sufficitur Phananus. Omnes pontifices ab Aarone ad Phananum 84 numerantur a Josepho lib. XX, c. 8.
[Col. 0474C] II III Clementis papae 4, 5.
Titus Judaeis licet a se devictis praeservat privilegia, nequidquam intercedentibus Alexandrinis, et Antiochenis ut eadem antiquaret. Josephus. Vide notas p. 11.
Triumphus Vespasiani patris ac [Col. 0474D] Titi filii de Judaea subacta Kal. Julii, quo tr. potestas Tito confertur a patre. Caesarea maritima, ubi Vespasianus salutatus primum fuerat imp. fit Rom. colonia. Nummi colon. Vaillant. et Reland. de urbibus Palaestinae, lib. III, p. 500.
[Col. 0474D] III IV Clementis papae 5, 6.
Complura aedificia Antiochiae constructa. Malala. Caesonius Paetus regno pellit Antiochum postremum Seleucidarum regem Comagenes. [Col. 0476A] Hic in Ciliciam fugit: filius vero ad Parthos. Verum utrisque sibi reconciliatis Vespasianus regnum restituit. Alani, Scytharum natio juxta Tanaim, Mediam vastant, fugiente rege Pachoro. Iisdem Armeniam invadentibus resistit Tiridates. Josephus lib. VII Belli, cap. 27.
[Col. 0476A] O. 212 IV et ex diebus aestivis O. 213 I Clementis 6, 7.
Intra hoc quinquennium ex [Col. 0476B] anno Aerae Christi 71 ad 75 dum templum Pacis Romae construitur, et assentatores Vespasiano attribuunt cum Josepho lib. VII, cap. 12, ea quae de Christo Domino pacis principe fuerant a prophetis enuntiata, Clemens pro suo pastorali munere Christi vaticinia recte interpretatus odia Ethnicorum incurrit. Vide notas ad pont. S. Cleti.
[Col. 0476B] I II Clementis 7, 8.
Achaia, Graecia, Lycia, Rhodus, Byzantium, Samus, Thracia, Cilicia, Comagene, quae antea sub regibus [Col. 0476C] fuerant, in provincias redactae sunt. Eutropius, et Rufus.
Europa a Thracia sejuncta. Metropolis facta Heraclea. Antiochia et Caesarea ornatae. Odaeum magnificum Caesareae constructum, ubi fuerat Synagoga Judaeorum. Jo. Malala.
[Col. 0476C] II III Clementis 8, 9.
Occasio exsulandi data Clementi papae ex declaratione vaticiniorum ad Christum pertinentium Pacis Principem, quae ab assentatoribus impie detorquebantur ad Vespasianum. Vide notas ut supra. [Col. 0476D] Philosophi pariter Roma pulsi.
Expeditio Domitiani suffecti cos V. in Sarmatas ex nummis apud Mediobarb. Et Joseph Belli lib VII. c. 24
[Col. 0476D] III IV Clementis 9 10.
Hi consules tribuuntur postremi Clementi papae in Catalogo Liberiano: sub quibus postremum Pascha sui Pontificatus maximi celebravit. Vide notas ut sup. Clemens se abdicat Pontificatu Romano die 3 Decembris cum sedisset [Col. 0478A] annos IX, menses II, dies X. Vide in Prolegomenis seriem chronol. Pontif Rom et in notis, ad pont. S. Cleti ubi etiam agitur de vacatione Romanae sedis usque ad die XV Februarii anni sequentis.
[Col. 0478A] Olym 213 IV et ex diebus aest Olymp 214 Cletus electus Clementis successor in Cathedra Romana collocatur die Dominica 16 Februarii, quam ex ea die tenuit annis VI, mens II, diebus X, ex his coss. ad [Col. 0478B] Consules an. 83. Vide prolegomena et notas ut supra.
[Col. 0478B] I II Cleti 1, 2.
Tres urbes Cypri terraemotu corruunt. Euseb. Orosius.
[Col. 0478C] [Col. 0478C] II III Cleti 2, 3.
Templum Ventorum Antiochiae construitur a Vespasiano, prope theatrum.
Jo. Malala pag 339.
[Col. 0478D] [Col. 0478D] III IV Cleti 3, 4.
Dum ethnici superstitiones ruituras in Capitolio instaurant, Cletus Romanam Ecclesiam Presbyterio perenni XXV. Titularium ex Petri Ap. praecepto munit. Dedicatio Amphitheatri ac Thermarum [Col. 0480A] a Tito proprio nomine. Dio lib LXVI.
Vota nuncupata his Coss. VII. Id decembr. ad restitutionem, et dedicationem Capitolii ab Imp. Tito Caes Vespasiano Augusto, etc. Vetus inscriptio in Museo Albano, edita ab episcopo Adriensi Philippo de Turre in fine Monument. Veteris Antii pag 385.
[Col. 0480A] Olymp 214 IV et ex diebus aest 215. I Cleti 4, 5.
Placidis Titi temporibus opportune [Col. 0480B] utitur Cletus ad ordinandum Romanae Ecclesiae Presbyterium, XXV. Presbyteris Titularibus ex mandato Principis Apostolorum constans, ad totidem vices sacerdotales in Christiana Ecclesia referendas, universitatis typum: ut in notis fusius explicatur pag 37, et 232.
Si cum Petavio legendum sit in Suetonio, Titum decessisse anno aetatis XLI (non XLII, ut in codicibus fere omnibus habetur); constat ratio; cum natus dicatur III Kal. Januarii insigni anno necis [Col. 0480C] Caianae, hoc est biduo ante Kalendas ejus Januarii, quo occisus est Caius.
[Col. 0480C] I II Cleti 5, 6
Philosophi ex Italia pulsi a Domitiano. Xiphil ex Dione. Christiani quoque, virtutem longe praestantiorem prae Philosophis professi, eoque nomine ab ethnicis cum philosophis confusi, Domitiani seviora tempora experiuntur. Vide notas ad pont. S. Cleti.
[Col. 0480C] II III Cleti 6, 7, ANACLETI ann I, ex lie Dominica 7 Sept. Vide notas.
Cletus martyrium complet die [Col. 0480D] 26. Aprilis (ex Tab Eccl) cum sedisset ann VI, mens II, dies X, (ex Catalog liber) Vacat sedes Romana usque ad diem 7. Septembr Vide notas ad pont. S. Anacleti.
Hi Coss, sub quibus Cletus postremum Pascha sui regiminis celebravit, illi tribuuntur postremi in Catalogis, et Codd. Vide notas, et prolegomena.
[Col. 0480D] III IV. Anacleti 1, 2.
Hi Coss tribuuntur primi Anacleto in Catalog Liberiano, et Codd relatis inter prolegomena [Col. 0482A] fol VII et in notis ut supra cum, primum Pascha sui Pontificatus sub iisdem celebraverit.
[Col. 0482A] Olymp 215 IV et ex diebus aestivis Olymp. 216 I Anacleti 2, 3.
Antiochiae, jussu et impensa tum [Col. 0482B] Domitiani, tum Paridis ejus liberti, Balnea, Aedesque magnificae construuntur. Jo. Malala Chronogr lib X.
[Col. 0482B] I II Anacleti 3, 4.
Capitolium, quod Tito imperante conflagraverat, hoc anno instauratum, dedicatumque fuit a [Col. 0482C] Domitiano. Deauratum fuisse impensa XII millium talentorum scribit Plutarchus in Poblicola: quam summam XII milliones reputat Calvisius.
Eodem anno AGON Capitolinus a Domitiano institutus Quinquennalis, instar Olympiadum per quadriennia quinto quoque anno redeunte. V. No. Epoch Syrom p. 328, 330, et lapid Grut 314, ibi indicatum.
[Col. 0482C] II III Anacleti 4, 5.
Anacletus perennius Ethnicorum Capitolio monumentum erigit, [Col. 0482D] nempe Tropaea Apostolorum, sive aediculam in Vaticano, ad locum martyrii B. Petri, rudimentum Christianae molis, amplificandae a successoribus in Dei laudem, et in honorem Principis Apostolorum.
Domitianus se deum ac dominum appellari jubet. Ad annum ejus imperii VI, refert Eusebius.
Hinc fortasse occasio persecutionis secundae adversus Christianos cultum supremum soli DEO reservantes.
[Col. 0484A] [Col. 0484A] III IV Anacleti 5, 6.
Consulatum Domitiani, et Rufi, quem postremun tribuunt Catalogi Romani pontificatus Cleto, non ad hunc Rufum referas, neque ad Domitiani XIV, sed ad Domitiani IX, in quo collegam habuit Q. Petilium Rufum II, anno aerae Chr 83, ut constat ex Consulibus proximis tributis successori. Vide notas ad pont. S. Cleti.
[Col. 0484B] [Col. 0484B] O 216 IV et ex diebus aest O 217 I Anacleti 6, 7.
Eusebius ad hunc annum Domitiani octavum refert nobilium caedem, et Philosophos ab Urbe pulsos ab eodem principe: qui Romam reversus ridiculum de Dacis triumphum agit Xiphi ex Dionis excerptis lib. LXVII Nummi.
Apollonio Thyanaeo Domitianus illudit, barba ejus praecisa. Philostr in ejus Vita.
[Col. 0484B] I II Anacleti 7, 8.
[Col. 0484C] Apolloniis Thyaneus Antiocham profectus superstitiosos cultus ibidem adauget: mox in Aegyptum tendit. Malala Chronol lib X.
[Col. 0484C] II III Anacleti 8, 9.
Epocha Capitoliadis [Claudiae] in Coelesyria hoc, vel sequenti anno inchoat ex nummis. Vide Card Noris Epoch Syromaced p. 331.
[Col. 0484C] III IV. Anacleti 9, 10
Agrippa Mathematicus in Bithynia Lunam cum Vergiliis conjunctam [Col. 0484D] observabat Novembr 29, hora 3, noctis ineunte, ante med noct horis aequalibus 5. Ptolem lib VII, cap 3, componens cum anno Nabonassari 811. Tybi secunda.
[Col. 0484D] Ol 217 VI, et ex dieb. aest Ol. 218 I Anacleti 10, 11.
SECUNDA ECCLESIAE PERSECUTIO, de qua Tertullianus adversus Judaeos. qui etiam asserit S. Joannem Apostolum in ferventis olei dolium [Col. 0486A] immissum, illaesum evasisse, atque inde in Pathmos insulam relegatum, et cum eo Hieronymus, et Eusebius affirmant.
Anazarbi aera hinc auspicanda ex num Trajani et Adriani signatis epocha 25.
[Col. 0486A] I II Anacleti 11, 12.
Circa haec tempora B Joannes Apostolus in Pathmon insulam relegatus, scribit Apocalypsim, quam paulo post interpretati sunt Justinus [Col. 0486B] Martyr et Irenaeus. Vide notas ad pont. S Anacleti, sub fin.
[Col. 0486B] II III Anacleti 12, 13.
Inter discrimina persecutionis die Dominicae Incarnat 25 Martii ordinatur Episcopus Evaristus, et ab Anacleto constituitur Vicarius. Vide notas ad pont. ejusdem Evar.
[Col. 0486C] [Col. 0486C] III IV Anacleti 13 quo anno martyrium complet beatus Pontifex, die 13 Julii, cum sedisset ann XII, mens X, diebus VIII. Vide prolegomena et notas.
Successor eligitur EVARISTUS, qui fuerat ab Anacleto Vicarius constitutus, et ordinatus episcopus anno superiori.
[Col. 0486D] Hoc anno occisus est Clemens, qui Consulatum gesserat cum Domitiano anno proxime superiori. Flavia quoque Domitilla, non secus ac ille Clemens Domitiani consanguinea martyrio afficitur.
[Col. 0486D] O 218, IV et ex diebus aestivis O 219, I Evaristi 1, 2.
Joannes Apostolus Ephesum redit, et Ecclesias Asiae gubernat. Euseb in Chron easdemque tuetur contra haereses ibi subortas, ut Baronius observat.
[Col. 0488A] [Col. 0488A] I II Evaristi 2, 3.
Menelaus astronomus Romae observat Spicam Virginis a Luna occultatam horas 5, post mediam noctem emersisse hora 6, Ptolem Almag lib VI, c 7.
Ex Tab Astron colligitur ad [Col. 0488B] diem XI.
Januarii mane. Hunc annum vocat Nabonassari 845, diem 16, Mechir.
[Col. 0488B] II III Evaristi 3, 4
S. Joannes Apostolus, et Evangelista moritur Ephesi. S. Hieronym et Euseb in Chronico
[Col. 0488B] III V Evaristi 4, 5.
S Clemens hoc anno Imperii Trajani tertio (Euseb et sanctus Hieronym in Chronico) apud Chersonam exulans martyr occumbit. Vide notas ad pont. S. Clementis.
[Col. 0488C] Plinius Jun. (lib II, 2. Epist XI,) mense Januario cum esset Consul designatus in Kal. Septembris (ex Epistola 20, lib VI,) accusat coram Trajano tertium consule marium Priscum. Vide Noris Epist Cons pag 69.
[Col. 0488C] O. 219 ann IV et ex diebus estivis O 220 I Evaristi papae 5, et 6, post diem 13, Julii.
Co Mediobarb ex nummo Trajani in quo TIGRIS signato IMP. III, TR. P. IV, arguit, per Legatos partam h. a. fuisse Trajano victoriam aliquam circa Mesopotamiam, aut Parthiam. Jo. Malala [Col. 0488D] Chronogr lib XI, refert complures motus Parthicos sub Trajano, sed indicat annum ejus XII.
[Col. 0488D] I II Evaristi 6, et 7.
Evaristus in Urbe Roma Titulos dividit Presbyteris, et regiones, diaconis VII, praecipuis, quos adesse jubet Episcopo praedicanti. Biblioth.
[Col. 0490A] [Col. 0490A] II III Evaristi 7 et 8.
Victoria Dacica Trajani
Decebalus supplex Trajano advolvitur. Ejusdem Legatos ad pacem petendam missos Trajanus in Italiam adducit ad Senatum. Pace [Col. 0490B] firmata Trajanus triumphat, et DACICUS appellatur. Vide Fabrett. de Col Trajan pag 275
[Col. 0490B] III IV Evaristi 8 et 9.
Decebalus foedera pacis infrigens iterum hostis declaratur.
[Col. 0490C] [Col. 0490C] Olymp. 220. ann IV et ex diebus aestivis Olymp 221 I Evaristi 9 et 10.
Secundum bellum Dacicum.
Eodem tempore Palma Syriae Praeses Arabas Bostrenos in potestatem P. R. redegit. Mediobarb. ex Nummis, et Dione. Unde Trajanus Imp V, dictus. Vide Fabrett de Col Traj pag 290.
[Col. 0490D] [Col. 0490D] I II Evaristi 10 et 11.
Inchoante persecutione sub Trajano, ab Evaristo ordinatur Episcopus Alexander die Dominica 27 Septembris, Vicario munere functurus. Vide notas pag 81, col 1, ubi corrige erratum versu ult et lege, anno 106, die Dominica, 27 Sept: ex qua die ad martyrium Alexandri Papae picturae S. Pauli eidem tribuunt episcopatus annos X, mens VII, dies III. Fortasse legendum dies VI, [Col. 0492A] tot enim fluunt ex 27 Sept anni 106, ad 3. Maii 117, qua colitur.
[Col. 0492A] I III Evaristi 11 et 12.
Acta martyrum sincera et selecta R. Patris Martene pag 11 et 696, hoc anno Imperii Trajani nono passum docent Ignatium episcopum Antiochenum. Alii differunt cum Pagio ad annum 112.
Arabia Adquisita, et tit Imp VI [Col. 0492B] Trajano partus per Palmam Nummi ap. Fabrett de Col Traj p. 290
[Col. 0492B] III IIII Evaristi 12 et 13. ALEXANDRI I.
Hi consules postremi assignantur Evaristo: qui martyrio coronatus 26 Octobr, a sua ordinatione numerat episcopatus annos XIII, m. VI, d. II, inclusis extremis, illi assignatos in Catalog et Pict. Vide Prolegom fol LXXXIX, et Notas p. 76. A successione autem post mortem Anacleti numerat [Col. 0492C] annos Romani pontif 13, m. 2, dies 12, circ Evaristo successor eligitur ALEXANDER, et in cathedra Petri collocatur die Dominica 3 Decembris hujus anni: ex qua obtinet sedis Rom ann IX, mens V, ad diem martyrii 3 Maii 117.
[Col. 0492C] O 221 IIII et ex diebus aestivis Olym 222 I Alexandri Pp. 1 et 2.
Hi coss primi tribuuntur Alexandro papae sub iisdem Pascha p. sui regiminis celebranti: ex nota regula Paschal. Vide notas pag 76. Circa hoc tempus legatio Bithynica C. Plinii Junioris statuenda [Col. 0492D] est ex documentis a Card. Norisio productis Epist cons p. 70. Inde ad Trajanum scribit de moderandis Christianorum suppliciis lib X epist 97.
[Col. 0492D] I II Alexandri Pp. 2, 3.
In Bithynia mirum in modum augetur numerus Christianorum. Plin Epistolae lib X, 97-98.
[Col. 0494A] [Col. 0494A] II III Alexandri Pp. 3 et 4.
Alexander papa religionem christianam in Urbe plurimum promovet, magna parte nobilitatis romanae ad Christum perducta. Bibliothecarius [Col. 0494B] in ejus Vita. Vide notas p. 82.
[Col. 0494B] III IIII Alexandri Pp. 4 et 5
Idatius in Fastis ad hunc annum scribit; His cos. fuit persecutio christianorum.
Expeditio Trajani ad bellum Parthicum, et Armeniacum, quod rex Armeniorum non a Trajano, sed a [Col. 0494C] rege Parthorum diadema accepisset. Dio lib 68, vide card Noris Epist cons p. 72.
[Col. 0494C] Olymp 222 IV et ex diebus aest Ol. 223 I Alexandri Pp. 5 et 6.
Armenia [olim Armeniae] et Mesopotamia in potestatem populi romani redactae. Nummi vet et Dio lib 68, Jo. Malala exhibet ab his diversa nomina regum Armeniorum et Parthorum, seu Persarum, cum quibus haec bella gessit Trajanus: qui Antiochia profectus intra [Col. 0494D] biennium Samosata et Comagenem occupavit, et imperii romani fines protulit in Mesopotamiam.
[Col. 0494D] I II Alexandri Pp. 6 et 7
Assyria in potest P. R. redacta. Nummi veteres. Trajanus in Armeniam movens, ejecto Parthamasare, eamdem romanam Provinciam facit. In Mesopotamiam ingressus, splendide exceptus a rege Abgaro, regnum eidem ratum habet. Deinde expugnata Nisibi, et Batnis inter Tigrim et Euphratem urbibus, quas rex Parthorum [Col. 0496A] tenebat, ab exercitu PARTHICUS appellatus fuit, nondum tamen a senatu. Vide card Noris Epist cons pag 73.
[Col. 0496A] II III Alexandri Pp. 6 et 7.
Pars magna romanae nobilitatis per Alexandrum papam ad fidem Christi conversa. Vide notas pag 82.
Antiochia terraemotu concussa. Dio, et Malala, qui et diem indicat 13 decembris aerae antiochenae [Col. 0496B] 164.
Rhodus insula similiter labefactata. Pedo consul in comitatu Trajani ruina oppressus Antiochiae Dio lib 68.
Judaei in Mesopotamia, atque in Aegypto tumultuantes stragem ingentem sustinent. Ibi, et ap. Euseb lib 4, hist c. 2.
[Col. 0496B] III IV Alexandri 7 et 8.
Hi coss postremi tribuuntur Alexandro papae. Vide prolegomena fol XC.
Ingravescente magistratuum persecutione per absentiam Trajani [Col. 0496C] ni ab urbe, Sixtus episcopali ordinatione insignitur ab Alexandro die Dominica 14 decembris. Vide notas pag 89; et Vicarius constituitur, dum in carcere detentus Alexander prohiberetur complura munera exercere. Ibi
[Col. 0496C] O. 222 IV et ex diebus aestivis O. 223 I Alexandri Pp. 9. SIXTI PP. I.
S. Alexander, labente nono sui pontificatus anno, ab ordinatione vero episcopali absolutis annis X, mensibus VII, diebus III [seu verius VI] martyrio coronatur die 3 Maii vide notas pag 80 et 85 ex [Col. 0496D] pict et catal. S. SIXTUS electus successor in sede apostolica collocatur die Dominica 7 Junii, Hi coss illi assignantur primi.
Nummi Tripolitarum in Syria percussi tam Trajano, quam Hadriano cum eadem Epocha 428. HKY. successionem Hadriani comprobant h. a. Vide card Noris Ep Syr p. 99. Judaeorum strages maxima. Spartian.
[Col. 0496D] I II Sixti 1 et 2.
Quartam Ecclesiae persecutionem ad hunc annum retulit Petavius in Chronol.
[Col. 0498A] Hadrianus Syriae praeponit Catilium Severum Spart.
Idem imperator Cosdroi Persarum regi concedit tres ultra Euphratem provincias, a Trajano antea adquisitas, Armeniam Majorem, Assyriam, et Mesopotamiam.
[Col. 0498B] [Col. 0498B] II III Sixti 2 et 3.
Judaeos tumultuantes a Tinio Rufo Judaeae praeside compressos narrat h. a. Petavius ex Eusebio.
[Col. 0498B] III IV Sixti 3 et 4.
Bellum contra Sauromatas gestum. In Sarmatas movens Hadrianus [Col. 0498C] Moesiam petit, et cum Rege Roxolanorum pacem facit. Occo, et Co Mediob ex nummis et hist.
[Col. 0498C] O 224 IV et ex diebus aest O 225 I Sixti 4 et 5.
Nicomedia, et vicinis urbibus terraemotu eversis, ad earum instaurationem Hadrianus de publico complura largitur. Euseb in Chron.
[Col. 0498D] [Col. 0498D] I II Sixti 5 et 6.
Colonias in Libyam a Judaeis vastatam deduci jubet Hadrianus. Occo et Mediobarb ex Nummis et hist.
[Col. 0500A] [Col. 0500A] II III Sixti 6 et 7.
Saturninus Antiochenus, et Basilides Alexandrinus, et Carpocrates haeretici institutores nefandae Gnosticorum sectae. Epiphan et Euseb lib 4, hist c. 7 et 8.
[Col. 0500B] [Col. 0500B] III IV Sixti 7 et 8.
Quadratus Apostolorum discipulus, et Aristides Atheniensis Philosophus libros pro Christiana religione afferunt Hadriano. Serenus Granianus ad eumdem litteras pro Christianis mittit. Idem Hadrianus Minucio Fundano Asiae Proconsuli scribit, non sine objectu criminum damnandos esse Christianos. Petav. ex Euseb Chron et hist.
[Col. 0500B] Ol 225 IV et ex dieb aestivis. Olym 226 I Sixti 8 et 9.
[Col. 0500C] Luna deficit anno Nabon 872 Pachon 17, hora 8, 24, a meridie Alexandriae, hoc est Aprilis 5 feria 4 Petavius ex Ptolomaeo lib 4 cap 9.
[Col. 0500C] I II Sixti 9 et 10.
Persecutione Hadriani nondum cessante, Sixtus hoc anno ordinat Episcopum Telesphorum die Dominica 16 Septembris. Hi Coss postremi assignantur Sixto, quibus ultimum sui pontificatus Pascha [Col. 0500D] celebravit; Vide Proleg p. XC et Notas pag 86 et seq.
[Col. 0500D] II III Sixti 10, TELESPHORI primus ex D. 5 Apr.
Sixtus martyrio coronatur die 3 Aprilis, anno sedis suae decimo nondum completo: sed ab ordinatione Episcopali annis X mens III dieb XXI illi attributis in Catalogis et picturis. Succedit TELESPHORUS electus die 5 April et ad cathedram evectus die Dominica 7 Aprilis. Quare hi coss, sub quibus primum Pascha celebrat sui [Col. 0502A] Pontificatus, ipsi assignantur in Catalogis, et codic. Vide notas pag 96.
Hadrianus in Orientem rursum proficiscens Athenis Jovi Olympio aedem, sibique aram collocat Mediob ex num et hist.
[Col. 0502A] III IV Telesphori 1 et 2.
Hadrianus in Asia reges ad amicitiam invitat, interque hos Cosrhoem Parthorum, remissa Filia, [Col. 0502B] quam Trajanus ceperat. Mediob in num ad h. a.
Nicopolis et Caesarea terraemotu conciderunt. Euseb.
Aquila Ponticus genere, proselytus, et ex Christiano Judaeus, Graece scripturas interpretatur. Petav ad h. a. ex Epiphanio de mens et pond.
[Col. 0502B] O 228 IV et ex diebus aestivis O 229 I Telesphori 2 et 3.
Hadrianus hoc anno, quem olympiadis 227 primum et ejus imperii 13 Eusebius numerat, dicitur ex Asia in Aegyptum profectus. Vide C. Noris Epoch. Syromaced p. 498.
[Col. 0502C] Syriam a Phoenice separare tentat Hadrianus in Antiochensium odium. Mediob ad h. a.
[Col. 0502C] I II Telesphori 3 et 4.
Hadrianus Hierosolymis instauratis Aeliae Capitolinae nomen imposuit, eoque coloniam deduxit. Judaei aegre ferentes gentiles sua in urbe collocari, occulte primum [Col. 0502D] tumultuari coeperunt. Petav ad h. a. ex Spartiano. Idem imperator in Arabiam profectus Pelusium venit, ibique Pompeii sepulchrum magnificentius extruxit. Ibi ex Dione lib 69.
[Col. 0502D] II III Telesphori 4 et 5.
Adventum Hadriani in Aegyptum, demersionem Antinoi, et fundationem Antinoiae urbis de illius [Col. 0504A] nomine ad hunc annum referunt Petavius, et Mediobarbus ex nummis, necnon Calvisius. Vide Spart et Dionem lib 69.
[Col. 0504A] III IV Telesphori 5 et 6.
Hadrianus ex Aegypto in Syriam reversus in Graeciam redit. Judaei interim rebellant duce Cocheba, sive Barchocheba, qui Christianos opem sibi contra Romanos ferre detrectantes variis modis [Col. 0504B] excarnificat. Euseb. Chron et lib 4, Histor c. 6 et ex eo Petavius. Severus e Britannia contra eos missus. Dio lib 69. Aequin. Autumn observatum a Ptolemaeo anno Nabon 870, Athyr 7. Prol lib 3, cap 8.
[Col. 0504B] Olymp. 228 IV et ex diebus aestivis Olymp 229 Telesphori 6 et 7.
Julius Severus Rom Dux Judaeos singillatim aggressus serius quidem, sed minore periculo contrivit. Petavius ex Dione lib 69.
Lunae defectio notata anno 17, [Col. 0504C] Hadr Nabon 880. Payni 30, horis 15, 16, a Meridie, Maii 6, Feria 3
Petav ex Prol lib 4, c. 6 et Calvis qui etiam observ Jovis et Saturnini h. a. Prol signatas cum Tab consentientes reperit.
[Col. 0504C] I II Telesphori 7 et 8.
Luna defecit anno Nabon 882 Chojac 2, horis 11, a merid. octob videlicet 20, Fer 3.
Petav ex Ptolem ibi et Calvis qui obs. Veneris, et Mercurii adjungit ex eod Ptol
Marcion per id tempus haeresim suam vulgare coepit: ut in animadvers [Col. 0504D] ad Epiphan pag 83 ostendimus. Idem Petav.
[Col. 0504D] II III Telesphori 8 et 9.
Betherem obsident Romani, eaque tandem potiuntur. Ita ducibus factionis occisis, ac 580 mill Judaeorum interfectis, ut Judaea pene deserta esset omnis, bello finis impositus. Exinde agro Hierosolymitano Judaeis interdictum est. Dio 69. Euseb 4, hist c. 6.
[Col. 0506A] Deficientibus omnibus, qui ex circumcisione erant, Hierosolymorum primus e gentibus episcopus fuit Marcus. Euseb Chron et 4, Hist c. 6, Petavius.
[Col. 0506A] III VI Telesphori 9 et 10.
Pharasmanes Iberorum rex Alanos contra Romanos concivit. Sed eos Flavius Arrianus Cappadociae praefectus repressit. Tandem [Col. 0506B] Romam adveniens Pharasmanes auctus est imperio. Petav X Dione.
Calvisius ex Ptolemaeo refert observ h. a. ab eo habitas: Eclipseos Lunaris XX, Hadr num 5, 19. Pharmuti seu 6 Martii, hor 4. p. med noc Alexandriae. Digit 6, Saturn in 14, Capric die 24, Mesori, seu 8 Julii. Jovis in 8, Piscium die 31, Aug 13, Paophi. Veneris in 19. Aquarii die 25, Decembr seu 9, Mechir.
[Col. 0506B] O 228 ann III et ex diebus aestivis O 229 I Telesphori 10 et 11.
Hi consules assignantur postremi Telesphoro in catalogo Liberiano, [Col. 0506C] quibus annum signantibus, supremum sui pontificatus Pascha celebravit.
Hyginus ordinatione episcopali insignitur die Dominica 30 Septembris, ex qua ad ejus martyrium numerantur anni episcopatus IV, mens III, dies VIII, ex picturis S. Pauli et codicibus ipsi assignandi. Vide notas p. 105, et Prolegom fol XC.
[Col. 0506C] I II Telesphorus martyrio coronatur die 5 Januarii anno XI, sui pontificatus nondum completo; sed ab [Col. 0506D] ordine episcopali suscepto ann XI, mens III, dieb XX.
Eligitur successor HYGINUS qui sedere coepit die Dominica 6 Januarii. Vide notas pag 96.
Catalogus Felicis IV, primos consules Hygini pontificis nominat Magnum et Camerinum, quo anno primum Pascha celebravit sui pontificatus. Vide Prolegomena et notas ad Felicem IV
[Col. 0508A] [Col. 0508A] II III Hygini 1 et 2.
Sub initium Antonini Justinus martyr primam pro Christianis apologiam edidit, quae vulgo secunda ponitur. Petavius: cujus et Chronol et Animadvers. ad Epiph contra haeres 46, pag 85, videndae. Ptolem lib 9, cap 9, observavit h. a. Mercurium die 17 Maii in gr. 17, 30, Geminorum, quem [Col. 0508B] annum dicit secundum Antonini, Nabon 886, Epiphi mens die 2, et X, diebus post Martem in 1, 33, Sagitt consent tab Calvisius etc.
[Col. 0508B] III IV Hygini 2 et 3.
Valentini Haeresiarchae adventus Romam anno 3, Antonini Pii Euseb Observationes Ptolemaei cum Tab Astron a Calvisio comparatae sunt hoc anno, Veneris in 13, 45, Arietis 18 Febr et 30 Julii in pr. 18, 30, Geminorum: Aequin vernum 21 Martii hor 1, p. merid [in qua error aliquis] et in solstitio aestivo 25 Junii, ubi [Col. 0508C] pariter nonnihil erratum putat Calvisius.
[Col. 0508C] Olym. 229 ann. IV et ex diebus aestivis Olymp. 230 I Hygini 3 et 4.
Postremi coss. pontificatus Hygini ex docum. allatis pag. 101, 105, 110 et seqq., in notis quas vide: cum Hyginus anno proximo ineunte martyrio afficiendus sub his coss. postremum Pascha celebraverit. Lacunae Catalogi Liberiani perperam suppletae ab amanuensibus ita restituendae ut pag. [Col. 0508D] 112 Notarum: ubi et consulum nomina in Catalogorum lacunis ob affinitatem vocum et cognominum confusa ex lapidum documentis restituuntur.
Die Paschae 10 Aprilis Pius ordinatur futurus vicarius Hygini. V. Notas pag. 121.
[Col. 0508D] I II Hygini 4. Pii papae 1.
Hyginus martyrium complet circa diem 8 Januarii: deponitur in coemet. Vaticano die XI Januarii [Col. 0510A] sedis suae anno IIII, expleto cum diebus V: sed ab ordinatione episcopali suscepta annis IIII, mens. III, dieb. VIII, quot illi ex Catalogis et Anastasio tributos ibi ostendimus pag. 101, et 112 not.
His coss. initium Pii relatum etiam ab Eusebio observat Calvisius. Nam successor Hygini electus die Dominica 9 Aprilis in [Col. 0510B] Petri cathedra collocatur. Vide notas.
[Col. 0510B] II III Pii 1 et 2.
Marcion, qui anno superiori vacante Romana sede Romam venerat, circa haec tempora haereseos suae semina spargit, ex test. Tertull. contra eumdem. Vide notas ad Pium I, praecinente Valentino haeresiarcha, qui an. 3 Antonini Pii ad Urbem accesserat. Vide supra ad ann. 140. Antoninus prohibet ne Sibyllina carmina aut Ciceronis libri de nat. [Col. 0510C] deorum, de divinat. etc. legantur, quod viderentur deorum suorum commenta evertere. Ex Apolog. Justini, et ex Arnobio observ. Calvisius.
[Col. 0510C] III IIII Pii 2 et 3.
Valentinus Aegyptius, Cerdo, et Marcion blasphemiis suis occasionem praebent paulo post subsecutis Potiti, Blasti, Synerotis, Preponis, et Pythonis. Theodoretus, ex quo Pagius ad ann. 143 videndus, et ad 144.
[Col. 0510D] [Col. 0510D] O. 230 IIII et ex diebus aestivis Olymp. 231 I Pii 3 et 4.
Taurus Berytius philosophus Platonicus florere h. a. dicitur apud Euseb. in Chron.
[Col. 0512A] [Col. 0512A] I II Pii 4 et 5.
Cultus Sarapidis iterum revocatus in Urbe sub his coss. perhibetur a Calvisio ex testimonio vetusti lapidis hunc annum exprimentis.
[Col. 0512B] [Col. 0512B] II III Pii 5 et 6.
Arrianus Philosophus Nicomediensis; Maximus Tyrius; Apollonius Chalcidicus Stoicus; Basilides Scythopolitanus insignes Philosophi, qui Verissimi Caesaris praeceptores fuerant: quibus adscribendus et Sextus Cheronensis Plutarchi nepos. Floruit et Volusianus Martianus J C. Grammatici porro Latini Aper, Pollio, Eutychius, [Col. 0512C] Proculus, Siccensis. Fronto quoque Cornelius orator. Petav Doctr Temp ex Capitol et Euseb.
[Col. 0512C] III IV Pii 6 et 7.
Anicetus ordinatur episcopus die Dominica 14 Decembr. Vide notas p. 121.
Hi Consules, ob lacunas Catalogi Liberiani ab amanuens perperam suppletas, male translati ad Periocham Hygini restituuntur ordinationi Aniceti. Vide not., p. 104 et 120.
[Col. 0512D] [Col. 0512D] Olymp. 231 IV. et ex diebus est Olymp. 2321 I Pii 7 et 8.
Anicetus ordinatur episcopus his coss die Dominica 15 Decembris: quae dies cum more Romano exprimatur XVIII, ante eas Kal Januarii, quas proxime aperituri erant Gallicanus et Veter coss., sub quibus Pius decessit, propterea [Col. 0514A] in quibusdam Catalogis nomen Gallicani et Veteris coss apparent, eaque in lacunis Catal. Liberiani male suppletis confusa cum initio Hygini, ejusque ad Periocham translata: quae pertinent ad indicium ordinationis Pii. Vide notas et proleg.
[Col. 0514B] [Col. 0514B] I II Pii 8 et 9. ANICETI I.
S. Pius martyrium complet die XI Julii cum sedisset annis VIII, mensib III, dieb III, ab elect ad Rom Pontif ab ordinatione autem episcopali ann IX, mens III, d. II, inclusis extremis. Vide notas.
ANICETUS Pii successor eligitur biduo post ejus mortem die Dominica 13 Julii: ex qua ad diem martyrii 17 Aprilis anni 161, numerantur sedis anni XI. Vide notas [Col. 0514C] pag 95, 112, 113, 117 et 121, ubi ostenditur ab ejus ordinatione 15 Decembr 149, ad martyriidiem 17 Aprilis 161, recte computari annos XI, mens III, dies III, expressos in Catalogis et picturis S. Pauli.
[Col. 0514C] II III Aniceti 1 et 2.
Crescens homo impurus, secta Cynicus, floret. Hic, cum Justino esset inimicus, effecit tandem, ut postea temporis martyrio coronaretur. Calvis qui etiam Justini Apologiam refert ad annum proxime praecedentem.
[Col. 0514D] [Col. 0514D] III IV Aniceti 2 et 3.
Hoc anno inhibitam fuisse ab Antonino persecutionem scribit Calvisius ex Justino; jussumque, ut Christianorum accusatores supplicium subeant: addita causa, quod suppliciis Christiani deleri non possent, cum ipsi mortem vitae praeferant.
[Col. 0516A] [Col. 0516A] Ol 232 IV et ex diebus aestivis Ol 233 I Aniceti 3 et 4.
Pace per Antoninum reddita, Christianae florent Ecclesiae. Tonsura clero praescripta. Paschali de observantia quaesitum. Vide notas pag. 114.
[Col. 0516B] [Col. 0516B] I II Aniceti 4 et 5.
Hiatus historiae romanae sub Antonino Pio non obscure arguit, ab Ethnicorum studio de industria fuisse suppressa, ne aequa erga Christianos ejusdem decreta, atque exempla paterent posteris.
[Col. 0516B] II III Aniceti 5 et 6.
Cassianus Hierosolymis Marco successisse dicitur hoc anno ab Eusebio notante Calvisio.
[Col. 0516C] [Col. 0516C] III IV Aniceti 6 et 7.
Sub Antonino Pio unicus tantum senator Romae proscriptus est Attilius Titianus, senatu puniente, quod reus affectatae tyrannidis esset. Capitolin apud Calvis h. a. Quare palam fit, cur sub Antonino Pio diu post primam Apologiam [Col. 0516D] praeservatus, licet crescente cynico indignante, fuerit Justinus, et Anicetus pontifex Antonino in vita superstite, uti et Polycarpus, et Irenaeus, aliique gestis ac scriptis illustres viri Christiani.
[Col. 0516D] Ol 233 VI et ex diebus aestivis Ol 234 I Aniceti 7 et 8.
De iis coss vel quid eorum anno actum sit nihil compertum est. Lydiatus in Fastis. Sed de consulibus certum ex figlinis et inscriptionibus relatis a Fabretto et Sponio ubi et jam aliquid eorum [Col. 0518A] anno actum comperimus. Videndus quoque Suareius Praenestis antiquae pag. 51.
[Col. 0518A] I II Aniceti 8 et 9.
S. Polycarpus Romam venit ob quaestiones Paschae Euseb et Chron Alexandrinum. Occurrenti sibi Marcioni et dicenti: Agnoscenos, respondit Polycarpus: Agnosco te primogenitum Satanae. S. [Col. 0518B] Irenaeus apud Eusebium.
[Col. 0518B] II III Aniceti 9 et 10.
De re Paschali circa hunc annum Concilium Romae habitum, cui S. Polycarpus, aliique decem episcopi interuerunt. Ex lib Synodico apud Pagium. Vide notas ad Anicetum.
[Col. 0518C] [Col. 0518C] III III Aniceti 10 et 11.
Circa hoc tempus Bactri, Hyrcani, et Indi legatos ad Antoninum imp misisse dicuntur. Lydiatus in Fastis ex Epitome Sex Aur Victoris.
[Col. 0518C] Olymp 234 IV et ex diebus aest Ol 235 I Aniceti II. Post obitum Antonini Pii,
Anicetus martyrium complet die 17 Aprilis, sui pontificatus romani [Col. 0518D] anno XI, nondum expleto, sed ab ordinatione episcopali ann XI, mens III, die XX, sive juxta alios Catalogos anno XI, mens IV, die III. Vide notas pag 112. Successor eligitur SOTER circa finem anni.
Numi Orthosiensium ap. card Noris p. 104, et Capitoliadis Epoch Syromaced p. 325, signantur anno 92.
[Col. 0520A] [Col. 0520A] I II SOTERIS 1 ex Kal Januar.
Soter electus Aniceti successor circa finem anni 161, ordinatur episcopus, et in Petri Sede collocatur Kalendis Januarii hujus anni octava nativitatis Dominicae, vel Die Dominica Kal Januarii proxime praecedenti. Illius Sedis Epocha ex Kal Januarii utpote anni Romani civilis exordio computata [Col. 0520B] ad diem martyrii 22 Aprilis anni 171, constat annis IX, mens III, diebus XXI, ita signatis in aliquot Catalogis. Vide notas p. 132 et 137.
Vologaeses Parthorum rex Syriam vastat et Armeniam occupat. Ad bellum Parthicum et Armeniacum L. Verus proficiscitur.
[Col. 0520B] II III Soteris 2.
Armenia capta per Priscum legatum.
Parthi ultra Euphratem sub moti. Vologaeses a Cassio victus. M. Aurelius Armeniacus dicitur ex nummis et hist Mediob.
[Col. 0520C] [Col. 0520C] III IV Soteris 3.
Ad hunc annum referri debet martyrium S. Polycarpi. Vide notas p. 133.
Rex Armenis datus. Ex numm. et hist.
[Col. 0520C] O 235 IV et ex diebus aestivis Olymp 236 I Soteris 4.
Cassius legatus Mesopotamiam, et Assyriam penetrat: Seleuciam capit: et Cresiphontem depopulatur. [Col. 0520D] Hinc ambo Augusti dicuntur Parthici Maximi, et imp III, Mediol ex num et hist.
[Col. 0520D] I II Soteris 5.
Sub Praef Urbis Urbico aliquot martyria h. a refert Ruinartius, Vide not pag 138.
Marcius Verus Medos invadit L. Verus ad Euphratem iterum profectus contra barbaros per legatos rem prospere gerit; et Imp IV. dicitur uterque Augustus. Ex num et hist Mediob.
[Col. 0522A] [Col. 0522A] II III Soteris 6.
Pionius martyr h. a. coronam consequitu
Justini quoque martyrium ad h. a. est referendum ex sententia Ruinartii. Vide notas ad Soterem.
[Col. 0522B] [Col. 0522B] III IIII Soteris 7.
Avidius Cassius Arabes et Bucolicos in Aegypto vincit.
Hinc uterque Aug Imp V, Mediob ex num et hist.
[Col. 0522B] O. 236 IIII et ex diebus aestivis Olymp. 257 I Soteris 8.
Melito Sardensis Episcopus pro Christianis apologiam edidit. Euseb Chron et hist. V, cap. 25. Eodem tempore et Apollinaris Hierapolitanus, et Miltiades pro Christianis scripserunt: et Praytus Gnosiae ac Philippus Gortynae Episcopi: tum Dionysius Corinthi Episcopus. Petav ad ann prox Ex Hieronymo descrip Eccl.
[Col. 0522B] I II Soteris 9.
Hi coss postremi tribuuntur Soteri. Vide Prolegom fol XCIII et [Col. 0522D] Notas pag 132.
Eleutherius ordinatur Episcopus coadjutor futurus Soteris in PERSECUTIONE QUARTA sub M. Aurelio et L. Vero coepta. Ejus ordinationis dies Dominica 22. Januarii ex catalogis. Vide Notas ad Soterem.
[Col. 0522D] II III Soteris 10 qui martyrio coronatur die 22. Aprilis, cum sedisset annos VIII, Mens III, dies XX.
Successor eligitur post ejus mortem ELEUTHERIUS, qui ordinatus fuerat Episcopus ad coadjuvandum Soterem in persecutionis discrimine [Col. 0524A] die Dominica 22, Januari anno superiori. Sedit ann XV, m. IV, d. V.
In laciniis Catalogi Liber male consutis per librarios hi Coss pertracti ad Soterem, pertinent ad Eleutherium ibi deperditum, et restituendum, ut in notis ad Eleutherium.
[Col. 0524A] III IV Eleutherii 1 et 2.
[Col. 0524B] De persecutione nonnihil remissa hoc anno post martyrium Soteris, vide notas pag 132 et 139. Et praesertim in Asia minus saevitum post Epistolam M. Aurelii, ad eumdem annum referendam ex ibi probatis, cum dicatur tr. p. XXV et titulo Armeniaci jungatur. Vide ibi adnotata.
Christianorum militum precibus pluvia impetrata, siti laborante exercitu Romano, et hostium castra turbata.
[Col. 0524B] O. 237 IV et ex diebus aestivis O. 238 I Eleutherii 2 et 3.
S. Felicitas cum 7. Filiis Romae [Col. 0524C] passa: ipsa quidem 24 Novembr et ejus liberi X Julii. Petav ad hunc annum.
[Col. 0524C] I II Eleutherii 3 et 4.
Petavius ad h. a. refert pluviam Christianorum militum precibus a Deo impetratam Romanis copiis, et victoriam inde partam [Col. 0524D] de Quadis ex Eusebio, Xiphilino, ac Dione.
[Col. 0524D] II III Eleutherii 4 et 5.
Avidius Cassius in Oriente rebellat, et mense Julio occiditur. Marcus Imp in orientem proficiscitur. Lydiat et Petavius ad h. a. ex hist.
[Col. 0526A] [Col. 0526A] III IV Eleutherii 5 et 6.
Faustina ad Taurum montem moritur, et inter divas a marito refertur. Nummi et Hist.
[Col. 0526B] [Col. 0526B] O. 238 IV et ex diebus aestivis O. 239 Eleutherii 6 et 7.
S. Pothini Lugdun Episcopi martyrium pag 136.
Athenagoras Atheniensis philosophus pro Christianis ad Imp legationem obit. Petavius ad h. a. qui et Irenaeum a Lugdunensibus martyribus legatum missum ad Eleutherium [Col. 0526C] Papam circa haec tempora, commemorat ex Eusebio.
Persecutio saevit in Galliis pag 136.
[Col. 0526C] I II Eleutherii 7 et 8.
S. Irenaeus Lugdunensis episcopus h. a. factus est. Petavius ex Euseb et Hieronymo.
[Col. 0526C] II III Eleutherii 8 et 9.
Montanus cum Priscilla et Maximilla [Col. 0526D] insanis foeminis heresi Cataphrygum initium dedere.
Idem Petav ex Epiphanio.
[Col. 0526D] III IV Eleutherii 9 et 10.
Pantaenus Clementis Alexandrini praeceptor, ex Stoico Christianus, propagandae religionis desiderio succensus in Indiam [Col. 0528A] perrexit. Petav ex Euseb hist V, cap X.
[Col. 0528A] Olymp. 239 IV et ex diebus aest Olymp. 240 I Eleutherii 10 et 11.
Theodosio Ponticus genere, ex Marcionita Judaeus, hoc tempore vixit, qui sacras litteras Graece interpretatus est. Petav ex S. Epiphanio de mens et pond. pag 340.
[Col. 0528A] I II Eleutherii 11 et 12.
Templum Serapidis Alexandriae [Col. 0528C] incensum. Euseb. Julius Pollux hoc tempore floruit. Petav ubi sup.
[Col. 0528C] II III Eleutherii 12 et 13.
Circa haec tempora a Lucio Britanniae rege ad Eleutherium papam missis postulationibus ad impetrandos Evangelii praecones, cum Romanorum Coloniarum instaurationes, et Legionum transvectiones [Col. 0528D] sub Antoninis factae fuissent, Christiana religio ibidem amplificata, et primae sedes episcop erectae fuisse videntur. Consule notas p. 143 et 149.
[Col. 0528D] III IV Eleutherii 13 et 14.
Gothi ex Noricis, vel Suedicis plagis erumpentes multas magnasque clades diversis provinciis [Col. 0530A] inferunt. Ad utramque Visurgis ripam sedem figentes Ostuali et Westuali a vicinis dicti sunt. Calvis ex annal Frisicis.
[Col. 0530A] O. 240 IV et ex dieb aest. O. 241 I Eleutherii 15 et 16. VICTORIS I.
[Col. 0530B] Eleutherius martyrium subit 26 Maii. Eligitur VICTOR successor, et ordinatur Pontifex Max. die Dominica 18 Julii.
Hi coss postremi assignantur Eleutherio in Catal Liberiano; licet librarii, non attenta lacuna: eosdem cum primis admoverint Soteri. Numerus annorum 9 tributorum Soteri in eodem Catalogo indicat utrosque distantes inter se annis XV [tempore scilicet assignato Eleutherio in omnibus Catalogis] pertinere ad successorem. [Col. 0530C] Vide Prolegom fol XCIII et Notas pag 112, 120 et 157.
[Col. 0530C] I II Victoris 1 et 2
Hoc anno primum sui Pontificatus Pascha celebrat Victor.
Apollonii Senatoris orationem in Senatu pro Christiana religione et martyrium ante hunc annum referri oportere Pagius docet, Petavius ad proximum
[Col. 0530D] [Col. 0530D] II III Victoris 2 et 3.
Apollonius Senator Christianae religionis accusatus orationem ad Senatum habuit: cujus sententia securi percussus est. Petavius ex Euseb hist lib 5, c. 20 et Martyr Rom.
Philippi Praefecturam, qui pater Virginis et Martyris Eugeniae fuit, ad hunc annum retulit Baronius et ex eo Calvisius.
[Col. 0532A] [Col. 0532A] III IV Victoris 3 et 4.
Demetrii Episcopi Alexandrini exordium h. a. refert Pagius: Petavius ad proxime consequentem.
[Col. 0532B] [Col. 0532B] Olymp. 241 IV et ex diebus aestiv Olymp. 242 I Victoris 4 et 5.
Alexandriae XI Episcopus creatur Demetrius, praefuitque an XLIII. Ex Eusebio Petavius.
[Col. 0532C] [Col. 0532C] I II Victoris 5 et 6.
Serapion, cujus scripta citat Eusebius, creatur Episcopus Antiochiae. Calvis ex Eusebio.
[Col. 0532D] [Col. 0532D] II III Victoris 6 et 7.
Misna Judaeorum a Rabbinis Adda, et Juda, et aliis conscribitur. Ex eorum libris Calvisius ad annum praecedentem
[Col. 0534A] [Col. 0534A] II IV Victoris 7 et 8.
Pagius observat ad hunc annum mortis Commodi Aeram Alexandrinorum ab Incarnatione sive a Nativitate Domini exordium sumere ab anno Juliano 43, Latinorum vero a 46. Quare Clementis locum in morte Commodi numerantem annos 194, a Nativitate [Col. 0534B] Domini non putat ad Aeram Dionysianam confirmandam inservire.
[Col. 0534B] O. 242 IV et ex diebus aestivis O. 243 I Victoris 8 et 9.
Ab exercitu Syriaco post Julianum necatum C. PESCENNIUS NIGER dicitur Imperator, mox ab exercitu SEVERI occiditur.
L. Septimius SEVERUS Imperator creatus ab exercitibus Illyr et Pannon ante Id. Maii, et a Senatu ante Kal Julii in Orientem proficiscitur contra Pesennium.
[Col. 0534C] Victoris 9 et 10.
[Col. 0534C] I II Severus cum Nigro in Oriente bellum gerit, ac vincit. Niger Antiochiam fuga dilapsus; eaque capta ad Euphratem properans occiditur. Petav et Mediob ex hist et nummis.
[Col. 0534D] [Col. 0534D] II III Victoris 10 et 11.
Expeditio Severi in Esdrohenos, in Arabes et Adiabenos. Plures urbes captae, inter quas Nisibus Mediob ex nummis et hist.
[Col. 0534D] III IV Victoris 11 et 12.
Concilia de Paschate celebrando Romae a Victore et Caesareae a Theophilo jussu Victoris alibique celebrata.
Severus dicitur Parthicus Arabicus, [Col. 0536A] et Parthicus Adiabenicus ob vastatam Arabiam, et Parthos et Adiabenos victos anno superiori. Bellum in Albinum conversum. Mediob ex numm et hist.
[Col. 0536A] Ol. 243 IV et ex diebus aestivis O. 244 I Victoris 12 et 13. ZEPHYRINI I.
Hi coss tribuuntur postremi Victori a catalogo Felicis IV, aliisque in Prolegom 94 sub his martyrio coronatur cum sedisset annos XII et dies X. Post ejus obitum [Col. 0536B] successor eligitur ZEPHYRINUS dies Dominica 25 Septembris, qua ordinatus sedit annis XVIII, mens X usque ad diem 26 Junii anni 217 quo martyrium consummavit. Vide notas ad Victorem.
[Col. 0536B] I II Zephirini 1 et 2.
Hi coss ab omnibus catalogis et codicibus in Prolegom fol 94 primi tribuuntur Zephyrino, sub eisdem celebranti primum Pascha sui pontificatus.
Ludi magnifici a Severo exhibiti in quibus Christianus coronam [Col. 0536C] capiti imponere recusavit, occasionem praebent Tertulliano scribendi librum de corona militis. Petav ex Herodian Xiphil Spart et Tertullian.
[Col. 0536C] II III Zephyrini 2 et 3.
Ad Parthicum bellum profectio Aug., in Syria res bene gestae: inde triumphus Judaicus Antonino decretus. Mediob ex numm et hist.
[Col. 0536D] [Col. 0536D] III IV Zephyrini 3 et 4.
Persecutionis velitatio quaedam in Africa fuit praeside Saturnino. Petav ex Tertull ad Scap c. 2.
Seleucia, Babylonia, Ctesiphon et Parthia capta ac depopulata. Hinc Severus Aug Parthicus Maximus appellatur Mediob ex numm et hist.
Abgarus Osdrohenorum rex Severo se dedit. Rex Armeniae foedus cum eo facit. Lydiatus.
[Col. 0538A] [Col. 0538A] O. 244 IV et ex diebus aestivis O. 245 I Zephyrini 4, 5.
Parthicus triumphus Severo decretus, quem recusat. Antoninus Severi filius de Judaeis triumphat, et toga virili donatur. Mediob ex numm et hist.
[Col. 0538B] [Col. 0538B] I II Zephyrini 5 et 6
Quinta PERSECUTIO contra Christianos commota praesertim Alexandriae et in Aegypto, Laeto praefecturam obtinente. Judaeos et Christianos fieri vetitum. Petav ex Spart.
Antiochiae procedunt Severus eos III, et Antoninus f. collega. [Col. 0538C] Aegypto perlustrata, Romam ingreditur triumphans Severus, cum filio dictus Parthicus Arabicus, et Parthicus Adiabenicus. Mediobarb ex numm et hist.
[Col. 0538C] II III Zephyrini 6 et 7.
Anno decimo imperii Severi labente persecutio in Aegypto Leonidem patrem Origenis tunc annum XVII agentis et desiderio martyrii flagrantis martyrem fecit. In Galliis vero Irenaeum, et innumerabiles alios, ut contra Doduellum [Col. 0538D] ostendit Pagius ex Eusebio, Gregorio Turonensi, aliisque.
[Col. 0538D] III IV Zephyrini 7 et 8.
Anno Antiochenorum 252 aestate hujus anni desinente juxta Chronicon Eusebii, Ludi saeculares a Severo celebrati. Lydiatus. Hos a Censorino male nominatos Octavos contendit Norisius in epistola consulari. Refragatur Norisio Pagius, quos vide.
[Col. 0540B] [Col. 0540B] Olymp. 245, IV et ex diebus aest. Ol. 246 I Zephyrini 8 et 9
Tertullianus in Africa, Clemens Alexandrinus in Aegypto insignes habentur. Petavius.
[Col. 0540B] I II Zephyrini 9 et 10
Origenes seipsum castravit. Petavius ad h. a. ex Euseb lib 6, cap. 7.
[Col. 0540C] [Col. 0540C] II III Zephyrini 10 et 11.
Tertullianus contra Marcionem scribit. Petav ex eodem lib contra Marcionem 1, cap 15.
Minutius Felix Romae causas agens dialogum pro Christiana relig edidit. Petav ibi.
[Col. 0540D] [Col. 0540D] III IV Zephyri 11 et 12.
Tertulliani liber de Pallio h. a. scriptus esse intelligitur ex ejus cap 3 Petav.
[Col. 0542A] [Col. 0542A] O. 246 IV et ex diebus aest. O. 247 I Zephyrini 12 et 13.
Minucius Felix, scriptor celebris Dialogi, cui nomen Octavius, [Col. 0542B] floret Calvis.
[Col. 0542B] I II Zephyrini 13 et 14.
Severi excursio ad extremos [Col. 0542C] fines insulae Britanniae viam munit Christianae fidei praeconibus ad Christo subdenda loca Romanis antea inaccessa. Ex Tertulliano. Vide notas ad Zephyrinum.
[Col. 0542C] II III Zephyrini 11 et 15.
Ante hunc annum Caracallae [Col. 0542D] imperantis primum, quo is parte Britanniae cessit a patre imperio additae, recognoscere oportet fundatos in eadem insula tres episcopatus, Eboracensem [York], Londinensem, et Coloniae Lindi [Lincoln]. Vide ubi supra.
[Col. 0544A] [Col. 0544A] III IV Zephyrini 15 et 16.
Antiochiae nonus Episcopus constituitur Asclepiades. Euseb ad ann post obitum Severi.
[Col. 0544B] [Col. 0544B] O. 240 IV et ex dieb aest O. 241 I Zephirini 16 et 17.
Alexander tricesimus quintus [Col. 0544C] Jerosolymorum Episcopus ordinatur adhuc vivente Narcisso, et cum eo pariter Ecclesiam regit. Euseb in Chron., sed illius Epistolae apud Baronium anno 199, nu. IX probant Episcopum vicinae Ecclesiae Alexandrum fuisse, et adhibitum de consensu Alexandri, annum 116 agentis ex divinae revelationis nutu ad ejus Ecclesiae administrationem.
[Col. 0544D] [Col. 0544D] I II Zephirini 17 et 18.
Circa haec tempora Tertullianus in Montani dogma lapsus est. Petavius: qui addit, post lapsum hunc, scriptum ab eo fuisse librum de Monogamia annis 160, postquam S. Paulus primam Epistolam dederat ad Corinth ex cap 3, ejusdem libri Tertull.
[Col. 0544D] II III Zephyrini 18 et 19.
Alexandrinis iratus Antoninus illos internecione caedit. Mediobarb ex hist iisdem, unde Petav.
[Col. 0546A] [Col. 0546A] III IV Zephyrini 19 et 20.
[Col. 0546B] Caracalla Abgarum Osrhoenorum Regem contra datam fidem ad se vocatum habet in vinculis. Adversus Parthos movet, frustra ad se accersito Armeniorum Rege. Parthorum regno inhiat, et in Arbelis campis eorumdem Regum sepulcra evertit. Ex Dione Xiphil.
[Col. 0546C] [Col. 0546C] Olymp 248 IV et Olymp. 249 Zephyrini 19 et 20. CALLISTI I.
Zephyrinus martyrii palmam consequitur die 26 Julii, vacat sedes dies VI, CALLISTUS eligitur Sabbato die 2 Aug. et die proxima 3 Aug. quae et Dominica, ordinatus sedet annis V mens. II diebus X usque ad 13 Octobr. qua martyr effectus deponitur die 14 qua colitur, in coemeterio Calepodii. Vide notas pag. 175. Zephyrini sedes ex die ordinationis Dom. 25 Sept. [Col. 0546D] 197 ad diem martyrii 26 Julii est annorum XIX et mens. X. Vide Prolegom. et notas ad Zephyrinum.
[Col. 0546D] I II Callisti 1 et 2.
Nummis et artibus Juliae Maesae matris Elagabali, quae soror erat Juliae Piae uxoris Septimii Severi Augusti exercitus Syriacus, mox etiam Legiones reliquiae a Macrino deficiunt ad Elagabalum.
[Col. 0548A] [Col. 0548A] II III Callisti 2 et 3.
Alagabalus Romam rediens [Col. 0548B] deum suum cognominem intulit, eique templum condidit. Petav. ex Herodiano et Lamprid.
[Col. 0548C] [Col. 0548C] III IV Callisti 3 et 4.
Floret inter Judaeos R. Samuel qui Te kuphas in Kalendario Juliano ex die 7 Oct. retraxit in diem 24 Septembris. Calvis. ex Thalmudistis.
Julius Africanus legationem ad Imp. suscipit pro instauranda Nicopoli in Palaestina, quae et Emmaus. Petav. Hunc Africanum putat Calvisius Scriptorem Olympiadum fuisse.
[Col. 0548C] O. 249 IV et O. 250 I. Callisti 4 et 5.
S. Urbanus ordinatur episcopus [Col. 0548D] die Dom. 10 Junii: unde ad ejus martyrium 23 Maii 230 numerantur anni VIII mens XI et dies XVI et ad depositionem 20 Maii dies XV. Vide notas ad Callistum
[Col. 0548D] I II Callisti 5 et 6. URBANI I
Callistus martyrium complet die 12, deponitur die 14 Octobris cum sedisset annos V, mens. II, dies X ex ordinatione episcopali percepta die Dominica 3 Augusti 217. Successor eligitur URBANUS [Col. 0550A] qui ab anno praecedenti vicarius fuerat et episcopus ordinatus. Vide notas p. 178 et Prolegom. fol. XCV.
Hoc anno decima quarta Paschalis incidit in diem Iduum Aprilium Sabbato. Ex marmore S. Hippolyti asservato in biblioth. Vaticanae, effosso ex coemeterio in agro Verano pag 160, ubi est [Col. 0550B] cyclus Paschalis per Heccaedecaeteridas contextus.
[Col. 0550B] II III Urbani 1 et 2.
S. Urbanus primum Pascha celebrat sui pont Rom his cos die Dominica VIII Idus Aprilis, ut in cyclo S. Hippolyti supra pag 160. Quare et hi coss. primi ei tribuuntur. Vide notas pag 178.
Judaeis ab Alexandro concessum, ut praefectum suum haberent, et in Palaestina habitarent Calvisius ex Eusebio.
[Col. 0550C] [Col. 0550C] III IV Urbani 2 et 3.
Alexander in suo larario inter illustrium virorum et deorum suorum signa collocat etiam imaginem Christi Domini. Lamprid. in ejus Vita.
[Col. 0550C] Ol. 250 IV et O. 251 I Urbani 3 et 4.
Olympias CCLI acta. Est ann olympiadicus 1001. Calvis.
[Col. 0550D] [Col. 0550D] I II Urbani 4 et 5.
Artaxerces Persa deficit a Parthis, [Col. 0552A] et Artabano bellum infert, anno quarto Alexandri, ut Agathias habet. Calvisius.
[Col. 0552A] II III Urbani 5 et 6.
[Col. 0552B] Geminus presbyter Antiochenus, cujus scriptorum Euseb. et Hieronym. meminerunt, hoc tempore floret. Calvis.
[Col. 0552B] III IV Urbani 6 et 7.
Artaxerces tertio praelio tandem Artabanum Parthum occidit, et totum ejus regnum occupat. Dio.
[Col. 0552B] O. 251 IV O. 252 I Urbani 7 et 8.
Artaxerces irrumpit in Armeniam [Col. 0552C] in fines Romanos. Alexander scribit ad eum, ne faciat, sed potius pacem colat in novo regno: sed superbe respondet. Ideo cum exercitus Romani, quod mollius habiti essent, nihil roboris haberent, disciplina militaris excoli coepta. Calvis ex Dione.
[Col. 0552C] I II Urbani 8 et 9. PONTIANI I.
S. Urbanus martyrium subit 23 [Col. 0552D] Maii: deponitur die 25 numeratis ab ordinatione episcopali suscepta ad diem depositionis annis VIII, mens XI, diebus XII.
S. PONTIANUS electus successor ordinatur die Dominica 29 Aug., unde ad ejus martyrium 30 Oct 235 fluunt anni V, mens II, dies II. Vide notas pag 181.
Martyrium SS. Caeciliae, Valeriani et sociorum. Vide notas pag 179. Origenes Alexandriae a Demetrio episcopo vexatur. Petavius ex Euseb 6 hist.
[Col. 0554A] [Col. 0554A] II III Pontiani 1 et 2.
Origenes anno X Alexandri Caesaream confugit, relicta schola Alexandrina, cui praeerat. Ibi mortuo Demetrio episcopo Heraclas succedit. Per id tempus Origenes creditur Hexapla, necnon Octapla composuisse, cum sui studiosissimos episcopos nactus esset Firmilianum Caesareae in Cappadocia, Alexandrum Hierosolymorum [Col. 0554B] et Theoctistum Caesareae in Palaestina. Petav ex Epiphan de pond et mens et ex Euseb hist C. 6, cap 20.
[Col. 0554B] III IV Pontiani 2 et 3
Floret Theodorus qui et Gregorius cognomento Thaumarturgus discipulus Origenis cum fratre Athenodoro. Euseb ibi cap 23, necnon Africanus. Petav ex Euseb.
Ammonius Christianus philosophiam Platonicam Alexandriae profitetur, cujus discipulus fuit [Col. 0554C] Porphyrius Lycopolit. Petav ex Porphyr.
[Col. 0554C] Olym 252 IV Olym 253 I Pontiani 3 et 4.
Circa id tempus nuntiata irruptione Germanorum transgressorum Rhenum et Danubium, Roma nos fines, revocatus ex Oriente Severus Alexander imperator triumphavit de Artaxerce rege Parthorum mense Octobris. Numeri corrupti apud Herodianum [Col. 0554D] videntur impulisse plerosque in errorem de tempore gestorum Alexandri imperatoris Romani in Oriente, alioquin incertis, et incertorum. Lydiat.
Pontiani 4, et 5.
[Col. 0554D] II * Hippolytus Portuensis aequalis horum temporum in excerptis apud Canisium Tomo II, a Passione Christi usque ad hunc annum 13. Alexandri computat annos 206, quot etiam respondent nostrae Chronologiae statuenti Passionem Domini vulgaris Aerae anno 28.
[Col. 0556A] [Col. 0556A] II III Pontiani 5, et 6. ANTERI I.
Pontianus vita functus in exsilio III. Kal Novembris cum sedisset annos V, mens II, et dies totidem, paulo post deponitur, et, non multo serius ejus reliquiae Romam convehuntur. Ejus festum [Col. 0556B] colitur 19. Novembr Successor eligitur ANTERUS et ordinatur die Domin 22 Novembris ex qua sedit mense I, diebus II, usque ad 3 Januarii anni proximi. Vide notas ad Pontianum.
[Col. 0556B] III IV Anteri I. FABIANI I
Anterus martyr effectus vix inito altero mense Pontificatus reconditur 3 Januarii, diu vacante post ejus obitum sede [cum in Clericos maxime saeviret Maximinus] [Col. 0556C] indicio supervolantis columbae eligitur FABIANUS, et ordinatur die Domin XI, Decembris: ex qua sedit annos XIII, mens I, dies X. Vide notas ad Anterum
[Col. 0556C] O 253 IV et ex diebus aest O 254 I Fabiani 1, et 2.
Sexta PERSECUTIO sub Maximino coepta, quae tamen localis potius fuit, et in Cappadocia praesertim exercebatur: mitigata est, compressa Maximini potestate per electionem Gordianorum, hisque [Col. 0556D] occisis per aliam elect. Pupieni et Balbini. Vide Pag ad ann 235
Eclipsis solis totalis h. a. Romae spectata, ita ut nox crederetur [Capitolinus] respondet in Tab Astronom diei 12, Aprilis horis pomerid.
[Col. 0556D] I II Fabiani 2, et 3.
Alia Eclipsis solis Romae spectata die 2 Aprilis, quam Tabulae [Col. 0558A] Astronomicae pariter ostendunt horis matutinis.
Hic annus, cujus velut index et titulus quidam est Ulpii et Pontiani Consulatus [ait Censorinus de die Nat c. 8,] secundum Varronem est ab Olympiade p. 1014, ex dieb aest., a Roma autem condita 991, et quidem ex Parilibus etc. Vide notas ad Fabianum.
[Col. 0558B] [Col. 0558B] II III Fabiani 3 et 4.
Mortuo Zebino Antiocheno Episcopo succedit Babylas. Euseb VI, hist c. XXIII, Petav Calvis.
[Col. 0558B] III IIII Fabiani 4 et 5.
Origenes Athenas proficiscitur, ut Bibliothecam suam instruat. Calvisius.
[Col. 0558C] [Col. 0558C] O 254 IIII et Olym 255 I Fabiani 5 et 6
Bellum Persicum exoritur. Artaxerce Persarum rege vita functo post annos XV Regni sui Sapores succedit, homo crudelissimus, qui hoc anno Mesopotamiam et Syriam invadit, Calvis ex Agathia.
[Col. 0558D] [Col. 0558D] I II Fabiani 6 et 7.
Gordianus ad bellum Persicum profectus per Moesiam trajicit in Asiam [unde in nummis h. a. cusis TRAJECTUM AUG explicat Mediob] Antiochiam adit: Carrhas, Nisibin, aliaque oppida Misithei opera recipit de Persis, quos in [Col. 0560A] suam regionem compulit Jul Capitolin. Hinc imp II.
[Col. 0560A] II III Fabiani 7 et 8.
Circa haec tempora Beryllus Arabiae episcopus de Christi divinitate haud recte sentiens ab episcopis damnatus est: quem Origenes [Col. 0560B] ad saniorem mentem reduxit. Petavius ex Eusebio VI hist c. 25.
[Col. 0560B] III IV Fabiani 8 et 9.
PHILIPPUS, ex Praef Praet Collega imperii Gordiano datus per vim ab exercitu, conquestum in concione Principem a subornatis militibus occidi curat. Senatus indigne id ferens Marcum imperatorem, deinde Hostilianum creat. [Col. 0560C] Utroque defuncto recipit Philippum. Calvis ex hist Philippus ignobilem pacem cum Persis facicit, quibus relinquit Assyriam et Mesopotamiam. Mediob.
[Col. 0560C] O 255 IV et O 256 I Fabiani 9 et 10.
Philippus in Arabia Bosram restituit, et deductis eo colonis Philippopolim nominat. Calvis ex Zonara, suffrag nummis. Priscum fratrem Syriacis exercitibus [Col. 0560D] praeficit. Severianum generum Mysiae et Macedoniae. Petav ex Zosimo.
[Col. 0560D] I II Fabiani 10 et 11.
Philippus, pace abrogata, bellum Persis indicit: quod promissione restitutionis provinciarum [Col. 0562A] componitur. Mediob ex hist.
[Col. 0562A] II III Fabiani 11 et 12.
Ludi hoc anno et sequenti Romae celebrati ab utroque imp Philippo [patre et filio] abunde comprobant eos nondum Christianos [Col. 0562B] fuisse. Vide Pagium ad h. a. et notas Pagii Jun. infra a p. 190 ad 192.
[Col. 0562B] III IV Fabiani 12 et 13.
S. Cyprianus, mortuo Donato, episcopus Carthag creatur, et S. Dionysius Alexandrin init h. a. sedit an. 17, Petav ex Eus.
[Col. 0562C] Aurelius Victor ab hoc anno Ludorum saecularium Philippi ad consulatum Philippi et Saliae Christi 348 quo scripsit, centum computat, observante Calvisio, aliisque.
Scythae limites transgressi praedas agunt: contra quos mittitur Marinus, qui eos vincit. Hinc Victoria Carpica. Mox ab exercitu imp. Marinus contra Philippum eligitur: contra quem Decius a Philippo mittitur. Mediob ex num et hist.
[Col. 0562C] O 256 IV et 257 I Fabiani 13 et 14.
[Col. 0562D] Decius SEPTIMAM in Christianos PERSECUTIONEM commovet. Euseb chron. et hist lib. VI, cap 22 Oros. lib. VI c. 21.
[Col. 0564A] [Col. 0564A] I II Fabiani 14 qui martyrium complet et in Coemet. Callisti deponitur XIII Kal Febr cum sedisset ann XIII m. 1, dies X. Vacat sedes usque ad Kal Junii. Vide notas p. 201.
[Col. 0564B] CORNELIUS eligitur, et ordinatur die Dominica Junii 2 unde ad ejus martyrium 14 Sept anni 252 numerantur anni II. mens III. dies X. in Catal Liberii: dies XII. in Catal Lucens. Vide Prolegom p. 97, et notas pag 197, et pag 205.
Fervente persecutione, in Clerum praesertim directa, ordinatur a Cornelio episcopus vicarius Lucius Kal Decembr die Dominica, unde ad ejus martyrium die 3 Martii 254 numerantur anni III. mens III. d. III. ipsi in Cat et Pict tributi.
[Col. 0564C] [Col. 0564C] II III Cornelii 1 et 2.
S. Cornelius in exsilium pellitur Centumcellas a Censore Valeriano. Vide not pag 201 et 205. Ille impavidus Ecclesiam regit datis ultro citroque ad Cyprianum litteris.
Novatus ex Africa Romam cum advenisset anno superiori sede vacante, h. a. contra indulgentiam Cornelii papae erga lapsos turbas ciet. Vide notas ad Cornelium.
[Col. 0564D] [Col. 0564D] III IV Cornelii 2 et 3. Lucii 1.
S. Cornelius a loco exsilii Romam vocatus ad tribunal Valeriani Aug et Maximi Praef Urb capite plectitur Christi martyr Via Appia die 14 Septembris. Vide notas pag 205. Die Dominica 18 Octobris. LUCIUS ex vicario in ejus locum a Clero electus Romanam sedem tenet post illius martyrium. Vide notas ad Cornelium.
[Col. 0566A] Pestis in Aethiopia exorta totum ferme orbem Romanum invadit. Victor de Caesaribus.
[Col. 0566A] 257 IV et Ol 258 I Lucii 1 et 2.
Saeviente adhuc persecutione in Clerum praecipue, Lucius ordinat episcopum Stephanum ex archidiacono creatum vicarium his coss [Col. 0566B] die Pentecostes 23 Maii, quo tempore Lucius exsulare cogebatur brevi rediturus in Urbem. Vide notas ad Lucium.
Aegaei in Cilicia signant h. a. in nummis Aemiliano percussis aeram 299 ductam ab v. c. 706 ex Autumno. Anazarbus Valeriano nummos cudit h. a. signatos Epocha 272 deducta ex v. c. 733 ex Autumn. Vide notas ad Lucium.
[Col. 0566C] [Col. 0566C] I II Lucii 2. Stephani 1.
Lucii martyrium h. a. statuendum die 3 Martii, exactis ab ordinatione episcopali annis 3. m. 3. d. 3. ipsi attributis in Picturis S. Pauli et in Catalogis.
STEPHANUS successor eligitur a Clero die 9 Aprilis Dominica Passionis. Vide notas ad Stephanum.
[Col. 0566D] [Col. 0566D] II III Stephani 1 et 2.
Stephanus h. a. primum sui Pontificatus Pascha celebrat: quare hujus anni Coss primi scribuntur in ejus Epocha.
Sixtus ordinatur Episcopus coadjutor Stephani in persecutione die 2 Septembr Dominica. Hinc ad martyrium anni II, mens XI, dies V, nempe ad Aug 6, anni 238. Vide not pag 225.
[Col. 0568A] [Col. 0568A] III IV Stephani 2 et 3.
Per absentiam Stephani in exsilium pulsi Vicarius Sixtus [juxta Epistolas Cypriani in notis pag 216 I indicatas] Pontificalia celebraverit officia in Paschate hujus anni. Ab aliquibus catalogis idcirco primi coss hinc illi tribuuntur. Vide notas ad Stephanum.
[Col. 0568B] [Col. 0568B] O 258 IV et O 259 I Stephani 3 et 4. Sixti I.
Stephanus capite truncatur in sede sua ad Catacumbas die 2 Augusti, cum sedisset qua vicarius, qua pontifex ann IV, mens II, dies XV, juxta catalogos et picturas. Vide notas ubi supra. Post ejus martyrium.
SIXTUS antea vicarius eligitur a clero successor. Vide notas loco indicato.
Sapor Persarum rex Syriam, [Col. 0568C] Ciliciam et Cappadociam depopulatur. Contra eumdem proficiscitur Valerianus.
[Col. 0568C] I II Sixti 1 et 2, vix initus: ejusque martyrium die 6, Aug. ab ordinat episcopali an. II, mensib XI, diebus VI. Vide notas ad Sixtum. OCTAVA PERSECUTIO.
Ex suggestione Macriani Archisynagogi Antiocheni et Magorum Aegyptiorum [Euseb lib VII, c. 9] atroci persecutione in Christianos ubique saevit Valerianus, datis ad Senatum, et ad praesides provinciarum litteris, ut episcopi et presbyteri, [Col. 0568D] et diaconi in continenti animadvertantur. Ep. 82, 5, Cypriani qui capite truncatur 14 Sept quemadmodum et igne torretur S. Laurentius Romae, etc.
[Col. 0568D] II III Sede vacante praefuerunt presbyteri usque in diem XVII, Kal Augusti. Catalogi Vet. Vide notas
DIONYSIUS eligitur pontifex Romanus et ordinatur Dominica 19 Septembris, ex qua sedit usque ad diem 27 Decembr 268, ann IX, mens III, dis. VII ut ex Catalog et Pict. Vide notas ad Dionysium.
[Col. 0570A] Capto Valeriano a Persis, plures in diversis provinciis imperium usurpant, quorum meminit Pollio in XXX, Tyrannis. Petav.
[Col. 0570A] III IV Dionysii 1 et 2.
Persecutio a Gallieno desiit. Euseb lib. VII, c. 14 et 17.
Scythis irrumpentibus, templum [Col. 0570B] Dianae Ephesinae succenditur, et Nicaea, capitur Chalcedon, Trapezuntii diripiuntur, etc. Petav et Euseb Zosimo et Trebellio.
Paulus Samosatenus fit episcopus Antiochenus. Pag ad ann 261, n. v.
[Col. 0570B] O. 259 IV et 260 I Dionysii 2 et 3.
Aemilianus praef. Aegypti in seditione [Col. 0570C] quam fortiter compresserat occupatis horreis assumit imperium; sed a Theodoro Duce Gallieni vivus capitur, et ad Gallienum mittitur. Calvis ex Aurelio.
Post Macriani mortem [cujus rebellio in Aegypto in causa fuit, ne beneficium remissae persecutionis alibi concessum Aegyptii Christiani perciperent] h. a. rescribit Gallienus.
[Col. 0570C] I II Dionysii 3 et 4.
[Col. 0570D] Dionysius Alexandrinus episcopus delatus ad Dionysium papam super obscure scriptis, quibus Ariani postea usi sunt, suspicionem purgat datis ad eum litteris Petav.
Gothi occupatis Thraciis Macedoniam vastant, mox victi recedunt. Scythae Asiam vastant, templum Dianae spoliant. Pagius ad h. a. ex Pollione
Porphyrius Platonicus Christianis infensus scriptor e Tyro Romam h. a. venit ibi.
[Col. 0572A] [Col. 0572A] II III Dionysii 4 et 5.
Regilianus in Pannonia, et Saturninus in Aegypto tyrannidem usurpantes caeduntur. Ex Trebellio Petav et Calvis hic ad annum praecedentem, ille ad seq refert.
[Col. 0572B] [Col. 0572B] III IV Dionysii 5 et 6.
Odenatus rex Palmyrenorum Saporem Persarum regem Romanis finibus ejicit, Nisibin et Carrhas occupat, captivos Persas ad Gallienum mittit: a quo Augustus appellatus totius Orientis obtinet imperium. Pollio in duob Gallienis cap 10.
[Col. 0572C] [Col. 0572C] 260 IV et 261 I Dionysii 6 et 7.
Synodus Antiochiae contra Paulum Samosatenum cogitur. Petav et pag ex Euseb 7, hist c 22.
[Col. 0572D] [Col. 0572D] I II Dionysii 7 et 8.
Odenatus Palmyrenorum rex ob strenue navatam operam contra Persas a Gallieno Augustus dicitur, et paulo post insidiis structis occiditur. Mediob ex numm et hist.
[Col. 0572D] II III Dionysii 8 et 9.
Odenato Palmyrenorum rege interfecto, Zenobia ejus uxor principatum [Col. 0574A] obtinuit. Gallienus Heraclianum Ducem contra Persas destinat: qui a Palmyrenis victus est. Petav ex Trebell Zenobia bellicosissima mulier non solum Persas repellit, sed etiam in Aegyptum potentiam extendit. Calvisius ex eod Trebellio.
[Col. 0574A] III IV Dionysii 9 et 10.
Zenobia Orientale imperium nomine [Col. 0574B] Herenniani, Timolai, et Vaballati filiorum administrat. Mediob ex nummis et hist.
[Col. 0574B] 261 IV Olymp. 262 I FELIX post obitum Dionysii diebus [Col. 0574C] V, electus et ordinatus Pontifex romanus die 3 Januarii Dom ex coss Claudio Paterno [ut habet catal liber et liber Pont sedit annos V, mens XI, dies XXV, usque ad 3 Kal Januar] anni 274, (ut in Opusc deposit episc). Vide notas ad Felicem.
[Col. 0574C] I II Felicis 2.
[Col. 0574D] Paulus Samosatenus damnatam priore Antiocheno concilio haeresim repetens in secunda Synodo Antiochena iterum damnatur, et sede ejicitur. Sed cum Ecclesiis cedere nollet, interpellato Aureliano vi detrusus est. Euseb lib 7, hist c. 23 et 24. Athanas de Syn qui et indicat Romae celebratam super ea re Synodum a Dionysio Papa. Petavius
[Col. 0576A] [Col. 0576A] II III Felicis 3
Rescriptum Aureliani ad Senatum (ex Vopisco) de libris Sibyllinis consulendis affertur a Petavio ad h. a. Miror vos, Patres sancti, tamdiu de aperiendis Sibyllinis dubitasse libris, perinde quasi in Christianorum Ecclesia, non in templo deorum omnium tractaretis. [Col. 0576B] Nempe [ait Petav] quod Christiani ab istiusmodi profanorum librorum lectione utique in ecclesiis abhorrerent. Addit ex Vopisco, plerosque nobiles post adventum Aureliani in urbe occisos. Haesitatio illa indicat copiam Christianorum inter nobiles Romanos. Hinc nona persecut.
[Col. 0576B] III IV Felicis 4. NONA PERSECUTIO.
Aurelianus persecutionem in Christianos tentatam antea, sub hoc tempus instauravit. Petav. ex S. Leone M. Serm 2 de Pent.
Expeditio contra Zenobiam Palmyrenorum [Col. 0576C] reginam.
[Col. 0576C] O 262 IV et O 263 I Felicis 5.
Aurelianus cum Zenobia confligit, eam vincit et capit. Oriente restituto, in Europam transit, ubi Carporum copias affligit, et a Senatu Carpicus, Armeniacus, Parthicus [Col. 0576D] Adiabenicus dicitur. Mediob ex num et hist.
[Col. 0576D] I II Felicis 6.
S. Felix cum sedisset ann V, mens. XI, dies XXV, obit his coss 3 Kal Januar ex Catalog qui sedem vacasse referunt diebus V. Vide notas pag 238.
Firmius in Aegypto rebellat, sed vincitur ab Aureliano. Mediob ex hist.
[Col. 0578A] [Col. 0578A] II III EUTYCHIANUS Dominica die Januarii 3, Aureliano et Marcellino coss, ut habet Catal liber ordinatus episcopus Rom sedit ann VIII, mens XI, dies IV usque in diem VI Idus Decembr Caro 11 et Carino coss Christi 283. Vide notas ad Eutychianum.
[Col. 0578B] [Col. 0578B] III IV Eutychiani 2.
In Oriente audita morte Taciti Probus eligitur imperator, qui Syriam, Phoenicem, Palaestinam et Aegyptum universam tenebat: caetera Florianus. Zosim apud Pagium ad h. a. qui imperium Probi ex mense Eprili auspicatur quando Tarsi eligebatur etiam Florianus.
[Col. 0578D] [Col. 0578D] 263 IV et 264 I Eutychiani 3.
Eusebius in Chron hoc anno imperantis Probi 2, Antiochenorum 325, Tyriorum 402, Laodicenorum 324, Edessenorum 588, Ascalonitarum 380, insanam Manichaeorum haeresim in communem humani generis perniciem erupisse scribit. Ex eo Petav Pagius, etc.
[Col. 0580A] [Col. 0580A] I II Eutychiani 4.
Anatolius Laodicenus Episcopus insignis habetur. Euseb.
[Col. 0580A] II III Eutychiani 5.
Probus in Orientem profectus [Col. 0580B] Isauriam liberat, Blemyas subigit, Copton et Ptolemaidem occupat, cum Persis pacem facit. Petavius et Mediob et Vopisco.
[Col. 0580B] III IV Eutychiani 6.
Probus Saturninum Alexandriae Aug dictum per Duces suos vincit, et licet invitus, occidit. Mediob ex Vopisco.
Annales Baron h. a. consulatus restituunt suo loco in Aera comm. Dionysiana.
[Col. 0580B] 264 IV et O 265 I Eutychiani 7.
In Thraciam rediens Probus ex [Col. 0580C] Oriente centum millia Basternarum ibi ad tutelam tutelam imperii collocat. Petav.
[Col. 0580C] I II Eutychiani 8.
[Col. 0580D] Carus Imperator filios Carinum et Numerianum Caesares creat, illum in Galliis relinquit, hunc secum ducit ad bellum Persicum.
[Col. 0582A] [Col. 0582A] II II Eutychiani 9. Caii I.
Carus Mesopotamiam capit, et Ctesiphontem pervenit. Hinc Persicus dictus est: Idem fulmine ictus interit circa Decembrem. Vopisc Eutrop Zosimus.
His coss Eutychianus obit depositus in Callisti VI Idus Decembr [Prolegom Opusc II, pag 9] cum sedisset annis VIII, mens XI, vide notas pag 243. Cessavit episcopatus [Col. 0582B] dies VIII, CAIUS eligitur Pontifex, et ordinatur die Dominica 16 Decembr ex qua sedit ann XI, mens IV, dies IX. Vide notas p. 143 et 252.
[Col. 0582B] III IV Caii 1, 2.
Hinc incipit AERA DIOCLETIANI, quae et MARTYRUM a Noemenia Thothfixa, id est XXIX Augusti. Petav et caeteri Chronologi.
Initium Cycli Lunaris apud Christianos Aegyptios hoc anno: apud Latinos ex Paschate se quenti. Calvis Pagius, aliique.
[Col. 0582C] [Col. 0582C] O 265 IV et 266 I Caio 2 et 3.
In Chron Alexandrino sub hujus anni coss legitur: Ab his coss Diocletianei anni in Paschali digeruntur. Qua de re legenda sunt quae anno praecedenti num IV diximus. Pagius ad h. a. n. 3.
[Col. 0582D] [Col. 0582D] I II Caii 3 et 4.
S. Sebastianus dux primae cohortis Praetorianorum martyrio coronatur. Tiburtius item Chromatii filius, et alii. Ex Actis Petavius.
Diocletanius contra Narseum Persarum Regem Nicomedia movens, [Col. 0584A] decedere cogit Syria, quam occupaverat, Antiochiam recipit, et hostes submovet ultra Tigrim.
[Col. 0584A] II III Caii 4 et 5.
Kalendis Januarii Maximianus [Col. 0584B] insignem victoriam reportat de Germanis, dum suas prosequitur in Oriente Diocletianus: quibus cuditur triumphalis nummus, explicatus eruditissime a card. Noris, ex Gaza Medic.
[Col. 0584B] III IV Caii 5 et 6.
Aegyptus ad Achilleum deficit, [Col. 0584C] qui purpuram ibi assumit, rebellantibus etiam Quinquegentianis in Africa prope Cyrenen. Ex Eusebio ad hunc annum retulisse se scribit Calvisius. Sed Eusebius ad annum Olymp. 169, et ad Diocletiani 13, hoc retulit: eumque secuti Petavius et Pagius ad an. 290 et 296. Vide infra.
[Col. 0584C] Olymp. 266 IV et 267 I Caii 6 et 7.
Cassiodorus sub his Coss. scribit, [Col. 0584D] in consortium regni assumptum fuisse a Diocletiano Maximianum. Sed monumenta genuina inscriptionum et nummorum ostendunt triennio ante id contigisse. Vide supra.
[Col. 0584D] I II Caii 7 et 8.
Alexandria h. a. vel proxime consequenti ad Achilleum descivit. Ex Eusebio Pagius ad an. 296, num. 6, id probat ex nummis et
[Col. 0586B] [Col. 0586B] II III Caii 8 et 9.
His Coss. tenebrae fuerunt inter diem, et eo anno levati sunt Constantius et Maximianus Caesares Kal. Martii. Idaticus in Fast.
Petavius eclipsim solis fere totalem colligit Carthagine die 15 Maii h. 3. p. m.
Narseum Orienti bellum intulisse anno praecedenti creationem Caesarum Constantii et Gal. Maximiani refert Euseb. in Chron. Sed jam et bellum, et victoria, et triumphus Persicus praecesserat ante annum 288. Vide supra.
[Col. 0586C] [Col. 0586C] III IV Caii 9 et 10.
Victoriam Carpicam per Gal. Maximianum relatam ad h. a. refert Lydiatus.
[Col. 0586C] O. 267 IV et 268 I Caii 10 et 11.
Decennalia vota soluta: XX nuncupata. Mediob. ex numm.
[Col. 0586D] Diocletianus bellum Aegyptium Achille debellato h. a. confecisse scribitur a Lydiato: itemque Nabathaeos finibus motos ad Nilum traduxisse: et consilium inire coepisse de persequendis Christianis.
[Col. 0586D] I II Caii 11 et 12.
Diocletiani prima persecutio particularis citra edicta. Vide Bencini notas in Caio infra, qui ad hunc, vel ad praecedentem annum Decennalium refert ex Eusebio, [Col. 0588A] Diocletianum se adorari ut Deum jussisse, et gemmas in vestibus calceamentisque adhibuisse, quod Pagius confirmat ad ann. 301, nu. 3.
[Col. 0588A] II III Caii 12. Marcellini 1.
Caius martyrium complet die X. Kal Maii, cum sedisset ann VI, [Col. 0588B] mens IV, dies VIII. Vide notas pag 252. Sedes vacat usque ad diem XX Decembris.
His coss Carporum gens in Romania se tradidit. Idat. Erant populi Carpi in Sarmatia Europaea inter Carpatem montem, et Vistulam fluvium. Vide Cluver et Pag ad h. a. MARCELLINUS electus successor Caii ordinatur episcopus die Dominica 22 Decembris: ex quo tempore sedet ann VIII, mens II, dies XXV, usque ad XVI Martii anni 304. Vide notas ad Caium.
[Col. 0588C] [Col. 0588C] III IV Marcellini 1 et 2
Alexandria cum omni Aegypto h. a. recepta juxta Eusebium, sexto anno postquam desciverat ad Achilleum. V. Pagium ad h. a. n. 6, qui et bellum Persicum h. a. renovatum refert, transmisso inde Galerio Caesare. Vide Pag ad ann 297, n. 4.
[Col. 0588D] [Col. 0588D] Olym. 268 IV et 269 Marcellini 2 et 3.
His coss victi Persae, ait Idatius, et cum eo Petavius, et Pagius, qui et Chronici Alexandrini testimonium addit.
Jo. Malala in sua Chronographia memorat moles ingentium aedificiorum Antiochiae constructas a Diocletiano tendente ad bellum Persicum: et eo bello confecto, [Col. 0590A] castra passim per confinia exstructa fuisse a Diocletiano ab Aegypto usque ad fines Persicos, collocatis ibi limitaneis militibus, et ducibus per prov. constitutis, qui castra, etc., custodirent.
[Col. 0590A] I II Marcellini 3 et 4.
Veturius militiae magister Christianos milites persequitur, paulatim ex illo tempore persecutione adversum nos incipiente. Euseb in [Col. 0590B] Chron juxta edit Pontaci. Vide Pagium ad ann 297, n. 6 et ad h. a. 298, n. 2.
Arnobius scribit adversus Gentes, ut lib 2 ipse testatur anno U. C. 1050. Vide Pagium ad ann 302, n. 14.
[Col. 0590B] II III Marcellini 4 et 5.
Ecclesiae Hierosolymitanae vigesimum h. a. praefuisse Hermionem, et Antiochiae decimumnonum Tyrannum, et Alexandriae sextum decimum episcopum ordinatum post Theonam h. a. fuisse Petrum [Col. 0590C] scribit Euseb in Chron ejusdem edit.
[Col. 0590C] III IV Marcellini 5 et 6.
Auctor historiae Patriarcharum Coptitarum tradit h. a. Theonam obiisse, episcopum Alexandrinum, Jubae octavo, die Mercurii [Col. 0590D] [seu 3. Januarii, quo feriam quartam occurrisse Pagius observat ad h. a. n. 5] et S. Petrum successisse triennio ante persecutionem ex Eusebio confirmat Pagius:
[Col. 0590D] Olymp 269 IV et 270 I Marcellini 6 et 7.
Meletiani schismatis epocham [Col. 0592A] huic anno alligandam colligit Pagius ex Epistola Encyclica S. Anastasii contra Arianos: quem vide ad ann. 306, n. 24.
[Col. 0592A] I II Marcellini 7 et 8.
Diocletianus ex triumpho Persico Romae acto hiematum rediens in Bithyniam incitatus a [Col. 0592B] Maximiano, quem mater contra Christianos inflammaverat, et sententiis judicum, et responso Apollinis Milesii, persecutionem adversus Christianos decernit in annum proximum. Ex Lactant de mort persecutor. Vide Pagium ad ann 302, n. 3.
[Col. 0592B] II III Marcellini 8 et 9.
PERSECUTIO DECIMA ECCLESIAE.
[Col. 0592C] Ab Augustis Senibus Nicomediae propositum edictum die Terminalium, h. e. VII Kal Martias Diocletiano octies, Maximiano septies coss [Lactant] et mense Martio in diebus Paschae Ecclesiae subversae sunt secundum Antiochenos anno 351. [Euseb.] quibus astipulatur Idatius his coss. In edicto legebatur: Ut omnes ubique Ecclesiarum antistites vincti in carcerem truderentur. Euseb hist lib VIII, c. 6.
[Col. 0592C] III IV Marcellini 9, Marcelli 1. Persecutionis [Col. 0592D] 2.
Marcellinus cum sedisset annis 8, mens 2, dieb 25, martyrium complet die 16. Martii h. a. quo a Passione Dominica recte computantur anni 276, minus dieb 9. Vide notas pag 257 et 258.
MARCELLUS eligitur successor et ordinatur episcopus die Domin 21. Maii, ex qua sedit usque ad diem 16. Januarii anni 210, annos V, mens VII, dies XXV. Vide notas ad Marcellum.
[Col. 0594A] [Col. 0594A] Olymp 270 IV et 271 I Marcelli 1, et 2. Persecutionis 3.
His temporibus Galerius imperator asperum et immitem, contra vero Constantius mitem et benignum se praebuit. Lydiat ad h. a.
[Col. 0594B] Marcelli 2, et 3. Persecutionis 4.
[Col. 0594B] I II Quarto persecutionis anno CONSTANTINUS [Col. 0594C] regnare orsus. Euseb in Chron.
Gal Maximianus in Oriente Severum Caesarem creat. Vide notas ad Marcellum.
Schisma Majorini in Africa, et Meletii in Aegypto ad h. a. refertur a Petavio.
[Col. 0594D] [Col. 0594D] II III Marcelli 3, et 4. Persecutionis 5.
Severus Caesar a Maximiano Herculio conante resumere imperium interfectus est sub mensem Maium. Lydiat. ex Chron Euseb. Vide tamen Pagium ad ann 306, n. 9, ex Caecilio de morte persec cap. 25, [Col. 0596A] ea nitidius exponentem et suis temporibus assignantem, contestibus nummis, cum Mediob Alexander Africae Tyrannus Mediob.
Licinius Carnuti in Pannonia 3. Id. Nov a Gal Maximiano consors Imperii factus. Pag n. 14, et Mediob.
[Col. 0596B] [Col. 0596B] III IV Marcelli 4 et 5. Persecutionis 6.
Sex Augusti h. a. fuerunt Herculeus, Galerius, Constantinus, Maximinus, Maxentius et Licinius. Vide Pag. ad annum 307 n. VI
Die Dominica 23 Maii ordinatur episcopus Eusebius, ut vicarius sit Marcelli, ex quo tempore ad diem mortis 17 Augusti anni secundi post consulatum X et VII, seu Christi 210 sunt anni II mens. II dies XXV in picturis S. Pauli [Col. 0596C] signati. Vide notas ad Marcellum.
[Col. 0596C] Olymp. 271 IV et 272. Marcelli 5 et 6. Persecutionis 7.
In Oriente persecutio saevit. Refert Eusebius lib. VIII hist. c. 25. Urbem integram in Phrygia ob Christianam fidem esse delatam. Petav. ad h. a.
[Col. 0596D] [Col. 0596D] I II Marcelli 6. Persecutionis 8. Eusebii et Melchiadis I.
Marcellus martyrium consummat die XVI Januarii qua colitur cum sedisset ann. V mens. VII dies XXV. Vide notas ad Marcellum.
[Col. 0598A] EUSEBIUS, qui fuerat vicarius, successor eligitur in Paschate die 2 Aprilis: et paulo post, die scilicet 17 Aug. obit juxta Catalog. Liber. cum sedisset m. IV dies 16 ex eodem Catalogo et ab ordinatione episcopi anni II mens. II dies XXV. Vide notas ad Eusebium.
MELCHIADES ab Eusebio ordinatus episcopus 4 Junii die Dominica, [Col. 0598B] et vicarius constitutus, post ejus obitum eligitur pontifex Romanus. Vide notas ad Melchiadem.
[Col. 0598B] II III Melchiadis 1 et 2. Persecutionis 9.
Galerius Maximianus consumptis genitalibus pestilenti vulnere est exstinctus, cum paulo ante quam moreretur persecutionem edicto compressisset: in quo Trib. pot. XX appellatur, et Cos. VIII. Euseb. VIII hist. cap. 17. Petavius. Sardicae id evenisse docet Pagius [Col. 0598C] ad h. a num. XII. Maximianus ac Licinius provincias Galerii demortui inter se partiuntur. Ibi num. XIV et seq.
Circa hunc annum persecutio finem accepit in Africa. Vide notas ubi supra.
[Col. 0598C] III IV Melchiadis 2 et 3. Persecutionis 10.
Salutare crucis signum coelitus ostensum Constantino praenuntium [Col. 0598D] victoriae, quam de Maxentio in Tiberim deturbato reportat. Euseb. Lactan. et Baluz. in notis ad eumdem, cum Pagio ad h. a. n. IV.
PAX NOSTRIS A CONSTANTINO REDDITA.
Eusebius in Chron. Ante hanc tamen dum Romae adhuc saeviret persecutio sub Maxentio die Dominica 10 Februarii a Melchiade papa ordinatur episcopus SILVESTER vicarius futurus. Vide notas ubi supra. Ex qua die ad diem [Col. 0600A] obitus ejusdem 31 Decembris anni 335 fluunt anni XXIII mens. X dies XX episcopatus, ipsi attributi in Pict. S. Pauli. Vide notas ubi supra.
[Col. 0600A] Ol. 272 IV et 273 I Melchiadis 3 et 4.
Synodus Romana celebrata in domo Faustae in Lateranis contra Donatistas, praesidente Melchiade die 2 Octobr. Vide notas ubi supra [Col. 0600B] ex epistola S. Augustini.
Maximinus contra Licinium et Constantinum e Syria movens, pacta Jovi Christiani nominis exstinctione si victor evasisset, occursu Licinii, ad preces Deo summo fundendas per Angelum edocti, fugatur extra Europam Kal Maii: Et iterato praelio vincitur ad Cybalim VIII. Id Octobr. Victores Constantinus et Licinius edictum secundum PACIS ECCLESIAE promulgant Mediolani. Vide Baron. Mediob, et prae caeteris Pagium ex Lactantio de mort persecut singula [Col. 0600C] suo ordine recensentem ad hunc annum num 4 et seq.
[Col. 0600C] I II Melchiadis 4. SILVESTRI I.
Melchiades obit depositus die IV. Idus Januarii in Callisti, ut in opusc quarti saeculi in prolegomen et in vetusto lapide. Tituli S. Silvestri in capite consignatur, cum sedisset ab ordinatione episcopali, qua vicarius, qua pontifex ann III, mens VII dies VII. Vide notas ubi supra.
SYLVESTER jam ordinatus episcopus in fine persecutionis anno [Col. 0600D] 212 die Dominic 10. Febr., cum hoc anno sedes vacasset dies XVI [ut in catalog et biblioth] nempe ad diem 25. Januar die 26 eligitur successor, et Dominica proxime consecuta 31. Januarii collocatur in throno sedis apostolicae, quam tenet annis XXI mens XI in catalogo Liberiano expressis usque ad 31 Decembr Constantio et Albino coss [nempe ad diem supremam anni 335. Aerae Christi omnium chronologorum consensu ad eumdem annum pertinentibus] et ab ordinatione [Col. 0602A] episcopali numerat ann XXIII, mens X, dies XX in picturis S. Pauli praeservatos. Vide notas ad Silvestrum.
Synodus Arelatensis celebrata, nec non Ancyrana, et Neocaesariensis. Petavius ad hunc annum: et card Baronius ad eumdem.
[Col. 0601C] Imp Constantinus Aug tr. p. 8 [Col. 0601C] 1066 ante Palil 1067 post Palil et 9 ex die 25 Julii cos III Imp XI et XII.
Imp Licinius Aug tr. p. 7 et 8 ex die 21 Aprilis cos III.
Coss C. Cejonius Rufus Volusianus.
. . . Anianus.
Gruter 28, 5 et 387 5 Spon Miscel 99 et leges apud Reland ut l. 8, C. de judiciis, etc.
Idem Rufus, seu Rufius Volusianus praef Urbi ex XIII Kal Sept in Laterculo Bucheriano: quem cos iterum Pagius putavit ex male transcripto lapide apud Spon 2 76 in hortis Justinianis, ubi non legitur ITERUM, sed legitur ET FRVM.
Chronicon Paschale deducit Indictionum initium ex Sept praecedenti Constantino III et Licinio III consulibus, quem annum vocat VIII Constantini, sed caeteri, et nos anno solido ante. His igitur coss Volusiano et Aniano Kal Januarii labitur nobis Indictio II usque ad Kal Sept et ex Kal Sep. exordium ducit Indictio III. [Col. 0603A] Vide Petavium in chronol et lib XI, cap 11.
Imp Constantinus Aug tr. p. 9 [Col. 0603A] 1067 1068 et 10 cos IV imp XII et XIII.
Imp. Licinius Aug tr. p. 8 et 9. cos IV
Coss Imp Fl. Val Constantinus Aug IV.
[Col. 0603B] Imp Fl. Val Licinianus Licin Aug IV.
L. 1, Cod Theod de divers rescriptis, et aliae plures apud Reland.
Praef Urbe ex die XIII Kal Sept Vettius Rufinus.
Laterc Bucherianus IV saeculi.
Imp Constantinus Aug tr. p. 10 [Col. 0603B] 1068 1069 et 11, cos IV Imp XIII.
Imp Licinius Aug tr. p. 9 et 10, cos IV.
Coss . . . Sabinus.
. . . Rufinus.
L 1, C. Theod de pact et trans [Col. 0603C] etc apud Reland.
Praef Urbi Ovinius Gallicanus pr. Non Aug Laterc Bucher.
Hoc anno Decennalia Imperii Constantini M. soluta et nuncupata XX. Romae die VIII Kal Aug in Oriente vero Decennalia Licinii ex XX die III. Id. Novembr. Noris de 2. Nummis pag 70, 75 et 76.
Imp. Constantinus Aug. tr. p. [Col. 0603C] 1069 1070 11, 12, cos. IV, imp. XIII.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 16, 11, cos. IV.
[Col. 0603D] Coss. Ovinius Gallicanus.
Septimus Bassus.
L. 1, c. Theod. ad 5, c. Claudian, etc. Plures aliae apud Reland. Vide etiam du Cange Famil. Byzant. pag. 47, VI.
Praefectus Urbi Septimius Bassus ex Idib. Maii Laterc. Bucher. Vide Noris. de num. Licinii p. 85.
Imp. Constantinus Aug. tr. p. [Col. 0603D] 1070 1071 12 et 13, cos. IV, imp. XIII.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 7, 12, cos. IV.
Coss. Imperator Licinius Aug. V.
Crispus Caesar.
[Col. 0605A] L. 9. C. de judiciis, et aliis pluribus apud Reland.
Praef. Urbi Julius Cassius Vice sac. judicans Septimius Bassus Praef. Urbi repressus est Laterc. Bucher.
Imp. Constantinus Aug. tr. p. [Col. 0605A] 1071 1072 [Col. 0605B] 13 et 14, cos. IV, imp. 13, 14, 15, 16, 17.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 12 et 13, cos. V.
Coss. Imp. Constantinus Aug. V.
Licinius Caesar.
L. 2, c. Theod. de divers. rescript. et aliae apud Reland.
Praef. Urbi Kal. Sept. Val. Maximus Basilius Latere Bucher.
Crispus Caesar contra Alemannos feliciter bellum gerit. Petavius ex Panegyr. Nazar. ad ann. seqq. E contra Mediobardus ad annum praecedentem habet: Crispus [Col. 0605C] Caesar rebellantes Francos insigni victoria domat
Imp. Constantinus Aug. tr. p. [Col. 0605C] 1072 1073 14 et 15, cos. VI, imp. XVII.
Imp. Licinius Aug. tr. p. 13, 14, cos. V.
Coss Imp Constantinus Aug VI.
Constantinus Caesar.
L 2, C. de assessoribus, et domest et aliae apud Reland
Praef Urbi Valerius Maximus. Laterc Bucher
[Col. 0605D] Imp Constantinus Aug tr p 15 [Col. 0605D] 1073 1074 et 16, cos VI imp XVII
Imp Licinius Aug tr p 14, 15 cos V
Coss Crispus Caesar II.
Constantius Caesar II.
L 3, Cod de Fer et aliae apud [Col. 0607A] Relandum de quibus vide Pagium ad hunc annum.
Constantinus quindecennalibus imperii votis hoc anno absolutis vicennalia nuncupavit die 25 Julii. Noris ex Nazario et Idatio et nummis in dissertat de 2 num. Licinii, etc. pag. 73.
Tabella aenea ap. Fabrett inscript p. 364, n. XVII, et alia in Musaeo Strozzio et plures apud [Col. 0607B] Grut 362.
Imp Constantinus Aug tr. p. 16 [Col. 0607B] 1074 1075 et 17, cos VI, imp XVII.
Imp Licinius Aug tr. p. 15 et 16, cos V, imp III.
Coss Petronius Probianus.
Anicius Julianus.
Gruter p. 364, 1, et l. 1, C. Theod de constit princip aliaeque apud Reland.
Praef Urbi Valerius Maximus, Laterc Bucher.
Imp Constantinus Aug tr. p. 17, [Col. 0607B] 1075 1076 et 18, cos VI, imp XVII et XVIII, XIX
Imp Licinius Aug tr. p. 16 et [Col. 0607C] 17, cos V, imp. III.
Coss . . Severus.
. . Rufinus.
Gruter p. 209, 2, et l. 9, C. de re milit aliaeque apud Reland.
Praef. Urbi Lucer Verianus Idib Sept.
Imp Constantinus Aug tr. p. 18 [Col. 0607C] 1076 1077 et 19, cos VI, imp XIX, XX, XXI.
Imp Licinius Aug tr. p. 17 et 18, cos V, imp III.
Coss Crispus Caesar III.
Constantius Caesar III.
[Col. 0607D] Gruter 362, n. 1, et Tomassin de tess hosp cap 3.
L. 16, C. de Decurion et aliae apud Reland.
Praef Urbi Lucerius Verinus.
Laterc Bucher.
Calvis ex Sozom eclipsim solis refert.
Imp Constantinus Aug tr. p. 19 [Col. 0607D] 1077 1078 et 20, coss VI, imp XXI.
Coss . . Paulinus.
. . Julianus.
L. 1. c. Theod de usuris, et [Col. 0609A] aliae apud Reland. Pagius ex libello de Praef Urbi coss nomina colligit: Anicius Paulinus, et Anicius Julianus.
Praef Urbi Acilius Severus Laterc Buch concilii Nicaeni epocha signatur anno Alexandri 636, nono die mensis Haziran ex Josepho Aegyptio. Noris de epoch Syromaced diss 3, cap 4, et Florentinus in notis ad Martyrol die 25 [Col. 0609B] Decembris.
Imp Constantinus Aug tr. p. [Col. 0609B] 1078 1079 20 et 21, cos VII, imp XXI.
Coss Imperator Constantinus Aug VII.
Constantius Caesar.
L. 3, C. de pact pignor etc aliae apud Reland.
Praef Urbi Anicius Julianus.
Laterc Bucher.
[Col. 0609C] Imp Constantinus Aug tr. p. 21 [Col. 0609C] 1079 1080 et 22.
[Col. 0609D] Coss VII. Imp XXI.
Coss *Fl. Caesarius.
. . . . Maximus.
Vetus inscriptio apud Boldett de coemet pag 79, n. 4, licet leges a Relando productae signentur Constantino et Maximo ut l. 18, C. de appellat et l. 2, c. Theod de famil hercisc. Constantino Caes V, et Maximo Coss corrigendae ex lapid Boldetti.
Fl. Caesario, et Maximo Coss.
Praef Urbi Anicius Julianus.
Lat. Buch.
[Col. 0611A] Hoc fere tempore S. Helena, mater Constantini octuagenaria inter filii ac nepotum complexus pie obiit 18 Aug sepulta via Lavicana in coemet SS. Petri et Marcellini. Vide Euseb lib III Vitae Const cap 46 et 47.
Imp Constantinus Aug tr. p. 22 [Col. 0611A] 1080 1081 et 23, Cos VII, imp XXI et XXII.
Vetus inscriptio Parmae et alia [Col. 0611B] Patavii relatae a Panvinio in Fast Grutero, pag 159; Noris. de 2 numm. pag. 72.
D. N. IMP. CAES. CONSTANTINO. P. F. VICTORI. AVG. PONT. MAXIMO TRIBVN. POTESTAT. XXIII. IMP. XXII. COS. VII. PP. PRO COS., etc.
Coss . . . . Januarius.
. . . . Justus.
Reines class XX, n. CCLVI et l. I de agricol et censit apud Reland cum aliis ibi.
[Col. 0611C] Imp Constantinus Aug tr. p. 23 [Col. 0611C] 1081 1082 et 24, Cos VIII, imp XXII.
Coss Imp Constant Aug VIII.
Constantinus Caesar IV.
L. 15, C. Theod de appellat aliaeque ap. Relandum.
Praef urbi Publicius Optatianus VII, Id. Sept et ex VIII Id. Octobr. Petronius Probianus.
Laterc. Bucher.
Imp Constantinus Aug tr. p. 24 [Col. 0611C] 1082 1083 et 25, Cos VIII, Imp XXII.
[Col. 0611D] Coss . . . . Gallicanus.
. . . . Symmachus.
Boldett. coemet pag 79, et 385, ex vet inscript et Spon pag 123, Reines., pag 399, quam inscript. vide integram apud Meurs in Macrob Saturnal lib V, cap 1, et lege 3 et 4, C. fin regund aliisque apud Reland.
[Col. 0613A] Praef Urbi Petronius Probianus. [Col. 0613A] 1083 1084
Imp Constantinus Aug tr. p. 25, et 26, Cos VIII, Imp XXII.
* Coss D. . . Bassus.
. . . Ablavius.
* Vet inscript ap. Boldett de coemet p. 85, et 273, et l. 2, C. de litigiosis, etc, aliaeque apud Relandum.
[Col. 0613B] Praef Urbi Anicius Paulinus pr. Id. Apr.
Imp Constantinus Aug tr. p. 26, [Col. 0613B] 1084 1085 et 27, Cos VIII, Imp XXII, XXIII.
Coss . . . Pacatianus.
. . . Hilarianus.
L. 3, C. Theod de inoffic testam et aliae apud Reland.
Praefect Urbi Anicius Paulinus.
Laterc Bucher.
[Col. 0613C] Imp Constantinus Aug tr. p. [Col. 0613C] 1085 1086 27, et 28, Cos VIII, Imp XXIII.
Coss Fl. Val Jul Dalmatius
. . . Zenophilus.
L. 23, C. de administ tutorum, et aliae apud Reland.
Pr. Urbi Publicius Optatianus VII, Id. April per dies 32, Cejonius Julianus Kemenius p. V, VI, Id. Maias.
Laterc Buch.
Imp Constantinus Aug tr. p. 28, [Col. 0613C] 1086 1087 et 29, Cos VIII, Imp XXIII.
Coss L. Ranius Acontius Opta- . . . tus.
Anicius Paulinus.
[Col. 0613D] Vet inscript ap. Gruter 463, 3, et 4, et apud Boissard parte III, pag 103. Gudianae apud Fleetvood p. 120, et 142, et Reland h. a. ubi et l. 15, C. de testam milit et aliae plures his Coss signatae.
Praef Urbi Anicius Paulinus V, Kalend Martii.
Imp Constantinus Aug tr. [Col. 0613D] 1087 1088 p. 29 et 30, Cos VIII, Imp XXIII
[Col. 0615A] Coss . . . Julius Constantius.
Cejonius Rufius Albinus.
Vetus inscriptio Capitolina a Gruter pag 387, et a Schelestratio edita Antiq Eccl tomo I, computat ad hunc consulem Cejonium Rufium Albinum post Caesariana tempora annos CCCLXXXI, nempe ab anno 46, ante aeram Christi communem: unde colligit recte constitutum [Col. 0615B] in sua (et nostra) chronologia hunc Consulatum. Vide notas ad Sylvestrum His Coss signantur l. 15, Cod de delatoribus, aliaeque apud Relandum.
Praef urbi Rufius Albinus III Kal Januar cujus inscriptio legitur in pluribus ponderibus, necnon in marm apud Gruter pag 387, ut supra.
Constantini Tricennalia edita VIII Kal Aug Constantinopoli: qui Constantem filium Augustum dicit, et Dalmatium fratris sui filium Caesarem creat VIII Kal Oct. [Col. 0615C] Hannabalianum vero regem constituit ap. Caesaream Syriae. Chron Pasch.
Imp Constantinus Aug tr. p. [Col. 0615C] 1088 1089 30 et 31, coss VIII, imp XXIII.
Coss . . . Nepotianus.
. . . Facundus.
L. 5, c. Theod de sponsalib et aliae apud Reland.
Fl. Popillius Nepotianus in nummis apud Tristan et Mediobard inscribitur is, qui post caedem Constantis imperator a factiosis dictus anno 350, die 28, occisus fuit.
[Col. 0615D] Praef urbi Rufius Albinus.
Constantini XXX Romae celebrari debuerant ex dictis per card Noris de 2 numm Licin etc p. 73, sed per ejus absentiam edita h. a. non leguntur in Occid.
Imp Constantinus Augustus tr. [Col. 0615D] 1089 1090 p. 31, coss VIII, imp XXIII, die XI Kal Junii obit prope Nicomediam. Chron Pasch et Socrat lib II, etc.
[Col. 0617A] Divisum imperium inter Constantini liberos. Constantino Jun natu maximo obtigit Gallia, Constanti Italia, Africa, Illyricum, et Ponto-Euxino finitima, et Africae quidquid ad Carthaginem pertinet communia cum Constantino. Constantio autem Asia oriens, Aegyptus. Zosimus lib 2 cap 39
Coss . . . Felicianus.
[Col. 0617B] *Fabius Titianus.
Vetus inscript in coem S Hermetis in Prolegom.
L. 2, c. Theod de contrah empt. et aliae apud Reland.
*Fabius Titianus coss ordinarius dicitur in vet lap Mus Albani, et praef Urbi iterum [nempe ann 350 et 351].
Praef Urbi Valerius Proculus qui L. Aradius. Val Proculus apud Grut 361, 1 et 362, 2 et Reines p. 458.
1 imppp Caesss Fl Constantinus [Col. 0617B] 1090 1091 [Col. 0617C] Jun Aug tr. p. 1 et ex V Id. Sept tr. p. II, coss IV.
2 et Fl Jul Constantius Aug tr. p. I et ex V Id Sept II coss.
3 et Fl Jul Constans Aug tr. p. I et ex V Id. Sept II coss design.
Coss . . . Ursus.
. . . Polemius.
Antiquus lapis Mus nostri, qui apud Boldettum de coemet pag 85 et Mabill de re diplom t. 2 in fine et senat Bonarr de vitris coemet p. et ex l. 2, c. Theod de contrah empt aliisque apud Relandum.
Praef Urbi Maecilius Hilarianus.
[Col. 0617D] Imppp Caesss Fl. Constantinus [Col. 0617D] 1091 1092 Jun Aug tr. p. 2 et 3, cos IV
Constantius Aug tr. p. 2 et 3, cos II. Constans Aug tr. p. 2 et 3, cos.
Cos Imp Fl. Constantius Aug II.
Imp Fl. Constans Aug.
L. 4, c. Theod de Praetor et [Col. 0619A] Quaestor et aliae apud Relandum.
Praef. Urbi Maecilius Hilarianus.
Constantini vota XV soluta, XX nuncupata. Vide Noris de 2, numm p. 78.
Imppp Caesss Constantinus Aug [Col. 0619A] 1092 1093 tr. p. 3, 4, cos IV.
Constantius Aug tr. p. 3, 4, cos II.
Constans Aug tr. p. 3 4, Cos II.
* Cos . . . Acyndinus
[Col. 0619B] L. Aradius Varelius Proculus.
Vetus inscript ex coem S. Hermetis. Vide Prolegom.
L. 6, C. de Dilationibus, et aliae apud Relandum.
Praef Urbi Fabius Titianus Jun Tertullus Vicarius Lat Buch cod Theod lib 9, t. 17, l. 1, cod Just lib 9, t 19, l. 2.
Constantinus Jun a fratre Constante dissentiens ab ejusd militibus in agro Aquilejensi interficitur ad III Kal Maias. Aurel Victor.
[Col. 0619C] Zosimus narrat jubente Constante id patratum facinus, lib 2, cap 41.
Impp Caess Constantius Aug [Col. 0619C] 1093 1094 tr. p. 4 et 5, cos II.
Et Constans Aug tr. p. 4, 5, cos II
Coss . . . . Marceilinus
. . . Probinus.
L. 6, c. Theod de Donationibus, et aliae apud Reland.
Praef Urbi Aurelius Celsinus Lat Buch cod Theodos lib 8, t. 12, l. 6, etc.
Quinquennalia Constantis celebrata. [Col. 0619D] Constans ex Italia in Pannoniam redit. Franci, rupto foedere. Rhenum transeunt, et Gallias depopulantur. Mediob ex hist et numm. Idat et Hieron chron.
Impp Caess Constantius Aug [Col. 0619D] 1094 1095 tr. p. 5 et 6, cos III.
Et Constans Aug tr. p. 5 et 6, cos II.
Cos Imp Constantius Aug III.
Imp Constans Aug II.
L. 33 et 34, c. Theod de Decurionibus, et aliae apud Reland.
Praef Urbi Ti. Lollianus Mavortius [Col. 0621A] Kal Apr Lat Buch et Aco Catullinus Philomatius Prid Non Jul Ibi et cod Theod lib 16, t. 10, l. 3.
Fortasse legendum Fl. Lollianus Mavortius cum Panvin ad annum 1094, et Acontius Catullinus.
[Col. 0621B] Impp Caess Constantinus Aug [Col. 0621B] 1095 1096 tr. p. 6, 7. Cos III.
Et Constans Aug tr. p. 6 et 7.
Cos II.
* Coss . . . Placidus.
. . . Romulus.
Vet lapis apud Boldett pag 82, coemet ex Grut 433, 4. Panvinius exhibet. M. Marcius Memorius Furius Balburius Caecilius Placidus: et cum eo Contelor ad ann 394, alium lapidem profert ubi Fl. Pisidius Romulus V. C. Praef Urbi.
Et l. I. c. Theodos de Lenon etc.
[Col. 0621C] Praef Urbi Aco Catullinus Lat Buch.
Impp Caess Constantius Aug [Col. 0621C] 1096 1097 tr. p. 7 et 8. Coss III.
Et Constans Aug tr. p. 7 et 8. Cos II.
Coss . . . Leontius.
. . . Sallustius.
C. Theod lib 8, t. 10, l. 2, et aliae apud Reland.
Praef Urbi Aco Catullinus sed III. Id. April Quintus Rusticus. Lat Buch.
Et antiqua pondera, et inscriptiones M. N. chron Paschale cyclum [Col. 0621D] decennovennalem his coss exorditur secundum Romanos, Syros, Macedones, et Aegyptios.
Impp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0621D] 1097 1098 p. 8 et 9, cos III.
Et Constans Aug tr. p. 8 et 9, cos II.
Coss . . . Amantius
. . . Albinus.
Grut 366, 7, et C. Theod lib 10, t. 10, l. 7, aliaeque leges apud Reland.
Praef Urbi Q. Rusticus et III. Non Jul Probinus. Lat Buch.
Panvinius nomen secundi Consulis [Col. 0623A] supplendum putat Cejonius Rufius Albinus ex vet inscript.
Impp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0623A] 1098 1099 p. 9 et 10, cos IV.
Et Constans Aug tr. p. 9 et 10, cos III.
Coss Imp Constantius Aug IV.
Imp Constans Aug III.
L. 4, C. Theod de bonis vacantibus, et aliae apud Reland.
Praef Urbi Probinus et VII. Kal [Col. 0623B] Januar Placidus Lat Buch.
Impp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0623B] 1099 1100 p. 10 et 11, cos IV.
Et Constans Aug tr. p. 10 et 11, cos III.
Coss . . . Rufinus Occid.
. . . Eusebius Orient.
L. un C. Theod de bonis milit et aliae apud Reland.
Vet lap ap. March de Aug refert Fl. Rufinum cos VI. Kal Mart.
Praef Urbi Placidus, et pr. Id. Jun Limenius Praef Praetorio et Urbi. Lat Buch.
[Col. 0623C] Impp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0623C] 1100 1101 p. 11 et 12, cos IV.
Et Constans Aug tr. p. 11 et 12, cos III.
Coss Fl. . . Philippus.
Fl. . . Salia.
Gruter, p. 1161, 1, Reines. pag 568. Aringh Rom subt t. 2, p. 319. Panvin habet sallea. Cod Theod lib X, t. 1, l. 6.
Praef. Urbi Ulpius Limenius Praef Praetor et Urbi. Laterc Bucher
Eclipsis Solis 9 Octobr Fer 1, sub horam diei secundam digit 6. [Col. 0623D] Petav ex Theoph
Imp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0623D] 1101 1102 p. 12 et 13, cos IV.
Et Constans Aug tr. p. 12 et 13, cos III.
* Coss. . . . Limenius.
. . . Catulinus
Boldett coemet p. 81, n. 4. et C. Theod, l. 39, de Decurionibus aliisque apud Reland.
Praef Urbi Limenius Praef Praet et Urbi. Cessaverunt Praefecturae dies XLI a die 6. Id. April usque in XV. Kal Jun XIV, Kal Jun. Hermogenes [Col. 0625A] Praef Praet. et Urbi. Laterc Buch.
Impp Caess Constantius Aug tr. [Col. 0625A] 1102 1103 p. 13 et 14, cos. IV.
Et Constans Aug tr. p. 13, cos III, qui conspiratione Ducum Magnentii, Chresti, et Marcellini, manu Gaisonis interficitur paulo ante Kal Martii. Helene in Galliis. Ex Zosimo lib 2.
Coss. Sergius.
[Col. 0625B] . . . Nigrinianus.
L. 4, c. Theod de re milit et aliae apud Reland.
Fabrett Inscript p. 665, habet ex vet lap Fl. Anicio et Nigriniano.
Pr. Praet et Urbi Hermogenes et III. Kal Mart Fabius Titianus P. U. Lat Buch.
Occiso Constante MAGNENTIUS ap. Augustodunum Imper invasit XV Kal Febr et duos fratres Decentium et Desiderium Caesares creat. Vetranio quoque in Pannonia Kal Maii: Romae NEPOTIANUS [Col. 0625C] III Non Jun ex Idacio, quem Magnentius 28 Imperii die opprimit.
Imp Caes Constantius Aug tr. [Col. 0625C] 1103 1104 p. 14 et 15, cos IV et Constantius Gallus Caesar.
Post consulatum Sergii et Nigriniani seu in tyrannide
Coss in Galliis, Africa, Italia.
Magnentius Aug. Fl. Gaiso.
Nam ob tumultus bellicos nemo auctoritate Constantii consulatum inivit. Panvin ex Socrat lib. XI, c. 29.
* Lapis Musaei Albani habet Mannentio, Decentio coss.
[Col. 0625D] Praef Urbi ex Laterc Buch. Fabius Titianus, et Aur Celsinus Kal Mart. Caelius Probatus IV. Id. Maii. Clodius Adelphius VII. Id Jun. Vaterius Proculus XV. Kal Januar.
Imp Caes Constantius Aug tr. [Col. 0625D] 1104 1105 p. 15 et 16 Cos V.
Et Constantius Gallus Caesar
[Col. 0627A] Magnentio tyrannidem exercente alii Consules in Provinciis, quae ei parebant, alii in reliquo Romano orbe designati. Panvinius, et Pagius in epistola Cons. pag 255 ex lib de Praef Urbi, aliisque docum.
Coss Orientatales. Imp Constantius Aug V.
Fl. Constantius Gallus Caes.
[Col. 0627B] Coss Tyannicae fact. Decentius Caes.
Paulus.
Praef. Urbi Proculus et V. Id. Sept. Septimius Mnasea et VI Kal. Oct. Neratius Cerealis Laterc. Buch
Imp Caes Constantius Aug tr. [Col. 0627B] 1105 1106 p. 16 et 17 Cos VI.
Et Constantius Gallus Caesar Cos II.
Coss iidem Imp Constantius Aug VI et Constantius Gallus Caesar II.
L. 7 c. Theod de veteran et aliae apud Relandum, ubi Gallus dicitur etiam Constans.
[Col. 0627C] Praef Urbi post Cerealem VI Id Dec. Vetrasius Orfitus.
Magnentius in Galliis se interficit III Id. Aug., et Decentius Caesar laqueo se suspendit XV Kal Sept. Hieron et Idacius.
Constantius victor universo Imperio Rom. potitus ludos magnificos celebrat Arelate ob ann XXX inchoatum. Vide Petav.
Imp Caes Constantius Aug tr. p. [Col. 0627C] 1106 1107 17 et 18 Cos VII.
[Col. 0627D] Et Constantius Gallus Caesar Cos II.
Coss iidem Imp Constantius Aug VII.
Constantius Gallus Caes III.
L. I. c. Theod de praed navicul.
Praef Urbi Vetrasius Orfitus.
Hic desinit Laterculus Praefectorum Urbi editus a Bucherio.
Constantius Arelate movens contra Alemannorum Reges Gundomadum et Vadomarium, foedus postea cum illis pepigit. Ammian.
[Col. 0629A] Imp. Caes Constantius Aug tr. [Col. 0629A] 1107 1108 p. 18 et 19 cos VII.
Fl. Claud Julianus Caesar dicitur qui erat Galli Caesaris frater VIII. Id. Novemb.
Coss Fl. . . Arbettio.
. . . . . Lollianus.
Gruter 1055 4 Aringhius T. 2. p. 287 cod Theod l. 12 de Episcopis, [Col. 0629B] etc. apud Reland. Fl. Julianus Caesar factus Transalpinis praeficitur, eique Helena Constantii soror nubit. Ammian Zosim III. Idatius. Hieron.
Imp Caes Constantius Aug tr. [Col. 0629B] 1108 1109 p. 19 et 20, cos VIII
Julianus Caesar.
Coss iidem Imp Constantius Aug VIII.
Fl. Julianus Caesar.
C. Theod l. 6 de Pagan sacrif et temp (aliaeque apud Reland) ubi capitalis poena decernitur contra sacrificantes simulacris.
[Col. 0629C] Constantius IV Kal Jun. Urbe digressus in Illyricum pergit, et Osium eo perductum per annum macerat, ut Athanasii damnationem extorqueat. Socrat l. 2
Imp Caes Constantius Aug tr. p. [Col. 0629C] 1109 1110 20 et 21, cos IX.
Julianus Caesar cos II.
Coss iidem Imp Constantius Aug IX.
Fl. Julianus Caesar II.
[Col. 0629D] C. Theod de cursu public l. 10, aliaeque apud Reland et cod Just lib I, tit. 3, leg 2, et Gruter 303, 1.
Chron Pasch Vicennalia Constantii celebrata his coss exhibet.
Julianus contra Germanos Lugdunum invadentes feliciter pugnat. Alamannos ad Argentoratum cruento praelio superat eorumque regem Chonodomarum vinctum Romam ad Constantium mittit. Hyemat Parisiis. Ammian VI, Zosimus III.
[Col. 0631A] Imp Caes Constantius Aug tr. p. [Col. 0631A] 1110 1111 21 et 22, cos IX
Julianus Caesar cos II.
Coss . . . Datianus.
Neratius Cerealis
Gruter 303, 2, et 1087, 4 et 5, Contelor de Pr. Urbi pag 57, Reines p. 929, et Fabrett pag 707. Vide etiam leges utriusque codicis [Col. 0631B] apud Reland.
Constantius ex Sirmio Romam veniens IV Kal Maii sua XXXV, edit Idacius. Obeliscum erigit in Circo Maximo. Ammian. Gladiatores abrogat lege 2 c. de Gladiatoribus.
Julianus Francos Salios perculit, et in deditionem accepit.
[Col. 0631C] Imp Caes Constantius Aug tr. p. [Col. 0631C] 1111 1112 22 et 23, cos IX.
Julianus Caesar coss II.
Coss . . . Eusebius.
. . . Hypatius.
Praef Urbi Junius Bassus, qui in ipsa praefectura Urbis his coss iit ad Deum VIII Kal Sept ut in ejus sarcophago in Basil Vatic sub Confess SS. Apostolorum. Vide Aringh Gruter Fabrett. Aliae quoque inscript Gruter 1087, 5, et [Col. 0631D] leges utriusque codicis apud Reland. Praef Urbi Anicius Tertullus.
Julianus Alamannos iterum comprimit, et ad pacem petendam adigit. Constantius Limigantes Sarmatas vincit. Petavius ex Ammian. 18 et 19. Gratianus nascitur. Hieron. Chron.
Sirmiensis formula tertia edita his coss. XI Kal. Jun. ex Socrat. et Epiph. Vide notas, ibid.
[Col. 0633A] Imp. Caes. Constantius Aug. tr. [Col. 0633A] 1112 1113 p. 23 et 24. Cos. X.
Julianus Caesar cos. III. Id. Aug. tr. p.
Coss. iidem. Imp. Constantius Aug. X.
Fl. Julianus Caesar 3.
L. 3 C. de Episc. et Cler. aliaequae apud Reland. * Et inscript. Boldett. p. 86, die 28 Aug., fer. 2. Eclipsis solis totalis in Mesopotamia [Col. 0633B] paulo post ejus exortum ex Ammian. Vide Pag. ad h. a. n. VII.
Julianus acclamatur Augustus contra Constantium, ad quem tamen legatos mittit. Viennae edit. quinquennalia.
Pr. Urbi Anicius Tertullus II.
Imp Caes Constantius Aug tr. [Col. 0633B] 1113 1114 p. 24 et 25, cos X qui obiit h. a. [Col. 0633C] III Non Octobr Vide notas pag 29.
Imp Fl Cl Julianus Aug tr. p. 1 et 2, cos III qui ex die III Non Octobr solus Rempublicam tenet.
Coss. Fl. . . . Taurus.
Fl. . . . Florentius.
Reines p. 997 ex Aringh et leg. 7 C. de dignit aliisque apud Reland.
Constantius e bello Persico redux contra Julianum movet, et in itinere prope Tarsum moritur die III Octobr. Ammian lib XXI. Vide notas pag 29. Socrat in fine lib II et Zosim lib III c. 10. Julianus solus [Col. 0633D] imperat, et Constantinopolim ingreditur III Id. Decembr. Ibi. Et praetorio praef creat Sallustium.
Pr. Urbi Anicius Tertullus III.
Primum Pictaviense monasterium in Gallia constructum. Noris hist Pelag lib II, c. 2, p. 173.
Imp Caes Julianus Aug tr. p. 2 [Col. 0633D] 1114 1115 et 3, cos. III.
* Coss. . . . Mamertinus.
. . . Nevitta.
* Antiq lapis ex Holstenio apud Vignol de col. Pii p. 328 et Fabrett 695.
[Col. 0635A] Et lex I. C. Theod de domest et protect aliaeque apud Reland.
Pr. Urbi Anicius Maximus.
Julianus Antiochiam veniens grammaticos et rhetoricos Christianos a scholis arcet. Idem auctor persecutionis fit blanditiis potius quam caedibus ad apostasiam pertrahentis. Attamen martyrio plures affecti, quos inter Artemius. Hieronym chron Ammian lib XXII. Malala, qui ab his coss imperium Juliani inchoat.
Imp Caes Julianus Aug tr. p. 3 [Col. 0635A] 1115 1116 et 4, cos IV.
Coss Julianus Aug IV.
. . . . Sallustius.
Inscript vetus in S. Mart de Montibus, et apud Fabrett Inscript p. 113 et Gruter 185, 2, et leges utriusque codicis apud Reland ut leg 2, c. Theod de dotibus, etc.
[Col. 0635C] Praef Urbi L. Turcius Apronianus. Contelor ex Panvin et vet inscript Fanensi, aliisque pluribus.
Juliano ex vulnere vita excedente etiam juxta chron Pasch h a ad diem VI Kal Julias JOVIANUS ex comite domesticorum ab exercitu eligitur Imperator. Is pacem cum Persis fundat ad annos XXX. Idat. Ammian. Hieronym. Idem jubet idolorum templa claudi, et sacrificia aboleri. Socrat. 3, c. 25.
[Col. 0635D] Imp Caes Jovianus Aug tr. p. 1. [Col. 0635D] 1116 1117 cos qui obit XI Kal Martii. In ejus locum eligitur VALENTINIANUS ad V Kal Martii die Biss declinato. Idem Constantinopoli VALENTEM Augustum appellat 4 Kal. April Idatius
* Coss Imp Caes Jovianus Aug.
Varronianus Caes Aug F.
* Vetus lapis M. N. relatus tomo 2 in Prolegom f. LXVIII, et apud Boldett coemet p. 84 ubi aetas Lunae et feria recte exprimitur. Vide leges apud Reland his [Col. 0637A] coss datas ut l. 2, c. de consort ejusdem litis, etc.
Sallustius Praef Urbi a Valentiniano restitutus. Chron Paschal [intellige Constantinopoli.]
Valentinianus Occid Imperii regimine retento, Orientalis curam Valenti permittit. Ammian lib 25. Socrat IV, c. 1. Zosimus IV.
Romae Praefect urbi C. Cejonius [Col. 0637B] Rufus Volusianus ex Inscript et Q. Aurelius Symmachus ex legibus indicatis a Contelorio.
Imp Caes Valentinianus Aug tr. [Col. 0637B] 1117 1118 p. 1 et ex Kal Mart tr. p. 2, cos.
Imp Caes Valens Aug tr. p. 1, et ex IV Kal April tr. p. 2, cos.
* Coss iidem Augg Valentinianus Aug.
Valens Aug.
* Antiq lapis coemet effossus anno 1720 et leges plurimae apud Reland l. 5 c. Theod de jurisdict, etc.
Praef Urbi post Symmachum C. Cejonius Rufius Volusianus. Panvin et lapid.
[Col. 0637C] Festus Rufus ad h. a. numerat U. C. sub Regibus 243, cos 467. Imp 407. Fit summa 1117.
Imp Caes Valentinian Aug tr. [Col. 0637C] 1118 1119 p. 2, 3. Cos.
Imp. Caes Valens Aug. tr. p. 2, 3. Cos.
* Coss. . . . . Gratianus.
. . . . Daglaiphus.
* Vet. lap. coem. Callist apud Boldett: pag 80. Gruter 1162, 5 et leges plures ap. Gotofred et Reland nempe l. 9. C. Theodod de veteranis, etc.
Praef. Urbi Viventius ex Ammiano. [Col. 0637D] Valentinianus Alamannos devicit. Idacius. Eique nascitur filius XV Kal. Febr. Valentinianus Junior ex Justina, quae fuerat Uxor Magnentii. Zosim l. 4, edit. Francos. Vide Petavium.
Imp Caesar Valentinianus Aug. [Col. 0637D] 1119 1120 tr. p. 3 et 4, cos. Et Gratianus Caesar.
Imp. Caes. Valens Aug. tr. p. 3 et 4, cos.
Coss Fl. . . . Lupicinus.
Fl. . . . Jovinus
[Col. 0639A] Inscript Reines p. 906 et Mabillon supplem rei diplom pag. 15 et leges plures apud Gotofred et Reland ut l. 3, c. Th. de Indulc. crim etc.
Dicitur etiam hic annus Post Consulatum Gratiani N. P. et Daglaifi l. 16, c. Th. de annon et tribut et in lapid. Fleetvood pag. 501, apud Reland.
Pr. Urbi Vettius Praetextatus, ut [Col. 0639B] ex vet. Inscript. Romae apud Panvin et Contelor et ex Ammiano.
Imp Caes. Valentinianus Aug. tr. [Col. 0639B] 1120 1121 p. 4 et 5, cos 11. Et Gratianus Caesar Augustus etiam tr. p. concessa IX. Kal. Sept.
Imp. Caesar Valens Aug. tr. p. 4 et 5.
Coss iidem A A Vatentinianus Aug. II
Valens Aug. II.
Cod. Th, lib 9, t. 36 leg 19 [Col. 0639C] apud Gotofred et aliae etiam apud Reland ut l. 29 et 30, c. Theod. de cursu publ etc.
Inscript. Fabrett. pag 584.
Pr. Urbi Q. Clodius Hermogenianus Olybrius. Vetus inscript apud Contelor et leges cod ab eo et Almeloveen indicatae.
Imp. Caesss. Valentinianus [Col. 0639C] 1121 1122 Aug. tr. p 5 et 6, cos II.
Et Valens Aug. tr. pot 5 et 6 coss. II.
Et Gratianus Aug. tr. pot 1, 2, cos.
Coss. Valentinianus nob puer.
[Col. 0639D] Sext Aurel Victor.
Vetus inscript. Fabrett pag. 419 et leges a Relando productae ut l. 10. C. Theod. de veteranis, aliaeque ibi.
Praef. Urbi Hermogenianus Olybrius II.
Anicius Probus Praef. Praet. Ambrosio Consularibus insignibus praedito Insubriam, Liguriam, Aemiliam regendam tradit. Paulinus in Ambrosii Vita.
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0639D] 1122 1123 tr. p. 6 et 7, Cos III.
[Col. 0641A] Et Valens Aug tr. pot 6 et 7, cos III.
Et Gratianus Aug tr. p. 2, 3, cos.
Coss Valentinianus Aug III.
* Valens Aug III.
Vetus inscriptio apud Boissard relata a Relando utrique attribuit titulos Pont Max Germ Max Alemann Max Franc Max Goth Max trib pot VII, Imp VI, cos II, P P P P.
Sed inscriptio quae Romae superest [Col. 0641B] in Ponte Fabricio eosdem titulos tribuit etiam Gratiano trib pot. III, imp II, cos primum ut apud Panvinium legitur: imo Pontem nomine Gratiani collocatum docet.
Iidem coss legunt in utroque codice, ut in l. 6, c. Theod de tyronibus, aliisque apud Reland.
Praefect Urbi post Olybrium Ampelius Antiochenus. Valentinianus Sarmatas vincit, et Almannos.
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0641B] 1123 1124 tr. p. 7 et 8, cos III, imp VI.
[Col. 0641C] Et Valens Aug tr. p. 7, 8, cos III, imp VI.
Et Gratianus N. P. 3, 4, cos.
Coss Imp Fl. Gratianus Aug II
Sex Anic Peronius Probus.
Inscript Grut 164, 4 Fabrett 271 et 272, 476 et 73, 7 et l. 7, C. de serv fugit aliaeque apud Reland.
Praef Urbi Ampelius Antiochenus. Panvin et Contelor ex vet docum. Vide notas pag 44.
Valentinianus Alemannos per Severum Ducem fugat. Ammian 29. Ejusdem permissu stat ara Victoriae in Capitolio et sacra fiunt. [Col. 0641D] Symm ad Valentinian et Ambr. epist 89
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0641D] 1124 1125 tr. p. 8 et 9, cos III, imp VI.
Et Valens tr. p. 8 et 9, cos III, imp VI.
Et Gratianus tr. p. 4, 5, cos II.
* Coss . . . Modestus.
. . . Arintheus.
* Inscript Boldett p. 808 ubi legendum [Col. 0643A] est Gratiano Aug II et Probo coss in pace.
Et l. I c. Theod de Praef Praet et Urb aliaeque apud Reland et ex Actis S. Sabae, ubi character Paschae Praefect Urbi post Ampelium Claudius.
Theodosius Junior Moesiae Dux Samartas reprimit. Ammian. 27.
Burgundiorum 80 m. fere ad Rhenum descendunt. Ibi Meliana, [Col. 0643B] Marcelli consulis filia, Jerosolymam aditura in Aegyptum navigat. Hieron chron qui tunc in solitudine Syriae versabatur.
Rufinus Aquilejensis Melianae comes insinuat errores Origenis. Ruf hist l. 2 et 7.
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0643B] 1125 1126 tr. p. 9 et 10. Cos IV. Imp 6.
Et Valens Aug tr. p. 9 et 10. Cos IV, Imp VI
Et Gratianus Aug tr. p. 5, 6, Cos II.
[Col. 0643C] Coss Imp Valentinianus Aug IV.
Imp Valens Aug IV.
Vetus inscript Grut 1061, 7 Fabrett p. 507 et Vignol de col Pii p. 332 et leges a Relando collectae, ut l. XI, c. Theod de Veteranis, etc.
Praef Urbi Claudius II.
Theodosius Senior et Junioris qui postea imperavit pater, Firmum Africae Tyrannum bis victum ad laqueum adigit. Gildo Firmi frater Tyrannidem reparat, et Donatistis favens Catholicos persequitur. Amm 28, 29 et Caud de bello Gild.
[Col. 0643D] Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0643D] 1126 1127 tr. p. 10 et 11. Cos IV.
Et Valens Aug tr. p. 10, 11 Cos IV.
Et Gratianus Aug tr. p. 6, 7 Cos III
Coss Gratianus Aug III.
C. Equitius Valens.
Vet inscript Fabrett p. 666 et ex Gudianis Relandus, qui etiam leges profert his coss latas, ut l. 18, c. Theod de operib public etc.
Praef Urbi Euphraxius Panvin.
Pax cum Macriano Alemanniae [Col. 0645A] Rege a Valentiniano in ripis Rheni constituta. Apparatus bellici advers Sarmatas, vota X soluta, XX nuncupata. Ammian et Zosimus et Mediob ex numm.
Concil Valentinum in Gallia celebratum, ubi quinque Galliarum Provinciae memorantur. Vide Pagium Sen.
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0645A] 1127 1128 tr. p. 11, 12, cos IV.
[Col. 0645B] Et Valens Aug tr. p. 11, 12, cos IV.
Et Gratianus Aug tr. p. 7, 8, cos III.
Post Consultatum Gratiani Aug III, et Equitii Boldett pag 808. Gruter 1018, 8. Ita signatur hic annus in lapid apud Reines p. 997. Cringh T. 2, p. 169, et in legibus C. Theod de Tyron l. 7, aliisque apud Reland.
Praef Urbi anno II. Eupraxius.
Valentinianus Sarmatas, qui Pannonias vastabant, bello petivit. Legatorum a Quadis missorum [Col. 0645C] oratione exacerbatus, et apoplexia correptus exstinctus est Bregitione in Pannonia 17 Novembr cum imperasset ann XI, mens IX. Sexto die postea nempe 22 Nov Fl. VALENTINIANUS JUNIOR puer quadrimus Justinae Matris, Novercae Gratiani opera Imperator Augustus creatus est: cui Gratianus Italiam, Africam, et Illyricum concessit, ipse reliquis Occid Imperii Provinciis contentus. Ammian in fin lib 30. Zosim lib 4, c. 19.
Imppp Caesss Valens Aug tr. [Col. 0645C] 1128 1129 [Col. 0645D] p. 12, 13, cos V.
Et Gratianus Aug tr. p. 8, 9, cos III.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 1, et ex die 22 Nov 2, cos.
Coss Imp Valens Aug V.
Imp Valentinianus Aug.
Vet inscript Gruter 17, 4 et 28, 2 et 192, 3 et 1080, 4, et leges plures apud Reland ut l. 3, c. Theod de scaenicis.
Praef Urbi post Eupraxium Probianus.
[Col. 0647A] Imppp Caesss Valens Aug tr. [Col. 0647A] 1129 1130 p. 13, 14, cos V.
Et Gratianus Aug tr. p. 9, 10 cos 4.
Et Valentinianus Jun tr. p. 2, 3, Cos.
* Coss Gratianus Aug IV.
Fl. Merobaudes.
* Vetus inscript in S Caecil et [Col. 0647B] apud Almeloveen fol 121, corrigens Gruter p. 28, 2, 6, ex eodem Grut p. 370, 3, et Fleetvood 409, et pag 432.
Praef Urbi anno II. Probianus.
Imppp Caesss Valens Aug tr. p. [Col. 0647B] 1130 1131 14, 15, cos VI.
Et Gratianus Aug tr. p. 10, 11, cos IV.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 3, 4, cos II.
Coss Valens Aug VI.
Valentinianus Jun Aug II.
C. Theod lib XI t. 19, l. 9, et l. 35, de curs publ aliaeque apud [Col. 0647C] Reland.
Praef Urbi Hypatius.
Synodus Romana quarta sub Damaso, in qua haeresis Marcelli et Photini damnatur, renovata postmodum a Bonoso. Vide Pagium Jun in Siricio n. VII, et ejus notas infra ad Damasum, et Sommier ibid
Imppp Caesss Gratianus Aug tr. [Col. 0647C] 1131 1132 p. 10 et 11, cos IV.
Et Valentinian Jun Aug tr. p. 4, 5, cos II.
Et Theodosius Aug tr. p. 1, et ex 19 Januarii 2.
Coss Decimus Magnus Ausonius.
[Col. 0647D] Q. Clod Hermogenianus Olybrius
Gruter 353, 2. Reines 983, et leges 3, 4, c. Theod de Palat S largit aliaeque ap. Reland.
Praef Urbi series interrumpitur.
Imp Caes Gratianus Aug tr. p. [Col. 0647D] 1132 1133 11 et 12, cos V.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 5, 6, cos II.
[Col. 0649A] Et Theodosius Aug tr. p. 1, 2, cos.
* Coss Gratianus Aug V.
Theodosius Aug.
* Boldett inscript coemet p. 85, et c. Th. lib 3, tit 5, l. 6, aliaeque apud Reland.
Theophilus Alexandrinus tum Clericus, postea episcopus centum annorum computum Paschalem [Col. 0649B] ab hoc anno orditur. Leo M. epist 64. Vide Petavium.
Gratianus contra Gothos mittit peritissimos Duces, et eosdem Macedonia, et Pannonia excedere cogit, mox pacem cum ipsis sancit. Ex Prospero.
Justina Valentiniani Jun Mater Ariana femina haeresim promovere studet: cui acerrime resistit Ambrosius. Paulin in ejus Vita.
[Col. 0649C] Imppp Caesss Gratianus Aug tr. [Col. 0649C] 1133 1134 p. 12 et 13, coss V.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 6, 7, coss II.
Et Theodosius Aug tr. p. 2, 3, coss.
Coss . . . . Syagrius.
. . . . Eucherius.
Vet inscript ex Schedis Gudianis apud Relandum et leges ut l. 6, c. Theod de divers rescript aliaeque ibi.
Pr. Urbi Fl. Ann. Eucharius Epiphanius. Panvin et Contelor.
Concilium Aquileiense Nonis [Col. 0649D] Sept. celebratum in que Palladius, et Secundianus Ariani episcopi damnati sunt. In Hispania quoque Caesaraugustae in Synodo Priscillianistae damnantur cum ipso Priscilliano laico: quem haeretici episcopi Abilensem constituunt: sed is agentibus Idacio, et Ithacio Catholicis episcopis decreto Gratiani expellitur. Romae a Damaso, et Mediolani ab Ambrosio rejecti Priscillianistae turbas in Hispania cient, quo fuerant reversi per aliud rescriptum Magistri officiorum [Col. 0651A] pretio corrupti. Serv Sulp l. 2. Vide notas infra ad Damasum.
Imppp Caesss Gratianus Aug tr. [Col. 0651A] 1134 1135 p. 13 et 14, cos V.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 7 et 8, coss II.
Et Theodosius Aug tr. p. 3, 4, cos.
Coss . . . . Antoninus.
. . . . Syagrius.
Vet inscript in S. Agnetis extra muros, et leges utriusque cod. [Col. 0651B] apud. Reland ut c. Theod l. 6, de div rescr et in epistola Paschasini ad Leon M.
Maximus in Britannia tyrannidem arripuit, qui apud Treviros Sede constituta Victorem filium consortem imperii nominat. Zosim 4, Socrat. et Victor.
Imppp Caesss Gratianus Aug tr. [Col. 0651B] 1135 1136 p. 14 et 15, cos V, qui occiditur 8 Kal Sept.
Et Valentinianus Aug. tr. p. 8, [Col. 0651C] 9, coss II.
Et Theodosius Aug tr. p. 4, 5, cos.
Coss . . . . Merobaudes II.
. . . . Saturninus.
Vet. lapis in S. Martini in Montibus a S. Damaso Papa inscriptus his coss et Fabrett p. 659 et 666, et l. un. c. Theod. de mand Princip aliaeque apud Reland.
Maximus tyrannus per Andragatium Ducem Gratianum Aug a suis desertum occidit Lugduni 8 Kal Sept Marcellin. Com Socrat l. 5, c. XI.
[Col. 0651D] Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0651D] 1136 1137 Aug tr. p. 9 et 10, cos II.
Et Theodosius Aug tr, p. 5 et 6, eos.
Et Arcadius Aug tr. p. 1 et 2.
* Coss Fl. Recimer.
Fl. Clearchus.
* Vetus inscript Boldett coemet p. 82, et Musaei Albani, et Fabrett p. 270, inscript et Fleetvood pag 442, necnon leges utriusque codicis apud Reland ut l. 3, C. Theod lib. 6, t. 2.
Symmachus Praefectus Urbi de [Col. 0653A] restituendo Deorum cultu Valentiniano libellum offert, quem refellit Ambrosius. Ejus ep. 30.
Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0653A] 1137 1138 Aug tr. p. 10 et 11, cos II.
Et Theodosius Aug tr. p. 6, 7, cos.
Et Arcadius Aug tr. p. 2, 3 cos.
Coss Imp Caes Fl. Arcadius.
. . . Bauto
[Col. 0653B] Epistola Siricii Papae data his coss. Vide notas pag 55, et leges plures apud Reland ut l. 6, C. Theod de jurisdict, etc.
Synodus Burdegalensis adversus Priscillianistas in qua deponuntur Justantius, et Salvianus. Prosper Sever II. Priscillianus haeret. a Synodo provocans ad Maximum gladio addicitur. Ibi.
Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0653B] 1138 1139 Aug tr. p. 11 et 12, cos II.
Et Theodosius Aug tr. p. 7, 8 cos.
Et Arcadius Aug tr. p. 3, 4 cos.
[Col. 0653C] Coss Fl. Honorius Theodosii Aug
F. N. P.
Fl. Evodius.
C. Theod l. 2, de curat Kalend et aliae apud Reland.
Valentiniani Jun soror Theodosio nubit. Marcell.
Valentinianus Jun instigante Matre Justina Ariana femina pro Ariminensi professione legem edit 4 Cod. de Fide Cath et Ambrosium persequitur, qui ab Auxentio ad disputationem provocatus coram populo ut id fiat postulat, et restitit Imperatori ne Basilicam [Col. 0653D] tradat Arianis. S. Ambros ep. 14, et in or. de non trad Bas.
Impp Caess Valentinianus Aug [Col. 0653D] 1139 1140 tr. p. 12 et 13, cos III.
Et Theodosius Aug tr. p. 8, 9 cos.
Et Arcadius Aug tr. p. 4, 5 cos.
Coss Imp Valentinianus Aug III.
Eutropius.
Vet inscript a S. Sebast extra muros, et alia in Musaeo Albano, et Grut 1102, 2, et Vandale, et Occon. Inscript Hisp XXVI, 4, et leges utriusque Cod apud Reland [Col. 0655A] ut l. 4 C. Theod de domest et protect etc.
Maximus sacrificia Gentilibus et aram victoriae restituit laudante Symmacho Socrat l. 5, c. 4.
Impp Caess Valentinianus Jun [Col. 0655A] 1140 1141 Aug tr. p. 13 et 14, cos III.
Et Theodosius Aug tr. p. 9, 10, cos II.
Et Arcadius Aug tr. p. 5, 6, cos
[Col. 0655B] Coss Theodosius Aug II.
Cynegius: qui in Mag decessit suff Merobaudes III.
Vet inscript Fabrett 252, n. 39 et 576, n. 162 et leges cod Theod 14, 15, 16, de haeret aliaeque apud Reland.
Imppp Caesss Valentinianus Aug [Col. 0655B] 1141 1142 tr. p. 14, 15, cos III
Et Theodosius Aug tr. p. 10, 11. cos II.
Et Arcadius Aug tr. p. 6, 7, cos.
Coss . . . Timasius.
. . . Promotus.
[Col. 0655C] Gruter 462, 1 et leges cod Theod lib XV, tit II, de Aquaeductu l. 3 et 4, aliaeque apud Reland.
Praef Urbi Proculus, l. I, C. de tut et cur.
Theodosius dignitates omnes a Maximo collatas abrogat Mediolani l. 8, C. de Infirm et haereticorum conventus omnino tollit l. 19, C. de haeret et cum Honorio filio Romam ingreditur Id. Jun et congiario dato P. R. discedit Kal Sept Idacius.
Praef Urb CP. Pancrat Alm ex cod Theod et Just.
[Col. 0655D] Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0655D] 1142 1143 Aug tr. p. 15 et 16, cos IV.
Et Theodosius Aug tr. p. 11, 12, cos II.
Et Arcadius Aug tr. p. 7, 8, cos.
Coss Imp Valentinianus Aug IV.
. . . Neoterius.
Spon p. 20, miscell ant et l. 9. C. de episc et cleric aliaeque apud Reland.
Praef Urbi Albinus l. servos, C. [Col. 0657A] ad leg Jul de vi publ etc. C. apud Contelor et Alm.
Obeliscus in circo positus a Theodosio, et ipsius statua argentea supra columnam erecta prope Ecclesiam Constantinopoli. Ammian Marcellin.
Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0657A] 1143 1144 Aug tr. p. 15, 16, cos IV.
[Col. 0657B] Et Theodosius Aug tr. p. 12, 13, cos II.
Et Arcadius Aug tr. p. 8, 9, cos.
Coss . . . Tatianus.
. . . Symmachus.
Boldett inscript coemet p. 545, aliae inscript exhibent T. Fabium Tatianum Cos ord ut apud Contelor p. 55 et leges utriusque codicis apud Relandum habent Tatianum et Symmachum l. 6, C. Theod de contrah empt et l. 4, de naufrag etc.
Praef Urb Proculus CP. Almel Romae Alyp Falt. Probus. Ibi.
[Col. 0657C] Imppp Caesss Valentinianus Jun [Col. 0657C] 1144 1145
Aug tr. p. 16, cos IV [qui occisus est Idibus Maii].
Et Theodosius Aug tr. p. 13, 14 cos II.
Et Arcadius Aug tr. p. 9, 10, cos II.
Coss Arcadius Aug II.
Rufinus.
L. 2 et 3, cod Theod de defens civit lib I, tit X et aliae apud Reland.
Valentinianus Jun. catechum Mediolani sepelitur. S. Ambros de ejus fun et epist 34.
[Col. 0657D] Imppp Caesss Theodosius Aug [Col. 0657D] 1145 1146 tr. p. 14 et 15, cos III.
Et Arcadius Aug tr. p. 10, 11, cos II.
Et Honorius qui Augustus dicitur IV Id. Januar.
Coss Theodosius Aug III.
. . . Abundantius.
Synodus Hippon his coss celebrata VIII Id. Octobr leges cod Theod lib I, t. I, l. 4, aliaeque apud Reland.
Reinesius in append inscript pag 1021, n. XVI, exhibet inscript [Col. 0659A] Rom Theod Aug III, et Eug D. N. cos in quam adnotat Occidentalem consulem se gessisse Eugenium, sed ex subsecuta lege post ejus caedem anno 395, quae habetur cod Theod lib 15, tit 14 de infirm iis quae sub tyrannis n. 9 tum ejus, tum aliorum nomina suppressa et Orientalium coss. substituta.
[Col. 0659B] Imppp Caesss Theodosius Aug [Col. 0659B] 1146 1147 tr. p. 15, 16, cos III.
Et Arcadius Aug tr. p. 11, 12, cos III.
Et Honorius Aug tr. p. 1, 2, cos II.
Coss Arcadius Aug III.
Honorius Aug II.
Leg cod utriusque apud Rel ut cod Theod de re milit l. 14, etc.
S. Paulinus cum Therasia conjuge saeculo renuntians in Nolanum secessum abit. Aug epist 31 et 34.
[Col. 0659C] Imppp Caesss Theodosius Aug [Col. 0659C] 1147 1148 tr. p. 16, cos II, qui obit 17 Januarii.
[Col. 0659D] Et Arcadius Aug tr. p. 12, 13, cos III.
Et Honorius Aug tr. p. 2, 3, cos II.
Coss Sex Anicius Olybrius.
Sex Anicius Probinus II.
Gruter inscript 352, 5, 6, et 350, 2, 3, quae in musaeo card Albani. Item leges C. Theod lib VI, tit 24 de domest et protect l. 6, aliaeque apud Reland.
Pr. Urbi Romae Basilius, et paulo post Andromachus, tum [Col. 0661A] Florentinus. Constantinopoli vero Theodorus, et subinde Africanus. Almelov ex legib.
Arcadius haereticorum conventus prohibet. Cod Theod lib XVI, t. 5 de haeret l. 26 et seq. Idem adversus Gentiles plura constituit l. 13 de Paganis.
[Col. 0661B] Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0661B] 1148 1149 13, 14, cos IV.
Et Honorius Aug tr. p. 3, 4, cos III.
Coss Imp Arcadius Aug IV.
Imp Honorius Aug III.
Antiq lapis apud Vignol de col Pii p. 332, et leges utriusque cod apud Reland ut l. 14, C. Th. de re milit et ll. 22, 23, 24 de haeret., etc.
Praef Urbi R. Florentinus. CP. [Col. 0661C] Africanus, tum Clearcus, deinde Claudius ex ll. apud Almeloven de Praef Urb.
Fritigil regina Marcomanorum audita Ambrosii fama Christo credidit, et ab ipso fidei regulam postulavit. Tum viro suo persuasit, ut Romanis se traderet: quem anno sequenti ut videret Mediolanum veniens mortuum reperit. Petav ex Paulino in Vita S. Ambr.
Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0661C] 1149 1150 14, 15, cos IV.
Et Honorius Aug 4, 5, cos [Col. 0661D] III.
Coss Clodius Hermogenianus Caesarius.
—Atticus.
Vet inscript in Monum Basil S. Pauli et Aring T. 2, pag 420, et Reines p. 943, et in epist ad Rupert. Leges quoque utriusque Codicis apud Relandum ut l. 9, C. Th. de jurisdist., etc., et in concil African nempe Carth 3.
Pr. Urbi R. Florentinus ex cod Theod lib XIV, tit 2; l. 3, etc., et CP. Africanus cod Th. lib IV, t. 4, l. 4.
[Col. 0663A] His coss scripsit Q. Hilarion, qui hoc anno computat a Passione Domini annos 369 completos. Quare chronologia nostra recte habet quae Passionem Domini statuit 28
Aerae communis: qui additi annis 369
Constituunt summam 397
Vide Schelestratium Antiquit [Col. 0663B] Eccles diss 1 in fine, et Relandum in Fastis ad hos coss.
Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0663B] 1150 1151 15, 16, cos IV.
Et Honorius Aug tr. p. 5, 6, cos IV.
Coss Imp Honorius Aug IV.
—Eutychianus.
Vet inscript Gruter pag 1006, et Fabrett 269, et in bas S. Pauli, et in S. Sabinae in Urbe. Leges quoque apud Reland ut C. Theod de re milit l. 16 et 17, etc
Pro Urbi Romae Felix C. Theod. [Col. 0663C] lib. VI, tit. 2. l. 10 sed vide Gotofr. CP. Optatus C. Theod. lib. XII, t. 26. l. 13 et Romulianus. Ibi lib. VII, t. 1, l. 17.
Impp Caess. Arcadius Aug tr. [Col. 0663C] 1151 1152 p. 16, 17, cos IV.
Et Hon. Aug tr. p. 6, 7, cos. IV.
Coss. Manlius Theodorus.
. . . Eutropius,
qui in Mag. occiditur, et e Fastis expungitur. Vide Baronium. Quare et in l. 8, Cod. Th. lib 3, tit I, solus Theodorus cos. exprimitur, et in aliis legibus ejusdem Cod. Veronae [Col. 0663D] et Altini datis, ut Gotofred. observat, et cum eo Almeloven, in Fast et Reland necnon in vet inscript. Gruter. 192, 12, solum Theodorum consulem nominat S. Aug de civit. Dei lib 18, c. 54, et Concil. Afric h. a. sub Anastasio Papa [Vide Binium p. 795] celebratum inscribitur: Post consulatum Hon. Aug IV, et Eutych.
Pr. Urbi Romae Flavianus Cod. Theod lib XIV, t. 10, l. 3, CP. Severinus Ibi lib VI, t. 12, l. un. et Clearchus. Ibi lib XIII, t. 1, l. 16.
[Col. 0665A] Impp Caess Arcadius Aug tr. [Col. 0665A] 1152 1153 p. 17, 18, cos IV.
Et Honorius Aug tr. p. 7, 8, Cos. IV
Coss. . . . Stilicho.
. . . Aurelianus.
Vet. inscript. duae Musaei Albani et Fabrett. pag 552, et 739, et Gudiana: et leges utriusque Cod. apud Reland ut l. 59, 60, 61, C. Th. de curs publ, etc.
[Col. 0665B] Pr. Urbi Romae Flavianus Cod. Theod lib XI, t. 5, l. 29.
* Sulpitius Severus lib II, a Crucifixione D. N. J. C. sub duobus Geminis coss usque in Stilichonem consulem numerat annos CCCLXXII, quae summa cum nostra Chronologia omnino consentit.
Impp caess Arcadius Aug tr. [Col. 0665B] 1153 1154 p. 18, et 19, ex die 16 Jan cos IV.
Et Honorius Aug tr. p. 8, et 9, ex. 17 Jan cos IV.
* Coss. . . . Vincentius.
. . . Fravitta.
[Col. 0665C] Vet. inscript. Fabrett. pag 571, et leges utriusque Codicis apud Gotofr. et Reland. nempe l. 63, c. Theod de cursu publ lib VIII, tit 5, Concil Carth 5.
Praef Urbi Romae Andromachus C. Th. lib XI, t. 28, l. 3, CP. Clearchus C. Theod lib VI, t. 26, l. 12.
Prima epist Paschalis Theophili Alexandrini qua Pascha h. a. indicitur XIX. Pharmuthi seu 14 Aprilis. Vide infra in notis ad Innoc., et Noris hist Pelag lib I, c. 2, et Pag h. a. num 2.
[Col. 0665D] Uldes Hunnorum Princeps Gainam Danub transire conantem obtruncat ejusque caput CP. transmittit. Zosim l. v. c. 22.
Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0665D] 1154 1155 19, et 20, cos V. qui filium Theodosium Augustum dicit 17 Januar.
Et Honorius Aug tr. p. 9, et 10, cos V.
Coss. Arcadius Aug V.
Honorius Aug V.
Leges Cod Theod apud Reland ut l. 15, de Tironibus lib VII, tit 13, [Col. 0667A] et lib XIV, tit 17, l. 14, et in Cod emendatis sub his coss apud eumdem Reland et Concil Milevitanum VI Kal Sept his coss.
Praef. Urbi Romae Decius. CP. Clearchus ex Cod Theod Almeloveen.
Vicennalia Arcadii et Decennalia Honorii celebr Pag Theodosius Jun a patre Arcadio dicitur Aug 17 Jan Marcellin et chron [Col. 0667B] Alex.
Stilicho Honorium Astae a Gothis obsessum liberat, et apud Veronam iterum Gothos profligat. Mediob ex Jornand cap 9, de rebus Get.
His coss Solis facta est defectio III. Id Nov Idatius: quae contigit Feria II, hora I, ante merid Constantinopoli.
Imppp Caesss Arcadius Aug tr. [Col. 0667B] 1155 1156 p. 20 et 21, cos V.
Et Honorius Aug tr. p. 10, 11, cos V.
Et Theodosius Aug tr. p. 1 et [Col. 0667C] ex 17 Jan 2 cos.
* Coss Theodosius Jun Aug.
Fl. Rumorides.
Inscript vet Grut 1052, 10, Fabrett 387, quae nunc in Musaeo Albano: et leges utriusque Codicis apud Reland ut C. de Jud et coelicolis l. 10, etc.
Ab hoc anno Ravennae morari coepit Honorius, ut ex ipsius Constitutionibus Dufresne in not. ad Zonaram pag 45, colligit. Ibi.
Imppp. Caesss Arcadius Aug tr. [Col. 0667C] 1156 1157 p. 21, 22, cos VI.
Et Honorius Aug tr. p. 11, 12, [Col. 0667D] cos VI.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 2, 3, cos.
Coss Honorius Aug VI.
. . . Aristaenetus.
Inscript vetus in Basil S Pauli apud Aringh Romae subt t. 1, p. 417, et leges utriusque Codicis apud Reland nempe C. Theod lib VI, t. 27, l. 14, etc.
Praef Urbi Romae . . . . . et CP. Studius C. Th. lib XVI, t. 2, l. 37, etc., ibi.
Kal Jan Honorius Romam vecadio [Col. 0669A] reniens triumphum agit de Alarico. Claudian.
Ludi Gladitorii hoc anno per Honorium ubique omnino sublati [Vide Pagium num III] cum antea a Constantino aliisque Principibus vetiti quidem, sed non ubique fuissent aboliti.
Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0669A] 1157 1158 22 et 23, cos V.
[Col. 0669B] Et Honorius Aug tr. p. 12, 13, cos VI.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 3, 4 et cos.
Coss. Fl. Stilicho II.
Fl. Anthemius.
Lapis antiq Musaei Albani, et alius ap. Fabrett inscript fol 734 et alius olim in S. Martini de Montibus relatus a Martinello Romae sac pag 256 et a Gruter 1053, 4 in quo puer Helias Argentarius dep septimo Kal Nov die Veneris hora quarta. Littera Dominicalis A die 26 Oct ostendit Fer V, de [Col. 0669C] qua vide Lydiat ad h. a.
Alii quoque lapides apud Grut 1054, 5 et Boissard, et leges a Relando indicatae ut l. XVIII, c. Theod de Palat sac larg. etc.
Pr. Urbi R. Gracchus C. Theod lib VIII, t. 7, l. 20 et CP. Ursus C. Theod lib VI, t. 23, l. 1.
Rhadagisus in Tuscia multis millibus Gothorum caesis ducente exercitum Stilichone superatus et captus est. Prosper et Orosius. Vide Baron et Pagium.
Imppp Caesss Arcadius Aug. tr. [Col. 0669C] 1158 1159 [Col. 0669D] p. 23 et 24, cos VI.
Et Honorius Aug tr. p. 13, 14, cos VI.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 4, 5, cos.
Coss. Arcadius Aug VI.
Anicius Probus.
Leges utriusque codicis apud Reland ut cod Theod de denuntiat V. edit refer, l. VI, etc.
Pr. Urbi R. . . . Constantinopoli Aemilianus cod Th. lib XV, t. 1, l. 44.
Vandali et Alani trajecto Rheno [Col. 0671A] Gallias ingrediuntur prid Kal Januar alii Sept Prosper, Cassiodor et Zosim lib VI; Suevos adjungit. Sed vide Pagium h. a. n. 12 et seq. n. 10, etc.
Impp Caess Arcadius Aug tr. p. [Col. 0671A] 1159 1160 24 et 25, cos VI.
Et Honorius Aug tr. p. 14, 15, cos VII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 5, 6, cos II.
[Col. 0671B] * Coss. Honorius Aug VII.
Theodosius Aug II.
Antiq lapis apud Abb Georgium et leges utriusque Cod apud Reland ut Cod Th. lib VI, t. 26, l. 13, etc.
Praef Urbi R. Senator C. Just. lib. I, t. 5, l. IV et CP. Hilarius Cod Theod, lib XIV, t. 4, l. 1.
Vandali et Pannonii [vide Pagium num 10] , proximas Rheno provincias longe lateque vastant: evertunt Moguntiam: diripiunt Rhenos, Ambianos, Atrebates, Morinos, argentoratum, etc., Zozim [Col. 0671C] S. Hieronym ep. 11.
In Britannia tumultus militaris eligit Marcum tyran. Zosim lib VI, cap 2.
Imppp Caesss Arcadius Aug tr. [Col. 0671C] 1160 1161 p. 25 et 26. Coss VI, qui obit Kal. Maii cum imperasset post obitum Patris ann 13, m. 3, dies 15.
Et Honorius Aug tr. p. 15, 16. Cos VII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 6, 7. Cos II.
Coss. Fl. Philippus.
Anicius Bassus.
Vetus inscript in S. Agnetis [Col. 0671D] extra muros relata ab Aringh pag 168, tom II, et Reines p. 943, et leges apud Reland. C. Th. de tiron l. 19, etc, et Fabrett p. 268.
Pr. Urbi R. Hilarius C. Theod lib XIV, t. 4, l. 1. CP. Monaxius Cod Theod lib XIV, t. 17, l. 15.
Impp Caess Honorius Aug tr. [Col. 0671D] 1161 1162 p. 16 et 17. Cos VIII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 7, 8. Cos III.
Coss. iidem AA Honorius Aug VIII.
Theodosius Aug III.
Gruter 1058, 2, corrigendus in [Col. 0673A] num Cons Theodosii, quem habet V. [nisi sit Honorii IX, qui recte jungitur cum Theodosii V, infra anno 411.] Idem Grut 1052, 6, exhibet epitaphium Treviris jungens-Honorii Consulatum VIII, cum primo Constantini [ejus scilicet tyranni ex Britannia qui h. a. Arelate consederat] de quo vide Noris epoch Syromaced diss [Col. 0673B] 4, c. 1, circa finem. Eidem Purpuram mittit Honorius. Olymp apud Photium. Iidem coss Honorius VIII et Theod III, leguntur in utriusque Codicis legibus apud Reland ut Cod Theod de Decur. Urb Romae l. 6, lib XIV, tit. 1, etc.
Pr. Urbi Romae Bonosianus ibi et Attalus ex Zosimo. CP. Monaxius Cod Theod lib XV, t. 1, l. 47, etc.
Alani, et Vandali, et Suevi Hispanias ingrediuntur. Idatius, et Orosius. Mittitur vero in Hispaniam Constans Constantini Tyranni filius post pacem cum Honorio [Col. 0673C] initam. Zosim lib VI, cap 4. Sed Maximus in Hispania tyrannidem exercet.
Impp Caess Honorius Aug tr. [Col. 0673C] 1162 1163 p. 17, 18. Cos VIII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 8, 9. Cos III.
Cos Fl. Varanes solus: nam Tertullus ab Attalo creatus umbratilis Consul habetur. Orosius lib 7, cap 42.
Cod Theod habet Varanem solum lib IX, t. 28, l. 11, 12, etc; apud Reland et lib VII, t. 13, l. 20, [Col. 0673D] quae ostendunt direptionem Urbis anno superiori contigisse.
Marcianus Praefectus Urbi ab Attalo constitutus. Zosim lib VI, cap 7.
Impp Caess Honorius Aug tr. [Col. 0673D] 1163 1164 p. 18, 19. Cos VIII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 9, 10. Cos IV.
Consul Theodosius Jun Aug IV, sine collega leg 48. C. Theod de operibus publicis data P. C. Varanae et lib 7, ejusdem Cod tit. 17, l. unica de lusoriis Danuvii: de [Col. 0675A] qua vide Gotofred signanda Theodosio IV, et qui fuerit nuntiatus (male signatur V.) Theodosius Jun Decennalia, Honorius Romae Vicennalia dedit. Marcellin Chron.
Barbari qui se Hispaniae infuderant provincias inter se dividunt. Gallaeciam Wandali occupant, et Suevi Alani Lusitaniam, et Carthag provincias: Wandali Silingi Baeticam. Idat.
[Col. 0675B] Pr. Urbi R. Bonosianus. C. Theod. lib XV, t. 1, l. 48 et CP. Isidorus. Reland et Gotofr ex notit dign.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0675B] 1164 1165 19, 20, cos. IX.
Et Theodosius Aug tr. p. 10, 11, cos V.
Coss Honorius Aug IX
Theodosius Aug V.
Leges utriusque Cod apud Reland ut cod Theod de cohortat. Princip cornic l. 22, 23, 24, 25, etc. His coss occisi sunt Jovinus et Sebastianus fratres in Gallia et [Col. 0675C] Hispania tyrannidem exercentes Marcellin. Chron.
Honorius Donatistas post collationem pervicaces diversis poenis mulctat, Ecclesias earumque bona Catholicis restitui jubet l. 52 Cod Theod de haereticis. Jovinianus haereticus in insulam Boam ab eodem Principe relegatur. Cod Th. eod tit l. 51.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0675C] 1165 1166 [Col. 0675D] 10, 21, cos IX.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 11 12, coss V.
Cos Lucius solus, nam expunctus fuit e Fastis Heraclianus Africae comes, qui Collega datus fuerat Lucio in Consulatu, ut in Cod Th. lib XV, t. 14, l. 13 et Prosper, et Marcellin in chron.
Signantur itaque Consulatu solius Lucii leges Cod utriusque, ut C. Th. l. un. de comit et trib schol. etc apud Reland.
Pelagius Brito dogma nominis [Col. 0677A] sui contra gratiam Christi Coelestio et Juliano auditoribus exerit. Prosper.
Burgundiones Germaniae populi partem Galliae Rheno propinquam obtinent. Prosper.
Vicennalia Imperii Honorii. Post cladem Gothicam Urbis solitudo sensim desinit: et 15 millia civium numerantur. Olympiod.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0677A] 1166 1167 [Col. 0677B] 21, 22, coss IX.
Et Theodosius Jun. Aug tr. p. 12, 13, cos V.
Koss Fl. Constantius.
Fl. Constans.
L. 38 K. Th. de naviculariis ad Albinum Praef Urbi et l. 54, 55, de haeret aliaeque apud Reland et epistola 22 Innocentii Papae Idib Dec Constantio cos.
Constantius Comes apud Arelatum Galliae urbem consistens Gothos Narbona expellit, et in Hispaniam abire cogit. Athaulphus de exstinctione Romani nominis cogitans [Col. 0677C] Placidiae uxoris consilio, et experimento de suorum indocilitate ad parendum legibus facto bello abstinet et gloriam quaerit de restituto Gothorum viribus Rom. Imperio. Orosius, lib 7, c. 43.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0677C] 1167 1168 22, 23, cos X.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 13, 14, cos VI.
Coss iidem Honorius Aug X.
Augg Theodosius Aug VI.
L. 36, 57, 58, cod Theod de Haeret aliaeque apud Reland.
Pr. Urbi Romae Gracchus. Cod [Col. 0677D] Theod lib VIII, tit 7, l. 20. CP. Ursus. cod Th. lib VI, t. 23, l. 1.
Attalus a Gothis ad Hispanias migrantibus neglectus, et praesidio carens capitur, et Constantino Patricio vivus offertur.
Athaulphus a quodam suorum vulneratus interit, regnumque ejus Vallia invasit. Prosper.
Vallia adversus Alanos et Wandalos, Silingos bellum capessit. Idat.
[Col. 0679A] Impp Caess Honor Aug tr. p. 23, [Col. 0679A] 1668 1669 24, cos X.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 14, 15, cos VII.
Coss Theodosius Jun Aug VII.
Junius Quartus Palladius.
[Col. 0679B] Panvin ex vet lapid et Reines p. 422, et epistolae Innocentii datae VI Kal Febr ubi hi coss memorantur. Vide Reland et leges ab ipso relatas 8, 9. C. Th. de Domest et protect etc.
Pr. Urbi R. Probianus, cod Theod lib XIV, t. 20, l. 4. CP Ursus, cod Th. lib XII, t. 1, l. 180, etc.
Vallia pacem cum Honorio init, Placidia restituta, quae nubit Constantio. Orosius et Prosper.
Impp Caess Honor Aug tr. p. 24, 25, cos XI.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. [Col. 0679C] 15, 16, coss VII.
Coss Honorius Aug XI.
Constantius II.
L. 12, cod Theod lib VI, t. 2, ad Monaxium Pr. Urbi, etc., apud Reland, et in epistola Paschasini, et in epistola Zosimi papae ad Aurelium.
Vandali Silingi in Baetica per Valliam regem omnes exstincti. Idacius. Idem refert Alanos, qui Vandalis et Suevis dominabantur, a Gothis adeo coesos esse, ut exstincto Atace ipsorum rege, pauci qui superfuerant, abolito regni nomine, [Col. 0679D] Vandalis qui in Gallia resederant se subjecerint. Petavius.
Controversia de Paschate inter Occidentales et Alexandrinos. Vide litteras Paschasini ad Leonem Magnum.
Honorius Romam triumphans ingreditur praeeunte currum ejus Attalo, quem truncatum duobus digitis in Liparam Insulam relegat. Prosp ex chron et Philostorgius.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0679D] 1669 1160 [Col. 0681A] 25, 26, cos XII.
Et Theodosius Aug. tr. p. 16, 7, cos VIII.
Coss. iid AA. Honorius XII.
Theodosius VIII.
C. Theod lib X, tit. 10, l. 38, etc. apud Reland et concil African et in vetustissimo Justelli Codice Can Ecclesiae Afric nunc asservato in Biblioth Oxoniensi. [Col. 0681B] Vide notas in Zosimum.
Solis defectio digit XI, et semis [juxta calculos Petavii] Romae die 19 Augusti, Fer VI, h. 8, de qua Chron Alex Idacius et Marcellinus. Vide notas ubi supra.
Valentinianus Jun Ravennae nascitur ex Constantio et Placidia VI. Non Jul Prosp.
Pr. Urbi Romae Palladius. C. Th. lib IV, t. 4, l. 6.
Impp Caess Honorius Aug tr. [Col. 0681B] 1171 1172 p. 26, 27, cos XII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 17, 18, cos VIII.
[Col. 0681C] Coss. Monaxius.
Plinta.
Gruter inscript pag 1050, n. 7 et cod Theod lib VI, t. 30, l. 22, aliaeque apud Reland et epistola Aurelii ad omnes Byzacenos. Noris hist Pelag pag 115.
Pr. Urb CP. Aetius C. Th. lib XIV, t. 6, l. 5, Romae Symmachus, ut ex causa schismatis liquet.
Hoc anno Pascha celebratum est III Kal Apr. S. Aug de 7 quaest ad Dulcitium. Vide Noris hist. Pelag lib I, c. 17, pag 107, et Tabulam Paschalem infra pag [Col. 0681D] 146.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0681D] 1172 1173 27 et 28, cos XII.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 18, 19, cos IX.
Coss. Theodosius Aug IX.
Constantius Aug III.
Cod Theod de Episc Eccl et Cler l. 44, etc. apud Relandum ubi duo tantum AA. Honor et Theodos et Constantius dicitur V. C. sed non Aug.
Pr. Urbi Romae Palladius, C. Just lib I, t. 3, l. 19.
[Col. 0683A] Francorum regnum hinc incipit juxta Petav Pharamundus primus Francorum rex h. a. coepit. Prosper in chron a Pithoeo edito.
Idacius h. a. affirmat Constantium Augustum creatum, sed Prosper ad ann seq differt cum leg cod.
Imppp Caesss Honorius Aug tr. p. [Col. 0683A] 1173 1174 28 et 29, cos XII.
[Col. 0683B] Et Theodosius Jun Aug tr. p. 19, 20, cos IX.
Et Constantius Aug tr. p. cos III, assumptus ad consortium Imperii VI. Id. Feb qui quarto Non Sept occubuit. Theoph.
Coss. Eustathius.
Agricola.
C. Theod l. 45, de Episcopis et Eccl ubi Illyricum subjicitur Episcopo Constantinopolitano: sed Romani Pontifices jura sua per Vicarios Apostolicos non deseruerunt. Vide notas ad Bonifacium.
[Col. 0683C] Item aliae leges utriusque cod apud Reland hos coss exhibent. Leges Cod Th. datae his coss nempe lib II, tit 27, si certum petatur data V Kal Aug et aliae praecedentes IV Id. Mart. VI Id. Mart et VIII Id. Julii productae a Norisio hist Pelag l. I, cap 20, comprobant Constantium Augustum hoc anno fuisse, quo etiam obiit septimo mense post adoptionem, ut Olympiodorus testis synchronus scribit, et Theophanes.
Pr Urbi R. Volusianus. Vide Noris hist Pelag lib I, cap 20, pag [Col. 0683D] 126.
Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0683D] 1174 1175 29 et 30, cos XIII.
Et Theodosius Aug tr. p. 20, 21, cos X.
Coss. iid Aug Honorius XIII.
Theodosius Jun X.
Cod Theod lib I, tit 11, l. 2, aliaeque apud Reland et Bonifacii litterae decretales his coss datae V [Col. 0685A] Id. Febr quarum exemplum in vet cod Monast S. Crucis Romae. Romani in Hispania sub Castino Magistro Militum a Vandalis devicti. Vide Ruinart hist persec Vandal pag 2, cap 2, n. 3, et Idac.
Tricennalia Honorii et Vicennal Theodosii.
Pr. Urb CP. Florentius. C. Theod lib XV, tit 1, l. 8.
[Col. 0685B] Impp Caess Honorius Aug tr. p. [Col. 0685B] 1175 1176 30 et 31, cos XIII, qui moritur Romae mense Aug.
Et Theodosius Jun Aug tr. p. 21 et 22, cos X.
Coss. Asclepiodotus.
Marinianus.
C. Theod lib I, tit 11, l. 3 aliaeque apud Reland et inscript Grut 464, 8.
Obit Honorius Imperator Romae Augusti mensis die 16 vel 29. Vide notas ad Coelestinum et du Cange hist Byz fam pag 72.
His coss Eudoxia creatur Augusta IV Nonas Januar Chron Alex.
[Col. 0685C] Longobardorum secundus regnat Lamissus ann 3, Joannes ex Notario imperium usurpat in Occid Socrat l. VII, c. 25.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0685C] 1176 1177 tr. p. 22 et 23, cos X.
Valentinianus Caesar.
Coss Castinus.
Victor.
C. Theod lib XV, tit 5, de spectaculis l. 4. ubi solus imp Theodos X Kal Maii Victore V. C. coss et lib X ejusdem cod Th t. 20, de Murilegulis l. 14, data XVII Kal Nov [Col. 0685D] Victore cos ubi Theodosius Aug et Valentinianus Caes nominatur.
Pr. Urb CP. Severinus. Cod Theod lib XV, t. 1, l. 52.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0685D] 1177 1178 tr. p. 23 et 24, cos XI.
Et Flavius Placidius Valentinianus Jun Caes mox etiam Augustus dictus d. 23. Octobr du Cange famil Byz ex Olympiodoro et Latere Silvii
[Col. 0687A] Coss Imp Theodosius Jun Aug XI.
Fl. Pl. Valentinianus Jun Caes mox Aug.
C. Th. lib VI, t. 10, de Primic et not l. 4, ubi Theodos Aug et Valent Caes X Kal Oct quemadmodum et aliae praecedentes apud Reland. Circa anni finem Valentinianus septennis puer Romae imperator processit, ut ex Idacio et Olympiodoro tunc viventibus probat [Col. 0687B] Noris hist Pelag lib I, cap 24, pag 152, ubi etiam ostendit Augusti nomen praeferre in lege secunda cod Theod lib X, tit 26 de conductoribus data III Non Januar anni proxime consequentis Theod XII et Valentiniano II, coss.
Impp Caess Theodosius Aug tr. [Col. 0687B] 1178 1179 p. 24 et 25, cos XII.
Et Valentinianus Jun seu III Aug tr. pag 1, 2, cos II.
Coss iidem Augg Theodosius XII.
Valentinianus Jun II.
Lex 2 C. Theod supra indicata [Col. 0687C] lib X, t. 26, aliaeque apud Reland etc et in designatione Eradii ad episcop S. Augustin ep. 110.
Pr Urbi R. Albinus. C. Th. lib VIII, t. 7, l. 22, CP. Cyrus. C. Just lib XI, t. 7, l. 5, postea Hierius. C. Just lib XII, t. 59, l. 7. Vide Reland Gunderius rex Vandalorum capta Hispali, cum in Ecclesiam civitatis impias manus extenderet, a Daemone correptus interiit. Gensericus frater succedit in Arianam perfidiam prolapsus. Idacius in chron.
[Col. 0687D] Impp. Caess Theodosius Jun [Col. 0687D] 1179 1180 Aug tr. p. 25, 26, cos. XII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 2, 3, cos. II.
Coss Hierius.
Ardaburius
Cod Theod lib VII, t. 8, l. 14 et lib VI, t. 24, l. 10, aliaeque apud Relandum.
Bonifacius comes Aetii proditione declaratus hostis Rom. Imperii, cum Vandalis icto foedere Gensericum ex Hispania in Africam vocat qui cum 80 millibus [Col. 0689A] eo se transfert in perniciem publicam mense Maio his coss Prosper in chron et Victor Vitensis l. I, c. 1. Ruinart hist Vand parte 2, cap 3, n. 6, et in praef ad hist Vict Vit n. 8.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0689A] 1180 1181 tr. p. 26 et 27, cos XII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 3, 4, cos. II.
[Col. 0689B] Coss Fl. Felix.
Taurus.
Lapis in S. Martini de Montibus et Gruter 1076, 2, et Reines 998, et leg C. Th. 8, de sponsal, etc., apud Relandum.
Pr. Urb C P. Proculus C. Th. lib VI, t. 2, l. ult.
Mortuo Rege Pharamundo circa 9 sui regni annum, secundus Francorum rex init Clodius. Prosper.
Suevi sub Hennerico Rege Gallaeciam depraedantes ab incolis [Col. 0689C] fusi pacem instaurant. Idacius.
Impp. Caess. Theodos Jun Aug [Col. 0689C] 1181 1182 tr. p. 27 et 28, coss XII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 4, 5, coss II.
Coss Florentius.
Dionysius.
C. Theod l. 29 de Judaeis, coelicolis, etc, apud Reland et epistola decretalis S. Coelestini Papae univers. episcopis per Vienn. et Narbonensem Prov cujus exemplum vetus in Bibl S. Crucis in agr Sessoriano Romae data XII Kal Aug his coss.
[Col. 0689D] Aetius fit Magister Militum, qui Gothos non procul Arelate devicit Idatius.
S. Hilarius ex Lerinensi Coenobio assumitur ad Cathedram Arelatensem. Vide Noris hist Pelag lib II, c. 2. Agricola Pelagiani episcopi filius Ecclesias Hiberniae dum inficit suis dogmatibus, Papa Coelestinus ad praeservandam Catholicam fidem S. Germanum Antisiodorensem episcopum illuc transmittit civibus suis eidem demandatis. Prosper in fine collat. Vide Noris hist Pelag pag 192.
[Col. 0691A] Impp. Caess. Theodosius Jun [Col. 0691A] 1182 1183 Aug tr. p. 28, 29, cos XIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 5, 6, cos III
Coss iidem Augg Theodosius XIII.
Valentinianus III.
Leges cod Theod lib VI, t. 27, l. 33, etc apud Reland Theodosii Jun XXX, soluta, et nuncupata XXXX. Vide Noris de num Lic pag 78, et Marcellin.
[Col. 0691B] Per SS. Germanum, et Lupum episcopos Gallicanos reprimuntur in Britannia Pelagiani. Vide Noris hist Pelag p. 260.
S. Petronius ad Bonon episcopatum promovetur. Ib. lib II, cap 2, pag 169.
Impp Caess Theodos Jun Aug tr. [Col. 0691B] 1183 1184 p. 29 et 30, cos XIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. [Col. 0691C] p. 6, 7, cos III.
Coss Anicius Euchenius Bassus.
Fl. Antiochus.
Commonit Coelestini papae ad legatos ad syn Ephes.
Inscript vet in basilica S. Pauli, et apud Fabrett p. 736, et alia ex coemet Commodillae et cod Theod lib IX, t. 45, l. 4 et 5, etc apud Reland sacra divalis Theod imp ad Metropol his coss.
Aetius Francis praelio superatis, et ad pacem susceptis, Censorium comitem Legatum ad Suevos mittit, quibuscum Idatius revertitur. [Col. 0691D] Idacius.
Moritur his coss S. Paulinus X Kal Jul aetatis anno 78. Baron et Petav etc ex epistola Uranii Presbyteri.
Impp Caess Theod Jun Aug tr. [Col. 0691D] 1184 1185 p. 30 et 31, cos XIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr p. 7 et 8, coss III.
Coss Valerius.
Aetius.
Vet inscript Fabrett 733 et Fleetvood p. 443, et l. 3, cod [Col. 0693A] Theod de Decurion et silentiariis, etc apud Reland.
Pr. Urbi CP. Heliodorus. Cod Theod lib VI, t. 24, l. ult.
Bonifacius ab Africa ad Urbem veniens Magister Militum factus est, et paulo post moritur. Idacius, et Prosper
[Col. 0693B] Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0693B] 1185 1186 tr. p. 31 et 32, cos XIV.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 8 et 9, cos. III.
Coss Theodosius Aug XIV.
Petronius Maximus.
C Theod de numerar actuar l. 17, etc apud Reland et nummi veteres Petronii Maximi consulatu inscripti in Mus aliorum, ac nostro.
Et epistolae S. Xysti III papae [Col. 0693C] his coss datae XV Kal Oct videndae in concil Eph parte 3, ad Cyrill Alex et ad Jo. Antioch. Ibi fol 456.
Censorio comite regresso Hermericus Suevorum Rex cum Gallaecis pacem instaurat. Patav ex Idacio.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0693C] 1186 1187 tr. p. 32 et 33, cos XIV
Et Valentinianus Jun Aug. tr. p. 9, 10, cos III.
Coss Fl. Asper, alii Aspar.
Fl. Ariovindus, alii Areobinda.
[Col. 0693D] C. Th. lib. V, tit 3, l. un. etc apud Relandum. Fabrett, p. 568, n. 120. in porticu S. Pauli.
His coss Vandali jam nono anno Africam infestantes pactum cum Romanis ineunt de Africae partitione signata anno sequenti. Lydiae ex Prosp.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0693D] 1187 1188 tr. p. 33 et 34, cos XV.
Et Valentinianus Jun. Aug tr. p. 10 et 11, cos IV.
Coss iidem Augg Theodosius XV.
Pl. Valentinianus IV.
[Col. 0695A] Inscript Vatic apud Aringh et Fleetvood et Reland cum legibus utriusque codicis ibi productis, nempe cod Theod de haeret, l. 66, etc.
Pax facta cum Vandalis, data eis ad habitandum per triennium in loco Africae portione Hippone III Id. Feb. Prosper in Chron et Cassiodor Paulus Diac lib XIV scribit [Col. 0695B] datam per Trigetium. Vide Ruinart, hist persec Vandal p. 2, c. 4, n. 1.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0695B] 1188 1189 tr. p. 34 et 35, cos XV.
Et Valentinianus Jun. Aug tr. p. 11 et 12, cos IV.
Coss Fl. Isidorus Or.
Senator Occ.
Reland ex inscript Gudianis ineditis, et ex utroque codice, nempe Theodosian de Decurionibus II 187 et seqq usque ad 192 et l. 21, C. de Episc et Cler. Gothi pacis placita perturbant obsidente Narbonam Theodorico [Prosper] quam [Col. 0695C] Idacius ab Aetio liberatam scribit, et ab eodem caesa Burgundionum XX M. Petav.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0695C] 1189 1190 tr. p. 35 et 36, cos XV.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 12 et 13, cos IV.
Coss Aetius II.
Sigisvult, seu Sigisboldus.
Epistola Xysti III Papae ad Proculum, et epistola Paschasini ad S. Leonem Magnum apud Bucherium pag 75 et leges utriusque codicis apud Relandum, nempe cod Theod de Decurionib et silentiariis, [Col. 0695D] l. 4, etc.
Impp Caess Theodosius Aug tr. [Col. 0695D] 1190 1191 p. 36 et 37, cos XVI.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 13, 14, cos IV.
Coss Theodosius Aug XVI.
Faustus.
Vetus inscript in Basilica S. Pauli apud Severan et apud Aringhium p. 414, et Reines p. 899, et l. 7, C. de haereticis et 5, C. de Fabricensibus. Hermenrico Suevorum Regi morbo oppresso. [Col. 0697A] Rechilas filius succedit in Baetica victor. Petavius ex Isidoro.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0697A] 1191 1192 tr. p. 37, 38. Cos XVII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 14, 15, cos IV.
Coss Theodosius Aug XVII
Festus.
Vetus inscriptio in Basilica [Col. 0697B] S. Pauli et lex 22. C. de Episc et Clerc aliaeque apud Reland.
Octava quinquennalia Theodosii Jun Aug. Vide Noris de nummo Licinii p. 80.
Impp Caess Theodos Jun Aug tr. [Col. 0697B] 1192 1193 p. 38 et 39, coss XVII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 15, 16, cos V.
Coss Valentinianus Aug V.
Anatolius.
[Col. 0697C] Vetus inscriptio in Tit S. Martini de Montibus: et apud Gudium duae a Relando impressae: necnon leges plures, ut 7, C. de legibus, aliaeque apud eumdem Relandum.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0697C] 1193 1194 tr. p. 39 et 40, cos XVII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 16, 17, cos V.
Cos Cyrus solus ob artem poeticam Eudociae gratiosus ad Consulatum promotus. Petav ex Suida.
Inscriptio vetus in S. Martini de Montibus habet P. C. DD. NN. Valentiniani et Anatolii cos Cyrum [Col. 0697D] exhibet l. 10. C. de defens civit aliaeque apud Reland.
H. a. celebratur Concil Arausic I ex Narbonensi et Lugdun. Provinciis. Petav.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0697D] 1194 1195 tr. p. 40, 41, cos XVII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 17, 18, cos V.
Coss Eudoxius. ambo Orient.
Dioscorus
[Col. 0699A] Veteres inscript Fabrett p. 112, Aringh pag 109. Reines p. 985 et 988, et Acta Concilii Vasensis, et lex 9. C. de discussionibus, aliaeque apud Reland.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0699A] 1195 1196 tr. p. 41 et 42, cos XVII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 18 et 19, cos V.
Coss Petronius Maximus II.
Paternus.
[Col. 0699B] Epistola 1 S. Leonis data VI. Id Octobr Maximo iterum et Paterno coss quae in cod MS S Crucis: l. 4. C de offic mag offic aliaeque apud Reland.
Papyrus Maffejanus olim San-Bonifac apud Mabillon diar Ital et March Maffejum hist rei diplom p. 132.
Africa a Valentiniano divisa cum Vandalis. Ruinart hist persec Vandal part 2, c. 6, n. 4.
[Col. 0699C] Imp Caes Theodosius Jun Qug tr. [Col. 0699C] 1196 1197 p. 42 et 43, cos XVIII.
Et Valentinianus Jun Qug tr. p. 19 et 20, cos V.
Coss Theodosius Aug XVIII.
Albinus.
In antiqua phylira apud Mabillon in supplem rei diplom p. 88, et Maffejum in hist rei diplom pag 134.
S. Leonis epistola data III Id Febr his coss in codice vetust S Crucis.
Item leges apud Reland ut l. 4. C. de statuis, etc.
Theodosius Jun Aug octav [Col. 0699D] quinquennalia solvit. Noris de num. Lic p. 80.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0699D] 1197 1198 tr. p. 43 et 44, cos XVIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 20, 21, cos VI.
Coss Valentinianus Jun Aug VI.
Nonius
Inscriptio Narbonensis apud Golnitz in Itin Belgico, et apud Pagium h. a. et in nostris Prolegom et apud Ruffos hist Massill. Vide notas ad Leonem M. et l. [Col. 0701A] Novell Valentinian tit 3, aliasque apud Reland.
Victor Tununensis hinc exordi tur Chronicon.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0701A] 1198 1199 tr. p. 44 et 45, coss XVIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 21 et 22, cos VI.
Coss Aetius III.
Q. Aurelius Symmachus.
L. 8, C. de legibus, aliaeque [Col. 0701B] apud Pagium, Reland etc.
Picti atque Scoti Britanniam invadunt Aetii ope frustra a Britannis implorata. Gildas Usser Britann Antiq p. 198 et 211, 218.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0701B] 1199 1200 tr. p. 45 et 46, cos XVIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 22 et 23, cos VI.
Coss Callypius, seu Alypius, ut in Chron Pasch.
Ardaburius.
Epistola S Leonis papae ad Januarium episcopum Aquileiensem [Col. 0701C] quarta in codice S Crucis signatur III Kal Jan Alypio et Ardabute coss.
Novellae Valentinian et alia monum apud Reland habent Callypio et Ardabure VV. CC. coss.
Impp Caess Theod Jun Aug tr. [Col. 0701C] 1200 1201 p. 46 et 47, cos. XVIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 23 et 24, cos VI.
[Col. 0701D] Coss Rufus Pretexatus Postu mianus.
Fl. Zeno.
Lapis apud Gruter CCCCLXIV, 8 epistola S. Leonis M. 48 ad Eutychetem Kal Jun his coss, et Acta concilii Constantinopolitani, et Novell Valentiniani, tit 13 apud Reland.
Tertius Francorum rex h. a. coepit Meroveus postquam Clodius obiit: qui XX circiter annis regnavit. Petavius.
Rechila rex Suevorum gentilis moritur Emeritae: cui Rechiarius [Col. 0703A] filius catholicus succedit socer Theodorici Gothorum regis, qui Caesaraugustanam provinciam populatur. Ibi ex Idacio.
Impp Caess Theodos Jun Aug. tr. [Col. 0703A] 1201 1202 p. 47 et 48, cos XVIII.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 24 et 25, cos VI.
Coss. Fl. Protogenes Or.
Fl. Asterius Occid seu Fl. Astyricus.
[Col. 0703B] Diptychon Leodiense. Epistola dogmatica S. Leonis M. et aliae plures ab 8 ad 30. Epistola VI Sidonii Apollin et l. VIII, c. de repudiis, aliaeque apud Reland apud quem P. Annaeus Silvius scripsit: Constantinus Senior, qui Christianae religionis ministros, etc. Ab Urbis exordio mille et ducentis completis annis Posthumiano et Zenone consulibus, et Asterio consule tanquam primus incipit. In vetustiss codicibus Ecclesiae Veron in epistola S. Leonis ad Flavianum, scribitur Asturio et Protogene [Col. 0703C] VV. CC. coss.
Diem obeunt SS. Hilarius episcopus Arelatensis, et Eucherius Lugdunensis. Vide Noris hist Pelag lib II, c. 2, et lib XI, c. 13 ex Prospero Tirone.
Impp Caess Theodosius Jun Aug [Col. 0703C] 1202 1203 p. 48 et 49, cos XVIII, qui deinde h. a. moritur ex lapsu ab equo die V Kal Aug succedente Marciano.
Et Valentinianus Jun Aug tr. p. 25 et 26, cos VII.
Fl. MARCIANUS Thrax sive Illyricus nubit Pulcheriae Theodosii [Col. 0703D] Jun sorori et creatur Augustus die 8 Kal Sept tr. p. 1.
Coss Valentinianus Aug VII.
Avienus.
Vetus inscript Bas S. Pauli apud Aring R. S. pag 500, et Sirmond ad Ep. I, 9. Sidon Apoll aliam refert. Tertiam Fleetvood p. 402. Leonis papae epist 32. Acta concil Chalced T. IV, Concil Gen p. 62.
Scoti cum Pictis Aquilonares Insulae Britanniae partes populantur. Wortingerus rex ut expellat ciet milites ex Germania: quae [Col. 0705A] occasio fuit idololatriae in Insulam referendae. Vide Pag Sen n. 16.
Impp Caess Valentinianus Jun [Col. 0705A] 1203 1204 Aug tr. p. 26, 27, cos VII. Et Marcianus Aug tr. p. 1 et 2 cos.
Coss Marcianus Augustus.
Adelphius.
Vetus inscript Basil S Pauli. Aringh tom II, pag. 419, et Severan p. 151. Reines p. 977, et l. VII, [Col. 0705B] c. de Paganis, etc, aliaeque apud Reland. Item S. Leonis epist 35, 38 etc.
H. a. Attila Galliam populatur. Parisii Genovefae precibus liberati. Tandem ab Aetio in campis Catalaunicis vincitur: de qua victoria Idacius. Vide Petavium ad h. a. qui et eclipsim lunae ex Idacio refert spectatam 26 Septembris.
Impp Caess Valentinianus Jun [Col. 0705B] 1204 1205 Aug. tr. p. 27, 28, cos VII.
Et Marcianus Aug tr. p. 2 et 3, cos.
[Col. 0705C] Coss Fl. Herculanus Occid.
Asporacius, seu Sporacius Or.
S. Leo epist 52 ad 55 et 91, l. II, C. de Consul et n. sparg ab eis pecun et l. X C. de Advoc divers Judic etc, apud Reland.
Inscript vetus in S. Pauli basilica Romae subt, tom II, p. 416, et Grut 1054 8, et Fabrett inscr p. 757 ubi Cons Herculani componitur cum primo D. N. Severi Aug.
Carthaginensis Ecclesia quae per annos XIII ex quo capta erat episcopo caruerat, h. a. Deo gratias [Col. 0705D] episcopum creat. Victor Utic.
Impp Caess Valentinianus Jun [Col. 0705D] 1205 1206 Aug. tr. p. 28, 29, cos. VII.
Et Marcianus Aug tr. p. 3, 4, cos.
Coss Vincomalus Or.
Opilio Occid.
Concil Andegavense. Vetus inscript in coemet V Nom Rom subt., tomo II, pag 174, et al. inscript Gudiana apud Reland et epist S. Leonis 56 et seqq. Et Valentiniani et Marciani Augg ex tom IV Concil [Col. 0707A] et Noris ad Fast cons dissert p. 51.
Impp Caess Valentinianus Jun [Col. 0707A] 1206 1207 Aug tr. p. 29, 30, cos VII.
Et Marcianus Aug tr. p. 4, 5, cos.
Coss Aetius Occid.
Studius, alii Asterius Or.
Epistola S. Leonis ad Julianum Coensem legatum suum. Vide Bucher de cyclo Vict pag 81.
[Col. 0707B] Item epistolae 70, 71, 72 ejusdem Leonis, et l. XII, c. de SS. Eccl aliaeque apud Rel.
Valentinianus a stupro uxoris Maximi ad caedem Aetii et Boethii impellitur. Marcell Idacius.
Attila vomitu sanguinis ob intemperantiam perit. Pagius Senior n. VIII, refert ad annum praecedentem.
Imp Caes Valentinianus Aug tr. [Col. 0707B] 1207 1208 p. 30, 31 cos. VIII, necatur in [Col. 0707C] campo Martio per Maximum; qui Imperium invadens Eudoxiae vim infert. Haec ex Africa Gensericum evocat qui Roma potitus praedatur, et Judaica vasa ex Hierosolymis huc advecta olim per Vespasianum et Titum in Africam transfert. Ex Prospero, Idacio, Theophane, etc. Vide Pagium.
Avitus ab exercitu Gallicano acclamatur Aug.
Coss Valentinianus Aug VIII.
Anthemius.
Vetus inscriptio in hort. S. Sabinae apud Gudium, et Relandum. [Col. 0707D] Epistolae S. Leonis 112, etc, de quibus Pagius Sen h. a. num 13 Victorius in Praefat Pasch Festi.
Impp Caess Marcianus Aug tr. p. [Col. 0707D] 1208 1209 6, 7, cos.
Et Avitus Aug tr. p. 1, 2, cujus consulatus cum Eparcho memoria superest in 2 lapid Rom. Vide Reland.
Coss Varanes.
Joannes.
* Vetus inscriptio apud Fabrett Inscript pag 738, post hos coss v. Id. Majar die Solis posita anno [Col. 0709A] sequenti: l. 25, C. de Episc et Cler etc apud Reland.
Childericus quartus Francorum Rex h. a. Meroveo mortuo succedit. Theodosius Gothorum Rex Aviti Imperatoris hortatu Hispanias ingreditur Rechiarium ad ultimos Gallaeciae fines fugat. Bracharam capit, et sacra omnia diripit, et morte Rechiarii Suevorum Regnum in Hispania exstinguit. [Col. 0709B] Idacius.
Imp Caes. Marcianus Aug tr. p. [Col. 0709B] 1209 1210 7, 8, cos qui obit prid Kal Maii succedente LEONE, cujus accedente consensu MAJORIANUS Ravennae Augustus salutatur.
Coss Constantinus.
Rufus
L. 8 et 9, C. de haereticis. S. Leo epist 7 et seqq. et lapis apud Fabrett pag 577, ubi notatur his coss natus Paschasius per dies Paschales prid Non Aprilis die Jovis. His coss Canonem suum Paschalem [Col. 0709C] edidit Victorius Aquit computans a duobus Geminis ad hos coss Constantinum et Rufum annos CCCCXXX inclusis extremis.
Suevi Lusitaniam ingressi Ulyssiponem occupant. Idac.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 1 et 2. [Col. 0709C] 1210 1211
Et Majorianus Aug tr. p. 1 et 2.
Coss Leo Augustus.
Majorianus Aug.
Novell Majoriani tit 7 et l. 15, C. de re milit aliaeque apud Relandum. Epistolae sancti Leonis [Col. 0709D] 77, aliis 131, 132, etc.
Eclipsis Solis V Kal Junias ab Idatio indicata Feria IV, ab hora IV, ad VI, quam Petavius Romae digit 8 supputat.
Childericus Rex a Francis ejicitur, qui Aegidium Romanum comitem Militiae Magistrum Regem salutant. Ibi ex Greg Turon et Aimoino.
[Col. 0711A] Impp. Caess Leo Aug tr. p. 2, 3. [Col. 0711A] 1211 1212 Cos.
Et Majorianus Aug tr. p. 2, 3. Cos.
Coss Fl. Ricimer Occid.
Patricius Or.
Vet inscript Rom subt, tom II, p. 693, et Reines p. 976, et l. 4, C. de summ. Trinit etc, apud [Col. 0711B] Reland Epistola S. Leonis 80, de qua vide in notis ad Leonem M.
Impp Caess Leo Aug. tr. p. 3, [Col. 0711B] 1212 1213 4. Cos.
Et Majorianus Aug tr. p. 3, 4.
Coss Apollonius Or.
Magnus Occid.
L. 11, C. de Advoc divers jud etc. ap Reland et S. Leo epist 99 ad 103.
Maldias Suevis imperans jugulatur. [Col. 0711C] Succedunt Frumarius et Remismundus. Hispanis Theodoricus Nepotianum Mag Militiae, et Sunericum comitem praefecit. Idatius.
Imp Caess Leo Aug tr. p. 4, 5. [Col. 0711C] 1213 1214 Cos.
Et Majorianus Aug. tr. p. 4, 5. Cos.
Coss Fl Severinus Occid.
Daglaiphus Or.
Vetus inscript Nolana in Praef tomi I, n. 26, circa finem et epist [Col. 0711D] XI, lib. I. Sidonii Apoll et Concil Turonense I. Vide Pag Sen ad h. a.
Majoriamus Aug a Ricimere occiditur: qui anno superiori adversus Vandalos bellum parans dissimulato habitu legati specie ad Gensericum in Hisp profectus fuerat. Procop de bell Vand lib I.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 5, 6. [Col. 0711D] 1214 1215 Cos II.
[Col. 0713A] Et Libius Severus tr. p. 1, 2.
Coss. Leo Augustus II.
Libius Severus Aug.
Vetus inscript ap Fabrett pag 757. S. Hilari epist V, et Leontii Arelat ad Hilarum papam.
Eclipsis Lunae VI. Nonas Martii Fer VI. Idat.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 6, 7, [Col. 0713A] 1215 1216 coss. 2.
Et Libius Severus Aug tr. [Col. 0713B] p. 2, 3, cos.
Coss Vivianus.
Basilius qui et Fl. Caecima
Basilius
Apud Sidon Apoll lib I, ep. 9.
Inscriptio Paschalis apud Fabrett 577 et Noris ad Fast coss pag 53 ex qua hoc anno celebratum est Pascha 21 Aprilis. Vide supra ad ann 457, l. 12, C. de advoc.
Victorius Aquitanus rogatu Hilari Papae Cyclum Paschalem annorum 532 edit. Vide Petavium.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 7, [Col. 0713B] 1216 1217 8, coss 2.
[Col. 0713C] Et Libius Severus Aug tr. p. 3, 4. Cos.
Coss Rusticus.
Olybrius qui et Fl. Anicius
Olybr.
Vetus inscriptio in S. Sabinae Fabrett, pag 567
Solis defectio die 20 Augusti Constantinopoli digit fere 9 ab Idatio memorata: de qua Petavius.
Childericus per octennium a Francis expulsus Regno suo restituitur. Vide Pag Sen h. a. n. 6.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 8, [Col. 0713C] 1217 1218 [Col. 0713D] 9, coss II.
Et Lib Severus Aug tr. p. 4, 5, cos qui Ricimeris Patricii dolo veneno interimitur. Interregnum post ejus mortem ann I et aliquot mens ex Cassiod.
Coss Fl. Basiliscus.
Herminericus.
Vetus inscript Fabrotti 567 Montfauc Diar Ital p. 161. Concil Rom et epistola Hilari Papae. Vide notas ad Leonem M.
Gensericus valida classe oras Italiae et Graeciae populatur. Quin [Col. 0715A] et Alexandriam usque pervasit. Procop, lib 1.
Imp Caes. Leo Aug tr. p. 9, 40, cos III. [Col. 0715A] 1218 1219
Vacat Imp Occid.
Coss Leo Aug III primum solus, cui Tatianus Collega labente anno in Cons additur.
Vet Inscript Rom subt tom 2, p. 418 et Reines 967 et l. 6 C de his q. ad Eccl confug.
Theodorico Gothorum Regi demortuo succedit Evaricus frater, qui, vastatis Hispaniis, in Gallias descendens Arvernum obsedit. Petav ex Isidoro et Sidonio. Pagius Senior refert ad annum proxime sequentem.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 10, [Col. 0715A] 1219 1220 11, cos III.
Et ANTHEMIUS Aug tr. p. ex mense Aug.
Coss Busaeus.
Joannes.
L. 17, C. de Collationibus.
[Col. 0715C] Conimbrica a Suevis per dolum occupata et vastata. Idatius. Heraclius Flori Consularis filius, et Marsus Isaurus, contra Vandalos a Leone Imperatore missi Tripolim, aliasque Urbes expugnant. Quare Geisericus pacem petit et impetrat. Theophanes Procopius lib I.
Impp. Caess. Leo Aug tr p. 11, [Col. 0715C] 1221 1222 12. Cos III.
Et Anthemius Aug tr p. 1, 2. Cos II.
[Col. 0715D] Cos Anthemius Augustus II, solus.
Inscrip Neap apud Fabrett, p. 757. D. habet Anthemio III. Cos videtur legenda Anthemio I T E rum Cos. Fortasse litterae detritae ansam errori dederunt in describendo.
Cos. Anthemius Augustus II, solus legitur l. 15. C. de Episc aud et aliis pluribus apud Reland.
Arvandus Galliarum Praefectus majestatis Romae damnatus in exsilium [Col. 0717A] mittitur. Cassiod. Chron. Sidon, epist, 7, lib 1.
Impp. Caess. Leo Aug tr p. 12, [Col. 0717A] 1222 1223 13. Cos III.
Et Anthemius Aug tr p. 2, 3. Cos II.
Coss Zeno.
Fl. Marcianus.
L. 31. C. de Episc et Cler aliaeque ap. Reland.
[Col. 0717B] Isidorus in hist. Suevorum postquam narravit Remismundum Suevorum Regem Corimbriam diripuisse, et Ulyssiponem occupasse, refert ab Ajace quodam natione Galata Ariana perfidia imbutos fuisse Suevorum Reges usque ad Theodemirum, qui, erroribus abjuratis, Catholicus fuit: quare silentur successores Remismundi usque ad ann 560, ab hist. Hisp. Vide Pagium Sen.
Impp. Caess. Leo Aug tr p. 13 [Col. 0717B] 1223 1224 et 14. Cos III.
Et Anthemius Aug tr p. 3, 4. Cos II.
Coss Severus Occid.
Jordanes Or.
L. 14. C. de sacr. Eccles et c. apud Reland.
Chronographus Victori Tununensi insertus perperam adscribit huic anno Arelatum et Massiliam occupatas a Gothis; cum ex Jornande ad ann 477, differendam Eurici dominationem ostendat Pagius n. XX anni 477.
Impp. Caess. Leo Aug tr p. 14, [Col. 0717C] 1224 1225 15. Cos IV.
[Col. 0717D] Et Anthemius Aug tr p. 4, 5. Cos II.
Coss Leo Aug IV
Probanius.
Charta Cornutiana ex Archivo Tiburtino. Vide Prolegom pag XXXII et l. 13. C. de off rect prov aliaeque apud Reland.
Item lapis effossus anno 1724, ad S. Pauli.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 15, [Col. 0717D] 1224 1225 16, cos IV.
Et Anthemius Aug tr. p. 5, 6, cos II
[Col. 0719A] Coss Maximus Or.
Faustus Occid.
Vet inscript ad S. Pauli R. S. p. 419. Reines 982. Gruter 1057, 5. Epistola Simplicii papae Jo. Raven ep in cod S. Crucis, p. 174. C. de advoc diversor judic.
Anthemius imperator Romae a Ricimere genero suo V Id. Julii Fl. Anicius OLIBRIUS imperator antea appellatus confirmatur, sed [Col. 0719B] perit mense septimo juxta Marcellin. Defunctus est etiam Recimer 18 die Augusti. Cassiodor.
Vesuvio ex monte cineres eructati Byzantium usque perlati sunt. Marcellin.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 16, [Col. 0719B] 1225 1226 17, cos V.
Et ex III Non Martii GLICERIUS juxta chronog Cuspiniani Ravennae levatus est imperator; juxta Marcellinum plus praesumptione, quam electione Caesar. Vide Cangium CP. Christ et Pag. Sen.
Et ex mense Martio LEO Junior [Col. 0719C] Leonis ex Zenone Nepos declaratur Caesar. Alii putant post obitum Sen. Vide Pag.
Cos Leo Aug V sine collega.
L. 5. C. de bonis, quae liber, etc.
Impp Caess Leo Aug tr. p. 17, [Col. 0719C] 1226 1227 cos. V.
Et Glycerius tr. p. 1, 2, et ZENO ut infra, et JULIUS NEPOS ex 4 Junii.
Et Leo Junior: qui Avo Leoni Seniori vita excedenti mense Januar (Cangius ex hist Graec) succedit, et Patrem Zenonem coronat, [Col. 0719D] sed morbo exstinguitur. Leo Jun eodem anno. Theoph Malala et Chr Alex
Cons Leo Junior sine collega.
L. 11 C. de legibus, aliaeque apud Reland et vetus inscript Mabillon de cultu SS. ignot edit Traject., p. 44, et alia Fleetvood pag 342, et Rom subt tom II, pag 419 ad Bas S. Pauli.
Impp Caess Zeno Aug tr. p. 1, 2, [Col. 0719D] 1227 1228 cos II, expulsus a Basilisco tyranno mox redux.
Et Julius Nepos cui effugato V [Col. 0721A] Kal Sept. Orestes filium suum AUGUSTULUM substituit imperatorem prid Kal Novembris. Chron. Cuspiani.
Cons Zeno Aug II sine collega.
L. 29 C. de inoff test., etc apud Reland et Epistola S. Simplicii papae ad Florentium, etc., data post cons Leonis Aug cujus antiquum exemplar in cod monast S. Crucis de Urbe.
[Col. 0721B] Augustulus ab Oreste Patre ad imperium promotus dicitur etiam Momillus. Jornand.
Imp. Caes. Zeno Aug. tr. p. 2, [Col. 0721B] 1228 1229 3, cos. 11.
Et Augustulus decimo imperii mense expulsus ab ODOACRE, qui se Italiae regem vocari mandavit.
Coss Fl. Basiliscus II.
Armatus.
L. 28, C. de jur dot etc. apud Reland.
Odoacer Herulorum rex a Nepotis fautoribus in Italiam accitus [Col. 0721C] Romam obtinuit. Augustulum in Lucullano Campaniae Castello exsilii poena damnat. Ita Occidentale concidit imperium. Petavius ex Marcellino.
Geisericus h. a. mortuus videtur, cum regnasset a capta Carthagine annos 39 juxta Procop. Succedit Hunericus. Ibid. Sed Pagius Sen. differenda haec putat ad annum sequentem.
Imp. Caes. Zeno Aug tr. p. 3, [Col. 0721C] 1229 1230 4, cos. 11.
Regis Odoacris in Italia 1 et 2 ex 23 Augusti.
[Col. 0721D] Cos. Nullus.
Epistola Simplicii papae ad Zenonem VIII. Id. Oct. et vetus inscript. Grut. 1051, 6 habet Post Consulatum iterum Armati: fortasse legendum erat P. C. [Basilisci deleto nomine] ITERUM et ARMATI et Fleetvood pag. 378 eodem modo signatur l. 9, cod. unde vi, etc., apud Rel.
Basilisco in ordinem redacto circa mensem Augustum, Zeno imperator Urbem regiam, et imperium recuperat. Ex Theoph et [Col. 0723A] Simplicii papae epistolis a Baronio recitatis. Pagius n. 6 ad h. a. Zenoni auxiliatus legitur Theodoricus Amalus Italiae rex in Panegyr. Ennodii n. 7.
Imp. Caes. Zeno Aug tr. p. 4, [Col. 0723A] 1230 1231 5, cos. 11.
Regis Odoacris 2 et 3.
Cos. Illus Or. sine Collega.
L. 11, C. de injur, etc., apud [Col. 0723B] Reland et epistola Simplicii papae ad Acacium.
S Lupus Trecensis obit Kal. Aug Petav cum annis 52 suae Ecclesiae praefuisset.
Imp. Caes. Zeno Aug tr. p. 5, [Col. 0723B] 1231 1232 6, cos. III.
Odoacris regis 3, 4.
Cos Zeno Aug III sine Collega.
L. 11, C. qui petant tutor et Epist. Simplicii P. C. Illi: ubi tamen Pagius legendum autumat P. C. Placidi nempe anno 481 scriptam.
Theodoricum regem apud Graeciam [Col. 0723C] debacchantem deterret Sabinianus Illyricianae militiae Dux strenuus (narrante Marcellino) qui juxta Theophanem uxoris Asparis fratre genitus, et a Zenone defecerat.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 6, 7, [Col. 0723C] 1232 1233 cos III.
Odoacris regis 4 et 5.
Cos Basilius Jun sine Collega.
L. 22, Cod de Testam, etc., apud Relandum.
Nepos, quem Orestes imperio abdicaverat, ejusdem comitum insidiis [Col. 0723D] occiditur prope Salonas. Marcellinus.
H. a. vel sequendi Clodoveus V. Rex Francorum iniit Petav.
S. Benedictus nascitur. Ibi ex Leone Ost.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 7, 8, [Col. 0723D] 1233 1234 cos III.
Odoacris Regis 5, 6.
Cos Placidus sine Collega.
Memoratur hic Cons juxta Pagium in epistola Simplicii Papae anno sequenti data post Consulatum Placidi.
[Col. 0725A] Hunericus in Catholicos, sed multo magis in suos desaevit. Victor Vit lib 2.
Moritur Chilpericus Francorum Rex juxta Pag Sen h. a. n. 6.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 8, 9, [Col. 0725A] 1234 1235 cos III.
Odoacris Regis 6, 7.
Coss. Severinus.
Trocondus.
Epist 14, Simplicii Papae, cujus antiqu exempli in Biblioth Monast S. Crucis de Urbe: et Concil Turonense l. Vide Pag h. a. num 27.
S. Severinus Noric Apost h. a. obiit Pagius n. 29.
[Col. 0725C] Imp Caes Zeno Aug tr. p. 9, 10, [Col. 0725C] 1235 1236 cos III.
Odoacris Regis 7 et 8.
Cos Faustus sine collega.
Vetus Inscript Gruter 1062, 5, et Nolana in Praefat ad tomum l. hujus edit num quae et apud Fleetvood p. 400.
Theodoricus Rex Gothorum Zenonis Aug munificentiis pene pacatus, Magisterque praesentis militiae factus, et cos design. Daciae ripensis et Moesiae partes sibi concreditas tenet. Petav
[Col. 0725D] Imp Caes Zeno Aug tr. p. 10, [Col. 0725D] 1236 1237 11, cos III, qui Caesarem creat Basiliscum.
Odoacris Regis 8, et 9.
Coss. Theodoricus Rex.
Venantius.
Vet inscript apud Aringhium 419, in Basil S. Pauli Fleetvood pag 456, Epist Felicis III, ad Acacium et I. 10. C. unde vi apud Reland.
Evarix Gothorum Rex in Gallia [Col. 0727A] obit, succedente sibi Alarico filio, cum regnasset annos XX, Peta ex Victore et Concil Agathensi.
Edictum persecutionis Hunerici datum VI Kal Mart quo anno Eclip Solis 13, Januarii. Vide Noris hist Pel l. 2, c. 21.
[Col. 0727B] Imp Caes Zeno Aug tr. p. 11, 12. [Col. 0727B] 1237 1238 Cos III.
Odoacris Regis 9, et 10.
Cos Symmachus sine Collega.
Vetus inscript apud Aring tom II, pag 419, et Gruter 1057, 5, et Reines pag 982.
Zenonis filius ad Imperii spem, sed pessime educatus, moritur. Petav ex Suida.
Clodoveus anno V, regni sui Syagrium Suessionibus imperantem acie vicit, et ab Alarico Visigot. [Col. 0727C] Rege ad quem fugerat, Clodoveo deditus occiditur. Ex Gregor Turon et Aimoino. Petavius.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 12, 13. [Col. 0727C] 1238 1239 Cos III.
Odoacris Regis 10, et 11.
Coss Decius.
Longinus.
[Col. 0727D] Vetus inscript in S. Martini de Montibus, cujus modo fragmenta supersunt in pavim. Integra legitur apud Fleetvood p. 458, et Reland ad ann 472, 486, et leg 14, C. de testibus, aliaeque ibi.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 13, 14. [Col. 0727D] 1239 1240 Cos III.
Odoacris Regis 11 et 12.
Cos Fl. Boethius solus.
Aringh lib 4. Rom subt pag 169, et Reines 920, et Fleetvood pag 410, et 514, et Concil Rom h. a. et l. 5, C. de fruct et lit expens.
[Col. 0729A] Guntabundus Rex Vand. S. Eugenium Episc Carthag revocat ab exsilio. App ad chron. Prosp Noris hist: Pelag lib 2, c. 21.
Imp Caes Zeno Aug tr, p. 14, 15. [Col. 0729A] 1240 1241 Cos III.
Odoacris Regis 12, et 13.
* Coss Dynamius.
Sifidius.
[Col. 0729B] * Leguntur in epistola Felicis III, in cod Monast S. Crucis Romae. Dynamius legitur apud Fabrett Inscript p. 528. Claudius Julius Edesius Dynameus V C et in I. Reinesius Aedesium Dynamium P. V. legit in vet inscript. Vide Reland.
Theodoricus Rex, omnium suorum multitudine assumpta Gotorum, in Italiam tendit. Marcellin dicitur a Zenone persuasus, ut contra Odoacrem pugnet. Procop lib, I, ex quo Petav.
Imp Caes Zeno Aug tr. p. 15, 16, [Col. 0729B] 1241 1242 cos III.
[Col. 0729C] Odoacris Regis 13 et 14.
Coss. Eusebius Or.
Probinus Occ.
Vetus inscriptio in Basilica Sancti Pauli apud Aringh pag 419, et Fleetvood pag 457. Reines pag 982, et in Gudian apud Reland necnon ex l. 6, C. ad S. C. Trebellian.
Odoacer Rex Erulorum ad Isontium prope Aquileiam victus, et repetito certamine in campis Veronensibus magna strage deletus est. Cassiodor et Jordan. Sed vide Pag Sen ad h. a. num 3.
[Col. 0729D] Imp Caes Zeno Aug tr. p. 16, 17, [Col. 0729D] 1242 1243 cos. III.
Odoacris Regis 14, 15.
Coss. Longinus II.
Faustus Jun.
Vet inscript Aringh Romae subt lib 4 c. 25, et Spon. Recherche des Antiquités de Lyon, pag. 202. Mabillon ex charta Veneta p. 201 Fabrett inscript p. 757. Fleetvood p. 397, et 494, et Felicis Papae epist.
Theodoricus ad Abduam sive Ducam Fl. tertio certamine Odoacrem fundens eumdem compulit se [Col. 0731A] Ravennae includere, ubi per triennium obsidetur.
Imp Caes Zeno Aug. tr. p. 17, 18, [Col. 0731A] 1243 1244 cos III. Anast. Imp ex die 18 April.
Odoacris Regis 15, 16.
Cos Olybrius Jun absque Collega.
L. 4. C. de praescript 30, vel 40, annorum, etc. apud Relandum, et Concil Carpentoract. Vide Pagium Sen h. a. n. 21.
[Col. 0731B] Dicitur etiam h. a. Post Consulatum Longini bis et Faustini vet lap Lugdun apud Fleetvood p. 483.
Imp Caes ANASTASIES ab Ariadna Zenonis Aug vidua maritus ducitur, et coronatur Imperator.
Theophanes h. a. numerat ab Adamo 5999. secundum Alexandrinos 5983. Diocletiani 207. Incarnationis 483. Petav. Evagrius ab Augusti Imperio 532. Sed numeri sunt corrupti. Lydiat.
Imp Caes. Anastasius tr. p. 1, et [Col. 0731B] 1244 1245 ex 18. April 2, cos.
[Col. 0731C] Odoacris Regis 16, 17.
Coss. Anastasius Aug.
Rufus.
L. 3, C. de off quaestor et inscript vet Lugdun. apud Spon antiq Lugd p. 48, et Fleetvood in Sylloge p. 341, Gruter 1049. n. 2, Pagius diss hyp. p. 296, alius lapis in Vaticano impluvio collocatus. Anastasius Imp. ex Acephalorum et Haesitantium secta liberum cuique facit quae velit amplecti. Petav ex Evag lib III, cap 30. Vide et Baronium, et Pag Sen h. a.
Imp Caes Anastasius Aug tr. [Col. 0731C] 1245 1246 [Col. 0731D] p. 2, 3, cos.
Odoacris Regis 17, qui circa initium Martii occiditur a Theodorico, qui regnat in Italia ex d. v. Mart.
Coss. Eusebius II.
Albinus, seu Albinus solus.
Fabrett inscript pag 758. Cons Albini, et epistolae Gelasii Papae Albino V. C. cos. Ex Marcellino autem uterque.
Odoacer Ravennae obsessus paciscitur cum Theodorico ut pari jure ambo in Italia regnent: sed [Col. 0733A] a foedifrago in convivio occiditur. Procop Cassiodor. Jordanus.
Theodoricus Italiae Rex Anastasii Imp amicitiam, et Regum proximorum Clodovei Fratris Alarici Wisgot et Sigismundi Burgund petit. Cassiod. Ep. I ex Jordan.
Imp Caes Anastasius Aug tr. [Col. 0733A] 1246 1247 p. 3, 4, cos.
Theodorici Regis 1 et 2.
[Col. 0733B] Coss. Asterius qui Turcius Rufus Apronianus.
Praesidius.
Vetus inscriptio in Tit S. Caeciliae, et apud Fabrett p. 758, et alia in S. Pauli, et epistola S. Gelasii Papae iisdem coss data. Asterii Consulis autographum in Virgilio Mediceo de quo Card Noris Cenot Pis dissert IV § 1.
Clodoveus Francorum Regnum Sequanam usque dilatat. Petav ex Sigeberto.
Imp Caes Anastasius Aug tr. [Col. 0733B] 1247 1248 [Col. 0733C] p. 4, 5, cos.
Theodorici Regis in Italia 2 et 3.
Coss. Fl. Viator, (aliis solus.)
Aemilianus.
Utrumque nominat l. 2, C. de bonor possess contr tab libert observante Relando. Acta Concilii Romani II, sub Gelasio Fl. Viatore V. C. Cos et epist Gelasii.
Clodoveus Francorum Rex de Alamannis victor Clotilde Regina suadente a S. Remigio baptizatur cum militibus ter mille Gregor lib II, c. 3, et Aimoinus l. I, [Col. 0733D] cap 19, apud Petav h. a.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0733D] 1248 1249 5, 6, cos.
Theodorici Regis 3 et 4.
Cos Paulus solus qui Frater Imperatoris, etc.
L. 16, C. de testament milit etc. apud Reland. Alii appellant hunc annum Post consulatum Viatoris, ut apud S. Petrum inventus lapis, et a Schelestr relatus in Fastis (antiquit Eccl Tom I) , et apud Fleetvood in Sylloge pag 421.
Quatuor filii Gunderici Regis [Col. 0735A] Burgundiorum inter se dimicant. Vid ap. Pet h. a.
Guntabundus Rex Vand obit 24. Sept Ex append ad chron Prosp Noris hist Pel lib II, c. 21. Succedit Trasamundus per annos 26, menses 8, dies 4. Ibi.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0735A] 1249 1250 6, 7, cos II.
Theodorici Regis 4 et 5.
Cos. Anastasius Aug II, sine [Col. 0735B] Collega.
L. 9, C. de repudiis, etc., apud Rel.
Eo cos Solis defectus apparuit, bellumque Isauricum sexto anno sedatum. Athenodorus, sive Antenodorus Isaurorum primus in Isauria captus, decollatusque est. Marcellin et ex eo Lydiat. Sed vide Pagium Sen anno sequenti 498, cui in Eclipsi Solis ex Marcellin signandae contestis. Petav.
S. Eleutherius Tornacensis episcopus plusquam XI millia h. a. ad Christum conversa exemplo [Col. 0735C] Clodovei baptizat. Pag ad h. a. n. 4.
Ambrosius Aurelius Britannorum rex moritur proditione filii. Succedit Utherus frater ex Florilego. Pagius ibi n. 5.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0735C] 1250 1251 7, 8, cos. II.
Theodorici Regis 5 et 6.
Coss Jo. Scytha Or.
Paulinus Occ.
L. 4, C. de legitim. tutel. apud Rel.
Festus quidam Senator Romanus a Rege Theodorico ad Anast [Col. 0735D] Imp missus cum imperatori clam promisisset effecturum se, ut Anastasius Papa Henotico subscriberet; cum in reditu ad Urbem percepisset obiisse Pontificem, corruptis pecunia compluribus e Clero contra Symmachum legitimum successorem eligi curat Laurentium. Pacis causa res ad Theodoricum refertur, unde origo usurpationum saecularium. Vide notas ad Symmachum.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0735D] 1251 1252 8, 9, cos II.
[Col. 0737A] Theodorici Regis 6 et 7.
Coss Joannes Gibbus [al. solus.]
Aselepius.
L. 25, C. de excus tut et l. 5, C. de silentiar utrumque coss exhibent not Reland solum Joannem chron Pasch et Marcellin. Concilium vero Romanum, et ep. 1. Symmachi Papae hunc annum signant Post Consulatum Paulini.
Imp Caes Anast Aug tr. p. 9, [Col. 0737A] 1252 1253 [Col. 0737B] 10, cos II.
Theodorici regis 7 et 8.
Coss Patricius.
Hypatius.
L. 43, C. de transact., etc., apud Reland. Ambo coss Orientales. Quare in Occid signatur annus: Iterum post consulatum Paulini. Vetus inscriptio in pavim Basil S. Pauli quam refert Aringhius Rom subt. Tom 1, p. 417, et Reines p. 964, et Reland.
Theodoricus cunctorum votis expetitus Romam advenit, ubi S. S. Q. R. munificentiam demeruit, [Col. 0737C] et certam ad reficiendos muros pecuniam attribuit. Cassiod. Complures figlinae in tectis eccles Urb aliisque aedificiis signantur regnante D. N. Theodor. Felix Roma. Vid Ciamp de sac aed. c. 9, p. 129.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0737C] 1253 1254 10, 11, cos II.
Theodorici Regis 8 et 9.
Coss. Pompeius Or.
Avienus Occid qui Rufus
Magnus Faustus Avienus.
Vetus inscript Lugdun apud Reland et Fleetvood p. 495 et Acta [Col. 0737D] Synodi Rom h. a. et Epistolae Symmachi Papae iisdem coss.
Codex legum Burgundicarum a Gundebaldo Rege h. a. promulgatus juxta Pagium n. 3, qui et restitutionem Cabadis in Regnum Persarum ex Procopio et excursionem Bulgarorum [nomen antea inauditum] in Illyricum et Thraciam huic anno assignat.
[Col. 0739A] Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0739A] 1254 1255 11, 12, cos II.
Theodorici Regis 9 et 10.
Probus.
Coss. Avienus Jun qui Rufius Magnus Faustus. Avienus Junior.
L. 18, C. de collationibus, aliaeque apud Reland ubi et Symmachi Papae epist. Probo V. C. cos et Acta Synodi Rom Avieno V. C. [Col. 0739B] Jun cos et inscript Reines p. 961 recitat antea editum ab Aringhio Tom I, Rom subt p. 338. Epistolam Symmachi Probo cos datam Pag refert num X, ad ann 513.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0739B] 1255 1256 12, 13, cos II.
Theodorici Regis 10 et 11
Coss. Dexicrates Or.
Volusianus Occ.
Vetus inscript Fabrett p. 757, et Fleetvood p. 500 et Reines p. 991.
Hi coss omissi in chronicis Cassiodori, et Tununensis, quemadmodum [Col. 0739C] et ipsorum annus in Jordani Annalibus. Lydiat.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0739C] 1256 1257 13, 14, cos II.
Theodorici Regis 11 et 12.
Cos Cethegus solus.
In antiqua charta Ravennati ap. Lambec Bibl Caesareae tom VIII et Mabillon rei displ pag 458.
Theodoricus victis Bulgaris Sirmiensem, Pannoniam sibi subjecit. Cassiodor.
[Col. 0739D] Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0739D] 1257 1258 14, 15, cos II
Theodorici Regis 12 et 13.
Coss. Sabinianus Or.
Theodorus Occid.
L. 19, C. de Episcop audient, etc., apud Reland necnon veteres inscript. Gudianae apud eumdem.
Sub hoc tempus Clodoveus hortatu conjugis suae eccles in honorem SS. Apost Petri et Pauli quae nunc S. Genovefae] coepit exstruere. Petav ex Hincmaro.
[Col. 0741A] Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0741A] 1258 1259 15, 16, cos II.
Theodorici Regis 13 et 14.
Coss Areobinda. (Junior Or.)
Messala Occid.
L. 4, C. de advocat diversor Judicium et Cod Theod lib 5, cap III, l. unica: et in concil Agath Alaricus codicem Romanar. Legum edit mense Febr qui dicitur Breviarium Aniani. Pag ex Gotofr in [Col. 0741B] Praef Codicis Theodos Alaricus deinde in praelio a Clodoveo Francorum Rege occiditur, ejusque Regni pars potissima sub ditionem victoris cadit Gregor Turon, etc., apud Petav.
Amalarico autem Alarici filio Hispania paret. Ibi et ex Almoino et Cassiod lib 3.
Ex h. a. Tolosanum Gothorum Regnum cum Gregorio numerat Petavius.
Imp Caes Anastasius Aug. tr. p. [Col. 0741B] 1259 1260 16, 17, cos III.
Theodorici Regis 14 et 15.
[Col. 0741C] Coss Anastasius Aug III.
Venantius Occid.
Anastas. sine collega ponit Marcellin. Cassiodorus Venantium Gccid.
Lex a Theodorico data [tom IV, Concilior pag 1042] Ravennae Venantio V, C. coss.
Clodoveus victoriam prosecutus Aquitaniam totam suae ditioni subjecit, Turonum Metropoli acquisita, et Pictavensi tractu, Theodorico filio Padurcos Albigenses, Rutenos, Arvernos pariter obtinente Patris auspiciis subactos. [Col. 0741D] Vide Pag h. a. n. 8. Gisalaricus Alaricis spurius Narbonae Princeps efficitur. Isidori Chron.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0741D] 1260 1261 17, 18, cos III.
Theodorici Regis 15 et 16.
Coss Celer Or.
Venantius Junior Occid.
Dicitur etiam Basilius Venantius Decius, qui forte est apud Reines memoratus pag 980, inscript. ultima.
Theodoricus rex Goth Francos ingenti clade afficit, et Wisigothorum [Col. 0743A] ditionem in suam potestatem redactam Amalarici pupilli nomine per Praefectos administrat, non secus ac Hispaniam. Ex epist Cassiodori lib. III, Petav.
Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0743A] 1261 1262 18, 19. Cos III.
Theodorici Regis 16 et 17.
[Col. 0743B] Cos. Importunus sine Collega.
Aliqui Basilium Importunum vocant cum Pagio: alii Decium Importunum, alii Opportunum: et ad hunc pertrahunt inscriptionem Reinesii relatam anno superiori et a Relando ad h. a. ex Fleetvood pag. 452, vel ad cos anni 529.
Clodoveus Francorum Rex in propinquos suos saevit Greg Tur lib II, c. 44. Vide Petav et Pag h. a.
Imp caes. Anastasius Aug tr. p. [Col. 0743B] 1262 1263 19, 20, cos III.
[Col. 0743C] Theodorici Regis 17, et 18.
Cos Boethius solus, qui et Anicius Manlius Severinus Boethius, nempe insignis Philosophiae et Matheseos, aliarumque scientiarum studiis. Ejus diptychon consulare apud Nob Barbisonos Brixiae relatum in Ephem. Erudit Ital tom XXVIII, p. 39, inscribitur: NAR MVN. BOETHIUS UC ET INL EX PP PV ET CONS ORD ET PATRIC. De collega Eutherico adscripto l. 10, C. de haeret errorem Librariorum censet Pagius ad h. a. n. 1.
[Col. 0743D] Imp caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0743D] 1263 1264 20, 21, cos III.
Theodorici Regis 18, et 19.
Coss Secundinus Or.
Felix Occid.
Vetus inscript apud Reines p. 511, et Fleetvood p. 348, 446, 514 aliaeque apud Rel et Concil Aurel signatum F l. cos Amalaricus Alarici Visigothoram Regis filius Clotildem Clodovei filiam ducit. Gregor. Turon lib III, c. I. [Col. 0745A] Clodovei mortem huic anno alligat Pagius. Vide ad annum 514.
Concilium Aurelianense h. a. habitum demonstrat Pagius contra Cointium ex nota consulatus: quem vide h. a. n. 14, et ad ann 507, n. 10 et seqq.
Comes Vitalianus cum Patricio Nepote Anastasii et Mag Mil congressus eumdem vivum cepit ac distraxit. Lydiat.
[Col. 0745B] Imp Caes Anastasius Aug tr. p. [Col. 0745B] 1264 1265 21, 22, cos III.
Theodorici Regis 19, et 20.
Coss Paulus Occid.
Muscianus Or.
L. 32, C. de donationibus. Vide Pag h. a. Dicitur etiam hic annus post consulatum Felicis in epistola Symmachi papae.
Gens Erulorum in Romanorum agros et civitates jussu Anastasii recepta est. Marcellin qui h. a. Solis defectum accidisse memorat. Petavius negat eclipsim in nostro [Col. 0745C] hemisph contingere potuisse. Calvisii calculus assignat digit XI, die 29 Juni, hor I, ante merid Constantinopoli.
Dani regnum Theodorici infestantes ab hujus filio Theodeberto clade afficiuntur ipso Rege occiso. Greg lib 3, c. 3.
Imp. Caes. Anastasius Aug. tr. [Col. 0745C] 1265 1266 p. 22, 23. Cos. III.
Theodorici Regis 20 et 21.
Coss. Clementinus.
Probus Jun.
L. 14. C. de off. rector. prov. et vet. inscript. in Bas. S. Pauli. [Col. 0745D] Aringh. p. 420. Reines. p. 981. Fleetvood p. 453 et Reland. Hujus Probi Consulatu Symmachi responsa ad S. Caesarium signata, necnon litteras ad Galliarum Episcopos super divisione Provinciae Viennensis et Arelatensis docet. Pagius n. 6 ad h. a.
Imp. Caes. Anastasius Aug. tr. [Col. 0745D] 1266 1267 p. 23, 24. Cos. III.
[Col. 0747A] Theodorici Regis 21 et 22.
Cos. M. Aurelius Cassiodorus Senator sine Collega.
Epistola Symmachi Papae, et ipsius Cassiodori epist. et Chron.
Clodovei mortem hoc anno ab aliquibus relatam docet Pagius esse per triennium retrahendam, nempe ad 511 die 27 Novembr. Felice V. C. Cos. Ex chron. S. Vinc. Metensis. Vide apud Pagium [Col. 0747B] h. a. partitionem ejus Regni inter filios.
Imp. Caes. Anastasius Aug. tr. [Col. 0747B] 1267 1268 p. 24, 25. Cos. III.
Theodorici Regis 22 et 23.
Coss. Anthemius Or.
Florentius Occid
Anastasii Imp. epistolae duae ad Hormisdam his Coss. Vide Reland. et aliae Hormisdae ad Anast. eodem Consulatu. Vide Pagium.
Theodoricus Rex Amalasuntam filiam Eutharico uxorem dat. Cassiod.
[Col. 0747C] Ariadne Augusta moritur, quae Anastasium non semel redarguit.
Imp. Caes. Anastasius Aug. tr. [Col. 0747C] 1268 1269 p. 25, 26. Cos. III.
Theodorici Regis 23 et 24.
Cos. Petrus sine Collega.
* Vetus inscriptio in S. Martini de Montibus Romae. Et epist. Hormisdae ex IX et X ad XXV.
Concilium Tarraconense consignatur hoc Consule, et anno sexto Theodorici Regis (in Hisp.) die VIII. Id. Nov.
[Col. 0747D] Imp. Caes. Anastasius Aug. tr. [Col. 0747D] 1269 1270 p. 26, 27. Cos. III.
Theodorici Regis 24 et 25.
Coss. Fl. Anastasius Or.
Agapitus Occid.
Vetus inscript. Agapiti Cos. Romae in Diaconia S. Nicolai in Carcere Tulliano. Fabrett. p. 561. Anastasii vero Aquis Sextiis in Ecclesia Metrop. apud Grut. 1049 ex qua Card. Noris. in epist. Cons. [Col. 0749A] p. 150. Anastasium h. a. Consulem non fuisse Augustum probat. Ejusdem duplex diptychon Consulare editum a Vilthemio. Unius iconem dedimus in Prolegom. fol. XXVII.
Synodus Epaunensis h. cos. Vide Noris hist Pelag lib 2 cap 23.
Imp Caes Anastasius Aug tr. [Col. 0749A] 1270 1271 p. 27, 28, qui moritur XI Aprilis. [Col. 0749B] JUSTINUS Thrax purpuram sumit Julii 9, Ind XI, anno Antioch 566. Chr Psach.
Theodorici Regis 25 et 26.
Cos Magnus absque collega.
Epistola Justini Imp ad Hormisdam tom IV concil Gen pag 1469 data Kal Aug.
Vitalianus, qui contra Anastasium steterat pro Catholicis, Justini amicissimus instat, ut Imperatoris jussus impio Severo Antiocheno lingua praecidatur. Is fugit in Aegyptum, eamque provinciam inficit erroris contagione.
[Col. 0749C] In ejus locum Paulus eligitur Episcop Antioch.
Imp Fl. Caes Anic Justinus Augustus [Col. 0749C] 1271 1272 tr. p. 1 et ex 9. Jul tr. p. 2 cos.
Theodorici Regis 26, 27.
Coss Justinus Aug.
Eutharicus Cillica, Gothus.
L. 7, C. de natural lib etc apud Reland. Vet inscript olim in pavim. S. Clementis Romae, nunc in Mus. Card Alex Albani, quae apud Fabrett inscript pag 207. Grut 1053. Reines 900. Litterae [Col. 0749D] Hormisdae, ejusque Legatorum 40, 62, 68.
Hoc anno institutum in Britannia Regnum West-Saxonum, sive Saxonum Occidentalium a Cerdico asserit Pagius n. 22 ex hist Angl.
Imp Justinus Aug tr. p. 2 et 3, [Col. 0749D] 1272 1273 cos.
Theodorici Regis 27 et 28.
Coss Vitalianus Or.
* Rusticus Occ.
* Vet inscr in pavim Bas S. Pauli. Epist Justini ad Hormisdam XV. [Col. 0751A] Kal Febr his coss. Vide notas p. 240, et Hormidae ab Ep. 66 ad 84.
S. Fulgentius Episcopus Ruspensis exsul Fidei causa in Sardinia scribit librum de Fide ad Petrum, quem inter opera S. Augustini recensent cum Fulgentii tit. Vide Noris hist Pelag lib 2, c. 19
Imp Justinus Aug tr. p. 3. 4, [Col. 0751A] 1273 1274 cos
[Col. 0751B] Theodorici Regis 28 et 29.
Coss Justinianus.
Valerius.
Vet inscript Fabrett cap X, num 454. Ticini. Epistolae Hormisdae usque ad 89 et Justini Imperatoris. Vide notas pag 235, 2.
Justinianus famosissimum hunc Consulatum magnificentia sua reddit. Nam 289 solidorum millia in populum et in spectaculorum apparatum insumpsit. Leones XX, pardos XXX, exceptis aliis feris, in Amphitheatro exhibuit. Marcellinus.
[Col. 0751C] Imp. Justinus Aug. tr. p. 4, 5, [Col. 0751C] 1274 1275 cos.
Theodorici Regis 29 et 30.
Coss. Symmachus Boethius. Filii An. Man seu. Boethii cos. 510.
Vetus inscript. in Bas. S. Pauli, de qua Severanus p. 152. et Fleetvood pag 476. Apud hunc vide aliam pag 455 ad S. Pancratii.
Transamundi Wandalorum Regis in Africa mortem h. a. consignat Petavius. Pagius ad sequentem consulatum differendam statuit. [Col. 0751D] Ex Victore Tununensi, aliisque.
Dunaan Homeritarum Rex [Aethiopum in Afr.] ex Christiano Judaeus factus Fideles persequitur S. Aretham Martyrio afficiens, et socios.
Imp Justinus Aug tr. p. 5, 6 [Col. 0751D] 1275 1276 cos.
Theodorici Regis 30 et 31.
Cos Maximus solus.
Vetus inscript in Bas. Vaticana de qua in notis p. 229, col 1
Marius Aventicensis ex hoc a. incipit inserere suo Chron. Indictiones [Col. 0753A] post coss nomina. Vide Pagium.
Moritur Transamundus Rex Africae: et Episcopi Orthodoxi ab exsilio revocantur ab Hilderico successore. Vide Pagium ad h. a. et ad superiorem n. 2.
Imp Caes. Justinus Aug. tr. p. 6, [Col. 0753A] 1276 1277 7, cos II
Theodorici Regis 31 et 32
Cos. Justinus Aug. II.
[Col. 0753B] * Opilio.
* Fragm vet inscrip. in Bas. S. Pauli et ll. 7 et 8. C. de advoc divers jud aliaeque apud Relandum h. a.
Circa hoc tempus Langobardi Pannoniam occupant. Paul. Diac […] . 2. c. 7.
Concilium Arelatense h. a. et cos Petav. et Pag.
Imp Caes Justinus Aug. tr. p. [Col. 0753B] 1277 1278 7, 8, cos II.
Theodorici Regis 32 et 33.
Cos Philoxenus Or.
Probus Jun Occid.
[Col. 0753C] Vet inscrip apud Reines p. 446 et 981 et Sirmond ad Sidon l. 8. ep. 6 et ad Ennodium pag. 1817.
L. 7. C. de praescript 30 vel 40. ann. concil. Carthag h. a. Nonis Febr Tom. IV. concil.
Imp. Caes. Justinus Aug. tr. p. [Col. 0753C] 1278 1279 8, 9, Cos II.
Theodorici Regis 33 et 34, qui obiit ineunte Septembri.
Cos Olybrius sine collega. L. 6. C. de sepulchr. violat.
[Col. 0753D] Post Martyrio affectum Joannem Papam Theodoricus Rex Boethium et Symmachum capite plecti jubet: qui etiam territus illatione capitis piscis inter caenandum quasi Symmachi caput vidisset, paulo post exspiravit. Procop lib. 1. de bello Gothico. Eumdem a solitario visum detrudi in ignitam voraginem tradit S. Greg IV. Dialog. Mortuo Theodorico successit Athalaricus Amalusuntae filius natus annos 8. Procop. ibi. Pagius mortem Symmachi et Boethii [Col. 0755A] ann. superiori statuendum docet n. 6.
Imp Caes Justinus Aug tr. p. [Col. 0755A] 1279 1280 9 et 10, coss II, qui Kalendis Aprilis coronavit Augustum JUSTINIANUM collegam sororis suae filium, et Kal Augusti migravit e vita.
Imp Justinianus Aug tr. p. I, [Col. 0755B] ex die Kal April juxta Chron Alex.
Athalarici regis I, et ex 2 Sept 2.
Cos Fl. Mavortius sine collega.
L. 5, c. de offic Mag officior et in vet inscript apud Reines ex Cujacio et aliis p. 412, et diptychon S. Maximini ap. Wilthelmum in Leod p. 5, ubi componitur hic annus III Id. Januar cum Ind V.
Imp Fl. Justinianus Aug tr. p. [Col. 0755B] 1280 1281 1, 2, cos II.
Athalarici regis 2 et 3.
[Col. 0755C] Cos Justinianus Aug II, solus.
Praef. Cod const I, et aliae apud Rel h. a. quem epistola Felicis papae ad Caesarium Arelat 3. Non Febr appellat: Post consulatum Mavortii. Vide Noris hist Pel lib 2, c. 22, Marcellinus annum numerat regiae Urbis conditae 198, recte.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0755C] 1281 1282 [Col. 0755D] 2, 3, cos II.
Athalarici regis 3 et 4.
Cos Decius solus, qui et Decius Jun.
Praefat cod const 2, et l. 44, c. de Episc et Cleric quas vide etiam apud Rel et apud Pag. Vide Concil Vasense II, et Arausicanum II, signata a S. Caesario hoc cos. In eo concilio Araus dogmata de Gratia et lib arbitrio contra Pelag et Semipelag sancita juxta Capitula a Felice IV, transmissa S. Augustini sententiam approbantia: quibus diuturnae contentioni [Col. 0757A] annorum c. finis impositus est. Baron et Sirmond etc, apud Noris hist Pelag l. 2, cap 23. Vide notas ad Felicem IV.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0757A] 1282 1283 p. 3, 4, cos II.
Athalarici regis 4 et 5.
[Col. 0757B] Coss Lampadius.
Orestes.
* Vet inscript in Basil S. Pauli apud Aringh Tom 2, p. 414, et alia in S. Agnetis extra Urb et l. 26, c. de SS. Eccles aliaeque apud Reland et epistola Bonifacii papae. Vide notas ad Felicem IV.
Fabrett. inscript. 327 et 398. Gruter. 459. Spon Misc 160.
Mundus Illyrico Praefectus Getas in eadem provincia et Bulgaros in Thracia fundit. Marcellinus.
[Col. 0757C] Imp Caes Justunianus Aug tr [Col. 0757C] 1283 1284 pag 4, 5: cos II
Athalarici regis 5 et 6.
Post consulatum Lampadii et Orestis.
Ita signatur hic annus in antiqua inscr Veronensi S. Valentis Episc relata a Panvinio in Fastis, et aliae apud Fabrett, pag 757; Fleetvood 499, et Gud apud Reland necnon lib XLVIII C. de Episc et Cleric aliisque apud eumdem.
Amalaricus in Hisp rex post [Col. 0757D] annos V regni a Francis occiditur. Petav ex Greg. Turon lib III, cap 10, et Procop, lib I, belli Goth.
malarico Theudis successit. Vide Petavium h. a.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0757D] 1284 1285 pag 5, 6; cos II.
Athalarici regis 6 et 7.
Iterum post consulatum Lampadii et Orestis signatur hic annus in vet inscript ad S. Petrum in vinculis, quam vide in notis ad Bonifacium. Item leges 50, 53. C. de Episc et Clericis, aliaeque apud Rel.
[Col. 0759A] Ado Viennensis in chron h. a. quem 248 Diocletiani computat, et terminum Cycli Dionysiani, promulgatum .ait codicem Justiniani, fortasse calculos secutus Victoris Capuani contra Victorium Aquitanum.
Clotarius, et Childebertus Francorum Reges, fugato Gundemaro, Burgundiam obtinent. Theodoricus eorum frater vastat Arvernos. [Col. 0759B] Petav ex Greg Tur, lib IV, cap 11.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0759B] 1285 1286 pag 6, 7; cos III.
Athalarici regis 7 et 8.
Cos Justianus Aug III, sine collega.
L. 6 et 7 C. de summa Trinit aliaeque apud Reland Gotofred, pag, etc.
Integro Cyclo Dionysiano in aera Christi communi absoluto hic metam figit operi suo chronologorum Phoenix. Petavius.
S. Fulgentius Ep. Ruspensis obit h. a. Kal Jan. Vide Noris hist [Col. 0759C] Pel. lib II, cap 24 et notas ad Joannem II.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0759C] 1286 1287 pag 6, 7, cos IV.
Athalarici Regis 8, 9 qui obit.
Coss. Imp Fl Anicius Justinianus IV.
Fl Decius Theodorus Paulinus Jun qui CONSULUM OCCIDENTALIUM POSTREMUS fuit.
L. 33 C. de Episc audient, etc., apud Reland et epistola Joannis papae ad Justinian. Vide notas ad Joannem II.
[Col. 0759D] Postrema codicis emendatio his coss additis legibus de constit provinciae Africae. Vide Pag h. a.
Athalaricus Gothorum rex tabe exesus obit. Mater ejus Amalasuntha Theodatum consobrinum in regno collocat, cujus jussu paucos intra dies strangulatur in insula Vulsinii laci. Jornand. de reb Get c. 59, Marcellin in chron ad h. a.
Regnum Burgundiae h. a. exstinctum in morte regis Theodorici asserit Pagius.
[Col. 0761A] Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0761A] 1287 1288 p. 8, 9, cos IV.
Theodati regis 1 et 2.
Cos Belisarius solus Or.
Justiniani Novell 1, 3, 4, 7, 9, etc., apud Reland. In Occid appellatur etiam hic annus post consulatum Paulini Junioris V. C. ut in Actis concilii Avernensis, de quo Pagius hic et ad ann. 541.
[Col. 0761B] Initium belli Gothici ad Italiam recuperandam (Vide Noris de Syn V. p. 26) qui ad Siciliam recuperandam missus postremo sui consulatus die Syracusas victor ingreditur. Procop de bello Goth l. 1, n. 4. Vide notas ad Joannem II.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0761B] 1288 1289 9, 10, cos IV.
Theodati regis 2, 3, qui occiditur, succedente Vitige.
[Col. 0761C] Post consulatum Belisarii.
Ita signatur hic annus Act. I concilii Constantinop et in Novell Justiniani 16, 18, etc., apud Reland. Dicitur etiam iterum post consulatum Paulini in antiq lap. apud Aringh Tomo II, p. 693.
Gothi Vitigem regem creant, et Theodatum occidunt. Procop de bello Goth lib 1, num 12. Vide Pag h. a. n. 2.
Belisarius Campaniam transiens Neapolim vastat. Marcellin. et mense Decembr Romam recuperat. [Col. 0761D] Vide Pagium ad ann seq num 4
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0761D] 1289 1290 10, 11, cos IV.
Vitigis regis 1 et 2. Iterum post consulatum Belisarii.
Justinianus Auth Coll V, tit 2, Novel 47, anno altero post consulatum Belisarii, quem asserit esse imperii sui undecimum, et ex Kal Aprilis XII futurum statuit [Col. 0763A] cap 1, ut imposterum ubicunque Acta conficiuntur hoc modo incipere debeant in publ. documentis imperii illius sacralissimi principis anno tanto: et post illa inferre consulis appellationem, qui in illo anno est, et tertio loco indictionem, et mensem, et diem; et cap 2 mandat, ut in Latinis documentis numeri scribantur per litteras, quas liceat omnibus legere omnino [Col. 0763B] syllabarum Latinarum non ignaris. Hanc vero constitutionem ita subsignat. Dat Kalend. . . . Constantinop imperante Justiniano perpetuo Augusto anno II post consulatum Belisarii V. C.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0763B] 1290 1291 p. 11, 12, cos IV
Vitigis Regis 2 et 3.
* Cos Fl. Joannes Or. absque collega.
Vet inscript * Fabrett p. 418 [Col. 0763C] et Gudiana apud Reland necnon Justinian Novel 57 et Vigilii Papae epistola ad Caesar Arelat et Acta Concilii Aurelian III. Vide Pagium n. 6 anni 540 et epistola Vigilii, de qua in notis ad Agapitum.
Roma fame et peste vexata post annum obsidionis liberatur mense Martio. Pagius ex Procopio, emendato ejus textu ex animadvers Card Norisii de Syn V. c. 6. Vide Pagium.
Datius Mediol Episc legationem suscipit ad Belisarium auxilium [Col. 0763D] implorans adversus Gothos. Ibi n. 22 ex Procopio.
Clodoveus Jun in Francia regnare incipit. Mabil rei dipl lib 4, n. 7.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0763D] 1291 1292 12, 13, cos IV.
Vitigis Regis 3, 4 et Ildebaldi 1.
Cos Appion Or. sine collega.
Vetus inscript Graec Montfaucon ubi cos Appionis legitur cum Indict II, quare emendanda versio apud Relandum. Item Justiniani Novell complures ab 89 ad 96.
[Col. 0765A] Consilium Romanis erat Ostrogothos Piceno expellere. His Theodebertus Francorum Rex superatis Alpibus, vastataque Liguria auxilium ferebat, sed litteris Belisarii suasus in Franciam redit. Pagius ex Procopio.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0765A] 1292 1293 13, 14, cos IV.
Ararici Regis Goth 1, Totilae [Col. 0765B] Regis 1.
Cos Justinus Junior Or. sine collega.
Justiniani Novell 98 et Pragmat sanct. et epistolae Vigilii Papae datae hoc cos XV Kal Octobr Noris de Syn V, p. 8. Dicitur etiam hic annus sexies P. C Paulini Jun II. Non Januar in papyro Vatic ap. Maffeum dipl pag 158.
Sub hoc Consulatu Justini Junioris Indict III Chron Paschale numerat Olympiadem CCCXXX.
Hildebaldus anno primo sui Regni occiditur. Rex dicitur Araricus
[Col. 0765C] Salomon a Justiniano missus in Africam contra Mauros feliciter dimicans rebelliones perturbat. Continuator Marcellini. Vide Pagium h. a. n. 13.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0765C] 1293 1294 14, 15, Cos IV.
Totilae regis 1.
* Cos Basilius Junior Or. sine collega, et privatorum postremus qui gesserit consulatum. Vide Panvin.
* Vetus inscriptio Sedaignuchi cubicularii [Col. 0765D] regis Theodorici dep Ravennae IV. Id. Martias Basilio Jun V. C. Cons. Indictione quarta, et Concil Aurel IV, de quo Pagius ad ann 545, num 9.
Item Justiniani Novellae a 107, ad 146, ap. Rel. Ex ejus Novella 105, deducit Pagius causam consulatus de caetero non ita facile privatis decernendi propter expensas a Procopio indicatas hist Arcan c. 26.
Araricum a Rugis, qui cum Gothis erant, electum regem Gothi [Col. 0767A] recusant, et occidunt: tum ad regnum elevant Braduilam cognomento Totilam. Romani cum Gothis vario marte pugnant. Verona tum intra, tum extra muros fit belli theatrum. Vide Procopium lib 3 belli Goth., cap 6. Panvin hist Veron lib 4, cap 23.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0767A] 1294 1295 p. 15, 16, Cos IV.
[Col. 0767B] Totilae regis 1 et 2.
Defectu Coss hic annus inscribitur, post consulatum Basilii Jun V. C. seu P. C. Fl. Basilii V. C. Cons et ita consequentes anni usque ad 586.
Hoc anno a Francorum regibus Childerico et Clotario ingressis in Hispaniam Tarraconensem provinciam depopulantur, Vasconiam, et Cantabriam capiunt. Vide Pagium ad h. a., n. 6 et 7.
Arthurus Britannorum rex lethaliter vulneratus in praelio cognato [Col. 0767C] suo Constantino diadema Britanniae concessit. ibi num 7.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0767C] 1295 1296 p. 16, 17, Cos IV.
Totilae regis 2, et 3.
* Iterum P. C. Basilii Jun V. C. * epist Vigilii papae ad Caesarium
Arelat et ad Auxanium. Vide Noris hist Pelag lib 2, cap 22.
Totilas Neapolim expugnat, et mitius habet, ex congressu cum S. Benedicto abbate Cassinensi placidior redditus. Vide Baronium, et Pagium ad h. a.
Obit S. Caesarius Arelat VI Kal [Col. 0767D] Sept. Vide Noris hist Pel lib 2, cap ult.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0767D] 1296 1297 p. 17, 18, Cos IV.
Totilae regis 3 et 4.
* P. C. Basilii Jun. Ter.
* Vetus inscript apud Boldett coemet pag 86, et Justiniani Novellae 118, 147, 149.
Propter expulsionem Arianorum a Romanis ducibus Urbe pulsorum Totilas indignatus contra eamdem movet. Belisarius cum in gratiam principis rediisset h. a., [Col. 0769A] rursus mittitur in Italiam. Vide Pag h. a., num 2.
S. Benedictus obit. Ibi n. 12.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0769A] 1297 1298 18, 19, coss IV.
Totilae regis 4 et 5.
* Quater P. C. Basilii Jun.
Novell Justiniani 130, 148, * et vetus inscriptio in presbyterio S. Michaelis Ravennae apud [Col. 0769B] Agnellum edit Bacchini p. 94, et epistolae Vigilii ad Auxanium Arelat ap. Baronium XI Kal Jun.
Totilas expugnat in Piceno et Umbria complures civitates, et Urbem fame premit; in qua Bessa residebat.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0769B] 1298 1299 p. 19, 20, coss IV.
[Col. 0769C] Totilae regis 5 et 6.
Quinquies P. C. Basilii Jun.
Novellae Just 115.
Concilia Ileridense et Valentinum in Hispania h. a. celebrata ostendit Pagius num 10.
Circa hujus anni finem, nempe XVI Kal Januar ingressum Totilae in Urbem Romam statuit Pagius perpensis Marii Aventicensis, et Procopii verbis, unde alii ad sequentem tradunt
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0769C] 1299 1300 [Col. 0769D] p. 20, 21, coss IV.
Totilae regis 6 et 7.
* Sexties P. C. Basilii Jun.
* Inscriptio in Ardica S. Vitalis Ravennae apud Agnellum edit Bachini p. 95, et Nolana a me descripta.
Theodebertus rex Francorum obit. Regnat Theodevaldus. Pagius ad annum 552, n. 21.
Totila Isaurorum fraude Roma potitus sub finem anni praecedentis ab eadem devastanda: litteris Belisarii permotus abstinet: et Romanos captivos in Campaniam [Col. 0771A] abducit. Belisarius Urbis acceptae muros instaurat. Procop lib 3, c. 13. Vide Noris de syn V, pag 27, et notas ad Vigilium.
Alboina rex Langobardorum bello petitur a Cunimundo Gepidarum rege. Sigebert.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0771A] 1300 1301 p. 21, 22, coss IV.
Totilae regis 7 et 8.
* Septies P. C. Basilii Jun.
[Col. 0771B] * Vetus inscript apud Fabrett p. 758, et alia a me descripta Terracinae. Item ap. Reines p. 996, et Reland h. a. ubi et Justiniani Novell 38 et 127.
Heruli Illyricum omne incursant: et Gepidae Sirmium capiunt, et alia Dalmatiae loca. Longobardi cum Gepidis pugnant, et in Norico quaedam castella capiunt. Marcellin.
H. a. sextum Heptarchiae Anglo-Saxonicae Regnum Northumbriae scilicet exordium habuit. Pagius ex Malesinuriensi, aliisque hist [Col. 0771C] n. 13.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0771C] 1301 1302 22, 23. Cos IV.
Totilae Regis 8 et 9.
* Octies P. C. Basilii Jun.
* Vetus inscriptio ad S. Apollinaris in Classe prope Ravennam VII. Id. Maii Indict XII a me descripta.
Totilas sub finem hujus anni Urbem recuperat. Vide Pag ad ann seq n. 3.
Theudi Visigothorum Rege interempto regnat Theudisclus Aera [Col. 0771D] Hispan 86 anno Justiniani 23. Isidor juxta edit Grotii et Labbei, sed 22 juxta Pagium n. 7 anno superiori.
Concilium Aurelianense V, anno 38. Childeberti Regis Indict XIII. Pagius.
Partem Galliae quam Gothi possederant Francis attribuit Justinianus, ut eosdem a foedere Gothico divellat. Pagius ex Procopio.
Imp Caes Justianianus Aug tr. p. [Col. 0771D] 1302 1303 23, 24 Cos IV.
[Col. 0773A] Totilae regis 9 et 10.
* Novies P. C. Basilii Jun.
Vetus inscrip Dedicationis Basilicae B Stephani Ravennae tertio Id. Decembr novies P. B. Basilii Jun. Vide Agnellum Bachini parte 2, pag 89, et epistola Vigilii III Kalend Maii Imp Justiniano anno XXIV. P. C. Basilii V. C. anno IX. Baron ad h. a. num 4.
Sclavi Istrum trajiciunt, urbes [Col. 0773B] capiunt, et in eas crudeliter saeviunt. Procop. Lechus Sclavus dicitur circa haec tempora Poloniam occupasse. Calvis ex Polon hist.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0773B] 1303 1304 24, 25, cos IV.
Totilae regis 10 et 11.
Decies P. C. Basilii Jun.
Edictum Justiniani de Tribus Capitulis, et libellus Cleri Romani ad eumdem pro Vigilio h. a. scrip. Vide Noris et Pag.
[Col. 0773C] Totilas liberatus timore Germani a Justiniano missi primum contra Sclavos (in qua expeditione diem clausit) ut subinde contra Gothos in Italiam veniret, libere agit, et in Siciliam profectus eam vastat, ingentique praeda et frugum copia auctus in Italiam redit. Procopius, et ex eo Calvis ad h. a.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0773C] 1304 1305 25, 26, cos IV.
Totilae regis 11 et 12 qui occiditur. Junio mense, Teja succedente.
Undecies P. C. Basilii Jun.
[Col. 0773D] Encyclica Vigilii data Nonis Febr imperante Domino Justiniano PP. Aug anno XXV. Post Cons Basilii anno XI. Vide Noris de Syn V. pag 49.
Narses contra Gothos in Italiam missus feliciter pugnat non longe Ravenna fugato caesoque Totila: cui Tejas successor a Gothis se Ticinum recipientibus datur brevi moriturus: in quo desiit Ostrogothorum Regnum in Italia. Urbem receptam instaurat Narses. Vide notas ad Vigilium.
[Col. 0775A] Romanis Cumas ac reliqua oppida recuperantibus. Procop. Vide Pag ad h. a. n. 10, 11 et 16.
Agathias ex h. a. narrationem inchoat de rebus Persicis ubi desiit Procopius. Ibi num 13.
Imp Caes Justinianus Aug tr. [Col. 0775A] 1305 1306 p. 26, 27, cos IV.
Tejae primus et postremus tum ip sius, tum Ostrogothorum in Italia.
[Col. 0775B] Duodecies P. C. Basilii Jun
Acta Synodi V. Oec Constantinop II et Justiniani Novellae 145, 146.
Tejas frustra invitato ad societatem belli Theodebaldo Francorum rege a Romanis prope Cumas fusus occiditur circa Februarium. Procop in fine lib 3, de bello Goth et Agath.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0775B] 1306 1307 27, 28, cos IV
Post Cons Basilii Jun ter et decies.
[Col. 0775C] Constitutum Vigilii pro damnatione Trium Capitulorum et approbatione Concilii datum VII. Kal Martii Imp D. Justiniano PP. Aug anno 27 et P. C. Basilii V. C anno 13, ex edit Baluzii. Vide Pagium h. a. n. 4.
Theodebaldus Francorum Rex moritur. Hlotarius patruus ejusdem Patris et Regnum illius et uxorem accipit, quam subinde Sacerdotum monitu dimisit. Ibi num 7 et 8.
Agile Rege occiso Athanagildum [Col. 0775D] Visigothi in Hisp creant Isidor.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0775D] 1307 1308 28, 29, cos IV.
Post Consulatum Basilii Jun quater et decies.
Veteres nummi apud Cang Constantinopolis Christ Tab 26, et apud Mediob signant h. a. Justiniani XXIX.
Hoc tempore Saxones iterum Hlotario rebellantes, cum ab eo peterentur hostiliter, eique pro satisfactione dimidium rerum sua rum offerrent, idque exercitus Francorum refutans ex invito pugnasset, [Col. 0777A] magna ab eis caede protritus fugae praesidium petiit. Marcellin chron.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0777A] 1308 1309 29, 30, cos. IV.
Post cons Basilii Jun XV.
Epistolae Pelagii plures h. a. datae apud Baronium, Binium, Labbeum, Pagium, quem vide.
Bajoariae ducatus h. a. instituitur, [Col. 0777B] et fit dux primus Garibaldus. Turonensis lib IV, c. 9. Dicitur etiam rex Bajoariorum idem Garibaldus a Paulo diac., lib III de gest Langob. Vide Pagium h. a., n. 17
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0777B] 1309 1310 30, 31, cos. IV
Post cons Basilii Jun XVI.
Epistolae Pelagii ad Childebertum regem datae h. a. XVI. P. C. Basilii. Vide Pag. Papyrus apud March Maffeum rei diplom., pag. 163.
Sindualdus Herulorum rex rebellis [Col. 0777C] a Narsete vincitur et occiditur. Aimoin., lib II, c. 34. Hinc universam Italiam Justiniano recuperat Narses. Mediobard ad Occonem h. a.
Initium regni Theodemiri in Hisp qui catholicam religionem ibi restituit. Vide Pagium ad ann 560, n. 3 et 4.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0777C] 1310 1311 31, 32, cos IV.
Post cons Basilii Jun XVII.
Vet inscript ecclesiae Narniensis apud Baron h. a., et Gruter [Col. 0777D] 1161, 8, et Fabrett 167. A. et Fleetvood, pag 376.
Childebertus rex obit juxta Pagium h. a. cum regnasset annos 47 aut 48. Marius Avent.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0777D] 1311 1312 32, 33, cos IV.
Post cons Basilii Jun XVIII.
Justiniani Novell 141 . . . et edict XI.
Absolvitur h. a. Cyclus Paschalis Victorii Aquitani annorum DXXXI ab aerae Christianae 28, quo Christum Dominum passum asserit: quo et nos ducimus.
[Col. 0779A] Vide Pagium h. a.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0779A] 1312 1313 33, 34, cos IV.
Post cons Basilii Jun XIX.
Bellum Britannicum in Armorica gestum h. a. probat Pagius, n. 3 anni 564.
Concilium Bracarense in Hisp celebratur. Vide Pag ad h. a., n. 4, et ad ann 563, n. 4, et Baron [Col. 0779B] ad ann seq.
Imp Caes. Justinianus Aug tr. p. [Col. 0779B] 1313 1314 34, 35, cos. IV.
Post cons. Basilii Jun XX.
Octava quinquennalia imperii a Justiniano vivente Justino suscepti celebrata arguit n. 1 Pagius ex Circensibus a Theophane memoratis.
Clotarius Francorum rex obit. Pagius, n. XI, et Henschenius de tribus Dagobertis, pag 13.
Imp Caes Justinianus Aug tr p. [Col. 0779B] 1314 1315 [Col. 0779C] 35, 36, cos IV.
Post cons Basilii Jun XXI.
Francorum regnum quadrifariam divisum inter filios Clotarii. Sigebertus Austrasiam, Gunthranus Burgundiam obtinet.
Cassiodorus circa haec tempora Bibliothecas insignes instruxit in Monasteriis Scyllacensi a se constructo, et in Vivariensi. Vide Baron et Pag ad h. a.
Imp Caes Justinianus Aug tr p. [Col. 0779C] 1315 1316 36, 37, cos IV.
Post Cons Basilii Jun XXII.
Vetus inscriptio in crypt. Vatic quam habes infra in notis p. 299. Locus Marcelli subdiaconi regionis sextae concess a Beatissimo Papa Joanne, etc dep P. C. Basilii V. C. ann XXII. Indict XI, [legendum XII] undecimo Kal Januarii. Torrig pag 93 et Ciamp de sacr aedif p. 104.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0779C] 1316 1317 37, 38, cos IV.
Post Cons Basilii Jun XXIII.
Vetus inscript Romae apud Panvin Fastos h. a. et Reines p. 975 [Col. 0781A] et charta plen secur Ravenn in supplem rei diplom. Mabillon Fl. Justiniano P P. Aug anno 38, post Cons Basilii anno 23, prid Id. Jul Indict XII.
Gildas h. a. librum suum edit de excid. Britanniae in quo historiam annorum 44 praecedentium scripsit. Vide Pagium n. 6, hoc anno.
Imp Caes Justinianus Aug tr. p. [Col. 0781A] 1317 1318 [Col. 0781B] 38, 39, cos IV, qui obiit XIV Nov et JUSTINUS Aug tr. p. Imp ex die 14 Nov.
Post cons Basilii Jun XXIV. Vide Card Noris de Syn V. Oecum pag 86, ex inscript Romana, et legibus ea demonstrantem. Pagius quoque ad h. a. num 3 et 7, ostendit Justinum ex Curopalate Augustum a Joanne ex Scholastice Patriarcha coronatum die 14 Novembris Imperium suscepisse.
[Col. 0781C] Justinus Jun Imp Aug ann 1 et [Col. 0781C] 1318 1319 2, cos. Cum Tribunitiae potest titulus tam in nummis, quam in inscriptionibus hac aetate exsoleverit, ejusque loco anni Imperii in utrisque numerentur, sive consulatus perpetui Augg et nos annos eorumdem Imperii ita signabimus.
Novella Justini Aug de divortio data XVIII Kal Octobr Chalcedone imperante D. N. Justino PP. Aug anno primo, Indict XV, ex edictione Pithaei. Vide Pagium ad h. a. num 7.
[Col. 0781D] Imp. Justinus Aug. ann. 2, 3, [Col. 0781D] 1319 1320 cos.
* Post consulatum Justini Jun. Aug.
* Vetus inscriptio effossa in Exquiliis. Flora quae vixit ann. V, dies XXVIII dep. sub die III Id. Aug. Ind. XV P. C. D. N. Justini PP. Aug. Dicitur etiam hic annus consulatus Justini annus secundus apud Mar. Avent et anno II dicitur in nummis CP. Christ. Tab. 27.
Pessimo Justini consilio Narses Italiae reparator Constantinopolim revocatur. Unde non solum Barbaris, [Col. 0783A] sed et Venetis schismaticis animus crevit, ac paulo post nobilissima provincia, et Langobardorum bello, et schismaticorum dissidiis afflicta pessumivit. Noris. de Syn. v. p. 89.
Imp. Justinus Aug ann 3 et 4, [Col. 0783A] 1320 1321 cos.
Nummi veteres apud Cangium et Mediob signati ANNO III, ANNO IV.
[Col. 0783B] Chron. Pasch. Ind. I, post cons. Justini Jun. Aug II, solius.
Migratio Langobardorum e Pannonia Italiam versus sub Alboino h. a. refertur a Paulo diacono lib. II, cap. 7, ubi narrat egressos de Pannonia mense Aprili per Indict primam alio die post sanctum Pascha, cujus festivitas eo anno juxta calculi rationem ipsis Kal. Aprilis fuit, cum jam ab Incarn. Domini anni 568 essent evoluti.
Imp. Justinus Aug anno 4 et 5, [Col. 0783B] 1321 1322 cos.
[Col. 0783C] Ex nummis, ut supra, signatis utroque anno.
H. a. Alboinus Liguriam intrat Indictione III ingrediente tertio Nonas Septembris sub temporibus Honorati archiepisc. Mediol. Paulus diac lib II hist. Langobard. cap. 25 et Noris de Syn. V, p. 90.
Levigildus adepto Hispaniae principatu ampliare bello regnum statuit. Isidor. Chron.
Imp. Justinus Aug ann 5 et 6, [Col. 0783C] 1322 1323 cos.
[Col. 0783D] Ex nummis, ut supra.
Novellae Justini de filiis liberarum, data Kal. Mart. Constantinopoli imp. D. N. Justino PP. Aug. anno V, P. C. ejusdem D. N. II de qua Baluzius in notis ad Capitularia regum Fr. p. 1255, citra ullam correctionem, nam annus quintus Justini a consulatu ejus secundo h. a. labebatur.
In Prov. Gallaeciae Miro post Theodomirum Suevorum rex efficitur Biclar. Vide Pagium n. 8.
Imp. Justinus Aug. ann. 6 et 7, [Col. 0783D] 1323 1324 cos.
[Col. 0785A] Ex nummis signatis ANNO G et G I.
Hoc anno S. Gregorius Magnus Praetor Urbanus fuit. Vide Card. Noris. de Syn. V, p. 90 et 95.
ALBOINI regni in Italia initium.
Lues inguinaria in Gallia, et Italia. Marius Avent.
Alboinus Papiam occupat, et sedem regni ibi constituit. Ex Paulo diacono lib II, cap. 13. Pagius [Col. 0785B] ad hunc ann. num. 2.
Laurentius Medioaln episc cautionem de V Synodo ad Joannem Papam mittit Noris de V Syn p. 90.
Imp. Justinus Aug. ann 7, et 8, [Col. 0785B] 1324 1325 cos.
Ex nummis inscriptis ANN VII et ANN VIII, apud Mediob et Cangium Constantinopoli Chron Charta ex phylira anno VII. Justini PP. Aug et post cons ejus secund anno quarto Indict IV, die 3 Non Jun apud haeredes Deciani J. C. Imolensis, [Col. 0785C] nunc apud Ill. Archiep Ancyranum Fontanini, de qua etiam Ephem. Venetae erudit et March Maffeus hist dipl p. 163.
Chariberto Francorum regi h. a decedenti succedit in Austrasia Sigibertus, in Neustria Chilpericus, in Burgundia Guntramnus. Cointius apud Pag h. a. n. 4.
Imp Justinus Aug ann 8 et 9, [Col. 0785C] 1325 1326 cos.
Nummi veteres in quibus sculptum ANNO VIII, et ANNO GIII apud Mediobard et Cang.
Praefectura Urbis a Magno Gregorio [Col. 0785D] h. a. administrata est juxta Pagium ad h. a. et ad ann 581, num 3.
Dissensio inter Franciae Reges exorta: quam avertere satagit S. Germanus episc Parisiensis per Brunchildem Reginam. Pagius ibi n. 7, Synodum IV celebrat Parisiis. Vide ann 576, n. 5. De Paschatis celebrat dissident Hispani. Ibi n. 4.
Imp Justinus Aug ann 9 et 10, [Col. 0785D] 1326 1327 cos.
Ex veteribus nummis signatis ANNO X.
[Col. 0787A] Decennalia Imperii Justini celebrata, in quibus idem Augustus mentis imbecillitate laborans suasu Sophiae Augustae die VII Septembr juxta Mediob Caesarem creat Tiberium Constantinum, et Augustum, eique Rempublicam regendam tradit. Ex veteri lap Vaticano ad S. Angeli. Card Noris de Syn V p. 91, et Pagius ad h. a. num 6 et seq.
[Col. 0787B] Impp Justinus Aug ann 10 et [Col. 0787B] 1327 1328 11, cos.
Ex nummis antiquis signatis ANNO X et ANNO XI.
Et Tiberius Constantinus Caes Aug.
Variae Langobardorum excursiones per Italiam ex anno 570, ad hunc factae, sacras aedes deformant, et spoliant, occisis sacerdotibus. Vide Pagium ex Gregor. Turon indicantem etiam ad h. a. num 2, in quo mortem Sigeberti regis Francorum statuendam ostendit.
[Col. 0787C] Imp Justinus Aug ann 11 et [Col. 0787C] 1328 1329 12, cos.
Ex nummis ubi signantur ANNO XI et XII.
Et Ti. Constantinus Caes cujus nummi signantur inscript anno II et III.
Distractis Persico bello Imperii viribus Langobardorum arma per Italiam novis acquisitionibus, et direptionibus dant operam. Vide notas ad Benedictum I.
Impp Justinus Aug ann 12 et 13, [Col. 0787C] 1329 1330 cos.
Et Ti. Constantinus Caes ann 3 [Col. 0787D] et 4.
Lapis Vaticanus post Aringhium editus a Card Noris de Syn V. pag 86 ipso admonente continet notas complures chronologicas, cujus anni in depositione Boethii CL. P. OCT. KAL. NOBR. IND. XI. IMP. D. N. JVSTINO PP. AVG. ANN. XII TIBERIO CONST. CAES. ANN. III, etc.
Imp Justinus Aug ann 13, cos [Col. 0787D] 1330 1331 qui obit III Non Octobr ex Chron Alex.
Tiberius Constantinus Justino [Col. 0789A] succedit, Augustus coronatus die 26 Septembris ab Eutychio Patriarcha jussu ejusdem Justini. Vide Cangium de famil Byzantinis in Tib Constantino.
Dicitur etiam annus IV et V. Tib Constantini a Caesarea dignitate adepta: quo labente centum millia Slavorum in Thraciam irrumpunt. Menander Protector p. 124. Vide Pagium n. 7, h. a.
[Col. 0789B] Imp Tib Constantinus Aug ann [Col. 0789B] 1331 1332 V et VI.
Cos Tib Junior Constantinus Aug qui amplum Consulare munus in populum sparsit. Theophanes.
Concil Gradense a schismaticis Aquileiensibus celebratum h. a. die 3 Novemb. hos characteres Chronologicos praefert: Imperante Ser Ti. Constantino Augusto anno ejus Imperii quinto eodem consule sub die tertio Nonas Nov. Indict XIII. Vide Noris de Syn V. pag 97 et 100, ubi agit de translata Sede [Col. 0789C] Aquileiensi Gradum.
Imp Ti. Constantinus Aug, cos [Col. 0789C] 1332 1333 anno VI et VII, in nummis signato.
Dicitur etiam hic annus II, consulatus Tib Const Aug et aliter II, post consulatum Ti. Const, etc.
Circa haec tempora Ducatus tres, Marchionatus duos, et Civitatum duces 36, a Langobardis in Italia constituti. Vide Panvin antiq Veron l. V, c. 5, et Campellum hist Spolet. lib XI, pag 324, ubi ex Paulo Diac. lib III, cap 15, primum Spoletanum ducem Faroaldum [Col. 0789D] memorat: et Camillum Peregr. lib II, ubi de Zottone primo duce Beneventanorum ex Paulo Diac agit et Panvin primum Forojuliensem ducem Gisulfum tradit.
Imp Ti. Const Aug cos anno VII [Col. 0789D] 1333 1334 et VIII, ex nummis.
Hunc annum Petrus Notarius S. Ecclesiae Neapolitanae jussu Reducis Episc emendans Codicem ita indicat emendari, sub die Iduum Decembrium Imp Domino Nostro Tiberio Constantinopoli Augusti [fortasse legendum, Tiberio Constantino [Col. 0791A] Augusto] anno septimo, post consulatum ejus Augusti anno tertio, Indictione quintadecima, obsidentibus Langobardis Neapolitanam civitatem. Mabillon Analect Tom II, p. 11, ex Codice ms. Biblioth San-Germanensis.
[Col. 0791B] Imp Ti. Constantinus Aug cos [Col. 0791B] 1334 1355 anno VIII, qui obit 14 Augusti, evecto prius ad Augustam dignitatem TI. MAURITIO, cui filiam Constantinam uxorem tradit.
Sacra Pragmatica Tiberii ita signatur: Data tertio Id. Augusti Constantinopoli, Imperatoris Domini Tiberii Constantini Augusti anno VIII, et post cons. ejus anno tertio, et nobilissimi Flavii Mauritii Felicissimi Caesaris anno primo.
Imp Ti Mauritius anno 1 et 2. [Col. 0791B] 1335 1336
[Col. 0791C] Licet caruerit Consulibus hic annus, qui signantur in nummis, eum narrat Auctor Chron Alexandrin inscriptum fuisse: Post Cons divinae mem Ti. Constantini anno quarto. Pag h. a. n. 1, sequens tamen annus in eodem Chron signatur: Post Consulatum Ti. Mauritii Augusti solius I. Quare consul Mauritius fuit Autumnum post h. a. Vide Noris. de Syn V. p. 93, ex Simocatta.
Langobardi post decennium sub ducibus exactum regem creant Autharim [Col. 0791D] Veronensium ducem mense Martio: de quo Panvinius ex Paulo Diac agit antiquit. Veron l. V, c. 8.
Smaragdus Exarchus II, in Italiam mittitur. Panvin Fast ex Paulo Diac.
Imp Caes Ti. Mauritius anno 2 [Col. 0791D] 1336 1337 et 3, ex nummis idem Consul.
Annus praesens in Chron Alex signatur post consulatum Mauritii, ut card Noris observat de Syn V. p. 93, licet ejusdem consulatu fuerit insignitus. Ibi ex Simocatta, quod Pagius confirmat ex Theophylacto.
Chilpericus Francorum rex h. a. occiditur. Ibi n. 16.
[Col. 0793A] Imp Ti. Mauritius Aug anno 3 [Col. 0793A] 1337 1338 et 4, P. cos ejus 2.
Signatur hic annus in epitaphio Candidae IV Id. Sept Imp D. N. Mauritio PP. Aug anno IV. P. A. ejusd ann II. Indict quarta. Baron in Martyr Rom ad diem 4 Sept. Reines p. 960, ex Capacio et Summontio: de quo vide Pagium n. 1, h. a.
Ebaricus filius Mironis Regis [Col. 0793B] Suevorum in Gallaecia, et successor privatur regno ab Audica, qui tyrannidem usurpat, sed Audicam h. a. expedit Leovigildus Gothorum rex, ita deficiente in Hispania Suevorum dominatu quod coeperat anno Christi 409. Vide Pagium ex num 12, ad annum 582.
Imp Caes Ti. Mauritius Aug annos [Col. 0793B] 1338 1339 in nummis signat 4 et 5 P. Cos ejus 3.
Autharis Langobardorum regis electionem h. a. Mauritii quarto statuendum ex Abb Biclariensi intendit [Col. 0793C] Pagius n. 2 et 3 ad ann 585.
Leovigildus rex moritur, succedente Reccaredo. (Ex Biclar Pag ibi n. 14) Qui Legatos de pace mittit ad Guntramnum Fr. Regem Pag ibi n. XI.
Childebertus qui a Fl. Smaragdo exarcha muneribus invitatus in Italiam descenderat contra Langobardos ab iisdem pari ratione ad pacem secum faciendam, et ad regressum in Franciam pertrahitur. Ex Turon et Paulo diac. Pagius n. 4.
[Col. 0793D] Imp Caes Ti. Mauritius Aug annos [Col. 0793D] 1339 1340 in nummis signat 5 et 6 post consulatum ejus quartum.
Severus Aquilejensis episcopus qui Heliae successerat, et non minus acriter pro Tribus Capitulis depugnabat cum sociis episcopis captus, et Ravennam perductus a Smaragdo coram Jo. Ravennate episc. Tria Capitula cum sociis damnat, et liber dimittitur. Vide Noris de v. Syn p. 102.
Smaragdo exarcho tertius succedit Romanus Panvin Fast ex Paulo diac.
[Col. 0795A] Imp Caes Ti. Mauritius Aug annos [Col. 0795A] 1340 1341 in nummis signat 6 et 7 et in actis publicis hic annus dicitur post consulatum ejus quintus.
Panvinius antiquit Veron lib V cap 8 hoc anno tradit a Childeberto Franciae rege missum in Italiam exercitum contra Langobardos, sed fame, ac morbo regredi coactum post mensem tertium Autharim [Col. 0795B] quoque regem paulo post diem obiisse: cui quartus in Italia rex Langobardorum sublegitur Agilulphus ex duce Taurinensi pater Aoaldi qui anno XXV paterni regni eidem successit. Sed vide ann 590.
Imp Caes Ti. Mauritius Aug signat [Col. 0795B] 1341 1342 in nummis ann 7 et ann 8 qui in actis etiam dicitur post consulatum ejus sextus, aliis quintus.
Francorum exercitus a Guntramno rege transmissus, Bosone duce, in Galliam Narbonensem, per Claudium Lusitanum Reccaredi ducem [Col. 0795C] caeditur, et castris captis in fugam vertitur. Biclar Chr. Vide Pag h. a. num IX.
Eodem anno Mauritii VII qui est Reccaredi regis tertius Uldilas contra Reccaredum conjurans, eique insidias struens in exsilium pellitur. Biclar ibi num 12.
Concilium Toletanum III h. a. celebratur. Ibi n. 4 et 6 quo Gothi et Suevi ad Catholicam Fidem conversi. Ibi n. 8.
Imp Caes Ti. Mauritius Aug signat [Col. 0795C] 1342 1343 in nummis ann 8 et 9, qui ab hist etiam dicitur post cons ejus [Col. 0795D] septimus, aliis etiam sextus.
Concilium Hispalense primum h. a. celebratum signat aeram: die primo Nonarum Novembrium anno quinto regni gloriosissimi Domini nostri Reccaredi regis era DCXXVIII. Vide Pagium h. a. n. 6.
H. a. Childeberti regis Fr. XV juxta Turonensem l. X, c. 3, ejus exercitus per tres menses Langobardos in Italia vexabat. Autharis ad Guntramnum regem Childeberti ex fratre nepotem legationem mittit, ut pacem a patruo ejus impetret. Sed nondum reversis e [Col. 0797A] Gallia legatis Autharis apud Ticinum moritur Non Sept non sine veneni suspicione, cum sex annos regnasset: succedente Agilulpho. Ex Paulo diac. Pagius ad h. a. n. 17, et ex Gregorii M. epistola 17, lib I, Panvinius haec refert ad ann 598. Vide supra.
[Col. 0602C] [Col. 0602C] Olym. 273 I et ex diebus aestivis II. Melchiadis 4. SILVESTRI primus. Melchiades obit depositus die IV. Id. Januar.
SYLVESTER electus successor post vacationem sedis apost. dierum 16 (ut in catalogis et Biblioth.) die 31 Januarii Dominica in cathedra Romana constituitur, quam tenet annis 21, mens. 11, in catalogo Liberiano expressis usque ad diem 31 Decembr. 335. Constantio et Albino coss.
Synodus Arelatensis his coss. celebrata est, necnon Ancyrana, et Neocaesariensis. Baronius, et Petavius ad hunc annum
Donatistae in Africa damnati. S. Aug. ep. 68 et 162.
Maximinus rupto foedere bellum Licinio inferens exuitur castris, ac vix e manibus hostium elapsus in Asiam se cum recepisset ineunte vere apud Tarsum obit. Inde imperium Licinii in Asia post Martium mensem numerandum probat Norisius confirmans sententiam Baronii diss. [Col. 0604A] de duobus nummis Dioclet. et Licinii pag. 64 et seqq.
Constantinus Mediolani Constantiam sororem Licinio uxorem tradit.
[Col. 0604A] II III Sylvestri 1 et 2.
Constantinus Licinium bello lacessitum praelioque victum ad Cibalas oppidum inferioris Pannoniae die VIII. Id. Octobr. et iterum in Mardiensibus campis, Illyrico [Col. 0604B] multat, septemdecim illius provincias cum Rhaetia et Pannonia suo imperio adjiciens. Licinio permisit Asiam et Orient. Dioecesim una cum Thracia, Moesia minori, ac Scythia Europaea. Vide Noris. de num. Licin. cap. 2, pag. 68. Lydiatum et Petavium.
[Col. 0604B] III IV Sylvestri 2 et 3.
Arius in tractatibus ad populum haeresim spargens deprehensus est: cum eodem tempore Colluthus Alexandriae presbyter doctrinae quoque suae virus instillaret. Petavius ex Epiphanio haeres. [Col. 0604C] LXIX.
Caecilianus coram Constantino purgatus, et Donatistae in exsilium missi. Pagius num. XVII, cum Norisio.
[Col. 0604C] Olym 273 IV et 274 I Sylvestri annus 3 et 4.
His Coss levati tres Caesares, Crispus, Licinius, et Constantinus Kal Martii Idatius. Et probat Norisius ex aliis docum, pag 84, de [Col. 0604D] duobus nummis Diocl et Licinii.
Solis Eclipsis digit 7, Paris die XX Decembris Petav ex Idatio (qui ad coss sequentes retulit) et ex aliis script. Sed vide anno seq.
[Col. 0604D] I II Sylvestri ann 4 et 5.
Alexander episc Alexandrinus Arium ejicit, qui in Palaestinam abiens omnia permiscet Petav ex Socr Sev et Epiph.
Metrophanes Byzantii episcopus [Col. 0606A] cum sedisset annos tres, substituendum sibi curavit Alexandrum. Hic enim sedit ann 23 ut auctor est Socrates lib II, cap 4, Sozom, lib III, c. 3. Petavius.
Eclipsim solis tr. a. refert Idatius. Vide Valesium in notis ad Euseb de vita Const lib II, c. 6. Crispus a Lactantio in Divinis litteris eruditur Euseb.
[Col. 0606A] II III Silvestri ann 5 et 6.
[Col. 0606B] Philogonio Antiocheno episcopo mortuo succedit Paulinus Petav ex Niceph chron.
Licinius persecutionem adversus Christianos instituit, in qua Theodorus dux insignis martyrium subit. Ex ejus actis ap. Sur. Noris de 2 num Licinii, etc. p. 90. Christianos de palatio suo pellit, et concilia celebrare prohibet. Petavius ex Eusebio de vita Const lib I, c. 44, 45.
Constantinus Sarmatas Maeotidis accolas Istrum transgressos caedit, mox eosdem in regione sua [Col. 0606C] funditus vincit occiso eorum rege Rausimodo. Ibi ex Zozimi, lib II.
Idem contra aruspices rescribit, l. 1 et 2, Cod. de malef et de Cleric immunit, l. 2, Cod. de Episc.
[Col. 0606C] III IV Silvestri ann 6 et 7.
Chron Paschale his coss factas passim dedicationes Christianarum ecclesiarum indicat.
Constantinus poenas contra orbos et caelibes latas sustulit l. 1 C. de infirm. poen. caelib. Petavius.
[Col. 0606D] [Col. 0606D] Olym 274 IV et 275 I Silvestri ann 7, 8.
Circa hoc tempus videtur referendus baptismus una cum matre S. Helena et liberis ac domesticis pluribus a Constantino Augusto Romae perceptus, ipsis administratus per B. Silvestrum papam ex his quae protulimus in notis ad Sylvestrum, ex Jo. Malala, et ex chronographo vetustiori apud eumdem.
His coss Constantinus Aug de observ. diei Dominicae edit, l. 3, Cod de Feriis.
Synodus II Alexandrina contra [Col. 0608A] Arium celebrata ex allatis per Pagium ad ann 315, n. V et seqq.
[Col. 0608B] [Col. 0608B] I II Sylvestri ann 8 et 9.
Bellum Licinio a Constantino M. indictum. Apparatus bellici hinc inde. Licinius Hadrianopoli subsistit. Crispus a patre Constantino socius adhibetur expeditionis.
Hormisdas e regio Persarum sanguine ad Constantinum confugit e carcere liberatus miro uxoris invento. Zonaras, lib II, cap 27.
[Col. 0608B] II III Sylvestri ann 9 et 10.
Licinius cum Constantino confligit, et victus terra, marique fugatur primo Byzantium, mox [Col. 0608C] Chalcedonem (ubi Martianum Caesarem creat) tandem Nicomediam se recepit. Zosimus lib II, cap 26.
Constantinus sanctionem edit contra diversarum religionum homines, qui clericos ad lustrorum sacrificia celebranda compellerent. l. V. Cod de Eccl. et ler. Petavius.
[Col. 0608C] III IV Sylvestri ann 10 et 11.
Licinius a Constantino Nicomediae obsessus se urbemque victori dedit, et purpuram exuit anno imperii sibi a Galerio delati 18. Asiatici vero XI. Noris diss de 2, [Col. 0608D] numm Lic., pag 101. Paulo post occiditur Licinius, et ante hunc Martinianus. Zosimus lib II, c. 28.
Paulino Antiocheno episcopo mortuo agitur de subrogando Eusebio Caesariensi. Sed Eustathius catholicus, et laudatus antistes eligitur. Petav ex Euseb et Theodoreto l. I, cap 7.
[Col. 0608D] Olymp. 275 IV et 276 Sylvestri ann 11 et 12.
Synodus Nicaena a 318. Patribus celebrata Fidei symbolum asserit, de Paschatis festo decernit, et contra Arium judicans ejus haeresim [Col. 0610A] [Col. 0610A] I damnat. Coepit XIII Kal Jul. et absoluta est VIII Kal Sept.
Sylvester missis ad se concilii decretis coacta Romae synodo probavit quae in illo gesta fuerant. Baron ad h. a. n. 171 et 199, et Petavius sub finem synodi Nicaenae. Constantinus M. Vicennalia Nicomediae celebravit. Euseb lib IV, cap 11, hist et in chron et de vita Const lib III, cap 14.
[Col. 0610B] [Col. 0610B] I II Sylvestri 12 et 13.
S. Alexander episcopus Alexandrinus obit die 26 Febr. Vide Baronium et Noris hist Pelag., cap 2, pag 8. Succedit Athanasius. Vide Petav.
Crispus Caesar ob suspicionem incestae consuetudinis cum noverca insons occiditur. Vide Baron et auctores ab eo productos ad ann 324, n. v. et seqq.
Eodem anno Licinius Jun. Licinii Aug f. interemptus est. Euseb [Col. 0610C] et Zosimus lib II.
In Perside contra Christianos gravis persecutio a Sapore commovetur. Petavius ex Theophane et Cedreno.
Constantinus contra haereticos diversarum sectarum plures leges sancit. Vide Baron n. 16, et seq ejus hortatu S. Helena mater Jerosolymam profecta multas basilicas construit, et crucem Dominicam reperit. Ibi n. 31, 42, etc et Jo. Malala lib XIII, pag 5.
[Col. 0610C] II III Sylvestri 13 et 14.
Arius, qui haeresim hactenus [Col. 0610D] dissimularat, per Eusebium Nicomediensem Alexandriam redire molitur. Sed nec iste, nec imperator id ab Athanasio extorquere potuit. Ex Athanas Apol. 11, Petavius h. a.
Evangelium Indis per Frumentium Tyrium importatur, qui ab Athanasio episcopus illis datus est. Rufinus lib I, c. 9, Socrates lib I, c. 15, Theodoret et Sozom ap. Petav ibi.
Eodem tempore, Iberi Christianae cujusdam captivae opera [Col. 0612A] Christi fidem suscipiunt. Ibi.
[Col. 0612A] III IV Sylvestri 14 et 15.
Athanasius dioecesim suam lustrans Ischyram in Mareotide pro episcopo se gerentem dejicit qui [Col. 0612B] ad Meletianos confugit. Athan Apol. In ea peregrinatione SS. Antonium, et Pachomium invisit. Petavius ex S. Ath.
Circa hoc tempus Constantinus Byzantii situm opportunitatemque contemplatus instaurare ac munire aggreditur, ibique sedem imperii constituere. Petav et Zosim lib II.
Constantinus Teifalos, et Gothos vincit, et Danubio pontem lapideum imponit. Mediobardus ex chron Alexandrino et nummis inscriptis, victoria Gothica.
[Col. 0612C] [Col. 0612C] Olymp. 276 IV et 277 I Sylvestri 15 et 16.
Constantinus praecipuae nobilitatis viros ex Urbe Roma aliisque civitatibus ad frequentandam Urbem suam vocat. Castella, praesidia, militesque limitaneos in ripis Danubii constitutos [exitio imperii Romani propediem id futurum] removit. Lydiatus ex Zosimi historia lib II, cap 34, 35, Eusebio aliisque, quibus adde Jo. Malalam.
[Col. 0612C] I II Sylvestri 16 et 17.
His coss Constantinopolis dedicata [Col. 0612D] est V Idus Maias Idatius, et Jo. Malala p. II, pag 5, qui annus dicitur a Malala Aerae Antioch CCCLXXVIII, et ab auctore chron Pasch CCCI, post Christi Domini Ascensionem in coelum Feria II, indict III, a Roma condita 1080.
Iisdem coss ait Lydiatus (non sequentibus, ut Onuphrius et Golzius aliique statuerunt) Constantinus instituta nova forma imperii provinciarum, et magistratuum, et exercituum pro duobus praef Praetorio quatuor instituit [Col. 0614A] descriptos a Zosimo lib II, c. 33, cum singulorum potestatis finibus. Vide et Pagium ad ann 332.
[Col. 0614A] II III Sylvestri 17 et 18.
Meletiani Eusebio Nicomediensi auctore falsa quaedam crimina impingunt Athanasio confracti calicis, et Arsenii occisi. Petav. ex Socrat I, c. XX, Sozom II, c. XXII.
Edicto Constantini Gentilium templa eversa sunt. Ibi ex Hieronymi [Col. 0614B] chron. et Theoph quibus adde Jo. Malalam parte II, pag 3 et 10 et A A a Pagio memoratos ad ann 333, n IV.
[Col. 0614B] III IV Sylvestri 18 et 19.
Constantinus contra Gothos implorantibus Sarmatis auxilium tulit. Itaque per Constantinum centum prope millia fame et frigore exstincta sunt. Tunc et obsides accepit, et inter eos Ariarici regis filium. Anonymus Valesianus apud Petavium et Pagium ad h. a. cui suffragantur Idatius et Hieronymus in chron ibi.
[Col. 0614C] [Col. 0614C] Olymp. 277 IV et 278 I Sylvestri 19 et 20.
His coss levatus est Constans die VIII Kal Januar. Idatius h. a. Caesar designatus. Vide Noris de numm Licinii pag 77.
Coss hujus anni in chron Paschali luxati, et confusi cum coss anni praecedentis et consequentis.
[Col. 0614C] I II Sylvestri 20 et 21.
In causa Athanasii episcopi Tyrum convenire jussi, et ut basilicam Jerosolymis dedicarent. Socrat [Col. 0614D] lib I, c. XX quae dedicata est 17 Sept chron Pasch Sarmatarum servos a dominis quibus rebellaverant pulsos Constantinus libenter accipit: et amplius CCC M. per Thraciam, Scythiam, Macedoniam, Italiam dividit. Anonym Idat Hieronym chron apud Petavium: a quo etiam.
[Col. 0614D] III Eclipsis solis Romae h. 11, 17 post med noct die 17 Julii refertur ex Firmico lib I, c. XI, digit 10 1/2.
[Col. 0614D] II III Silvestri 21 et 22.
His coss signatur epistola Mareoticorum [Col. 0616A] tomo II Concil Gen p. 458, nempe Julio Constantio illustrissimo patricio fratre religiosissimi Constantini Aug et Rufino Albino clarissimis die X mensis Thot. Reland.
His coss Julio Constantio et Albino (quos male transcripsit Amanuensis Malalae illo et Albino pro Julio et Albino exprimens pag 4) aerae Antiochenae 383 dignitatem [Col. 0616B] comitatus secundi Antiochiae concessit Constantinus: ubi Rufinum reliquit praefect a quo constructa basilica.
His coss S Sylvester papa die 31 Decembris sancto fine complet pontificatus sui annos XXI et menses XI ab aera Enthronismi post electionem die 31 Januar numeratos in catalogo Liberiano, et annos XXIII, menses X, dies XX ab ordinatione episcopali suscepta quando eligebatur vicarius a Melchiade die Dominica X Feb 312 signatos in pictura basilicae S Pauli. Vide [Col. 0616C] nostras notas ad Sylvestrum.
[Col. 0616C] III IV S. MARCUS sedit ex die 18. Januar, obiit Nonis Octobr h. a. mens VIII d. XX. die Dominica 18. Januarii (festo Cathedrae S. Petri Romanae ex dictis per nos supra in serie Rom. Pont. et in notis ad S. Petrum collocatur Marcus in sede Romana successor Silvestri, cujus fuerat vicarius. Unde in catal Liber dicitur sedisse menses 8. dies XX. [ex 18 Januarii ad 6. Octobr h. a.] et in picturis Basil S. Pauli [Col. 0616D] legitur sedisse [qua vicarius, scilicet qua pontifex] ann II. mens VIII dies XXI. Vide notas ad S. Marcum.
In synodo Constant deponitur Marcellus Ancyranus, et exsulare jubetur S. Athanasius. Vide [Col. 0618D] Olym 278 IV et 279 I notas ad S. Marcum
JULIUS ordinatus episcopus his Coss [ex catal Liber] die Dominica 6. Febr sedit ann XV. mens II, dies VI, usque ad Coss anni 352 Constantium V, et Const Gallum [Col. 0618A] Caes Vide notas infra ad Julium.
Dum in Persas expeditionem molitur Constantinus diem obit.
Sapor Persarum rex Mesopotamiam invaserat Nisibin populaturus, quam cum per dies 63 obsedisset, disperata oppugnatione recessit. Chron Pasch.
Dalmatius Caesar et Hannabalianus nobilissimi titulo donatus et [Col. 0618B] Regis a Constantino propter agnationis reverentiam. Zosim lib 2, cap 29. Sed brevi occisi sunt a Constantio. Romae Concilium a Julio Papa celebratum, in quo Nicaeni Concilii Acta probata sunt et haeresis Ariana damnata. Petavius ex Baronio n. LXVII, et Isidorus Mercator ex hist Tripartita Sed vide Pagium n. VIII, ad h. a.
Synodus Mediolanensis in Causa Photini, praesentib. Legatis S. Sedis, hoc anno celebrata. Vide notas Pagii ad Julium.
[Col. 0618B] I II Julii ann I et 2.
[Col. 0618C] Athanasius a Constantino Jun cum litteris Alexandriam remissus magno cum honore ibidem exceptus est. Petav et Theodoret lib 2, c. 1, et Athan Apol 2
Constantius expeditionem in Persas suscipit et Antiochiae a S. Spiridione a morbo curatur. Ibi ex Metaphr.
Sapor Persarum Rex Nisibin acri obsidione premit 2 mensibus; sed a S. Jacobo Episcopo propulsatur. Ibi ex Hieronymi chron Theodoreto et Juliano.
Anno imperii Constantis primo [Col. 0618D] Lidorius ordinatur Episcopus secundus Turonensium. Hic aedificavit Ecclesiam primam intra Urbem Turonicam S. Gregor Turon lib X hist Franc.
[Col. 0618D] II III Julii ann 2 et 3.
Eusebius Nicomediensis, ejusque fautores Legatos mittunt ad Julium, et Constantinum, et Constantem cum expostulatione adversus Athanasium: qui ab ejus Legatis confutati generale Concilium postulant. Athanas Apol II [Col. 0620A] et ad Solitarios Petav. Vide notas ad Julium.
Synodus Rom in causa Photini a Pagio refertur ad h. a. Vide notas ibid.
[Col. 0620A] III IV Julii ann 3 et 4.
Synodus in causa Athanasii Romae a Julio indicitur, ad quam Athanasius accurit, et Romae ann I, m. VI, haesit. Interim Antonii Vitam [Col. 0620B] publicat. Julii pap ep. apud Athanas Apol II. Petav.
Eusebius Caesariensis moritur, ut indicat Socrates l. 2. c. 3. Ibi.
Alexander Constantinopolitanus Episc moritur, cum sedisset ann 23. Succedit Paulus Orthodoxus; sed a Constantio in exsilium pellitur. Substituitur Euseb. Nicomed Socr l. 2. cap 4. Sozom libr 3, c. 4 Athanas ad Sol Eustathius Antiochenus per calumniam deponitur. Ibi.
[Col. 0620C] [Col. 0620C] Olym 279 IV et 280 Julii ann 4 et 5.
Antiochiae dedicatio Dominici a Constantino M. coepti et a Constantio absoluti: qui aderat. In Concilio ibidem habito Athanasius exauctoratur, et in ejus locum obtruditur Gregorius Cappadox.
Julius papa, frustra exspectatis Eusebianis in Romana Synodo, Athanasium absolvit, qui Alexandriam proficiscitur. Socr et Sozom [Col. 0620D] et Athanas de Synodis. Petav.
Pagius in notis pag 9, consignat Synodum Rom. anno sequenti, et hoc anno Sirmiensem.
[Col. 0620D] I II Julii ann 5, 6.
Gregorius Cappadox per Praefectum Philargyrum Constantii jussu Alexandriam introducitur: ibique ingens patrata caedes. Athanasius clam dilapsus Romam confugit. Athanas ad Orthod Petav.
Eusebius ex Nicomed Constantinop Episcopus obit. Catholici [Col. 0622A] Paulum olim expulsum, Ariani Macedonium subrogant. Hermogenes Dux Paulum jussu Constantii expellit. Is Romam confugit cum aliis Cathol Episc expulsis. Socrat l. 2 c. X. Sozom l. 3 c. 5.
Macedonius ab Arianis eligitur Episc Constantinop in locum Eusebii Nicomed ejusdem invasoris defuncti. Vide notas ad Julium.
[Col. 0622B] [Col. 0622B] II III Julii 6, 7.
S. Paulus primus Eremita moritur annos natus CXIII, Hieronym in ejus Vita.
Apud Persas dira in Christianos exorta persecutio, in qua Simon Seleuciae et Ctesiphontis episcopus, Ustazanes eunuchorum princeps, ac regis educator, aliique complures occisi sunt. Baron et Sozom et S. Hieronymus in chron.
Constans castra movit in Galliam adversus Francos; eosque gravissimo praelio devictos, renovato foedere, in fines suos reverti [Col. 0622C] coegit. Lydiat.
[Col. 0622C] III IV Julii 7 et 8.
Aliud Antiochiae Concilium ab Arianis celebratur: iu eoque nova fidei forma conscribitur caeteris prolixior, quae et Luciani martyris titulo edita est. Sozom l. 3, cap 5, Athanas de Synodis. Eusebianorum professio Romae rejecta. Baron. Persecutio apud Persas contra Christianos saevit praecipue in episcopos et clerum. Ibi.
Acta aliquot martyrum hujus aetatis habentur in codice Syro [Col. 0622D] VI seculi in Bibl Vat illato anno 1717, scripto anno 563.
[Col. 0622D] Olymp 280 IV et 281 I Julii 7 et 8.
Constantius in Mesopotamia adversus Saporem regem Persarum excubat: et in Seleucia Syriae ad Tigrim sita magnis impensis porum struit. Lydiatus ex Theophane. Pagius in epistola Hypat p. 254, ad coss sequentes differt cum Hieronymo in chron.
Gallus et Julianus Constantii Constantini M. fratris filii h. a. [Col. 0624A] clerici facti sunt. Petav ex Gregor Nazianz orat in Jul.
[Col. 0624A] I II Julii ann 9 et 10.
Hic annus in Actis Concilii Coloniensis dicitur: Post consulatum Amantii et Albini, et in Lat Buch.
Athanasius [Apol 1] accitus a Constante Mediolanum de convocando Sardicensi concilio fit certior. Petav qui refert etiam eclipsim [Col. 0624B] solis Constantinopoli 6 Jun h. 6 m. n. dig 8.
[Col. 0624B] II III Julii ann 10 et 11.
Sardicensis Synodus celebrata his coss cui interfuerunt 370 episcopi plerique catholici. In ea absolutus est Athanasius. Ariani episcopi inde delapsi conciliabulum cogunt Philippis, in quo de abolenda voce consubstantialis decernunt. Petav ex S. Hilario Socr et Sozom. Vide notas infra ad Julium.
[Col. 0624C] [Col. 0624C] III IV Julii ann 11 et 12.
Bellum Persicum nocturnum apud Singaram. Ex novem gravissimis Constantii praeliis contra Persas nullum gravius fuit, in quo certam victoriam amisit militum stoliditate. Nisibis obsessa, Bizabdae, et Amida captae. Hieronym in chron.
Quadragesimus Maximus post Macarium Jerosolymorum Episcopus moritur. Post quem Ecclesiam Ariani invadunt: id est Cyrillus, Eutychius, etc. Ibi in chron Hieronym Concil Carthagin 1 sub [Col. 0624D] Grato Episcopo.
[Col. 0624D] Olym 281 IV et 282 I Julii ann 12 et 13
Constantius fratris litteris minisque compulsus Athanasium ad sese evocat, postquam Gregorius ab Alexandrinis occisus est: et Antiochiam ad se venientem benigne excipit. Quin et omnia contra ipsum acta aboleri jussit: et Alexandriam cum honore remittit. Petav ex Theodoret lib 2. c. 12 et Socrat lib 2 cap 1.
[Col. 0626A] [Col. 0626A] I II Julii ann 13 et 14.
Constantius Vetranionem in Pannonia apud Sirmium regno exuit. Et contra Magnentii Tyrannidem arma suscepturus Fl. Constantium Gallum patruelem suum Caesarem creat, eique sororem suam Constantiam uxorem dat, et [Col. 0626B] Orientis imperium administrandum tradit dum ipse contra Magnentium in Occidentem proficiscitur. Panvin ex Victore, Eutropio, Socrate, Zosimo, et chron S. Hieron.
Athanasio per Hierosolymam tendente, Alexandriam Synodus ibidem celebratur. Petav ex Socrat et Sozom.
Ursacius et Valens poenitentiam professi Romae supplices Julio Papae offerunt libellos poenitentiae. Vide notas infra ad Julium.
[Col. 0626C] [Col. 0626C] II III Julii 14 et 15.
Constantius in Italiam contra Magnentium profectus Gallum Caesarem contra Persas in Orientem expedit. Lydiat et Ammian Marcell et Petavius ex Victore, Eutropio, Zosimo, etc.
Synodus habita Sirmii, in qua Photinus damnatur agente potissimum Basilio Ancyrae Episcopo, quae laudatur ab Hilario et Vigilio. Petavius ibi.
Paganorum appellatio circa [Col. 0626D] hoc tempus exorta creditur, cum Constantius Christianos esse omnes milites jussit, exauctoratis iis qui detrectarent ibi.
Paulus Episcopus Constantinopolitanus a Constantio dejectus et in exsilium pulsus, et necatus, subrogato ei Macedonio, a quo in Catholicos persecutio mota. Ibi ex Theodor Socrate, et Sozom.
[Col. 0626D] III IV Julii 15 et 16, qui obiit die 12 Aprilis cum sedisset ann. XV, mens II, dies VI, ex 6 Febr 337. Vide notas ad Julium.
[Col. 0628A] LIBERIUS ordinatur episcopus IX Kal Jun ex catal. Liber id est 24 Maii quae fuit Dominica: inde ad 24 Sept 366, sunt anni XIV, mens IV, interrupti per Pontificatum Felicis II. Vide notas ad Liberium.
Magnentius Mursiae in Pannonia a Constantio praelio victus in Italiam fugit. Decentius Caesar in Galliis a Chonodumario Rege [Col. 0628B] Alemannorum superatur. Gallus Caesar Judaeos rebellantes in Oriente reprimit. Aurel Vict et Hieronym.
[Col. 0628B] Olymp. 282 IV et 283 I Liberii Papae 1 et 2.
Ob complurium Nobilium caedem Antiochiae patratam revocatur Gallus in Italiam; sed is Domitianum comitem largitionum ad se missum, et imperiosius alloquentem a concitatis militibus sinit occidi. Amm XIV.
Constantius Arianorum synodum Arelate cogit, a qua damnatur [Col. 0628C] Athanasius, et Paulinus Trevirensis in exsilium mittitur. Sev Sulpic II. Sacrificia nocturna per urbem a Magnentio permissa abolet cod Theod l. 5 de Paganis et per Italiam templa Gentilium ubique claudi, aditusque eorum et sacrificiorum usum praecludi jubet l. 4, eodem titulo.
Legatio Papae Liberii ad Constantium Concilii caus cogendi p. 17.
[Col. 0628C] I II Liberii 2 et 3. Liberius ad Constantium Arelate agentem Legatos [Col. 0628D] mittit.
Gallus Caesar callide pertractus jussu Constantii in Illirycum in Insula Flanonia occiditur. Constantina Galli uxor pariter accita vi morbi perit. Ammian XIV, Socrat II, cap 27 et Idacius.
Hoc anno Idib Novemb nascitur S. Augustinus. Vide Petav ad h. a.
Huc usque putat Holstenius pertigisse primum Auctorem chronici Paschalis, et reliqua addita censet a continuatore. Vide Praef. Caroli du Fresne n. X, ubi putat [Col. 0630A] continuatorem vixisse sub Heraclio circa annum ejus XX.
[Col. 0630A] II III Liberii Papae 3 et 4.
Liberius recusans subscribere damnationi Athanasii in exsilium pellitur Idib Augusti Vide notas pag 16 et 18. Necnon Hilarius Pictav Episc et Rhodanus episcopus aliique exsules totius orbis studio celebrati. Sulp. Sev. II et apud Hieron in chron Donatus, a [Col. 0630B] quo Donatiani, Carthagine pellitur: cujus sectatores quidam Montenses dicti, quod Romae Ecclesiam primum in Monte habere coeperant. Ibi.
[Col. 0630B] III IV Liberii 4 et 5.
Constantius Romam III Kal. Majas, prope triumphans ingreditur. Ibi a matronis interpellatus Liberium se revocaturum esse promittit. Ammian. XVI. Theod. II, c. 17.
Felix intruditur in sedem Romanam. Vide notas.
In sedem Alexandrinam Georgius [Col. 0630C] intruditur, fugere coacto Athanasio. Lucifer Caralitanus egregie pro catholica fide restitit. Eusebius Vercellensis pro eadem fide exsul vexatur: pro qua aerumnis confecti moriuntur Dionysius Mediolan. et Paulinus Trevirensis. Vide Petavium et notas ad Liberium, infra.
[Col. 0630C] Olymp. 283 ann. IV et 284 ann. I Liberii 5 et 6.
Die IV Nonas Augusti redit a priore exsilio Liberius. Vide notas pag. 16. Cum terrore a Constantio incusso, et fraude Arianorum compulsus [Col. 0630D] subscripsisset damnationi Athanasii, unaque edidisset fidei professionem, in qua τοῦ ὁμουσίου vocabulum concordiae gratia subticebatur, tametsi Filium Patri per omnia similem esse definiret. Hanc ἔκθεσιν nacti. Ursacius, et Valens alteram fidei formulam sub Liberii nomine perfidiae plenam ediderunt: ob quam magna per Orientem et Syriam perturbatio exstitit. Petavius. Vide notas pag. 17 et seq., et Sever. Sulpic. II. Ecclesiae urbis Romae clericis privilegia [Col. 0632A] confirmata IV Kal. Novem. lege 13 C. de episcopis.
[Col. 0632A] I Liberii 6 et 7, et Felicis 1.
Liberius post mens. 7 et dies 9 a suo in Urbem reditu iterum cogitur exsulare: sponte cedit pontificatu. FELIX antea intrusus post cessionem Liberii suffragiis cleri eligitur legitimus pontifex Romanus die 9 Augusti. Vide notas.
Legati Persarum ad Constantium [Col. 0632B] missi Constantinopolim perveniunt VII Kal. Mart. Idac. Ter raemotus horrendi per Asiam, Nicomedia subversa. Civitates 150 vexatae. Constantius Quados et Sarmatas populatur, et Sarmatici nomen obtinet.
Synodus Ancyrana a Basilio, aliisque episcopis celebrata. Agitur quoque de generali synodo convocanda. Vide Petavium h. a. synodus tertia Sirmiensis juxta Pagium. Vide notas.
S. Antonius monachus 105 aetatis [Col. 0632C] anno moritur. Hieron. in Chron.
[Col. 0632C] II III Felicis secundi 1 et 2, et Liberii 7.
Felix jussu Constantii vel occiditur occulte die XI Novembr. vel cedit pontificatu, et sedes vacat usque ad 21 Decembris, qua die iterum electus a clero Liberius resumit pontificatum. Vide notas.
Exauctoratus Macedonius Constantinopolitanus novam haeresim condit. Vide notas ad Liberium et Felicem II.
[Col. 0632D] Constantii jussu synodi duae celebrantur. Prima Seleuciae 27 Sept. ubi Acacio novam ἕκθεσιν Nicaenae plane contrariam producenti semiariani restiterunt: et secunda Arimini, quae bonum initium habuit, sed infaustum exitum, Tauro Praefecto episcopos macerante, ut subdolae fidei professioni per Ursacium, et Valentem oblatae subscriberent. Vide notas.
Persae contra Romanos bellum [Col. 0634A] movent, et Amidam expugnant.
[Col. 0634A] III et IV Liberii 7 et 8.
Valens Constantii jussu per civitates circumiens adigit ad subscribendum fidei Conciliabuli Ariminensis, et renuentes expellit: quos inter cogitur iterum exsulare Liberius. Sozom lib 4, c. 18. Sanctus tamen Hilarius Pictaviensis librum Constantio cum obtulisset in Gallias revertitur, et a Catholicis [Col. 0634B] cum exsultatione veluti triumphans excipitur.
Chron Pasch h. a. signat depositionem Macedonii Episc Constant cui subrogatur Eudoxius perditissimus haereticus.
Triplex Antiochiae factio Meletianorum, Eustathianorum, et Arianorum. Vide Petav et notas infra.
Persae Mesopotamiam invadunt, et Singaram capiunt.
[Col. 0634B] Olym 284 IV et 285 I Liberii 8 et 9.
Julianus post obitum Constantii [Col. 0634C] Constantinopolim ingressus III. Id. Dec Christianorum Antistites intra palatium vocatos suae quemque sectae servire jubet, eo animo ut ne inter se concordes essent. Ammian lib XXII. Tunc igitur et Liberius potuit libere Romam reverti. Nam et episcopos exsules revocavit. Ammian ibi et Socrat lib 3, c. 4.
Julianus, Christianae religionis Sacramentis omnibus ejuratis, in pontificem maximum profanis ritibus consecratur. Baron ex Prudentio. Sed vide Pagium ad h. [Col. 0634D] a. n. VI.
[Col. 0634D] I II Liberii 9 et 1.
Ad Julianum variae undique Legationes adveniunt. Ipse contra Persas profectus in itinere Nicomediam, Pessinuntem, et Matris Deum delubrum adiit, tum Antiochiae hiemavit: ubi de conflagrante [Col. 0636A] fano et simulacro Apollinis Daphnitici quaestionem habuit, suspicatus a Christianis exustum. Ammian lib 22.
Georgius pseudo - episcopus Alexandrinus a concitata plebe occiditur: regreditur legitimus episcopus Athanasius : qui tamen Arianis instantibus Juliani jussu iterum expellitur. Socrat 3, Theodoret 3, Sozom 5.
Luciferianorum schisma Antiochiae subortum. Donatistae a Juliano exsilii relaxationem, et Basilicarum restitutionem impetrant, et omnia turbis miscent. Optatus 2.
[Col. 0636A] II III Liberii 10 et 11.
Julianus Templum Jerosolymitanum per Judaeos instaurare incassum tentat: contrat Persas profectus Ctesiphontem obsidet. Ab ea recedens lethali vulnere [incertum an coelitus inflicto, an per ignotum hominem] diem obit [Col. 0636C] blasphemus et apostata. Theodoret, 3, c. 2, cum imperasset post obitum Constantii ann 1 mensib 7, fere. JOVIANUS Imperator eligitur a militibus, qui se Christianos esse confestim exclamant, cum Gentilibus se imperare nolle dixisset.
In Concilio Antiocheno Accaciani se ad Meletium adjungunt, et Nicaenam fidem amplectuntur juxta Socrat l. 3, c. 25. S. Hieronym medium Homoesion inter Homousion et Anomoeum admisisse scribit.
[Col. 0636D] [Col. 0636D] III IV Liberii 11 et 12
Macedoniani a Valente cogendi Concilii potestatem impetrant.
Valens Antiochiam profectus Meletium ejicit, et cum Euzosio communicare Catholicos cogit. Socrat. IV.
Macedoniani ac semi-Ariani Lampsaci conveniunt adversus horrendas blasphemias in Constantinopolitano Conciliabulo ab Acacio, aliisque Anomoeis editas, et Ariminensi professione damnata [Col. 0638A] Ontiocnenam formulam comprobant: Spiritus Sancti Divinitatem respuunt: Legatos ad Liberium mittunt, ut illius auctoritate sedibus suis restituantur qui ejecti fuerant Episcopi Catholica professione admissa. Pagius h. a. haec gesta contendit, licet ab aliis ad sequentem differantur. Vide Pag ad ann 363, n. IV.
[Col. 0638B] [Col. 0638B] Olym 285 IV et 286 I Liberii 12 et 13.
Ad hunc annum refert cum Baronio Petav ea quae de Macedonianis in proximo superiori Pagius ponenda esse decernit.
Procopius genere Cilix et Juliani propinquus Constantinopoli tyrannidem arripit IV. Kal Octobr. Idacius. Ammian, 26. Zosimus 4.
Terraemotu concussa magna parte Orbis Romani mare littus egreditur, et in Sicilia multae urbes [Col. 0638C] opprimuntur. Hieron. Chron.
[Col. 0638C] I II Liberii 13 et 14 et DAMASII.
Liberius obiit his Coss die 24 Sept ut ex libello precum Faustini et Marcellini. Vide notas pag 15 et Prol T. 2 fol CVI. DAMASUS, electus successor, ordinatur Episcopus Kalendis Octobr. Vide notas pag 33. Factiosi schisma inducunt intruso Urcisino. Fit caedes in Basilica Siciniana. Vide notas.
Procopius tyrannus a Valente [Col. 0638D] opprimitur; et post eum Marcellus. Ammian lib 27, Zosim 4 et 8. Valens ab Eudoxio Arianorum Episcopo baptizatus nostros persequitur. Hieron chron.
[Col. 0638D] II III Damasi 1 et 2.
Synodus Romae habita adversus Ursicinum. Vide notas ad Damasum, infra.
His cos Constantinopoli grando ingens cecidit in modum petrarum IV Non Jul et levatus est [Col. 0640A] Gratianus Aug in Galliis apud Amianos in tribunali a patre suo Valentiniano die IX Kal. Sept. Idacius. Bellum quoque Britannicum contra Pictos et Saxones per Theodosium prospere conficit, et de Imperatoris nomine Valeriam Provinciam vocat. Ex Ammian. 27, Lydiat et Mediob.
Hilarius Episcopus Pictav h. a. moritur. Hieron chron. Sed Petavius [Col. 0640B] differendum putat ad biennium.
Rescriptum ab Imperatore editum, uti ob diem Paschae vincti liberarentur exceptis reis majestatis, adulteris, homicidis, maleficis, etc. c. 3, c. de Indulg.
[Col. 0640B] III IV Damasi 2 et 3
Sectatoribus Ursicini interdicitur accessus vel mora in Urbe Roma, alibi vero degere permittitur. Vide notas.
Valens Gothorum agros invadens eos de pace agere cogit.
Persarum Rex Armenia subacta Romanis bellum inferre parat. [Col. 0640C] Ammian 27.
[Col. 0640C] IV Olym 286 et Ol 287 I Damasi 3 et 4.
Damasus contra Auxentium Synodum cogit Episcoporum 90, in qua et ille damnatus est, et Ariminensis Fidei formula rejecta: iterum damnatur Ursicini schisma cum assertore. Vide notas [Col. 0640D] ad Damasum.
Valens Athanaricum Gothorum Regem fugat cui mox pacem tribuit Ammian 27. Agon post annos XVII, restitutus est a Valente. Idatius, et Hieron chron.
Cedrenus ait ipsum Gentilibus sacrificia permisisse. Petavius.
S. Basilius mortuo Eusebio Caesareae fit episcopus 18 Kal Jul Greg Naz epist XX et seq et in encomio Basilii ibi.
[Col. 0640D] I II Damasi 4 et 5.
Valente Antiochiam profecto, [Col. 0642A] et Nicomediae consistente, Eudoxius Constantinopolitanus Episcopus moritur cum sedisset annos 19. Respirant Catholici, et Eustathius Antiochenus Evagrium in ejus locum ordinat. Ariani vero Demophilum. Valens tam Evagrium quam Eustathium relegat. Exinde gravari persecutio coepit. Octoginta viri ordinis Ecclesiastici navi impositi medio in mari concremantur. [Col. 0642B] Socrat lib 4, cap 13 et 14. Eusebius Vercellensis moritur, et Lucifer Caralitanus. Hieron chron.
Orthodoxi complures Episcopi pulsi: Athanasius ipse vexatus, sed tumultuante populo in Sede permanere sinitur. Eusebius Samosatenus in Thraciam relegatus militari habitu Syriae, Phoeniciae, et Palaestinae lustrat Ecclesias. Petavius ex Theodoret l. 4, c. 13.
[Col. 0642B] II III Damasi 5 et 6.
Basilius h. a. creatus Episcopus, [Col. 0642C] et alii Orientales Episcopi ad Occidentales scribunt, et eorum implorant auxilium. Basilius ipse ab Athanasio fovetur ex ejus epistola. Gregorius Sasimorum Episcopus ordinatur, in carm de ejus Vita. Athanasius Synodum celebrat, et ad Damasum scribit. Vide notas pag 40. Athanasius moritur juxta Petav et ex Socrate IV, c. 19, Petrus ei sufficitur. Valens autem Lucium ibidem ordinari praecipit. Ita Petrus a Palladio Praef vinctus: Clerici relegati: tum in Catholicos, et Monachos [Col. 0642D] mira grassatio ex eodem Socrate ibi cap 20. Haec tamen pertinent ad ann sequentem.
Bellum Mauritianicum a Theodosio Magistro militum feliciter confectum. Ibi ex Ammian 29.
[Col. 0642D] III IV Damasi 6 et 7.
Synodus Romana secunda sub Damaso adversus Auxentium. Vide notas pag 40 et 47.
Mors S. Athanasii, et persecutio contra Catholicos ad hunc annum differenda probatur a Noris hist Pelag c. 2, p. 8, quam Pagius protulit [Col. 0644A] ad ann seq Anno 8. Valentis, et Valentiniani tertius Turonensium Episcopus ordinatur S. Martinus Gregor Turon lib X, ubi addit. Sedit ann 26, mens 4, dies 27, et cess Episcopatus dies 20. Ordinatio S. Martini IV Nonas Jul ab eodem refertur hist Fr. lib 1, c. 46, et l. 2, c. 14.
Mauvia Saracenorum Regina, Christianam complexa fidem, cum [Col. 0644B] Romanis pacem ea conditione facit, ut Moysen Anachoretam Episcopum sibi dari impetret: qui Alexandriam perductus, Lucio Ariano repudiato, a Catholico Antistite ordinari voluit. Socrat 4, 29, et Theodor 4, 21. Obitus S. Hilarionis Anachoretae ex S. Hieron.
[Col. 0644B] Olym 287 IV et 288 I Damasi 7 et 8.
Romae in Synodo a Damaso damnatus est Apollinaris, necnon Vitalis ejus discipulus; qui Antiochia Romam ad Damasum profectus, et ad Paulinum Antiochenum [Col. 0644C] remissus est cum libello cui subscribere deberet. Quod cum subdole fecisset, detecta fraude, proscriptus est a Damaso. Sozom VI, c. 25. Greg Nazianz ep. XI, ad Cledon. Vide notas infra.
In ea Synodo Anathematismi complures editi sunt adversus varias haereses. Petavius. Vide notas infra.
Para Rex Armeniae dolo captus, et injuste detentus a Valente, demum ejus jussu in convivio occiditur. Ammian 28 et 29.
[Col. 0644D] [Col. 0644D] I II Damasi 8 et 9.
Auxentio mortuo Ambrosius in ejus locum episcopus Mediolanensis ordinatur die octavo postquam baptizatus est VII Id. Dec Hieron chron Paulin in ejus Vita. S. Epiphanius a magistratu et clericis Suedorum in Pamphylia rogatus, anchoratum scribit. Petav.
Valens sollicitus est de bello Gothico. Gothi enim ab Hunnis pulsi (gente barbara ex Sarmatiae extremis profecta) novas sedes ab imperatore poscunt in Thraciae finibus [Col. 0646A] (Ammian lib 31) et in perniciem Romani imperii Istrum trajicere, et sedes figere circa Thraciam sinuntur.
[Col. 0646A] II III Damasi 9 et 10.
Synodus tertia Romana sub Damaso. [Col. 0646B] Vide notas ad Damasum.
S. Simplicianus Romanae Ecclesiae presbyter, vir notae sanctitatis et doctrinae a Damaso papa datur B. Ambrosio paulo ante in episcopum electo institutor. S. Aug conf lib 8, c. 2. Vide notas, qui postea Ambrosio in episcopatu successit.
S. Martinus juxta Petavii chronol et Gregor Turon lib 2, hist Franc c. 14, h. a. Turonensis episcopus ordinatur.
Valens in Christianos acerbius se gerit, et inter alia lata lege sancit, [Col. 0646C] ut monachi militarent. Mox a Themistio placatur. Hieron chron et Sozomen l. 6, c. 25.
S. Epiphanius h. a. Panarium scribere aggreditur juxta Petavium.
Valens multis bellis impetitur. Isauri oppida Lyciae et Pamphiliae vastant: quibus ut occurrat, res cum Persis componit. Zonaras lib 4, c. 20.
[Col. 0646C] III IV Damasi 10 et 11.
[Col. 0646D] Gratianus X Kal Maii Treviris Haereticorum conventus prohibet et eorum loca fisco addicit l. 4, c. Theod. de haeret. et l. 23, c. de episcopis causas de religione inter clericos ortas ab episcopis convocato Presbyterio Dioecesano terminari jubet. De criminibus vero judicem civitatis cognoscere.
Theodosius Senior ejus Theod qui postea imperavit pater, Valentis [ut apparet] jussu in Africa occiditur post susceptum baptismum. Filius periculo se subducit. [Col. 0648A] Hier chron Oros 7, 23, Ambos orat in fun Theodosii.
[Col. 0648A] Olym 288 IV et 289 I Damasi 11 et 12
Gothi adversus Romanos rebellant. Valens exercitum opponit: qui victoriam non sine multo sanguine de iis lugubrem reportavit. Idacius, et Ammian 31.
Valens Antiochia profectus, seraque poenitentia ductus a persecutione destitit. Hieron chron.
[Col. 0648B] [Col. 0648B] I II Damasi 12 et 13.
Synodus quarta Romana sub Damaso. Vide notas ad Damasum.
Valens ad Orientem redux in Thraciam confligit cum Gothis V. Id. Aug et obit Idat. Vide Noris hist Pelag l. 2, c. 4 THEODOSIUS Magnus postea dictus, et qui anno sequenti levatus est Augustus, in Sirmio a Gratiano uxoris fratre [Col. 0648C] XIV Kal Febr Constantinopolim ingreditur VIII Kal Dec cum toto anno per Dioecesim Thraciarum, Moesiae, et Scythiae Gothi praedas agerent usque ad portas Regiae Urbis. Idatius. Hic desinit Hieron chron.
[Col. 0648C] II III Damasi 13 et 14.
Theodosius Augustus dicitur die 19 Januarii a Gratiano, et contra Gothos feliciter dimicans eosdem expellit Thracia. Zonaras. Idatius. Prosper. Sed Theodoretus ante adeptum imperium haec ab [Col. 0648D] eo gesta perscribit. Vide Petavium ad h. a.
Langobardi ex Insula Scandia egressi Vandalos primum vicerunt. Prosper.
S. Basilius obit Kal Januar.
Maximus Cynicus intruditur episcopus Constantinopolitanus. Vide notas ad Damasum.
[Col. 0648D] III IV Damasi 14 et 15.
Theodosius Thessalonicae morbo correptus ab Acholio catholico Antistite baptizatur. Socrat lib 5, [Col. 0650A] c. 6. Tum legem condit XI, cod de fide Catholica 3 Kal Mart Thessalonicae ut damnatis haeresibus sola Catholica Fides obtineret, quam scilicet a Petro acceptam Romana Ecclesia, et Damasus teneret, et Petrus Alexandrinus. Vide Pagium Sen h. a. n. III et seq.
Petro Alexandrino episcopo [Col. 0650B] mortuo, suffectus est Timotheus ejus frater Niceph. chron.
Circa hoc tempus Illyricum divisum est in Orientale, et Occidentale. Quare Theodosius cui Orientalis imperii ditio obtigerat etiam Orientale Illyricum tenebat. Vide Pagium Sen. ad h. a.
Theodosius VIII Kal Dec ingressus Constantinopolim Arianis adimit ecclesias, quas annis 40 tenuerant. Demophilus Urbe cessit. Greg Nazianz in Ecclesiam introducitur VI Kal Dec Petav.
[Col. 0650C] [Col. 0650C] 289 IV et 290 I Damasi 15 et 16.
Constantinopolitana Synodus celebratur occasione ordinationis Maximi, et haereseos Macedonii, quam Synodum oecumenicam postea reddidit consensus Damasi, qui Romae indixerat Synodum oecumenicam celebrandam. Vide notas infra. Ejus Synodi decreta de fide omnia a Damaso confirmata: sed ex his quae ad disciplinam pertinebant, ut Sedis Constantinopolitanae jurisdictio non perinde confirmata. Vide notas ad Damasum.
[Col. 0650D] Theodosius 3 Kal Aug ad Auxonium Procos Asiae rescribit, ut Catholicis Antistitibus Ecclesiae tradantur. Reliquias eorum, qui passi ab Arianis fuerant, in Bas S Pauli Constantinopoli introducit. Adversus Arianos, et Manichaeos, aliosque sancit, quae lib XVI c. Theod tit 3, continentur. Petavius.
[Col. 0652A] [Col. 0652A] I II Damasi 16 et 17.
His Coss Prosper consignat adventum Athanarici Gothorum Regis Constantinopolim, ejusque obitum mense Januario, quem alii conferunt in annum praecedentem. Lydiat. Gothorum gens universa Romano imperio se dedit mense Octobri Macellin. Com ibi et Idatius.
[Col. 0652B] Hieronymus juxta Petav h. a. Romae apud Damasum subsistit, et scribit adversus Helvidium, Jovinianum, et Luciferianos. Vide notas ad Damasum.
Romam quoque adveniunt Paulinus Antiochenus, Epiphanius Cypri, Acholius Thessal et Ambrosius.
[Col. 0652B] II III Damasi 17 et 18.
Legati a Maximo ad Theodosium missi: et Ambrosius a Valentiniano ad Maximum legatus destinatur. [Col. 0652C] Theodosius Synodum Constantinopoli haberi curat mense Junio, ut Decreta contra haereticos exsecutioni mandarentur. Theodosius contra contumaces novas leges addit c. Theod de haeret l. 9 etc. Vide Pagium Sen h. a.
ARCADIVS a Theodosio Patre Augustus dicitur 19 Januarii ad quem instituendum mittitur a Damaso papa Arsenius. Ex vita Arsenii Petavius.
[Col. 0652D] [Col. 0652D] III IV Damasi 18 et 19.
S. Damasus cum sedisset annos 18, menses 2, dies 10, obiit 11 Decembr. Vide notas ad Damasum.
Legati Persarum Constantinopolim veniunt pacem a Theodosi postulantes: cui nascitur filiu Honorius V Id Sept Idacius, Marcellin. Artaxerxes Persarum rex cum regnasset annos 4, moritur. Succedit filius Sapores a quo legati ad Theodosium missi. Agathias.
[Col. 0654A] [Col. 0654A] 290 IV et Ol 291 I Siricii papae ann. 1, ex Kal Jan
Cum sedes Romana vacasset post obitum Damasi dies 21, SIRICIUS successor eligitur Kal Januar. Vide notas ad Siricium.
In epistola ad Himerium Tarracon datam III. Idus Feb his coss (cujus exemplum visitur in antiquo [Col. 0654B] cod 800 ann. Monast S. Crucis in Urbe) continentur ea quae in notis legi possunt.
S. Hieronym navigat in Syriam, et media hyeme Jerosolymam intrat. Ejus epist 99, et Apol contra Rufin. S. Augustinus ad fidem catholicam convertitur. Conf lib VIII, cap 1 et seq.
[Col. 0654B] I II Siricii 2.
Concilium Romae habet Siricius episcoporum 80, circa disciplinam Ecclesiae Afric. Vide notas. Treviris quoque habetur Synodus [Col. 0654C] de episcopis accusantibus apud principem. Sev in Vita B. Martini, qui concilio interfuit.
S. Hieronym ad Didymum audiendum se confert, et Aegypti monasteria lustrat. Apol contra Rufin et S. Paula ibi peregrinatur. Hier epist 27, S. Jo. Chrys presbyter ordinatur. S. Cyrillus Hierosol moritur, cui succedit Joannes haereticorum communione pollutus. S. Hieron epist LXI.
Theodosius Greuthingis devictis cum filio Arcadio triumphans Constantinopolim ingreditur IV Id. [Col. 0654D] Oct Idat Marcell Zosim IV.
[Col. 0654D] II III Siricii 3.
Arcadius cum patre Theodosio quinquennalia celebrat editionibus et ludis. Idat Marcellin.
Justina S. Ambrosium acrius vexat, et in exilium expelli curat, sed renitente populo retinetur. Reliquias SS. Gervasii, et Protasii Dmbrosius reperit, quae miraculis clarent. Idem delegatur ad Maximum, qui ad eum veniens neque cum illo, neque cum Ithacianis [Col. 0656A] communicare patitur. Ep. 33 et 85.
Maximo in Italiam irruente Valentinianus ad Theodosium confugit, qui expeditionem suscipit in Ital Zosim 4.
[Col. 0656A] III IV Siricii 4.
Theodosius Sanctorum precibus se commendans (Aug de civit lib V, c. 26, et Ruf II, c. 32) contra Maximum in Italiam profectus, et [Col. 0656B] de illo victor, qui Aquileiae occisus fuit XV Kal Aug prout etiam victor ejus filius post dies paucos ab Arbogaste in Galliis interfectus, imperium omne quod de Maximo vindicarat Valentiniano restituit. Idat Marcell Zosim.
[Col. 0656B] 291 IV et 292 I Siricii 5.
Sir icius in concil Capuano causam Flaviani et Evagrii Theophilo mandat. Schisma Antioch tollitur.
Templum Serapidis apud Alexandriam Theodosii jussu disjectum. Marcell Socrat. V, c. 16. [Col. 0656C] Romae quoque statuae Idolorum confractae, et obliteratae caeremoniae. Ex Prospero de Promiss l. 3, c. 38. S. Aug de Civit l. V, c. 26. Sed Pagius ex l. Cod. Th. de Paganis eversum Serapium prob anno 391.
S. Gregorius Nazianzenus obit. Ex S. Hier in catal de script Eccl.
Obit S. Monica mater S. Aug qui in Africam redit Conf lib 9, c. 8.
Longobardi Ducibus eorum defunctis primum sibi Regem creant [Col. 0656D] Rgelmundum Ajonis fil qui regnavit ann XXXIII. Prosp in chron.
[Col. 0656D] I II Siricii 6.
Siricius papa Jovinianum haereticum damnat. Vide notas ad Siricium.
In Concilio Mediolanensi Patres equuntur sententiam Siricii Vide otas.
S. Joannis Baptistae caput repertum Constantinopolim defertur.
Synodus II Carthaginensis Praeside Genethlio. Petavius. Vide notas ad Siricium.
[Col. 0658A] Thessalonicensium caedes jussu Theodosii patrata: cujus causa Imperator ab Ambrosio exclusus ab Ecclesiae foribus poenitentiam agit. Rufin l. 2, c. 18. Sozom l. 7, c. 24. Theodoret lib 5, c. 17. Paul. in vita S. Amb.
[Col. 0658A] II III Siricii 7.
His coss Theodosius imp Italia [Col. 0658B] decedens Constantinopolim redit. Arbogastes autem in Occidente contra Valentinianum res novas molitus est cujus favore subnixus Eugenius imperium sibi usurpat. Prosper, et Zosimus lib 4.
His coss data est lex XI, Cod Theod lib XVI, tit X, de interdicto usu sacrificiorum Evagrio Praef Aug et Com per Aegyptum. Pagius cum Gotofr.
[Col. 0658C] [Col. 0658C] III IV Sirici 8.
Valentinianus Jun ab Arbogaste comite occisus occumbit, Eugenio imperium usurpante. Zosim lib 4, c. 54 contra quem Theodosius expeditionem parat.
Inter Joannem Jerosolym ep. Origenistam, et Epiphanium orta dissensio. S. Hieronym ep. 60.
S. Hieronymus h. a. librum complet de scriptoribus ecclesiasticis, ut ex ejus praef ad dextrum Pr. Pr.
His coss profanorum sacrificiorum usus ubique sublatus lege [Col. 0658D] XII cod Theod de Paganis.
[Col. 0658D] Olymp. 292 IV et 293 I Siricii 9.
Honorius a patre Theodosio dicitur Augustus IV Id. Jan ut cum Petavio demonstrat pagius h. a., n. 11, et Socratem deceptum docet: quod hoc anno XX Nov eclipsis solis fuerit, sed non ea die qua dictus est Augustus Honorius.
Eclips solis dig fere XI, Constantinopoli XX Nov. Prosper et Marcellinus. Vide Petav.
Forum Theodosianum dedicatur. [Col. 0660A] Chron Alex.
Hipponense concilium de disciplina celebratur: cujus canones docte exponit Schelestr de Eccl Afric diss 3, c. 6 Pagius.
Quindecennalia a Theodosio celebrata. Ibi.
Pr. Urbi CP. Aurelianus. Alm ex utroque codice.
[Col. 0660B] [Col. 0660B] I II Siricii 10.
Theodosius assumpto filio Honorio contra Arbogastem et Eugenium contendit. Primo die qui videtur esse Sept 5 victoria penes tyrannum fuit. At nocte prostratus in preces, et ab apostolis certior factus, Deo pro ipso pugnante tyrannum profligavit, qui captus est et interfectus 6 Sept. Arbogastes sua se manu confecit. Petavius ex Prospero et Marcellino.
Thermae Arcadianae ex nomine conditoris dictae. Ibi.
[Col. 0660C] Donatistae in Numidia Bagajense concilium celebrant episcoporum CCCX, quod mortuo Parmeniano Donatistarum episcopo Carth et Primiano suffecto ab aliis ordinatus esset Maximianus, qui damnatus fuit. Ibi, et Aug ep. 255 et 265.
Alia synodus Constantinopoli super schismate simili in electione episcopatus Bostrensis. Ibi ex Balsamone.
[Col. 0660C] II III Siricii 11.
Theodosius complens annum imperii 16 moritur Mediolani, [Col. 0660D] relictis duobus filiis Imperatoribus qui utrumque imperium communiter regerent, divisis tantum sedibus. Arcadius in Oriente, Honorius in Occidente resident. Rufinus filiam suam Arcadio tradere cupiens (nisi conciliator aliarum nuptiarum Eutropius eum praevenisset) Stilichonis indignationem in se excitat: qui tutor Occidentalis imperii (imo et utriusque et principum a patre datus) Rufini dolos detexit, et infidelitatem morte punivit. Nam contra [Col. 0662A] ipsum, et Alaricum Gothum a Rufino accitum in Graeciam classe instructa, Alaricum fugavit, Rufinum per Gainam, et milites occidit: bonis ipsius Eutropio attributis, qui erat Stilichoni addictus.
S. Augustinus Hippone regio episcopus ordinatur vivente adhuc Valerio ep. 5, Augustini 110, et Prosper in chron et Possid c. 8. [Col. 0662B] Alii ordinationem differunt ad annum sequentem apud Pagium n. x. h. a.
[Col. 0662B] III IV Siricii 12.
Gildo comes et magister utriusque militiae a Theodosio per Africam constitutus ante annos novem hoc anno res novas molitus tyrannidem arripuit circa autumnum (ex Claudiano de bello Gildon). et urbem Romam fame vexavit ex aliis AA apud Pagium h. a.
Eutropius in Orientali imperio avaritia et crudelitate grassatur, [Col. 0662C] Timasio ex magistro militum in Oasim relegato, et Abundantio consulari Sidonem. Petav ex Zosim lib 5.
S. Jo. Baptistae reliquiae Alexandriam translatae Payni II, quem 6 Kal vocat Theoph a. 5890, Incarn. 390. Ibi.
Chron Paschale a martyrio SS. apostolorum Petri et Pauli ad hos consules numerat ann 335. Nos vero 331 inchoat.
[Col. 0662C] Olymp. 293 IV et 294 I Siricii 13 et 14.
Eutropius, quo Stilichonem a profectione in Orientem abduceret, [Col. 0662D] hostem ipsum ab imperatore et senatu denuntiari curat, et Gildonem comitem et Paganum, quem Theodosius Africae praefecerat, sibi conciliat. Ita ab Honorio deficiens Africa adjuncta est Arcadio. Petav ex Zosim V, et Marcellino.
S. Ambrosius moritur sub diluculum Sabbati sancti prid. non. Aprilis. Paulinus.
Nectarius moritur h. a. circa 27 Sept et communi consensu eligitur episcopus CP. S. Jo. [Col. 0664A] Chrysost missis ad eum legatis Antiochiam ab Arcadio. Ibi.
Concilium Carthag III, Aurelio praeside, cui subscripsit Augustinus.
Flacilla Arcadii filia nascitur 15 Kal Jul chron Alex.
Rufinus Aquileiensis Rom redux disseminare in Urbe nititur errores Origenis. Vide Noris hist [Col. 0664B] Pelag c. 2, p. 9 et Pagium.
[Col. 0664B] I II Siricii 14 et 15.
Gildo reguli cujusdam Maurici filius, qui Firmo fratri tyranno restiterat, a Theodosio comes Africae, et utriusque militiae factus magister, cum frumentum in Urbem convehi prohiberet, bello appetitus. Mascezel ejusdem frater qui in Italiam fugerat a Stilichone contra eumdem missus LXX millia ex illius exercitu cecidit. Gildo sese ipse strangulavit. Mascezelem reversum in Italiam Stilicho [Col. 0664C] de Ponte praecipitavit in fluvium. Petavius ex Jornand.
Honorius Imp Mariam conjugem duxit Stilichone, et Serena fratris Theodosii filia genitam.
[Col. 0664C] II III Siricii 15, et 16, qui obit 19 Septemb. ANASTASIUS electus successor ordinatur Episcopus die Dominica 9 Octob. Vide notas ad Siricium.
Gentiles commenti fuerant Christianam Religionem destructum iri ante h. a. cum per 365 tantum substituram post Beati Petri Martyrium [Col. 0664D] affirmarent: quos 365 ante hunc completos ostendit S. Aug de civit Dei lib 18, cap 54, addens hoc ipso anno subversa fuisse Carthagine fana Ethnicorum. Vide notas ad Siricium, et Pagium h. a.
Quartum Concil Carthagin celebratum VI Idus Nov Praesidente Aurelio.
[Col. 0666A] [Col. 0666A] III IV Anastasii 1 et 2.
Gainas qui anno superiori rebellaverat, et Eutropium occidi impetraverat h. a. praepotens Saturninum Consularem et Eutropium Consulem sibi dedi ab Arcadio obtinuit. Arianis tamen Ecclesias Constantinop obtinere non potuit, resistente S. Jo. Chrysostomo.
His Coss. Eudoxia dicitur Augusta, [Col. 0666B] et Arcadia nascitur 3 Nonis April et conflagrat Ecclesia Gothorum IV Id. Jul Chr Pasch.
Alaricus Gothorum Rex in Italiam descendit per Alpes Julias. Noris hist Pelag cap 2 pag 12.
[Col. 0666B] Olym 294 IV et 295 I Anastasii Papae 2, et ex die 9 Octobr 3. Is obit die 3 Nov vacat Sedes dies 20.
INNOCENTIUS electus successor ordinatur die Dominica 24 Nov. Vide notas ad Anastasium.
Concilia Africana duo h. a. habita, [Col. 0666C] unum IV Kal Julias P. C. Stilichonis, alterum Idib. Sept Carthagine Vincentio et Fravitta coss juxta edit. Binii dicta II, III, sub Anastasio, quorum in postremo recitatae sunt litterae Anastasii Papae, et ad eum decreta legatio. Vide Cod Canonum Eccl Afr ex Biblioth Justelli, cujus antiquissimum exemplar asservatum vidimus in Biblioth Bodlejana.
Caput Gainae hastili praefixum Constantinopolim allatum fuit Nonis Januarii Marcellin et Chron Pasch.
[Col. 0666D] Theodosius Arcadii filius nascitur IV Id. Apr. Ibi.
[Col. 0666D] I II Anastasii 1, et 2.
Concilium Milevitanum I, in Africa celebratum, ubi de primatu Numidiae inter Xantippum et Victorinum causa discussa et adjudicata Xantippo fuit. Vide Noris hist Pelag lib II, cap 8, et Pagium h. a. n. XXI et seq.
S. Hieronymus Apologiam secundam adversus Rufinum scribit [Col. 0668A] Pagius h. a. n. XII ex ipso Hieron.
Theophilus ep. Alex a Monachis Origenistis quos expulerat accusatur Constantinopoli: (Baron n. III, ex Palladio) quare concertationes validae subortae inter SS. Jo. Chrysost Theophilum, et Epiphanium: qui obit vel circa finem hujus anni, vel sub initium sequentis. Vide Pagium [Col. 0668B] n. VII, immixto etiam Jo. Hierosolymitano. V. Norisium hist. Pelag cap 2, pag 19.
[Col. 0668B] II II Innocentii 2 et 3.
Conciliabulum ad Quercum adversus Jo: Chrysostom incitante Eudoxia sanctum Antistitem expellit, sed paulo post tumultu [Col. 0668C] populi facto revocatur Chrysostomus ab Arcadio. Vide notas ad Innocentium Carthagine quoque Synodus celebratur h. a. 8 Kal Sept in causa Donatistarum, cujus meminit S. Aug contra Crescon lib III, c. 45.
Marina Patre Arcadio nata III id. Febr Marcellin et chron Alex.
[Col. 0668C] III IV Innocentii 3 et 4, Ep. Innoc ad Victricium. Vide notas ad Innocentium.
[Col. 0668D] S. Jo: Chrysostomus circa festa Paschalia a sua Sede per sententiam Theophili dejectus appellat ad Rom Pont Innocentium, ad quem etiam Theophilus Legationem mittit. Trimestri spatio post expulsionem Chrysostomi Eudoxia Augusta moritur. Arsacius in Constantinopolitanam Sedem intrusus. Clericorum pars Romam confugit. Petav ex Georg in Vita Chrysost. Innocentius rescindit sententiam Theophili. Vide notas ad Innocentium. Innocentius Arscribit [Col. 0670A] ut Synodus haberetur ea de re Thessal propter periculum scilicet schismatis. Vide Pagium Jun n. 7.
Celebratur etiam Carth Synodus de coercend. Donatistis. Felix Manichaeus ab Augustino convictus haeresim damnat. Disp. S. Aug contra Fel.
[Col. 0670A] 295 IV et 296 I Innocentii 4 et 5. Secunda Decretalis [Col. 0670B] Innocentii ad Exuperium. Vide not.
Romae congregati Italiae episcopi Imp Honorium rogant, ut ad Arcadium scribat, uti Thessalonicae Synodum fieri jubeat. Legati acceptis ab eo litteris necnon Innocentii papae Constantinopolim profecti. Petav ex Pallad dial.
Honorius varias contra Donatistas sanctiones edidit, quibus pressi plerique ad Ecclesiam redeunt. Cod Theod lib XVI, t. 6, August epist 48.
Arsacius moritur Nov XI, cum [Col. 0670C] sedisset mens 14. Petav ex Socrate lib VI, c. 18 et ex Georgio in Vita Chrysostomi.
S. Chrysostomus rigore hiemis asperrimae pene confectus Cucusi cum fuisset, in Armeniam transfertur. Ibi ex Palladii epistola IV.
Isauri per Montem Taurum discursantes ingens dispendium Reipublicae important. Lydiat ex Zosimo lib V, cap 25.
[Col. 0670C] I II Innocentii 5 et 6.
[Col. 0670D] Legati ab Innocentio missi cum litteris Honorii et suis in itinere pessime affecti revertuntur. Theodorus apud Palladium et Georgius.
Quarto post obitum Arsacii mense Atticus ex monacho ordinatur episcopus Constantinopolitanus. Socrat lib VI, c. 18. Sozom lib VIII, c. 17.
Theodosii Junioris Quinquennalia. Delatae sunt Constantinopolim reliquiae S. Samuelis Prophetae die 19 Maii pompam ducentibus Arcadio Aug Anthemio [Col. 0672A] Pr. et exconsule Aemiliano P. U. et universo Senatu. Chron Alex et S. Hieronym adv Vigilantium, quem tractatum h. a edidit.
[Col. 0672A] II III Innocentii 6 et 7.
Theodosius Jun dedit Quinquennalia. Marcellin et Chron Alex addit 3 Id. Januarii.
S. Joannes Chrysostomus obit Cumanis ad Pontum-Euxinum XVIII [Col. 0672B] Kal Dec cum sedisset ann 9, mens 6, dies 20. Socrat lib VI, cap 19.
Eo mortuo Innocentius Papa, et Occidentales non prius communicare cum ipsius adversariis voluerunt, quam ejus nomen in diptycha referretur, et Arsacii aboleretur. Theod lib 5, c. 34. Vide notas ad Innocentium.
Concilium Carthaginense celebratum, in quo Decreta Legatio ad Honorium pro defensione Catholicorum contra Donatistas.
[Col. 0672C] [Col. 0672C] III IV Innocentiii 7 et 8.
Arcadius obit Kal Maii. Socrat lib VI, cap ult.
Honorius in Orientem post fratris obitum proficisci volens a Stilichone detinetur, quod Constantius tyrannus e Britannia in Gallias profectus Arelate consideret. Stilicho in Orientem destinatus defertur Honorio tanquam affectator imperii, cum duas filias Mariam [Col. 0672D] ac Thermantiam virgines despondisset, et diceretur Alaricum, Alanos, Suevos, Vandalos contra ejus regnum concivisse, Ravennae occiditur jussu Imperatoris; Zosim, lib V, et Philostorg, lib XII, cap 2, apud Photinum.
[Col. 0672D] 296 IV et 297 I Innocentii 8 et 9.
Cum in magnis angustiis essent Romani, auctores quidam erant, ut quaedam gentilitia sacra fierent, quod et Innocentium permisisse falso scribit Zosimus; cum e contra legatus et ipse ad Honorium [Col. 0674A] profectus suaserit leges plures a principe hoc anno editas contra varias superstitiones. Vide Baron Petav, Pag et ex antiquis Orosium.
Urbs Roma anno superiori ab Alarico obsessa, et post ejus recessum h. a. iterum invasa capitur et diripitur per dies septem ex VIII Kal Sept asportatis auri libris ter millibus, argenti XXX; [Col. 0674B] M. praeter alias species a Senatu pactas: Zosim, lib V Marcellin, Oros. etc. Vide Pagium ad h. a. qui ostendit perperam dilatam a quibusdam chronolog et hist etiam antiquis hanc Urbis direptionem ad annum vel biennium proximum: Vide Philostorg, lib XII, cap 3.
Attalus jussu Alarici imperator dicitur qui erat Pr. Urbi.
Placidia Imperatoris soror capta nubit Ataulpho Alarici propinquo.
S. Honoratus lustratis Italiae coenobiis circa hunc annum Lerinense [Col. 0674C] monasterium condit primo sub regula S. Pachomiii. Noris, hist Pelag. lib II, pag 173, 176.
[Col. 0674C] I II Innocentii 9 et 10.
Attalus ab Alarico suadetur ut contra Heraclianum partes Honorii in Africa sectantem copias mittat. Neglecto Alarici consilio contra Honorium Ravennae agentem movet. Jovius diffidentiam inter Alaricum et Attalum inducit. Spoliatur Attalus imperio ab Alarico (Zosim lib VI) , et traditur Honorio, cum quo pacem Alaricus [Col. 0674D] init: Alaricus trajecturus in Africam obit. Succedit Athaulphus Jornandes, cap 30.
[Col. 0674D] II III Innocentii 10 et 11.
Collatio habita Carth. catholicos inter et Donatistas, in qua Donatistae penitus eversi. Vide Noris hist Pelag, lib I, cap 3 et lib II, pag 222.
Antiochius Persa ab Isdegerde (Arcadii testamento tutor hic datus fuerat Theodosio) missus ad [Col. 0676A] tutelam Theodosii in ordinem redigitur, et Pulcheria Augusta sola imperium administrat. Theophanes.
Constantini caput in conto affertur Honorio XIV Kal Oct. Idatius. Constans quoque interficitur Vienn per Gerontium, substituto ei Maximo: qui postmodum exutus purpura vivit ignobilis in Hispania. Zosimus VI et Marcellinus.
[Col. 0676B] Synesius concilio coacto Andronicum Pentapolit Prov Praef a comm segregat, qui poenitens recipitur ad veniam. Synes epist 58.
[Col. 0676B] III IV Innocentii 11 et 12.
Mortuo Theophilo Alexandrino episc die 15 Oct succedit Cyrillus. Noris hist Pelag l. I, c. 4 et l. II, c. 1, Carthag concil damnat Coelestium, qui ad Romanam sedem appellat. Mercator.
S. Augustinus h. a. scribere incipit contra Pelagianos. Ibi lib. I, c. 4, et lib II, c. X, p. 238.
[Col. 0676C] Cassianus constructo apud Massiliam monasterio celebris Castori Aptensium episcopo abs se postulanti Aegyptiorum monachorum instituta XII libros eo de argumento scribit, in quibus Semipelagianum dogma introducit, asserens humanis viribus bona opera posse inchoari, sed sine gratia divina non perfici. Vide Noris hist Pelag lib. II c. 1, pag 162.
Cirtae in Numidia Concilium habitum mense Junio contra Donatistas.
[Col. 0676C] 297 IV et 298 I Innocentii 12, 13.
[Col. 0676D] Heraclianus ob navatam strenue operam contra perduelles comes Africae et consul creatus, perduellis ipse cum DCC navium classe in Italiam navigans, et contra Urbem copias ducens occursu Marini comitis ad Utriculum superatus in fugam vertitur, et in Africam delatus capitur Carthagine et interficitur, succedente Marino: cujus jussu Marcellinus Tribunus, qui pro fide Catholica fortiter laboraverat, Donatistarum ex insidiis occiditur, quem Martyrem colit [Col. 0678A] Ecclesia 8 Id. Apr. Petav ex Idac et Orosio lib. 8, cap 42.
Vide Card Noris hist Pelag c. v.
[Col. 0678A] I II Innocentii 13 et 14, qui in epistola [Col. 0678B] 22, data Idib Dec Constantio cos rata habet Decreta synodi Macedoniae.
Pulcheria Theodosii soror Augusta appellata est IV Non Jul Marcel. et Chr Alex.
Gothorum classis in Africam trajectura vi tempestatis demergitur in freto Gaditano. Orosius.
Honorius Donatistas nova sanctione percellit X Kal Jul et confirmat acta contra eosdem sub Marcellino Tribuno spectabilis memoriae viro lib XVI. Cod Theod tit V. de haeret l. 54 et 55, cujus [Col. 0678C] exsecutionem demandat Dulcitio Trib ac Not ad quem S. Aug perscribit, prout Marcellino inscripserat libros de civit. Dei.
[Col. 0678C] II III Innocentii 14 et 15.
Inventio reliquiarum S. Stephani Protomartyris ex epistolis S. Luciani, etc. Vide Baron et Pag.
Orosius in Synodo Hierosolymitana occasione Encaeniorum habita praesens, Acta contra Pelagium describit, ibi pariter degentem, ubi decernunt Patres, ut ad beatum [Col. 0678D] Innocentium Papam Romanum Fratres et epistolae mitterentur universi quod ille decerneret secuturi. Vide Card Noris hist Pelag lib 1 c. 7 et Pagium ad a. 2 n. VI.
Judaei Alexandria expulsi a Cyrillo, quod caedem in Christianos patrassent noctu, excitos falso rumore incensae Ecclesiae. Socrat lib 8, c. 13, 14.
Isdegerdes Persarum Rex proximus conversioni ad Christianam fidem ob exempla sanctitatis Maruthae Episcopi Mesopotamiae, hoc mortuo ob intempestivum zelum [Col. 0680A] Episcopi Abdaactis, incendentis Templum Ignis, gravi persecutione Christianos vexat ad quinquennium. Theophanes.
[Col. 0680A] III IV Innocentii 15 et 16.
Synodalis epistola Praesulum Africanorum LXVII, damnantium errores Pelagii, et rogantium Innocentium Papam, ut Apostolica auctoritate et ipse damnet. Synodus Milevitana pariter in Africa [Col. 0680B] eosdem errores damnans causam refert ab Innocentio judicandam epistola 94 et 178 S. Aug. Vide Pagium sen ad h. a. n. VIII.
Ob victoriam de Attalo reportatam ludi exhibentur Constantinopoli, et Theodosius Heraclia veniens Constantinopolim aurea corona ab Urso Urbis Praef. et Senatu donatur Chr Alex.
[Col. 0680B] 298 IV et 299 I Innocentii 16, qui obiit die 14 Februarii cum sedisset annos XV, menses 11, dies XX. Vide notas [Col. 0680C] ad Innoc. Vacat Sedes dies 22. ZOSIMUS successor eligitur die 9, et ordinatur die 11 Martii, et Pascha celebrat in litteris Paschasini memoratum die VIII Kal. April.
Innocentius ante obitum respondet Synodicae Milev Conc et damnat haeresim Pelagianam. Vide Noris hist. Pelag lib I, c. XI p. 70, 73, 74.
Decretis duorum Conciliorum Carthaginensis et Milevitani contra haereses Pelagianam et Coelestianam cum accessisset judicium supremum Sedis Apostolicae, [Col. 0680D] causa finita est, ait S. Aug serm de verb Apostoli. Vide Noris hist Pelag lib I, cap 17, pag 104.
Coelestius tamen Romam veniens et callida dissimulatione, non secus ac Pelagius libellum Zosimo offerens subdola purgatione conscriptum habetur innocens, sed paulo post plenius examen subire jussus uterque causa cadit, et instante Zosimo ambo tanquam haeretici pelluntur in exsilium. [Col. 0680D] I II Vide notas ad Zosimum.
Zosimi 1 et 2, BONIFACIUS.
[Col. 0682A] Zosimus Legatos in Africam mittit ad negotia de appellationibus pertractanda. Interim obit die 13 Decembris. Successor eligitur Bonifacius ordinatus III Kal Januar. Vide notas ad Zosimum Pars alia Cleri in schismate eligit Eulalium, cui favet Symmachus.
Concilium Carthaginense 214 Episcoporum praesentibus Legatis [Col. 0682B] Apostolicae Sedis celebratum. Ejus decreta ad Zosimum Papam perlata, quibus probatis, per totum mundum haeresis Pelagiana damnata est. Prosper.
Teleptense Concilium h. a. celebratum in Provincia Byzacena.
[Col. 0682B] II III Bonifacii 1 et 2.
Schisma Eulalii Symmachi patrocinio suffultum evocari facit promotos Ravennam.
Eulalius causa cadens post Festa [Col. 0682C] Paschalia relegatur in Campaniam. Vide notas ad Bonifacium.
Concilium Carthaginense VIII Kalend Maii Episcoporum 217, quos inter S. Augustinus, et Alypius, et iterum VI Kal Dec qua gesta Synodalia ad Bonifacium transmittit: de qua vide Noris hist Pelag lib I, cap 17, et notas ad Bonifacium.
[Col. 0682D] [Col. 0682D] III IV Bonifacii 2 et 3.
In Perside persecutio desaevit ante quinquennium excitata. Socrat l. VII, c. 18, et Theod l. V, c. 39 et Marcellin.
Romani Persas et Nisibin obsident: contra quos Vararanes Isdegerdis fil adscito sibi Alamundaro Saraceno veniens vincitur. Socrat lib VII, cap. 18. Sed vide Pag a n. 15.
S. Hieronymus moritur aetatis anno 90. Prosper, qui habet aetatis [Col. 0684A] ann 95 errore Librarii. Pagius ad h. a
[Col. 0684A] Olym 299 IV et Ol 300 Bonifacii 3 et 4.
Bonifacius epistolis ac Legationibus [Col. 0684B] ad Honorium missis Graecorum usurpationes irritas reddere satagit in Provinciis Illyrici. Vide notas ad Bonifacium.
Theodosius Eudociam ducit uxorem. Arcadio Patri suo in ejus foro super columnam statuam erigit ac dedicat. Romani cum Persis confligunt et victoriam reportant die 8 Sept Marcellin et chron Alex.
Theodotus h. a. Antiochenus Episcopus creatus Pelagium detectum expulit Synodali sententia. Noris hist Pelag lib II, c. 4, [Col. 0684C] p. 186.
Coelestius Pelagii socius a Volusiano Pr. Urbis expellitur. Ibi lib I, cap 20, qui frustra suas in partes trahere contendit Atticum Constantinopolitanum Episcopum, et Rufum Thessalonicensem Apostolicae Sedis Vicarium. Vide Noris loco laudato, ubi docet revocatam fuisse a Theodosio ipso legem, subreptitia insinuatione extortam ab Episcopis Illyricianis defectionem meditantibus a Romana Sede ad Constantinopolitanam. Ibi lib I, hist Pel cap 20, p. [Col. 0684D] 131.
Alypius a S. Augustino ablegatus ad S. Bonifacium Papam cum suis scriptis honorifice excipitur. Ibi c. 21, pag. 133.
[Col. 0684D] I II Bonifacii 4 qui obiit depositus die 4. Sept ex vet MS. Flor Vacat Sedes ab ejus obitu dies 9. Biblioth. Vide notas ad Bonifacium Coelestinus electus successor die 13 Sept. ordinatur Dominica seq 17.
Bonifacius Papa Patrocli Arelatensis Episcopatus invasoris, et [Col. 0686A] Narbonensis jura usurpantis ausus comprimit Illyricianorum Praesulum ausus. Vide notas ad Bonifacium.
Theodosio nascitur filia Eudoxia. Marcell Persae pacem cum Romanis ineunt. Ibi.
Maximus Tyrannus et Jovinus ferro victi Tricennalibus Honorii adducti ex Hispan atque caesi. Ibi.
[Col. 0686B] [Col. 0686B] II III Coelestini 1 et 2.
Ex hoc anno per triennium consequens S. Augustinus libros XV de Trinitate et XXII de Civitate Dei absolvit. Vide Noris hist Pelag lib I, cap 24, pag 152.
Placidia Augusta ab Honorio fratre cum filiis expulsa ad Theodosium proficiscitur, Bonifacio comite sumptus ministrante. Olympiod et Prosper.
Coelestinus Papa Pelagianos Italia expellit. Prosper contra collatorem cap 41. Julianus inter hos libros 8, contra S. Augustin [Col. 0686C] scribit in Cilicia, ubi Theodorum Mopsuestenum Pelagianum adit.
Vide Noris hist Pelag l. I, c. 9 et Pagium ad h. a. n. 15.
[Col. 0686C] III IV Coelestini 2 et 3.
Theodosius Valentinianum Amitae suae filium Caesarem facit, et ad recuperandum imperium contra Joannem mittit: (Prosper) qui Augustus Romae creatus est post occisum Joannem tyrannum anno seq ut Idacius et Marcellinus scribunt. Interea h. a. Caesar creatus Eudoxiam Theodosii filiam sibi [Col. 0686D] desponsat. Ibi.
Monachi Adrumetini in Africa, de gratia et libero arbitrio litigantes, acceptis ab Augustino libris in concordiam revocantur. Noris hist Pelag lib I, cap 23.
[Col. 0686D] Olym 300 IV et 301 I Coelestini 3 et 4.
Placidia Augusta magnam gerens curam pro Catholica religione et Ecclesiis, leges complures edi curat contra haereticos et schismaticos post Joannem tyrannum neci traditum. Vide Noris [Col. 0688A] hist Pelag l. I, cap. 24, pag. 152.
Lerina Insula in Coenobio Monachorum per S. Honoratum condito fit sanctorum Episcoporum seminarium: ubi SS. Eucherius, Maximus, Hilarius, Faustus, Lupus hac aetate sub Honorato rectore Coenobii exercebantur. Ibi lib II, cap 1, p. 163. Apud illos attamen Monachos incipit serpere dogma Semipelagianorum. Ibi lib. II, c. 2.
[Col. 0688B] Theodosius scholas Constantinopolitanas earumque professores in meliorem formam restituit, et his privilegia decernit, l. 3 C. Theod de stud liberal et l. 1 de professoribus.
Coelestini 4 et 5
[Col. 0688B] II Mortuo Attico episc Constantinopolitano, VI Id Oct anni praeced juxta Socrat l. VII, cap 25, Sisinnius episcopus eligitur pridie Kal Martii Socrat et Marcellinus. Patroclo Arelatensi succedit Honoratus [Col. 0688C] ex Abbate Lerinensi.
S. Augustinus Pelagianis ubique terrarum prostratis scriptorum suorum censuram adoritur. Idem Eradium Presbyterum designat Coadjutorem episcopatus Actu publice signato his coss. Vide Noris. hist Pelag lib I pag 153 et 155.
[Col. 0688D] [Col. 0688D] II III Coelestini 5 et 6.
Sisinnius Constantinopolitanus episcopus moritur circa anni hujus finem 24 Decembr cui anno proximo successor datur Nestorius. Socr l. VII, c. 28.
S. Augustinus duos libros Retractationum hoc anno complet, quo Vandali, Alani, et Gothi ex Hispania in Africam irrumpunt. Possidius in vita S. Augustini. Vide Noris hist Pelag l. I, c. 23, pag 155.
Hoc etiam anno quatuor volumina [Col. 0690A] complet adversus postremos Juliani libros. Ibi p. 204. Pelagianorum sectae Patronus, et Nestorianae origo Theodotus Mopsuestenus Episc. circa h. a. obit juxta Noris hist Pelag lib II, cap 4, sed biennio post juxta Pagium.
[Col. 0690A] II IV Coelestini 6 et 7.
Nestorius ordinatur episcopus Constantinopolitanus Kal Apr h. a. Liberatus Diac in Brev causae [Col. 0690B] Nestor c. 4. Sed Socr lib VI, c. 24, IV Id. April.
Nestorius novum molitur Ecclesiis errorem inducere, etc. Huic impietati praecipua Cyrilli Alexandrini episcopi industria, et Papae Coelestini repugnat auctoritas. Prosp in chron. Vide Noris lib II, hist Pelag c. 7, pag 204. Vide notas Pagii et Sommier infra, ad Coelestinum.
[Col. 0690C] [Col. 0690C] Olym 301 IV et 302 I Coelestini 7 et 8.
Nestorio C P. novis haeresibus Ecclesiam turbante et Pelagianis patrocinium accommodante, Marius Mercator commonitorium offert Theodosio Aug et Clero contra Pelagianos. Vide Noris hist Pelag lib II, cap 6.
S. Augustinus lib XVIII de Civit h. a. scribit, ut ex cap 54, ubi affirmat fluere annum XXX post Cons Manlii Theodori. S. Coelestinus admonitus de scriptis Nestorii per Aegyptum, aliasque Provincias [Col. 0690D] disseminatis S. Cyrillo mandat, ut de illorum auctore diligenter inquirat. Nestorius humanissimis litteris Cyrilli arroganter respondet. Petav ex Actis Concil Ephes.
Juvenalis Hierosolymorum episcopus creatur mortuo Praylio juxta Baron et Petav sed Pagius n. 27, ex vita S. Euthymii probat Juvenalem eam Ecclesiam rexisse etiam anno superiori.
[Col. 0692A] [Col. 0692A] I II Coelestini 8 et 9.
Synodus Romana a S. Coelestino habita sub initium Augusti contra Nestorium. Vide Pag. Jun n. XV, in Coelest et notas infra.
S. Cyrillus Ep. Alexandrinus defert ad S. Coelestinum Nestorii haeresim, ac patrocinium Pelagianis accommodatum. Coelestinus in responso includit litteras ad Nestorium transmittendas, in quibus [Col. 0692B] praescribit terminum ad resipiscendum. Noris hist Pelag lib 2, c. 7.
Vandalis jam mensem tert Hipponam obsidentibus S. Augustinus obit. Ibi et pag 183 ubi probat Monachorum Coenobitarum regulam Augustinianam paulo post obitum S. Patris ad Jurenses et alios perlatam.
[Col. 0692B] II III Coelestini 9 et 10.
Coelestinus iterato habita Synodo legatos in Orientem mittit [Col. 0692C] cum commonitorio ad habendam Synodum Ephesinam dato VIII Id. Maii his coss ut executioni mandarentur ea, quae decreta fuerant Romae contra Nestorium. Vide Pagium n. 4.
Celebratur Oecum Synod Ephesina CC. SS. Patrum anno CDI. Domini in Coelum Ascensionis Theodosii Augusti 23 (juxta chron Pasch) praesidet S. Cyrillus cui S. Coelestinus vices suas mandat. Die 22 Junii deponitur Nestorius, et damnantur haereses Pelagiana, et Nestoriana. Vide Noris hist [Col. 0692D] Pelag lib II, c. 9, p. 233 et 256 et notas ad Coelestinum infra. Constantinopolitanae Ecclesiae praefixitur Maximus. Noris ibi Joannes Antiochenus Synodum habet contra Ephesinam, nec tamen patrocinatur Pelagianis. Norisius ibid.
[Col. 0692D] III IV Coelestini 10 qui moritur Julii 21. Vide notas ubi supra.
S. XYSTUS III succedit 10 Aug ibi et pag 104. Epistola S. Coelestini ad S. Synod Ephes data his coss. Idib Martii, aliaeque epistolae ejusdem in edit Concil Binii Tomo [Col. 0694A] I ex pag 739 ad 742 Synodus Antiochena.
Semipelagianorum factio, quae per Gallias in dies augebatur, contra doctrinam S. Augustini, litteris S. Coelestini compescitur; qui obit juxta Card Noris V Id. April juxta nos 21 Jul. Vide Noris hist Pelag lib II, cap X.
S. Prosper Aquitanus succedit [Col. 0694B] in impugnatione Semipelag Sancto Augustino, et scribit contra Cassianum. Ibi.
[Col. 0694B] Olym 302 IV et 303 I Xysti III, 1 et 2.
Synodus Romana a Xysto Papa celebratur, in qua de Pelagianis, ac Nestorianis agitur. Vide Noris hist Pelag lib II, cap 12, pag 255.
Faustus hoc anno renunciatus abbas Lerinensis Semipelagianorum coriphaeus evadit, post Cassianum. Ibi lib 2, c. 2.
S. Petrus Chrysologus Ravennatibus [Col. 0694C] datur Episcopus monitu S. Apollinaris. Vide Pagium Jun in S. Xysto num 8.
Orientalium appellatio ad Rom Pont. Vide Pagium.
[Col. 0694C] I II Xysti 2 et 3.
Vincentius Lirinensis h. a. scripsit libellum suum post Ephesinam synodum. Petavius, Noris Pagius, aliique.
Honoria Valentiniani imp soror ab Eugenio procuratore suo stuprata, [Col. 0694D] Palatioque pulsa, et Theodosio transmissa, Attilam contra Occidentalem Remp concitavit. Ibi ex Marcellino Maximiano Ep. Constantinopolitano mortuo subrogatur Proculus. Ibi ex Socrat lib 7, c. 39.
[Col. 0694D] II III Xysti 3 et 4.
Codex Theodosianus hoc anno promulgatur XV Kal Martii: ubi in l. ult c. de haeret libri Nestorii interdicti, et incendio damnati.
Proclus CP. h. a respondet episcopis [Col. 0696A] Armeniae eum consulentibus de libris Theodori Mopsuesteni. Vide Noris diss de synodo V. Oec cap 11, pag 150.
Basilius librum edit, quo Theodori et Diodori blasphemias vitandas docuit. Post haec Armenii Monachi Constantinop veniunt, et ubique ambos illos damnandos esse suaserunt. Petav ex Liberato cap 10.
[Col. 0696B] [Col. 0696B] III IV Xysti 4 et 5.
Nestorius edicto Theodosii in Oasim deportatur. Ex Actis Ephes synodi, et ex Evagrio Petavius. Joanni Antiocheno post annos sedis XIII, mortuo subrogatur Domnus. Ibi ex Cyrillo.
Aetius Dux utriusque Militiae Patricius appellatur strenuus Romani imperii propugnator. Ibi ex Jornande.
[Col. 0696C] [Col. 0696C] Olym 303 IV et 304 I Xysti 5 et 6.
Initia persecutionis Vandalicae in Africa a Genserico motae. Vide Ruinart in ejus hist p. 2, cap 4, num 2.
Valentiniani nuptiae cum Eudoxia Theodosii filia. Marcellin et Prosper.
Bellum adversus Gothos Hunnis auxiliaribus geritur. Petav.
Primus Cyrilli cyclus hoc anno coepit: qui annorum XCV fuit. [Col. 0696D] Petavius.
[Col. 0696D] I II Xysti 6 et 7.
S Jo. Chrysostomi reliquiae Constantinopolim allatae. Socrates lib VII, c. 44. Ignatii quoque reliquiae in fortunae templum translatae. Petav ex Evagrio lib I, c. 16, et inventa corpora SS XL martyrum. Idem ex Sozomeno lib IX, cap 2.
Eudocia voti solvendi causa Hierosolymam profecta impetrat reliquias S Stephani, et Catenas [Col. 0698A] S Petri, quarum unam transmittit Romam ad Eudoxiam. Vide Petavium ad annum seq et nostras notas ad Xystum.
[Col. 0698A] II III Xysti 7 et 8.
Julianus Eclanensis Pelagianus a sede recuperanda repellitur per B. Xystum papam suasu S Leonis tunc Diaconi mox ejus successoris. Prosper in chron.
[Col. 0698B] Chron Pasch. Hoc anno Gensericus Vandalorum rex Carthaginem ingressus est mense Hyperberetaeo, eodemque anno Siciliam vastare annisus est: violata pace Carthaginem occupat XV Kal Novembr. Vide Noris hist Pelag lib II, cap 21, ex Prospero et Idacio.
[Col. 0698B] III IV S. Xystus obit die 22 Jul. Vacat Sedes 42 dies. Eligitur S LEO, et ordinatur Kalendis Septembris cum e Gallis rediisset accitus Legatione publica. Vide notas ad Xystum.
[Col. 0698C] Collatio seu Processus habitus ante obitum S Xysti papae in Basilica Heleniana sive Sessoriana his coss. Vide concil. Binii tom I, part II, pag 488.
[Col. 0698C] Olym 304 IV et 305 I Leonis 1 et 2.
Theodosius bellum contra Vandalos movet Areobinda, Anavilla, atque Germano ducibus cum magna classe minus feliciter directis. Prosper. Persae, Saraceni. Zanni, Isauri, Hunni Romanas Provincias vastant. Contra eos missi Anatolius et Aspar pacem ineunt. Chron Alex et ex eo Petav.
[Col. 0698D] Sirmium dirutum, et plurima Illyrici oppida per Bledam et Attilam Hunnorum reges. Ex Marcellini chron. Vide Noris hist. Pel l. I, c. 20, quibus pactas scribit Paulus Diac lib XIV, a Theodosio annuas auri libras mille. Vide Petav ad ann proximum.
[Col. 0698D] I II Leonis 2 et 3.
Concilium Vasense dictum in Narbonensi Gallia celebratur. Petav.
Cum Geiserico a Valentiniano pax confirmata, et certis spatiis [Col. 0700A] Africa inter utrumque divisa. Sed in Geisericum conspirant optimates, qui detecti crudelissime necantur. Petavius ex Prospero.
[Col. 0700A] II III Leonis 3 et 4.
Leo papa contra Manichaeos Romae latitantes insurgit: codices eorum igne absumit. Prosper in chron Idem Leo Manichaeos subvertit, et convertit Pelagianos. [Col. 0700B] Prosper de promissis Dei cap 6. Vide Noris hist Palag lib II, cap 12, pag 255.
Theodoretus Antiochiae Synodos frequentans suspicionem incurrit haereseos Nestorianae apud Theodosium, a quo jubetur intra Urbem suam se continere. Petav ex ejusdem epistolis 81, 90, etc.
Theodosius imp ex Asiana expeditione redux juxta Marcellinum Thermas dedicat: quas ante dedicatas arguit. Petav ex chr Alex Ibi.
[Col. 0700C] [Col. 0700C] III IV Leonis 4 et 5.
Concilium Romae a Leone Magno contra Manichaeos habitum memorat ex ejus epist 9, ad Turibium. Petav.
Synodus Arelatensis in causa deposit Celidonii. Noris hist Pelag lib II. c. 12.
S. Cyrillus Alexandrinus obit. Ibi pag 256. Succedit Dioscorus qui Theodoreto infensus fuit. Petav.
De Paschate hujus anni consultus a S. Leone Paschasinus respondet celebrandum Aprilis 23, [Col. 0700D] in epist post Leonianam 63.
Attila Bleda fratre suo caeso populos ejus sibi subjicit. Obit Arcadia soror Theodosii. Ibid.
[Col. 0700D] Olymp 305 IV et 306 I Leonis 5 et 6.
Leone Papa in Concilio Romae habito contra S. Hilarii ordinationes in aliena provincia decernente lex Valentiniani conditur Novell l. VI tit 24, de Episc ordin Petavius.
Huc usque S. Prosper Chronicon suum perduxit. Vitus Magister utriusque Militiae missus in Hisp ut Carthaginenses vexaret [Col. 0702A] et Baeticos, superatis Suevis et Gothis qui in ejus auxilium venerant profugit. Suevi eas Provincias praedantur. Ibi ex Idacio.
[Col. 0702A] I II Leonis 6 et 7.
Fames valida Constantinopoli, ac Templum Regiae Civitatis exustum. Marcellin in chron Beda Gildas Pulcheria a rerum administratione removetur. Vide Pagium Sen ad hunc annum n. 11.
[Col. 0702B] [Col. 0702B] II III Leonis 7 et 8.
Proclus Constantinopolitanus Patriarcha obit succedente S. Flaviano. Pagius. Ingenti terraemotu Constantinopolis concussa. Marcellin chron [Januar 26, Malala p. 66. Niceph 25. Sept.]
Ingens bellum per Attilam Regem h. a. inflictum pene totam [Col. 0702C] Europam, excisis invasisque civitatibus atque castellis conrasit. Attila Rex usque ad Thermopolim h. a. infestus advenit. Marcellin chron.
Leo Magnus ad Januarium Aquileiensem, et ad Septimium Altinensem scribens Pelagianam haeresim subvertit. Vide etiam Pagium Sen. ad h. a., num. 5 et seqq.
[Col. 0702C] III IV Leonis 8 et 9.
Concilium Constantinopolitanum coepit VI Id. Novembr ut in Act. I Chalcedon. In illo Eutyches haereseos convictus accusante Eusebio [Col. 0702D] Dorylaei episcopo. Vide notas ad Leonem. Eodem anno bis postulatus Ibas Edessenus bis absolutus est: primum Tyri mense Febr deinde Beryti mense Septembr Petav ex Actis Concil Chalcedon. Vide notas ad Leonem M.
Provincia India Theodosio principi tigrim domitam pro munere misit. Marcellin chron.
S. Germanus Antisiodorensis episcopus obit Ravennae. Vide Norisium hist Palag. lib II, c. 12.
[Col. 0704A] [Col. 0704A] Olymp 306 IV et 307 I Leonis 9 et 10.
Hoc anno Synodus praedatoria Ephesi est habita fraude Chrysapii eunuchi, in qua Eutyches a Dioscoro communioni restitutus est. Flavianus damnatus; et cum Rom pontif appellaret, in exsilium [Col. 0704B] pulsus moritur. Huic suffectus Anatolius presbyter Apocrisarius Dioscori, ut ait Niceph chron et ex eo Petavius. Legati Rom pontif vexati Hilarius effugit, et Romam venit. Ibi habita Synodo Leo pont Ephesinam illam abrogavit. Acta Concil. Chalced. Liberatus. Ibi. Vide notas ad Leonem M. Sebastianus a Genserico occiditur. Ibi ex Idacio.
[Col. 0704C] [Col. 0704C] I II Leonis X et 11.
Synodus Constantinopolitana in qua Eutyches ab Anatolio damnatur. Placidia obit. Prosper in chron et S. Petrus Chrysol. Vide Norisium hist Pelag lib II, c. 12, pag. 260.
Chron Alex refert h. a. Attilam [Col. 0704D] Valentiniano mandasse, ut sibi palatium adornaret. Aetium vero profectum in Gallias Alaricum adversum eum incitasse. Tum ad Danubium profligatas Attilae copias: sed Alaricum occubuisse. Petav. Sed vide ann sequentem.
Cyrus ex praef praet et Urbi fit clericus, deinde episcopus Smyrnensis. Ibi.
[Col. 0706A] [Col. 0706A] II III Leonis 11 et 12.
Sancta Synodus Chalcedonensis 738 Patrum celebratur VIII Kal. Octobris: cujus Acta vide infra in notis ad Leonem M.
S. Leo licet adesse optaret, legatos misit, ne per absentiam suam Italia irruptionibus Attilae redderetur [Col. 0706B] magis obnoxia. Is turba regum stipatus (ait Jornandes) Romanas provincias, praesertim in Galliis et ad Rheni tractum vastabat, pugnatum in campis Catalaunicis, ubi CC millia caesa. Vide Pagium h. a. n. 26.
Attila Galliis expulsus in Italiam arma convertit.
[Col. 0706B] III IV Leonis 12 et 13.
Attilae post Aquileiam, Ticinum, et Mediolanum vastatas urbes Romam tendenti Leo Magnus occurrit, [Col. 0706C] cujus suasione recedit barbarus victor. Hac occasione ad aestuaria confugientes Itali Venetias condunt. Marcellin Com Cassiod Miscella. Vide Petav et Pag Jun num 37 in S. Leone ex Prospero.
Pro Chalcedon Concilio laborat imperator: et quae contra Flavianum gesta erant abolet. Acta Concil. Chalc.
Theodosius monachus Eudociam in Palaestina inficit haeretica peste: Hierosolymitanum thronum occupat: episcopos catholicos fugat, alios occidit, et a Marciano [Col. 0706D] pertrahi ad se jussus fugit. Theophanes.
[Col. 0706D] Olymp 307 IV et 308 I Leonis 13 et 14.
S. Joannis Baptistae caput Emesae repertum sub his coss refert Chron Alex mense Peritio, id est Febr. alligans epochae Syromaced. 763, Antiochenorum 501. Sed vide Pagium Sen. et du Cange, qui ad annum superiorem revocant.
Pulcheria Aug moritur X Sept martyr Rom. Marcell Chron Alex.
Dioscoro ab Alex episcopatu deposito [Col. 0708A] in Conc Chalc succedit Proterius. Vide Pag. Jun n. 33 in S. Leone.
[Col. 0708A] I II Leonis 14, 15.
De die Paschali subortas controversias anno praesenti et proxime praecedenti ac sequenti. Vide S. Leonis epistolas, et Bucherium, necnon Pagium, et tabulam nostram Paschalem p. 146, in notis ad Leonem M.
Juvenalis Hierosolym episcopus [Col. 0708B] ab eodem S. Leone admonitus catholicam fidem collecta Synodo omnibus amplectendam proponit. Append Concil Chalc.
Anatolius CP. episcopus altius attollens se a S. Leone reprimitur, ac primatus studio cedit, ep. 71 S. Leonis. Petav.
Gothis Pannonia, Gepidis Dacia assignata Jornandes. Vide Pag Sen ad h. a. n. 9.
Dioscorus haereticus h. a. perit. Ibi n. 15.
[Col. 0708B] II III Leonis 15 et 16.
Imp Marcianus Aug tr. p. 5, 6. [Col. 0708C] Cos frustra Legationem adornat ad Gensericum pro Italiae securitate, et libertate Augustarum. De Genserici praeda Romae collecta per dies XIV. S. Leone cladem deprecante et saeviora damna, vide Procop de bello Vand Evagr lib II, c. 7. Ruinart de pers Vand p. 2, c. 6, n. 9, et pag Sen ad h. a. et notas infra pag 161.
Marius episcopus Aventicensis ab h. a. suum Chronicon auspicatur.
[Col. 0708D] [Col. 0708D] III IV Leonis 16 et 17.
Marcianus Avitum imperatorem agnoscit consortem imperii. Idacius in chron.
Gensericus non tantum in Africa et Sicilia, verum etiam in complures provincias Orientalis et Occidentalis imperii post obitum Valentiniani irrumpens vastat. Vict Vitensis.
Gensericus Catholicos vexat in [Col. 0710A] Africa. Victor Maximo Antiocheno episcopo mortuo succedit Basilius Orthodox epist Syrorum ad S. Leonem.
Jordanus apud Petav h. a. refert Theodoricum Suevis permisisse, ut gentis suae Regem eligerent: qui Remismundum optarunt.
[Col. 0710B] [Col. 0710B] Olym 308 IV et 309 I Leonis 17 et 18
Gensericus Eudoxiam cum Placidia filia Olybrii conjuge remisit Theoph Evagr l. II, c. 7.
Avitus tertio anno quam a Gallis et Gothis imperator factus fuerat, Gothorum auxilio destitutus imperio et vita caruit Idatius. At Idatius, aliique nec integrum annum imperio ejus attribuunt. Hist Miscell eumdem Placentiae episcopum creatum narrat abdicato imperio Petav.
[Col. 0710C] Aegyptii haeretici Marciano mortuo tumultuantur. Horum signifer Timotheus Aelurus ex Monacho Presbyter Alexandrinus praestigiis suis Monachos in Proterium commovet, et Aelurum intrudi suadet. Theoph Liberatus. Vide Pagium in notis ad S. Leonem num 34.
[Col. 0710C] I II Leonis 18 et 19.
Leo imp ab episc orbis super Chalcedon. Concilio concordes accipit epistolas. Marcell Evagrius.
Anatolio episcopo Constantinopolitano decedenti succedit Gennadius. [Col. 0710D] Theod Lect Baron et Pagius Sen n. 8.
Anastasius fit Hierosolymorum episcopus. Cyrill et Euthymius apud Petav.
Timotheus Aelurus Proterium in Baptisterio necat prima die Paschatis, et Cyrilli scripta depravat. Ibi ex Theoph et Evagr l. II, c. 8.
Euthalius Diaconus primum, deinde episcopus Sulcensis editus a Laur Zaccagnio, opus suum in epistolas Pauli hoc Consulatu absolvit: ad quem numerat ab adventu [Col. 0712A] Salvatoris annos CCCCLXII Pag.
[Col. 0712A] II III Leonis 19 et 20.
Leo Proterii nece cognita Caesarium mittens caedis illius particeps abscissione linguae multavit, Timotheum vero Episcoporum judicio reliquit. Petavius ex Theoph.
Constantinopoli Concilium celebratur in quo Chalcedonensis Synodus [Col. 0712B] confirmata et Ecclesiastica disciplina constituta. Balsam in Nomoc.
Acacio Antiocheno mortuo sufficitur Martyrius. Niceph chron.
[Col. 0712B] III IV Leonis 20 et 21.
Timotheus Aelurus interfector Proterii episcopi Chersonam relegatur: et post menses quinque in episcopatu Alex eidem sufficitur Timotheus Solofaciolus Conc. Chalcedon defensor. Victor Tun Epistolae S. Leonis 99 et 100. Theophan. Vide Pagium Jun in S. [Col. 0712C] Leone num 36.
Eudocia Theodosii relicta moritur Hierosolymis, cum opera SS. Euthymii et Simeonis Stylitae resipuisset ab haer Eutych in quam ad tempus prolapsa fuerat. Cyrill et Niceph.
[Col. 0712C] Olym 309 IV et 310 I Leonis 21 et 22. Hilari 1.
S. Leo M. obit 3 Novembr dep X Nov. Vacat Sedes dies 17, succedit S. HILARUS ordinatus 12 Novembris die Dominica. Vide notas ad Hilarum.
Majorianus Augustus a Ricimere Patricio occiditur prope Dertonam [Col. 0712D] die 7 Augusti ex chronographo per Cuspinianum edito et per Onuphrium observato. Vide Pag Sen ad h. a. n. 2. In ejus locum levatur imperator Ravennae 19 Nov. LIBIUS SEVERUS. Ibi.
Hoc anno 64 post obitum S. Martini Turonensis episcopus ordinatur Perpetuus: a quo Greg Turon lib X, hist Franc c. 31, ordinata esse affirmat jejunia et vigilias per anni circulum.
[Col. 0712D] I II Hilari 1 et 2.
Studius Patric. Monasterium celebre [Col. 0714A] condit CP. in quo Acoemetas monachos transfert: ubi Studitae deinde dicti sunt. Theoph.
Antiochia Isauriae terra dehiscente mergitur, piis aliquantis relictis. Idatius.
[Col. 0714A] II III Hilari 2 et 3.
Petavius adnotans Theophanem h. a. numerare Mundi 5956. [Col. 0714B] Christi 456, qui est Aerae communis 463, refert Petrum Cnapheum Zenone duce Orientis sibi conciliato, Apollinaristas quosdam contra Martyrium Antiochenum Episcopum concitasse. Martyrius a Gennadio honorifice exceptus CP. Antiochiam dum redit, tumultuantem populum videns, sedi renuntiat. Petrus ejusdem inva or ab Imp in exsilium pellitur.
[Col. 0714B] III IV Hilari 3 et 4.
Olybrius Romam missus a Leone Imperatore, ducta uxore [Col. 0714C] Placidia, invitus a Romanis coronatur. Chron Pasch ad h. a. retulit una cum Consulatu. Sed trimestre Imperium Olybrii differendum est ad ann 472. Vide infra.
Beogor Rex Alanorum a Ricimere occiditur apud Bergomum. Cassiodor. In eo defecit Alanorum Principatus inter Ligerim et Rhodanum.
Obitus S. Simeonis Stylitae h. a. signatur a Chron Pasch.
[Col. 0714C] Olym. 310 IV et Ol. 311 I Hilari 4 et 5, qui Concil Romae [Col. 0714D] celebrat. Vide notas infra ad ilarum.
Incendium CP. juxta chron Alex.
Aegidius comes Gothorum ex insidiis moritur, qui post ejus obitum Romanas civitates occuparunt. Idatius.
Childericus Andegavis pugnat. Odovacrius cum Saxonibus Andegavos venit, et magna clade populum devastavit. Ex historicis Francorum: quorum criterium vide apud Pag. Sen h. a. n. X.
[Col. 0716A] [Col. 0716A] I II Hilari 5 et 6.
Vortigerus Britannorum Rex in Occidentali parte Britanniae moritur: cui sublegitur Cleri, Principum, ac populi suffragio Aurelius Ambrosius: cujus ad inaugurationem Concilium Cimbricum celebratur. Ex Concil. Angl. Pagius ad h. a. n. 7.
Natus est h. a. Clodovaeus e Basina Thoringorum Regis uxore post divortium ducta a Childerico susceptus. Vide Petav.
[Col. 0716A] II III Hilari 6 et 7.
Leo Imp. Anthemium Patricium Romam misit, Imperatoremque constituit. Marcellin et Chron Pasch.
Ricimer quippe Patricius Mag Militum cum Leone egit, ut Graecus [Col. 0716C] Romam mitteretur Augustus, cujus filiam Ricimer sibi desponderet. Senatus item Legatos ad petendum Anthemium misit, et 8, ab Urbe milliario Augusto mense salutavit. Petav ex Sidon. Paneg et hist. Evagrii lib 2. c. 18.
Pestis in Urbe saevit, dum in ea Lupercalia celebrantur. Gelasius Papa in epistola ad Androm.
[Col. 0716C] I IV Hilari 7. SIMPLICII primus.
Hilaro vitam claudenti 21 Febr post vacationem Sedis dierum 3 succedit SIMPLICIUS ordinatus die [Col. 0716D] Dominica 24 Febr Vide notas pag 165 et 174.
Victor Tunon exordium Simplicii statuit sub cos Leonis IV et Anthemii II, sed legendum tantummodo Anthemii II sine collega ex legibus hic indicatis.
Leo classi navium mille contra Vandalos missae Basiliscum praeficit Verinae Augustae fratrem: qui victis Geiserici navibus pretio corruptus dicitur spe Imperii ab Aspare et Ardiburio Arianis, ut quasi victus fugeret Constantinopolim, [Col. 0718A] a Verina Augusta liberatus relegatur Perinthum. Procop Niceph l. 15, c. 17.
[Col. 0718A] Olym. 311 IV et 312 I Simplicii 1 et 2.
Caput Denzicis Hunnorum Regis Attilae filii Constantinopolim est allatum. Marcellin.
Patricius Asparis filius a Leone Caesar dictus Alexandriam mittitur ut ab Arii pravis dogmatibus [Col. 0718B] Asparem revocaret. Ab eodem Principe Zeno gener cum exercitu in Thraciam missus feliciter evadit Asparis insidias: ex quo Aspar suspectus Leoni redditur. Vide Pagium Sen ex Theophane haec recitantem, et ad annum hunc revocantem Geiserici cladem anno superiori ex aliis Chronographis relatam.
[Col. 0718B] I II Simplicii 2 et 3.
Quindecennalia Leonis Imp h. [Col. 0718C] a. consignat Pagius, licet ejus Consulatum IV cum aliis statuat anno sequenti.
Gennadius Constantinopolitanus Episcopus Danielem Prophetam ex integro ad verbum commentatus est, et homilias multas composuit: et Pauli epist omnes exposuit. Marcellinus, et cum eo Petav.
[Col. 0718C] II III Simplicii 3 et 4.
Aspar cum Ardabure et Patricio [Col. 0718D] filius, illo Patricio, hoc Caesare, generoque Leonis Principis appellato Arianus cum Ariana prole spadonum ensibus in Palatio vulneratus interiit. Ex Marcellini chron et Evagrii hist l. 2, c. 15. Petavius, Pagius, et reliqui Chronologi.
Gennadio Constantinopolitano Episcopo decedenti succedit Acacius. Evagr Nicephor.
[Col. 0718D] III IV Simplicii 4 et 5.
Theophanes hunc annum notat mundi 5964 quo anno refert obsessam Constantinopolim ab [Col. 0720A] Asparis factione, sed a Basilisco et Zenone repressos obsessores. Leo Olybrium Placidiae virum imperatorem destinat: qui tamen ex morbo decedit.
Acacius CP. a Leone imp. extorquet privilegium secundae sedidis. Vide notas pag. 173.
Eudoxia cum 16 annis cum Honorio vixisset ac filium Ildericum genuisset, clam profugit ad loca [Col. 0720B] sancta, ibique mortua est. Theophan. Sidonius Apollinaris h. a. Arvernorum episcopus creatur Baron. et Petav. ex Sidonii epist. 1, lib. VI, aliisque. Pagius Sen. ann. seq. differt.
[Col. 0720B] Olymp. 312 IV et 313 1 Simplicii 5 et 6.
Ostrogothae, qui sub rege Walamir, ejusque fratribus Theodemir et Widemir degebant, occiso Walamire sese diviserunt; et pars eorum duce Widemir in Italiam contendit ubi Glycerius erat. Sed Widemir ibi fatis concessit, relicto Widemir filio, quem ad vicinos [Col. 0720C] Vesegothas (nempe Occidentales) misit, quibus se adjungentes Gallias et Hispanias suo jure defendunt. Theodemir Illyricum aggreditur, moriturque successore relicto Theodorico. Jornandes.
[Col. 0720C] I II Simplicii 6 et 7.
Zeno imperator ex 19 Januarii.
Saraceni Mesopotamiam, Hunni Thraciam incursant. Theoph. et Cedren.
Glycerius a Nepote Marcellini quondam Patricii Sororis filio imperio pulsus in Portu Urbis Romae episcopus ordinatur. Marcell.
[Col. 0720D] Per Epiphanium Ticinensem pacem ab Evagrio obtinet JULIUS NEPOS imperator dictus a Leone Aug. et in Italiam missus ad expellendum Glycerium quod praestitit. Vide hist. apud Pagium h. a. n. 8 et seqq.
[Col. 0720D] II III Simplicii 7 et 8
Theophanes refert Zenonem mortuo Leone fil. Basilisci factione in Syriam fugisse. Basiliscus [Col. 0722A] in campo Caesar acclamatus uxoris impulsu Timotheum Aelurum revocat, ac Petrum Fullonem: et Acacium CP. urgens ad damnandam Synodum Chalcedon. a populo impeditur. Evagrius lib. III, c. 4 Timotheus Solophaciolus Alexandria cedit.
Ostrogothi Illyricum devastant Theodomire rege cum Theodorico ill. eos ducente. Pag. Sen. ex [Col. 0722B] Jornande, aliisque h. a. n. 6 et seqq.
[Col. 0722B] III IV Simplicii 8 et 9.
Scribit Simplicius ad imperatotorem de cohibendo Aeluro. Vide notas ad Simplicium.
Zeno Petrum Fullonem Basilisci fautorem in ordinem redigit, ac Pityos relegat: unde postea profugit. Attamen perfidia Armati proditus Basiliscus in Cappadociam relegatus, turri includitur, ubi fame perit. Procop I hist Vand.
[Col. 0722C] Timotheus Aelurus intrusus in thronum Alex a monachis pellitur. Theophanes. Liberatus cap. 16 asserit hunc sibi veneno necem conscivisse. Alexandrini in locum Aeluri Petrum Moggum substituunt: quem Zeno expulit teste Liberato ac Felice papa. Epist 2 Petav. Pleraque ex his Pagius Senior referenda judicat ad annum proxime sequentem.
[Col. 0722C] Olym 313 14 Simplicii 9 et 10.
Barnabae apostoli corpus inventum in Cypro una cum Evangelio Matthaei pectori imposito: [Col. 0722D] qua occasione Cyprus Antiocheno ex patriarchatu exempta fuit et Constantinopolitano attributa. Zeno, intrusis a Basilisco episcopis pulsis, Catholicos vel ejectos restituit, vel novos ordinari fecit. In primis Petrus Cnapheus. Antiochia exactus est: et in ejus locum Stephanus subrogatus. Petav ex Cedreno et Theophane qui addit Stephanum in Laodicena synodo innocentem pronunciatum qui a Cnaphei fautoribus, insimulatus fuerat haereseos Nestorianae. Pagius [Col. 0724A] Sen de Stephani Jun ordinat ad annos sequentes differendum censet, quem vide. Vide etiam notas Bencini, pag 171, et Pagii, p. 177.
[Col. 0724A] I II Simplicii 10 et 11.
Romana synodus a Simplicio; Constantinopolitana ab Acacio celebratur. In utraque Petrus Fullo damnatur. Vide Pag Sen h. a., [Col. 0724B] num 6 et seqq et notas Pagii Jun ad Simplicium.
[Col. 0724B] II III Simplicii 11 et 12.
Stephanus Antiochenus episcopus [qui et senior] a Petavio et Evagrio lib III, c. 10, dicitur h. a. confossus acutis calamis a sectatoribus Fullonis. Pagius Sen. h. a, n. 3, contendit Seniorem Stephanum vitam produxisse ad 480, nec illum confossum a Fullonianis, sed Stephanum Juniorem, quemadmodum [Col. 0724C] et ordinationem Junioris Stephani usurpatam ab Acacio ad annum 481 docet referendam.
[Col. 0724C] III IV Simplicii 12 et 13.
Urbs regia per XI dies continuos terrae motu quassatur VIII Kal Oct. Marcellinus. Sed Pagius ad ann 477 ex Theophane recensendum putat. Vide ibi n. 9.
Hunericus Zenone et Placidia id agentibus permittit Carthaginensibus [Col. 0724D] Afris, ut episcopum eligerent. Ordinatus est Eugenius. Victor Vit lib II.
[Col. 0724D] Olym. 314 IV et 315 I Simplicii 13, et 14.
Stephano Sen succedit Stephanus Jun in Sede Antioch. Pagius in notis infra pag 177
Theodoricus Gothorum rex Triarii filius, qui ad quartum milliare Urbi Constantinopolitanae cum copiis accesserat, jacentis [Col. 0726A] supra carpentum teli acumine fixus interiit. Marcellin.
Perozes Persarum rex hoc circiter anno in expeditione contra Nephtalitas sive Hunnos Albos perit. Pag Sen. n. 5, ex Agathia et Procop. Stephanus Sen Antioch Ep. obit ibi n. 6.
[Col. 0726A] I II Simplicii 14 et 15.
Simplicii ritus et decreta h. a. Vide in notis Pagii ad Simplicium.
Stephan Jun Antiocheno occiso subrogatur Calendio orthodoxus. Ex epist Simplicii Papae Pagius, et ordinatur Constantinopoli.
Theodoricus Volamer [sive Amalus] utramque Macedoniam et Thessaliam depopulatur, et Larissam Metropolim depraedatur. Marcellin.
Timotheo Solophaciolo episc, Alex demortuo succedit Joannes Catholicus, quem expelli mandat Zeno Imperator, et Henoticon evulgat.
[Col. 0726C] [Col. 0726C] II III Simplicii 15, 16. FELICIS III. I.
S. Simplicius obit die 2, Martii. Vacat Sedes dies 5, Eligitur S. FELIX ejus nominis tertius ordinatus die Dominica VI Martii. Vide notas ad Simplicium.
Et juxta Bencini notas synodum Romae celebrat pag 182, in qua Petrus Cnapheus Antiochenae Sedis invasor damnatur ut Eutychianus ac Theopaschita.
Petrus Moggus Alexandrinus Ep. Henotico recepto in fide nutat, et fit Acephalorum sectae occasio.
Verinae Augustae litteris excitati [Col. 0726D] Orientales Leontium Aug admittunt. Petavius ex Theophane.
[Col. 0726D] III IV Felicis Tertii I et 2.
Synodus III Romana sub Felice. Vide notas pag 187, 189, 191, col 2, et Jo: Talajam Ecclesiae Nolanae praeficit. Petav ex Liberat. c. 18.
Chron Pasch h. a. Zeno Imp Caesarem creavit Armati Magistri Militiae praesentialis filium Basiliscum.
Mense Junio die 27, Indict VII, Leontius tanquam Imp Antiochiam [Col. 0728A] ingreditur et Praef Praet Lilialum constituit. A Zenone Aug contra eum et Illum socium mittitur Joannes Scytha, a quo victi in castellum se recipiunt. Petav ex Theophane.
Dira persecutio in Africa contra Catholicos ab Hunerico Rege excitatur mense Febr pulsis in exsilium plusquam 334 Episcopis. Obit Hunericus Id. Dec. Succedit [Col. 0728B] Guntabudus. Noris hist Pel l. 2. c. 21.
[Col. 0728B] Olym 315 IV et 316 Felicis 2. et 3.
Quarta Synodus Romana sub Felice contra Fullonem et Acacium. Vide notas pag 187 et 191.
In Insula Cypro Corpus S. Barnabae Apostoli eo revelante detegitur: cujus ad pectus S. Matthaei Evangelium repertum Constantinopolim defertur. Petav. Sed de anno incertum intra triennium. Vide Pagium h. a. n. 2.
Ex Antioch Throno pulso Calendione Catholico Petrus Fullo Sedem [Col. 0728C] occupat, et Xenajam servum Persam Hierapolis Episcopum constituit, qui contra sacras imagines primus dogmatizavit Theoph in Miscell et Anast Diac in Synodo Nic II, Hierosolym Episcopo Martyrio defuncto succedit Sallustius. Petav. Pagius differt ad ann proximum.
Felicis 3 et 4.
[Col. 0728C] II Joannes Antiochenae Ecclesiae Presbyter contra Eutychianos scribit Marcellin quem Gennadius de viris ill c. 93, Nestorianismi suspectum [Col. 0728D] habet, observante Petavio.
Clodoveus Chlotildem Chilperici Burgundi filiam uxorem ducit, cum Theodoricum ex concubina jam suscepisset. Ibi ex Greg Turon.
[Col. 0728D] II III Felicis 4 et 5.
Quintum Concilium Romanum sub Felice III, Boethio V. C. cos. Vide notas ad Felicem III.
Theodoricus Gothorum Rex Zenonis Aug numquam beneficiis satiatus prope Constantinopolim infestus accessit et pluribus locis [Col. 0730A] igne crematis in Moesiam rediit. Marcellinus et Suidas.
Odoacer in pugna Pebanum Regem Rugorum prope Danubii ripas vincit, et captivum adducit XVII. Kal Dec Cassiod. Vide pag ad h. a. n. 3.
[Col. 0730A] III IV Felicis 5 et 6.
Acacius moritur juxta Petavium h. a. juxta Pagium vero qui sequitur Victorem Tunonensem, anno proxime consecuto Flavitta [Col. 0730B] successor trimestri spatio vita defungitur. Catholicus videri cupiens ad Felicem scribit; sed is cognita communione illius cum Moggo ejusdem Apocrisiarios non admittit. Petav.
Calendio Philippis transfert Antiochiam reliquias S. Philippi Episcopi Ant et schism Ecclesiae suae post annos C. finem imponit Theoph.
[Col. 0730B] Olym. 316 IV et Ol 317 I Felicis 6 et 7.
Flavittae CP. Demortuo sublegitur [Col. 0730C] Euphemius, qui Petrum Moggum detestatus Acacium expungere noluit, ideoque communione Felicis Papae non meruit. Niceph lib XVI, c. 19, Theophanes. Vide notas infra pag 201.
Mortem tamen Acacii ad h. a. differendam, adeoque et successores docet Pagius ex Vict Tunon.
[Col. 0730D] I II Felicis 7 et 8.
[Col. 0730D] Felix Papa S. Caesarii Arelatensis Episc librum de gratia et libero arbitrio scriptum commendat. Gennad de vir illustr cap 86. Petav ad h. a.
Synodus Lugdunensis post Arelatensem h. a. ab eodem consignatur. Vide Pag Sen ad h. a. ubi sectae Praedestinatianorum originem narrat.
Petrus Moggus h. a. obit Baronius, Pagius, Petavius ex Theophane. Succedit Athanasius pariter haereticus. Ibi.
[Col. 0732A] [Col. 0732A] II III Felicis 8 et 9.
Chron Pasch sub hoc Consule habet: H. a. mense Xanthico, sive Aprili sanguinis fluxu correptus diem suum obit Zeno annos natus LXV, dies IX.
Imperavit XLV. ANASTASIUS DICORUS coronatus mense Aprili Fer V. Majoris hebdomadae Ind XIV, [Col. 0732B] anno secundum Antiochiae magnae aeram DXXXVII. Idem ex Malala.
Concilium Carpentoractense. V. P. Sen h. a. n. 21.
S. Patricius Hiberniae primus Episcopus h. a. obit Petav Sed vide Pag Sen
[Col. 0732B] III IV Felicis 9, qui obiit 25: Febr. Vide notas ad Felicem III. GELASIUS Successor eligitur ordinatus [Col. 0732C] Kal Martii. Vide notas ibid.
Longinus Zenonis demortui frater adversus Anastasium rebellat, a quo tamen captus relegatur Alex ubi ordinatur Presb.
Isauri adhuc rebelles domantur per Jo: Scytham, Jo: Gibbum, et Diogenem protracto ad sexennium bello. Petav ex Theophane et Marcellino.
Gelasius ad Episcopos Dardaniae scribit, ut haereticorum communionem vitent. Vide notas ad Felicem III.
[Col. 0732C] Olymp 317 IV et 318 1 Gelasii 1, et ex Kal Mart 2
[Col. 0732D] Gelasius per Faustum Magistrum officiorum a Theodorico Rege ablegatum Constantinopolim, Graecos ad officium revocare studet, sed frustra: cum Euphemio Episcopo Constantinopolitano istud egit Graecorum objecta scriptis refellit, et contra Pelagianos fidem tuetur epist 5, 6, 7.
Seditio Constantinopoli suboritur, in qua Anastasii Imp et uxoris statuae dejectae per urbem raptantur. Marcellinus.
Perotzi Persarum Regis filius [Col. 0734A] Zamasphes Cabade pulso Regnum occupat per quadriennium. Ibi.
Contra Isauros Duces ab Anastasio missi prospere confligunt, interfecto tantum Conone, qui miles ex Episcopo effectus fuerat. Petav. ex Theophane.
[Col. 0734A] I II Gelasii 2, et 3.
Synodus Romana, in qua Gelasius eum LXX Episcopis decernit [Col. 0734B] de libris recipiendis a Catholicis aut rejiciendis. Idem Pelagium, Caelestium, et Julianum Eclanensem, eorumque libros configit, et Semipelagianorum scripta [Cassiani et Fausti Rejensis] rejicit tanquam apocrypha, Baron et Noris hist Pelag lib II cap 17. Sed confer cum adnotatis ab eodem Card. Norisio ad Cenot. Pis diss IV, § 1, pag 445, et a Pagio ad h. a. In cod vetust Monast S. Crucis signatur Decretum Asterio et Praesidio VV. CC. coss.
[Col. 0734B] II III III Gelasii 3 et 4.
[Col. 0734C] Synodus Romana II, celebrata Id Maii, in qua Misenus olim Apostolicae Sedis Legatus, et Acacii communione infectus poenitens reconciliatur.
S. Eugenius Carthaginensis Episcopus pro fide exsul in Gallia obit Gregor Tur hist Franc l. II, c. 3.
Euphemius Constantinopolitanus Antistes ab Anastasio Principe in ordinem redactus et in exsilium pulsus. Huic Macedonius suffectus est, qui Henotico subscripsit. Marcellin. Theophan Theodorus Lector, et Cedrenus, indicati a [Col. 0734D] Petavio ad hunc annum.
[Col. 0734D] III IV Gelasii 4 et 5, qui obit 19. Nov cum sedisset ann IV, mens VIII, dies 18, ut in pluribus codicibus. Ex Anast aliisque a Pagio Jun recitatis. Deponitur apud S. Petrum die 21. Novembr. Eligitur Successor ANASTASIUS ejus nom II, die Dominica ordinatus 24. Novembr. Vide notas ad Gelasium.
India Anastasio Principi Elephantum et duas Camelopardales pro munere mittit. Marcellin.
S. Epiphanius Ticinensis Episcopus [Col. 0736A] obit. Ennodius. Conversio nem Clodovei ad Christum h. a. consignat Pagius: quam Petav retulit anno superiori et Baron post triennium. Vide notas ad Gelasium.
[Col. 0736A] Olym. 318 IV et 319 I Anastasii II, 1 et 2.
Sedente Anastasio II Papa infelix constitutio erat Principatuum, quos regebant Principes haeretici, [Col. 0736B] ut Anastasius Imp talis postea cognitus, Theodoricus in Ital Alaricus Visgot in Gallia, Gundebaldus in Burgund Ariani, et Suevi, et si qui alii in Hispania. In Germania autem, et Britannia adhuc Pagani. De solo Clodoveo baptizato Anastasius gratulari potuit. Vide notas ad Anastasium. Legatos tamen misit ad Imp S. Germanum Episcopum Capuanum, et Cresconium Tudertinum, ut nomen Acacii abrogaret. Petav ad h. a.
Mortuo Athanasio episcopo Alexandrino [Col. 0736C] haeretico suffectus est Joannes eadem labe infectus. Ibi ex Liberato. Vide et Pag h. a. n. 3.
Anastasii II, 2 et 3, qui obit [Col. 0736C] II die 17 vel 18 Novemb Successor Symmachus ordinatur 22 Novemb. Vide notas ad Symmachum.
Ingens seditio Constantinopoli et multi in ea caesi. Petav ex chron Alex Imperator nummos Follares, quos Romani Teruntianos [Col. 0736D] vocant, usui populari cudit. Ibi ex Marcellin.
Macedonius episcopus Constantinopolitanus Urbis Monasteria quae ab ejus communione recesserant cum Henotico subscribere detractarent, frustra sibi adjungere curat jussu Imperatoris. Praecellit constantia Virginum, Matronae, et Sophiae. Ibi ex Theoph.
Palladio Antioch episc mortuo succedit Flavianus. Ibi.
[Col. 0736D] II III Symmachi 1 et 2.
Synodus Romana I, sub Symmacho [Col. 0738A] adversus ambitum Pontificatus Kal Mart.
Anastasius aliquot tributa sustulit, inter quae Chrysargyrum: et venationes amphitheatrales abolevit: et Magistratus venales esse vetuit. Petav ex Theophane et Evagrio lib II, c. 39, necnon ex Cedreno.
[Col. 0738B] [Col. 0738B] III IV Symmachi 2 et 3
Synodum II Romanam sub Symmacho celebratam fuisse h. a. Pagius docet ex Theodoro lectore; et Anonymo Valesiano: in qua facta pax inter Symmachum et Laurentium antequam Theodoricus Romam veniret.
S. Fulgentius Romam venit ad limina Apostolorum. Petav ex Actis apud Surium. Saraceni Phoenicen et Syriam incursant. Idem ex Theophane.
[Col. 0738C] [Col. 0738C] Olym. 319 IV et 320 I Symmachi 3 et 4.
Romae Synodus habita in causa schismatis a Laurentio concitati, quam contraxit brevibus ac nitide. Petavius h. a. Indicendam duxit Theodoricus de consensu ejusdem Symmachi, qui ultro subire volebat judicium. Verum Patres nil [Col. 0738D] definire ausi de primae Sedis Antistite subinde schismaticorum, ut videtur, factione impediti, urgente tandem Rege X Kal Nov damnato Laurentio secundum Symmachum sententiam dixerunt. Vide notas ad Symmachum. Pagius Synodum ad 503 differendam statuit.
Constantinopoli in tumultu ludorum theatralium causa tria millia civium occisa. Marcellin.
Cum Arabibus Saracenis pax ab Anastasio facta, et Reip tranquillitas restituta. Theophan.
[Col. 0740A] [Col. 0740A] I II Symmachi 4 et 5.
Romae Synodus quarta sub Symmacho Palmaris dicta celebratur, in qua Odoacris quondam Regis Herulorum sanctio abrogata, quae contra libertatem electionis Rom pontificis lata fuerat. Vide notas ad Symmachum ubi Pagius Junior patrui sententiam sequitur distinguentis hujus anni Synodum quam vocat Tertiam, a quarta Palmari [Col. 0740B] sub Symmacho quam differt ad annum proximum: nihil moratus characteres coss quibus signatur; cum errore Librariorum id factum putet.
[Col. 0740B] II III Symmachi 5 et 6.
Romae Synodus celebrata, quam Petavius quintam, Pagius quartam Palmarem appellat.
Anastasius imperator ingentem exercitum contra Persas misit, concredita quatuor Ducibus belli summa Patricio, Hypatio, Celeri, et Areobindae: quorum discordia post priores victorias Rempublicam [Col. 0740C] ita vexavit, ut pacem a Barbaris redimere sit coacta. Procopius de bello Pers c. 8, 9, Marcellin. Theoph.
[Col. 0740C] III IV Symmachi 6 et 7.
Romae sexta Synodus, quae et postrema sub Symmacho, celebrata contra Ecclesiasticorum bonorum occupatores. Vide notas ad Symmachum.
Incrementa persecutionis Thrasamundi in Africa, qua constante exsulibus episcopis Symmachus Papa subsidia vitae quotannis transmittit. Vide notas, ibid.
[Col. 0740D] [Col. 0740D] Olym. 320 IV et 321 I Symmachi 7 et 8.
Bello Persico per inducias ad septennium h. a. contractas finis indicitur, Cabade Rege variis cladibus per Celerem affecto, et Amidam, aliaque oppida restituente. Ex Theophane.
Joanne Alexandrino episcopo mortuo suffectus est Joannes Niceotes. Liberatus Machaeotem vocat Petavius.
Sabinianus consul contra Mundonem Getam dimicans foedam cladem accepit. Marcellin.
[Col. 0742A] [Col. 0742A] I II Symmachi 8, et 9.
Concilium Agathense in Gallia celebratur 3. Id Sept Messala consule anno XXII domini nostri Alarici Regis [Visigoth] Vide Noris hist Pelag lib I, cap 19, p. 121.
Anastasius Imp Macedonium Episcop Constantinopolitanum ad haeresim suam pertrahere frustra conatus vexat renitentem. Item Xenajam Manichaeorum Principem [Col. 0742B] in Urbem introduxit; sed Macedonio illius communionem aversante ac populo tumultuante, noctu eumdem subduxit. Petav ex Theophane.
Thalmud Judaeorum, quod Babylonicum vocant h. a. promulga tum ex Judaeorum Kalendario deducit pag h. a. n. 6, et ad ann 476, n. 19.
[Col. 0742B] II III Symmachi 9, et 10.
Anastasius cognitis rebus a Clodoveo gestis codicillos consulatus [Col. 0742C] ad eum misit, qui Turonis in Basilica S. Martini tunica blattea indutus est, et chlamyde, ac vertici diadema imposuit. Quin et aurum argentumque manu sua populo sparsit: et ex ea die tanquam consul et Augustus est vocatus. Nimirum insignia consulatus accepit. Postea Parisios veniens ibi sedem Regni constituit. Greg lib 2, c. 28, et Aimoinus apud Petav. h. a. Pagius ad ann seq insignia patriciatus intelligit.
Daras oppidum Mesopotamiae in limite Persici et Romani Imperii [Col. 0742D] munivit Anastasius, et Anastasiopolim vocavit. Ibi ex Theophane et Evagr lib III, c. 37.
[Col. 0742D] III IV Symmachi 10 et 11.
Anastasius frustra tentat ab Elia Hierosolymorum Episc suum Henoticum subscribi, Flaviano Antiocheno in suas partes etiam pertracto, non tamen plene. Vide Evagrium lib III, cap 31, et Petav h. a. et Pagium ad ann 510, num 2.
Gundibaldus Burgundionum Rex a Clodoveo undique pulsus in [Col. 0744A] Italiam confugiens misere perit. Sigismundus ejus filius Burgundionum Imperii reliquias tenet, et Fidem catholicam amplectitur ope S. Aviti Viennensis. Ibi ex Greg l. III, c. 5. Sed Pagius vixisse probat Gundibald ad ann 516.
[Col. 0744A] Olym 321 IV et 322 I Symmachi 11 et 12.
Haeretici Monachi ducenti ab Oriente Constantinopolim profecti [Col. 0744B] cum Severo impio haeretico, et honorifice suscepti ab Anastasio Imp contra Macedonium, et Chalcedonensem Synodum tumultus concitant, adnitente Joanne Episcopo Alexandrino. Superveniunt ex Palaestina Monachi catholici qui fidem tuentur. Macedonius Flavianum Antiochenum damnat, et caeteros, qui contra Synodum insurrexerant. Petav. et Pag ex Theophane anno Alex 501.
[Col. 0744B] I II Symmachi 12 et 13.
Novae turbae Constantinopoli et [Col. 0744C] per Orientem excitatae ab Anastasio ad promovendam receptionem Henotici, et abolendam Synodum Chalcedonensem. Verum narratis per Theoph non esse omnino adhibendam fidem monet Petavius. Sed methodum corrigendi Pagius init h. a. et 512.
Vitalianus Patricioli filius sub versionem catholicae Fidei ex Synodi Chalcedon damnatione, et Episcoporum Catholicorum expulsione timens, collecta virorum fortium manu contra Anastasium insurgit. Vict Tunnun et Jorn de [Col. 0744D] succ Regn c. 109. Pagius. Vide notas ad Symmachum.
[Col. 0744D] II III Symmachi 13, et 14.
Trisagium Theopaschitarum cum novas turbas Constantinopoli cieret, adactus est Anastasius ad Macedonium accedere dum fugam parat, et simulare se Catholicis assentiri. Verum paulo post, larva deposita, contra Macedonium (qui aperte professus fuerat se recipere Synodum Chalcedonensem cum Clero Catholico) calumnias struit, et solio Episcopali deturbat, in [Col. 0746A] exsilium pellit renitentem signatas ab Anastasio tabulas catholicae Fidei in sua coronatione, ac in altari depositas reddere, et in ejus locum curat intrudi Timotheum a quo chartas depositas recipit. Ex Theophane, et Evagrio. Vide Petav h. a. et Pagium n. 3 et seqq.
[Col. 0746B] [Col. 0746B] III IV Symmachi 14, et 15.
Anastasius Imp Sidoniensem pseudosynodum contra Chalcedonensem haberi mandans (vide notas pag 225) frustratur exspectatione; nam Elias Patriarc Jerosolym. Flavianum Antiochenum, aliosque ab impio ausu ut abstinerent efficit. Iratus ea de re Patriarchis Imperator placatur legatione S. Sabbae. Orthodoxi novos tumultus contra Imperatorem excitant, qui deposito diademate alloquitur populum, sibique conciliat.
Areobindus acclamatus Imperator [Col. 0746C] fugit. Vitalianus quoque ad Imperium poscitur. Vide Pagium h. a. ex Marcell Theophane, aliisque Scriptoribus haec ordinantem, qui etiam h. a. pulsum refert in exsilium Flavianum, et intrusum Severum
[Col. 0746C] Olym 322 IV et 323 I Symmachi 15 et 16, qui Heracleensem Synodum indicit. Vide notas pag 227
In Sedem Antiochenam intruditur Severus pulso in exsilium Flaviano, necnon Elias Hierosolymitanus quod Synodo Chalcedon [Col. 0746D] anathema dicere nollet iterato Imperatoris decreto (Vide notas p. 225) cujus in locum intruditur Joannes Severo addictus, sed opera S. Sabbae postmodum rediturus ad Fidem Catholicam publice profitendam. Cyrillus in Vita S. Sabbae et ex eo Petav. Pagius, etc.
Cabades Persarum rex Christianorum potestatem admiratus supra daemonia, liberam apud se agendi copiam nostris attribuit.
[Col. 0746D] I II Symmachi 16, qui obit die 19. Julii h. a. Vide notas p. 213.
[Col. 0748A] HORMISDA successor eligitur die 26, ordinatur 29 Novembr. Vide notas pag 229, qua in electione sublato schismate pax est Ecclesiae reddita. Vide notas ad Horm.
Vitalianum Comitem a foederatis orthodoxis ducem et vindicem, constitutum cum LX millibus armatis in Hebdomo stetisse docet h. a. Petavius ex Marcellino, sed Anastasii simulationibus, et perjuriis [Col. 0748B] illusum intra octiduum recessisse.
[Col. 0748B] II III Hormisdae 1 et 2.
Vitalianus vehementius insurgit contra Anastasium, qui legatis ad eum missis de pace Catholicis reddenda paciscitur. Theodoricus Vitaliano studens instare non desinit apud Hormisdam, ut legatos Constantinopolim transmittat. Mittitur Ennodius Ticinensis, aliique.
Hunni, Armenia transmissa, Cappadociam et Licaoniam devastant.
[Col. 0748C] Macedonius ep. CP. in exsilio moritur.
[Col. 0748C] III IV Hormisdae 2 et 3.
Anastasius ad Hormisdam legationem adornat, et spem convocandi concilii facit. Verum Legati Imperatoris, cum essent a Fide catholica alieni, dimittuntur ab Hormisda.
Episcopi Illyriciani ad communionem Ecclesiae Romanae reducuntur. Baron. Petav. Pag ex litteris Hormisdae.
Helias Hierosolymitanus Episcopus [Col. 0748D] in exsilio moritur juxta Pagium. Petavius post biennium decessisse scribit.
[Col. 0748D] Olym 323 IV et 324 I Hormisdae 3 et 4.
Iterata Legatio Hormisdae ad Anastasium, qui legatos frustra muneribus tentat in suam sententiam pertrahere. Verum hi non modo constantes etiam in expulsione, et navi fragili impositi perseverant, sed etiam per fideles monachos Apostolicas litteras ubique perferendas curant. Vide notas ad Hormisdam.
[Col. 0750A] Dira persecutio in Syria contra catholicos, praesertim monachos, a Severo Antiocheno movetur. Maronitae prae caeteris constantes martyrium subeunt. Baron. Petav Pag.
Jo. Episc. Alex. obit. Eligitur Dioscorus Jun. Noris. de Syn. V. pag. 7 ex Vict. Chron.
[Col. 0750A] I II Hormisdae 4 et 5.
[Col. 0750B] Impius Anastasius Imp. Feria V majoris hebdomadae visu territus, sive, ut alii asserunt, fulmine ictus obit: decedente etiam Timotheo, Episc. Constantinop. Joannes Cappadox fautor catholicae Fidei eligitur in locum Timothei, et die tertia Paschatis Pontificiis ornamentis induitur: qui Synodum indicit Constantinopoli, et celebrat, in qua S. Synodus Chalcedonensis, et S. Leonis Papae ac Macedonii nomina sacris diptychis inseruntur.
Item Synod. in Palaestina ad recipiendam epistolam dogm. S. Leonis, et Concil. Chalced. Vide notas [Col. 0750C] ad Hormisdam.
[Col. 0750C] II III Hormisdae 5 et 6.
Hormisda quinque legatos Byzantium mittit, turbatas ab Anastasio res composituros. Vide notas pag. 235 et 237, et Noris. hist. Pelag. lib. 2, c. 18.
Monachi Scythae cum Victore Diacono litem intentant de Uno in Trinitate passo, et de haeresi Eutychiana et Pelagiana. Ea defertur ad tribunal Hormisdae. Vide notas infra.
Dioscori mortem, et Timothei [Col. 0750D] successionem in Cath. Alexandrina huic anno alligat Pagius num. 20, quam tamen biennio post contigisse docet Noris. de Syn. V. pag. 7.
[Col. 0750D] III IV Hormisdae 6 et 7.
Justinianus Magister Militum regnandi ambitione fidem formidandam infringens Sacramento Domini suscepto datam, consulem Vitalianum occidit. Procop. hist. arc. p. 30. Alii cum Theophane [Col. 0752A] civibus Constantinopolitanis, alii cum Evagrio lib. 4, c. 3. Justini dolo eam caedem attribuunt. Vide Petav.
Joanni Cappadoci mortuo succedit h. a. in Eccl. Constantinop. Epiphanius.
[Col. 0752A] Olymp 324 IV et 325 I Hormisdae 7 et 8.
Jo. Malala pag. 140. Idem Imperator [Col. 0752B] (Justinus) etiam certamina Olympica prohibuit, ne deinceps Antiochiae ab Indictione XIV celebrarentur. Ab Afranio autem usque ad annum DLXVIII [Aerae Antiochenae] quo tempore ludis illis interdictum est, Alitarchae LXXVII numerantur.
Victor in Chron. apud Noris. de Syn. V. pag. 7, his Coss. successionem Dioscori post mortem Timothei Alex. assignat.
Paulo Antioch mortuo succedit Euphrasius Theoph.
[Col. 0752C] [Col. 0752C] I II Hormisdae 8 et 9.
Tzathius Laziorum rex a Persarum rege deficiens Constantinopolim venit ad Justinum, et Christianis sacris initiatus regiis insignibus a Justino donatus indignationem Cabadis Persarum regis incurrit: qui contra Justinum concitat Ziligbin Hunnorum regem, postmodum utrique foedifragum, et a Cabade occisum, Persa cum Romanis amicitiam instaurante. Chr Alex Theoph.
Cabades Chosroen filium adoptari a Justino petit, sed Proclo [Col. 0752D] dissuadente Just recusat Procop lib 3, bell Pers Theoph.
[Col. 0752D] II III Horsmidae 9 et 10, qui obiit die 6 Aug. Vide notas p. 229 et 246. Eligitur successor JOANNES ordinatus die Dominica 13 Jul. Vide notas p. 246.
Elesbaan Aethyopum, seu Axumitarum rex, Fidem Christianam suscipit, et foedera init cum novo [Col. 0754A] Homeritanum rege Christiano, et cum Justino imperatore. Vide Pagium n. b et seqq.
Justinus contra haereticos et infideles edicit, et Manichaeos capite plecti jubet l. 12, c. de haeret et Manich
[Col. 0754A] III V Joannis 1 et 2.
Justinus Anazarbum terrae motu dirutam instaurat, et de suo nomine Justinopolim nominat. [Col. 0754B] Theophanes.
Idem Ecclesias haereticorum, praesertim Arianorum, Catholico ritu dedicari curat; ex quo minas Theodorici et indignationem paratas experitur. Petavius ad h. a.
Jo. Ep. Hierosol obit 22 April. Succedit Petrus. Vide Noris de syn V, p. 21.
[Col. 0754B] Olym 325 IV et 326 I Joannis 2 et 3.
Joannes papa ad impediendam vexationem Catholicorum cogitur a Theodorico ejusdem nomine legationem suscipere ad Justinum: [Col. 0754C] a quo eximio cum honore suscipitur. Vide notas ad Joannem I, sed redux inhumaniter a Theodorico excipitur. Ibi.
Marcellinus in Chron numerat ex anno Cathedrae B. Petri ad hunc Consulatum annos CCCCLXXV, fortasse errore librarior, nam sunt 485.
[Col. 0754C] I II Joannis 3, qui cum sedisset ann II, menses VIII, dies 23, Ravennae defunctus est in custodia Martyr XV Kal Junias, et in Bas S. Petri sepultus Olybrio consule, et cessavit episcopatus dies 58. [Col. 0754D] S. FELIX IV, successor ordinatus IV. Id. Julii. Vide notas ad Joannem I et Cassiodor l. 8, ep. 15.
Maximus terrae motus Antiochiae refertur h. a. a Jo. Malala, in quo 250 mill. hominum perierunt die 29 Maii Fer V. ut etiam ex Evagrio docet Petav et Card Noris de Syn V. Oecum pag 20, qui etiam ostendunt Euphemium praefectum Orientis missum Antiochiam ad reparandas ruinas electum fuisse Antistitem mortuo Euphrasio.
[Col. 0756A] Dionysius Exiguus h. a. cyclum suum condit. Petav ad h. a. et lib XII, c. 3.
[Col. 0756A] II III Felicis Quarti 1 et ex 12 Julii 2.
Justinus annis Imperii IX, mense 1, et diebus aliquot exactis moriens Kal. Aug. Justinianum solum Aug. reliquit, qui imperavit annis 38, mens 11, ex Chron. Alex.
Ejus tamen initium ex die participati [Col. 0756B] Imperii Kal. April desumitur in ejus Novella, ut ostendit Card Noris de Syn V. pag 85.
Remp optimis legibus temperat, Fidei catholicae, et Ecclesiae dignitati consulens. Vide Petav et Cassiod. Epistolas ab eo indicatas h. a. Athalaricus pacem impetrat a Justiniano. Ibi.
[Col. 0756B] III IV Felicis 2 et 3.
Justinianus Kal. Januar. Ind VI. tantam vim pecuniae sparsit, quantum [Col. 0756C] nullus alius Imp. in consulatu. Vide Chr. Pasch. h. a. et Malalam p. 153. Idem Tzatho Laziorum Regi a Persis aggresso suppetias mittit.
Gethes Erulorum Rex ad Romanos transit; quibus etiam foederatur Boazes vidua Hunnorum Regis stipata c. millibus bellatorum, Cordas Hunnorum Rex Bosphorum accolentium Romanam pariter Religionem et Societatem colunt
[Col. 0756C] Olym 826 IV et 327 Felicis 3 et 4
[Col. 0756D] Hoc anno Justiniani Codex absolutus est, jussusque est vim habere a XVI Kalend. Maii hujus praesentis Indict VII cod. Just. et Chron. Pasch. Jo. Malala ad consulatum Justiniani II absolutum Ind. vii. pag. 156 numerat annos ab U. C. 1280 et a Constantinopoli condita 199. Vide notas ad eumdem Malalam.
Idem Justinianus Antiochiam instaurat, et Theopolim appellat. Alamandurus Saracenorum Regulus Syriam primam populatur, contra quem moventibus Romanorum [Col. 0758A] Exarchis profugit usque in Indiam. Petav ex Theoph qui etiam scribit adversus Persas Belisarium feliciter profectum Samaritarum proditione detecta legatos istorum ad Persas intercepisse, et scelus confessos necasse.
[Col. 0758A] I II Felicis 4 et 5 qui obit die 25 Sept. Vacat Sedes diebus 3. BONIFACIUS eligitur successor die 28 et [Col. 0758B] ordinatur Episcop. die 29 Sept. Vide notas ad Felicem IV.
Persae cum Romanis confligentes hoc anno bis funduntur. Rufinus tandem ad pacem cum illis tractandam missus re infecta revertitur. Narses et Ararius fratres a Persis deficiunt: quorum prior Dux strenuissimus evasit.
Hildericus rex Vandalorum in Africa a Gilimere consobrino regno privatur. Gilimer recusans ejus restitutionem a Justiniano quaesitam bellum minatur. Procop I, Vand.
[Col. 0758C] [Col. 0758C] II III Bonifacii 1 et 2.
Bonifacius approbat gesta synodalia concil Araus II, mense sexto a peracta synodo. Vide Noris hist Pelag lib 2, c. 23, pag 331 et seqq.
Idem Bonifacius celebrat synodum Romanam, in qua contra canones successorem sibi designat Vigilium diaconum; sed paulo post altera collecta synodo rescindit ipse pontifex suum chirographum. Vide tamen notas ubi etiam tertium Romanum concilium [Col. 0758D] memoratur habitum in causa Stephani Larissensis episc h. a
[Col. 0758D] III IV Bonifacii 2, qui obit 8 Nov. JOANNES cognomento Mercurius succedit.
Constantinopoli mense Januario vehemens seditio excitatur ob factiones Circi: in qua Hypatius a populo acclamatur ad imperium, postera die captus et ad imperatorem perductus interficitur. Procopius lib 1 de bello Persico, et [Col. 0760A] lii historici apud Petavium.
Origenistae in Palaestina rursus insurgunt, quorum Dux Nonnus turbas ciet. Vide hist a Petav indicatos et card Noris de Syn. V. Occ p. 4.
[Col. 0760B] [Col. 0760B] Olymp. 327 IV et 328 I Joannes II ordinatur episcopus die Dominica 23 Januarii. Vide notas.
Legationes ad Joannem papam in causa contra Acoemetas pro monachis Scythis, quibus adjudicatur in concilio Romano. Vide notas ad Joannem II.
Pax cum Parthis depacta per Rufinum Patricium, et Hermogenem magistrum officiorum legatos a Justiniano transmissos. Marcellini chron. aliique apud Petavium.
[Col. 0760C] [Col. 0760C] I II Joannis I et 2.
Joannes papa approbat fidei professionem a Justiniano transmissam cum edicto in quo Unus e Trinitate crucifixus dicitur, et monachos Acoemetas negantes ascensum communione privat. Vide notas ad Joannem II.
Carthagine a Belisario capta, et Gelimere ultimo Vandalorum rege, qui paulo ante Hildericum [Col. 0760D] occiderat, devicto, et ad triumphum Constantinopolim misso, Africa imperio restituta cum insulis Mediterranei a Vandalis antea occupatis. Vide Ruinart in chronol persec Vandal et Pagium h. a. et notas ad Joannem II.
[Col. 0762A] [Col. 0762A] II III Joannis 2 et 3, qui obit die VI, Kal. Junii cum sedisset annos 2, menses 4, dies 6. Ex Catal Lucensi tom II in prol fol XIX, aliisque apud Pagium h. a. Cessavit Episcopatus dies 7.
Die 3 Junii ordinatur AGAPITUS successor: qui a Theodato rege Gothorum in legationem directus Constantinopolim venit h. a. ut habet Marcellin in chron.
[Col. 0762B] Epiphanius Episcopus regiae Urbis ante adventum Romani praesulis moritur: cujus episcopatum Anthimus contra canones, Trapezuntina Ecclesia relicta, invadit. Ibi.
Bonifacius Carth Episc e vivis excedit. Reparatus ei suffectus concilium generale Africae celebrat: cui Agapitus gratulatur. Vide Ruinart.
[Col. 0762B] III IV Agapiti 1, qui remoto Anthimo Mennam episc constituit die II Id. Mart. Vide card Noris de uno in [Col. 0762C] Trinit passo cap 10, obit Constantinopoli 22 Aprilis qua colitur. Corpus Romam relatum sepelitur XII Kal Oct. Liberatus in Brev et Anastas et Marcellin. Vacat sedes dies 28. SILVERIUS successor ordinatur die Dominica 8 Jun. Vide notas ad Agapitum.
In Synodo Constantinopol damnantur Severus, Petrus Apamenus, Zoras, et Anthimus die 21 Maii. Vide Norisium de Synod V, Oec. cap 2.
Euphratensem limitem ingressa XV millia Saracenorum sub [Col. 0762D] Alamundaro ob defectum pascuorum prae siccitate in Perside expertum, industria Ducum limitaneorum arcentur a bello cui inhiabant. Marcellin
[Col. 0762D] Olymp 328 IV et 329 I Silverii 1 et 2.
Silverius imperatoris jussu deponitur ab episcopatu die 19 Novembr (Pagius refert ad 22), et Vigilius diaconus in ejus locum intruditur, ordinatus episcopus die 22 Nov biblioth in Vigilio sect 104.
Decennalia Justiniani h. a. completa observat Pagius Sen n. 6 in [Col. 0764A] quo Dedicationem Ecclesiae S. Sophiae die 27 Decembr profert ex continuatore Marcellini.
Timotheo Episc Alexandrino defuncto succedunt primo Gajanus, deinde Theodosius. Pagius h. a. ex hist Patriarch Copt. card Noris ad annum seq de synod V […] Ec. pag 8 ex Vict Chron.
Vitiges circa Vernum aequinoctium Romam obsidet. Ibi n. [Col. 0764B] 7, ex continuatore Marcellin.
Galliarum regni constitutio: cedente Francis Vitige eam partem quae Gothis parebat Franci universam possidere incipient, praeter Septimianam, in qua Visigothi, et praeter Britanniam, et Armoricam quae suos comites habuere. Vide Pagium ad h. n. 3.
[Col. 0764B] I II Silverii 2, qui cum obierit in exsilio mense Junii h. a. locum fecit successioni VIGILII, qui ex invasore post mortem Silverii legitimus pontifex ex consensu Cleri redditus hinc auspicari debet suae [Col. 0764C] sedis exordium. Vide notas in Vigilium.
Auctore Nonno Origenistae in Palaestina tumultuantur, de quibus vide Pagium h. a., num 12, et seqq., et Norisium ab eo productum in diss de Syn V.
Alexandrinae Ecclesiae turbationem post mortem Timothei, quando duo populi electione perversi ordinantur uno die episcopi Theodosius et Gajanus. Card Noris de syn V, pag 8, huic anno affigit; Paginus praecedenti.
[Col. 0764D] [Col. 0764D] II III Vigilii 1 et 2.
Chosroes Persarum rex legatione Vitigis permotus ad inferendum bellum Romano imperio procedit. Procop lib 2, de bello Persic cap 2 et 5, ex quo Pelagius ad h. a. n. 5, et ad seq., n. 12.
Vitiges tamen cum uxore et liberis Ravennae obsessus a Belisario capitur, et Constantinop transmittitur [Col. 0766A] ad Justinianum. Procop lib II de Bello Goth cap 28. Vide Pag ad ann 540, num XI. Gothi Hildebaldum sibi regem constituunt. Procop et Pag ibi.
Hildebaldus post Vitigem ex Veronae duce rex Gothorum dictus.
[Col. 0766A] III IV Vigilii 2 et 3.
Parthi Syriam ingressi multas urbes subvertunt. Antiochia magna [Col. 0766B] demolitur a Persis. Marcellin. Chron Malala addit Antiochiam captam mense Jun. Indict 3.
Theodosius episc Alexandrinus cum recipere nollet synodum Chalcedonensem, a Vigilio papa anathemate percellitur et a Justinano pellitur in exsilium. Noris de syn V pag 8.
[Col. 0766C] [Col. 0766C] Olym 329 IV et 330 I Vigilii 3 et 4.
His coss XV Kal April Novella Justin CXXXI secundum ea quae definita sunt a sanctissimo Papa Vigilio nova Metropolis Ecclesiae Justinianae primae erigitur, Thessalonicensium Primate antiquissima jurisdictione privato. Vide [Col. 0766D] Noris de Synod V, c. 4, p. 31.
Paulus Tabennositarum Monachorum praepositus a defensoribus Synodi Chalcedon ordinatur Episc Alex cum Theodosius, et Gajanus pulsi essent in exsilium. Ibi p. 8 ex Vict Tunun aliisque.
Ex Italia revocatus ab Imperatore Belisarius Byzantium venit. Ibi traducta hyeme, ineunte vere, Augustus illum adversus Chosroen Persasque misit summo cum Imperio belli, una cum Ducibus, qui ipsum secuti fuerant ex Italia [Col. 0768A] redeuntem. Procop lib II de bello Pers c. 14.
Totilae Regnum hinc arcessendum (ab octavo scilicet belli Gothici) docet Pagius, una cum expugnatione locorum Aemiliae, et Samnii, de quibus Procopius lib III belli Goth c. 6 et 7. Vide Pagium ad ann 543, n. 2.
[Col. 0768A] I II Vigilii 4 et 5.
Tertia Chosrois expeditio in [Col. 0768B] Romanos, de qua Procopius lib II belli Pers cap 20 et ex eo Pagius ad h. a. n. 3.
Belisarius licet Persas cum laude abegerit, attamen Theodorae artibus offensam Justiniani incurrit et Constantinopolim revocatur. Vide ibi Pagium ex Procop. hist. arcana cap 3 haec indicantem n. 4.
Pestis gravissima grassatur in Aegypto et Constantinopoli. Vide Calvis ad h. a. ex Procopio.
[Col. 0768C] [Col. 0768C] II III Vigilii 5 et 6.
Paulus Episcopus Alexandrinus deponitur, et illi Ecclesiae praeficitur Zoilus. Noris de Syn V Oec pag 9 ex Liberato, aliisque.
Justinianus hortatu Pelagii Apocrisarii Rom Sedis, et Monachorum Palaestinorum Encyclicam edit contra Origenem, quam ad Patriarchas transmittit, ut ab iis iterato damnetur. Vide Norisium ibi c. 2 ubi damnatio subsecuta et subscripta probatur.
[Col. 0768D] [Col. 0768D] III IV Vigilii 6 et 7
Roma proficiscitur Vigilius circa finem Novembris Constantinopolim evocatus a Justiniano Acephalorum subreptionibus instigato. Vide notas infra Vigilio obtulerat Arator. S. R. E. Subdiaconus. Acta Apostolorum carmine inclusa h. a. III. P. C. Basilii mense Aprili Ind VII. Vide Pagium n. 3 ex Baronio.
Chosroes quartam expeditionem [Col. 0770A] suscipit adversus Rom Imp. Ibi n. 4.
[Col. 0770A] Olym 330 IV et 331 I Vigilii 7 et 8.
Origenistae inani spe illectum Justianianum induxerant anno superiori ad expungenda Tria Capitula ex Concilio Chalcedonensi: cui expunctioni subscribere recusavit Apocrisarius Papae agens [Col. 0770B] Constantinopoli [licet Orientales adacti subscriberent] aliique; multo autem validius recusavit Vigilius cum Occidentalibus. Ea de causa indicendum Concilium decreverat Imperator. Vigilius eo vocatus h. a. moras in Sicilia trahit. [Vide Noris de Synod V. pag 23.] et inde naves onerarias Romam mittit frumento onustas ad obsessae Urbis famem relevandam, quae intercipiuntur a Gothis Noris ibi p. 26. Vide Pagium ad ann 546 n. 1.
[Col. 0770B] I II Vigilii 8 et 9.
Prid Id. Octobr P. C. Basilii [Col. 0770C] Jun quinquies Indict X. apud Patras Achaiae a Vigilio papa consecratur Episcopus Ravennae Maximianus.
Agnellus in ejus Vita p. 85. edit Bachini. Popularis seditio Constantinopoli ferme suborta tum ob edictum Trium Capitulorum, tum ob carnisprivium ante Paschalia festa maturius coeptum. Vide Noris de V Syn p. 24 et 25. et notas ad Vigilium.
[Col. 0770C] I II Vigilii 9 et 10.
[Col. 0770D] Vigilius Constantinopolim ingressus VIII Kal Febr P. C. Basilii sexies (ex Auct Marcellini) paucos post dies arcet sacris Mennam Constantinopolitanum, et contra Acephalos licet patrocinio Theodorae Augustae fultos Decretum promulgat. Vide notas infra pag 280. Pollicetur se Tria Capitula damnaturum. Restituit pacem Mennae in Natali Apostolorum. Vide Noris de Syn V. pag 27 et notas ad Vigilium et Pagium ad h. a. n. 5 et seqq.
[Col. 0772A] [Col. 0772A] III IV Vigilii 10 et 11.
Mense Januario Patriarchae Constantinopolitani nomen primo gradu motum est, Vigilio ei praeposito. [Col. 0772B] Theoph ad h. a. Vide Noris de Syn V. cap 4. Vigilius indicit, et aperit concilium Constantinop et Judicatum emittit, in quo damnat Tria Capitula, salva reverentia in omnibus concilii Chalcedon. Huic judicato refragantur Afri, Illyciri, et fere omnes Occidentales. Vide Noris. ibi, et notas infra et Pagium h. a. et 547.
Obit Theodora Augusta mense Junio, Acephalorum patrona, et totius tragoediae Trium Capitulorum auctrix, vel occasio. Noris ibi.
[Col. 0772C] [Col. 0772C] Olym 331 IV et 332 I Vigilii 11, et 12.
Post Cons Basilii ann. VIII. Justinianus imp per diversas provincias regni sui omnes episcopos Tria Capitula damnare compellit. Victor Tun. Vide Noris de synod V, cap 4.
Bellum Persicum minus feliciter geritur a Romanis a Petrae obsidione recedere coactis, et inducias cum Persis ad quinquennium pacisci. Vide Pag h. a. n. 3.
[Col. 0772D] Illyriciana synodus in defensione Trium Capitulorum Justiniano scribit, et Benenatum episcopum obtrectatorem eorumdem damnat. Vide Noris de syn V, c. 4 et Pagium h. a.
[Col. 0772D] I II Vigilii 12 et 13.
Vigilius Rusticum et Sebastianum [Col. 0774A] S. R. E. Diaconos damnat tanquam S. Chalcedonensi synodo adversarios. Vide Baron. Noris et Pagium h. a. n. 4 et 5, et notas infra
Africani episcopi per summam temeritatem Vigilium excommunicant synodali sententia. Vict Tunun. tam hi Vigilii decreto quam Justiniani rescripto Illyriciani percelluntur. Ibi. agitur de [Col. 0774B] syn oecum. convocanda. Interim Mopsuestiae habetur h. a. Vide Noris et Pagium ad h. a. num 9 et 10. Vigilius judicatum suum e manibus Mennae recuperat. Vide Noris de syn V, in fin cap. 4.
[Col. 0774B] II III Vigilii 13 et 14.
Occidentalibus episcopis ad synodum accedentibus Constantinopolim, Vigilius sine ipsis eam celebrare decretat. Justinianus edicto suo Tria Capitula damnat. Vigilius, convocatis episcopis, ab apostol sedis communione suspensum [Col. 0774C] declarat quemlibet qui damnationi praebuerit assensum. Indignatus imperator eumdem custodiri jubet; sed fuga elapsus Chalcedonem cum episcopis sibi adhaerentibus pervenit. Vide Noris de Syn V, a pag 40, ad 48.
[Col. 0774C] III IV Vigilii 14 et 15
Vigilii constantia tot experimentis probata suadet Justinianum, ut legatione ad eumdem missa cum jurejurando indemnitatis Constantinop revocet. Nam [Col. 0774D] citra pontificis Rom. assensum nihil firmum statui posse intelligebat. Redit Vigilius, et veniam postulantes Mennam, Theodorum, et Andream Ephes aliosque episcopos in gratiam et communionem recipit. Edictum revocat Justinianus. Mennas obit. Successor illi datur in sede Constantinopolitana Eutychius. Vide Noris. ibi a pag 49 ad 51, et notas ad Vigilium.
Regales exuviae Totilae occisi Constantinopolim transmissae.
[Col. 0776A] Armeniorum aera qua hodie utuntur h. a. coepit ex 9 Julii fer 3. Vide Pag h. a., num 23.
[Col. 0776A] Olym 332 IV et 333 I Vigilii 15 et 16.
Collatio I synodi V oecum. habetur die 5 Maii. Vigilius suum constitutum edit 14 Maii. Vide [Col. 0776B] notas, p. 284 et 285. Octava et postrema collatio celebratur die IV Nonas Julias. Vide Norisium ex pag 65 ad 69.
Vigilius paulisper cunctatus in approbatione actorum concilii decernenda illam tandem signavit anno sequenti. Vide notas ad Vigilium.
[Col. 0776B] I II Vigilii 16 et 17.
Vigilius licet cum caeteris patriarchis non interfuisset approbans gesta Concilii, damnat Tria [Col. 0776C] Capitula, et permittitur regredi in Italiam. Verum in Siciliam cum pervenisset, dolore calculi ad extremum vitae adducitur sub initium anni sequentis. Vide notas infra ad Vigilium.
Quiescentibus Persis Justinianus Justino Germani filio regiones Colchicam et Armeniam cum pleno imperio tradit, quas ille vexat per Joannem Afrum duris exactionibus. Agathias.
[Col. 0776D] [Col. 0776D] II Vigilii 17 et Pelagii primus.
Vigilius Syracusis in Sicilia moritur die XI Januarii. Die Dominica 18 Aprilis ordinatur episcopus successor PELAGIUS. Vide notas ad Pelagium, ubi agitur de usurpatione a Justiniano attentata et inducta exemplo Gothorum in electione Romani pontificis, a qua Ecclesiam liberatam fuisse constat regnante Pippino.
[Col. 0778A] [Col. 0778A] III IV Pelagii 1 et 2
Pelagius Legatis, et litteris a Childeberto Francorum Rege sibi transmissis super S. Leonis dogmatica et Fide Concilii Chalcedonensis respondit anathema dicens iis qui de Fide aliter sentirent [Col. 0778B] quam in epistolis S. Leonis, et in Concil Chalced continebatur. Vide Pagium h. a. n. 7. Pax cum Persis constituta.
[Col. 0778B] Olym 333 IV et 334 I Pelagius 2 et 3.
Pelagius annuit Childeberto Pallium de more petenti pro Arelatensi episc cum vicibus Apostolicis.
Circa hunc annum ab Aquileiensibus schismaticis Synodus habita est contra Concilium V. Oecum. Pelagius Narsetem rogat, [Col. 0778C] ut schismaticos coerceat, et Paulinum episcopum antesignanum captivum ad Justinianum transmittat. Vide Noris de Syn V. pag 82.
Pelagii 3 et 4.
[Col. 0778C] II Pestis Constantinopoli grassatur a Febr ad Julium. Bulgari, seu Hunni, et Sclavi circa Thraciam irrumpunt, ac Tauricam Chersonesum: contra quos mittitur Belisarius. [Col. 0778D] Theophanes, et Agathias
[Col. 0778D] II III Pelagii 4 et 5.
Bulgari trans Danubium a Belisario repulsi. Agathias.
H. a. Sancta Sira Virgo Seleuciae in Mesopotamia nata Martyrio coronatur in Perside a quodam Praefecto. Pagius ex ejus vita ad h. a. n. 10.
In sede Antiochena Domnino succedit Anastasius. Vide Pagium [Col. 0780A] ad annum 561. n. 2. ex Theophane.
[Col. 0780A] III IV Pelagii 5 qui obit die 2 Martii JOANNES III successor ordinatur Kal Augusti. Vide notas p. 294 et seqq.
Hunnos ex Moesia in Thraciam h. a. transisse scribit Mediob ad Occon et repulsos a Belisario. Vide Malalam.
[Col. 0780B] [Col. 0780B] Olym 334 et IV 335 I Joannis 1 et 2.
Bulgarorum irruptionem in Thraciam, et excursum prope Constantinopolim, et Sergium Patricium ab iis captum, eosdem a Belisario repulsos trans Danubium h. a. post cons Basilii XX retulit Victor Tunun in Chron.
Pax ad annos L cum Persis h. a. constituta. Menander Protector in excerpt de Legat. Vide Pag h. a. n. 9 et 10.
[Col. 0780B] I II Joannis 2 et 3.
[Col. 0780C] Corpus S. Antonii eremitae repertum cum maximo honore perducitur Alexandriam, et in Basilica S. Joannis Baptistae honorifice collocatur. Vict. Tunun.
Magna Ecclesia S. Sophiae Constantinopoli dedicata h. a. die 24 Decembris. Theophanes, et Agathias, ex quibus Pagius, aliique historici.
[Col. 0780C] II III Joannis 3 et 4.
Conjuratio contra Justinianum Constantinopoli suborta, de qua Theophanes, in discrimen adducit complures etiam innoxios: quos inter Belisarius. Verum hujus innocentia postmodum cognita honoribus restituitur, a quibus exciderat. Vide Pagium ad annum 561, n. 1, ubi ex characteribus Chronologicis a Theoph indicatis ad h. a. referri demonstrat conjurationem.
[Col. 0780C] III IV Joannis 4 et 5.
Julii mensis die 19. Patricius Belisarius prioribus cunctis dignitatum honoribus restitutus in gratiam quoque rediit imperatoris. [Col. 0782A] Theophanes. Vide Pagium ibi n. 5. Eustochius Hierosolymitanus episcopus, qui fuerat Macario superstite ordinatus, ejicitur: et rursum Macarius reformatur (h. e. restituitur). Victor Tunun et Evagr apud Pag quem vide ann. 561, n. 3.
[Col. 0782A] Olym 335 IV et 336 I Joannis 5 et 6.
[Col. 0782B] H. a. mense Martio ind. 13. Patricius Belisarius Byzantii moritur. Theoph. Vide Pagium num. 5 ad ann. 561.
Justinianus hujus anni initio edictum suum de incorruptibilitate Christi corporis emisit. Pag. ad h. a. n. 2, cujus causa Eutychius Patr. Constantinop. quod haereticae sententiae subscribere nollet, expulsus est, et intrusus Jo. Scholasticus. Vide Noris. de Syn. V. pag. 91 et Pagium n. 2 ann. 563.
[Col. 0782C] [Col. 0782C] I II Joannis 6 et 7.
Avarum legati circa finem Novembris anno praecedenti a Justino excepti, sed sine illis muneribus remissi, quae superbe petere consueverant. Pagius ex Menandro in excerptis, et Corippo ad h. a. n. 4 et 5.
Turcae quoque ad Justinum legationem adornant, ne Abares reciperet.
[Col. 0782D] [Col. 0782D] II III Joannis 7 et 8.
Anno 2 consulatus Justini Jun Aug Indict prima. Hoc anno Nar ses ex Praep et Patricio post tantos prostratos Tyrannos, id est Baduillam, et Tejam reges Gothorum, et Bucelinum ducem Francorum, necnon et Sinderalem Erolum, Mediolanum, vel reliquas civitates, quas Gothi destruxerant laudabiliter reparatas, de ipsa Italia a suprascripto Aug remotus est. Mar Avent.
Justinus Imp et Chosroes foedera inter Romanos et Persas constituta [Col. 0784A] solvunt exeunte altero Imperii anno. Pag h. a. n. 6, ex Theophane
[Col. 0784A] III IV Joannis 8 et 9.
Narses Sophiae Augustae Justini uxoris minis perterritus, et revocatus ab Italiae Exarchatu, in [Col. 0784B] quem Longinus successerat, Langobardos in Italiam vocat. Vide Norisium de Syn V, pag 89, et Pagium ad annum praecedentem num 5, et seqq qui recte admonent duos esse distinguendos Narsetes, et antiquos historicos ejus rei testes producunt. Pagius anno uno maturius quam Norisius statuit ingressum in Italiam, praecipue ex edicto Rotharis sive exordio legum Langobardicarum, quod refert n. 5, ad h. a.
[Col. 0784B] Olym 336 IV et 337 I Joannis 9 et 10.
Justinus Imp per Tiberium Excubitorum [Col. 0784C] Comitem in Thracia bellum genti barbarorum (Avarum) ingerit, et victor Tiberius Constantinopolim redit. Abbas Biclariensis in chron adnotante Pagio ad h. a. num 4.
Joannes Papa teste Greg Magno lib III, ep. 2, ab iis qui Urbium Antistites consecrabantur exigit ut in Synodum V, jurent voce e scripto. Vide Noris de Syn V, pag 89.
[Col. 0784C] I II Joannis 10 et 11.
Apollinaris episcopi Alex obitum [Col. 0784D] h. a. Baronius retulit: Pagius superiori una cum ordinatione Joannis successoris: quos vide. Justinus Imp Armeniam et Iberos Provincias Romanas facit, cum Persarum essent. Hinc bellum Persicum motum. Calvis ex Gerund Arabum historici h. a. Muhamedis Saraceni natalem referunt die 5 Maii Feria 2. Ibi.
[Col. 0784D] II III Joannis 11 et 12.
Macarius II Patriarcha Hierosolym [Col. 0786A] h. a. circiter obit. Succedit Joannes. Pagius h. a. num 4.
Initium belli Persici vicennalis h. a. statuit Pagius ex Theophylacto l. III, c. 8, quod Persarmenii Romanis se tradidissent Gregorii Pontificatus (Antioch) anno primo, ejus scilicet qui in locum Anastasii dejecti suffectus est a Justino. Alias etiam causas pacis infractae referunt ad Legationes ad Aretham [Col. 0786B] regem Aethiopum a Justino, et ad hunc a Turcis missus. Ibi et anno sequenti num XI.
[Col. 0786B] III IV Joannis 12 et 13.
Marcianus Magister Orientalis Militiae et Imperatori conjunctus genere adversus Persas missus provecta aetate in Osrhoenam venit: transmisso Euphrate Barbaros repellit in regionem Arzanenam, et territos fugat. Ex Evagrio lib V, c. 8, et Theophane Byzantio apud [Col. 0786C] Photium. Pagius ad h. a. referendum docet anno sup n. 7.
Justinus aegrotans in proprium fratrem Baduzium contumeliosus. Baron et Pag ad h. a. n. 15, ex Theoph.
[Col. 0786C] Olymp 337 IV et 338 I Joannis 13, qui obit die 23 Julii cum sedisset ann XI, mens XI, diebus XXVII. Vacat Sedes mensib X, diebus III. Vide notas ad Joannem III.
Marcianus ex Dura oppido contra [Col. 0786D] Persas movens Nisibin tendentes eosdem caedit, et iterum Duras redit. Theophylactus l. III, c. 10, apud Pag h. a. n. 6.
Chosroes e contra Apamaeam incendit in Coelesyria, et rursus in Persidem revertitur. Ibi n. 7.
[Col. 0786D] I II Benedicti I, ex die 27 Maii.
Post vacationem Sedis ab obitu Joannis mensium X, et dierum III, eligitur BENEDICTUS, et ordinatur [Col. 0788A] die Dominica 27 Maii. Vide notas ad Benedictum I.
Persae Duras capiunt, et Romani obsidionem Nisibis solvunt. Evagr lib V, c. 10, aliique apud Pagium h. a. n. 3.
Samaritis privilegia adimuntur a Justiniano concessa. Ibi n. X.
[Col. 0788B] [Col. 0788B] II III Benedicti 1 et 2.
Induciae triennales cum Persis constitutae per Orientem, exclusa Armenia, in quam concurrunt arma utriusque Imperii Romani et Persici. Chosroes a Romanis funditur, qui progressi Persidem ipsam devastant, et 24 elephantos inter exuvias Persicas Constantinopolim mittunt. Vide Theophylactum et Biclariensem, ea de re productos a Pagio ad h. a. n. 6 et 7.
[Col. 0788C] [Col. 0788C] III IV Benedicti 2 et 3.
Persae contra pactas inducias triennales Constantinam, et Theodosiopolim adoriuntur, et Armeniam proximam devastant. Ex Theophylacto, et Menandro Pagius ad h. a. n. 6 et 7.
[Col. 0788C] Olym 338 IV et 339 I Benedicti 3 et 4.
Eutychius ab exsilio Constantinopolim [Col. 0788D] revocatur die 3 Octobris, post mortem Joannis Scholastici a Justiniano Imperatore in ejus sedem intrusi. Vide Noris de Syn V. pag 91 et seqq. Pagius confirmat n. 5, ad ann 578.
[Col. 0788D] I II Benedicti 4 et 5
Benedictus cum sedisset ann IV mens I et dies 28 obiit die 25 Julii h. a. depositus die 30 [ex Biblioth] [Col. 0790A] Cessavit Episcopatus mens 3, d. 10 (Catalog Luc mens 3, dies 25) PELAGIUS II, electus successor ordinatur die Dominica 27 Novembr. Vide notas pag 305.
Mauricius Dux [qui postea Imperator] contra Persas missus eorum regionem devastat. Pagius h. a. n. 6, ex Theoph.
[Col. 0790B] [Col. 0790B] II III Pelagii 1 et 2.
Dum agitur de pace Romanos inter ac Persas sancienda, moritur Chosroes, qui per annos 48 regnaverat. Hormisdas in regno successor superbe Legatos excipiens non alia conditione pacem a se datum iri respondet, quam si persolvantur pecuniae omnes a Justiniano quotannis contributae. Ex Theophylacto, et Menandro Pagius ad h. a. n. 3 et seqq.
[Col. 0790C] [Col. 0790C] III IV Pelagii 2 et 3.
Contra superbum Hormisdam expeditionem suscipit Ti. Mauritius: castra ad ripam Tigridis locat: Martinum ac Theodoricum immittit in hosticum solum, illud que vastat. Theophylact.
Eulogius Patr Alexandrinus succedit Joanni. Pagius ad h. a. n. 8.
[Col. 0790D] [Col. 0790D] Olym 339 IV et 340 I Pelagii 3 et 4.
Bellum Persicum iterum recrudescit, in quo Romani egregiam victoriam reportarunt, dum castra Hermisdae, et supellectilem ejus cum Elephantis capiunt, quae Imperatori tantum reservata sunt: caetera Militibus dantur. Calvis ex Zonara. Huic adde Theophylact [Col. 0792A] et Evagrium a Pagio productos ad h. a. n. 14.
Sirmium Avaris a Romanis deditum. Ibi n. 15, ex Menandro Protect. pag 175.
Marius episcopus Aventicensis, seu Lausanensis, qui subscripsit concilio Matisconensi II anno 585, h. a. Chronicum suum absolvit continuans Prosperi Chron. Pag. ibi, n 17.
[Col. 0792B] [Col. 0792B] I II Pelagii 4 et 5.
S. Eutychius Patr Constantinopolitanus obit 6 Aprilis, et post dies sex Joannes Diaconus, qui Jejunator dictus est, successor consecratur. Vide Pagium n. 6 et seq h. a.
Chron Alex Caesarea dignitate auctum Mauritium narrat die 5 Augusti, Ind XV, et coronatum Augustum die 13, et die seq mortuum Ti Constantinum. Vide Pag h. a. num 9.
[Col. 0792B] II III Pelagii 5 et 6.
[Col. 0792C] Terraemotus atrox Constantinopoli diex Maii h. a. primo Ti. Mauritii memoratur a Theophylacto lib II, c. 12, et Theophane: qui addunt Legatos Avarum a Mauritio postulasse, ut annuae ipsorum distributioni 80 m. alia 20, m. adderentur. Negante Imperatore hoc additamentum Avares bellum decernunt, Singidonem, Augustam, et Viminacium expugnant. Vide Pagium h. a. n. 14 et 15.
Persecutio Ecclesiae Catholicae a Leovigildo rege Gothorum in [Col. 0792D] Hispania. Ibi num 9
[Col. 0792D] III IV Pelagii 6 et 7.
Circa hujus anni finem, vel sequentis initium S. Gregorius Pelagii Papae apocrisiarius Constantinopoli Romam redit. Pagius ad h. a. n. 13 ad quem exstat Pelagii epistola ex Baronio num 15 data IV Non Oct Ind III Pag n. 13.
Bellum Persicum continuatur. Ibi n. 15.
[Col. 0794A] [Col. 0794A] Olymp 340 IV et 341 I Pelagii 7 et 8.
Theodosius filius nascitur Mauritio Aug ex Theoph Pag ad ann 588 n. 9.
S. Hermenegildi martyrium h. a. contigisse probat Pagius n. 2 et seq ad ann 584.
Hoc circiter anno S. Columbanus monasticae disciplinae propagator relicta Hibernia Insula in Galliam [Col. 0794B] venit, ut ex vetusto Codice arguit Mabillonius, et cum eo Pagius h. a. n. 5.
Childebertus Francorum rex ulturus necem S. Hermenegildi cujus sororem duxerat, exercitum in Hisp mittit: sed repellitur a Reccaredo Leovigildi duce. Isidorus.
[Col. 0794B] I II Pelagii 8 et 9
Pelagius ad episcopos Istriae in schismate perseverantes Trium Capitulorum causa dat litteras, et Legationem instituit, eosque ad unitatem Ecclesiae reduci curat implorato [Col. 0794C] Fl. Smaragdi exarchi auxilio: cum quo Langobardi inducias statuerant formidantes Childeberti Francorum regis adventum cum validis copiis in auxilium Romanorum. Ex utroque Gregorio, Magno scilicet, ac Turonensi, e Paulo diacono Noris et Pagius ad h. a. num 4 et seqq.
[Col. 0794D] [Col. 0794D] II III Pelagii 9 et 10.
Romani per loca Persidis grassantur. Avares Thraciam infestant. Ex Theophylacto lib II, c. 10. Pagius ad h. a. n. 3 et 4.
Ex epitaphio Caesariae in Dioecesi Avenion ad Baronium transmisso, in quo medium noctis die Dominica inlucescente VI Id. Decembr quadragies, et VI P. C. Basilii Jun. V. C. C. anno XII regni Domini Childeberti regis Indict quinta plures epochas stabiliri Pagius docet h. a. n. 12.
[Col. 0796A] [Col. 0796A] III IV Pelagii 10 et 11.
Jo. Patriarcha Constantinopolitanus Synodum habet in causa Gregorii Patr Antiocheni accusati de incesto, qui innocens declaratur, et ad suum episcopatum redit, quo tempore exercitus Romanus contra Persas dimicans tumultuabatur propter annonae imminutionem a Philippico fraudulenter suggestam; sedato tumultu [Col. 0796B] Romani victoriam insignem de Persis reportant, et spolia opima Constantinopolim transmittunt. Pag h. a. ex Theophyl. etc. n. 3 et seqq.
[Col. 0796B] Olymp. 341 IV et 342 1 Pelagii 11 et 12.
Romani cum Persis, licet anno superiore caesis, apud Martyropolim praeliari non desistunt. Philippicus aegre admittitur dux ab exercitu suasione Gregorii Arch Antiocheni: verum infeliciter pugnans revocatur, et illi sufficitur a Mauritio [Col. 0796C] Comentiolus. Ex Theophylacto, et Evagr Pagius h. a.
Tiberis inundatio mense Nov Romae contigit: quam consecuta est proxime clades, seu lues inguinaria. Turonens lib X cap 1.
[Col. 0796C] I II Pelagii 12, qui obit 7 Febr. Vide notas ad Pelag. et Noris de V Syn p. 105.
[Col. 0796D] Theodosius Mauritii filius suae aetatis annum agens 4, et menses sex coronatur Aug. Chron. Alex et Theophan. Vide Pagium ad ann 588, n. 8, et ad h. a n. 3.
Post diuturnam vacationem Romanae Sedis GREGORIUS qui postea Magnus dictus est, ordinatur successor die 3 Septembr h. a. Indict 9. Vide Noris de V Syn pag 93.
A morte S. Silvestri usque ad initium Gregorii Magni juxta Codices Anastasianos recte numerantur anni CCXLVI. Obiit enim Silvester exeunte anno 335. Ordinatus [Col. 0798A] fuit Gregorius 3 Septembris 590. Vide notas ad Gregorium M.
Praefatio
[Col. 0797B] Continuatur Chronologia Blanchiniana ab anno Christi 590, seu a S. Gregorio M., per tria integra saecula.—II. Oeconomia hujus quarti voluminis.—III. Italiae res obscurae, lucis multum accipiunt ab editione Mediol. Scriptor. Italicor.—IV. Dissidiis recentiorum obscuriores factae.—V. Unicum essent praesidium iisdem vetustate obrutis monumenta veterum.—VI. At Coss. privatorum exoletis tutiores characteres temporum sunt anni PC qui usque ad 668 rite numerantur; inde vero tanquam tribunitiae potestates.—VII. Regum Langobardorum et exarchorum, qui Coss. successerunt, parum curati anni apud veteres.—VIII. Illi quidem eos numerabant in Actis publicis, hi autem secus.—IX. Varia de utrisque apud scriptores opinio.—X. Res Francorum diligenter scriptae; at Merovingiorum tempore parum conjunctae cum nostris.—XI. Post hegiram olympiades, et anni Urbis rari usus; epochae tamen omnes Blanchinianae continuantur.—XII. Cyclus Victorii [Col. 0797C] adhuc in usu erat apud Italos et Gallos per septimum et octavum saeculum.—XIII. Aera descensus Langobardorum in Italiam a Blanchino neglecta, omittitur, quanquam non semel apud veteres memorata.—XIV et XV. Status Ecclesiae Hispaniensis usque ad S. Gregorium M. dum Gothi reges Ariani rerum potiebantur.—XVI et XVII. Status Ecclesiae Britanniarum usque ad eumdem pontificem, dum ad idololatriam per Anglo-Saxones introductam reversae erant.—XVIII. [Col. 0798B] Utrumque regnum pares vicissitudines passum, pari felicitate redit ad fidem saeculo sexto exeunte.—XIX. Quo tempore novum Hispaniae accidit infortunium Saracenis eam invadentibus, Germaniae omni Evangelium annuntiatur.—XX. Occasione laudandi munificentiam regis Pipini et imperatorum Caroli M. ac Ludovici Pii erga S. sedem, totius Anastasiani operis oeconomia proponitur.—XXI. Ditio ecclesiastica emergens ab Italorum defectione, quum impii Augg. persequi sacras imagines coeperunt, a rege Pipino amplificatur.—XXII. Distinguitur ditionis epoche a donatione Pipini.—XXIII. Primus omnium ducatus Romanus ab imperatore Orientis cum tota Italia deficiens in ditionem Ecclesiae concedit.—XXIV. Divinitus fit ut impio Leone temerante sacros Ecclesiae reditus ex patrimoniis, pinguiores iidem succedant ex ditione ecclesiastica.—XXV. In rebus ad S. sedem pertinentibus praeferenda caeteris opinio card. Baronii.—XXVI et seqq. Theophanis [Col. 0798C] Coronographia de tribus Augg. Anastasio, Theodosio, et Leone Isaurico asseritur contra Pagium et recentiores.—XXXI. Catalogus regum Langobardorum.—XXXII et seqq. Notae et observationes in Catalogum regum Langobardorum.—XXXIX. Catalogus exarchorum Ravennae.—XL. Notae et observationes in Catalogum exarchorum Ravennae.—XLI et XLII. Patriciorum duplex genus, imperialium, et pontificiorum. Patricii imperiales.—XLIII. Patricii pontificii.
[Col. 0797C] 1. Eam sane provinciam sortitus sum, qua operae aleaeque plenior decerni mihi non potuit. Chronologiam quippe Caesaream pontificiam in Librum Pontificalem ab omnium disciplinarum genere ornatissimo praesule Francisco Blanchino Veronensi susceptam, et usque ad annum Magni Gregorii primum, Tib. Mauritii nonum, PC. ejus septimum, feliciter perductam, [Col. 0797D] at, quae humanarum rerum conditio est, in medio cursu relictam, ego conficere jussus sum. Provinciam, ut verum fatear, cujus tertia vix parte Annalium Ecclesiae parens defunctus: «Jure, ait, quiescimus, et quidem itinere fatigati, cum interdum per vastam rerum gestarum ignorantia solitudinem fuerit in invio via laboriose quaerenda; aliquando veluti per ardua montium instar Jonathae fuerit manibus pedibusque reptandum, ut oppositas immensas ubique difficultates superare possemus: cum inter haec omnia quam saepissime densarum spinarum obicibus [Col. 0798C] praepediti, a multiplicibus scilicet diversisque ingruentibus undique negotiis violenter abrepti, ab itinere instituto ad aliena curanda oportuerit ad passus ferme singulos divertisse.» (Bar. Annal. tom. VIII, an. 714.) Quam tamen obtinuisse me juvat. Qui enim melius immortali ejus nomini parentarem, cujus jam senescentis consuetudine usus [Col. 0798D] sum, praecepta audivi, immensas aliqua ex parte sollicitudines allevavi? Aut qui melius ponerem tirocinium, quam eam obeundo provinciam, quae et tanti praesulis memoriam et meum officium seris posteris testaretur? Hinc est quod neque labor improbus, neque assidua meditatio, quae operi conficiendo necessaria esse intellexi, me unquam deterruerunt; quin potius suavia eadem esse officium mihi et amor persuaserunt. Quamobrem quae tria saecula Blanchiniana chronologia reliquit intacta, ea diligenter pervagatus, quidquid ad Librum Pontificalem [Col. 0799A] illustrandum conducere ratus sum, pro meo modulo accurate digessi, eorumque duo fere integra in hoc volumine spectanda proposui, quod reliqui est in quinto et ultimo exhibiturus [Col. 0799D] Lucem non vidit hoc, de quo loquitur Cenni, quintum et ultimum volumen. EDIT. PATROL. . At quoniam, ut chronologi solent, dum temporum rationem habui, res gestas ipso in Libro Pontificali, et notis historicis enarratas, membratim indicarem oportuit, idcirco in easdem praefari aliquid debeo, ut vel delibatae et in compendium redactae viam sternant ad percurrendam tutius antiquitatem undequaque tenebris obvolutam.
2. Historia igitur hujus voluminis comprehendit unius et triginta summorum pontificum, a S. Gregorio Magno ad Stephanum III, alias IV, res gesta [Col. 0800D] Apud nos, sub medium tomi secundi. EDIT. PATROL. . Horum pars virtutibus eximiis, pars laude sanctitatis, immortali memoria digni sunt; quippe qui laboribus, fide, constantia, Italiam omnem, urbem Romam et apostolicam sedem tum a regum Langobardorum, plerumque Arianorum, tum ab [Col. 0799B] imperatorum Orientis, perquam raro sanctam sedem et Christi vicarium reverentium saevitie, tyrannide, impietate tuiti sunt; eorum non pauci in multis aerumnis, deportatione, exsiliio, morte, catholicam fidem et jura sanctae sedis vindicarunt. Italia praeterea omnis, nec semel Roma ipsa, pro vita, pro laribus, pro fortunis, pro liberis dimicantes; necnon homines perditissimi divina omnia et humana violantes atque evertentes, vel visibile in Ecclesiae caput Christi vicarium manus impias extendentes: nova Ecclesiam haeresis, novae persecutiones exagitantes, novi eam martyres et confessores illustrantes; nascentia demum imperia, et regnorum excidia, quarti hujus voluminis materia sunt. Quam moestissimam lacrymisque proferendam historiam, majori ex parte in Libro Pontificali enarratam ego per annos digessi, ut calamitatum aetas certa haberetur. Caeterum ne principium, prosecutio, exitus, tragica omnia essent, eo usque seriem rerum perduxi, quoad invisibile ipsum caput Ecclesiae Christus pro eadem pugnans in manu forti, [Col. 0799C] potentiam Langobardorum evertit ac fere contrivit; Orientalis imperii vires, quae adhuc in Italia supererant, ejectis exarchis, penitus delevit; ditionem apostolicae sedis, angustis antea finibus circumscriptam, protendit; coronam Augusteam male haerentem frontibus Orientalium in Occidentem revocavit; eaque per suum vicarium piissimos Franciae reges ornavit. Quod ultimum, nempe Occidentis excitatum imperium, tametsi hoc volumen haud amplectitur, quippe finem habet Caroli Magni regis Franciae anno primo; cum tamen apostolicae sedis gloriam, ejus ditione undequaque dilatata, idem Carolus, ut sui praedecessores, antequam imperator fieret, summis viribus asseruerit, cujus rei praemium imperii postea coronam accepit, hinc disjungendum non esse arbitratus sum, ut laeti adeo finis mentio moestissimarum rerum memoriam deleret.
3. Talem vero ac tam variam historiam merito dolet Baronius tenebris obvolutam; tanta enim, [Col. 0799D] septimo praesertim saeculo, ignorantia Occidentem fere totum pervaserat, ut litterae penitus interiisse viderentur. In Italiam praecipue id malum advexit descensus Langobardorum, qui amplius bis centum annis eam vi et armis possederunt. Nostras tamen res dolendas magis faciunt recentiorum dissidia, quam veterum scriptorum inopia. Et sane ingens monumentorum copia, tot opuscula, privilegia, chartae, donationes, et id genus documenta quae V. Cl. Ludovicus Antonius Muratori, bibliothecae Estensi praefectus, in lucem edidit nostra aetate, fidem faciunt quod utcunque inopes litterarum majores nostri, tamen quae suis temporibus evenerunt, eorum memoriam ad nos transmittere conati sunt. Negare non ausim, quod maximus hic assertor Italicae gloriae admodum rara protulerit monumenta, [Col. 0800A] saeculum septimum caeteris obscurius illustrantia, eaque vel injuria temporum, vel librariorum socordia depravata et corrupta; per eadem tamen, adhibitis optimae notae codicibus, ipsoque acumine ingenii, additisque praeclarissimis observatis, non semel docet remotissimas hinc aetates pede inoffenso percurrere. Praeterea caeteros inter scriptores veteres, auctorem Miscellae ac Paulum Warnefridi cognomento Diaconum ad primaevum splendorem restitutos, et Librum Pontificalem vulgo tributum Anastasio cum quatuor codd. ex biblioth. Ambros. var. lect. in lucem edens, facem haud dubie praefert antiquitates Italas perlustranti multo dilucidiorem quam qua usi sunt nostram aetatem praeeuntes. Hinc est quod Vaticanam hanc nostram editionem, optimis tot codicibus a doctissimo praesule ditatam, locupletiorem prodire volui additis praestantissimis quatuor Ambrosianis ex viri ejusdem clarissimi editione decerptis ad pontificum rerumque gestarum tempora firmius stabilienda. Quem etiam ad [Col. 0800B] finem adhibui cod. celeberrimum Farnesianum e schedis Blanchinianis expressum, et Catalogum Veronensem ab eruditissimo P. Josepho Blanchino editum in Prolegomenis, qui varias lectiones alterius codicis, nempe Vallicellani, adjunxit, ita ut quartus hic tomus additione sex codicum praestantissimorum ditior vulgatis in lucem prodeat.
4. Quid vero? gravius multo incommodum et nostris et peregrinis rebus eruditi, inquam, recentiores tot tamque variis sententiis attulerunt, quam ipsa barbaries Langobardorum. Ut enim de caeteris sileam, e mox laudatis antiquis scriptoribus auctore Libri Pontificalis, et Paulo Warnefridi quisnam hodie veritati aditus pateat? Romanorum scilicet aetates pontificum e Libro Pontificali Panvinus, Baronius, Papebrochius, Pagius, eruerunt: at quam raro unanimes sunt? Ex Paulo autem Warnefredi Langobardorum regum historiam prae aliis Peregrinus, Sigonius, [Col. 0800C] Panvinus, Baronius, Pagius, Bacchinus summa cum diligentia texuerunt: at quantam inter eos discrepantiam, quot dissidia nos posteri deprehendimus? Perinde est de auctore Miscellae, qui cum in extremis libris Theophanem exscripserit, merito a Baronio ut Theophanes laudatur, cum illius Chronographiam GL., post suam mortem evulgatam, non viderit. Multa apud auctorem istum occurrunt quae alios in sententiam aliam ire coegerunt. Id vero praesertim notatu dignum est visum, quod ab ultimo anno Phocae res praevertit annuo spatio, rem inobservatam Baronio. Primi hunc metachronismum deprehenderunt viri doctissimi Henschenius et Papebrochius, ille in Exegesi de S. Theophanis Chronographia, hic in Conatu Historico-Chronolog. (tom. III Mart. , et 6 Maii ), et uterque ad extremum Constantini Copronymi annum Christi 775, perduxerunt. Contra Antonius Pagius rem ab iis observatam laudans ac severius expendens, observat Theophanem [Col. 0800D] recte consignare solis eclipsim anno 693, ac proinde in viam illum redire post errorem 84 annorum contendit; deinde ad Constantinum Copronymum veniens, ne ad metachronismum rediisse Theophanem cum viris doctissimis fateatur, depravatum esse ait Chronographum toto imperatoris illius tempore. At de his infra redibit sermo. Haec cum ita sint, nemo non videt recentiores ipsos, pro eo ut tenebris obvolutam historiam illustrarint, conatos esse ut in incerto eam magis magisque positam confirmarent; quae res quantum negotii ac periculi scribenti afferat, non est petendum.
5. Ea propter qui nostra aetate res certas scribere pro virili contendunt, rejectis aliorum observatis, praesidio monumentorum veterum uti solent. Horum ope doctissimus praesul Blanchinus, novissimus [Col. 0801A] Fastorum consularium illustrator, numero pluribus atque eruditione singularibus eosdem observatis locupletavit. Exactis vero consulatibus privatorum, ubi consulatus Augustorum perpetui coeperunt, ac tribunitiae potestates exoleverunt, minor deinceps occurrit eruditio ex monumentis, ut planum est ex Blanchiniana chronologia, quae ab anno 565 Justini Junioris, seu Curopalatis primo, PC. Basilii, V. C. 24, et ultimo coss. privatorum, ad 590, ejusdem extremum, duas tantummodo inscriptiones praesefert statuentes tempus certum; primam nempe an. 657, recens effossam in Exquiliis, quam muneris sui gratia exhibet; utpote a S. M. Clemente XI, ob miram antiquitatis scientiam, monumentorum omnium Romae et foris quotidie effossorum cognitor descriptorque electus. Alteram vero affert an. 577, ex card. Norisio de Synodo V; quibus etiam tertia addi potest, nempe epitaphium Candidae, cujus epigraphem Blanchinus ex Martyrologio recitat an. 585, ad quem pertinet. Hanc autem [Col. 0801B] quia is non integram descripsit, lubet afferre ex Baronio, qui Annal, tom. IX, an. 715, occasione recitandi inscriptionem Theodimi subdiaconi et correctoris Ecclesiae Romanae, ex eadem Neapolitana ecclesia S. Andreae ad Nidum, ubi illa exstat, epitaphium Candidae recitat, cujus epigraphes ita habet:
HIC REQVIESCIT IN PACE CANDIDA C. F. QVAE VIXIT PL. M. ANN. L. DIE IIII. ID. SEPT. IMP. D. N. MAURITIO PP. AUG. ANN. IIII. PC. EJUSD. AN. II. IND. QUARTA.
Hujusmodi tamen inscriptionibus quemadmodum comprobatur quod, exoletis, tutioribus temporum characteribus, tribunitiis potestatibus et consulatibus (nam semel inito ab Augustis consulatu, idem postea quoad viverent per PC. 1, 2, 3, etc., numerabatur), imperiales tantum anni in actis publicis signabantur, simulque laudati postconsulatus; ita etiam monemur vanum deinceps fore chronologiam [Col. 0801C] consularem appellare; quippe quam dum Caesaream nuncupamus, Augustea consularique una simul dignitatibus conspicuam intelligimus.
6. Verum, antequam pergo alia dicere quae oportet chronologiae praemittere, discrimen illud magni momenti indicem necesse est, quod eruditissimus Antonius Pagius et in Epistola Hypatica, et in sua Critice ad an. 668 observat in postconsulatibus Augustorum. Horum siquidem pars rite numerant PC. post annum quo consules processerunt; pars autem ab ipso anno initi consulatus perpetui postconsulatus, tribunitiarum instar potestatum numerant: quo inobservato discrimine ratio omnis temporum pessumiret. Ab anno igitur 566, cum Justinus Junior processit consul, usque ad 668, cum Constantinus Pogonatus imperii summam coepit administrare cum fratribus Heraclio et Tiberio, post patrem Constantem Syracusis caesum, rite nummi et acta PC. exhibent. Inde vero novam in Fastos [Col. 0801D] mutationem, ut ait Pagius, inductam videre est: vix enim Augusti procedebant coss., PC. annum primum numerabant. Utriusque generis exempla suppetunt ex actis publicis et monumentis, non autem ex nummis, qui annos duntaxat imperii praeseferunt: quae potissima causa est cur in chronologia non usus sim nummaria eruditione, ne inutilibus eam rebus infarcirem. Caeterum Byzantinorum numismatum, praeter nullam eruditionem, raritas etiam magna dolenda est numerantium annos Augustorum; nam, ut Cangius affirmat ( Diss. de inf. aevi nomism., n. 44), demptis nonnullis aereis justini Thracis, Justiniani, Justini Junioris, Tiberii, Mauritii, Phocae, Heraclii et aliquot aliorum, nec aurei nec argentei ulli cum iis temporum notis exarati reperinntur. Quod patet ex eorumdem collectionibus ab Occone, Mediobarbo ipsoque Cangio factis. Itaque postconsulatus Augustorum in [Col. 0802A] conciliis, pontificum epistolis, diplomatibus, actisque aliis publicis, ante Constantinum Pogonatum ab imperii semper annis distinctos videre erit; post Constantinum vero aeque ut plurimum cum annis imperii postconsulatus procedunt; vixdum enim augustea cum dignitate exibant, consulari etiam illustres amabant fieri. Quam rem qui ante Pagium non animadvertit, in maximos eum errores labi oportuit.
7. Eo nunc revertens unde profectus sum, cum viderem praecipuis temporum indicationibus destitutam meam chronologiam futuram omnino imparem Blanchinianae, novis eam fulcire adjumentis meditabar, annos videlicet regum Langobardorum exarchorumque Ravennatensium numerando. Animadverti enim nihil cum pontificum omnisque Italiae rebus esse conjunctius Langobardica et exarchica historia. Praeterea compertum est quod ipsis ex primordiis consulatus perpetui Augustorum utriusque originem auctores repetunt; nam primo anno [Col. 0802B] PC. Justini, aerae vulgaris 567, exauctorato Narseti successisse tradunt Longinum Italiae praefectum, qui postmodo insolenti et usque ad eum diem inaudito apud Italos nomine exarchus est appellatus. Sequenti autem anno exeunte, Langobardi e Pannonia profecti post Kalendas Apriles in Italiam ingressi sunt. Quid vero utilius rebus nostris fuerit excogitatum quam utriusque Italicae potestatis consulari, sic volente Numine, suffectae recensere annos singulos, qui cum Caesareis ac pontificiis pariati, tum minus dolendum redderent defectum consulum, tum magna nos parte operis allevarent, quod ineuntibus temporum rationes superest? Id vero cum apud antiquos factum non viderim, haud facturum me operae pretium ratus sum, si cum siluerim nummos Byzantinos, tanquam rem inutilem, duplicem annorum seriem enumerassem, Italorum rebus stabiliendis inutiliorem. Quod unum non modo utile, verum etiam necessarium esse [Col. 0802C] duxi propter tot tamque varias recentiorum opiniones, Fastos tam regum Langobardorum quam exarchorum Ravennae ex privatis et aliorum observationibus confeci, subjiciendos omnium oculis, postquam satis praefatus ero. Interim necesse est ut comprobem, quae mox affirmabam, parum videlicet pensi habitos Langobardorum regum aut exarchorum annos in actis publicis aliisque documentis ad Italicarum rerum historiam illustrandam accommodatis.
8. Dubitari certe non potest quin plura exstent monumenta regum Langobardorum, cujusmodi sunt chartae, donationes et privilegia eorumdem annos numerantia. Prologi etiam legum a Rothari et aliquot successoribus latarum, annos eorum commemorant, ut planum est. Quid autem utilitatis inde habetur ad Caesaream seu pontificiam historiam? Utile tum quidem utrique fuerat cum concilia, epistolae pontificum, sacraeque etiam divales Caesarum Augustorumve, Langobardicos aut exarchicos numerare [Col. 0802D] annos consuevissent. At unicum exstat hujusmodi monumentum, nempe concilium Romae habitum a S. Zacharia anno 743, in quo Liutprandi 32 memoratur: quod novo prorsus exemplo, neque antea unquam factum monent Baronius et Pagius. Hic insuper inde eruit foedus tunc temporis esse initum inter Romanos et Langobardos ad tuendas sacras imagines contra impium Constantinum (Pag. an. 643, n. 16) . Quod si rara eaque non publica documenta Langobardorum annos exhibent, exarchorum non modo rara, sed nulla, quod ego sciam, memoria est, quae annos indicet. Remque astruit vetus inscriptio marmorea ad annum pertinens 731, quam praesul Blanchinus a se descriptam Ravennae in ecclesia S. Apollinaris in classe publicae lucis fecit in praefatione eruditissima tomi I hujus operis, num. 51, unde hanc particulam decerpsi
[Col. 0803] IN N PATRIS ET FILII ET SPS SCTI IMP PIISSIMIS DO NN LEONE ET CONSTANTINO A DO. CORONAT PACIF. MAGNIS IMP LEONE QUIDEM CLEMENTISS. IMP. ANNOXIS. CONSTANTINO VERO A DO CORONATO IMP ANNO XI. GVVERNANTEM ITALIA DN EVTVCHIO EXCELL. PATRICIO Et Exarch. IIII. Kal. Februarias Ind. XIIII. etc.
[Col. 0803A] Unde liquet Eutychium exarchorum ultimum, qui anno 731 numerabat annum exarchatus quintum, omnino eum silere, ac proinde ita factum a suis etiam praedecessoribus probabile est, magno cum historiae nostratis detrimento. Quae res profecto maximam me in admirationem conjecit, cum vidi summorum principum morem ab exarchis negligi, [Col. 0804A] qui dicuntur eam partem quae supererat Occidentalis imperii summa cum potestate administrasse, cujus rei certissimum indicium, nummos ab eisdem cusos servavit antiquitas, quorum formam a Cangio expressam in fine Mauricianorum hic exhibeo. ![[Figure]](../assets/FIGURES/1270803A.bmp)
[Figure] [Col. 0803B] Testatur Cangius in eorum plerisque hanc imaginem pectoralem feminae corona murali ornatae aspici cum inscriptione Felix Ravenna; in postica autem monogramma urbis. Aquilam vero, quae in aliis visitur, signum fortasse putat effingere Romani imperii.
9. Multum inde incommodum historia nostra accepit; quare scriptis recentiorum ignoscitur. Si enim tanta discrepantia occurrit in rebus Langobardicis, quas consignavit litteris scriptor gentilis, patria Forojulianus, ubi primum sua gens constitit, eorum regni aequalis, et cui necessaria ad historiam conficiendam suppellex non defuit, ut ipse testatur lectores admonens, ubi incompertum quid narrat (lib. IV, cap. 43) : quid mirum tot tamque varias ivisse [Col. 0803C] in opiniones, qui de rebus exarchorum Ravennae membratim apud veteres indicatis scripserunt? Graeci siquidem, quorum res erat, siluerunt; monumenta Ravennatensia, si qua erant, interciderunt: ipsi exarchi, ut vidimus, suae dignitatis annos neglexerunt. Hinc est quod doctissimi cardinalis Baronii tempore ipsa eorum series manca circumferebatur, quanquam multi de iis scripserant. Post Baronium Antonius Pagius et Benedictus Bacchinus, novis eductis exarchorum nominibus, eamdem seriem explere conati sunt. Denique Anonymus Mediolanensis, omnium novissimus, hanc spartam ornandam suscipiens, et antiquos et recentiores ad trutinam revocat (Script Ital to. X, tab chronograph. sect 16, n. 79, 80) , ita ut magnum aliquid ex illo exspectes. Quid vero? Dum alienis scriptis confutandis insistit, aliorum observata in compendium refert, ipse admodum jejune, et cum Libro Pontificali pugnantia in medium affert. De tribus tantum exarchis recens detectis loquitur, ac mirari se olim ait quod Theodorus Calliopa sex et triginta annos explerit a 650 ad 686. Verum minus alte eum petere debuisse Theodori primordia docet Liber Pontificalis in S. Martino, de adventu et caede Olympii diserte loquens, necnon de Theodori novo in Italiam adventu, quem recte Sirmondus ( Synops Collect Anastas. ) cum anno illigat 653. Pari modo primordia Platys differre oportuit anni unius spatio, de quibus infra [Col. 0804B] opportunius dicendum erit. Quae cum ita sint, contentus, inquam, regum Langobardorum et exarchorum Fastos proponere, et quidem seorsim, ut aetates dignoscantur melius, res gestas in chronologia sparsim indicabo, ut earumdem cum caeteris affinitas videatur. Eapropter in summa Caesareae chronologiae parte utramque hanc Italicam potestatem libuit indicare.
10. Profecto quod praesidium nostrarum rerum chronologia nequidquam desiderat ex Langobardis et exarchis, Francorum reges attulissent, quorum historiam servatis plerumque temporum rationibus tum multi antiquorum scripserunt, nam decora in eo regno ingenia nunquam defuerunt, ut videre est in celeberrima collectione Duchesnii; tum recentiores [Col. 0804C] eruditissimi variis optimisque observationibus illustrarunt. At quemadmodum res civiles Francorum usque ad Carolum Martellum majorem domus parum cum nostris conjunctae sunt, et tam ipsius Caroli Martelli quam Pippini regis ejus filii res gestae ad octavum saeculum jam provectum pertinent, quo exeunte principem Caesareae chronologiae locum Francorum reges tenent, tanquam Romani imperatores: ita nec postremi Merovingiorum, Caroli Martelli, neque Carolingiorum primi, Pippini regis recensere annos volui, quorum facta, quae tantum sanctae sedi splendorem pepererunt, non silui. Neque operosum id mihi fuit: ubi enim a S. Gregorii Magni anno primo, unde ordior, ad primum S. Gregorii [Col. 0804D] II, nempe a 590 ad 715, ordo rerum me duxit, viam ingressus sum multo jucundissimam, tum copia rerum abundantem, tum distinctam lapidibus qui iter metiuntur: annalium videlicet scriptores perquam accuratos inveni, quibus accommodatior res chronologo excogitari non potest. Carolinum praeterea Codicem nonaginta et novem epistolas continentem Gregorii III, Zachariae, Stephani II, al. III, Pauli, Stephani III, al. IV, Adriani, et Pseudo-Constantini, ad Carolum Martellum, Pippinum, Carolum Magnum, ejusque fratrem Carolomannum, quem Gretserus post Baronii mortem, anno 1613 evulgavit, habui ducem et rebus enarrandis et ineundae temporum rationi tutissimum. Utcunque [Col. 0805A] autem ista omnia diligenter praestiterim, multisque rerum accessionibus ditaverim chronologiam, consulari ea semper concedet, nec rerum temporumque illam firmitatem praeseferet quam in Blanchiniana consuevimus admirari. Quod si rerum potius vicissitudini quam socordi ingenio vertatur vitio, nec veritati injuria, nec mihi fiet invidia.
11. Quas vero accessiones fecerim chronologiae Caesareae pontificiae, abs re non erit indicare. Equidem per annos digessi res praecipuas, tum civiles, tum ecclesiasticas, florentissimorum nostra aetate regnorum. Hispaniae, Magnae Britanniae et Germaniae, quae in Libro Pontificali aut memorantur aut enarrantur. De iisdem regnis cur parce aut nihil Blanchiniana chronologia loquatur, infelix eorum conditio ante Gregorium Magnum causa est: Ariana enim haeresis Hispaniae regnum, duo caetera idololatria pessumdabant. Hoc tamen discrimen est inter illa quod Germania tunc primum audiit Evangelium, Hispania vero et Britannia ab eodem defecerant. [Col. 0805B] Eapropter causas cur utrumque regnum defecerit, brevi narratione complectar, ut redeuntium ad fidem maximeque proficientium magis delectet historia. His autem praemitti oportet quae restant de indicationibus chronologicis. Blanchinianas quidem aeras usque ad finem Libri Pontificalis adhibui. Qua in re fortasse reprehendar. Dicet enim aliquis cum Pagio: Periodum Julianam, cyclos solis et lunae, Dominicales litteras, indictiones Caesareas, et aeram Dionysianam, utile quidem et necessarium fuit adhibuisse. Olympiades vero et annos Urbis ante et post Palilia, quaenam utilitas, quaeve necessitas continuari oportere persuaserunt? Enimvero postquam coepit nova illa aera, Christiano adeo nomini infausta, nempe hegira, utramque earum, ut rari deinceps usus, omitti posse Pagius docet, et vere eas omittit; mihi autem libuit chronographos alios jure cum Pagio comparandos sequi, cum praesertim ab eminentissimo chronologo necessarias esse didicerim [Col. 0805C] laudatas olympiadum et Urbis aeras, ad pariandos Arabum, seu hegirae, et Graecorum annos cum Latinis. (Card. Nor., de Epoch. Syrom. ) Nulla enim, ut verum fatear, ex Blanchinianis, concessu omnium eruditorum, tutior epocha est duabus praedictis. Eapropter lunares et ipse annos hegirae numerare orsus sum a die 16 Julii, fer. VI, cum Arabes incipiunt a fuga Mahummedis, ante initium secundi anni olympiadis 350, qui est annus aerae Dionysianae 622 U. C. ante Palil. 1374, post Pal. 1375; singulisque annis diem mensis et feriam de more indicavi, ne nova annorum forma turbentur res nostrae: attamen olympiadum et U. C annos perpetuo cum Calvisio et aliis deduxi.
12. Ut planius autem sit cur doctissimo Pagio quin audiam recuso, illud velim animadverti quod cyclus ipse Dionysianus, cujus aera celebrior certe est quam Arabica, nonnisi temporibus Caroli Magni praeferri est coeptus Victoriano in Galliis, et, ni [Col. 0805D] ego fallor, in Italia ipsa, ut mox ostendam. Indeque est quod, olympiadum et Urbis annis omissis, certa quavis epocha destituerentur res nostrae, Gallorumque cum nostris octavo, ut aiebam, saeculo conjunctissimae. Siquidem Galli anno olympiadis 369 secundo, U. C. 1451 ante Pal. qui est aerae Dionysianae 699, utebantur cyclo Victoris, ut notat Scaliger ex vetustissimo cod. Euseb. Chron. et cum eo Noris de cyclo Ravenn. ac Pagius ad an. 699, n. 19. Ibi enim legitur: In. annum. V. Childeberti. Regis. Francorum. Pipino. Jubente. ab. Adam. sunt. anni. V. millia. DCCCC. fuit. Pascha. X. Kal. Aprilis. Ascensio. Domini. fuit. K. madias. per. Cyclum. numerum. annorum. CLX. Repetitio. a. capite. Cycli. Praeterea continuator Fredegarii suam continuationem absolvens anno aerae Dionys. 736 ineunte: A passione, inquit, Domini usque in istum annum praesentem in Cyclo Victoris anno 177, Kal. Januar. die Dom. anni 735; numerat quippe a mense Martio, [Col. 0806A] ut hodie etiam Florentiae et alibi. Bucherius insuper vigere apud Gallos Victoris Cyclum observat in Doctr. temp. anno Dionys. 740, ex dissidio Paschali ejusdem anni; nam Victoriani XV Kal. Maias, Alexandrini VIII Kal. celebrandum contendebant. Idem dissidium instauratum fuit viginti post annis, nempe 760: cum enim term. Pasch. esset dies 5 Apr., Victoriani noluerunt cum Alexandrinis celebrare Pascha seq. die Dom. 6 Apr., at distulerunt ad sequentem Dom. 13 ejusdem mensis. Quamobrem Pagius, ad eum annum num. 6, recte admonet Cyclum Victoris viguisse apud Gallos usque ad Carolum Magnum. Perinde Italos, qui Pascha juxta Cyclum Dionysii 95 annorum, jam diu celebrabant, non penitus omisisse Cyclum Victoris octavo saeculo ineunte, satis superque constat ex monumento per me allato in notis Chronologicis Constantini, videlicet: Primo anno pontificatus ejus implentur anni centum quinquaginta de repetito Cyclo Victorii ind. VII, anno primo Tiberio imperante cum Justiniano [Col. 0806B] patre. Si enim in Catalogo aequali eorum temporum pontifices Romani recensebantur juxta Cyclum Victoris, non igitur tanti habebatur aera Dionysiana, ut praetereundae mihi visae sint certiores aerae, cujusmodi sunt olympiades et anni Urbis, ne chronologiam inhaerere paterer dubiis adhuc epochis: tametsi Dionysiana eadem, quae brevi ubique apud Occidentales obtinuit, merito aliis omnibus praeferatur.
13. Optandum sane erat ut quoniam varia scriptorum opinio operosum reddidit Langobardorum regum annos singillatim expendere, saltem privata rerum Italicarum epoche ab adventu Langobardorum supra memorato per annos singulos deduceretur; siquidem anni ab illo adventu non semel per septimum octavumque saeculum numerantur. Et, ut dicam quod sentio, vehementer miratus sum id minime in mentem venisse Blanchino praesuli; quippe quem vidi invasionem alteram Italiae a Gothis factam ante Langobardicam, non modo per annos digessisse, [Col. 0806C] sed ipsis Gothorum regum annis una cum imperatorum enumeratis, ab Odoacris appulsu anno 476, ad Totilam Tejamque devictos virtute Narsetis ann. 452 et 453, totam per eorumdem in Italia moram diligentissime descripsisse. Sed postea, re attentius considerata, vidi doctissimum virum ab id praestando fuisse deterritum tot tamque variis Langobardici adventus opinionibus, quae inutilem ejusmodi epochem reddidissent, ut aiebam num. 7, rem inutilem futuram annos regum ejus gentis et exarchorum, ab antiquis neglectos, recensere. Praeterea privatas idem curas non adjunxit Langobardicae historiae. Namque adhaesisse eum video chronologiae praesertim Pagii, qui scriptores Francicos secutus, quandoque adversatur Libro Pontificali et Paulo Diacono: ac proinde ab eodem hac in re paulum digredi coactus ero in fastis conficiendis quos sum pollicitus. Equidem parce et timoris semper plenus in peregrinorum, etiam coaevorum, sententiam ivi. Ubi enim vidi abbatem [Col. 0806D] Biclarensem, aequalem eorum temporum, constituta primi Langobardorum regis Alboini caede anno Justini Jun. 7, Leovigildi 5, aerae Dionysianae 572, octo duntaxat post annos, 5 videlicet Tiberii, 13 Leovigildi, principum Antharith consignare, quod aperte pugnat cum Paulo Warnefridi et epistolis S. Gregorii Magni, id mecum deliberavi ut exteris res nostras referentibus non audirem. Quis enim ferat regnum Clephonis octodecim mensium, ac decennale interregnum post Alboini caedem, antequam Autharis levaretur, ab auctore synchrono intra octennium coarctari? Itaque veniam mihi hanc dabit praesul doctissimus, ut ab se recedam in Langobardorum serie texenda, sive, ut verius loquar, sententiam Antonii Pagii cum scriptis conferam auctorum nostratium, ne cum Blanchino alii decipiantur.
14. His delibatis de chronologicis indicationibus praecipuis (non enim est quid loquar de nonnullis astronomicis quae propriis signis incurrunt in oculos), [Col. 0807A] venio nunc ad Hispaniae ac Magnae Britanniae defectiones a catholica fide breviter enarrandum, ut quae sparsim leguntur in chronologia de utriusque ad illam reditu facilius intelligantur. Ac primum de Hispania. Haec ab ipsis apostolorum temporibus Ecclesiam habuit, deinde episcopos et metropolitas. Tribus persecutionum saeculis martyrum numero illustris fuit. Pace per Constantinum Ecclesiae reddita, sacris aedibus sanctisque constitutis catholicam fidem et Ecclesiae disciplinam longe lateque diffundi gloriata est. Ab Adriano primum, deinde ab eodem Constantino in quinque provincias divisa (Mauritania enim Tingitana et Baleares insulae extra continentem sitae sunt), Baeticam, Lusitaniam, Gallaeciam, Tarraconensem, Carthaginensem, totidem habuit metropolitas, quorum singulis episcopi plures paruerunt. Brevi ea omnia pessumeunt. Honorio octavum ac Theodosio tertium coss., anno aerae Christianae 709, Alani, Wandali, Suevi pervadunt Hispaniam et omnia miscent: ii postmodo debellantur a Gothis, qui [Col. 0807B] rerum potiuntur: barbari omnes, omnesque a catholica fide abhorrentes. At praesertim Gothi, qui duobus fere saeculis ante Reccaredum regem, qui haeresim detestatus est, catholicos vexaverunt, Arianismum profitebantur. Haec Gothorum religio; cujus originem audire oportet. Cum gens Gothorum, ab Hunnis pulsa, in Thracia primum consistere a Valente impetravit, mox deficiens non sine Romano sanguine profligata fuit, ac demum Gratiano imperante, foedus cum Romanis percussit, Ulphilam habuit episcopum. Hunc principem legationis fecit, cum terrae indigens quam coleret, a Romanis petiit morari quocunque loci vellent. Quare episcopus Gothus Cpoli degens anno 381 interfuit concilio generali II, tuentibusque sententiam Nicaenorum Patrum adhaesit. Postea Apolim rediens, incertum num legationis fautores quaerens, an pro accepto beneficio gratificaturus, cum Arianis communicavit. Nec multo post Gothi omnes, Ulphilae praeceptis imbuti, ab Ecclesia [Col. 0807C] catholica tanquam Ariani avulsi sunt. Iidem, vario tantum nomine Visigothorum et Ostrogothorum, hi in Italiam, illi in Galliam et Hispaniam irrupere.
15. Qui tenuerunt Hispaniam, nempe Visigothi, haeresim ibi altius figere quam alii apud Italos potuerunt, Gothicam statim liturgiam ubique adhiberi vi et armis conati sunt; sacra deinde omnia paulatim invertere. Nequidquam catholici episcopi ecclesiasticam disciplinam tueri, aut catholicam saltem religionem periclitantem servare nitebantur. Ariani enim reges errorem constantissime defendebant, nec pietate sanguinisve conjunctione ab ejusdem oppugnatoribus deportatione, exsilio, capite plectendis retardati unquam sunt. Testes sunt tam multi episcopi e suis sedibus ejecti; testes sunt tot martyres pro fide constantissime occumbentes; testis denique est ipse Hermenegildus, regis Leovigildi filius, qui cum suis fortiter pugnans pro fide, ab Arianis victus occiditur. Nonnulli quidem episcopi, catholicae religionis [Col. 0807D] zelo inflammati, dum dissidentes barbari Hispanas provincias lacerabant, catholicosque tam vehementer insequebantur, sacros canones defendisse memorantur. Hinc est quod rebus ad extremum miseris, Romani pontifices, ne quidquid jurisdictionis erat inter episcopos confunderetur, identidem eorum aliquem, zelo caeteris praestantiorem, vicariatu apostolico ornarunt, ut nullis studium fidei ac disciplinae limitibus contineretur, at ubicunque Ecclesia catholicorum esset, ibi incolumis eadem servaretur. Hunc honorem omnium primo Asturicensi episcopo Turibio esse datum legimus a Leone Magno; eumdem uni aut alteri Hispalensi Simplicius et Hormisda sunt impertiti, necnon Joanni Tarraconensi episcopo Hormisda idem concessit. Praeterea recti fideique semper retinentissima Hispania turbulentissimis hisce etiam temporibus nonnulla catholicorum concilia celebravit, aliaque gessit non pauca, eam incolentium gloriae perpetuo ascribenda. Quid vero? Hispaniensis [Col. 0808A] Ecclesia universim misera usque ad Reccaredum regem duobus fere saeculis fuit; neque unquam emersisse eam legimus, nisi anno Pelagii pontificis extremo, cum, concilio Toleti III celebrato, tum rex, tum tota ejus gens Arianismum, Leandro Hispalensi et monacho Eutropio praedicantibus, detestati sunt. Caetera et ex chronologia et ex notis infra petenda. Etenim a S. Gregorii Magni primordiis ad S. Gregorium II, nempe ab exeunte sexto ad octavi saeculi principium, nulla Occidentalis patriarchatus felicior florentiorque dioecesi Hispana; inde vero rursus miseram multoque infeliciorem quam antea fecit Saracenorum invasio.
16. Ab Hispania nunc pergo in Magnam Britanniam. Haec altero Ecclesiae saeculo, regis Lucii pietate a S. Eleutherio papa obtinuit evangelica praedicatione illustrari, at postea, quae regni illius vices sunt, a fide discessit. Magnae hujus insulae notitia tum ecclesiastica tum civilis repeti memoria debet [Col. 0808B] ex eruditissima descriptione praesulis Blanchini in notis historicis ad S. Eleutherium; utrumque enim ejus statum tam alte insculpit animo, ut priorum trium Ecclesiae saeculorum nullius provinciae imaginem tam affabre elaboratam fatear me vidisse unquam. Deinde ut uno velut ductu ad monachi Augustini praedicationem gradus fiat, summa haec fusioris historiae capita meminisse oportet. Constantino formam imperii ab Adriano excogitatam post Nicaenum concilium instaurante, ac diviso orbe Romano inter quatuor praetorii praefectos; trium dioecesium tractus Galliarum, Hispaniarum, Britanniarum, praefecto praetorii Galliarum obvenit. Provinciae Britanniarum a Constantino quatuor institutae; has postmodo Valentinianus fecit quinque; tres praesidiales, Britanniam I et II, et Fl. Caesariensem; consulares duas, Maximam Caesariensem et Valentiam. Sic divisa dioecesis spectabili vicario paruit usque ad coss. Honor. Aug. VII et Theodos. Aug. II, sive usque ad an. 407. Tum vero tyrannidem induit, [Col. 0808C] levatisque ac brevi caesis Marco et Gratiano, felicior succedit Constantinus, qui trajiciens in Galliam, universum Gallum Aquitanumque militem ad suas partes trahit. Nacti occasionem barbari invadunt Gallias, Respublicae ubique emergunt: Britanni ipsi, dum Alaricus Romam expugnat an 709, sese in libertatem asserunt. Sic magna insula praecipiti defectione ab imperio avulsa, primum infelix, deinde misera. Romano spoliatam milite, praedaeque transmarinarum gentium patentem, aegre tuentur indigenae. Quare anno 421 legatis ad Honorium missis, subjectionem promittunt, modo a Pictis et Scotis invasoribus liberentur. Roma mittitur legio, ab infestationibus liberantur, de muri repagulo admonentur. Nova tamen auxilia a Romanis petita sequenti anno; hi autem fatigati expeditionibus, vale iis dicunt. Facti igitur saeviores transmarini, praedis caedibusque Britanniae infestiores sunt usque ad annum 446, cum Wortigernus, Britannorum rex, tentato [Col. 0808D] iterum nequidquam Romanorum auxilio ab Aetio magistro militum Valentiniani III, de Saxonum petenda ope coacto consilio deliberat.
17. Quamobrem sequenti anno juxta consilium imprudens procerum, missa legatione invitat Saxones, qui jam diu regno ejus inhiabant. Post biennium robustiores Germaniae populi Angli, Saxones, Juttae, Hengistro duce, praesidium afferunt Britannis, mox periculum allaturi. Vix in insulam ingressi, sedeque in orientali plaga constituta, cum Pictis et Scotis decertant, eosque in fugam vertunt. Conventum postea est inter Britannos et Anglo-Saxones (ita tres eae nationes conflato nomine appellatae) ut hi pugnarent in posterum pro Britannorum laribus, militiae stipendia accepturi. Pugnat Wortigernus anno 450 cum hostibus, deque iis insignem victoriam refert foederatorum auxiliis, quare praemium Hengisto Cantium largitur. Interea Hengistus, defectionem [Col. 0809A] meditans, fratrem Horsam novumque militem e Germania accersit, cumque iis filiam Rowen. Horsam Cantii regem salutat; filiae autem venustate dementat Wortigernum, qui repudiata uxore isti jungitur. Erat Wortigerno filius magnae indolis, cui nomen Wortimero. Hic Hengisti fraudem deprehensam patri et Britannis nuntiat. Hospites loco hostium habiti; fit pugna: Wortimeri virtute interficitur Horsa, fugatur Hengistus, qui fratri succedebat in Cantii regno. Transfuga in Tanet insulam se recipiens, inde in Germaniam redit; multisque collectis copiis adest sequenti anno, nactusque Wortigernum praemortuo filio regnantem solum, sub dolis filiae artibus invadit regnum. Semel enim et iterum factus captivus Wortigernus, primo libertatem tribus provinciis, deinde vitam, traditis munitis locis, coactus est redimere. Tunc barbari in sacra omnia et sacerdotes debacchantur, flamma et caedibus quidquid religionis est prosternunt. Wortigernus ipse in Cambriam seu Walliam fuga elapsus, [Col. 0809B] Genorio in oppido sese munit. Huc qui eum secuti sunt reliquias fidei Britannicae advexerunt; caetera omnia ad idololatriam misere redierunt. Heptarchiam deinde barbari, seu septem regna aliud alio tempore constituerunt. Juttarum regnum fuit Cantium, cujus metropolis Dorovernum seu Cantuaria. Saxones habuerunt tria, quae dicebantur Saxonum Orientalium, Meridianorum, et Occidentalium; tria item Angli, nempe Anglorum Orientalium, Mediterraneorum, seu Merciorum, et Nordanhymbrorum. Hanc Britanniae constitutionem est nactus Augustinus monachus, qui a S. Gregorio magno ad eam gentem est missus. Quomodo autem nonnullo intervallo ea regna ad fidem reversa sint, quanquam digessi in Chronologia, lubet hic uno ductu delibare Cantii regnum, cujus urbs primaria Dorovernum seu Cantuaria, unde Cantuarios et Vectuarios Beda incolas vocat de Juttarum origine, omnium primum evangelica luce illustratur ab Augustino monacho primusque [Col. 0809C] omnium heptarchiae regum Aedilbertus, seu Aethelbertus, idololatriam detestatus, catholicam fidem amplectitur an 597. Post septem annos, nempe 604, Saxonia Orientalis, quam hodie regionem Essexiam et Mediam vocant, baptismo sui regis Sigeberti, qui et Seberetus, illustratur. Northumbria, quae in duas olim provincias seu regna Berniciorum et Deirorum, Beda teste, dividebatur, Eduinum regem baptizari gloriata est anno 627, 12 Aprilis, die sancto Paschatis, Eboraci, ab episcopo Paulino, cui praemium rex dono dedit urbem ipsam, ut sedes fieret episcopalis; sexque annorum praedicatione multa per sanctum episcopum millia sunt baptizata. Orientalium Anglorum regnum, quod complectebatur provincias Norfolciam, Suthfolciam et Cantabrigiam cum insula Elii, ut ait Pagius auctoritate Spelmanni ( an. 627, n. 25), suum quidem regem Carpualdum, seu Erpenwaldum, Christianum vidit fieri anno 628: at eodem anno eum dolens occisum, nonnisi 629, aut tardius 630, succedente [Col. 0809D] Sigberto, episcopus Felix ejus gentis instruendae munus suscepit. Occidentales Saxones, qui et Gevissae nuncupantur, anno 635 baptizato Cynigilso eorum rege, Christiani fiunt, praedicante Birino episcopo, quem papa Honorius eo miserat nulli addictum sedi. Rexque idem Cynigilsus, atque Osualdus, qui e sacro eum fonte suscepit, filiamque illius uxorem duxit, donarunt Birino civitatem Dorcic, quam is sedem episcopalem constituit, hodie Dorcestriam in Cobunis, et Oxoniensi comitatu appellatam Merciorum regnum, quod usque ad annum 626 ab instituta heptarchia duces administrarunt, at tunc Penda regis nomen sibi ascripsit, an. 653, regnante Peada, fidem est amplexum Oswii, Northumbrorum regis ac filii ejus Alcfridi opera. Australes demum Saxones, seu Westsaxones novissime omnium heptarchiae regnorum Christo dederunt nomen anno 661, eorum rege Edilwalchio fidem catholicam amplectente. [Col. 0810A] Sic quatuor et sexaginta annorum spatio vasta ea insula Evangelii leges amplexa est; cujus antea pars minima, nempe Cambria, seu Wallia, ubi reclusi erant Britanni, fidem quidem conservabat, sed in ritu de Paschate et quibusdam aliis ab Ecclesia Romana dissidebat.
18. Quam recte utriusque regni vicissitudines conjunxerim, vel inde patet quod utrumque Ecclesiae Occidentalis faciem minus horridam septimo praesertim saeculo nobis exhibet; cum Langobardorum vesania et audacia Caesarum difficilia Italiae tempora reddebantur. Praeterea tanta utriusque similitudo est, tanta conjunctio, ut quae uno ferme eodemque tempore Hispania ab Arianis, ab idololatris Britannia catholicam religionem et sacras Ecclesiae leges conculcari passae sunt; uno item eodemque fere tempore illa a S. Leandro Hispalensi, haec a S. Augustino monacho uberrimo Evangelii flumine irrigari coeperint, atque haec impietatem, illa errorem deponentes, decorem Sponsae Christi postliminio revocaverint. [Col. 0810B] Quamvis enim magnum id discrimen eas intervertat quod Britannia paulatim illustrata, splendorem diuturnius praesetulerit; Hispania vero instar fulguris catholicas voces penetrasse in omnes fines gloriata, sit brevi experta gravius magisque deplorandum ob Saracenicam invasionem incommodum. Nam Wortigerni cum paucis elabentis in Walliam calamitates, Pelagius et sui confugientes in Asturiam perpessi sunt: tamen, cum nova haec calamitas, quae trium saeculorum silentium Ecclesiae Hispaniensium indixit, octavo saeculo acciderit, nihil impedit quin toto septimo elabente utrumque regnum conjunctim spectemus amplissimae religionis segetis feracissimum, postquam vidimus conjunctim utriusque horrorem duobus fere saeculis quae praeiverunt. Atque utinam simili Britannia infortunio iterum fuisset obnoxia, ut similis semper utriusque conditio ad nostram usque aetatem memoraretur! Nam Hispani, qui ad Asturiae montes confugerant, [Col. 0810C] secumque fidei reliquias advexerant, hanc semper incolumem servaverunt; et ubi angustos regni fines paulatim dilatare iisdem licuit, ad sartam atque tectam Ecclesiae disciplinam ubique conservandam, plures episcopos habuerunt, ut testatur synodus Ovetensis anno 882 celebrata, cui episcopi duo et viginti Ovetensi subjecti interfuerunt. Quare postea, cum virtus extremorum Gothicae gentis regum ignavia labefactata, sensim Hispanis rediit, coeperuntque barbaros praelio vincere, atque ex urbibus integrisque provinciis propulsare, pari religionem gressu quo arma in eas victricia intulere. Nec, quamvis magna vulnera acceperant sacri canones, novi fuerunt opus praecones fidei, qui Evangelium, a quo Hispani non defecerant, iterum annuntiarent.
19. Caeterum hanc novam calamitatem Hispaniae magna ex parte allevat gens inclyta Germanorum a S. Bonifacio, cui factum postea nomen ejusdem gentis apostolo, ex idololatriae tenebris universim educta per idem tempus. Huic autem universae Germanorum [Col. 0810D] conversioni ante exitum septimi saeculi proluserat S. Willibrordi praedicatio, qui omnium primus in Frisia et aliqua in Germaniae parte Evangelium annuntiavit, fundavit Ecclesiam, eamque martyrum indigenarum sanguine conglutinavit. Quae tam longe et tam late per Occidentem diffusa Evangelii praedicatio portendebant tum imperii, tum Ecclesiae Orientalis, semper levis semperque inconstantis, primo imminutionem, deinde etiam excidium. Ubi enim audacissimis semper studentes haeresibus, demum sacras imagines persecuti Augusti, ad extremum audaces esse coeperunt, et Ecclesiam pessum quotidie ire, et imperium vacillans primum, deinde penitus dirutum aspexerunt. Quod si, ut aiebat Baronius, «consilio Dei factum ut cum insurgerent in Romanos pontifices imperatores, Italiae milites in eos rebellarent, malentes pro salute pontificum in discrimen adduci, quam Graecorum manibus ipsos [Col. 0811A] relinquere indefensos. Ex hoc tempore exarchorum vires admodum tenues reddi coepere; contra vero Romanis pontificibus, pro quibus milites starent, auctae sunt. Et quod in libris Regum est, tunc accidit, ut post longam concertationem decresceret in dies domus Saul, cum David magis proficeret.» (Bar., an. 701.) Cum vero ad tantum audaciae iidem venerunt, ut Christi, sanctissimae Virginis sanctorumque omnium effigies protriverint, publicisque eas edictis ubique conculcari praeceperint, tunc praecipua imperii parte exuti, vanum imperatorum Romanorum nomen retinentes, nihil profecto aliud praeter imaginem ad captam usque Constantinopolim servaverunt imperii. Ea propter, quae Blanchinianae chronologiae erant pars major, res civiles et ecclesiasticae Orientales, minimam nostrae partem occupabunt. Tria enim praedicta florentissima Europae regna in rerum Orientis locum succedent, sternentque, ut ita dicam, amplissimam viam enarrandis in quinto operis hujus volumine de primis Occidentis [Col. 0811B] Augustis post instauratum imperium piissimis Franciae regibus tam bene de apostolica sede et de Romanis pontificibus meritis, quorum praedecessores Carolus Martellus et Pippinus quid praeclare pro eadem sede gesserint, infra digestum per annos videre est.
20. Caroli quidem Martelli majoris domus voluntas magis quam facta commendantur: morte autem hunc praeveniente Pippinus filius, rex Carolingiorum primus, apostolicam sedem tum a Langobardica tyrannide et ab scelestis Iconomachorum conatibus liberavit; tum Exarchatu primum et Pentapoli, deinde aliis regionibus, urbibus castrisque plurimis locupletavit: quae extrema in hujus voluminis parte fusissime in Pontificali Libro enarrata, in extrema pariter parte chronologiae singillatim expendi. Qua Carolus Magnus et successor Ludovicus Pius, prae aliis successoribus, munificentissima liberalitate sanctam Sedem prosecuti sunt, eam et narrationis prolixitas et moles voluminis differendam ad aliud volumen [Col. 0811C] persuaserunt. Quid? Miraris bipertito promissam chronologiam a Blanchino praesule (praef. ad tom. II) quadripertito divisum iri? Sis per me monitus quod doctissimus vir, copia rerum obtutus, consilii aliud cepit, cum tertium operis volumen eis Pelagii secundi aetatem non produxit, idemque, immanibus aliorum laborum studiis fatigatus, quibus brevi animam profudit, Prolegomenon valde inops in lucem edidit. Quapropter V. C. P. Joseph Blanchini, praesulis nepos, patrui gloriae jure studens, tres optimae notae miraeque antiquitatis codices tertium idem volumen illustrantes nactus, Decretum Gelasii, Sacramentarium D. Leonis Magni, et Psalterium antiquae versionis Italae, ne minus opportune minusque utiliter ederentur in lucem, huic quarto tomo praemisit. Consilium profecto erat tum tria praedicta opuscula, tum alia plurima ab eodem V. C. simul congesta seorsim edere; at ne Anastasii cum notis variorum continuationem exspectantes deluderentur, [Col. 0811D] optimum visum est pontificum Vitis quae supersunt divisis in duas partes bipertito pariter divisa prolegomena, ut fieri est coeptum, praemittere; ita ut volumen quartum a S. Gregorio Magno ad initium regni Caroli Magni, nempe ab anno 590 ad 768, perveniat; quintum vero totum opus perficiat. Neque imprudenter factum id videtur; nam quartum Langobardorum et Exarchorum tyrannide afflictos pontifices et Italiam repraesentabit; et quintum praeseferet ditionem apostolicae sedis maximis auctam incrementis per Francos reges ejusdem beneficio ad summum imperii fastigium evectos.
21. Redeo ad Pippinum, primum ditionis sanctae edis amplificatorem. Huic potissimam amplificatae ditionis ecclesiasticae gloriam deberi omnes fatentur, ejus enim rei memoria conservatur in antiqua tabula Ravennatensi apud Papyrium Masson. lib. II.
PIPINVS. PIVS. PRIMVS. AMPLIFICANDAE. ECCLESIAE. VIAM. APERVIT. ET. EXARCHATVM. RAVENNAE. CVM. [Col. 0812A] AMPLISSIMIS . . . . . caetera exesa. At recentiores nonnulli eruditissimi, praeque iis Antonius Pagius, epochem civilis administrationis sanctae sedis huc revocant. Siquidem hic postquam cum Baronio examinavit alterum Pippini adventum in Italiam, donationemque amplissimam sanctae sedi factam, quam fuse Liber Pontificalis enarrat in Stephano II, al. III, laudatam epigraphem interpretatur ( an. 755, n. 6) quasi hinc certa incoeperit dominatio civilis pontificum, statuitque cum continuatore Fredegarii ejus principium anno praedicto 755. Equidem praetermitto id parvum unius anni discrimen, quod intercedit Fredegarii continuatorem inter et Annales Fuldenses, sequenti anno Pippini donationem consignantes; sed juvat a Pagio inquirere num aliquid primum instituere et idem amplificare sint illi unum atque idem? et ne grammaticis quaestionibus immorer, statim urgeo: Duplex Cottiarum Alpium restitutio ante Pippini donationem facta; prima nimirum Joanni VII ab Ariperto (Anast. num. 168; Diac. l. VI, cap. 28) ; altera [Col. 0812B] Gregorio II, a Liutprando (Anast. num. 179) , attendi non debeat, ac si Alpes Dottiae Patrimoniorum et Durtium cnditionem imitentur; sed Galientium castrum, quod S. Gregorius III redemit a Spoletino duco Trasimundo, Durtesne et Patrimonia imitabatur? Audiatur Anastasius: «Dans pecunias non parvas Trasimundo duci eorum, ut cessarent bella et quaestiones, potuit causa finire, et in compage sanctae reipublicae, atque in corpore Dhristo dilecti exercitus Romani annecti praecepit.» (Num. 203.) Num forte putat Pagius sanctam rempublicam corpusque Romani exercitus ditionem respicere impii Leonis, a quo Italia omnis defecerat, ut Romanos pontifices tueretur, in quorum ditionem haud dubie omnis concessisset nisi tot armatorum mole premeretur? Audiat igitur clarius ipso ab Anastasio testimonium, ubi agit de quatuor Zachariae civitatibus restitutis: «Praedictas, inquit, quatuor civitates, quas ipse ante biennium per obsidionem factam pro [Col. 0812C] praedicto Trasimundo duce Spoletino abstulerat, eidem sancto cum earum habitatoribus redonavit viro.» Quae post, recensente Anastasio patrimonia Sabinense, Narniense, Auximanum, etc., aliud emicat argumentum quod infra expendam.
22. Miratus sum scilicet quod Pagius, qui recte arguit Dointium falso tradentem Romanam etiam urbem in ditione imperatorum Dpoleos permansisse usque ad annum 796, idem postea, distinctis cum Dointio laudato patrimoniis juribusque sanctae sedis, concludat quod: Jura, loca, fines ac territoria civitatum pertinent ad donationem Pippinianam; patrimonia vero tum intra tum extra eam donationem consistunt. Id enim est constituere Pippinum auctorem ditionis ecclesiasticae, quod aperte pugnat cum supra allata epigraphe Ravennatensi, quae non auctorem aut institutorem, sed amplificatorem ejusdem ditionis eum appellat. Qua in re studii causas non habens procul, ut historicum decet, nec pro [Col. 0812D] Francorum regum, nec pro apostolicae sedis dignitate loquitur; hujus enim ditionem in civilibus ex donationibus emergentem nobis tradit, quae ex ultro sese dedentium populorum voluntate suam trahit originem; piissimos vero Francorum reges, qui ecclesiasticam ditionem certatim amplificarunt, Pippino rem feliciter incipiente, perperam docet principatum instituisse, quod manifeste falsum est. Enim vero, ne ullus ei scrupulus remaneat, Anastasius in Stephano II, al. III (num. 246 et 247) , antequam memoret Pippinianam donationem, semel et iterum vocat civitates et loca ab Aistulpho invasa sanctae Dei Ecclesiae ac reipublicae Romanorum jura. Deinde ad donationem veniens post alteram obsidionem Ticini (num. 252 et seqq.) primum restitutas testatur civitates, deinde perpetuo possidendas Romanis pontificibus a Pippino donatas. Quae autem erant hae restitutae primum, mox donatae civitates? Earum omnium, quas Anastasius ibidem enumerat, nulla [Col. 0813A] praeter Narniam, ad Romanum ducatum pertinebat; cujus distincta apud eum mentio occurrit: «Necnon et civitatem Narniensem quae a ducatu Spoletino a parte Romanorum per evoluta annorum spatia fuerat invasa.» Quapropter nulla ex quatuor laudatis civitatibus antea restitutis pontifici S. Zachariae cum suis habitatoribus, in Pippinia donatione includitur; at Ravennatium, Aemiliae Pentapolisque omnes sunt; quas profecto regiones a Pippino donatas esse summis pontificibus controversia nulla est. Solum id vocari in controversiam posset, num eaedem regiones, quarum civitates vocantur Jura reip. Romanorum et sanctae sedis, ultro se ante dediderint pontificibus cum ab imperatoribus Orientis defecerunt, ac postea invasae a Langobardis fuerint; an jure belli a Francis captae, sint donatae pontificibus: at quoniam hanc evolvens controversiam, praefationis modum excederem, intactam relinquere satius duco.
23. Unum id praeterire non debeo, quod ostendet [Col. 0813B] recte in laudata epigraphe appellari amplificatorem, perperam vero a Pagio et aliis institutorem ecclesiastici principatus Pippinum. Prae aliis, quas Italia sensit, mutationibus per exarchos inductis, magna ea quidem fuit, cum Longinus eam in ducatus formam redegit. Perstiterint necne praetores urbani, quorum plures in S. Gregorii epistolis memorantur, parum refert; certe urbs Roma et ejus ducatus per ducem a regia urbe missum regebantur. Sic stetit utriusque administratio usque ad annum circiter 726, cum impius Leo ut melius ac tutius persequi imagines posset, S. Gregorium II, modis omnibus conatus est interficere. Tantum facinus perpetraturis «assensum, ait Anastasius (num. 183) Marinus imperialis spatharius, qui Romanum ducatum tenebat, a regia missus urbe, imperatore mandante hoc probavit.» Hinc defectio omnis Italiae antea memorata; hinc creatis ubique ducibus excussum jugum imperii; hinc denique origo certa ditionis Ecclesiae; nam [Col. 0813C] Ravennates ipsi in partes divisi, pars eorum pontifici, pars imperatori adhaeserunt: ipse exarchus Paulus caesus, duxque Romanorum Petrus afflictus: castra multa et oppida in Aemilia et Pentapoli Langobardis se dedunt: Eutychius exarchorum extremus missus Cpoli in caesi Pauli locum, ut impium instauraret facinus in Romanum pontificem, res Italiae accisas inveniens, Romani ejusdem pontificis supplex auxilium implorat, a quo defenditur. Dux autem Romanorum Stephanus, Petri successor, non amplius ab imperio pendet, sed a Romano pontifice. Gregorii III nutu obsessam a Liutprando Urbem defendit; S. Zachariae mandatis obtemperans, dum idem pontifex Ravennam proficiscitur tuiturus Exarchum, eam gubernat. Historiam hanc totam narrat Anastasius, quam ego explicui, non excogitavi. Nullam, ut vidimus, novam regiminis formam SS. pontifices Gregorius III et Zacharias induxerunt, iidem tamen magnae rerum partis potiebantur; eaque [Col. 0813D] propter quod suum erat ab invasoribus Langobardis repetebant, et hi vicissim tanquam propria pontificis et urbes et oppida restituerunt. Ita regale sacerdotium, quo nullum sanctius, nullum est firmius in orbe terrarum, originem habuit quam regna caetera praeclariorem. Studium nimirum et pietas populorum primo illud instituit, deinde Francorum regum munificentia accedente, quae virtute et armis barbarorum manibus scelestissimisque Orientis imperatoribus eripuere, ea diplomate donationis firmata perpetuo possidenda sedi apostolicae largiti sunt. Donationis Carolinae exemplum ex codice Farnesiano, Caroli aevo descripto, videsis infra, col. 225, ad majorem dictorum firmitatem.
24. Quod si quis, Pagio adhaerens, litteras cum eodem interpretatus erit Gregorii III ad Carolum Martellum, majorem domus Franciae, in quibus dolet S. pontifex, quod quidquid reliquum erat in partibus Ravennatium pro subsidio et alimento [Col. 0814A] pauperum Christi, seu luminarium concinnatione (Pag., an. 760, n. 4) , a Langobardis desolabatur; is certe, cum vulgi opinionem posuerit, discens ab ecclesiastica historia quod sanctae sedis administratio civilis non coepit aevo Constantin. Magni, tantulam opinionem de hujus imperatoris donationibus Patrimoniorum, ac de Patrimoniis ipsis imbiberit, ut pro eorum indemnitate aliquid loqui, seu potius memoria repetere, necessarium esse existimem. Memoria, inquam, repetere; nam doctissimus praesul Blanchinus in notis ad S. Sylvestrum cum Nicolao Alamanno de Lateranensibus parietinis eadem late expendit, singillatim enumerat, eorumque ex reditibus in summam collatis, 35 milleos solidos confici ostendit, quos Nicephorus et Theophanes affirmant pendi quotannis consuevisse a praesidibus provinciarum ante Leonem Isauricum. Ii vero solidi nummum aureorum vulgo doppic septemdecim millia erant ex ejusdem computo; ac proinde totidem quotannis inferebantur in aerarium apostolicae sedis, [Col. 0814B] nomine Patrimoniorum; quorum reditus parte decima pinguiores erant, in ministros exactionum insumi solita. Haec profecto si animadvertantur, tum omnem nobis eripient admirationem ob immensas pontificum largitiones, basilicarum instaurationes aliosque ingentes sumptus, qui nostram aetatem referunt; necnon ob identidem perpetratas a barbaris patriarchii Lateranensis expilationes, jussasque ab iisdem summas immensas ad redimenda ablata: tum in maximam conjicient ob divinae omnipotentiae consilium. Vixdum enim impius Isauricus Patrimonia SS. principum apostolorum, quae olim Ecclesiis auri dimidium, et tria conferebant argenti talenta, publicae rationi exsolvi praecepit (Theoph. in Leone ), quod nullus praedecessorum ausus erat, vidit exaltari Ecclesiam, se autem in dies magis humiliari. Perinde factum diximus de Langobardis in sancta manus scelestas extendere non verentibus. Ac praeterea innumera afferri possent exempla hujusmodi, [Col. 0814C] unde evidens fieret Christum pugnasse semper in manu forti pro Ecclesia, cum ejusdem vicariorum gladio ancipiti irreverentes principes insultarunt. Summi enim pontifices ut bona Ecclesiae vindicent illo semper sunt usi, semperque utentur, quippe qui non inhaerent solo jure Patrimonii, ut aiebat Blanchinus, sed alio potiori divinis e legibus emanante, quo res Deo sacrae per summum Dei sacerdotem procurandae, possidendae, retinendae et repetendae sunt a sacrilegis usurpatoribus, quoties occupentur. Vide notas Blanchini ad S. Sylvestrum, infra.
25. Pauca haec non potui quin afferrem, ut liquido constaret legenti, ad sanctae sedis res quod attinet. Baronii sententiam sequi oportere, non Pagii; qui, ut multis novis rebus Annales Ecclesiasticos illustraverit praesidio monumentorum quae post mortem illius prodierunt in lucem, meliusque inierit rationes temporum, non pauca, quae doctissimo cardinali objecit, siluisset utilius. Idque non difficile deprehendet, quem sedulo [Col. 0814D] utrumque conferre non pigeat. Equidem audacius fortasse quam par erat, eruditissimi Pagii opiniones ad trutinam revocavi, quam rem ipsemet aegre fero; de scriptore enim agitur qui tantam sibi apud omnes aestimationem et admirationem collegit, ut passim annalista omnium facile princeps praedicetur. Huc accedit quod quamvis propriae opinionis tuendae causa, confutare alienam semper licuit, nonnunquam tamen genus vitae, conditio, aetas prohibent hujusmodi licentia uti; non enim ingenia omnia ad aliena scripta discutienda eorumque auctoritatem infringendam natura finxit. Praeterea id graviori me reprehensione dignum faciet, quod quem auctorem ad singulos fere passus consului, ubi spinosiora puncta fuerunt obvia, ab eo non semel defecerim, quod ingrati animi vitium fortasse aliquis nuncupabit. Qui autem secus me gererem, quandoque doctissimum cardinalem Baronium, injuria reprehensum aspiciens quandoque etiam praesulis Blanchini opiniones [Col. 0815A] recta oppugnari considerans? De ordinationibus pontificum Romanorum, exempli ergo, Blanchiniana doctrina Pagii opinioni adversatur; namque hic ordinatos seu consecratos eosdem docet diebus Dominicis aut solemnioribus festis, quod ut evincat, festis non semel diebus accenset quae apud vetustatem non erant, ut de festo omnium Sanctorum et Cathedra Romana in notis ostendi. Blanchinus contra non modo Romanos pontifices, sed ipsos episcopos ordinari consuevisse tradit post pacem Ecclesiae redditam diebus tantum Dominicis, quod multis astrui posset exemplis episcoporum, praesertim Angliae ad catholicam fidem recens conversae, vel, ut dicam melius, reversae. Hinc est quod in tantae opus eruditionis Baronianam criticem aliquando invectus videar, cum revera ejus auctorem eruditissimum semper sequar semperque magis admirer.
26. Caeterum quota quantaque usus fuerim libertate adversus Pagium, nullam quidem ob rem compellor [Col. 0815B] veniam petere, praeterquam ob conjecturam qua trium imperatorum, Anastasii, Theodosii ac Leonis Isaurici chronologiam statuere ausus sum, conjectura Pagii adversante; nam ipse etiam historiam vetustate obtutam conjiciendo maluit tradere, quam cum Theophane enarrare. Itaque ut digesta per annos facilius intelligantur, promendum censeo quod conjeci adversus Pagium. Animadverti esse certum Anastasii principium apud omnes, Leonis vero incertum; nam recentiores, temporum angustiis compulsi, a Baronio discrepant spatio annuo, ad annum, 717, initium Leonis differentes, in quorum sententiam ivissem pedibus, nisi epistola S. Gregorii II testata mihi esset, Leonem imperare coepisse ind. XIV, quae annum indicat 716. Quare alterutri opinioni standum mihi esse putans, nec tamen a Theophanis auctoritate recedendum, firmavi cum Baronio principium Leonis anno praedicto 716; et quoniam Copronymi aetate ab ejusdem [Col. 0815C] exitu metiri oportere ratus sum, tam Leonis quam Copronymi primordia retrahenda dixi in noti, ad Gregorium II. At postea re maturius considerata, ac pontificum litteris per otium examinatis, comperi quod, vitans Pagii lapsum, non leviori lapsu alio sum implicitus, dum removi principium Copronymi, quod mox patebit removeri non posse. Trium vero laudatorum Caesarum aetates non invicem disjungi at simul connecti debere intellexi, ac proinde chronologiam Theophanis retinendo ita singulas intertextas exhibeo, ut Anastasium, et Theodosium atque hunc et Leonem simul administrasse imperium palam faciam; namque esse acclamatum Theodosium superstite Anastasio, et Leonem vivente Theodosio idem Theophanes dilucide narrat.
27. Artemius igitur, Philippico in ordinem redacto, qui annum unum et sex menses regnum gesserat, ut recte Paulus Warnefridi (lib. VI, c. 34) , coepit imperare ipso S. Pentecostes Sabbato, undecima [Col. 0815D] indictione circa vesperam, ait Agatho Diac. in sua peroratione (ap. Combefis. Auct. Bibl. PP., apud Pag. ann. 711 et 713) , id est die 3 Junii an. 713, imperavitque annos duos, menses novem, ut habet Theophanes, ememendatus a Pagio ( an. 714, n. 3), et quidem recte; nam praeterquam quod Liber Pontificalis testatur S. Gregorium II, qui ordinabatur die 19 Maii 715, fuisse temporibus (ita enim est appellatus Artemius, quando coronam accepit) Theodosii et Leonis, exstat in editionibus Conciliorum capitulare ejusdem Gregorii II Martiniano episcopo et Georgio presbytero in Bajoariam proficiscentibus, datum Idib. Martii anno Anast. 3, pontificatus (postconsulatus) 3. Unde liquet Anastasii abdicationem, ante dies decem factam, Romae adhuc ignorari. Theodosius vero, Anastasii successor, imperavit, ex eodem Theophane, juxta laudari Pagii emendationem, annum unum, menses tres, ita ut uterque Augustus annos expleverint omnino quatuor, [Col. 0816A] qui duobus mensibus ac diebus novem eis terminum a Theophane stabilitum 25 Martii pro inauguratione Leonis progrediuntur; quod tam Baronii quam Pagii opinionem evertit. Praeterea certum, ut vidimus, principium Anastasii ab exitu item certo Copronymi distat annis 62 mensibus 3, diebus 11; nam totidem excurrunt a die 3 Junii an. 713 ad 14 Septembris 775, cum esse mortuum Copronymum certo constat. Sed Leoni tribuuntur a Theophane a. 24, m. 2, d. 25, et Copronymo a. 35, m. 2, d. 26, qui in summam collati dant annos solidos 59, menses 5, dies 21, his autem si addantur praedicti anni 4, Anastasii et Theodosii, summa colligetur annorum 63, m. 5, d. 21, quae anno uno, duobus mensibus ac diebus undecim amplior erit quam fines praescripti principii Anastasii atque exitus Copronymi patiantur. Ad haec accedit quod numerus annorum 59, m. 5, d. 21, inter Leonem et Copronymum dividundorum, minui non potest, nisi magno [Col. 0816B] cum Theophanis chronologiae detrimento, quod fieri non debet recentiorum arbitrio, nisi vetustatis auctoritas suppetat Theophani praeferenda. Theophanes vero illigat principium Leonis cum anno Alexandrino 709, nobis 716, mortemque Copronymi cum 768. nobis 775, qui duo termini invicem distant annis 59, menses autem numerantur a 25 Martii ad 14 Septembris. Nec remanet confugium ad mensem Martium 710, Alexandrini, Dionysiani 717, nam centies monuit Pagius quod Theophanes cum civili anno a mense Septembri numerat Augustorum annos, tametsi aliquot ante menses incoeptos.
28. Haec cum ita sint, chronologiam igitur novam oportet stabilire, spectata rerum serie. Anno 715, Anastasius instructam classem mittit adversus Saracenos (Anast. Bibl.; Theoph., Miscel.) . Sui autem milites rebellant, e medio itinere deflectunt, ac Theodosio acclamato imperatore, obsessum. Cpolim redeunt eodem duce. Hisce auditis Anastasius, rebus pro temporis angustia dispositis, Nicaeam confugit, [Col. 0816C] ibique se munit. Interim Cpolis semestrem obsidionem passa, Theodosio se dedit, qui in eam ingressus coronatur, deinde Anastasium in ordinem redigit, mense Martio ineunte an. 716, ut e supradictis colligitur. Tum temporis Leo, praetor Orientis, qui Anastasii partes pro viribus tuebatur, degebat Amorii in urbe Phrygiae Salutaris. Huc pervenit eodem anno 716, calipha Saracenorum Suliman, qui terra ducebat exercitum, Umaro classem admoveate Cpolim, quo Saraceni arma inferebant. Continuo Saraceni acclamant imperatorem Leonem, eorumque vocibus concinentes milites praetoris intra moenia, imperatorem eum acclamant. Tentata mox nequidquam Amorii animorum fide per ducem Saracenorum Musalmam, «consilium quippe habebat aestate capere illud, et exspectandi classem, et sic in Asiam descendendi atque hiemandi ( Auctor Miscel. ),» eum inter et Leonem convenit: Musalma in Asiam hiematum abit; Leo vero, videns liberas Romanas provincias, [Col. 0816D] Nicomediam petit, filiumque Theodosii ibi degentem cum regio omni apparatu secum ducit Cpolim; quare Theodosius, consilio habito cum S. Germano et proceribus, relinquit imperium Leoni, ipse cum filio fiunt monachi. Haec facta anno 716, ex mox dicendis planum erit. Anno sequenti 717, Musalma, qui, hiemans in Asiam, illusum sibi esse sensit a Leone, arma iterum movet in Thraciam, dataque ad Sulimanum epistola eum accersit cum classe: die quinta decima Augusti coepit obsidio illa celebris Cpolis, qua beata Virgo urbem liberavit ( Theoph.; Aut. Misc. ). Calendis vero Septembribus ipse Suliman praesto est cum classe; at paulo post, die scilicet 8 Octobris, moritur Suliman, daturque ei successor in caliphatu Omarus, anno secundo imperii Leonis, aerae Dionysianae 717, ut Theophanes et Elmakinus, cujus auctoritate utitur Pagius, qui Baronium arguit annuo spatio discrepantem (Pag., an. 717, n. 1; 718, n. 2). Insuper anno Leonis tertio nascitur ei filius Copronymus, [Col. 0817A] et coronatur Maria uxor die 21 Octobris, ut habet Theophanes, seu 25 Decembris, ut auctor Miscellae: quae Pagius, simili modo arguens Baronium, refert ad annum 718 (Pag., an. 719, n. 9) . Quaero nunc: si die 8 Octob. an. 719, erat in cursu annus 2, Leonis, ac 21 Octob. sequentis anni tertius, quinam Leo inauguratus fuerit die 25 Martii anni 717? Apud recentiores sit fides.
29. Vel hinc omnes vident Leonem coepisse imperare ante mensem Octobrem anni 716. Epistola autem saepius laudata Gregorii II primordia ejus repetenda esse suadet ante mensem Septembrem ejusdem anni. Equidem, ut dicam quod sentio, Leo acclamatus fuit Amorii principio expeditionis Saracenorum, indeque annos numerat Theophanes, qui diem quoque innuit, nempe 25 mensis Martii; falso autem Pagius clamat contra Baronium ita docentem, inhaerens ejusdem Theophanis auctoritati, qui numerat annum primum Leonis ab Ind. XV et anno Alex. 709; recte enim omnia procedunt; etenim [Col. 0817B] tam indicto XV quam annus 709 incipiunt Kalendis Septembribus anni Dionysiani 716; nec aliud peccavit Theophanes quam indicando ipsum mensem et diem labentis anni, quam rem persuasisse putarem Pagio, ut crederet chronographum, consueti moris oblitum, non amplius numerare annos Caesarum cum anno civili, at singulari in Leone methodo usum esse, nisi de Leonis ipsius principio ita diserte idem Pagius ( an. 727, n. 1): «Theophan., qui Leonis exordium cum anno Dionysiano 717 recte copulavit, primum imperii ejus annum a Kal. Septemb. de more cum anno civili inchoavit.» At, bona cum Pagii venia, dum Theophanes de more incipit Leonis annos cum anno civili 709, nonne omnis doctrina ejus rueret, tum de reditu Theophanis in viam post diuturnum metachronismum contra viros doctissimos Henschenium et Papebrochium continuari contendentes; tum de ratione numerandi ab eodem Theophane adhibita, si mensem Martium anni 717 [Col. 0817C] copulasset cum 709 Alexandrini principio? Insuper animadversione etiam dignum est, quod indictionem XV non adjungit Theophanes Leonis primordiis, nisi cum loquitur de ejus morte et de successione Copronymi; non enim aliam debuit illigare cum Septembri Dionysiani anni 716, unde incipit Alexandrinus 709. Ibidem vero recte indicat indictionem IX, quia de die ipsa emortuali 18 Junii anni 741 res est, cum nona indictio in cursu erat. Eademque de causa orditur imperium ejusdem Copronymi ab eadem die emortuali et indictione, quas illigat cum anno Alexandrino 733, cujus adhuc supererant menses duo ac dies duodecim: quam minutam animadversionem negligentes Henschenius et Papebrochius, continuari metachronismum usque ad finem Copronymi tradiderunt. Caeterum Theophanes duos praedictos menses ac dies duodecim anni Alexandrini 733 pro anno solido numerat semel et iterum in Copronymo, quem imperasse ait annos 35, manifesto [Col. 0817D] sibi contradicens, nam in Leone, eumdem imperasse docuerat solos 34. Ac proinde utriusque Augusti aetatem ad annos Dionysianos accommodatam cum chronologia Theophanis haud pugnantem sic considero. Leo Isaurus, acclamatus Dmorii die 25 Martii an. 716, imperat an. 25, m. 2, d. 25; moritur die 18 Junii 741. Constantinus Copronymus imperat ab eodem anno et die emortuali patris an. 34, m. 2, d. 26; moritur die 14 Septembris an. 775.
30. Itaque nil pensi habitis postremis Leonis annis cum falsis Indictionibus copulatis, rerumque serie diligenter considerata, neglectam a Theophanae aetatem hujus impii Caesaris implevi, numerumque annorum Copronymi, ab ipsomet Theophane inconstanter initum, restitui. Hinc liquet quod ex annis 62, m. 3, d. 12, qui excurrunt ab Junii mensis die 3, 713, cum inaugurabatur Anastasius, ad 14 Septemb. 775, emortualem Copronymi, duo scelestissimi Augusti, hic et pater, imperarunt an. 59, m. 5, [Col. 0818A] d. 20; nec remanent nisi anni 2, m. 9, d. 21, inter Anastasium et Theodosium dividundi. Ac proinde ab Anastasio in ordinem redacto ineunte mense Martio an 716, post imperii annos duos, menses novem, Theodosio non remanent usque ad acclamatum Leonem nisi dies praefati 21, cum tamen testetur Theophanes eum imperasse annum unum, menses tres, priusquam indueret monachum. Quapropter juxta rerum seriem per me allatam et Anastasii, et Theodosii, et Leonis tempora simul contexere opus est, ne tot tamque variae opiniones recentiorum Theophanis chronographiae praeferantur. Objicient fortasse aliqui tot pontificias epistolas annum Leoni per me restitutum, quod antea fecerat doctissimus Baronius auctoritate Menologii Basiliani, eidem auferre. Sed hujusmodi objectionem diluendi causa duplex Leonis principium videtur considerandum, cum a militibus acclamatus fuit et cum coronam accepit. Hinc est quod annos Leonis pontificiae litterae non numerant ab acclamatione [Col. 0818B] Amorii facta, sed a coronatione peracta Cpoli, postquam Theodosius monachicum institutum amplexus est. Hanc vero et rerum series supra allata et epistolae utriusque Gregorii II et III docent esse factam mense Decembri, et quidem adulto, ita ut cum Leo dedit litteras Gregorio II, ind. XIV, hauddum coronam imperii accepisset; quo discrimine inter Theophanem et pontificum litteras inobservato, in scopulos saepe offendere compelleremur: quare in Leone distingui oportet acclamationem et coronationem.
31. Jamque, ut mihi videor, satis praefatus in chronologiam Gaesaream pontificiam, exhibeo Fastos regum Langobardorum et exarchorum Italiae seu Ravennae: illos quidem primo loco, utcunque exarchi eos praeiverint; nam veluti effectus causam sequitur, ita, Langobardis ut resisterent, missi in Italiam exarchi, post eorum reges recenseantur necesse est.
1. ALBOINUS. Langobardi, annos 42 in Pannonia morati, anno 568, die 2 Aprilis in Italiam proficiscuntur, duce Alboino. Forum Julium primum invadunt, ibique relicto Gisulpho nepote, Alboinus sequenti anno Liguriam occupat die tertia Septembris, ac Mediolanum ingreditur: paulo post aggressus Ticinum, triennio absoluto eam capit an. 573, sedemque regiam instituit. Idem cum ab ingressu Mediolani, Septembris initio, anno 569, regnasset an. 3, m. 6, Rosemundae uxoris insidiis occiditur Veronae, mense Martio ineunte (Paul Diac lib II, Hist Langob, capp 7, 9, 25, 26, 27, 28) .
2. FLEPHO. Exstincta cum Alboino regia Langobardorum sobole, gentis ejus nobilissimus Clepho unanimi consensu rex eligitur; qui exsilio et caedibus Romanos affligit, demum jugulatur a suis, [Col. 0818D] postquam regnavit an. 1, m. 6, nempe ab eodem mense Martio emortuali Alboni an. 573, ad Septemb. 574 (Paul Diac lib II, cap 31) .
3. AUTHARIS. Post decennale interregnum usque ad annum 584, quo duces triginta quinque omnia tyrannice moderati erant, magna cum Italiae calamitate (Diac lib II, cap 32; S. Greg, Dial et epist) , in consilio universali Langobardorum creatur Autharis Arianus, quem Clepho ex Messana susceperat. Duces dimidium eorum quae possidebant regalibus usibus tribuunt. Hic post regnum sex annorum, ab an. 584 ad 590, veneno, ut fertur, occubuit Ticini nonis Septembribus, cum eodem anno edicto sanxisset ne in Paschate baptizarentur pueri Christiano ritu (Diac lib III, cap 16, et 34; S. Greg lib I, ep. 17) .
4. AGILULPHUS, qui etiam AGO. Post mortem Autharis regina Theudelinda assensu Langobardorum sibi eligit maritum, et regem creat Agilulphum, [Col. 0819A] Taurinatium ducem, ineunte Novembri an. 590, idemque anno seq levatur Mediolani ab universo populo. Post diuturnum 25 annorum regnum moritur Novembri mense anni 615 (Paul Diac, lib III, cap 34; lib IV, cap 43) .
5. ADVLOALDUS. Primus a patre ascitus in consortium regni an. 605, et in circo Mediolani acclamatus desponsata ei filia Theodeberti, ac stabilita pace cum Francis: regnare incipit cum matre Theudelinda, cum esset annorum 13; at post annos decem veneno illitus in balneo e solio deturbatur tanquam insaniens, matre praemortua, anno 625 (Diac lib IV, cap 32 et 43; Baron, an. 616) .
6. ARIOALDUS. Hic regnum Langobardorum invadens, anno, ut videtur 624, Adaloaldo superstite, regnavit annos 12, nempe usque ad an. 636 ineuntem (Diac lib IV, cap 43 et seq) .
7. ROTHARI, genere Arodus, religione Arianus, qui omnium suae gentis regnum primus tulit leges scriptas, quas antea memoria retinebant: postquam [Col. 0819B] regnavit annos 16, m. 4, ab ineunte 636 ad mensem Maium 652, relicto filio, quem fecerat regni socium moritur (Diac lib IV, cap 44, 47, 49) .
8. RODOALDUS, Rotharis filius, paucis post mortem patris diebus occiditur; quare anni 5, dies 7, regni ejus numerantur cum regno Rotharis, (Diac lib IV, cap 49 et 50) .
9. ARIPERTUS, filius Gundualdi fratris Theudelindae regnare orsus anno eodem emortuali Rotharis, et Rodoaldi 652 in finem vergente, regnat annos 9; moritur exeunte 661 (Diac lib IV, cap 53) .
10. BERTARIDUS et GODEBERTUS, filii Ariperti, diviso invicem regno, Godebertus Ticini, Bertaridus Mediolani regnant usque ad principium 663, an. 1, m. 3. Tunc enim ab invasore Grimoaldo Godebertus occiditur, Bertaridus ad Gaganum regem Avarum confugit (Diac lib IV, cap 53; lib V, cap 33) .
[Col. 0819C] 11. GRIMOALDUS. Fratribus de regno decertantibus, quod diviserant, Grimoaldus, dux Beneventi, in auxilium vocatus a Godeberto, hunc suorum fraude proditorem putans occidit, regnum invadit, idque tenet annos 9, ab anno 663 ad 671, incompletos (Diac lib V, cap 33) .
12. BERTARIDUS. Audita morte invasoris intra tres menses e Saxonia redux Garibaldo puerulo Grimoaldi filio exturbato, Avitum regnum tenet annos 18 incompletos, a 671 ad 688 (Diac lib V, capp 45 et 47) .
13. BUNIBERTUS, Bertaridi filius, in consortium regni ascitus a patre, anno regni sui octavo, post ejusdem mortem regnat annos 12, nempe ab an. 688, ad 700 exeuntem (Diac. lib. VI, cap. 17; Sigeb. 687) .
14. LIUTBERTUS, admodum puer regnat sub tutore Ansprando; at mense octavo sequenti, anno 701, ab invasore Ragumberto ejicitur (Diac. ibid) .
[Col. 0819D] 15. RAGUMBERTUS, filius Godeberti, a Grimoaldo invasore occisi, dux Thaurinatium, nactus regis pueri occasionem in regnum redit, eodem anno moritur (Diac. lib. VI, cap. 18) .
16. ARIPERTUS II, Ragumberti filius, statim consors regni ab eodem factus. Magnum habuit regni aemulum Ansprandum qui apud Bajoariam exsulabat; anno enim exsilii decimo in Italiam veniens cum Theodeberti, Bajoariorum ducis, auxiliis, rem gerit incerto Marte cum Ariperto: hic autem se victum credens, in Franciam abiturus, in Ticino onustus auro mergitur, cum regnasset annos 12, a 701 a 712 (Diac. lib. VI, cap. 35) .
17. ANSPRANDUS, vir egregius, Langobardis apprime charus, vix regnum adeptus moritur Idibus Jun 712, cum tres tantum menses regnasset (Idem ibid.; Epitaph. Tic) .
18. LIUTPRANDUS. Ansprandi filius, quem Langobardi grati animi ergo patre adhuc superstite [Col. 0820A] acclamant. Regnat annos 31, m. 7; moritur die 13 Januar. 744 (Diac. lib. VI, cap. ult.; Heremp.; Dnast.; Concil. Rom. habitum 743; Baron.; Pag. n. 16, 743) .
19. HEILDEBRANDUS, Liutprandi nepos eo in languorem decidente, cum crederetur mori, levatur a Langobardis; Liutprando postmodum convalescente fit consors regni. Eo mortuo ab ipsis Langobardis dejicitur augurio territis, dum enim levabatur, cuculus insedit regiae hastae. Qua solus, qua cum Liutprando, regnavit octo amplius annis (Diac. lib. VI, cap. 55 et 58; Heremp.; Anast.; Diplom.) .
20. RACHIS. Dejecto a Langobardis Heildebrando, ad solium evehitur mense Julio anni 744. Zachariae papae suasu fit monachus an. 749, postquam regnavit annos 4. menses 9 (Heremp., Epit. Chron.; Anast. in Zach. num. 217 et 223; Sigeb.; Baron. an. 750; Pag. ibid. num. 1) .
21. AISTULPHUS. Relictum sibi regnum a fratre administrat, Romano semper pontifici infensus, annos [Col. 0820B] 7, ab anno 749 ante mensem Jul. ad 756 post diem 5 April. (Sigeb. Chron. ; Anast in Steph. II, al. III ; Bacchin in Petro Seniori ).
22. DESIDERIUS, dux Tusciae, male pereunte Aistulpho, rex eligitur: regnat annos 18, a 756 ad 774, cum a Carolo Magno, tunc rege Francorum, profligatus, ducitur cum uxore in Franciam, Adalgiso filio ejus elabente Cpolim. Sic regnum Langobardorum, quo vexata erat Italia annis 206, virtute Francorum exstinctum jacuit (Anast. in Adrian.; Heremp., Annal., Fuld., Met., Bert., recentiores meliores omnes).
32. Regum catalogo absoluto, tum aliena, tum mea observata expediam necesse est. Chronologia Pauli Diaconi diligenter servata, S. Gregorii M. (ep. 17, lib. 1) auctoritate illigo mortem Autharis cum nonis Septembribus anni 590. Hinc retro abiens numero ejusdem Autharis annos 6, interregni 10, Clephonis 1, mens. 6, Alboini 3, mens. 6; quibus [Col. 0820C] in summam collatis, me retrocessisse video annis 21, ac pervenisse ad nonas Septembres anni 569, cum Alboinus invasa ante biduum Liguria ingressus mihi esse videtur Mediolanum Liguriae metropolim, regiamque olim sedem, ubi praefectus praetorio Italiae residebat, quam pene excisam a Gothis, Narses instauraverat, ut ait Marius Aventicenis. Ab hoc igitur anno cum Sigonio initium repeto Langobardorum in Italia regni, ut Benedictus Bacchinius, a quo aliquot mensibus discrepo; namque is non ab ingressu Mediolani, sed ab obsidione Ticini, 29, ut putat, Decembris, inchoat, Bgnelli auctoritate compulsus consignantis mortem Alboini 28 Junii: quod profecto improbabile est, quia Ticinum triennio post captum incertam inauditamque originem cum suae obsidionis principio Langobardico in Italia regno fecisset. Ab anno autem et die emortuali Autharis, nempe 590, nonis Septembribus, ad initium Rotharis legislatoris, certa est chronologia Diaconi. Dat [Col. 0820D] enimvero Agilulpho an. 25, Adaloaldo 10, Arioaldo 12, qui in summam relati, sunt 47 et ad annum deducunt 637, qui die 22 Novembris erat secundus Rotharis, ut patet ex prologo ejus legum: «Anno Deo propitiante regni mei octavo aetatisque 38, ind. II, et post adventum in provinciam Italiae Langobardorum, ex quo Albium tunc temporis rege procedente divina potentia adjuti sunt, anno 76 feliciter datum Ticini in Palatio.» Qui characteres indicant annum 643, in conclusione vero et dies memoratur 22 Novemb. Quare ne acquisituri annum prorogemus indictionem cum Bacchinio, initium Rotharis retrahi debet ad annum 646, et qui annus superfluit in Chronologia Pauli, conjuncto decimo Adaloaldi cum primo invasoris Ariolandi, duplicari. Porro Adaloaldum esse superstitem post regni invasionem testantur pontificis Honorii litterae pro legitimi regis restitutione: sed Honorius ordinatus fuit pontifex die 27 Octob. an. 625, eodem igitur anno et invasor regnabat, [Col. 0821A] et rex legitimus, qui fuit venenati liquoris scelesta unctione seu potione in insaniam versus invasoris ejusdem jussu, numerabat regni sui annum 10. Pagius Adaloaldum rediisse in regnum falso putat, duobus monumentis deceptus (in Bullar. Cassin. tom. II) quae vitiatam prae se ferunt datam. Indictiones habent nimirum XV et I, annis Adaloaldi 16 et 17 adjunctas mense Augusto; cum doceamur documento alio ejusdem mensis indict. IX (Ughell., Ital. Sac., t., IV) in cursu esse illius annum 3, ac proinde praedictis indict. indicari annos 12 et 13. Quod miror cur Pagio perspectum non fuerit; nam laudata monumenta ejusdem Bullarii praeit donatio Agilulphi pariter vitiata, quippe quae annum Agilulphi 18 copulat cum indict. V, Augusto mense, qui erat conjungendus cum ind. XII, ut ex dictis in catalogo satis liquet.
33. Operosius aliquanto est Diaconi chronologiam evolvere ab initio Rotharis ad invasionem Grimoaldi: Rotharim quippe incipere anno 636 jam vidimus; invasum autem fuisse regnum a Grimoaldo [Col. 0821B] anno 663 manifeste ostendit prologus ejus legum: Anno Deo propitio regni mei sexto, mense Julio, indict. XI, quae annum indicat 668. Quare inter 636 et 663 ante mensem Julium septem et viginti anni solidi numerantur, cum occurrant apud Diaconum anni 31, menses 7, dies 7; nam Rothari dat an. 16, m. 4, Rodoaldo an. 5, d. 7, Ariperto an. 9 filiisque ejus Bertarido et Godeberto an 1, m. 3. Quapropter Bacchini opinionem sum amplexus, qui Rodoaldi aetatem metitur cum regno patris, ita ut mors utriusque, paucorum dierum discrimine, uno eumdemque anno evenerit. Neque id novum apud Langobardos, quorum erat in morte positum, Augustorum exemplo, filios sibi asciscere in consortium regni. Ita ante Rotharim fecit Agilulphus, cujus filii Bdaloaldi annos 10, cum matre Theudelinda aperte numerat Diaconus post mortem patris (lib IV, cap. 43) ; filii autem Rotharis an. 5, d, 7, non distinguit ab annis patris (lib. IV, cap. 50) . Ab eodem tamen [Col. 0821C] Bacchinio unius anni discrimine disjungor ob tardius ab eo constituta Brioaldi primordia cum Sigonio, quae res producere indict. II edicti Rotharis eum compulit usque ad Kal. Januar, quod multis damnatur exemplis in historia regni Langobardici, cujus ipsum principium an. 569, die tertia Septembris, signatur per indict. III, certum profecto indicium quod Langobardi Caesareae indictionis usum habebant, a Kal. Septemb. incipientis. Caetera procedunt. Sed ea quae sequuntur ab invasionis Grimoaldi anno 663 ad principium Liutprandi, necesse est ut considerentur, spectato prius Liutprandi ejusdem initio. Hoc vero desiderari quidquam certius non posse videtur; quippe quod desumitur a morte patris, cujus memoria exstat Ticini hac in epigraphe sub ejus tumulo: Datum Papiae die Iduum Junii indict. X, nempe anno 712, quam affert Horat. Blanchus V. C. in suis notis ad Paul. Diaconum. Cumque ea epigraphe concinit prologus Liutprandi legum: [Col. 0821D] Anno Deo propitio regni mei primo pridie Kal. Mart. indict. XI, nempe anno 713. Necnon monumentum Parthenonis monialium S. Mariae et S. Aureliani titulo a Senatore conditi: Filius honorandi Albini, et Theodolindae regnante Liutprando anno 3 regni ejus V Kal. Decemb. indict. XIII, id est an. 714, quod refert Mabillon. ( Itiner. Ital. ) Obiter hic moneo ut Mabillonio eidem non audiatur referenti ex monasterio Augustinianorum Ticinensi S. Petri in Coelo aureo hoc documentum: Haec omnia quae supra diximus, adjudicamus ven. monasterio S. Petri in Coelo aureo, in quo S. ac Vener. Augustinum adduximus. Datum IV nonas April. regni Liutprandi primo, ind. X. Nam, praeterquam quod redolet posteriorem structuram, nec Liutprandus ad regnum ascenderat mense Aprili an. 712, neque ecclesia S. Petri in Coelo aureo fundata erat, nec demum S. Augustini corpus advectum e Sardinia illuc fuerat. Liutprandi igitur principium vel cum die ipsa Ansprandi patris [Col. 0822A] emortuali 13 Jun. illigari oportet, vel paucos ante dies desumi, cum eidem aegrotanti tertio regni mense ut gratificarentur Langobardi, filium ejus adhuc superstitis levaverunt: tametsi, ne in incerto rem positam sequar, diem ipsam emortualem Ansprandi 13 Junii principium regni Liutprandi constituto.
34. Eapropter utriusque regis, Grimoaldi et Liutprandi, principia invicem mihi disjunguntur anni 49 et menses aliquot, nam totidem excurrunt a 683 ad 712. Paulo autem Diacono sunt 52 et nonnulli menses: dat siquidem Grimoaldo annos 9; Bertharido, post 3 menses creato, 18; Cuniberto 12, Liutberto mens. 8; Ariperto an. 12 incompletos, quibuscum numerat incertos Ragumberti menses, ac demum Ansprando dat menses tres: qui in summam collati efficiunt annos 52 et duos fere menses. Omnia tamen procedent, si trium priorum regum annos cum Sigeberto et recentioribus incompletos accipiamus, ut in catalogo indicavi, quod ipse Diaconus fatetur de Bertarido (lib. V, capp. 35 et 37) , nec mortem [Col. 0822B] Cuniberti eis annum 700 perducamus: regum vero quatuor qui successerunt chronologiam, proposita rerum serie, mox expedio. Moriens Cunibertus exeunte anno 700 committit regnum Liutberto filio sub tutore Ansprando. Dux Taurinatium Ragumbertus, qui ante annos 38 Godeberto patre interfecto, ac invasore Grimoaldo connivente evaserat, in spem paterni regni erectus bellum movet Ansprando. Octo elabuntur menses, dum arma utrinque parantur, ac mense circiter Maio seq. anni 701 confligitur apud Novaram: Ansprandus et Rotharit dux Bergomatium foederati superantur, Ragumbertus in solium ascendit, brevi moritur, Aripertus filius regnat. Reparatur bellum, fit pugna atrocior, foederati profligantur, capto et occiso puero Liutberto, fugato Ansprando, Rothari in exsilium pulso. Ansprandus deinde, fuga elapsus in Commacenam insulam, copiis petitur: is autem ac comperta ad Bajoarios se recipit anno 702 in finem vergente, ut erudite. Pagius, motus Pauli [Col. 0822C] auctoritate (lib. VI, capp. 22, 35) , ac simul conciliatis annis tetrarchiae Theodeberti, observat. Novem ibi annos exsulat; decimo vero ineunte, qui erat 712, cum tetrarcha Theodeberto et Bajoariis praesto est, rem gerit dubio marte haud procul Ticino. Aripertus se victum putans, fuga in Franciam arrepta, Ticino mergitur circa diem 13 Martii, ut suadet trimestre Ansprandi regnum, qui, ut diximus, 13 Junii ejusdem anni occubuit mortem, relicto filio Luitprando; quem Langobardi ante patris obitum levaverant regem. Hujus stabilito principio, cum Diaconus regnum ei tribuat annor. 31, m. 7, illigavimus mortem cum die 13 Januar. an. 744, contra Bacchinium, qui anno superiori et mortem Liutprandi et Rachis principium constituit, historiam Libri Pontificalis non recte, ut mihi videtur, interpretatus, quem sequi deinceps necesse erit; cum morte enim Liutprandi explicit Historia Pauli de rebus Langobardorum. Spectata igitur cum eodem Paulo regum octodecim [Col. 0822D] chronologia, videndum restat quid de successorum aetate valeat stabiliri Pontificalis Libri et documentorum praesidio.
35. Postremi Langobardorum reges quatuor, Heildebrandus, Rachis, Aistulphus et Desiderius, 30 omnino annos post Liutprandum implent. At cum eorum historia destituatur praesidio Pauli Warnefridi, qui, ne suae gentis excidium historicus parum prudens enarraret, cum Liutprando desiit, videretur Herkemperto adhaerendum, ne tot tamque variis recentiorum opinionibus lacessiti, certamen potius quam regum Langobardoruni chronologiam instaurare diceremur: attamen quia chronologum parum exactum fuisse Herkempertum documenta ostendunt, alio me vertam necesse erit. Constituam igitur primo aetatem Heildeprandi conregnantis cum Liutprando, deinde rerum serie proposita, Heildeprando ejecto suffecti Rachis principium, ejusque abdicationem cum fratris Aistulphi primordiis conjunctam, hujus [Col. 0823A] exitum, ac Desiderii creationem et captivitatem expediam. Conregnasse Heildeprandum cum Liutprando certum est. Id docet monumentum (vitiatae licet notae temporariae) quod Joannes Pusterla bibliothecae Ambros. praefectus, communicavit cum Mabillonio: Manigulda Dei ancilla, et veste monialium induta vivens lege Langobardorum, regnantibus Liutprando et Heldeprando, anno eorum 23, ind. V (Itin. Ital.). Clarius documentum ex archivo Lucensi edidit Fiorentinius apud eruditos celebre: Regnante domino Liutprando excellentissimo rege regni ejus 24, et excellentissimo nepote ejus Domino Hilprand rege anno 1, mense Martio, indict. IV. Unde liquet mense Martio an. 736 Liutprandum sibi jam ascivisse socium regni nepotem suum, quem Langobardi, dum morbo correptus ille erat, levaverant, idemque postmodo convalescens sustinuerat. Alio demum documento apud laudatum Mabillonium ( Itin. Ital. et saec. II Bened. ) confirmatur, quod ipso mense Martio praedicti anni 736 conregnare coepit Heildeprandus, eratque [Col. 0823B] adhuc superstes pridie Kalendas Apriles anni emortualis Liutprandi 744. Documentum autem ita habet: Actum Ticini sub die II Kal. Apr. anno felicis regni nostri nono. Per indict. XII. Quamobrem Heildeprandus, praeter annos octo solidos, regnavit menses aliquot, quorum numerum res vetustate obrutae indagare non sinunt. Ac proinde novam abbatis Bacchinii chronologiam ( in excursu Chron. ante Jo. Sen. ) penitus rejiciens, menses tantum retinui sex, quos tribuit Heildeprando post Liutprandi obitum, ita ut solio non fuerit deturbatus nisi mense Julio, sex nempe mensibus post Liutprandi emortualem diem, 13 Januarii anni 744. At ne simul pugnantia videar tradere, en Libri Pontificalis synchroni historiam et documenta, quibus utor.
36. Liutprando Ravennam premente, Eutychius exarchus et Ravennates orant pontificem S. Zachariam ut auxilium ferat. Hic legatione ad regem nequidquam adornata, per se Liutprandum ipse convenit. [Col. 0823C] Roma proficiscitur Ravennam, hinc Ticinum, quo pervenit die 28 Junii, anno 743. Die postera sacrum facit in S. Petri in Coelo aureo. Agi deinde coeptum de Ravennatibus liberandis ac restituendis ablatis. Victa demum regis duritie, conventum ut, caeteris restitutis, partem tertiam sibi rex reservaret territorii Caesenatis reddendam post Kalendas Junias (anni videlicet 744), dum interim legati regii mitterentur Cpolim ac redirent. Romam revertitur S. pontifex his compositis, atque iterum celebrat festum SS. Apostolorum, quorum natalem diem celebraverat Ticini. Haud ita multo post mortuum esse audit Liutprandum regem ante condictam universae restitutionis diem, Kal. Jun. 744. Haec Liber Pontificalis narrat in Zacharia, ac nulla adhibita temporis nota, refert deinde expulsionem Heildeprandi regis a Liutprando relicti, electionem Rachisi, pacemque cum hoc per pontificem stabilitam in annos 20; quae omnia evenisse anno 744 tum ex dicendis palam fiet. B pergo ad caetera quae Liber Pontificalis narrat [Col. 0823D] in fine S. Zachariae, et in Stephano II, al. III. Sancitae contemptor pacis rex Rachis Perusium aliaque Pentapoleos oppida oppugnabat, cum S. pontifex eum adit, muneribus placat, orationis suavitate ad meliora convertit: quare is, relicto throno, cum uxore et filiis contendit ad sacra limina, inde Cassinum petens monachum induit. Aistulphus, fraterno potitus sceptro, S. pontifici Stephano semper infensus, Pippinum Francorum regem pro sancta sede pugnantem habuit hostem, cujus virtutem semel et iterum periclitatus cominus timuit, elusit eminus; at demum foedifragus Deo ultore inter venandum interiit, postquam vidit Pippiniana donatione Ecclesiae ditionem Exarchatu, Pentapoli et Aemilia amplificatam. Aistulpho succedit Desiderius, dux Tusciae, opitulante pontifice, Langobardis invitis; qui cum primo mitis in sanctam sedem, deinde maxima illi detrimenta inferre ausus esset, a Carolo Magno [Col. 0824A] tunc rege Francorum debellatus, cum uxore asportatur in Franciam ann 774, finemque affert Langobardorum in Italia regni, anno ab eorum ingressu ducentesimo sexto.
37. Restat modo ut Rachis, Aistulphi, Desiderii aetates confirmem documentis. Pulso, ut aiebam, Heildeprando, continuo regnavit Rachis (mensis nimirum Julii die circiter 13, an 744), quod comprobant documenta duo: 1. Prologus ejus legum temporariam hanc notam habens: Anno regni mei secundo II die calendarum Martiar, indict. XIV. 2. Privilegium ab eo datum Ticino in palatio, quarto die mensis Martii, anno felicissimi regni nostri secundo, ind. XIV. feliciter (Ughell. Ital. Sac. t. II; de Ep. Placent ). Quae duo documenta cum spectant ad annum 746, certissime ostendunt Rachim levatum esse post diem 4 Martii an. 799, ut fatetur Pagius ( ann, 736, n. 9, 744; n. 5, 750, n. 1). Quid vero in incerto relinquatur ejus principium, quod et Herkempeti auctoritas et Bacchinii observata reddunt certum? [Col. 0824B] Notat Bacchinius Heildeprando tribuendos post Liutprandum menses sex, qui, ut supra aiebam, ad praedicti mensis exitum perducunt; Herkempertus vero aetatem Rachis definit annor 4, mensium 9, quod temporis spatium ab Julii mensis die tertia decima initum ad diem circiter 13 mensis Aprilis perducit anni 749. Hoc certe anno abdicasse Rachim, Fratremque Aistulphum regnare orsum testatur documentum ejus fere aetatis, quod ita habet: Anno Dominicae incarnationis 749, centesimo vero octogesimo ingressionis Langobardorum in Italiam, vir gloriosissimus AISTULPHUS (Ratchis) germano suo devicta Pentapoli suasu Domni Zachariae papae facto Romae clerico sceptrum Langobardorum strenue regens, etc. ( Script. Ital. t. I, p. 2, de Fundat. mon. Nonant. ). Quod monumentum a Pagio alibi observatum ( an. 750, n. 1) non recte ab eodem arguitur, tanquam aerae Langobardicae annos mutilans; etenim scriptor Ligur ab adventu in Liguriam, sive a Langobardici [Col. 0824C] regni primordiis coepit, erat autem utriusque in cursu annus 180 usque ad Septembris priores dies aerae Dionysianae 749. At mensis in incerto adhuc est: duo scilicet documenta Bistulphi primordia inter menses Martium et Julium ejusdem anni restringunt. Prologus ejus legum coegit Pagium ut illud constitueret post Kal. Mart; ibi enim legitur: Anno felicissimi regni nostri in Dei nomine V in die Kalendarum Martiar. indict. VII, quae anno convenit 754. Confirmatio vero bonorum monasterii Farfensis: Data Ravennae in palatio quarto die mensis Julii anno felicissimi regni nostri tertio ind. IV, id est 751, coegit Bacchinium ut Aistulphi principium ante mensem Julium constitueret (Pag., an. 750, n. 1; Bacchin. in Agnell.; Script. Ital. t. II, p. I, pag. 168) . At monumentum aliud pro monasterio eodem Farfensi: Datum Ticini in palatio 5 Aprilis anno felicissimi regni nostri in Dei nomine septimo per Ind. IX feliciter, nempe 756, ostendit Aistulphum non coepisse, nisi post diem 5 Aprilis; adhuc [Col. 0824D] enim erat in cursu annus septimus. Quae cum ita sint, ab Herkemperto hic discedendum non arbitror, ut Ostiensis opinionem sequamur cum Baronio, Pagio, Bacchinio et aliis eruditis, quos latuit novissimum hoc documentum; ut enim paucorum dierum discrimen apud Herkempertum occurrat, majori porro discrepantia ab Ostiensi avertimur, nisi falsis nitimur veterum monimentis.
38. Huc accedit quod Pagius, Sigonium et Angelum de Nuce, eruentes ex documentis quod regnum Desiderii coepit anno 756 exeunte, redarguens, et documenta ipsa insimulans vitiati characteris, alia adversus eos auctoritate non utitur, praeter Stephani II, al. III, epistolam ( cod. Car. ) ita habentem: «In ipsis quippe diebus quibus ad hanc Romanam urbem devastandam profectus est ( Aistulphus ) post annui spatii circulum ita divino mucrone percussus est, ut profecto in eo tempore quo fidem suam tentans [Col. 0825A] diversa placuit scelera perpetratus est, in eo et suam impiam finiret vitam.» At enim ut Pagius recte disseruit de Romana obsidione ( an. 735, num. 1 et seqq. ) adversus card. Baronium, et Kalendis Januariis, non Juniis anni 755, eadem coeperit, id certe non impedit quin litterae pontificis morali ea inductione utantur discrimine aliquot dierum, si obsidio fuit trimestris, ut refert Liber Pontificalis, seu etiam aliquot mensium, si brevior eadem fuit juxta epistolam Pippini apud Baronium ( an. 755); summa enim rei eadem est, nec Stephanus chronologis negotium facessit, quippe annum indicans emortualem Aistulphi consentit cum Annalibus Francorum, exceptis Fuldensibus et Lambecianis, qui ad annum 757 ejus mortem producunt. Quare Sigeberti Chronicon Aistulphi aetatem definiens annorum 7 perperam emendatur a Pagio; namque is ab anno 749 circa Idus ejusdem mensis perveniens, annos omnino septem explevit. Quin etiam Herkemperto ipsi [Col. 0825B] addenti menses quinque fortasse audiendum erit; is enim annos numeravit Rachis usque ad hujus profectionem ad urbem Romam, ita ut post conversionem suam mensibus adhuc quinque, velut hiemans, in solio Langobardorum permanserit; Aistulpho vero eosdem menses tribuerit, tanquam vero post Rachis abdicationem regi. Utcunque autem se res habeat, anno praedicto 756 post mensem Aprilem regnavit novissimus Langobardorum rex, qui communi Annalium sententia postquam regnum tenuit 18 annos, certum Langobardici regni exitium attulit, nam Carolus «cunctum Italiae regnum adeptus in Franciam regreditur, ducens secum Desiderium cum conjuge ejus. Adalgisus filius ejus Cpolim fugit ( Annal. Fuld. et Lambec., an 774).»
39. Absolutis Langobardorum fastis, venio nunc ad exarchos Italiae, quorum catalogum collatis aliorum observatis cum Libro ut plurimum Pontificali conficiam.
1. LONGINUS. Hic postquam Narses, tot rebus [Col. 0825C] praeclare gestis celebris, invidia illi ab aemulis comparata a Justino exauctoratur, in Italiam mittitur praefectus anno 567. Postmodo Narses Neapolim secedens Langobardos e Pannonia per legatos accersit; quare Longinus inauditum Italis nomen ac dignitatem novam, nempe exarchi adipiscitur, tueturque imperii Occidentis partem a Langobardis non invasam. Italiam rexit, ab adventu ex urbe regia 367, annos 15 (Paul. Diac. lib. II, c. 5; Noris. de Syn. V; Pag., an. 567, n. 4, ex Mar. Aventic) .
2. SMARAGDUS, gloriosus chartularius sacri palatii. Hic missus in Italiam anno 583 cum dignitate, mox causa incerta revocatur post triennium ( Libell. Schism. ; ap. Nor. de Syn. V; Pelag. II, ep. )
3. ROMANUS, patricius. Revocato Apolim Smaragdo anno 586, succedit in exarchatu, suumque obiit diem Ravennae post annos 11, nempe 598 (Anast. num. 113; Jo. Diac. in V. Greg. l. III, cap. 44 et 48; ibique Henschen. Noris. de Synod. V, cap. 9, [Col. 0825D] § 5)
4. CALLINICUS seu GALLICINUS. Mittitur successor Romani an. 498, post quadriennium revocatur (Paul. Diac. lib. IV, cap. 26. Noris ubi sup; Panvin. Chron.) .
5. FL. SMARAGDUS iterum. Callinico revocato Mauritius iterum mittit cum dignitate Smaragdum, quem Panvinus Italiam rexisse ait annos 9, ab anno videlicet 602 ad 611 (Paul. Diac. lib. IV, c. 26; Noris. ubi sup. Panv. Chron.)
6. JOANNES LEMIGIUS, judex Reipublicae. Hic tumultuante Jo. praefecto Neap. occiditur, quarto suae dignitatis anno (Anast., num. 117; Panv. Chron. )
7. JOANNES ELEUTHERIUS, patricius et cubicularius, seu eunuchus. Caeso Lemigio interpontificii tempore post Bonif. IV, ante diem 19 Octob. 615, mittitur successor Eleutherius, qui post triennium et aliquot menses imperium affectans necatur, pari usus fortuna ac Lemigius, tempore interpontificii [Col. 0826A] post S. Deusdedit, ante diem 24 Decemb. 618 (Anast., num. 117 et 118).
8. ISAACIUS, patricius. Destinatus ab Heraclio statim atque audiit Joannis caedem anno exeunte 618, ad regendam Italiam venit seq. anno 619, ac diutissime dignitatem tenuit, annos videlicet 23; cum Mauritio chartulario expilavit patriarchium Lateranense anno 639, ac Ravennae occubuit, postquam capite mulctatum vidit Mauritium chartularium, qui contra ipsum Italiae affectabant imperium anno 643 (Anast., num. 121 et 126; Panvin. Chron. Baron. et Pag. anno 643).
9. THEODORUS CALLIOPA, patricius, Italiam regens anno secundo revocatur incerta causa (Xnast, num. 126.).
10. PLATON, gloriosus patricius. Regere Italiam coepit anno 645, rexitque usque ad 649 (S. Martin, ep. 16; Anast., num. 131; Baron. et Pag. 649, n. 7) .
11. OLYMPIUS, cubicularius. Profectus Cpoli Romam venit cum dignitate an. 649, dum Lateranense [Col. 0826B] concilium celebrabatur. Italiam rexit quatuor annis solidis ac nonnullis mensibus; morbo interiit an. 653 (Anast., num. 131, 132, 133).
12. THEODORUS CALLIOPA, patricius iterum. Constans, audita morte Olympii, mittit successorem Theodorum cum jussione ut captivum faciat S. Martinum pontificem. Incertum dignitatis tempus (Anast., num. 133; Murator., Rer. Ital. to. I, p. II, pag. 303, in dubium revocat duplicem Theodori dignitatem) .
13. GREGORIUS. Circa annum 658 conjicit abbas Bacchinius missum esse Gregorium exarchum ( ex Privil Const. Syracus. an. 666).
14. THEODORUS, excellentissimus exarchus. Male a recentioribus creditus Calliopa, ob Pauli et Dnastasii silentium. Hujus item aetas incerta: at ex Bacchinio ab an. 668 ad 687 pervenit (Anast., num. 156; Bacchin. ad Petr. Sen. ).
15. JOANNES PLATYS, patricius. Italiam regere orditur an. 687; cumque nullus occurrat exarchus [Col. 0826C] usque ad Theophylactum; eam rexisse credi potest usque ad 702, annis circiter 15 (Anast. num. 157 et 159; Pag. an. 687).
16. THEOPHYLACTUS, cubicularius, patricius. Ravennam mittitur Cpoli anno 702. Italiam regit annos octo usque ad 710 (Anast., num. 165; Panvin. Chron. ).
17. JOANNES RIZOCOPUS, patricius. Missus in Italiam anno 710, excipit Neapoli pontificem Constantinum, prodeuntem Cpolim: deinde veniens Romam multa indigne ibi perpetrat; ac demum turpissima morte occumbit Ravennae, incertum quo anno. Panvinus credit 711 ac triennio exarchatum vacasse ait. Scaliger sex annos dat Rizocopo, Pagius vero hunc reprehendit (Anast., num. 172; Panv. Chron. ; Scalig. de Exarch. Rav. ; Pag., an. 713, n. 4).
18. FL. SCHOLASTICUS, cubicularius, patricius. Mittitur cum dignitate in Italiam anno 713 exeunte vel sequentis initio; nam secum affert sacram Anastasii [Col. 0826D] qui, Philippico in ordinem redacto salutatur imperator die 4 Jun. 713. Quare Panvinus et Scaliger biennio perperam differunt, ad annum nempe 715 (Anast., num. 176; Baron. an. 713).
19. PAULUS, patricius. Missus a Leone Isaurico in Italiam anno 726. Conspirationem adversus S. Gregorium II instaurat; ipse anno post interficitur Ravennae. (Anast., num. 183 et 185; Diac. 1. VI, cap. 49) .
20. EUTYCHIUS, patricius eunuchus. Audita Isaurus caede Pauli, quem miserat post Marinum spatharium, ut insidias et ipse moliretur pontifici, similiter Eutychium in Italiam venire jubet, ut coeptum ab exarcho Paulo ac spathariis duobus scelus perficeret. Hic novissime omnium diuturnius caeteris Italiam tenuit, ab anno videlicet 727 ad 751, qua infensus Romanis pontificibus, qua ab iisdem protectus adversus Langobardos; at demum horum rege Aistulpho capiente Ravennam ante diem 4 Jul., Eutychius [Col. 0827A] in Graeciam abiit, finemque attulit exarchatui, cum annus esset aerae Dionysianae 751, Zachariae 10, Constantini Copron. 32. P. C. ejus 10, Aistulphi 3. Itaque exarchatus Italiae seu Ravennae, cujus primordia constitui cum Longini anno primo 567, stetit annis circiter 184, habuitque exarchos omnino 20, Smaragdi et Calliopae repetita dignitate (Anast., num. 183, 185, 186, 187, 194, 213. Recentiores passim, praeque iis Bened. Bacchin. in Agnell. ).
40. Epoche ista exitus exarchorum, quo tempore Italia fere omnis ab impiis imperatoribus Graecis defecerat, recte cum Graecanici imperii exitio copulabitur; quamvis enim tentata non semel ejusdem instauratio est, divinitus tamen factum ut omnia nequidquam Caesares molirentur. Exarchatus vero ad sanctae sedis ditionem amplificandam per tot annorum seriem vindicatus Graecis viribus adversus bellicosissimos Langobardos, tandem venit ad momentum in horum manus. At postmodo, a Francorum rege Pippino usurpatoribus profligatis, concessit [Col. 0827B] in sanctae sedis ditionem una cum Pentapoli et Aemilia; neque ad nostram hanc aetatem barbaris amplius patuit. Idem et origine et dignitate celebris, illustrior postea est factus, cum tres eminentissimi apostolicae sedis legati tripertito illum administrare, sanctisque legibus conservare summorum pontificum nomine incoeperunt, ut nostro aevo videmus fieri. Caeterum ut aliquid dicam de exarchis, quorum catalogum exhibui, horum chronologiam difficile est per menses et dies digestam dare; alios enim, statim atque designabantur Cpoli, missos esse, alios aut Caesarum voluntate, aut longa via detentos sero in Italiam venisse refert historia. Hinc est quod aliorum exemplo annos indicare contentus, quo potissimum mense aut designarentur Cpoli aut in Italiam pervenirent, neglexi disquirere. Id tamen animadverti, quod usque ad Theodorum Calliopam, cum anno 633 secundo missus captivum fecit S. Martinum pontificem Romanum, successio exarchorum [Col. 0827C] certa est. Inde vero usque ad Joannem Platyn, qui anno 687 in Italiam venit, conjecturis doctissimorum virorum Pagii et Bacchinii nititur. Qui Platyn sequuntur quinque exarchi certe mihi aetatis videntur; attamen eos inter sunt tres successionis non ita certae, ut nullum dubitationi locum relinquant Theophylactus, Joannes Rizocopus et Paulus; sed duo caeteri, Fl. Scholasticus et Eutychius, hic Paulo, ille Rizocopo omni procul dubio successerunt, ut videre est apud auctores per me laudatos in catalogo. Quamobrem si forte novum aliquem exarchum aetas proferet, aut inter Theodorum Calliopam et Joannem Platyn aut inter eumdem et Rizocopum, aut demum inter Fl. Scholasticum et Paulum, temporum ratione habitaris collocetur necesse erit. Plura, ad Chronologiam quod attinet, nec temporis nec loci est observare. Quod autem spectat dignitatem exarchi, praeter ea quae obiter paulo ante ( numm. 7, 8) aiebam, nonnihil reliquum [Col. 0827D] mihi feci hic opportunius indicandum.
41. Exarchi dignitatem, Italis quidem novam, tametsi alias eam gentes non ignorasse testatur Gregorius Magnus (epist. lib. I, 59 et 72, ad exarch. Afric.) . Officiis semper palatinis adjunctam discimus, dum legimus patricios, chartularios sacri palatii, eunuchos, cubicularios et judices civitatum eadem ornatos esse. Eruditis singula haec officia enucleatius expendere otiosum foret; de patriciis autem nonnulla in memoriam revocare certum mihi est atque deliberatum, quidquid eorum patientia jam diu abutar. Duo mihi sunt patriciorum genera; quae enim alia multa refert Cangius in Glossario generali hac divisione comprehendi arbitror: alii sunt patricii Caesarum, alii pontificum, alii nempe ab imperatoribus, alii a Romanis pontificibus creabantur. Formam creandi patricios imperiales asservatam in bibliotheca Vaticana ex Paulo Forojuliano, seu Diacono, a Cangio expressam exhibeo: Patricii dignitas [Col. 0828A] taliter disponenda est, quatenus illa non vili personae, nec alicui concedatur ignoto. Sit enim valde nolus imperatori, sit fidelis et prudens, non elatus. Protospatharius veniens ante imperatorem osculetur suum humerum, et dicat: Maxime imperatorum, adest quem vocasti. Tunc stet ad sinistram imperatoris illius hyparchus, quem nos dicimus praefectum, et dicat ei imperator: Cum protospathario futurum patricium adducito. Dum autem venerit patricius, in primis osculetur pedes imperatoris, deinde genu, ad extremum osculetur ipsum: tunc osculetur omnes Romanos circumstantes, et dicant omnes: Bene veniatis: nobis nimium laboriosum esse videtur concessum nobis a Deo ministerium solum procurare: quocirca te nobis adjutorem facimus, et hunc honorem tibi concedimus, ut Ecclesiis Dei et pauperibus legem facias, et inde apud altissimum judicem rationem reddas. Tunc induat eum imperator mantum, et ponat ei in dextro indice annulum, et det ei bombacinum propria manu scriptum, ubi taliter contineatur scriptum: Esto [Col. 0828B] patricius, misericors et justus. Tunc ponat ei in caput aureum circulum et dimittat. Hanc dignitatem, qua ornati, ut ait Walfridus Strabo, erant primi post Caesares, docet Senator fuisse perpetuam: Mox ut datus fuerit hic honor, in vitae tempus reliquum homini fit coaevus (lib. VI, ep. 2) . Ac proinde suspicatur Cangius, num propterea breviori alii dignitati, ut esset exarchatus, aut alia praefectura, adjungeretur. Idem tamen in cod. Theodos. legens expatricios, id tantum obtinuisse apud Gothos cum auctoribus aliis sentit. Prae iis Gutherus hanc dignitatem inter palatinas eminentissimam non fuisse perpetuam, sed ut caetera officia ad nutum principis docet, ac finita administratione expatricios appellari consuevisse (de Off. dom. Aug. lib. II, cap. 19) .
42. Hinc est quod in Dufresnii opinionem eamus pedibus necesse est. Qui enim duo patricii, sede Cpolim translata, ut ait Porphyrogenitus (de Adm. Imp., cap. 27) mitti inde solebant in Italiam (eos [Col. 0828C] hodie proreges diceremus) quorum unus Siciliae, Calabriae, Neapoli et Amalphiae praeerat: alter vero Benevento, Capuae, Papiae cum reliquis, et tributa quotannis fisco imperatoris pendebant; eos certe dignitate in sedibus militum pares magistris militum in expeditione, ad nutum principis amoveri consuevisse crediderim; tametsi duae inscriptiones, ab eodem Guthero allatae, secus docere videantur. Harum prima exstans Treveris, ita habet:
HIC. IACET. ELIVS. CONSTANTIUS VIR. CONSVLARIS. COMES. ET. MAGISTER VTRIVSQUE. MILITIAE. ATQVE. PATRICIVS;
alia Romae:
FL., RICIMER. V. I. MAGISTER. VTRIVSQ PATRICIVS
Quibus ex inscriptionibus tum copulari patriciatum cum militia discimus, tum perpetuam esse eam dignitatem. Sed diversa fuerit ratio patriciorum qui [Col. 0828D] in Italiam mittebantur ante Gothorum tempora: qui autem patricii horum aetate in Italiam praefecti missi sunt, caeterique omnes ab Augustis tunc temporis creati, perpetui erant juxta Senatoris doctrinam. Cujus rei argumentum sunt tot numero patricii uno eodemque tempore in aula Constantinop. degentes, quorum sex deferentes secum trecenta navigia, simulque et Siciliensium stolum in hanc Romanam urbem absoluti a regia urbe ad nos properant, aiebat S. pontifex Paulus in epistola ad Pippinum ( Cod. Carol. 24). Praeterea tum in Libro pontificali, tum apud historicos Langobardici in Italia regni aequales legimus frequenter patricios alios alibi, dum eorum unus Ravennae exarchatum administrabat; plerumque enim haec dignitas patriciis conferebatur. Itaque et Belisarius et Narses, qui patricii nomen solum retinuerunt, et exarchi omnes, qui cum excellentissima dignitate exarchi patriciatum eminentissimum copularunt, ubi semel ornati eo fuerunt, eumdem nunquam [Col. 0829A] deposuerunt; nec dum eorum aliqui revocabantur Constantinopolim, finita administratione expatricii appellati ullibi reperiuntur. Caeterum haec dignitas, utpote prima post Caesares, quemadmodum dicebam antea, ab Augustis Byzantinis summi honoris causa conferebatur regibus ac principibus exteris, ut videre est apud Cangium in Glossario.
43. Augustorum exempla secuti sunt Romani pontifices, dum Francorum reges patricios creaverunt. Id tamen discrimen est inter utrumque patriciorum genus, quod patricii imperiales primi erant post Caesares inter officia palatina: patricii vero pontificii dignitate et potestate summa utebantur, dicebanturque, ut observat Gutherus, patricii Romanorum, non Romani, quia Romanis omnibus imperabant, exercitum ducebant, et vere imperatoris majestate praefulgebant, ut Carolus Magnus, dictus propterea patricius Romanorum, ut pater et protector Romani totius imperii (Guther., de Off. lib. II, cap. 29) . Quamobrem ut erudite Pagius cum Marca ( ann. 640, [Col. 0829B] num. 6 et seqq.), patriciatus pontificum Romanorum duo complectebatur: Jurisdictionem qua reges Francorum in Urbe ex consensu pontificis et populi Romani potiebantur, et protectionem, seu defensionem, quam Romanae Ecclesiae polliciti erant. Inde est quod vexillum mitti solitum a Romanis pontificibus ad principes arma ferentes in paganos aut haereticos, ad ipsos etiam patricios mittebatur, quod minime [Col. 0830A] ab iis fiebat cum imperatoribus, quia Romanae Ecclesiae tuitio ex generali obligatione et speciali pacto imperio conjuncta fuit. Quae cum ita sint, perperam putavit Cangius, et ante eum alii multi scriptores, patriciatum Romanorum non esse aliud quam praefecturam Urbis seu etiam Italiae, dignitatem a Romanis excogitatam post dejectum Graecanici imperii jugum, cui assentitur Alamannus (de Later. Pariet. cap. 11) , quod viderint, Carolum Magnum adeptum imperialem majestatem patricii nomen siluisse: nam quidquid imperatoris nomen praestare videatur patricio Romanorum, potestas erat una atque eadem, protectoris videlicet ac defensoris Romanae Ecclesiae. Ea propter Carolo Magno patricio Romanorum Romam advenienti idem honor est adhibitus ab Adriano qui postea est adhibitus a Sergio erga Ludovicum imperatorem. Adrianus enim suscepit Corolum obviam illi ejus sanctitas dirigens venerandas cruces, id est signa, sicut mos est ad exarchum aut patricium suscipiendum (Anast., num. 315). Eadem praestitit [Col. 0830B] Sergius Ludovico, aiente Anastasio: Sicut mos est imperatorem aut regem suscipere (num. 484). Praeterea cum Carolum Martellum Rom. pontifex patricium creavit, ut late Pagius ( ubi sup. ), Graecanicum imperium adhuc exstabat. Multo igitur major fuit dignitas pontificiorum quam imperialium patriciorum. Jam vero satis multa.
Chronologia
Mauritii Tib Aug 8 et 9 post cos [Col. 0829C] 1342 1343 VII al. VI.
Mauritius Theodosium fil coronat. Imperat festis Paschal 26 Mart seu 2 Apr ex Theoph et Chron Alex Pag Baron ad an. refert 593.
Franchor felix pugna in Langob Diac Turon Bar Pah.
Antarith R. Lang de pace agens cum Francis morit. Ticini non Sept Theodolinda Agilulph Taurinat. Ducem maritum et Regem eligit [Col. 0829D] m. Nov et m. Majo seq a. ab exerc acclamatur Mediolani Diac lib 3 cap ult Pag An. 616 n. 2.
Hormisd Pres. R. Chosrois filii electi Regis jussu necatur Theophil. lib 3, c. 8; Pag a. seq.
Imp Mauritius Tib Aug 9 et 10, [Col. 0829D] 1343 1344 cos VIII al. VII.
Narses Mauritii Satelles cum Domi tiano Melitenes Episcopo Persicem ingress feliciter pugn cum Varamo. Finis Persici bellis, quod 20, a. duraverat. Chrosroes a Varamo pulsus regno inita societate cum [Col. 0831A] Romm restituitur. Ex Theophil et Chron Alex Pag a. 593, n. 2 et 4. Baron bienn differt.
Zadespratae transfugae, qui olim Hormisdae duxerat, caput ad Chrosroem defertur, Pag a. seq n. 4, cum Bar.
Explicit h. a. Chronic abb Biclarensis
Imp Mauritius Tib Aug 10, 11, [Col. 0831A] 1344 1345 [Col. 0831B] post cos IX, al. VIII.
Mauritius movet adversus Avares, seu Turcas Traciae incubantes, Pag an. seq n. 10.
Eclipsis solis die 19 Martii. Fredegar, cap 13. Aimoin lib 3, cap 8. Petav de doctr tem lib 8. Parallax latitud 46 29. Latit bor 41, 29, latit visa 5, 0. Semidiam. Solis 16 58, summa semidiam 34 30, scrup residua 29 30, digiti Eclipt 10 26, ad tab Pruten Calvis qui eam accidisse ait fer 7, hor 10, post med noctem Cp.
Imp Maurit Tib Aug 11, 12, [Col. 0831B] 1345 1346 coss X al. IX.
[Col. 0831C] Chosroes a Mauritio auxilia impetraturus, vovit S. Sergio M. et finxit se Christianum fieri velle; quod tamen non fecit, ut testatur S. Greg ep. 62, l. 2.
Guntramnus R. Francor moritur 28. Mart. Fredeg et Herman Contract Pag n. 17. Baron non recte constituto Regni initio, mortem differt ad a. 598.
Prisco Patricio expeditio in Avares committitur. Pag n. 12.
Baron. h. a. et alii autumant privileg Sammedardense, sed supposititium ostendit Pag n. 8, et Dupin dissert 7.
[Col. 0831D] Imp Maurit Tib Aug 12, 13, [Col. 0831D] 1346 1347 coss XI, al. X
Constantina imperatrix suasu Jo. patriarch Cp. petit caput S. Pauli, sed a pontif eluditur. Greg l. 3, ep. 30.
Evagrii histor sex lib comprehendens a fine Theodoreti, et Socratis h. a. explicit Phot. Pagius ostendit eam non progredi Aug mens superior a. et ne Photii opinio corruat, h. a. publicatam putat.
Eclipsis solis die 23 Jul, fer 6 horis sex ante merid. digiti ecliptici 11, 28 sol in 1 gr. Leon Calvis ex Aimoin contra Sigeb qui biennio post eam refert.
[Col. 0833A] Imp Maurit Tib Aug 13, 14 post [Col. 0833A] 1347 1348 coss XII al. XI.
Romanus Exarch Roma Ravennam repetens civitates a Langob captas recipit; quare Agilulph invadit Rom imperium. Diac lib 4, c. 7, Sigon biennio ante.
Italia jam ab annis 27, gemebat sub Langob armis. Nempe ab a. 568, Greg lib 4, ep. 34.
Mauritio Gregorium parvi pendente Jo. Cp. oecumen titulo superbiendi [Col. 0833B] ansam arripit: quare Greg vetat Sabiniano Apocrisiar cum eo communicare. S. Greg lib 4, ep. 32, 34, 36, 38, 39.
Imp Maurit Tib Aug 14, 15, [Col. 0833B] 1348 1349 post coss XIII al. XII.
Imp praefecti pacem a Greg cum Lang saepe tentatam praevertunt.
Childebertus Theodorico, et Theodoberto relictis heraedibus morit Vit S. Columb c. 18, ap. Bed to. 3. Baron qui initium ejus regni perperam illigavit cum a 579, solos 17 annos regni [Col. 0833C] contra antiquor fid illi tribuit. Pag n. 13, 14, qui mortem comprobat Greg ep. 58, lib 5.
Zotto Dux Benevent capit Crotonem: et alibi Romani multa a Langobard patiuntur. Sigon.
Imp Maurit Tib Aug 15, 16, post. [Col. 0833C] 1349 1350 Cos XIV, al. XIII.
Edilbertus Rex Angliae qui Adilbergam seu Bertam Christianam ux. hab dat facultatem Augustino praedicandi in suo regno Cantiae. Caetera sex Angliae regna non h. a. fidem recipiunt. Idem rex Angliae fit Christianus: et h. a. August transfretaverat in Angl ex Beda pag num 2. et seqq.
Mauritii aegrotantis testamentum, [Col. 0833D] quo int filios partitur Imperium, ad h. a. vel ad sup pertinet, non ad seq ut Baron putat. Ex Theophylacto pag n. 2. a. 598.
Imp Maurit Tib Aug 16, 17, [Col. 0833D] 1350 1351 ost cos XV. al. XIV.
Pax demum sancitur cum Lang Probi opera, quae a. seq firmatur a Rege Lang Greg lib 7, ep. 2, 5.
Romae nunciatur victoria adv Sclavos et Schismaticor reditus ad Eccl Idem lib eod ep. 9. Baron.
Fredegundis Chilperici Neustriae Regis vidua, et Chlotarii II, [Col. 0835A] mater moritur. Pag n. 9.
Romano Exarcho succedit Gallinicus aliis Gallinicus. Eschen ad Jo. Diac cap 44 et 42. lib 3 et Panvin chron.
Imp Maurit Tib Aug 17, 18. [Col. 0835A] 1351 1352 post Cos XVI, al. XV.
Gregor dat litteras ad Agilulph, et Theodolind post subscript pac l. 7. ep. 41, 42. sed timet ad Arnulpho Duce Spolet qui Varnilfridae uxoris consilio sub condit subscr Ib. ep. 102.
[Col. 0835B] Convocatur Conc Ap. et Greg suspicat pro Oecumenici nomine unde litterae ad Euseb Thessalon Ib.
Maurit mittit Rom 30. auri libras pauperib erogandas et rogas militibus dandas Greg lib 8. ep. 2.
Chaganus Rex Avarum Thraciam invadit. Ex Theophyl lib 7, c. 13. Pag n. 2. a. seq ad quem differt Bar et ait Pannon infer.
Imp Maurit Tib Aug 18 et 19. [Col. 0835B] 1352 1353 post cos XVII. al. XVI.
Sclavi in Ital irrump qua occas Epidauri Episc S. Donati corpus Corcyram transfert. Greg lib 12. ep. 2, 3, 8.
Commentiolus de integro Dux creatur, et a Romm in ejus gratiam [Col. 0835C] reversis quinquies cum Avarib pugnatur feliciter Theophyl l. 8, c. 2, 3.
Revocato Greg mittitur ad Urb praefect. Leontius, qui Sicilia transiens, Libertinum Praefectum caesum praefectura dejicit. Gr. l. 8, ep. 31.
Civile bellum int Francor. Reges. Theodoric et Theodeb victores, Clotarius victus. Aim l. 3, c. 88. Bar a. seq. Pag ibid n. 16.
Cometes antea apparuerat in coelo Diac lib 4, cap 16.
Imp Maurit Tib Aug 19 et 20, [Col. 0835C] 1353 1354 post cos XVIII, al. XVII.
Expleto pacis tempore, inter Langob et Romanos praeliatum iterum: Romani ab Arnulpho Spoleti [Col. 0835D] Duce victi. Diac lib 4, c. 17. Baron seq a. Pag ibi n. 2.
Reccaredus Hispan Rex cum regnasset annos 15, m. 1, d. 10, ab anno 586, versus fin Apr moritur. Ex vas et Vulsa Pag n. 17.
Mauricius fil Theodosio dat uxorem filiam Germani Patrici mense Nov ann Imp sui 20 Theop Ducang. de Fam Byzant.
[Col. 0837A] Imp Maurit Tib Aug 20, 21 post [Col. 0837A] 1354 1355 cos XIX, al. XVIII.
Mauritius, qui Tib Constantino successit a. 582. M. Aug 14, ut Blanchin cum Pag post Imp a. 20, m. 3, dies aliquot h. a. 27, Novemb mensis trucidatur cum suis. Noris de Syn V. cap 9, § 3, 5. Pag n. 9. Ducang in Byzant Famil Augg c. 9, nummum exhibet inscriptum A. XX, alterum A. XX. THEUP Thessalonicae urbe percussus. Ibid Ducang de Fam Byz.
Antea tamen d. 23 Nov Phocas [Col. 0837B] centurio a militib elevatus tyrannidem usurpaverat. Theophylact lib. 8, c. 5, et seq. Vide a. 610, et a Cyriaco Patriacha coronatur die 23, Nov, fer 6.
Revocato Callinico, Exarchus mittitur Fl. Smaragdus iterum. Diac., Noris.
Imp Phoca Aug 1 et 2. [Col. 0837B] 1355 1356
Imago Phocae et Leontiae Aug venit Rom 7, kal Mai et acclamat illis in Later ab omni Clero Jo. Diac l. 4, c. 20.
Chosroes acceptis litteris exaltationis Phocae rupto foedere cum Romm inito, Mauritii ultor canit classicum. Theophyl pag n. 3.
Phocas in uxor et caeteram Mauritii famil superstitem saevit. [Col. 0837C] Ex chr Alex Theoph Theophyl Pag n. 4. Baron perperam a. 607 et post caedem mittit Lilium Legatum ad Chosr ut supra 5. mense post inaugur. Ibid. Arnulphus instante Natali App urbis excid parat Greg l. 12. ep. 22.
Vittericus sumta tyrannide Liuvam regno Hisp dejicit post A. 2. Ibid.
Eclipsis Solis Fredeg Chr c. 24. Cim l. 3, c. 90, pag a. 612, n. 11.
Imp Phoca Aug 2 et 3. [Col. 0837C] 1356 1357
H. a. inscribitur. Phoca Aug primum solo cos.
Agilulphus facta iterum cum Rom pace augetur prole mascula, et Theodolinda Christiano more vult baptizari Adulouvaldum [Col. 0837D] nomine. Greg lib 12, ep. 7.
In oriente dignitates et honores sunt venales. Ibi ep. 27.
Hoc vel seq a. Constantina uxor Mauricii cum tribus filiabus, et filii Theodosii conjuge in portu Eutropii ad Chalcedonem jussu Phocae plectuntur capite. Theoph biennio post. Ducang de fam. Byzant.
Imp Phoca Aug 3 et 4, post [Col. 0837D] 1357 1358 cos 1.
Adaloaldo 2, aetat an. agenti in consortium Regni a patre adscito despondetur Theodeberti filia [Col. 0839A] trima, vel quadrima, et firmatur pax perpetua cum Francis. Paul Diac lib 4, cap 31. Dim l. 3, cap 89, biennio ante.
Phocas cum omnem movisset lapidem, ut Narsetem obtineret, postquam ad Romanos eum redire iteratis juramentis impetravit foedifragus vivum comburi jubet. Ex Cedr et miscel. Baron.
Greg mortem sequitur hyems frigida, obsumtisque vitibus, et messibus fames in Italia fuit. Diac lib 4, cap 30.
[Col. 0839B] Imp Phoca Aug 4, 5, cos. 11. [Col. 0839B] 1358 1359
Agilulphus iterum Novembri mense pacem firmat ad triennium cum Romanis. Paul Diac lib 4, cap 33. Sigon, qui addit h. a. Ferrariam, quae tunc vicus erat, moenibus cinctam ab Exarcho Smaragdo, et in formam Castri redactam. Calvisius perperam haec tribuit Diacono, et Solis eclipsim triennio ante visam ad h. a. differt ex male intellecto Aimoini loco, lib 3, cap 90.
Romae caritas minus sensibilis Sabiniani beneficio. Vide Notas Baldini inferius.
Imp Phoca Aug 5, 6: post cos [Col. 0839B] 1359 1360 III.
Phocas Domitiam filiam jungit [Col. 0839C] Prisco Patricio comiti Excubitorum et Tyrannidem exercet. Ex Theoph pag n. 6.
Idem concedit Bonif III, Rom Pontifici qui ab eo id petierat, ut decerneret (contra audaciam Patriarchar Cpl qui oecumenicos se dicebant) Romanam Eccl esse caput omnium Ecclesiar. Baron super anno. Vide notas ad eumd Bonifac.
Crucium concussio Cp. in publ supplicatione magna mala portendit, ut habet Theodor Siceota.
Imp Phoca Aug 6, 7, post cos IV. [Col. 0839D] 1360 1361
[Col. 0839D] Priscus insidias molitur in Phocam: quare ad Africae Praetorem Heraclium dat litteras, ut mittat filium Heraclium adversus Tyrannum. Ex Theophane Bar Hist Miscell.
Interim Persae nullo resistente occupant Armeniam, et Cappadociam, fusoque Romano Exercitu flammis ac ferro omnia vastantes Chalcedonem usque perveniunt Cedr.
Imp Phoca Aug 7, 8, post cos V. [Col. 0839D] 1361 1362
Phocas sui generis hominib remp omittens creat Comitem Orientis Bonosum hominem immitem. Circensem [Col. 0841A] facit, multosque sibi conviciatos obtruncat. Hist. Miscell.
Tassilo Bajoarior. Dux h. circit a. moritur. Diac. lib 4, cap 41. Pag. n. 5.
Ab h. a. incipit prochronismus Theophanis, quem sequitur Baron quare per annos 84 aerae Alexandrinae addendi anni octo ut cum Dionysiana conveniat. Pag Henschen to. 3. Mart in exegesi de Chronogr S. Theoph et Papebroch in conat ad Constantin docent continuari usque ad finem Copron nemoe ad an. 775.
[Col. 0841B] Imp Phoca Aug 8, post cos VI. [Col. 0841B] 1362 1363
Ex Chr Alex a. 7, Octobr usq ad 13. Januar in publ Tabulis legitur Imp Heraclii a. primo.
Phocas ab Heraclio victus miserrime obtruncatur 5 mensis Octobris, quum regnasset a. 7, menses 10, et dies 18, nam coronatus fuerat die 23 Novembr a. 602. Zonar Cedren Ducang.
Heraclius inauguratur die 5 Octobr a Sergio Patriarcha, et Eudocia uxor coronatur Aug Baron et Pag n. 6.
Witterico in Hisp per conjurationem [Col. 0841C] occiso postquam regnavit a. 7, succedit Gundemarus. Isid Chron.
Imp Heracl Aug 1, 2. [Col. 0841C] 1363 1364
Ex Chr Alex a 14 Jan usque ad Decemb expletum h. a. legitur: et Consulatu ejusd religiosiss nostri principis.
Syria a Persis devastatur M. Maio. Pag n. 2.
Heraclius augetur filia Epiphania [Col. 0841D] ex Eudocia die 7 Jul Idem num 4. Ex Theoph et Chron Alex quae 15 Aug baptizata Eudocia appellatur. Ducang de Fam Bizant.
Jo. Lemigius h. a. exeunte Exarchus in Italiam venit.
Imp Heracl Aug 2, 3. [Col. 0841D] 1364 1365
Hic annus inscribitur post cos Heracl Aug.
Heraclius, minor dictus, et Constantinus, nascitur die 3 Maii et Eudocia moritur die 13 Aug. Ex Chron Alex Pag n. 2, et Epiphania coronatur Aug die 4. Octob Ex Theoph. Pag n. 2. Ducang de Fam Byzant.
Persae Raxate Duce Caesaream Cappadociae capiunt. Theophyl [Col. 0843A] l. 8, c. 12.
Theodebert. Austrasiae Rex a fratre victus, clericus fieri cogitur, mox occiditur. Fredeg c. 38. Aim l. 3, c. 98. Baron perperam sup a.
Imp Heracl Aug 3, 4, post cos II. [Col. 0843A] 1365 1366
Hic a. legitur III, post cos Heracl Aug 2 et Fl. Heraclii Jun Constantini a Deo custoditi filii ejus a primo semp Augg Impp.
[Col. 0843B] Heracl Jun coronatur 22 Jan non 25 Decemb ut Theophan nec 22 Apr ut Eleus. Pag ex chron Alex n. 1, 3.
Imp incesto connub neptem sibi jungit, quae a Sergio Aug coronat. Bar et Pag n. 2.
Theodoricus Burgundiae, et Austrasiae Rex moritur dissenteriae morbo. Fredegaret Aimoin l. 3, c. 100, vel ut Jonae placet, fulmine ictus; quatuor relinquit fil Sigibertum, Childebert. Corbum, Macroveum, cui Chlotarius vitam permisit. Fredeg c. 42, qua in re fallitur Bar Jonam sequens in S. Columbani Vita. Pag n. 28. Sigebertus paucos menses post patrem regnat, eoque occiso Chlotar II. [Col. 0843C] Neustriae Rex Monarchiam Francor obtinet, quam a Chlot I, morte a 561, plures Reges per an. 51, circiter tenuerant. Aimoin init l. 4. Pag n. 33.
Impp Heracl Aug 4 et 5, post [Col. 0843C] 1366 1367 cos III.
Heracl Jun 2 et 3.
Hoc anno, ut videtur, capta urbs Damascus. Ex Theophane, et Niceph. Pag n. 2 an. sup cum Bar. Et Jerosolyma Lindebr.
Sisebutus in Hisp edictum proponit in Judaeos, ut omnes intra annum Christiani fiant, aut ex Hisp amissis rebus omnibus pellantur. Ex Isid Calvis.
Heraclius Martinam ex Sorore, et Martino neptim uxorem ducit. [Col. 0843D] Canonibus refragantibus, et Sergio Patriarcha contradicente; suscepit autem filios ex illicito contubernio distortos, et luxatos. Niceph. Ducang de Fam Biz.
Impp Heracl Aug 5 et 6, post [Col. 0843D] 1367 1368 cos IV.
Heracl Jun 3 et 4.
Heraclius legatos mittit ad Chosroem, qui nihil promovent, quin carcere detinentur. Pag n. 3, et seq Petav Bolland aliique a. seq.
Constantinus alter ex Martina conjuge Imperatori nascitur. Pag n. 18.
Rebellante Jo. Neap Praefecto Jo. Exarchus occiditur. Interpont [Col. 0845A] tempore cui successor mittitur Eleutherius. Hic tyrannidem meditans Neapolim pergit Jo. ulturus, ut subditos sibi devinciat; et Jo: Compsino interfecto Ravcnnam redit.
Agilulphus R. Lang moritur: succedit Adaloald sub tutela Theodolindae matris, quicum regnat an. 10, Diac l. 4, c. 43. Sigon.
Impp Heracl Aug 6 et 7, post [Col. 0845A] 1368 1369 cos V.
Heracl Jun 4 et 5.
Chosroes invadit Aegipt totamque [Col. 0845B] Lybiam excurrit usque Chalcedonem, non Carthaginem ut Anastas legit his Eccl necnon Auctor Miscellae quos sequitur Baron at eos decepit affinitas nominum Καλκηδὼν et Καρκηδιὼν. Bar sup a. Pag. ibi n. 2, et h. a. n. 3, captam Alexandriam ostendit.
Post haec Persae redeuntes ad propria praesidium ad obsidendam Chalcedonem relinquunt. Baron super a. haec refert; at Pagius recte observat, verno tempore expeditiones militares consuevisse suscipi, ac proinde ad h. a. pertinere. Pag sup a. n. 1.
Impp Heracl Aug 7 et 8, post [Col. 0845B] 1369 1370 cos VI.
Heracl Jun 5 et 6, qui cos a [Col. 0845C] patre h. a. dicitur.
Fames, et pestis Cpoli h. a. incipiunt, quum enim sup a. Persae coepissent Aegyptum, et Alexandriam, nihil inde frumenti advehebatur, unde fames, deinde pestis traxerunt originem. Ex Niceph. Pag num 9, et anno seq n. 11.
Impp Heracl Aug 8 et 9, post [Col. 0845C] 1370 1371 cos VII.
Heracl Jun 6 et 7.
Ap. fame gliscente Sportularum largitiones sublatae chr Al.
Italicis tumultibus in Graeciam perlatis Heraclius ad gubernandam Ital in locum Eleutherii destinat Isaacium Patricium. Sigon. Is autem nonnisi sequenti anno [Col. 0845D] venit postquam Eleuther trucidatus est in Castro Luceolis sede vacante, id est post d. 8 Novemb eodem temp urbs Roma Elephantiaca lue laborabat, quae statim secuta est terraemotum ingentem Aug mense. Anast. Calvis.
Joannes Eleutherius Exarchus, quum anno jam quarto gubernaret Italiam, auditis Imp angustiis; sede vacante tyrannidem usurpat, et sui Praedecessoris exemplo trucidatur ante diem 24 Decemb Anast.
Imp Heracl Aug 9 et 10, post [Col. 0845D] 1371 1372 cos VIII.
Heracl Jun 7 et 8.
Ad h. a. pertinet pragmatica [Col. 0847A] sanctio Heracl ne quis cooptetur in Alerum Cp. nisi in defuncti locum subrogetur, unde magna ejusdem imminutio nascitur. Baron non recte supra. ubi Pag n. 12.
Theophanem, et Cedr secuti Sigon et Baron accessum Chagani Avarum Regis ad urbem Ap. clademque ac depraedationem magnam sup. a. ponunt: quum vero Chron Alex haec tradat facta Junio M. Ind IX. ad an. 612. ex eodem pertinent. Itaque ne pax quidem h. a. sancita ut vult Baron nec petita ut Sigon inter Heracl et [Col. 0847B] Chagan quidquid Theop Cedren Zonar secus doceant. Pag n. 4. a. 621.
Impp Heracl Aug 10 et 11. post [Col. 0847B] 1372 1373 cos IX.
Heracl Jun 8 et 9.
Irruptio Chagani, et Avarum in Regiam Urbem. Pag n. 4. a. seq.
Sisebuto Hisp R. mortuo succedit Suinthila qui regnat a. 10, mens aliquot. Hujus primordia non recte Calvisius illigat seq a. S. Isidoro hujus enim chron Gothor desinit in Sisebuto: et chron Mundi Sisebuti anno 4, Heraclii 5 (puta post cos) aera 654. LeBreul notat in uno cod reperiri [Col. 0847C] duplicem finalem clausulam, nempe praedictam, et aliam Regno Heraclii 18, Suinthilani 7, aera 665, quam liquet mendosam esse, nam biennii discrimine pariantur Heracl anni 18, cum aera 665, ideoque Pagius, qui a. 625, Suinthil 5, absolutum vult chron Gothor fallitur.
Impp Heracl Aug 11 et 12, [Col. 0847C] 1373 1374 post cos X.
Heracl Jun 9 et 10.
Hoc denique anno juxta Chron Alex sancita inter Heracl et Chaganum pace Imperator delectum habet illaturus arma in Persidem, ut fecit seq a. Pagius n. 4. Calvis.
Hac occasione cum Imperator [Col. 0847D] destitueretur pecunia, thesauros Ecclesiar pro quibus fiebat bellum, mutuo sumit, vasaque aurea, et argentea ex iisd Eccl accepta ad monetam cudendam usurpat. Miscell.
Impp Heraclii Aug 12 et 13, [Col. 0847D] 1374 1375 post cos XI.
Heraclii Jun 10 et 11.
Heracl Paschate celebrato die 4, Apr feria 2, sub vesper arma in Persidem fert. Sigon ex Theoph. Pag a. sup n. 5.
Belli Persici, quod sexennium duravit, annus primus.
Idem pecuniam e sacris vasis conflatam militibus distribuit. Theoph Anast hist Eccl. Cedren [Col. 0849A] Miscella. Non recte. Bar biennio ante.
Hinc Pagius Olympiades et annos Urbis praetermittit, utpote rari usus in posterum.
Dagobertus Clotarii II, fil 39 anno patris regnare incipit in Austrasia mense Martio h. a. et regnat an. 16. Petav. Pag n. 10, 11.
Impp Heraclii Aug 13 et 14, [Col. 0849A] 1375 1376 post cos XII.
Heracl Jun 11 et 12.
Belli Persici annus 2.
[Col. 0849B] Heracl Persidis viscera penetrans omnia igne et armis vastat: postea in Albania hyemans quinquaginta millia captivos Persas, quos secum ducebat, libertate donat Anast Hist Eccl Bar sup a.
Sexredus, et Siwardus Oriental Saxonum Reges, qui Seberto patre mortuo ad idololatriam redierant contra Kinigildum Occidental. Saxonum Regem pugnantes necantur: eisque succedit Sigebertus cognom Parvus, qui fidem ad Oriental Saxones revehit. Ex Malmesburiensi. Pag n. 3.
Impp Heraclii Aug 14 et 15, post [Col. 0849B] 1376 1377 cos XIII.
Heracl Jun 12 et 13.
Belli Persici annus 3
[Col. 0849C] Heraclius tres Chosrois Duces Sarablancam, Sarbazanem, et Sainum tribus praeliis profligat, deinde in Albania iterum hyemat. Ex Anast Bar sup a. ubi Pag n. 2.
Adaloaldus Langob Rex quum 12 Proceres trucidasset, ab aliis regno pellitur, et levatur Arioaldus Taurinor. dux. Aim lib 4, cap 10. Ex eodem, et Fredeg. Pagius an. 626, n. 7 Paulum errasse contendens: ipse autem Adaloaldus usque ad seq an. est superstes.
Impp Heraclii Aug 15 et 16, [Col. 0849C] 1377 1378 post cos XIV.
Heracl Jun 13 et 14.
Belli Persici annus 4.
[Col. 0849D] Heracl Kalend Martii cum toto exercitu Syriam septem diebus emensus, venit ad Euphratem, eod. mense trajicit flumen, et trans Sarum castra ponit, alteram partem flum occupante Sarbaro Chosrois duce. Multa ab Heracl strenue fiunt; qui ad urbem Sebasteam perveniens Aly flum trajecto, in ea regione hyemat. Ex Theoph. Pag., n. 2.
Impp Heraclii Aug 16 et 17 post [Col. 0849D] 1378 1379 cos XV.
Heraclii Jun 14 et 15.
Belli Persici annus 5.
[Col. 0851A] Chosroes mittit Sain cum pot exerc. in Heraclium, Sarbarum vero Cp. cum reliquis copiis, ut cum Avaribus, Bulgaris, Sclavis, Gepidibus junctus eam urbem obsideat. Heracl tripertita acie 1 agmen ad urbis defensionem mittit, 2. Theodoro fratri commendat ut Saino resistat, 3. ipse in Lazicam regionem (Colchidem) ducit. Saes a Theodoro victus interit. Sarbanus dum Cp. obsidetur Chalcedonem adoritur circum omnia vastans. Ex Theoph Niceph. Chron Alex. Pag sup a. cum Bar.
[Col. 0851B] Imp Heraclii Aug 17 et 18, post [Col. 0851B] 1379 1380 cos XVI.
Heracl Jun 15 et 16.
Belli Persici annus 6.
Heracl societatem init cum Turcis qui instante hyeme eum deserunt: quare solo Dei et beatae Mariae virginis auxilio insignem de Persis victoriam refert 21 Decemb. Ninivem occupat, deinde ad Jesdem castris positis Christi natalem celebrat. Histor Pers supplet Anton Pag ex Elmanico Saraceno histor cum Georgium Pisidium adhuc ineditum ab amico viro Schelstratio, Vatic biblioth custode, non potuerit impetrare. Pag., n. 4.
Theodolinda e throno se dejectam [Col. 0851C] videns, absque ulla spe illud recuperandi, moerore contabuit. Sigon.
Impp Heraclii Aug 18 et 19 post [Col. 0851C] 1380 1381 cos XVII.
Heraclii Jun 16 et 17.
Chosroes a filio Siroe acclamato rege 25 Febr post 4 dies carcer 28 ejusd mens strangulatur, anno regni 38, nam coeperat 590. Heraclius, pace sancita, cum Siroe Cp. triumphans ingreditur 4 elephantis trahentibus currum, secum gerens opima spolia, praesertim sanctissimam crucem. Pag sup a. cum Bar ex Elmacin. h. a. exeunte Siroes moritur.
Clotar. II moritur anno R. 44, aetat. 45. Monarchiae totius Franciae [Col. 0851D] 16. Patri successerat 584. Fredeg. Aimoin. Pag. n. 8.
Dagoberti successoris initium cum Fredeg desumitur ab an. 622, quum Austrasiae rex factus fuit: quare hic an. 7, inde dicitur, non a morte patris. Petav. Rat temp., p. 2, l. 4, c. 1, 7.
Impp Heraclii Aug 19 et 20, [Col. 0851D] 1381 1382 post cos XVIII.
Heracl Junior 17 et 18.
Heracl vivificam Crucem Hierosolymam defert Zacharia episcopo, et Judaeos in exsilium pellit a S. Civitate. Pag biennio ante cum Baron Sigonius in ritualibus se legisse testatur, portam Jerosol sponte occlusam Heraclio coelitus [Col. 0853A] admonito, nudisque pedib ingredienti.
Dagobertus omnes regni sui Judaeos ad baptism suscipiendum compellit, sicut 615, Sisebutus Hispan rex fecerat. Pag ad a. 614, cum Bar.
Impp Heraclii Aug 20 et 21, [Col. 0853A] 1382 1383 post cos XIX
Heraclii Jun 18 et 19.
H. a. desinit Chron Alexandrinum a Pagio nuncupatum, a Ducangio [Col. 0853B] Paschale magnum.
Pagius, qui diaconum errasse affirmat in Langobard regibus recte constituendis h. a. vult Rhotarim Arioaldo mortuo succedere n. 7, anni 638. Quum vero anni duodecim a Paulo Diac Arioaldo assignati ab an. 624 ad 656, numerentur, liquet nondum esse mortuum: patebit infra an. 643, num Pagii censura bene habeat.
Impp Heraclii Aug 21 et 22, [Col. 0853B] 1383 1384 post cos XX.
[Col. 0853C] Heraclii Jun 19 et 20.
Heraclius Heracleonam, seu Heraclium ex Martina susceptum Caesarem creat. Niceph. Pag., n. 20.
Sisenandus dejecto Suinthila per tyrannidem Hispaniam invadit. Vulsa. Maria. Calvis. Pag.
Impp Heraclii Aug 22 et 23, [Col. 0853C] 1384 1385 post cos XXI.
Heraclii Jun 20 et 21.
Mahumetes die 17, mensis Jun moritur, eique Aubecrus succedit.
Persae Jazdegiirdem nepotem Chosroae, filium Schahriar, qui fugerat a Siroe, regem creant; et ab ejus enthronismo in solio Cyri Epoche Jazdegiirdica instituta incerto die, quae tamen a die 16 [Col. 0853D] Junii incipit. Ex Elmacino Pag.
Impp Heraclii Aug 23 et 24, post [Col. 0853D] 1385 1386 cos XXII.
Heraclii Jun 21 et 22.
Implacabilis belli origo inter Romm et Saracenos h. a. incipit, licet Baron ex Theoph illud collocet 631, ibi Pag num 2
Dagobertus anno Regni sui XI, qui a Martio incipit superioris anni Sigibertum filium triennem Austrasiae Regem creat Hinc Fredegar init ejus Regni annos. Interim alius ei filius nascitur, quem Chlodovaeum ab Atavo appellat, Neustriaeque, et Burgundiae Regem destinat. Ex Fredeg Pag n. 31 et 32.
Impp Heraclii Aug 24 et 25, post [Col. 0855A] 1386 1387 cos XXIII.
Heraclii Jun 22 et 23.
Dux Romm pugnans cum Duce Saraceno primum fugatur usque Damascum, deinde eumdem occidit cum multis. Hae Abubecri res in Syria h. a. Sigeb et Elmacin, Pag num 2, sup a. Abubecrus idem omnium primus collegit Alcoranum antea in tabulis dispersum ne aliquid periret, et cum 2 an. regnasset moritur 23 Aug [Col. 0855B] succedit Umarus III, Califa Saracenor qui varias urbes Romanis eripit: quare Heraclius relicta Syria, quum paulo ante feliciter pugnasset per suum ducem, S. Crucem Hierosolymis Constantinopolim transfert. Sigon ex Niceph. Pag n. 4, 5.
Impp Heraclii Aug 25 et 26, post [Col. 0855B] 1387 1388 cos XXIV.
Heraclii Jun 23 et 24.
Saraceni profligato agmine Baanis Sacellarii. Imperialis capiunt Damascum die 23 Jul. Baron sup a. Pag n. 3.
Sisenandus Hisp Rex quarto Regni anno non expleto moritur, eique succedit Chintila. Mariana. Calvis. et Pag in seq a. Sisenandi [Col. 0855C] mortem rejiciunt.
Impp Heraclii Aug 26 et 27, post [Col. 0855C] 1388 1389 cos XXV.
Heraclii Jun 24, 25.
Cum h. a. illiganda Rotharis primordia suadent tum Arioaldi duodecimus annus ultim Regni tum praecipue Prologus Rotharis Legum a 643, sui Regni 8, latarum. Blancus in notis ad Paul Diac lib 4, cap 44.
Imp Heraclii Aug 27 et 28, post [Col. 0855C] 1389 1390 coss XXVI.
Heraclii Jun 25 et 26.
Hierosolyma expugnatur a Saracenis, qui Medainum capiunt, qua in urbe Chosroae Persarum regis thesauri erant. Quare Omarus [Col. 0855D] quo potentissima imperia subvertit Rom et Persic.; illi enim Aegyptum et Syriam; huic Chaldaeam, Mediam, et Persidem paulatim abstulit. Pag n. 3.
Dagobertus leges Bajoariis, Francis, et Alemannis olim a Theodorico latas instaurat. Idem n. 4.
Impp. Heraclii Aug 28 et 29, [Col. 0855D] 1390 1391 post coss XXVII.
Heraclii Jun 26 et 27.
Rotharis leges aliquot suae gentis Edicti nomine publicat (general ear collectio ad an. 643, spectat) Paul Diac l. 4, c. 44. Sigon eumdem tradit h. a. Cottias Alpes invadere, ac patrimon eripere.
[Col. 0857A] Dagobertus Francor rex moritur 19 Januar 16 a. regni. Fredeg c. 79. Aim. l. 4, c. 43. Anni 6, ex praedictis 16, numerantur regni Austrasiae Clotario patre superstite contra recentior opinionem Hadr Vales et ex eo Pag h. a. n. 10, et a. 647, cum Baron, n. 2.
Saraceni Antiochiam Syriae expugnant. Elmacin.
Impp Heraclii Aug 29 et 30, [Col. 0857A] 1391 1392 post coss XXVIII.
Heraclii Jun 27 et 28.
[Col. 0857B] S. Pippinus cognom Laudensis, Dux et major domus Austrasiae regum moritur. Martyrol habet 21 Febr. Pag num 14.
Chintila Hisp rex quarto a. non expleto moritur: succedit Tulga fil qui regnat an. 2, mens 4. Mariana lib 6, c. 8, Fredeg Chron seq a.
Isacius Exarchus, et Mauritius Chartular expilant patriarchium Lateranense.
Impp Heraclii Aug 30 et 31, [Col. 0857B] 1392 393 post coss XXIX.
Heraclii Jun 28 et 29.
Eadwaldus Anglorum in Cantia rex moritur, cum regnasset a. 24. Ei succedit Earcombertus fil per quem testatur Beda, res [Col. 0857C] ecclesiasticas felicioribus progressibus auctas. Nam primus Anglor regum idola destrui jussit, et quadragesimale jejunium observari praecepit. Cujus et filia Eartongatha Monasticam vitam amplexa, cum monasteria in Anglia rara essent, Gallias petens vixit in Monast nobilissimae abbatissae Farae. Bar Spond ex Bed lib 3, cap 8. Calvis.
Impp. Heraclii Aug 31 et 32 [Col. 0857C] 1393 1394 post cos XXX.
Heraclii Jun 29.
[Col. 0857D] Heraclius quum regnasset a. 30 m. 4 d. 6 a die 5 Oct 610 moritur 11 Febr die Dom duos relinquit Fil Heracl Constantin. et Heracleonam aequo jure haeredes, ita ut Martinam Imperatric uterque coleret. Ex Chron Orient cum Niceph collato Pag num 2 Ducang mense discrep.
Heracl Constantinus post 103 dies 25 Maii moritur, veneno ut creditur Novercae Martinae, et Patriarchae Pyrri opera propinato.
Heraclio item seu Heracleona post sex menses dejecto Constans Heracl Constantini fil Heracl Aug Nepos levatur. Theoph Cedr Sig seq a.
Mauricius, qui contra Isaacium [Col. 0859A] conspiraverat a Sacellario comprehensus ductusque Ravennam, per viam strangulatur. Sigon.
Alexandriam Saraceni capiunt. Elmacin. Pag n. 13.
Imp Constantis 1 et 2. [Col. 0859A] 1394 1395
Fredegarii Chronicon quod in Burgundia per haec tempora scribebatur h. a. desinit: ejusdem continuatio per alium facta.
Tulga Hisp R. seu mortuo, seu deposito post Regni, an. 2, m. 4, Chindasvintus 2 Maii regnat, qui Gothorum morbo cognito propensionis [Col. 0859B] ad expellendos Reges, alios morte, alios exsilio afficit. Fredeg cap 82. Pag n. 4. Rodericus sentit Tulgam ineunte h. a. mortuum, ejusque successorem Chindas V privilegium Primatiae Toletanae ad Ap. Sede obtinuisse.
Imp Constantis Aug 2 et 3 Cons [Col. 0859B] 1395 1396 ejus a. 1.
Anno 76 ab ingressu Langob in Ital Rotharis X Cal Decemb. leges omnes collegit, et Papiae publicavit ( Auricabeones vocant, ut Gothor Bellagines Lindebr) anno sui R. 8 non 13 ut putat Pag. Ludov Murat in praefat ad leges Langob To: 1 p. 2 Italicor script.
[Col. 0859C] Imp Constantis Aug 3 et 4, post [Col. 0859C] 1396 1397 Cos Constantis.
Eclypsis Solis die 5 Novemb fer 6, hora dimidia post merid. Digit Ecliptic 9, 53. Ex Cedren et Zonar. Calvis Constantis anno 3.
Theodorus Calliopa mortuo sup a. Isaacio in Italiam venit h. a. principio vel sup exeunte.
Imp Constantis Aug 4 et 5, [Col. 0859C] 1397 1398 post cos II.
Theodoro Exarcho datur successor Plato a Constante.
Otsmanus Saracenorum Calipha IV, succedit Umaro. Theoph.
Platon Exarchus succedit Calliopae [Col. 0859D] Cpolim revocato, dum annum agebat suae dignitatis 2.
Imp Constantis Aug 5 et 6, [Col. 0859D] 1398 1399 post cos III.
Gregorius Patricius Afris sibi conciliatis seditionem movet in Africa. Ex Theoph Baron et Pag n. 2.
Prima fit Saracenorum in Africam expeditio. Theoph.
Calvisius in chron ad h. a. refert bellum Rotharis cum Romanis, quos variis spoliat Civitatibus maritimis, ut Diac lib 4, c. 47, expeditionem hanc conjungens cum celebri eo praelio, quod idem Rotharis commisit ad Scultennam cum Romanis, et Ravennatibus, [Col. 0861A] quorum octo millibus caesis, reliquos in fugam vertit. Certe haec Diaconus facta testatur post latas a Rothari leges. Nempe post a. 643.
Imp Constantis Xug 6 et 7, post [Col. 0861A] 1399 1400 cos IV.
Gregorius Tyrannus in Africa a Saracenis occiditur, vectigalia Afris imponuntur. Baron et ex Elmacin pag n. 2.
Vehementibus ventis flantibus multi monachi Stylicae dejiciuntur. Spondan.
Platon Exarchus patefaciens [Col. 0861B] Pyrrho aditum redeundi cum Orientalibus in amicitiam, obtinet ut is orthodoxiae libellum Theodoro exhibitum ante biennium illudat. Quare licet seq a. depositus, a. 654, moriente Paulo, in Cp. Sede iterum constituitur. Miscel.
Imp Constantis Aug 7 et 8, post [Col. 0861B] 1400 1401 cos V.
Quemadmodum Sergius Heraclii nomine Ecthesim promulgaverat, ita Paulus Typum nomine Constantis publicat, quo audacter catholicis et Haereticis silentium indicitur. Pag a n. 2. Sirmond Synops collect Xnast editum vero constat ante Septemb ex Indict VI [Col. 0861C] ibid allata.
Imp Constantis Aug 8 et 9, post [Col. 0861C] 1401 1402 coss VI.
Constans terret Martinum litteris, et etiam armis, misso Olympio Exarcho cum exercitu, qui Romam veniens, quo tempore Concilium celebrabatur, per suum Spatharium occidi Martinum jubet sacra facientem; eoque divinitus caecitate percusso Martinus perfecit sacrum incolumis, et imperterritus Concilium celebravit. Baron Spond Pag n. 7.
Chindasuintus Hisp R. Reccesvintum [Col. 0861D] fil in Regni consortium assumit m. Febr ipse adhuc superest an. 4, mens 7. Vas.
Imp Constantis Aug 9 et 10, [Col. 0861D] 1402 1403 post cos VII.
Eclyps Sol d. 6, Febr trib hor post merid in Anglia fer 7, digit. Ecliptici 10, 25. Sol. in 20, 41. Aquar Beda tom. 2, Calvis.
Busure Saracenorum Duce vastante Isauriam, Constans per legatos pacem impetrat in biennium. Autor Miscel.
[Col. 0863A] Imp Constantis Aug 10 et 11, [Col. 0863A] 1403 1404 post cos VIII.
Persarum Regnum, quod coeperat an. Chr 226, auctore Artaxare, Imper Alex Sev IV, finem habet moriente Jazdegiirdo filio Siahriarris, ac nepote Chosroae, quum durasset annos 426. Succedunt Musulmani, seu Saraceni. Ex Elmak, lib 1, cap 4. Pag n. 10.
Imp Constantis Aug 11 et 12, [Col. 0863A] 1404 1405 post cos IX.
[Col. 0863B] Constans persecutionem parat in S. Martinum, cui successorem dari conatur: gladio enim uti noluit, ne persecutor appellaretur. Baron. Cinis h. a. vel suppluit in Or. Miscel.
Rotharis R. Lang moritur m. Maio, relicto Rege Rodoaldo filio, qui paucis post dieb necatur: Rex Lang fit Aripertus qui regnat an. 9. Diac l. 4, c. 53. Qui refert Rodoaldi tempore introductam in Italiam Monomachiam ad purganda jurgia. Ibid, cap 49, 50.
Imp Constantis Aug 12 et 13, [Col. 0863B] 1405 1406 post cos X.
Constans audita-morte Olympii Exarchi, mittit Theodorum Calliopam iterum cum jussione adversus [Col. 0863C] S. Martinum, Monothelitas ab eo damnatos aegre ferens. Persecutio coepit m. Junio. Anast.
Clodovaeus II, Clypiacense praeceptum edit, quo libertas Monasterio S. Dionys confirmatur. Hinc Pagius deducit amplioris Ecclesiar immunitatis originem. Mabill de Re diplom tab 17. Pag an. 662, n. 2, contra Baron.
Muhavias Colossum Rhodi a 1360 annis celebre destruit, Judaeo Emeseno vendit, qui nongentos camelos aere onerat. Miscell.
Peada R. Mercior. primus fidem amplectitur Oswii Northumbr. R. et filii ejus Alcfridi opera. Ex Beda Baron.
Impp. Constantis Aug. 13 et 14, [Col. 0863C] 1046 1407 [Col. 0863D] post. Cos. XI.
Constantini Pog. Aug. 1.
Constantinus Pogonatus a Patre Constante dicitur Augustus: et quidem ante diem 26 Apr. h. a. Pag. n. 15. ex Concil. gen. VI Actionib. qui conjicit dictum Aug. 13 Apr.
Imp. inito cum Saracenis praelio vincitur. Theoph. Warnef. Ducang.
Anna Rex Oriental. Anglorum devicto suo exercitu a Penda Mercior. Rege occiditur. Westim. Penda vero seq. a. et ipse ab Oswio Northumb Rege caeditur. Beda, Pag. h. et seq a.
Per haec tempora Marculphus [Col. 0865A] Monachus suum antiquum formularium edit. Pag n. 13.
Impp Constantis Aug. 14 et 15, [Col. 0865A] 1407 1408 post cos XII.
Constantini Pog Aug. 1 et 2.
Otsmano, seu Uthmano Duce Saracenor caeso fit Calipha V. Muhavias, seu Mavias ab incolentibus Syriam et Aegyptum. Theoph Elmakin Heg 35. Pag. n. 18. Qui Desertum incolebant, crearunt Clim ibi.
Oswio Horthumbriae Rege operante [Col. 0865B] multum proficit fides in Anglia: nam Orientales Saxones Rege eor. Sigberto baptizato, fidem suscipiunt, seu quam Mellito expulso abjecerant, postliminio revocant. Beda lib 3, cap. 22.
Impp Constantis Aug. 15 et 16, [Col. 0865B] 1408 1409 post cos XIII.
Const Pogonati Aug 2 et 3.
Constans anno Imp 16, movet in Sclaviniam, eaque subacta captivos plurimos ducit. Miscell.
Sigibertus R. Austrasiae qui regnare coepit a. 633 post R. 26, m. 7, sancte moritur Cal. Febr. succedit Childebertus Grimoaldi. Majoris domus fil utroque ab Austrasiis pulso fit Rex Clodov. II, Sigiberti fr. qui in Neustria et [Col. 0865C] Burgund regnabat. Septimo post mortem fr. mense monarchiam adeptus m. Aug invasores ultimo supplic afficit: brevi et ipse moritur, cum regnasset an. 18, ab an. 338, Kal. Jan. Clotarius ex tribus liberis natu max regnat adhuc puer. AA. ap. Pag n. 11 et seq adv Baron.
Impp. Constantis Aug 16 et 17, [Col. 0865C] 1409 1410 post cos XIV.
Constant Pog Aug 3 et 4.
Constans revocatis Cpolim S. Maximo et ejus discipulis ut vidit nequicquam se moliri omnia, ut ad Monothelismum eos pertraheret, dira contra eosdem exercet; amputatisque manibus, ac linguis praecisis in acerbissimum exsilium [Col. 0865D] mittit. Bar. Combef. Pag poenam dilatam vult annis aliquot.
Impp Constantis Aug 17 et 18; [Col. 0865D] 1410 1411 post cos XV.
Constantini Pog Aug 4 et 5.
Constans an. Imp 17 pacem cum Saracenis sancit Mavia petente, qui intestinis tumultibus vexabatur. Miscell. Pag ex Theoph refert ad seq a. n. 3.
Circa h. a. in Italiam est missus Gregorius Exarchus, qui Italiam rexit an. 18 Bacchin ex Privil Constantis dato Syracusis an 666.
[Col. 0867A] Impp Constantis Aug 18 et 19, [Col. 0867A] 1411 1412 post cos XVI.
Constantini Pog Aug 5 et 6.
Heraclii, et Tyberii Caes 1.
Heraclius et Tyberius fratres Constantini Pogon maj. natu a Patre Constante appellantur Caesares inter dies 26 Apr et 9 Aug. Pag n. 2 ex Actionib Concil VI.
Terraemotus ingens in Palaestina et Syria m. Jun misc.
Constans fratrem Theodosium Diaconum caedit, terreturque per quietem crebra ejus imagine porrigentis [Col. 0867B] poculum plenum sanguine in Ciaconi veste. Ex Cedr Baron.
Impp Constantis Aug 19 et 20, [Col. 0867B] 1412 1413 post cos XVII
Constantini Pog Aug 6 et 7, Heraclii et Tyberii Caess 1 et 2.
Alis Califa Saracenor V qui ab Arabum parte creatus erat an 655 una cum Mavia, h. a. occiditur, eique succedit Hasenus, seu Chasanus fil per m. 6, d. 5 tunc enim abdicans Califatum Mavia regnat solus. Diciturque Califa VII. Theoph et Elmakin. Pag an 659 n. 3.
Bathildes Regina ut Austrasios tumultuantes sedaret, Childericum secundo genit. Regem iis creat post d. 25 Jul inde vero Clotarius [Col. 0867C] Burgundionibus tantum, et Neustrasiis imperat. Pag h. a. n. 6 et 7.
Sigbertus Saxon Oriental R. occiditur, qui 655 fidem amplexus erat Baron an. 655 et ibi Pag.
Impp Constantis Aug 20 et 21, [Col. 0867C] 1413 1414 post cos XVIII.
Constantini Pog Aug 7 et 8.
Heraclii et Tyberii caess 2 et 3.
Aripertus R. Langobardor moritur h. a. exeunte; succedunt filii Bertaridus et Godebertus per annum unum, menses tres. Diac lib 4, c. 53.
Bex Childericus 2. Regni sui anno donat S. Amando Trajectensi olim Episc Vicum Dioecesis Laudunen cui nomen Barisiaco, [Col. 0867D] ubi is fundat monasterium. Diplom ap. Mir et Pag n. 4.
Edilwalchius R. Saxon Merid seu Austral ultimus ex Heptarchiae Regibus fidem amplectitur. Pag 681, n. 18, ex Chron Saxon.
Impp Constantis Aug 21 et 22, [Col. 0867D] 1414 1415 post cos XIX.
Constantini Pog Aug 8 et 9,
Heraclii, et Tyberii coss 3 et 4.
Childericus Monasteria ubique fundari desiderans, moriente h. a. S. Nivardo Remensi Episc nondum absoluto monast Altivillari quod condebat pro amico Monacho S. Berchario; fert opem ut perficiatur. V. S. Berchar. Pag n. 5. Flodoard, l. 2, c. 27.
[Col. 0869A] Impp Constantis Aug 22 et 23, [Col. 0869A] 1415 1416 post cos XX.
Constantini Pog Aug 9 et 10.
Heraclii, et Tyberii Caess 4 et 5.
Constans in Italiam veniens, pervenit Romam 5 Jul ibique sedem Imp constituere statuit. Theoph. Warnefr.
Grimoaldus Dux Benevent pulsis fratribus Bertharido, et Godeb usurpat Regnum Langobb per annos 9. Diac l. 5, c. 33.
Dervense monasterium fundatur [Col. 0869B] in Gall per S. Bercharium Abbat Altivillarens. Pag n. 7, et seqq contra Coint.
Impp Constantis Aug 23 et 24 [Col. 0869B] 1416 1417 post cos XXI.
Constantini Pog Aug 10 et 11
Heraclii et Tyberii caess 5 et 6.
Eclypsis solis cal Mai fer 4, Ind 7, hor 10, diei. Beda, et Calvis ad tab Pruten hor 3, 45, post merid, digiti Eclipt 11, 48, Sol in 12, 39 Tauri. Hanc pestis in Anglia excepit: qua grassante Sigherus Rex Saxon. Or. cum suis a fide desciscit, quam Sebbus cohaeres Regni conservat. Beda lib 3, cap 30. Baron. Pag.
[Col. 0869C] Impp. Constantis Aug 24 et 25, [Col. 0869C] 1417 1418 post cos XXII.
Constantini Pog Aug 11 et 12.
Heraclii, et Tyberii coss 6 et 7.
Egbertus Cantii, et Oswius Northumbriae reges mittunt Romam Wigardum presb ut a Vitaliano ordinetur Cantuar episc hoc vero pereunte ex pestilentia Romae, vacat Cantuar sedes usque ad 668 ex Beda Baron et Pag.
Impp. Constantis Aug 25 et 26 [Col. 0869C] 1418 1419 post cos XXIII.
Constantini Pog Aug 12 et 13.
Heraclii et Tyber Caess 7 et 8.
[Col. 0869D] Mavias Saracenor Califa invadit Africam. Ex Noweir et Elmakin. Pag n. 10, cum Theoph ad ann 1 Constantini imp. Hinc bellum incipit per annos plures inter Arabes et eorum proselytos ex una parte, Graecos et Afros ex alia. Idem ibi.
Impp Constantis Aug 26 et 27 [Col. 0869D] 1419 1420 post cos XXIV.
Constantini Pog Aug 13 et 14.
Heraclii et Tyberii Caess 8 et 9.
Saborius Dux militiae Armenicae deficit a Constante: Maviae auxilia per legatos uterque petit, et imperatoriis delusis, auditur rebellis. Deus autem ultor imperatoris victoriam dedit. Bar. ex Theoph.
[Col. 0871A] Impp Constantis Aug 27, post [Col. 0871A] 1420 1421 cos XXV.
Constantini Pog Aug 14 et 15, post cos I.
Heraclii et Tyberii 9 et 10.
Constans quum regnavisse a. 27, a Decembri mense a. 641, Syracusis in balneo interficitur, die 15 Jul Anast Theoph Cedr, etc. Ducang Famil Byzant. Pag h. a. n. 3 probat ex Concil gen VI interfectum Constantem inter diem 16 Septemb et 7 Novemb.
Theodorus Jun. Exarchus in [Col. 0871B] Ital. venit hoc anno Bacchin.
Grimoaldus R. Langg auget edictum Rotaris suis legibus promulgatis m. Jul anno regni sui 6.
Impp Constantini Pog Aug 15 et [Col. 0871B] 1421 1422 16, post cos I et II.
Heraclii et Tyber Caess 10 et 11.
Saraceni Ciciliam invadunt, factaque inde in Africam excursione octoginta hominum millia captivos faciunt. AA. apud Pag. Theoph Zon Cedr Herman. Contract. Pag n. 5. Iidemque potiuntur praeda omni, quam Constans Roma abstulerat, magna strage facta. Diac l. 5, cap. 13.
[Col. 0871C] Impp. Constantini Pog. Aug. 16 [Col. 0871C] 1422 1423 et 17 post cos. II et III.
Heracl. et Tyber. Caess. 11 et 12.
Oswius Rex Nordanhymbror. Romanae, et Apostolicae institutionis, obit diem 15 Febr. an. aetat. 58. Beda l. 4, c. 5, eique succedit Ecgfridus, quem cum tribus aliis liberis suscepit ex S. Eanfleda S. Eduini filia. Ex Bed Pag. n. 3.
Clotarius III, fil. Clodov. II, qui ei successit a. 656, m. Novemb. quum regnasset an. 14, sub fin. h. a. moritur. Pag. cum Bar. n. [Col. 0871D] 6, an. 668, ex H. Vales. et num. 7, an. 669. Monarchiam ad triennium suscipit Childericus fr. alii tamen fr. Theodorico menses aliquot dandi in Neustria, et Burgundia. Pag. 668, n. 8.
Impp. Constantini Pog. Aug. 17 [Col. 0871D] 1423 1424 et 18, post cos. III et IV.
Heracl. et Tyber. Caess. 12 et 13.
Picti Northumb. Regem Ecgfridum adolescentem inexpertum rati adoriuntur; at superati Ecclesiam dilatandi occasionem praebent. Ed. Steph. ap. Mabill. dum contra in Gallia status tum civil. tum Ecclesiasticus ob intestina bella pessum ibat, nec uno in loco ad idololatriam fiebat reditus. Pag. num. 5 et seqq.
[Col. 0873A] Grimoaldo Regni Langobb. invasore mortuo Bertharius in Solium redit, tenetque illud an. 18, incompletos. Diac. l. 5, c. 35, 37.
Impp. Constantini Pog. Aug. 18 [Col. 0873A] 1424 1425 et 19, post cos. IV et V.
Heracl. et Tyber. Caess. 13 et 14.
Saraceni oppugnare incipiunt Cpolim, quae oppugnatio est septennalis, non quadriennalis, ut putat Baron. late Pag. a. num. 10, tum antiquior. tum recentior. opiniones evertens, auctoritate praesertim [Col. 0873B] Elmakini.
Reccesvindus. Wisigoth. Rex, quum regnasset a die 22. Jan. 649, an. 23, m. 7, d. 11, moritur Kal. Sept. eique succedit Wamba Vas. et AA. ap. Pag. Bar. et Mar. inter se dissentiunt de mensibus et diebus. Pag. n. 16. Wamba bellum suscipit in Septimaniam rebellantem, quod seq. a. absolvit. Julian. Bar. seq. a. Vas. Rod. Tol. Pag. h. et seq. a.
Impp. Constantini Pog. Aug. 19 [Col. 0873B] 1425 1426 et 20, post cos. V et VI.
Heracl. et Tyber. Caess. 14 et 15.
Iris horrenda in Coelo visa mundi finem credita est portendere quam aliqui cometem appellant. Sigeb. Anon. V. S. Leodeg. ap. Pag. 671, [Col. 0873C] n. 3.
Tres h. a. Reges mortui; Childericus R. Franchor. cui succedit Theodoricus III, ante d. 15. Sept. Pag. num. 4 et seqq. Keneswalchius secundus R. Christianus Saxon. Occid. quum regnasset an. 31, regnatque Sexburga ejus uxor, nullo relicto filio. Pag. num. 13 et 14, atque Ecbertus R. Cantuarior. qui patri Ercomberto successerat a. 664, 14 Jul. et regnaverat an. 9. Beda lib. 4, c. 1. Pag. sup. a. n. 3. Post hujus mortem Lotharius insigni filiorum Edrui, et Wigtredi injuria invadit regnum, unde orta maxima bella.
Impp. Constantini Pog Aug 20 [Col. 0873C] 1426 1427 et 21 post cos VI et VII.
[Col. 0873D] Heracl. et Tyber Caess 15 et 16.
Ebroinus Majordomus in Austrasia sub Chlotario exiens e monasterio, Leudesius item, et Vulfoaldus alius alio tempore majores domus de regno administrando simul certant, ac regnum conturbant, tota Francia factionibus agitatur Pag late h. a. silente Baron.
Cometa magnus apparet, quem excipiunt siccitas, pestis, et fames. Alsted.
Impp. Constantini Pog. Aug. [Col. 0873D] 1427 1428 21 et 22 post cos VII et VIII.
Heracl et Tyber Caess. 16 et 17.
Wiferus rex Merciorum. quum regnasset a 17 moritur, eique [Col. 0875A] succedit frater Edilredus, cui uxor Ermenilda, et filia Wereburga mulieres sanctitate illustres. Wereburga praesertim Monasteriis praefecta. Bed. l. III, c. 24 et Epist. h. a. AA. ap. Pag n. 5 et 7.
Impp Constantini Pog Aug 22 [Col. 0875A] 1428 1429 et 23. Post cos VIII et IX.
Heracl et Tyber Caess 17 et 18.
Maronitae ab Imp. deficiunt, sibique [Col. 0875B] eligunt Ducem. Tanto autem successu h. et seq anno contra Saracenos pugnant, ut hi viribus impares, injuria linguae eos lacessiverint vocantes Mardaitas. Baron. et late Pag numm 4 et seqq.
Edilredus R. Mercior vastat Cantium. Beda Epit Baron seq. a. Pagio reclamante n. 15.
Impp. Constantini Pog Aug 23 [Col. 0875B] 1429 1430 et 24 post coss IX et X.
Heracl. et Tyber Caess 18 et 19
In Gallia fit magnum bellum inter Theodoricum III Francorum regem, et Dagobertum II in Austrasiae solium revocatum ex Hibernia tempore factionum an 674. Pax deinde inter utrumque componitur [Col. 0875C] h. a. Pag n. 7 et 8.
Impp Constantini Pog Aug 24 [Col. 0875C] 1430 1431 et 25, post cos X et XI.
Heracl et Tyber 19 et 20.
Imperator de Ecclesiae tranquillitate cogitans dat sacram ad Donum, quae praeit concilium Gen VI, et a Baron in Annal profertur, h. a.
Sancitur pax inter Saracenos, et Bulgaros, qui contra imperatorem excitantur. Pag n. 3.
Cometa tribus mensibus apparet, quem sequuntur siccitas, et pestis. Anastas Beda Antiquit. Britann Theatr Comet p. 1, pag 421, Ricciol at Rockemb et Eckstorm sup a. Alst ante bienn.
[Col. 0875D] Impp. Constantini Pog August [Col. 0875D] 1431 1432 25 et 26, post cos XI et XII.
Heracl et Tyber Caess 20 et 21.
Eclipsis solis die 13 Jul hora diei 10, quarta post merid fer 4, digiti Ecliptici 6, 6, sol in 23, Cancri Calvis.
Pugna inter Ecgfridum Nordanhymbror regem, et Ethelredum Mercior in qua Elphuinus fr. Ecgfridi juxta S. Wilfr prophetiam interficitur. Beda lib 4, c. 27. Vide notas ad Donum.
[Col. 0877A] Impp Constantini Pog Aug 26 [Col. 0877A] 1432 1433 et 27, post cos XII et XIII.
Heracl et Tyber Caess 21 et 22.
Eclipsis Lunae 18 Jun fer 2 ineunte, hora dimidia post med noctem. Digiti eclipt 16, 37. Sol in fine Geminor. Ex Anast et Ursberg Calvis. Hanc sequitur pestis trib mensib quae avertitur reliquiis S. Sebast in Urbem allatis, unde religio ut Sanctus hic tempore pestis invocetur. Bar.
Mavias primus Saracenorum Rex moritur m. Apr. Ex Elmakino [Col. 0877B] Pag cum Bar sup a. n. 6 succedit fil Izitus Calipha VIII.
Wamba abdicato Regno in Monaster ingreditur, quum in Hispan regnasset a. 8. m. I. d. 14. Ervigius regnum malis artibus quaesitum bene administrat. Vulsa, Mariana, Pag n. 22.
Theodo I Bajoarior. Dux conditor Monast S. Emmerammi Ratisponae hoc circiter anno moritur. Id. n. 27.
Impp Constantini Pog Aug 27 [Col. 0877B] 1433 1434 et 28, post cos XIII et XIV.
Heracl et Tyber caess 22 et 23.
Constantinus in suspicionem veniens Fratrum, quasi novandis iidem rebus studerent, ab Imperii consortio eos amovet post d. 16 [Col. 0877C] Septemb Baron Pag n. XIII. Sibique adsciscit filium Justinianum annos natum 12 cujus tamen conregnantis annos nemo numerat ex Niceph et Warnes Ducang.
Ebroinus S. Leodegarii occisor jussu Theodorici R. interficitur, ac post ejus mortem fuere majores domi Warato, Gislemarus, Warato iterum, eoque mortuo Bertharius. Pag n. 27, h. a. et n. 4, a. 687.
[Col. 0877D] Imp Constantini Pog Aug 28 et [Col. 0877D] 1434 1435 29, post cos XIV et XV.
Ecgfridus Rex Northumbriae jubet fundari Monasterium Giruvense S. Pauli a S. Abb Benedicto Biscopo: idque monasterium incoluit Beda a Danis postea eversum. Ex Wigorn Pag n. 12.
Britannos adhuc montes, et Insulae meditullium incolentes Kentuinus Rex Saxonum Occidentalium fugat usque ad mare. Pag n. 13.
Imp Constantini Pog Aug 29 et [Col. 0877D] 1435 1436 30, post cos XV et XVI.
Izitus Califa Saracenorum moritur die 9 Novemb. Succedit in Califatu post Arabum dissidia Abimelechus [Col. 0879A] Califa IX. Ex Theoph et Elmakino Pag n. 16.
Eclipsis Lunae die 16 April post Coenam Domini. Coepit media hora decima, finita est fere sesqui hora post med noctem, cum durasset horis fere quatuor: digiti Eclipt 19, 18. Sol in 29, Ariet Anastas Calvis.
S. Ebba filia Ethelfridi Nor thumbror. Regis, Soror Regum Oswii, et Oswaldi, et amita Regis Ecgfridi, Abbatissa Monasterii Coldinghamensis moritur. Pag n. 17.
[Col. 0879B] Imp Constantini Pog Aug 30 et [Col. 0879B] 1436 1437 31, post cos XVI et XVII.
Ecgfridus Rex Northumbr populatur Hiberniam incerta de causa. Beda lib 4, cap 26, at seq a. temere ducto exercitu ad vastandam provinciam Pictorum, idem cum magna suorum parte interiit 13 Kal Jun anno aet. 40 Regni 15 eique succedit frater nothus Alcfridus. Beda ubi sup.
Stella noctu juxta vergilias coelo sereno inter Nativ Domini, et Theophaniam apparet obtuso lumine, ut Luna et die 14 Febr exiit stella vesperi a meridie ad septentrionem. Anast Calvis.
[Col. 0879C] Impp Constantini Pog Aug 31 [Col. 0879C] 1437 1438 et 32, post cos. XVII.
Justiniani Jun 1, post cos I.
Constantinus Septembri mense ineunte moritur. Ducang Anast in Jo. V, sect 155, eique succedit filius Justinianus annos natus 16, ut Pag num 2, ex Graecis AA. ostendit. Hic autem tanta levitate rexit Imp ut e throno dejectus fuerit. Ducang Fam Byz.
Mortui sunt item h. a. Hlotari Rex Cantuarior et Kentuinus R. Saxonum Occidental cui successit Cedwalla. Ex Beda, et Wigorn pag n. 11, et seq.
Imp Justiniani Jun Aug 1 et 2, [Col. 0879C] 1438 1439 post cos I et II.
Justinianus pacem sancit cum [Col. 0879D] Abimelecho Saracenorum Califa, quam historici omnes dicunt perniciosam Rom reip. Ex Theop et Anast Baron sup a. ibique Pag n. 3.
Imp Justiniani Jun Aug 2 et 3, [Col. 0879D] 1439 1440 post cos II et III.
Epoche insignis Principatus Majorum domus Franciae h. a. incipit [Col. 0881A] mense Jun sive Jul post Pipini victoriam in Textriciana pugna. Pipinus quippe Ansegicili filius victo fugatoque Berthario Majore domus, et Theodorico Rege, necnon caesis cunctis optimatibus ipse occupavit Principatum. Pag num 8, et seqq. Baron narrata seq a. Theodorici morte cui successisse ait Clodoveum III, socordes deinde fuisse Reges, summamque rerum apud Duces Exercitus Majores Domus appellatos, exstitisse docet V. an. 691.
[Col. 0881B] Joannes Platys Exarchus in Italiam mittitur Bar.
Imp Justiniani Jun Aug 3 et 4, [Col. 0881B] 1440 1441 post cos III et IV.
Bertharitus rex Langobardor. moritur, eique succedit fil. Cunibertus factus Regni consors a Patre anno Regni sui 8, et regnat post patrem ann 12. Diac lib 6, c. 17 Sigeb a. sup.
Egicanes arcta cognatione Wambae junctus, quem Ervigius sup a. generum sibi fecit, filia Taxillone ei tradita, hoc anno ineunte regnat in Hisp, regnatque annos fere 13, Vas Pag vero a sup n. 7, ex Mariana contendit mortuum Ervig sup a. 17, Kal Dec quum regnasset an. 7, d. 25, et inde [Col. 0881C] Egicanis Regnum incipere.
Imp Justiniani Jun Aug 4 et 5 post [Col. 0881C] 1441 1442 cos IV et V.
Justinian omnia pervertens, qui a patre Constantino Pogon ordinata fuerant, pacem cum Bulgaris frangit, primo eos vincit, deinde ex eor manib vix evadit. Ex Sigeb et Theoph Pag n. 10.
Baron profert monum. Cedwallae Regis Saxon Occid h. a. baptizati, ac post dies 12 mortui Romae, quod ita habet: Hic depositus est Cedwalla, qui et Petrus R. Sax sub die 12 Kal. Maj Ind 2, qui vix an plus min 30 Imper D. Justiniano piiss Aug A. ejus cos IV. Pontificante [Col. 0881D] Apostolico viro D. Sergio Pp. A. 2.
Imp Justinian Jun Aug 5 et 6, [Col. 0881D] 1442 1443 post cos V et VI.
Justinian levi ex causa frangit pacis foedera cum Saracenis: quod nempe ei solvit tributum novo genere monetae ab illo excogitatae. Baron et ex Theoph Pag n. 8
Abimelech, sive Abdulmelicus Califa Meccam Arabiae felicis urbem Mahumetis sepulchro celebrem expugnat, sibique subjicit mense Octob. Ex Elmak. Pag a. seq n. 5.
Germania primas Evang voces audit, S. Wilibrordo cum duodecim [Col. 0883A] sociis in Frisiam ad id contendente, adhuc enim erat erroribus gentilitatis implicita. Mabill. Baron et Pag seq a.
Imp Justiniani Jun Aug 6 et 7, [Col. 0883A] 1443 1444 post eos VI et VII.
Abimelechus Califa Saracenor. Hasano Duce Occid creato, expeditionem Africae eidem committit: quare is Africa invasa Carthaginem expugnat, muris exuit, incolasque crudeliter caedit. Ex Noweir Pag n. 5.
Theodoricus III, Francor Rex h. a. moritur, eique succedit Clodoveus [Col. 0883B] III, adhuc puer. Annal Met Pag cum Bar a. 668, n. 3 et 4.
Imp Justinian Jun Aug 7 et 8 [Col. 0883B] 1444 1445 post cos VII et VIII.
Justinianus Romam mittit Zachariam prothospatarium, ut Sergium vinctum Cp. perducat. Anast Baron.
In Anglia Wictredus fit Rex Cantii; et Ina Rex Saxon Occid leges Ecclesiasticas ferri curat ab Episcopis pro universa provincia; quare nonnulli auctoritate Bedae Synodum h. a. celebratam testantur [Col. 0883C] in Saxonia Occidentali. F Beda Pag n. 22 et seq.
Imp Justiniani Jun Aug 8, et 9, [Col. 0883C] 1445 1446 post cos VIII et IX.
Eclipsis Solis die 5 Octobr fer I. horis ante merid fere quatuor, digiti Ecliptici II, 32 Sol in 15 gr. librae Calvis Theoph.
Justinianus destruit Sacram aedem Deiparae, ad alios eam usus convertere meditans. Quare, accedente etiam ministrorum saevitia universale odium sibi collig. Baron.
Sebbus Oriental Saxonum Rex Monachum induit, ac paulo post moritur, quum regnasset annos 30; ei succedunt filii Sighardus, et Suefredus. Ex Beda Pag. n. 6.
[Col. 0883D] Imp Justinian. Jun Aug 9, et [Col. 0883D] 1446 1447 10, post cos IX, et X.
Hispania motu Hebraeorum agitatur: ii vero omnes, concilio ob id congregato, in servitutem redacti: filios filiasque eorum a septimo anno parentibus eripiendos, christiane educandos, et cum Christianis matrimonio jungendos decretum. Baron Ex Vasaeo, Calvis.
[Col. 0885A] Impp Justiniani Jun Aug 10, [Col. 0885A] 1447 1448 post cos X.
Leontii Patricii invasoris I.
Leontius Patricius copiar Dux comprehensum Justinianum naso mutilatum in Chersonam relegat (circa initium. Sept ut notat Pag n. I,) Ducang ex Niceph de famil Byzantin. Ita quem triennio in carcere detentum, Graeciae deinde praefecerat, invasorem Imp et crudelem experitur, Niceph Pag n. 2. sup a cum Baron.
Clodoveus III, R. Francor quum regnasset a 4, quinto incepto moritur [Col. 0885B] ante d. 23, Mart Cont Fraedeg Sigeb. Pag cum Bar an. 692, n. 18.
Imp Leontii Patric Invasor 1, [Col. 0885B] 1448 1449 et 2.
Ecclesia Gallicana, quum coeperint a. 670, pessum ire Ecclesiae jura in Francia Orientali, deinde 671, paulatim haeresis, et Idololatria in eamdem introducta fuerint, hoc circiter anno confusione aucta, fere omnis conturbatur: nam bona Ecclesiastica a Laicis usurpantur, tantisque malis fit obnoxia, ut an. 774. Hadrianus I, oraverit Carolum M. ut aliquod tantis malis remedium afferret. Pag n. 16.
Imp Leontii Patric Invasor 2 [Col. 0885B] 1449 1450 [Col. 0885C] et 3.
Sergius Patricius Lazicae, quum seditio concitata esset, hanc Arabibus subdit anno 2, Leontii Miscel.
Osthryda uxor Edilredi Regis Merciorum, et Soror Ecgfridi Northumbr Regis a suis nefarie interficitur. Beda Epist.
Egica Rex Gothor Hisp consortem Regni facit filium Witizam hoc, vel sup a. eumque habere vult Regni sedem Tudae in Gallaecia; quo is profectus Favilae Ducis Cantabriae uxorem vitiat, Favilam necat: hujus filius Pelagius ab Hispanis in Asturiam confugientibus fit Rex, ut videbimus a. 712 Vasaeus.
[Col. 0885D] Impp Leontii Patric Invasor 3. [Col. 0885D] 1450 1451
Tiber Apsimari Invasor 1.
Tiber Apsimarus ab exercitu acclamatus captum Leontium nasoque mutilatum, ut ille Justinianum, in monasterio Delmati inclusit. Ducang de famil Byzantin circa h. a. finem.
Cp. laborat peste quatuor mensib ingenti hominum clade. Niceph.
Graeci in Africa terra marique oppugnati in Cretam insulam fugiunt: quare urbes omnes destitutae auxiliis se tradunt Saracenis. Ex Noweir. Pag a. 691 n. 5.
[Col. 0887A] Imp Tiber Apsimari Invasor 1 [Col. 0887A] 1451 1452 et 2.
Romani Syriam peragrantes usque Samosatam veniunt, caeduntque multa Saracenorum millia. Annal Graeci ap. Baron anno Absimari 2, quare Pag recte ad h. a. haec refert contra eumdem Bar qui sup a. facta haec narrat.
[Col. 0887B] Imp Tiber Apsimari invasor 2 [Col. 0887B] 1452 1453 et 3.
Cunibertus Langobardor. Rex moritur; eique succedit Liutbertus filius sub tutore Ansprando: at post menses octo Regno, et vita exuitur. Diac lib 6, c. 17, Herm Contr juxta edit Canis Baron a. 703 et ibi Pag n. 3.
Imp Tiber Apsimari Invasor 3 [Col. 0887B] 1453 1454 et 4.
Ragumbertus filius Godeberti in solium Langobardorum redit, at paulo post moritur, relicto filio Ariperto II, qui regnat annos 12 incompletos. Diac lib 6, c. 35.
Egica Hispan Rex, quum regnasset annos 15, decem solus, [Col. 0887C] quinque cum fil. Witiza, moritur. Regnat solus Witiza per an. 10. Rex impius, et omni scelerum genere contaminatus, qui Regnum Hispaniae a Saracenis invadi meruit. Bar late ex Tuden.
Tiber. Apsimari Invasor. 4 et 5. [Col. 0887C] 1454 1455
Bavaria tripertito divisa Tetrarchia instituitur; nam Theodo II, Bajoariae dux inter filios tres Theodebertum, Theodebaldum, et Grimoaldum Ducatum partitur, Bavariae parte sibi retenta. Pag. n. 8, et seqq.
Theophylactus Exarchus Cpoli Ravennam mittitur, qui cum dignitate Italiam regit annos 8. Anast. Panv.
[Col. 0887D] Imp Tiber Apsimari invasor 5 [Col. 0887D] 1455 1456 et 6.
Heraclius fr. imperatoris semel et iterum hoc, et superiori anno feliciter pugnat in Cilicia cum Saracenis; primo scilicet contra decem millia, multosque captivos mittit Cpolim ad fratrem: deinde contra multo plures, quorum duodecim millia occidit. Auctor Miscel.
Imp Tiber Apsimari invasor 6 [Col. 0887D] 1456 1457 et 7.
Justinianus de Imper. recuperando cogitans Chersone aufugit, missoque e suis fidissimo ad Terbelem Bulgaror. regem tum alia plurima, tum filiam uxorem promittit: [Col. 0889A] quare is collectis Bulgaror. et Sclavor. copiis seq. a. ad Urbem Cpolim proficiscitur. Ex Theoph. Pag. cum Baron. a. 702, n. 1.
Edilredus Merciorum rex, quum regnasset a. 30, dimittens regnum Coenredo fil. Monachum induit. Bed. Baron.
Tiber Apsim Invasor 7. [Col. 0889A] 1457 1458
Impp Justiniani Jun. iterum regn. I.
Tiberii fil. Aug. I.
Justinianus post annos decem exsilii Terbelis Bulgarorum regis [Col. 0889B] auxilio Imperium recipit, Leontium et Apsimarum truncat capite per urbem traductos. Ducang. de fam Byz Pag an. 703, cum Baron 705 et 711, id factum docet h. a. exeunte.
Imperare incipiens Justinian consortem sibi adsciscit Tiberium fil hoc vel seq anno Ducang ibid.
Abimelech Saracenor Califa mortuo die 11 Octob succedit fil. Walid. Califa XIII, qui S. Jo. Damasc destructo templo delubrum aedificat. Pag n. 17.
Impp Justiniani Jun iter regn [Col. 0889B] 1458 1459 1 et 2.
[Col. 0889C] Tiberii Aug 1 et 2.
Justinianus statim atque ultus est suos hostes, atque in imperiali sede est confirmatus, misit duos Metropolitas Romam cum Canonibus Trullanis, ut pontifex a malis bona secernens probet, improbetve quae libuerit. Anast.
Impp Justiniani Jun iter regn [Col. 0889C] 1459 1460 2 et 3.
Tiberii Aug 2 et 3.
Muza a califa Walid prorex in Africam missus, Mauritaniam Tingitanam adipiscitur, Tingi ipsa expugnata. Alcoranum recipi ibidem satagit: bellum postea movet Visigothis ejus provinciae partem tenentibus adorsusque praecipuum oppidum Septa, hodie Ceuta, quod [Col. 0889D] comes Julianus defendebat, ut vidit se nihil proficere, vastato agro recessit. Ex AA. Arabb Pag n. 2.
Impp Justiniani Jun iter Regn [Col. 0889D] 1460 1461 3 et 4.
Tiberii Aug 3 et 4.
Justinianus malam referens gratiam Bulgaris violata pace cum rege eorum congreditur; at infelici exitu, nam fuso ejus exercitu, ipse vix fuga elabitur Constantinopolim. Baron et Pag ex Theoph ad an. 706.
Drogo filius Pippini hoc anno moritur, longe ut patri supervixerit, quod contendit pseudo-Marcellin [Col. 0891A] apud Baron a. 714. Pag h. a., n. 2, ex Annal Franc.
Impp Justiniani Jun iter regn. [Col. 0891A] 1461 1462 4 et 5.
Tiberii Aug 4 et 5.
Duo Angliae reges Coenredus Merciorum, et Offa Saxonum Oriental sese abdicantes Romam veniunt, cumque iis Egwinus episcopus Wigornien. petitum approbationem monasterii Eveasmi, quod ipse condiderat. Ex Bolland et Mabill Pag., n. 6. Baron.
Impp Justiniani Jun iter regn [Col. 0891A] 1462 1463 [Col. 0891B] 5 et 6.
Tiberii Aug 5 et 6.
Justinianus movet in Chersonem, ejusque incolas (quorum ingenia expertus erat exsilii tempore) ulturus, omne crudelitatis genus exercet. Ex Theoph Niceph. Miscell Baron Pag h. a.
Joannes Rizocopus mittitur cum dignitate in Italiam successor exarchi Theophylac i. Anast.
Witiza, qui omni turpitudine Hispan regnum deformavit, moritur, Eba et Sisebuto filiis relictis, quibus posthabitis levatur Rodericus, qui uno tantum anno regnat. Pag n. 4, qui AA. Hispanos ad censuram revocat.
[Col. 0891C] Impp Justiniani Jun iter regn 6 [Col. 0891C] 1463 1464 et 7.
Tiberii Aug 6 et 7.
Philippici Invasoris 1.
Justinianus, qui sup a. Chersonitis ad extremum infensus, quod se ibi exsulantem clam Apsimaro tradere meditati essent, valida missa classe mactari omnes fecit; cum miles abstinuisset parvulis, iisdem jugulandis classem mittit h. a. quod aegre ferens ipsa classis Bardanem Niceph Pergameni fil. imperatorem renuntiat, qui Philippicus dicitur, isque Justinian et Tiberium ad Damalim capite obtruncat. Ex AA. Graecis Baron Pag Ducang de Fam Byzant Anast [Col. 0891D] in Constantino.
Childebert III R. Franc moritur XVIII Kal Maii succed Dagob III. Annal Met.
Imp Philippici Invasoris 1, et 2. [Col. 0891D] 1464 1465
Philippicus sextam Synodum persequitur. Cyrum Cp. Patriarcham ejicit, suffecto Joanne, qui damnabilem oeconomiam magnae Orientalium Episcopor partis defendit, dum ne suis dejiciantur sedibus, damnant sextam Synodum, et Monothelismum tuentur, Imperatori adhaerentes. Agath Diac perorat ap. Combef Auctar ad Biblioth PP. et Pag sup a. n. 4, et 713, n. 1 et 3, late Baron.
Ansprandus devicto Ariperto [Col. 0893A] cum Bajoarior auxiliis, fit Rex Langobardorum, at brevi moritur, nempe Idib Jun eique succedit fil Liutprandus qui Rom Eccl infensus regnat annos 31, menses 7. Diac lib 6, cap ult Epitaph Ticin.
Impp Philippici Invasoris 2. [Col. 0893A] 1465 1466
Anastasii II. Aug I.
[Col. 0893B] Anastasius Aug in ordinem redacto Philippico qui regnaverat an. 1, mens 6, nempe a medio mense Decemb imperare incipit 4. Jun die Pentecost. Pag ex Graecis AA. et ex Paulo Diac et Beda, sed ante eum Baron.
Fl. Scholasticus Exarchus in Italiam missus, hoc anno pervenit Romam cum Sacra Imp Anastasii; vel tardius anni sequentis initio.
Liutprandus R. Langobardor prid Kal Mart suas leges fert Prol.
Walid Califa Muzam sup a. magna clade affectum a Pelagio revocat. Hic misso ex Afr Abdulaziz filio in Hispan pergit in Syriam ubi accusatus a Tareko peculatus apud Califam, damnatur mille millib [Col. 0893C] et decies centum mill solidor et in exsil pellitur, quare moerens moritur. Roder Pag n. 6.
Imp Anastasii II. Aug 1 et 2. [Col. 0893C] 1466 1467
Duo majores domus Franc Pipinus Heristallus, et Grimoaldus filius h. a. moriuntur. Pipino scilicet aegrotante Grimoaldus ad orandum procedens ad Basilicam S. Lanthberti pro salute patris occiditur m. Aprili; Pipinus autem, ex Annal Met confirmatus, filiique caedem ultus aegrotans iterum moritur mense Decembri. Baron et ex Contin Fredeg Pag n. 3. Antea tamen Theodoaldum ex Grimoaldo filio nepotem majorem domus instituerat cum Dagoberto Rege Ibid.
[Col. 0893D] Post Pipini mortem tribus seqq annis Gallia intestinis bellis laborat: Caroli postea Martelli ope omnia componuntur. Cont Fredeg.
Impp Anastasii II, Aug 2 et 3. [Col. 0893D] 1467 1468
Theodosii III, Aug 1.
Anastasius instructam classem mittit contra Saracenos: ea vero deficiens acclamato Imp Theodosio retrocedit, eoque duce Cp. obsessum redit. Anastasius Niceae se munit. Cipolis semestrem obsidionem passa Theodosio se dedit, qui m. Martio seq anni in ordinem illo redacto, imperat.
Franci seu Neustrasii, qui aegre ferentes Pipinum Austrasium pari auctoritate uti in Neustrasia, et [Col. 0895A] Austrasia, tumultuabantur, post ejus mortem adversus Theodoaldum insurgunt: grave committitur bellum, ac paulo post ipse Theodoaldus moritur: succedit Ragenfridus in Neustrasia; Austrasiae vero res periclitantes Carolus Martell e custodia novercae Plectrudis divinitus liberatus restituit. Ex Cont Fred, Pag n. 3.
Dagob III R. Franc moritur: succedit Childericus II.
Walid Califa mortuo 23 Febr succedit Soleiman frater Califa XIV. AA. ap. Pag n. 7.
[Col. 0895B] Impp Theodosii III, Aug 1. [Col. 0895B] 1468 1469
Leonis Isauri Aug 1.
Leo Isaurus Orient Copiar. Dux pro Anastasio semper pugnans, ideoque Theodosio infensus Artabasdi Armenicar Cohortt ducis auxilio in eum conspirat Theodos rerum bellicar insciens consilio suorum se abdicat, et cum filio Monachum induit Imp anno non expleto, Niceph Baron. Ex Theoph Initium quidem Imp Leonis Theoph sumens a die 25 Mart innuere videtur acclamationem Amorii factam. Vide praefat n. 26 et seqq.
Eclips Lunae die 13 Januar fer2, hor 7, post Merid digiti Eclipt 18, [Col. 0895C] 36, coepta obscurari paucis minutis post hor 5, a Meridie Anast Calvis.
Imp Leonis Isauri Aug 1 et 2. [Col. 0895C] 1469 1470
Saraceni Musalma Duce qui hiemaverant in Asia, ut vident se illusos a Leone, in Thraciam iterum movent, terra marique obsident Cpolim, quae B. V. praesidio liberatur, Saracenis terra marique ingenti clade affectis. Coepit obsidio die 15 Aug die autem 8 Octob. ipse Suliman Califa moritur, cui succedit Omarus Califa XV, anno videlicet 2 Leonis, ut habet Theoph. et Miscel contra Recentiores, qui ad hunc annum differunt Leonis principia. Beda Diac Bar Pag, n. 1.
[Col. 0895D] Pugna Vincianensis, in qua Rex Chilpericus et Ragenfridus Majores domus a Carolo Martello vincuntur. Annal.
Imp Leonis Isauri Aug 2 et 3. [Col. 0895D] 1470 1471
Constantinus Copronymus nascitur Leoni ex Maria uxore, quae coronatur Aug die 21 Octob ex Theoph Pag seq a. cum Bar n. 9 Miscell.
Eclipsis Solis in Hispania die 3 Jun fer 6, hora post merid prima min 15. Digiti Ecliptici 12, 14, Sol in 15 gr. Gemin Isidor Pac Roder Tolet Calvis Pag n. 5.
Terraemotu Syriam quatiente impius Umarus Christianos a fide deficere compellit; deficientes [Col. 0897A] praemiis allicit, constantes autem iniquissimis latis legibus dire persequitur. Theoph Misc.
Imp Leonis Isauri Aug 3 et 4. [Col. 0897A] 1471 1472
Carolus Martellus tertium pugnat cum Chilperico Rege, et Reginifredo majore domus: hic victus fuga elabitur ad Andegavensem civitatem: Chilpericum fugientem cum Eudone Duce Aquitaniae et thesauris persequitur usque Parisios. Ex contin Fredeg contra Diac Pag n. 10 et 11.
Radbodus Rex Frisiorum magnus [Col. 0897B] Christiani nominis osor, paulo post adventum S. Bonifacii moritur. Baron. et Pag. n. 4.
Imp Leonis Isauri Aug 4 et 5. [Col. 0897B] 1472 1473
Constantini Copronymi Aug 1.
Constantinus Copron creatur Aug a patre et fit consors Imperii die 31 Martii ipso die Paschatis. Theoph Miscell.
Umarus Califa Saracenorum moritur VII Idus Febr eique succedit frater Izitus Califa XVI, qui antea conregnabat. Ex Elmakino Pag n. 2.
Chilpericus Rex Francor moritur; succedit Theodoricus IV septennis a Dagoberto III patre relictus, qui educabatur in Monasterio [Col. 0897C] Calensi. Pag. num. 3 et 4.
Impp Leonis Isauri Aug 5 et 6. [Col. 0897C] 1473 1474
Constantini Copronymi Aug 1 et 2.
Izitus Califa edit decretum adversus sacras imagines Christianorum: ut Pag n. 7, a. 723, cum Baron.
Alahorus praefectus Saracenorum Hispan nequidquam tentaverat Galliam Narbonen, at Zama ejus successor h. a. qui est tertius suae Praefecturae, eam suae subjicit potestati. Idem postea tentato Tolosa ab Eudone Aquitaniae Duce superatur et occiditur: quare Hispaniae Praefectus post eum fit Ambiza. Ex Isid Pac et Roder [Col. 0897D] Pag. n. 4 et seq.
Impp Leonis Isauri Aug 6 et 7. [Col. 0897D] 1474 1475
Fl. Constantini Copronymi Aug 2 et 3.
Leo Hebraeos et Montanistas baptizari cogit; quare eorum multi maluerunt propriis in domibus cremari. Theoph Baron Pag.
Impp Leonis Isauri Aug 7 et 8 [Col. 0897D] 1475 1476
Fl. Constantini Copron Aug 3 et 4.
Africani, qui Africam invadentibus Saracenis, Europae se effuderant, victum quaeritantes ab ordinib. Ecclesiasticis, detecti aut Manichaei, aut Donatistae generali decreto prohibentur a quoquam Episcopo ordinari. Baron.
[Col. 0899A] Theodo II Tetrarcha Bajoa, moritur, eique succedit filius Grimoaldus, Theodebaldo altero fil et Tetrarcha praemortuo, forte etiam Theodeberto alio filio. Pag n. 9.
Impp Leonis Isauri Aug 8 et 9 [Col. 0899A] 1476 1477 post Cos VIII et IX.
Fl. Constantini Copron Aug 4 et 5.
Izidus Califa Saracenorum postquam regnavit an. 4 m. 1 moritur die 4 Febr eique succedit Hisiamus frater Califa XVII. Ex Elmak [Col. 0899B] Pag a. sup n. 8.
Impp Leonis Isauri Aug 9 et 10. [Col. 0899B] 1477 1478
Fl. Constantini Copron Aug 5 et 6.
Tetrarchia Bajoariae ab Theodone II instituta finem habet cum morte Grimoaldi ex fratribus postremi in primo bello Bajoariis facto h. a. a Carolo Martello. Hucbertus succedit in toto Ducatu, qui erat fil Theodeberti natu majoris filii Theodonis II. Ex Annal Pag n. 6 et seq.
Saraceni ab Eudone Aquitaniae Duce, qui sacras spongias Roma acceptas inter milites diviserat, [Col. 0899C] magna clade afficiuntur anno undecimo post Invas Hispan nempe ab a. 714 unde plures ordiuntur. Anastas.
Ambiza praefectus Saracenor. Hisp moritur, eique succedit Jahie. Isid Pac Roder.
Impp Leonis Isauri Aug 10 et 11. [Col. 0899C] 1478 1479
Fl. Constantini Copron Aug 6 et 7.
Leonis vesania contra Sacras Imagines h. a. incipit V. an 730 unde principium odii Imp in S. Germanum et alios Praesules et Christianos omnes. Gregorius ipse qui hucusque litteras quotannis accipiebat ab Imp nullas amplius accipit quare is anno incerto ad Caroli praesidium se vertit Bar et Pag ex Theoph et Misc h. a. et [Col. 0899D] 730.
Graeci occasione Imaginum rebellantes classem Cp. admovent, 18 Octob confligunt, superantur: ideoque audacia Imperatoris augetur. Theoph cumque eo Pag seq a. n. 1. Auctor Miscel habet 14 Kal Maias et ad seq a. refert, quem sequitur Baron.
Impp Leonis Isauri Aug 11 et 12. [Col. 0899D] 1479 1480
Fl. Constantini Copr Aug 7 et 8.
Paulus Exarchus missus sup a. ab imp ut facinus cum Spathariis perpetraret interficiendi pontificem ab Italis pontificem defendentibus interficitur; ejusque successor mittitur Eutychius ob eumdem coelestum finem.
[Col. 0901A] Saraceni Nicaeam Bythiniae metropolim obsident aestivo tempore, ac re infecta recedunt. Miscel. Baron AA. ap Pag num. 2.
Imp Leonis Isauri Aug 12 et 13. [Col. 0901A] 1480 1481
Fl. Constantini Copron Aug 8 et 9.
Carolus Martellus Bajoarios iterum rebellantes secundo praelio superat. Ex Annal Pag n. 1.
Jahie praefectus Saracenor. Hispan quum triennio eam gubernasset, moritur; succedit Codoyfa per menses tantum sex, exeunte enim [Col. 0901B] h. a. eidem succedit Othsman, brevi et ipse extinctus post menses quatuor. AA. ap. Pag n. 2.
Sutriense Castellum a Langobardis occupatur per dies quadraginta ac deinde redditur S. Sedi. Anast Baron.
Imp Leonis Isauri Aug 13 et 14. [Col. 0901B] 1481 1482
Fl. Constantini Copr Aug 9 et 10.
Othsman praefectus Saracenor. Hispan moritur, quum 4 tantum mensibus gubernasset Hispan succedit Haithanus, qui decem mensibus praefecturam exercet. AA. ap. Pag sup a. n. 2.
Saraceni in Gallias irrumpunt, magnaque fit eorum caedes Beda [Col. 0901C] lib 5, c. 24 et Epit Anast Baron Pag n. 3.
Visi h. a. cometae duo alius ab Oriente, alius ab Occid. Ibid.
Imp Leonis Isauri Aug 14 et 15. [Col. 0901C] 1482 1483
Fl. Constantini Copr Aug 10 et 11.
Leo aperte Sacras Imagines persequitur evulgatis edictis: quare Italia omnis ab eo deficit; Ravennae praesertim et Venetiarum exercitus novum creare imperatorem meditatur, at S. Pontifex intercedit impii Leonis conversionem sperans. Anast Pag n. 8.
Mahometus succedit Othsmam praefecto Saracenor Hisp et paulo post circa m. Mart statuit in suo loco Abberraman, qui fere triennium [Col. 0901D] gubernat. Pag a. n. 728, n. 2.
Carolus Martellus semper victor, committit praelium cum Suevis et eos domat Annal. Pag n. 16.
Impp Leonis Isauri Aug 15 et 16. [Col. 0901D] 1483 1484
Fl. Constantini Copr 11 et 12.
Eudo Dux Aquitaniae pacem frangit sancitam cum Carolo Martello duodecim ante annos: at semel et iterum profligatur h. a. Ex Annal Pag n. 15.
Abberraman Praefectus Saracenor Hisp Monasteria, et urbes Aeduensem, et Senonensem in Galliis vastat. AA. ap. Pag n. 13.
Historia Anglorum V. Bedae explicit. Beda in fine lib 5.
[Col. 0903A] Impp Leonis Isauri Aug 16 [Col. 0903A] 1484 1485 et 17.
Fl. Constantini Copron 12 et 13.
Leo jungit matrimonio cum Constantino fil Irenem filiam Cagani Theophan Baron.
Carolus Martellus duobus magnis praeliis Saracenos afflixit, primo nempe h. a. altero vero a. 737 hoc juxta Narbonam apud Byrram, illo in Aquitania apud Pictavos, Eudo enim sup a. bis victus a Carolo, quum h. a. de re communi contra Saracenos [Col. 0903B] ageretur, auxilium ab eo petit, simulque conjunctis viribus insignem victoriam referunt. Abberraman ipse Praefectus Hisp qui Wasconiam, et Aquitaniam II sibi subegerat, interficitur, cui succedit Abdelmelecus. Annal et AA. ap. Pag n. 1 et seqq
Impp Leonis Isauri Aug 17 [Col. 0903B] 1485 1486 et 18.
Fl. Constantini Copr. Aug 13 et 14.
Abdelmelecus Hispan. Praefectus videns Gallias saepe nequiquam esse tentatas a suis praedecessoribus, furorem suum in Hispanos exercet, Christianum nomen persequendo. Hinc Pelagii Regnum ad Asturiae montes coarctatum. [Col. 0903C] Pag sup a. n. 5 et seq et h. a. n. 2.
Eclipsis Solis die 14. Aug horis post med noct 8 et 30 minut in Anglia: digiti Ecliptici II, 1. Sol in 24 Leon. Ex Scriptorib Angl Calvis.
Impp Leonis Isauri Aug 18 et 19. [Col. 0903C] 1486 1487
Pl. Constantini Copr Aug 14 et 15.
Carolus Martellus bellum Frisicum sup a. susceptum conficit hoc anno. Annal Pag n. 9.
Abdelmeleco supremum diem obeunte Obeydella Prorex Califae in Africa Hispan Praefecturam committit Ocbae, ut Christianos persequi non desistat, praedecessoris exemplo. AA. ap. Pag n. 7.
Eclips Lunae in Anglia hora [Col. 0903D] fere 2 post med noct fer 1 die 24 Januar digiti Eclipt 18, 15. Sol in 8 fere Aquar Calvis.
Impp Leonis Isauri Aug 19, et 20. [Col. 0903D] 1487 1488
Fl. Constantini Copr Aug 15 et 16.
Eudone Aquitaniae Duce mortuo Carolus Martell in Provinciam ingressus, eam suae subjicit potestati, ex duobus Eudonis filiis Hunaldo, et Hattone ille post patrem est Dux. Pag ex Annal n. 5 ubi erudite Wascones et Aquitanos distinguit, qui ab antiquis confunduntur, quanquam alius Aquitaniae, alius Wasconiae Ducatus esset.
Impp. Leonis Isauri Aug 20, et 21. [Col. 0903D] 1488 1489
Fl. Constantini Copr Aug 16, et 17.
Carolus Martellus Aquitanico [Col. 0905A] bello confecto Burgundiam et Provinciam suae subjicit potestati. Pag num 7, ex Annal.
Explicit Continuator Fredegarii, cui adjunctae sunt Appendices duae: prima scilicet usque ad consecrationem Pipini; altera vero usque ad ejusdem mortem.
Liutprando Langobardor. Rege in languorem incidente, Langobardi levant Regem ejus Nepotem Heildebrandum, quem ille convalescens consortem Regni esse patitur. Privil Archivi Lucen ap. Florentin.
[Col. 0905B] Impp Leonis Isauri Aug 21, et 22. [Col. 0905B] 1489 1490
Fl. Constantini Copr Aug 17 et 18.
Carolus Martell qui, mortuo h. a. Theodorico IV, rexit Franciam usque ad an. 742, quum Childericus IV creatus est, pugnat h. a. feliciter in Septimania contra Saracenos, ut Pag ostendit num 8, et seq ex Annal, et Append 1 ad contin Fred contra Baron, qui ex duobus Saracenicis bellis facit unum, idque ad annum seq differt.
Geolwlfus R. Northumbror moritur, eique succedit Eadbertus. Baron et Pag num 3, et continuat. Epit Bedae qui scripsit historiam eidem Geolwlfo.
[Col. 0905C] Impp Leonis Isauri Aug 22, et 23. [Col. 0905C] 1490 1491
Fl. Constantini Copr Aug 18, et 19.
Carolus Martellus, qui semel anno 718 iterumque 720 pugnaverat cum Saxonibus trans Rhenum, tertio cum iis feliciter pugnat h. a. pro Sacris et Religione, Annal Pag n. 4.
Impp Leonis Isauri Aug 23, et 24. [Col. 0905C] 1491 1492
Fl. Constantini Copr Aug 19, et 20.
Saracenos iterum in Gallias ingressos, [Col. 0905D] et Provinciam late vastantes, Carolus Martellus, accedente Liutprandi Langobardor. Regis auxilio, debellat. Annal et Pag n. 6.
Ethelardus Occid Saxonum Rex moritur: Cuthredus ei succedit. Contin Epit Bedae. Pag n. 10.
Impp Leonis Isauri Aug 24 et 25. [Col. 0905D] 1492 1493
Fl. Constantini Copr Aug. 20 et 21
Terraemotu ingenti Cpolis et [Col. 0907A] aliae urbes Orientis quatiuntur: die 26 Octob fer 4, qui multos menses perseveravit. Theoph.
Liutprandus R. Langob obsidet urbem Romam, ubi sese defendebat Trasamundus dux Spoletinus: at Gregorio pontifice, Stephano Patricio, et duce, necnon Romano exercitu eum non tradentibus Regi, is solvens obsidionem abit, et quatuor civitates eripit Apostolicae Sedi. Anast in Zachar.
Impp Leonis Isauri Aug. 25. [Col. 0907A] 1493 1494
[Col. 0907B] Fl. Constant. Copr. Aug. 21 et 22. 1.
Leo Isaurus cum imperasset ab acclamatione Amorii annos 25, m. 2, d. 25. nempe a die 25 Martii a. 716 moritur h. a. die 18 Junii, solusque imperat Constantinus Copr. annos 34, m. 2, d. 26, usque ad diem 14 Septemb. an. 775. Initium tamen Imperii fuit contensiosum; namque in ejus odium, qui instar patris erat eversor Sacrar. Imaginum, creatur Imp Artavasdus post d. 27 Jun. Baron. Pag. n. 4.
Carolus Martell quum regnasset an. 25, a pugna Vincianensi a. 717, 21 Mart. moritur 15 aut 22 Octob. Majordomatum bipertito [Col. 0907C] dividens inter filios Pipinum, et Carolomannum Austrasiam nempe, et Neustrasiam. Pag. n. 11 et 19 ex contin. Fred append et Annal.
Imp. Fl. Constantini Copr. [Col. 0907C] 1494 1495 Aug. 22 et 23. 1 et 2.
Artavasdus, et Nicetas fil. bis infeliciter pugnant cum Constantino. Miscell. Bar. Pag. ex Theoph a. seq.
Francia novis intestinis motibus agitatur tum in Aquitania tum in Germania, et post quinquennale Interregnum Childericus III fit Rex. Annal. Pag n. 15 et seqq.
Carolus, postea Magnus, et Imperator Occid. Pipino nascitur h. a. non post quinquennium, ut [Col. 0907D] nonnulli contendunt. H. Vales contra Coint et Pag. ex Annal. n. 22. et seq.
Imp Fl. Constantini Copr. Aug. [Col. 0907D] 1495 1496 23 et 24. 2 et 3.
Constantinus in praelio vincit Artavasdum, qui ex Zon bienn imperavit, die 2 Nov. eique et filio ejus Niceph. erui oculos mandat. Baron et Pag. num 18.
Liutprando Ravennae obsidionem parante Exarchus, et Archiep orant Pontificem, ut praesidium sibi afferat, quare is eo tendens pacem stabilit eum Rege Anast Baron Marca Pag n. 14.
Hischamus Califa Saracenor XVII, moritur: succedit Walid [Col. 0909A] II, Califa XVIII, Ex Elm Pag n. 4, Bar ex Miscel sup a.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0909A] 1496 1497 24, et 25, 3, 4.
Liutprandus h. a. ineunte moritur: regnat nepos Heildebrandus solus usque ad m. Jul quum Langobardi eo ejecto levant Rachim Diac l. 6, c. 58 Herempert.
Walid II, Califa Sarac quum regnasset an I, interficitur 16 Apr succedit fil Jezidus III, Califa XIX qui moritur post m. 5, fit Califa [Col. 0909B] XX Ibrainus, dejiciturque post d. 69, a. Merva, seu Marva rebelle, qui est Califa XXI. Hic Christianis favit, praesertim Hispanis, quos a vectigalibus pro mortuis exsolvendis liberavit. Pag ex Elmak n. 17, sup a. et 1, hujus ex Isid Pac:
Imp Fl Constantini Copr Aug [Col. 0909B] 1497 1498 25, et 26, 4, et 5.
Carolomannus et Pipinus Majores domus Franc feliciter pugnant in Saxonia, et Aquitania, fortasse etiam in Alemania, cum prospero Religionis eventu: Annales et Pag n. 11, et seq.
Ethelbaldus R. Mercior qui multa in leges et mores major peccaverat, reducitur ad bonam frugem in Synodo Germanica hoc [Col. 0909C] a habita, quae deposuit Gervilium Moguntin Episcopum subrogato, S. Bonifacio. Baron et Pag num 1.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0909C] 1498 1499 26, et 27, 5, et 6.
Tenebrae caliginosae in Syria Saracenis intestino bello digladiantibus declinantis Imperii eorum indicium. Ex Theoph Bar Pag n. 1.
Pestis ingens, quae a sup coeperat in Sicilia et Calabria, pervenit Cp. eaque impius Imper flagellatur. Bar et Pag num 3.
In Hispania III non Apr tridui, nempe Dom fer 2, et 3, visi tres Soles deinde fame valida omnes eam incolentes laborarunt. Isid Pac Pag n. 9.
Rachis R. Langobardor suas [Col. 0909D] leges fert Kal Mart anno secundo Regni sui. Prolog Leg.
Abulcatar mittitur Prorex Saracenor Hispan civilibus inter se armis pugnantium, qui eos componit. Ex Isid Pac Pag seq a. n. 14.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0909D] 1499 1500 27 et 28, 6 et 7.
Terraemotus ingens in Palestina die 18 Januar hor 4. Theoph Baron et Pag sup a. n. 2.
Cripho Pipini et Carolomanni fr. qui ob temere mota arma in fratres sub custodia detinebatur h. a. liberatur. Et Pipinus Carolomanno Romam profecto, bello in Saxones redintegrato, eos profligat. Ex Annal et Cont. Fred. append. Pag. n. 5 et 6.
[Col. 0911A] Abulcatare prorege Saracen. Hisp sub finem aestatis sup a. dignitate moto a Rebellibus levatur Toaban, qui pariter sub finem aestatis h. a. moritur, succedente Juzepho. Pag n. 14.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0911A] 1500 1501 28 et 29, 7 et 8.
Pestis quae ante biennium coeperat Cp. late grassatur praesertim in suburbiis. Pag a. 746 et seqq ex Theoph et Niceph.
Gripho ad Saxones abiens arma in fratrem movet: at Pipinus [Col. 0911B] iisdem superatis, eorumque regione late vastata redit ad propria. Annal Met.
Edbertus R. Cantii moritur: succedit fr. Edilbertus: Odiloni pariter mortuo h. a succedit Tassilo II puerulus. Coint. Pag n. 8.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0911B] 1501 1502 29 et 30, 8 et 9.
Terraemotu magno concutitur Syria.
Abdalla creatur Califa Saracenor XXII, exeunte Octobri mense; Marvane adhuc superstite, qui paulo post ab Abdalla patruo Abdallae interficitur. Theoph et ex Elmak. Pag n. 1.
Gripho superiori anno cum [Col. 0911C] Saxonibus victus a fratre, h. a. excitat Bajoarios contra eumdem. Annal et Pag n. 4.
Aistulphus frater Rachis fit rex Langob. Bar seq a.
Imp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0911C] 1502 1503 30 et 31, 9 et 10.
Constantino ex Irene filia Chagani Chazariae regis prima e tribus uxoribus h. a. die 25 Januar nascitur filius Leo, qui seq anno in consortium imp adscitus, die 14 Septembris a. 775 post mortem patris solus imperat. Theoph. Cedr.
Francia h. a. ut annales tradunt, nullo bello infestatur.
Musulmani Gallaeciam incolentes diuturno Christianos bello [Col. 0911D] vexarant: tandem mutuis dissensionibus divisi ab Alphonso catholico h. a. ex tota Gallaecia ejiciuntur. Ex Anon. Andalus. Pag a. 753, n. 11.
Impp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0911D] 1503 1504 31 et 32, 10 et 11.
Leonis IV Aug 1.
Constantinus, die 6 Jun ipsa Pentec, consortem Imp facit fil Leonem sexdecim mensium puerum. Theoph Niceph Pag n. 11.
Legatio celebris Pipini ad S. Sedem Burchardo Episcopo, et Abbati Fulrado commissa; ut nempe de translatione Francorum Regni agerent a desidibus Merovingiis ad bellicosissimos Carolovingios. Hi vero S. Sedis [Col. 0913A] auctoritate declarantur Reges, primusque eorum an. seq inungitur Pipinus. Annales passim.
Aistulphus mense Julio ineunte capit Ravennam, finemque affert Exarchatus, qui duraverat annos circiter 184.
Impp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0913A] 1504 1505 32 et 33, 11 et 12
Leonis IV Aug 1 et 2.
Eclipsis Lunae prid Kal Aug fer 2 ineunte hora una post mediam noctem digiti Eclipt 20, 50. Ex [Col. 0913B] Roger Calvis In Anglia.
Pipinus Carolovingiorum Rex primus auctoritate S. Sedis in Francia agnoscitur, et Suessione inungitur a S. Bonifacio Moguntino Episcopo Baron et fusius Pag. n. 1 et seqq. Childericus autem III Merovingiorum ultimus exauctoratur, et in Monasterium Bertinianum retruditur. Pag n. 9.
Copronymus late suam impietatem, et haeresim protendi satagit. Ex Theoph. Pag n. 18.
Impp Fl. Constantini Copr Aug [Col. 0913B] 1505 1506 33 et 34, 12 et 13.
Leonis IV Aug 2 et 3.
[Col. 0913C] Aistulphus Romam obsidet. Interim redeuntibus legatis ad Pipinum missis, ac referentibus praesto esse Regis auxilia, quum contra legati redierint Cpoli re infecta, Pontifex totum se vertit ad Reges Franciae, neque amplius quaesitam legimus Imperatoris opem. Baron et Pag sup a. n. 16.
Pipinus insignem de Saxonibus victoriam refert, qui ad Regis clementiam versi pacem impetrant. Redeunti mors fratris sui Griphonis rebellis in Wasconia, ubi confugium quaesierat nuntiatur. Ex Append II Contin Fred et Annal. Pag n. 8.
Eclipsis Sol 9 Jan, fer 3, h. 2 ante merid, et Lunae 24 Jan h. 1 [Col. 0913D] post med noct, ineunte fer 4 Calvis.
Impp. Fl. Constant. Copr. Aug. [Col. 0913D] 1506 1507 34 et 35, 13 et 14.
Leonis IV Aug. 3 et 4.
Pseudosynod. Cp. contra Sacras Imagines Imperatori favente Patriarcha. Steph. Diac. Cp. Pag. n. 10 et seqq.
Pipinus in conventu Carisiaco cum Proceribus decernit S. Sedi opem ferre, nequicquam ab Aistulpho (qui h. a. Kal. Mart. suas leges tulit) tentante per Carolomannum legatum suum removere animum Regis ab armis suscipiendis in Langobb. Carolomannus enim Pontifice annuente remanet in Monasterio [Col. 0915A] S. Dionysii, et Pipinus cum multo milite Ticinum venit cum Pontifice. Annal. Anast.
Abdalla Califa Sarac. XXII. Abbasidar. primus moritur die 9 Jun. succedit fr. Abuginfar Almansor Califa XXIII. Ex Elmak. Pag. n. 23.
Impp. Fl. Constant. Copr. Aug. [Col. 0915A] 1507 1508 35 et 36, 14 et 15.
Leonis IV Aug. 4 et 5.
Eclips. Lunae 23 Nov. fer. 1. Londini. ex Roger. Calvis.
Pipino in Galliam reverso Narbo, [Col. 0915B] quae triennalem patiebatur obsidionem, a Francis Gothorum conventione expugnatur, Saracenisque e septimania expulsis ultra Pyrenaeos ea provincia restituitur. Annal. Pag. n. 23.
Aistulphus in Franciam profecto Pipino resiluit, pacta conventa servare noluit, legatos Pontificios contempsit, urbem Romam obsedit. Anast. Baron. late. Pag. n. 1 et seqq.
Impp. Fl. Constant. Copr. Aug. [Col. 0915B] 1508 1509 36 et 37, 15 et 16.
Leonis IV. Aug. 5 et 6.
Aistulphus quum regnasset post fratrem an. 7 Pontifici semper infensus, h. a. male perit post d. 5 Apr. Rex Langobb. annuente Pontifice fit Desiderius omnium ultimus [Col. 0915C] ut dicam a. 774.
Nova epoche Saracenor. Hispan. hoc quippe anno eorum Reges incipiunt. Abderamen cum Juzepho Praefecto confligit, quo victo, ac fugiente Toletum, ipse Rex salutatur; qui Amerae licet nomine contentus fuerit, Rex tamen primus eorum est in Hispaniis: et quidem h. a. regnare incipit, tametsi Juzephus nonnisi post triennium occiditur. Sic usque ad h. a. Praefecti: hinc usque ad 913. Amerae, deinde Califae sunt appellati. Ex Anon. And. et Elm. Pag. num. 7.
Impp Fl. Constant Copr Aug [Col. 0915C] 1509 1510 37 et 38, 16 et 17.
Leonis IV, Aug 6 et 7.
Pipinus et Constantinus mutuis [Col. 0915D] legationibus de pace agunt, quae nullum sortitur effectum. App II, ad Cont Fred. Pag n. 7.
Desiderius Ecclesiae ditionem vexare et ipse incipiens Romam veniens sub Autumnum promittit, se redditurum Imolam, Bononiam, Auximium Anconam, etc quas occupaverat, si redderentur sibi obsides a Pipino in Franciam secum ducti: quare Pontifex legatione ad Pipinum missa aliud litteris, aliud voce ei significat. Cod Carol Epp 28, 29, 30, 33, unde patent Constantini molimina II Ravennam et Exarchatum ad defectionem per missum suum Leonem pertraheret.
[Col. 0917A] Impp Fl. Constant Copr Aug 38 [Col. 0917A] 1510 1511 et 39, 17 et 18.
Leonis IV, Aug 7 et 8.
Desiderius hoc item anno tempore autumni venit ad Sacra limina, et Pontifici promittit se plura patrimonia redditurum, quae in Tuscia eripuerat. Cod Car ep. 26. Pag n. 9.
Pipinus pugnat iterum adversus Saxones, multisque eorum caesis, antequam in Franciam redeat, coegit ut promitterent se mandata ejus omnia facturos, et 300 equos quotannis ad generale conventum [Col. 0917B] honoris gratia missuros. Baron sup a. et ibi Pag n. 8, ex Annal.
Garcia cognom Arista primus Navarrae Princeps moritur; succedit fil Eneco Garseanis, vel Inigo Garcieis Aristha, qui primus hoc anno Regis nomen assumit. AA. ap. Pag n. 12.
Impp Fl. Constant Copr Aug [Col. 0917B] 1511 1512 et 40, 18 et 19.
Leonis IV Aug 8 et 9.
Aragoniae Comitatus, qui saeculo XI, in Regnum evasit h. a. instituitur, primusque ejus Comes est Azenarius: at Aragonia parvis initio limitibus circumscripta a Regibus Navarrae obtinere coepit. Idque factum, quia Christiani Hispan [Col. 0917C] qui Regi Saracenor seu Amerae Abderamini parere nolebant, Comitibus morem gerebant occasionem exspectantes Regnum a servitute Saracen eripiendi. Pag n. 13.
Pipino nascitur filius, quem suo nomine appellat; et S. Pontifex e sacro fonte suscipere eum optat: Ep. 23, Cod Car post bien moritur.
Osulpho post regni annum a suis nequiter occiso regnat Ethelwadus in Northumbria mense Augusto. Annal Mailr. Pag sup a. n. 11.
Impp Fl. Constant Copr Aug [Col. 0917C] 1512 1513 40 et 41, 19 et 20.
Leonis IV Aug 9 et 10.
Eclipsis solis die 15 Aug hora post merid 4, digiti ecliptici 8, 15, sol in 26 Gemin. Ex Miscell et tabul Pruten. Calvis.
Waifarius dux Aquitaniae tyrannidem induit, et res ecclesiarum sibi usurpat. Pipinus repetit res ecclesiasticas ad suum regnum pertinentes, et ut pristina iisdem immunitas reddatur per legatos monet: omnia Waifarius contemnit. Hinc bellum novennale oritur, quod Annales Aquitanicum vocant, idque Pipinus confecit novissimo vitae suae anno 768. Ex Annal. Append 2, ad Contin Fred et Eginh. Pag num 1 et seqq.
Impp Fl. Constant Copr. Aug 41 [Col. 0917D] 1513 1514 et 42, 20 et 21
[Col. 0919A] Leonis IV Aug 10 et 11.
Belli Aquitanici an. 2 Pipini 10. Annal.
Pipinus et hoc anno feliciter contra Waifarium praeliatur; ac multis Wasconibus, seu Aquita nis caesis, captisque una cum Blandino Comite urbis Arvernae, necnon urbe ipsa expugnata et regione late vastata, redit ad propria. Ex Annal et contin Fred App 2. Pagius num 5.
In Oriente defensores Sacrar Imaginum multa patiuntur ab impio Constantino; et h. a. S. [Col. 0919B] Andraeas Crisis ob eamdem causam Martyrium facit. Ex Metaphr. Baron et Pag n. 2. Vide ap. Baron fuse h. hist.
Impp Fl. Constant Copr. Aug [Col. 0919B] 1514 1515 42, et 43, 21 et 22.
Leonis IV Aug 11 et 12.
Belli Aquitanici an. 3, Pippini 11,
Pipinus tertio in Waifarium profectus, Bituricam obsidione cingit, machinisque demum expugnatam suae ditioni subdit jure belli: milites ab hoste in eam missos ut defenderent civitatem absolutos clementer dimisit, comites ibidem inventos in Franciam cum uxoribus et liberis ire jussit, suosque comites iis substituit. [Col. 0919C] Capto inde mira celeritate castro Toarcio in Franciam est regressus. Annal Cont Fred App 2. Pag n. 6.
Almansor Bagdadum postea sedem Califaram hora ab astrologis designata aedificat, vocatque Medinato-SSalami. Ex Elm et Abulpharajo. Pag n. 7.
Impp. Fl. Constant Copr Aug [Col. 0919C] 1515 1516 43 et 44, 22 et 23.
Leonis IV Aug 12 et 13.
Belli Aquitanici A. 4, Pipini
12. Pipinus quartum descendens in Aquitaniam usque Cadurcum pervenit, lateque vastata ea regione, in Franciam revertitur. Ann. Met.
Constantinus prospere pugnat [Col. 0919D] cum Bulgaris, quorum multa mill caedit, ac victoria elatus in urbem triumphans ingreditur. Theoph.
Turcae h. vel seq a. nempe Constantini 23 ex portis Caspiis exeunt, multisque per Armeniam occisis aut captis, domum redeunt. Idem.
Hiems horrenda saevit tam in Oriente, ex Theophane, quam in Occidente, ex Francor Annal Baron et Pag. n. 3.
Impp. Fl. Constant Copr Aug [Col. 0919D] 1516 1517 44 et 45, 23 et 24.
Leonis IV Aug 13 et 14.
Belli Aquitanici A. 5, Pipini 13. Annal.
[Col. 0921A] Eclipsis Solis 4 Jun. fer 2 fere in ipso meridie. Digiti ecliptici 7, 15. Sol in 16, gr. Gemin. ex Aimoin. Bunting Calvis.
Pipinus conventum habet in civitate Wormacia, ubi agit de pace cum Waifario Aquitaniae duce, et cum Tassilone Bajoariae, qui sup a. rupto foedere cum Avunculo suo Pipino, e Francia in Bajoariam fugit. Quare h. a. in nullam partem educit milites. In eodem conventu Comites declarati filii Pipini. Ex Annal Pag n. 3 celebravit [Col. 0921B] Natale, et pascha in Carisiaco.
Pipinus Legatos Imp audire noluit, nisi praesentibus Pontificiis, et utrosque de fide orthodoxa et traditione Patrum disputantes audit, deinde tam ad Pontif quam ad Imp. directis legatis quae evenerant significat. Pag. n. 4.
Impp Fl. Constant Copr Aug 45 [Col. 0921B] 1517 1518 et 46, 24 et 25.
Leonis IV Aug 14 et 15.
Belli Aquitanici A. 6, Pipini 14. Annal.
Multa hoc anno praelia committuntur inter Comites Aquitanos, et Francos, qui illos superarunt. Pipinus, qui natale et Pascha celebravit [Col. 0921C] Aquisgrani non eduxit copias; at celebravit ut sup a. conventum, qui Attiniacensis dicitur ab Attiniaco urbe, in qua celebratum. Eo conveniens Assuerus abbas Prumiensis a Pipino impetrat cellam S. Goaris supra Mosellae et Rheni confluentes sitam, quae ab h. a. monasterio Prumiensi conjuncta remansit. Ex Annal et Wandelb. Pag num. 6.
Ethelwaldus R. Nordanhumbror. moritur: succedit Ealredus trinepos Idae, qui regnat an. 8 ex Westmon. Pag n. 7.
Impp Fl. Constant Copr Aug 46 [Col. 0921C] 1518 1519 et 47, 25 et 26.
Leonis IV Aug 15 et 16.
Belli Aquitanici A. 7, Pipini 15. [Col. 0921D] Annal.
Pipinus Paschate celebrato Aquisgrani iterum movet in Aquitaniam, et transacto Ligere, provincia omni vastata, ita ut omnes suae ditioni subjicerentur, cum multa praeda et spoliis Aquitania fere tota acquisita in Franciam redit. Ex contin Fred App 2. Pag n. 4.
Paulus congressu habito coram Legatis Desiderii, de mittenda ad Pipinum nova legatione deliberat, per quam nuntiat Desiderium, longe ut caetera restitueret S. Sedi, ea omnia quae restituerat, invasisse iterum: quare pejora metuens ejus auxilium implorat. Ex Ep. 17, Cod Car. Pag n. 5.
[Col. 0923A] Impp Fl. Constant Copr Aug [Col. 0923A] 1519 1520 47 et 48, 26 et 27.
Leonis IV Aug 16 et 17.
Belli Aquitanici A. 8, Pipini 16. Annal.
Pipinus Paschate ap. Gentiliacum celebrato Bituricas cum uxore Bertradane se confert actoque ibi conventum. Maio expeditionem suscipit eodem men in Waifarium, contra quem alteram suscipit m. Aug et utrobique victor exstitit: hiemavit Bituricis. Ex Annal Pag n. 8 et seq exercitum vero ad hiemandum misit in Burgundiam. [Col. 0923B] App Cont Fred.
Tres Patriarchae Or. Sacrar Imagg defensores una cum multis Metropp et Episcopis scribunt Pontifici Synodicas, testantes Imaginum cultum vigere in Oriente. Has, mortuo Paulo accipiens Pseudo-Pont. Graece et Lat ad Pipinum mittit, ut sibi eum conciliet. Ep. 99 Cod Carol Pipinum vero non esse passum, se ab invasore decipi, ejus silentium indicat.
Impp Fl. Constant. Copr Aug [Col. 0923B] 1520 1521 48 et 49, 27 et 28.
Leonis IV Aug 17 et 18.
Belli Aquitanici A. 9, et ultim.
Pipinus accersito exercitu e Burgundia mittit suos Comites cum parte copiarum ad capiendum [Col. 0923C] Remistagnum patruum Waifarii, qui sup a. fidem fefellerat: captumque ab iisdem cum uxore ultimo supplicio affici jubet. Ipse totum exercitum contra Waifarium movet, ac tota in suam ditionem Aquitania redacta, captum denique Ducem interfecit IV Non Jun ut habet chron S. Galli. Demum ipse Pipinus aegrotat, et diviso inter filios Carolum, et Carolomannum Regno, moritur VIII Kal Octob quum regnasset post mortem Caroli patris an. 26, post regiam adeptam dignitatem 16. Coronantur Reges VII Id. Oct Carolomannus Suessione, et Carolus postea Magnus et Imperator Occid in Civit. Noviom Annal [Col. 0923D] Pag n. 2. et seqq.
[Col. 0830C] 342 I II S. Gregorius M. post diuturnam vacationem ordinatur die 3. Septemb non 19 Martii, ut mss ap. Bolland.
Tunicae I. A. inventio ad h. a. pertinet. Ex Fredeg et Aimoin pag n. 6. a. 593, cum Bar.
Litania septiform Romae ante Greg consecr pag n. 5, 16. Sigon.
Concilium Rom et duae Pseudosynodi Schismaticor Istriae. Pag n. 13.
[Col. 0830D] Dissid in Gallia de die Pasch et ibid. Concil Metense in causa Aegidii perduellis. Ex Turon. Pag n. 2, a. 594. cum Bar.
S. Columbanus Luxoviense Monasterium fundat. Pag n. 13, et a. 612, n. 6.
[Col. 0830D] II III S. Gregorii 1 et 2.
Gregor synodicam mittit ad Patriarchas Orientis, in qua 4. Generalia concil ut 4 Evangel venerari se ait, quintum approbat. S. Agathae in suburra Eccl a Gothis profanatam dedicat. Ex Dialog Bar. Ad S. Leandr Ep. Hispal respondet [Col. 0832A] de trina Mersione in Baptism et laetatur Reccaredum Reg Ahrist Fid amplexum. l. 1, ep 41, et in Episc Donatistam qui Primatum avebat in Afr scribit ep. 72.
Langobardi Theodolindae Reginae opera Ahristiani fiunt, ut facti erant Ahrotildis opera Franci, et Ingundis Gothi Bar.
Gregor Turon Historia explicit. Bar a. differt 595, ubi Pag n. 11, asserit, eum fortasse illo anno mortuum, cum sedisset A. 23.
[Col. 0832A] III IV S. Gregorii 2 et 3.
[Col. 0832B] Duob Diaconis nunciantib Donatistas Afr invalescere Greg Hilarium Cartularium eo mittit, eodemque anno Eccl Carthagin. Privilegia confirmat lib 2 ep 39 scribit etiam ad Hibernos, in causa schismatis lib 2, ep. 36. Gussanvillaeus ex mss legit ad Istros, quam opinionem sequitur Noris de Syn V. pag m. 726, to. I. Pagius contrarium sentit n. 2.
H. a. Greg in S. Clementis habet homiliam 38, ex Diac Bar qui h. a. totas 40, vult absolutas. Et Hadrianum Thebat. episcopum injuste depositum restituit.
Synodus Caesaraugust 2.
[Col. 0832B] IV et 343 I S. Gregorii 3, 4.
Greg expostulatoria de injusta [Col. 0832C] lege per Mauritium lata in Ecclesiam lib 2, ep. 26, 65.
Greg mittit Cp. Sabinianum Diac apocrisarium, qui eidem succedit in Pontificatu lib 2, ep. 52, solitudinem repetit Dialogis scribendis daturus operam, et secum ducit Petrum Diaconum, quo interlocutore utitur; Ecclesiae tamen curam non negligit, ut variis ex epistolis ad varios episcopos patet.
Simeon Stylita jun et Greg Antiochen moriuntur Anastas in Sedem Antioch restituitur. Pag n. 17, et seq a. n. 4, ex Evagr cum Lambec idem asserit arguens Chr Alex sup a. id factum referens. Bar seq a. et biennio post Greg Antioch mortem recitat.
[Col. 0832D] [Col. 0832D] I II S. Gregorii 4, 5.
Greg h. a. multum laborat ob Schismaticos sese obicientes Constantii Mediol Episcopi confirmationi, nisi Synodum v. damnet. Item ob Donatistas Afr rebaptizantes l. 3, ep. 32, necnon ob Siciliae Haereticor conversionem lib 4, ep. 6, et ob Barbaricinos Gentiles in Sardinia convertendos, l. 3, ep. 25, 27. Procop de bel Wand l. 2. Maximum Salonitanum intrusum a communione sejungit.
Amos post Joannem fit Jerosolym. Episcopus. Baron a. seq ubi Pag n. 6.
Maximianus Syracusan. Episcopus moritur, succedit Joannes, cui [Col. 0834A] de more Pallium mittit Greg lib 5, ep. 18.
[Col. 0834A] II III S. Gregorii 5, 6.
Greg Ezechielem interpretari desinit Langobardis caede omni implentibus. Homil 22, in fin Virgil Arelatensem Vicarium instituit in Austria et Burgundia. Pag n. 3. Maximi Salonitani intrusi gratia Imp utentis causam Ravennae cognosci jubet, ubi sedes concessa, postea pallium missum. Concil Rom II, habet, in quo Joannem Presb Chlcedon a Jejunatore depositum [Col. 0834B] absolvit. Greg l. 5, ep. 15, mittit Moral et Pastoral ad S. Leandrum Hispal.
Jo. Jejunator moritur cum sedisset a. 13, m. 5, ab a. 582, die 12. Apr Noris de Syn V. c. 9, §. 4. Pag seq a. n. 2, 3, ad quem Joan mortem differunt Baron et Panvin.
[Col. 0834B] III IV S. Gregorii 6, 7.
A Cyriaco Joannis Jejun successore, et a Gregor ultro citroque mittuntur legati pro communione.
Augustinus Monachus cum sociis in Angliam missi. Idemque ex Gallia Romam rediens sociorum jussu rem difficilem dissuasurus revertitur cum Greg litteris, quae exstant ap. Bedam signatae
Mauritii a. 14, post coss 14, sed [Col. 0834C] 13, legendum vult Pag.
Res fidei in Africa pessumeunt per Donatistas. Greg lib 5, ep. 63.
[Col. 0834C] IV et 344 I S. Gregorii 7, 8.
Greg recipit Responsales Cyriaci cum commendatitiis imperatoris, et synodica. Sabiniano revocato mittit Cp. Vnatolium. Orientalis Eccl. curam suscipit. Ex var epistolis n. a., necnon Africanae lib 6 ep. 32.
Augustinus Arelati episcopus ordinatur, et in Angliam reversus hominum decem millia baptizat. Id. l. 7, ep. 30. Henschen ad [Col. 0834D] Greg Vitam a Jo. Diac scriptam differt ordinationem Augustini ad a. seq sed epistola Greg quam citat, non minus testatur Anglorum conversionem factam a 597, quam ordinationem.
Concilium Toletan de cast cleri.
[Col. 0834D] I II S. Gregorii 8 et 9.
Greg defensorum officium honore et dignitate auget, et ex ii Faustinum in Siciliam mittit a convertendos Judaeos. Id. l. 7, ep. 24.
Eulogii Alex opera fit conversio haereticorum, l. 7, ep. 30. Alii haeretici Thessalonicae insurgunt in Chalced concil l. 7, ep. 7.
Anastasius Senior episcopus [Col. 0836A] Antiochenus moritur. Pag. n. 9, Baron au. seq
Oscensis synodus in Hispania, in qua nihil notatu dignum ad nostra tempora spectans reperitur. Bail Summ Conc p. 2.
[Col. 0836A] II III S. Gregorii 9 et 10.
Istriae schismatici Gulfari magist milit aliorumque opera ad Ecclesiam redeunt. Id. l. 7, ep. 97.
Greg donaria mittit Secundino abb magni int Langob nominis eaque inter duos Homiliarum codices. Lib 7, ep. 53. Cypriacum abb [Col. 0836B] in Gall et Hisp mittit, ut congregatis ubique synodis mores corrigat et Simoniam aboleat. Lib 7, ep. III, et seqq Dona mittit Reccaredo Gothor in Hisp Regi, et S. Leandro Ep. Hispal, pallium, qui podagra laborabat, quo morbo tunc etiam pontifex vexabatur. Lib 7, ep. 125 et 126.
Pestis grassatur in Africa. Id. lib 8, ep. 41.
[Col. 0836B] III IV S. Gregorii 10 et 11.
Greg accipit ab Eulogio Alex patriarcha Commentar ab eo factum contra haereticos Agnoitas, ut de illo judicet, qui eum laudat ut catholicum. Greg lib 8, ep. 42.
Concilium Rom III habetur, in [Col. 0836C] quo damnatur Andreas Graec detectus impostor, ei falsar. Pag n. 7; Bar a. seq.
Constantio Mediolanensi Episcopo mortuo sufficitur Deusdedit Rege Langobardor adversante. l. 8, ep. 65.
[Col. 0836C] IV et 345 I S. Gregorii 11 et 12
Greg respondet synodicae Esychii Jerosol episcopi Amos mortuo suffecti, lib 9, ep. 4. Ad Virgil Arelaten et ad Reges Francor [Col. 0836D] scribit de Simoniaca labe extinguenda, quae adhuc in Gall vigebat. Ibid. epp 49, 53, et seqq. Cum Augustino, cui mittit Pallium, et instructionem de novis creandis episcopis, cum Adilberto Angl Rege, et cum Adilberga regina gratulatur de Fidei progressu. lib 9, ep. 58, 59, 60. Beda Hist Angl l. 1, cap 29.
Concilium Rom IV, falso a Collectoribus III, nuncupat in quo sit decretum constituti nomine pro Monachis. Pag n. 2. Ludov Bail hoc III, vocat in IV, aut eod anno celebr ait damnatum Andream Monachum impostorem. Sum Conc.
[Col. 0838A] [Col. 0838A] I II S. Gregorii 12 et 13.
Gregor maestum ob cladem Romm superioris anni, et laborantem pro Afr […] Ecclesia solantur Tergestinus episc schismaticus, et nonnulli haeretici Monophysitae sponte ad Ecclesiam redeuntes. Id. lib 10, ep. 30 et 36.
Gregor Ecclesiarum S. Petri, et S. Pauli collabentia tecta restaurat, l. 10, ep. 24, et seqq.
Inventio corporis S. Victoris martyris, pag n. 10. Bar differt ad an. 608.
Anatolius Apocrisarius Cp. moritur, [Col. 0838B] nullusque ei datur successor, lib 11, ep. 35.
[Col. 0838B] II III S. Gregorii 13 et 14.
Querenti Phocae Apocrisarii cessationem resp Greg causans difficilia extrema tempora Mauritii, mittitque Bonifacium cum litteris ad Augg et ad Cyriacum Patriarch cum Phoca praesertim dolet. Romm jam per 35, annos Langobardor incursionib premi lib 11, ep. 35, mittit Jo. Defensorem in Hisp in causa Januarii Malacit. [Col. 0838C] Epi et Stephani qui Comitioli jussu erant depositi lib II, ep. 57, et Vitalem defensorem e Sardinia ad Phocam, ut gravaminib ea insula liberaretur. Ibid ep. 57.
Brunechildis simulans Eccl bonum mittit Burgoaldum, et Varmaricarium nobiles Francos legatos ad Pontific ob privatos fines pro jungendo foedere cum Phoca. Baron.
[Col. 0838C] III IV S. Gregorii 14. Sabiniani I.
Greg Basilicae S. Pauli donat Latifundium ad Aquas Salvias pro luminaribus. lib 12, ep. 9. Aliae similes donationes extant ap. Ciampin, de Sacr Aedif, et alibi incertis annis.
[Col. 0838D] Moritur die 12 Martii ut constat inter omnes. Et ei successor ordinatur SABINIANUS, die 30 Aug, post Vac S. M. 5, d. 18.
Baron h. a. illigat Augustini mortem; sed Mabillonus sec 1. Bened ad annum differt 607, quod et Pagius facit; fatetur autem hanc Epocham solis conjecturis inniti. Id. n. 16. Certe h. a. Sigebertus, qui et Seberetus primus Oriental Saxon. Rex baptismo suscepto suum Regnum illustrat.
[Col. 0838D] IV et 346 I Sabiniani 1 et 2.
Severus Aquilejen Patriarcha, a cujus nomine abhorrebat Greg M. teste Jo. Diac l. 4, c. 38, moritur, eique sufficitur Joannes [Col. 0840A] Abb non Marcianus ut perperam tradit chron Aquileien. Noris de V. Syn cap 9, § 5.
Candidianus etiam, seu Candianus, ut habet Noris, Gradensis Patriarcha eligitur favente Exarcho, quemadmodum Aquileiensem schismatici elegerant favore Agilulphi Langobardor. Regis: nam Gradus in Exarchi ditione erat, Aquileja ad Langobardos pertinebat. Idem ibid. Sigon.
[Col. 0840B] [Col. 0840B] I II Sabiniani 2.
Sabinianus moritur die 2. Febr cum sedisset annum m. 5, d. 4, vacat sedes m. II, d. 26 Baron et Flaming qui sedis tempus contraxere, a Pagio redarguuntur n. 3 et 4.
Cyriacus Cp. patriarcha moritur Diac Bar dies etiam notatur 29 Octob Sabbato ex chron Alex pag n. 3.
Faustus Monachus discip S. Mauri Benedicti ex Gallia redux vitam S. Abb cujus fuerat comes, probandam obtulit Bonifacio seq; anno.
[Col. 0840B] II III Bonifacii III, 1.
BONIFACIUS III, ordinatur die 29 Januar et cum sedisset octo [Col. 0840C] tantum menses d. 22, moritur die 20 Octob, non 10 Nov ut vult pag n. 5, sup a. ex cod Ms. coenobii Virdunensis S. Vitoni qui sepultum ait h. a. die 12 Novemb n. 2.
Thomas Cyriaci successor ordinatur Cp. 22 Januar Idem ex Chron Alex sup a. n. 3.
S. Eulogius Patriarcha Alex cum sedisset a. 27, non 17, ut perperam Neceph ab anno 580, ut firmat cum Pagio Blanchin moritur h. a. non seq ut credit Baron, ubi pag n. 3.
S. Desider Vienn. Episcopus a quadrien exil redux paulo post Brunichildis jussu martyr occumbit. Ex Fredg et Aimoin. Pag a. 612, n. 12.
[Col. 0840D] [Col. 0840D] III IV Bonifacii IV. I.
BONIFACIUS IV, post interpontificium mens 10 dier 6, ordinatur die 25 Aug
Per haec tempora Pp. Bonifac a Ohoca obtinet Pantheon, quem dedicat Christiano ritu in honorem B. M. V. et sanctorum martyrum incerta die licet Martyrologi ponant 13, Maii Pag n. 3, sud anni cum Bar Sigon biennio post. Pagius autem putat, ab hoc tempore institutum festum Sanctorum omnium cal Nov ut hodie celebratur. Vide notas Chronol ad Bonif.
[Col. 0840D] IV et 347 I Bonifacii 1 et 2.
In occid h. a. res Eccl prorsus obscurae Bar.
Theodorus Scribo Patriarcha [Col. 0842A] Alex occiditur, cui succedit Joan nes Eleemosynar. Ex Chron Alex. Pag n. 3. Bar seq a.
Isicius Jerosol. Patriarcha moritur, cum sedisset annos 8. Pag ibid et seq a. n. 9.
H. a. circiter Virgilius Arelatensis moritur, post quem sederunt Florianus, et Theodosius. Pag n. 4.
Seditione Antiochiae mota, Judaei crudelissime insectantur Christianos, quo in tumultu S. Anastasius Patriarcha Antioc occiditur: quare Phocas misso exercitu [Col. 0842B] quaestionem haberi mandat. Multi Judaeorum damnati et urbe ejecti. Miscell.
[Col. 0842B] I II Bonifacii IV, 2 et 3.
Concil Rom cui adest Mellitus Londoniens. Ep in quo duo pro Anglis decreta. 1. Repressi qui Monachis adversabantur. 2. Confirmata fundatio Dorovernensis, seu Cantuarien. Monasterii. Holsten Collect Rom pag 224. Pag n. 10.
S. Columban cujus Vitam a Jona descriptam correctiorem collat cum Mss exhibet Mabill sect 2. Bened in exsilium mittitur a Theodorico Burgundiae Rege. Pag n. 13.
Thomas Cp. Patriarcha moritur [Col. 0842C] cui succedit Sergius primo vir optimus, deinde Monothelitar. caput Bar a. 608. Niceph Calv Pag n. 2.
Cum Anastas Antioch Patr trucidato Niceph explet Patalogum eorum praesulum, nam qui sequuntur sunt Haerectici. Chr Alex Pag sup a. n. 2.
Concil Toletan de Toletano primatu.
[Col. 0842C] II III Bonifacii IV 3 et 4.
Ecclesiasticae res occidentis h. a. obscurae ut notat Baron
S. Columbanus h. a. consilium init Evangelium praedicandi Scalvis. Pag a. 613, n. 5.
Hoc, vel seq a. S. Apollinari Bituricensi Episcopo diem obeunti [Col. 0842D] succedit S. Astregisilus Abbas S. Nicebii, cujus res gestas et miracula Scriptor Anon trib libris complexus est. Henschen ad d. 20 Maii. Mabill. Pag n. 5 et seqq
[Col. 0842D] III IV Bonifacii IV 4 et 5.
S. Columbanus in Italiam venit, et ab Agilulpho morae optione data consistit Mediolani. Bar a. seq ubi Pag n. 5. Sigon addit, eum Arianos, qui multi adhuc erant verbis, et scriptis probante Rege, concidisse.
S. Gallus unus ex sociis S. Columbani, tempore profiscendi in Italiam, vehementem in febrim incidit, ex qua post S. Columbani [Col. 0844A] discessum convalescens condidit cellam in Sylva speciosa: post aliquot vero annos celeberrimum aedificavit Monasterium ad lacum Acronium S. Galli oppido nobilitatum, in finib Helvetior et Vindelicor. Hujus hodie Abbas est Imperii Princeps. Ex Walfr. Pag n. 5, a. seq.
[Col. 0844A] IV et 348 I Bonifacii IV, 5 et 6.
S. Theodorus Siceota moritur die 22 April., ad quem diem Henschen, et Menolog Basil.
S. Columban non longe a Papia Bobiense Monasterium fundat, ut [Col. 0844B] Luxoviense in Francia jam fundaverat: ibique anno post moritur. Sigon. Pag bien post.
Bobiense Monasterium, cujus fundator S. Columbanus est primus Abbas succedentibus SS. Attala, Bertulfo, et Wandelberto, situm est in Cottiis Alpibus quadraginta milliar ab urbe Ticino, ut ait Paulus Aiac l. 4, c. 43 in Dioecesi Placentina. Hujus Monasterii fundationi Agilulphi liberalitas opem tulit: alii postea Reges Langobardorum suis donationibus idem amplificarunt. Adaloaldus, ac praecipue Liutprandus, donationibus celebres.
[Col. 0844C] [Col. 0844C] I II Bonifacii IV 6 et 7.
Circa haec tempora S. Columban scripsit epistolam super tribus capit ad Bonifac IV, quam consule num 7 et seqq ap. Pag qui S. Abbatem scripsisse eam refert ex Monasterio Bobiensi Agilulphi R. Longobb jussu, ad tollendam calumniam, qua Pontifex haereticorum receptor dicebatur, n. 23.
Jerosol capta die 26. Octob Zacharias Praesul, SS. Crux, praeda ingens, multique captivi abripiuntur in Persidem, unde Judaeorum [Col. 0844D] insultatio Christianis, eorumque caedes. Bar et Pag n. 38, ex Chron Alex. At Petav haec differt ad seq. an.
[Col. 0844D] II III Bonifacii IV 7, Deusdedit 1.
Bonifacius IV, cum sedisset annos 6, m. 8, d. 12, h. a. moritur, die septima mensis Maii, et post sedis vac mense 5, dier 13, ei subrogatur S. DEUSDEDIT, die 19 Octobris.
Concilia duo h. a. celebrata Parisien a Sirmondo post Baron publicatum, cujus supersunt Canones 15 Pag n. 15 qui sup fortasse a indictam putat. Alterum [Col. 0846A] Egarense anno 3 Sisebuti. Idem n. 16. Labb sup a.
S. Columban moritur in Bobiensi Coenob die 21 Novembr. Baron et Pag n. 14, uterque ex Jona ap. Mabill.
[Col. 0846A] III IV Deusdedit 1 et 2.
Capta a Persis Alexandria Jo. Eleemosynar Cyprum venit ubi moritur h. a. Pag n. 6; vide an. [Col. 0846B] 620, a n. 3 ad 8.
Zacharia in captivitatem adducto, Modestus presbyter vicar Ecclesiam Jerosol administrat. Ex Antiocho Mon Bar et Pag ex Anonymo n. 5.
Initium haeresis Monothelitar. Idem num 6.
Theodolinda Basilicam S. Jo. Bapt construit in Modoetia, sup Mediolan 12 mill passuum. Exinde Langob in omnib actis S. Jo. invocare incipiunt. Bar.
[Col. 0846B] IV et 149 I Deusdedit 2 et 3.
C. Eustasius Abbas Luxovien Warascis, deinde Boiis praedicat: [Col. 0846C] idemque postea ab Agrestio Monacho, qui erat schismate trium Capitul infectus calumniatur. Quare habitum Matisconense concil incertae Epochae. Pag num 4 et 5 Baron Concil h. a. vult celebratum.
[Col. 0846C] I II Deusdedit 3 et 4, Bonifacii V. 1.
Deusdedit post sedem annor 3, dier 20, a die 19 Octob. 615, h. a. die 7 Novemb. moritur, 8 sepelitur, ut recte Anast et Martyrolog a Baron emend. Eique subrogatur BONIFACIUS V, post Interpontif unius mensis, dier 16, qui die 24 Decemb. ordinatur.
[Col. 0846D] Synodus Hispal. II, contra Acephalos. Bar seq a.
Sigon aliique volunt h. a. Joannem V, suffectum Joanni IV, Raven Ep. sed Rubeus, et cum eo Ughell Ital sac. tom. 2, sentit Joannem IV, cognom Classianum ab anno electionis suae 606, sedisse ad 630, duosque Joannes non recte admitti. V. Bacchin dissert Chron de Petro Sen cap. 6.
[Col. 0846D] II III Bonifacii V 1 et 2.
Hujus a. initio, vel sup exeunte Eadbaldus Cantuarior Rex, qui S. Ethelberti patris aevo fidem [Col. 0848A] suscipere noluit convertitur opera S. Laurentii Ep. Cantuar qui h. a. moritur, ut trad Sigeb Chron et ex Cotselin. Pag num 5, sup a. Quamobrem Mellitus et Justus post annum, a quo in Franciam abierant, reversi. Beda lib 2. cap 6. Bar. Pag num 3.
Mellitus, qui Laurentio succedit, et Justus Rhofensis Ep. magna sollicitud Angl Ecclesiam gubernantes hortatoriam a Bonifacio Pap accipiunt. Beda lib 2, cap 7.
[Col. 0848B] [Col. 0848B] III IV Bonifacii V 2 et 3.
S. Anastasius Persa, qui Chr fidei amore illectus ab exercitu jam secesserat, h. a. Hierosolymis Cristianus fit, et Monasticam vitam amplectitur. Herman et Sigeb Chron. Pag a. seq cum Bar n. 7, ubi Martyrium hujus sancti a Petavio constitum 622. Bollandi auctoritate restituit ad a. 628.
[Col. 0848C] [Col. 0848C] IV et 350 I Bonifacii V 3 et 4.
Agrestinus monachus Luxoviensis, relicto abb Eustasio, venit Aquileiam, nactusque eam ecclesiam a Romana propter tria capitula dissidentem ejus dissidii defensorem gerit venenatamque sup ea re epistolam per Aurium Adaloaldi regis notarium ad Attalam Bobiensem abbatem scribit. [Col. 0848D] Ex Beda Sigon. Bar a. 618. Noris de Syn V.
[Col. 0848D] I II Hegir an. 1 Vesperi diei 15 cum ncip fer 6 Judaeorum. Bonifacii V 4 et 5.
Heraclio Armeniae fines ingresso Paulus Monoculus, al. Severianus, est obvius, qui Monothelismum profitebatur: quare imperator ex tunc fuisse seductus videtur. Pag. n. 3.
Maumed pseudo-propheta metu inimicorum fugit ex urbe Mecha. Unde initium Hegirae, seu aerae Arabum, quae annis tantum lunaribus constat, nempe 12 mensium [Col. 0850A] lunarium, quos vocant Muharam, Sepher, Rabie, Evel prior., Rabie Achir post., Giumadi prior., Giumadi post., Regiab., Sahaben, Ramadan, Schebal seu Xavel, Dulcada Silcade, Dilhada Zilitsche: quorum impares 1, 3, 5, 7, 9, 11 habent dies 30, pares 29. Hegira incipit vesperi diei 15 Jul., cum inchoat fer 6 Judaeor. Calvis.
[Col. 0850A] II III Heg 2 15 Jul fer. 3 Bonifacii V, 3 et 6.
Bonifacii binae litterae Eduino regi Nordanhymbrorum, ejusque uxori Edilburgae, quas recitat [Col. 0850B] Beda, Hist Angl., cap 10 et seqq lib II, hoc vel seq anno scriptae, ubi a pontifice auditum, Edelburgam, quae paulo ante amplexa erat catholicam fidem, desponsam fuisse Eduino Nordanymbror. regi, ita tamen ut tam uxori, cum ejus comitatui liberum relinqueret religionis exercitium, Pagius non recte differt ad an. 625. Vide notas chronol ad Bonifacium.
[Col. 0850B] III IV Heg 3 24 Julii fer 11. Bonifacii V, 6.
Bonifacius V cum sedisset ab ordinat die 24 Decemb 618, annos 5, menses 10, obiit diem suum 24 [Col. 0850C] Octob h. a. ac die postera est depositus. Pagius non recte ad annum seq differt ratione ordinat Paulini in Eboracen episcopum. Vide notas chron ab Bonif V.
Mellitus Cantuariensis archiep moritur VIII Kal Maii, eique succedit Justus Rhofensis episcopus, qui quamprimum accepto pallio et facultate episcopos ordinandi a pontif Bonifacio, ordinavit Rhofensem episcopum Romanum. Beda lib II, cap 8.
[Col. 0850C] IV et 351 I Heg 4 13 Jun. fer 5 Honorii annus 1.
Post Bonifacium vacasse Sedem plusquam dies 13, ut habent Codd et Catalogi, ratio ipsa nos docet, [Col. 0850D] et Heraclii absentia Cp. Probabilius igitur vacavit annum 1, dies 3, ita ut HONORIUS die Octob. 27, h. a. sit ordinatus. Vide notas ad Honorium.
Justus Cantuar Archiep die 12. Cal Aug seu 21 Jul ordinat Paulinum Nordanhymbror genti Episcopum, qui in Comitatu Edelburgae uxoris Eduini eorum Regis Eboracum proficiscitur, et post biennium Eduino baptizato eam Civitatem Episcopalem Sedem facit. Beda lib 2, cap 9.
[Col. 0850D] I II Heg 5 2 Jun fer. 2 Honorii 1 et 2.
Urbs Cp. obsessa praesidio B. M. V. liberatur, ex Chron Alex.
Pseudo-Synodus Cptana, ubi [Col. 0852A] quaestio inter Cyrum Phasidis Episcopum et Sergium Patriarcham de una; an duplici voluntate, de qua Heracl in Cholchide degens Cyrum consuluit, resolvitur, unam nempe esse voluntatem. Libell Synod.
[Col. 0852B] [Col. 0852B] II III Heg 6 22 Maii fer 6 Honorii 2 et 3.
Heraclius Novella data Kal Maii Clerum Cp. praesertim S. Mariae in Blanchernis ad minorem num redigendum decernit. Ex lib 2, can Pag n. ult.
Euduinus Nordanhymbror. Rex die S. Pasch 12, April baptizatur Eboraci, et hanc urbem donat doctori suo et Antistiti Paulino, qui eam facit Sedem Episcopalem et sex annis praedicans multa millia convertit. Bed lib 2, cap 14.
S. Eustasius Luxovien Abbas moritur 29, Apr et S. Attala Abbas Bobien 10, Martii, Mabill 2. Sec Bened Bolland.
[Col. 0852C] [Col. 0852C] III IV Heg 7 11 Maii fer 4 Honorii 2 et 3.
S. Anastasius Persa cum 70, sociis a Chosroe strangulatur, quia Cathol Fidem noluit deserere. Bolland 22, Januar. Ejus deinde ossa miraculis praefulgentia Romam delata Sedem ad aquas Salvias tenuerunt. Sigon a. 620.
Asterius patria Romanus succedit Deusdedit in Sede Mediolanensis Ecclesiae. Ughell Ital Sac et Sigon.
Carpualdus, seu Herpenwaldus Rex Anglor Oriental primus baptizatur, eodemque anno occiditur: ejus autem successor Sigbertus [Col. 0852D] nonnisi post trien regnare incipit: tunc vero Episc Felix statim praedicationi Anglor dedit operam. Ex Beda. Pag n. 25, sup a.
[Col. 0852D] IV et 352 I Heg 8 30 April fer 1 Honorii 4 et 5.
H. a. Baron ponit congressum Heraclii cum Athanasio Jacobitarum Patriarcha, ac proinde monothelismi primordia. Pagius fictitium putat, certa monothelismi puncta repens I. Heraclii congressum cum paulo monoc Severiano a. 622. II Heraclium an. 626, in Lazica degentem Cyro injunxisse, [Col. 0854A] ut Sergium consuleret, etc., eum vero testimoniis usum libelli falso adscripti Mennae pro una voluntate standum docuisse III. Epistolam Sergii ad Honor 634, qua ostenditur ab anno 633, a Cyro tum Episcopo Alexandrino aliqua fuisse decreta in Concil Alexandrino. Pag n. 4.
[Col. 0854A] I II Heg 9 20 April fer 6 Honorii 5 et 6.
Mortuo Georgio Alexandrino Patriarcha, ejus successor eligitur Cyrus, qui e Phaside illuc transfertur.
Per haec tempora Chroatae, qui [Col. 0854B] et Chrobati in Dalmatiam veniunt, et Christianam Fidem suscipiunt. Pag n. 14.
Bonus Ravennatensi Patriarchae Joanni succedit. Ughell Ital Sac et Sigon.
Mortuo Cypriano Gradensi Patriarcha Fortunatus Arianus invadit Sedem, Hunc Papa Honorius exauctorat creatque Primogenium Rom Eccl Apocrisarium, qua de re Honorii litterae exstant apud Bar et Ugheli Ital Sac to. 5, ad Episcopos Venetiae, et Histriae. Perperam Sigon invasorem Fortunatum legitimum facit a. 622.
[Col. 0854B] II III Heg 10 9 April fer 3 Honorii 6 et 7.
Scoti h. a. celebrant S. Pascha die 21, April. Romani autem 24, [Col. 0854C] Martii. Usser. Hunc Quartadecimanorum errorem apud Scotos esse redargutum ab Honorio Pp. narrat Beda, lib 3, cap 19.
[Col. 0854C] III IV Heg 11 28 Mart fer 7 Honorii 7 et 8
Justus Cantuarien Archiep moritur IV Idus Novemb., eique datur successor Honorius, cui Papa Honorius mittit Pallium, sicut et Paulino Eboracensi litterae Pontif exstant ap. Bedam lib 2, cap 17 et 18.
[Col. 0854D] [Col. 0854D] IV et 353 I Heg 12 18 Mart fer 5 Honorii 8 et 9
Cyrus patriarcha Alexandrin in Pseudo-Synodo Monothelismum confirmat die 4 Maii. Ex S. Max. Disput.
Eduino contra Cedwallam Britonum regem pro fide pugnante interfecto Edelburga Cantium remeat ad Eadbaldum regem, ubi sancte obiit a. 647. Beda Epitome. Baron. Pag. n. 23. Paulinus cum eadem redux Rhofensem ecclesiam pastore vacuam nactus, eam regis et Honorii archiep hortatu regendam suscipit, ibique moritur.
Concilium Toletanum nationale [Col. 0856A] IV. 70, episcopor praeside Seniore episcopo S. Isidoro.
[Col. 0856A] I II Heg 13 7 Martii fer 2 Honorii 9 et 10.
H. a. vel sup exeunte Modesto Hierosol. episcopo mortuo succedit Sophronius, cujus exstat celebris Encyclica e Palaestinae Concilio ad Patriarchas de more missa, duplicem Christi voluntatem duplicemque operationem testans: quae postea est recitata in Concil VI, act. 2.
Ad h. a. pertinent litterae Sergii ad Honorium, hujusque ad illum. De Honorii Epist. oeconomica, [Col. 0856B] quae nimium indulgens Monothelismo, illum fovere visa est, ideoque in VI Synodo damnationem ei peperit, Vide notas Martini et Agathonis.
[Col. 0856B] II III Heg 14 25 Febr fer 7 Honorii 10 et 11.
Birino episcopo nulli sedi adscripto praedicante Occidentales Saxones Christiani fiunt. Eorum regem Cynigilsum Osualdus rex e fonte baptism. suscepit, illiusque filiam accepit in conjugem. Postea Birino Dorcic civitas data ut suam in ea sedem constituat. Beda, lib. 3, cap. 7
[Col. 0856C] III IV Heg 15 13 Febr fer 4 Honorii 11 et 12.
Concil. Toletanum v. provinciale celebratur, cui praesidet Eugenius II, Toletan. episcop.
S. Isidorus Hispalensis quum sedisset annos 37, moritur die 4 April. Bolland. ibi.
[Col. 0856C] IV et 354 I Hegi 16 2 Febr fer 1 Honorii 12 et 13.
S. Sophronius Hierosol Episc qui a 634 Modesto successerat, moritur, dum Monothelitae acrius turbant Ecclesiam. Martyrol 11 Martii. Bolland plura. Ibid.
[Col. 0856D] [Col. 0856D] I II Heg. 17 23 Jan. fer 6 Honorii 13.
Honorius quum sedisset an. 12, m. 11, d. 16, a die 27 Octob 625 h. a. moritur, seu ad S. Petr deponitur die 12 Octob. ejusque mortem excipit. Interpontificium maxime diuturnum unius anni, mens 7, dier 17. Apocrisariis siquidem non ante jussio Principis data, quam rogaturos se promitterent [Col. 0858A] Electum, ut Echtesi subscriberet.
Sergius Ecthesim publicat Heraclii nomine, pseudo-Synodum celebrat, et m. Decemb moritur cum sed a. 28, m. 7, d. 21. Conc Later Secr 3. Pag n. 2 et seq a. n. 8.
Concil Tolet VI 52 Episcopor et Vicarior absentium, praeside Seniore Selva Narbonen 9 Januarii mensis celebratur.
[Col. 0858A] II III Hegira 18 12 Januarii fer 3 Hegira 19 31 Dec fer 6 Sedes Apost vacat Severino tamen jam electo.
Pyrrhus post mensem circiter [Col. 0858B] in Sergii locum electus Patriarcha Cp. statim pseudo-Synodum celebrat, qua Sergii, et Cyri decreta roborat. Libel Synodic. Pag n. 9. Sigonius sup anno.
Sirmond Synopsi ad collect Anast h. a. vult Echtesim publicatam in Heraclio.
[Col. 0858B] III IV Hegira 20 21 Dec fer 5 Severini, et Joannis IV, 1.
Post diuturnam vacationem SEVERINUS ordinatus 28 Maii damnat Monothelitas ut ex Diurn Pontif cap 3 tit 6 constat in Synodo, ut putat Baron per decretum, ut Carnerius
Severino post menses 2 dies 4 [Col. 0858C] mortuo die 2 Aug, vacat sedes mens 4, dies 24, et die 24 Decemb ordinatur successor JOANNES IV, qui ante ordinat responderat quaestioni Scotor de Paschate. Beda lib 2 cap 19. Baron sup a. ibi Pag n. 7.
Sanctus Maximus Monachus componit Computum Ecclesiast seu brevem enarration Christiani Paschatis quae exstat in Cronolog Patav.
Cyrus Alexandrinus Cp. vocatus et proditionis arcessitus dejicitur.
[Col. 0858C] IV et 355 I Heg. 21 10 Dec fer 2 Joannis IV 1 et 2.
Concilium Rom contra Monothelitas, in quo Joannes dogmata condemnat, personis parcit, ut Pag eruditiss [Col. 0858D] n. 3, sup a. mittitquead imperatores decreta. Scripsit etiam apologiam pro Honorio ad Constantinum imperat. ad quam Constans respondet Constantino mortuo. Collectan Anastas ap. Sirmond
Pyrrhus populari seditioni cedens se abdicat, et Chalcedonem navigat, eique subrogatur Paulus, Niceph., Baron et Sigon seq anno, ubi Pag n. 2.
[Col. 0860A] [Col. 0860A] II Hegira 22 30 Nov. fer 7 Joanne IV deposito die 12 Octob post sed an. 1, m. 9, d 18, a die 24 Decemb 640, ut constat ex Anastas., post dier 33. Interpontificium ordinatur THEODORUS die 24. Novemb, jussione Principis Cp. non exspectata, facultas enim per haec tempore delegata erat Ravennati Exarcho, ut patet ex lib [Col. 0860B] Diurno Pontif a Garnerio vulgato.
S. Sulpitius episc Bituricen S. Austecisili successor moritur. Bolland 17 Januar.
[Col. 0860B] II III Hegira 23 19 Nov. fer 4 Theodori 1 et 2.
Theodori privig Bobuleno Abbati Bobiensi h. a. concessum Ugell Ital Sac to. 5, pag 329
Mauritius Chartular qui cum Isaacio Exarcho expilavit Patriarchium Lateran an. 639, h. a. affectans Imperium Italiae, jussu Exarchi capite plectitur: ipse Exarchus moritur Ravennae.
Synodalis episcopor Cypr ad Theodorum, qua Paulum Cp. Monothelismi [Col. 0860C] arguunt. Conc Later Secr 2.
[Col. 0860C] III IV Heg. 24 7 Nov. fer 1 Theodor 2 et 3.
Sanctus Paulinus olim Eboraci, postea Rhofensis episc moritur 10 Octob cui succedit Ithamar. Beda lib 3, cap 14.
[Col. 0860C] IV et 356 I Heg. 25 28 Oct. fer 6 Theodori 3 et 4.
Celebris in Africa disputatio inter Pyrrum Patriarch Cp. et S. Abbatem Maximum coram Praefecto, et multis Episcopis, in qua Pyrrus victus palinodiam recantat, et Romam subinde veniens Theodoro [Col. 0860D] Libellum Cathol Fidei offert, quare ad Ecclesiam receptus. Collect Anast ibique Sirmond.
Theodori 4 et 5.
[Col. 0860D] II Hegira 26 17 Oct fer 3 Paulus Cp. antea laudatus a Theodoro ob callide scriptam epistolam h. a. demum se Monothelitam declarat, quare Pontifex de eo deponendo agit. Collect Anast. Pag n. 3.
Quatuor Afr Primates Byzacenae, Numidiae, Mauritaniae, et Proconsularis Synodos quisque in sua prov convocat ad Catholica dogmata confirmanda, quae tam valide propugnari viderant a. sup a Maximo Monacho Spondan Theodorus, et Euprep fratres in Afr Fidei [Col. 0862A] causa capti in exsilium Chersonem missi Sirmond.
Concil Tolet VII 38. Episcopor praeside Orontio Emeritensi Seniore Episcopo celebratur die 18 Octob.
[Col. 0862A] II III Heg. 27 6 Oct. fer 7 Theodori 5 et 6.
S. Amandus fit Trajecten Episcopus; at post triennium dignitatem abdicat, pulverem pedum excutiens, ob Sacerdotum pravitatem. Henschen 6 Feb comm praev n. 87.
Pyrrhus Roma Ravennam profectus, ibi sperans se posse ad suam Sedem reverti, si Monothelitis [Col. 0862B] faveret, ad vomitum redit. Quare Pontifex in Synodo seq a. celebrata, non solum ab Eccl. communione eum separat, sed etiam ab Episcopali dignitate deponit signans judicium calamo Christi Sang. asperso Theoph.
[Col. 0862B] III IV Heg. 28 25 Sept. fer 5 Theodori 6 et 7.
Theodorus post amantissimas litteras, et officia nequicquam a suis Apocrisariis praestita, Pyrrho jam in Synodo damnato, condemnat et Paulum; utrumque autem condemnat antequam Typi vulgati notitia Romam perveniat. Anastas in Martin.
Maurus ex oeconomo Ravennaten Eccl fit successor Boni h. a. [Col. 0862C] mortui in Raven Cathedra. Hic autem rebellis Rom Pontif fuisse dicitur, quoad vixit Ughell Ital Sac to. 2.
[Col. 0862C] IV et 357 I Heg. 29 14 Sept. fer 2 Theodori 7. Martini 1.
Theodorus quum sedisset annos 6, m. 5, dies 18, a die 24 Nov 642, moritur die 13 Maii. Et post 52 dier Interpontif MARTINUS ordinatur die 5 Julii. Hic minime territus Imperatoris minis Lateranense statim concilium indixit, quod 3 Non. Octobris est coeptum; et in eo 105 Episcopi congregati damnarunt Sergium, Cyrum, Pyrhum, Paulum, Typumque impietatis et audaciae plenum: unde odium Imperatoris exarsit.
[Col. 0862D] Acta Synodi per Occid et Orient dirigit. Praesertim ad Francor Reges Clodoveum et Sigebertum. Bar. Pag n. 6
[Col. 0862D] I II Heg. 30 3 Sept. fer 6 Martini 1 et 2.
Agilbertus natione Gallus fit Episc Occidental Saxon sedetque Dorcestriae secundus, ubi primus sederat S. Birinus. Factum id Regis Kenewalchii jussu, qui a patris Cynilgilsi, cui successerat circ a. 642, pietate abhorrens, Regnoque ob id ejectus, triennio exul ap. Annam Saxon Orient Regem agnovit fidem, et h. a. in Regnum redit. Bed lib 3, cap 2 et 7.
S. Amando hortatoria S. Martini nihil moto, et abdicanti succedit. [Col. 0864A] S. Remaclus in Traject Episcopatu. Ex Mil. Pag n. 15.
[Col. 0864A] II III Hegira 31 24 Aug fer 4 Martini 2 et 3.
Monasteria conduntur in Austrasia a Rege Sigeberto prae aliis Malmundarium in Episcopatu Coloniensi; et Stabuletum, seu Stabulaum in Diaec Trajecten utriusque Abbas fit S. Remaclus. Sigeb chron. Pag n. 9.
[Col. 0864A] III IV Hegira 32 12 Aug fer 1 Martini 3 et 4.
S. Emmerammus Pictav Episc [Col. 0864B] in Bavar descendens, ut ibi Evang praedicet, fit martyr Baron App ad to. 9.
S. Virgo Etheldritha filia Annae Regis Anglor Oriental nubere coacta Tomberto Girvior. Principi, virgo post nuptias permansit. Ex Tho Elien Mabill sec 2. Bened. Pag an. 660, n. 12.
[Col. 0864B] IV et 358 I Hegira 33 2 Aug fer 6 Martini 4 et 5
S. Martinus jussu Constantis a Theodoro Calliopa Exarcho cum militibus in Lateranensem basilicam irrumpente, impie captus [Col. 0864C] Roma abducitur, navique impositus Messanam, inde in Naxon insulam pervenit Septemb mense, ibique moratur toto anno. Mart ep. 15.
S. Abbas Maximus, ejusque discip Anastasius Cp. ducuntur h. a. ac perdecennium vexantur. Pag a. 657, n. 8.
Concil Tolet VIII celebratur Nationale 52 Episcopor praesidente Orontio Emerit Metrop caeteris Seniore.
[Col. 0864D] [Col. 0864D] I II Hegira 34, 22 Jul fer 3 Martini 5 et 6, Eugenii 1.
S. Martinus annuo spatio moratus in Naxo insula h. a. Septemb mense Cp. pervenit, ubi cognita ejus causa sicut agnus innocens in carcerem mittitur. Anast Collect.
Dum adhuc morabatur S. Martinus in insula Naxo, Clerus et Populus sibi eligunt EUGENIUM clam, Imperatore ne impedimento sit, Martino ut probabile est abdicante cujus tamen annos usque ad mortem persequor. V. notas pagg 49 et 65. Eugen mittit apocrisarios de more cum Synodica ad Constantem. Collect Anast iidem postea Monoth adhaeserunt. Ibi
[Col. 0866A] Paulus Cp. Patriarcha moritur, quum sedisset an. 13 aliq mens.
Deusdedit succedit Honorio Ep. Cantuar die 12 Decemb Beda.
[Col. 0866A] II III Hegira 35, 11 Jul fer 7 Martini 6 et 7 Eugenii 1 et 2.
S. Martinus e carcere eductus deportatur Chersonem ubi multa passus incommoda post menses quatuor d. 16 Septemb moritur. Anast Collect in Blanchernis sepelitur. Hypomnest Anast Coll.
Concilium Tolet IX celebratur Provinciale 16 Episcopor.
Prima S. Maximi disputatio, quae collatio cum Principibus in [Col. 0866B] secretario dicitur; post quam ipse exsul mittitur Byziam in provinciam Thraciae, et discipulus Anastasius Perberim. Collect Anast. Pag cum Bar an. 657, n. 2 et seqq.
[Col. 0866B] III IV Hegira 36, 30 Jun fer 5 Eugenii 2 et 3.
Secunda S. Maximi disputatio cum Theodos Episc Caesareae Bythin ac duob coss Paulo, et Theodos Byziae in loco exsilii die 24 Aug postquam Cp. revocatus in carcerem truditur. Baron et Pag.
Concil Tolet National X celebratur 21 Episcopor praeside Eugenio III Tolet Metropolita. In eo praesertim stabilitum, ut die 18 Decemb exspectatio partus [Col. 0866C] B. M. V. celebre esset festum tota Hispania.
[Col. 0866C] IV et 359 I Hegira 37 19 Jun fer 2 Eugenii 3, Vitaliani 1.
Eugenius quum sedisset an 2, m. 9, d. 24, qua Martino superstite, qua post ejus mortem, nempe a die 10 Aug 654 h. a. occubuit mortem die 2 Jun et post Interpontif mens 1 d. 28 datus ei successor. S. VITALIANUS ordinatur die 30 Jul.
Eugenio III demortuo ac tumulato [Col. 0866D] in S. Leocadiae succedit S. Ildefonsus celebris S. M. V. apparitione, et Sacrae vestis largitione. Ildef de Vir III. Pag n. 10 et 11. Baron late h. a.
[Col. 0866D] I II Hegira 38 8 Jun fer 6 Vitaliani 1 et 2.
S. Dalphinus, qui et Annemundus, Lugdunen Episc martyrium patitur, Bathildae jussu, quae puerum Clotarium III regebat S. Wilfridus, post modo Eborac Episcopus, qui ab an. 3 Roma rediens, apud S. Episc amicitia, et studio detinebatur, ac mori cum eodem volebat, in Angliam redit. Beda lib 5 cap 20. Pag n. 7
[Col. 0868A] [Col. 0868A] II III Hegira 39 29 Maii fer 4 Vitaliani 2 et 3.
Joannes cognom Bonus Mediolanen Episcopus, quem refert Baron vexatum ab Arianis Langobb fortasse h. a. moritur 4 Non Januar. Martyrol. Pag n. 7 ex Catal ap. Mabill. qui hodie ex Mss. Cod Cap Mediol exstat scr Ital to. 1 p. 2, pag 228 qui tribuens Jo. an. 10 eum coepisse ostendit an. 649 ineunte; nam Later Conc interfuit; ut monet idem Pag.
[Col. 0868B] [Col. 0868B] III IV Hegira 40 17 Maii fer 1 Vitaliani 3 et 4.
S. Remaclus qui S. Amando abdicanti successerat in Traject Episcopatu an. 650 et ipse h. a abdicat, impetrans fieri successorem S. Theodorum. Pag n. 8 et seq.
S. Virgo Eteldritha quae nupserat anno 652 Tomberto, hoc mortuo datur uxor Regi Egfrido filio Oswii Northumbriae Regis, at virginitatem semper servavit; demumque ab Egfrido obtinuit, ut ingrederetur Monasterium a se fundatum. Pag n. 13.
H. vel seq a. Regnum Saxon Occid quod unicam habebat provinciam [Col. 0868C] Ecclesiast duas habere coepit, duobus ibi episcopis constitutis
[Col. 0868C] IV et 360 I Hegira 41 6 Maii fer 5 Vitaliani 4 et 5.
In regno Northumbriae moritur Episc. Lindisfarnensis S. Finanus, qui sederat ann 10 eique succedit S. Colmanus, cujus praedicatione magna pars regni Mercior conversa est cum principe Peada Pendae magni persecutoris filio. Bed l. 3, c. 26. Pag n. 8.
S. Gertrudis prima abbatissa Nivellen moritur 17 Martii. Baron ann 664, ibi Pag n. 21 et seqq.
[Col. 0868D] [Col. 0868D] I II Hegira 42 26 Apr fer 3 Vitaliani 5 et 6.
S. abbas Maximus disputationibus adv. Monothelitas celebris de quo saepe, ejusque discipulus Anastasius, postquam decennium tribulationis passi sunt, ac tria exsilia h. a. ad coelestem vitam transeunt. S. Maximus 13. Aug ut quindecim ante diebus praedixerat. S. Anastasius eum praeiverat die 24 Jul. Hipomn in Collect Anast.
[Col. 0870A] [Col. 0870A] II III Hegira 43 15 Apr fer 7 Vitaliani 6 et 7.
Pontifex imp fit obvius, eumque indignis tot scelerib contaminatum alloquitur, in Basilicas deducit, summa eum moderat et humanitate prosequitur 12 diebus, quibus Romae stetit, summopere avens, ut Oriens ab Occidente divisus diuturno Schism communione catholica cum eod stringeretur. Baron cum Anast qui prosequitur venisse eum orthodoxum, at postea expilatis sacris aedibus more barbarico in Aiciliam abiisse per Ind VII nempe post Ceptemb. [Col. 0870B] Idem ex V. S. Barbati, et Cang de Fam Byzant.
[Col. 0870B] III IV Hegira 44 4 Apr fer 5 Vitaliani 7 et 8.
Pharense in Anglia concil ob dissid Pasch Acoti vincuntur ab Anglis cum Rom Ecc tenentibus: Bucher Acotos tuetur in cyclum Victor culpam rejiciens. Baron et Pag ex Beda l. 3, cap 26. Nam per haec tempora ut observat Baron disciplina Clericor et Monachor in Anglia maxime floret.
A. Deusdedit, qui ann 654. Honorio successerat in sede Cantuar ordine sextus h. a. moritur; quum sedisset ann 9, m. 7, d. 2. Bed. l. 4, c. 1, eique succedit Theodorus. Pag n. 10; vide 668.
[Col. 0870C] S. Wilfridus, et Ceadda nominantur episcopi Northumbror. Beda. Epit.
[Col. 0870C] IV et 361 I Hegira 45 24 Mart fer 2 Vitaliani 8 et 9.
S. Wilfridus supra nominatus Eboracen. Episc in Galliam proficitur, ut ibi ordinetur: is autem non statim revertitur in Angliam quare Oswius fieri jubet Episc Eborac Ceaddam, qui ex Beda lib 5, c. 20, per trienn sedet. Pag contendit Ceaddam Ordinatum seq a. n. 16 et seqq.
[Col. 0870C] I II Hegira 46 13 Mart fer. 6 Vitaliani 9 et 10.
Petrus Cp. Patriarcha moritur monothelita, eique succedit Thomas Orthodoxus. Pag an. 656, [Col. 0870D] n. 5 et 6. Bar praed anno.
Synodus Emeritens. celebratur 8 Id. Nov. an. 18. Reccesvinthi aera 704 qui sunt Characteres h. a.
[Col. 0870D] II III Hegira 47 2 Mart fer 3 Vitaliani 10 et 11.
S. Ildefonsus, qui a. 657 successerat Eugenio III in sede Toletana, moritur 10 Kal. Febr. quum sedisset an. 9. Julian. de Vir. Ill. succedit Quiricus. Bolland et Main V. S. Ildef.
Joannes Lappensis Episcopus Suffraganeus Archiep. Cretensis appellat ad S. Sedem, et absovitur Baron.
[Col. 0872A] [Col. 0872A] III IV Hegira 48 19 Feb fer 7 Vitaliani 11 et 12.
Thomas Episc. Cp. moritur, eique succedit Joannes Baron. a. 658 et ibi. Pag. n. 1.
S. Wilfridus in Galliam redux in regno Cantii presbyteros, et diaconos ordinat: ipse enim primus e gente Anglor. episcopus Catholicum vivendi morem tradebat Ecclesiis, ut tradit Beda lib. 4 c. 2. Theodorus autem Cantuar. episc. nondum venerat in Angl. quippe quem Vitalianus ordinavit VII Kal. Apr. h. a. die Dom. et in [Col. 0872B] Angliam cum commendatitiis misit Beda l. 4 c. 1. Hinc numerantur anni S. Wilfridi non a 665, ut vult Pag. anno enim expulsionis 678 numerabat an. 10, ut testatur idem in conc. Rom. a. 679.
[Col. 0872B] IV et 362 I Hegira 49 8 Feb fer 5 Vitaliani 12 et 13.
Theodorus sup. a. ordinatas Romae Cantuarien. episc. die Dom. 27 Maii an. 2 suae ordinat. pervenit ad Ecclesiam suam, quam regit an. 21 m. 3 d. 26, usque ad 22 Sept. 690. Interim juxta potestatem a Vitaliano sibi factam perlustrat totam Angliam, nactusque Ceaddam illegitime ordinatum in sede Elboracen. canonice eidem ordinato aliam Ecclesiam committit, administrante Eboracensem S. Wilfrido, qui [Col. 0872C] post Theodori adventum, sui Primatus limites non est praetergressus. Beda lib. 4 cap. 2, et lib. 5 cap. 20.
[Col. 0872C] I II Hegira 50 28 Januarii fer 2 Vitaliani 13 et 14.
Per haec tempora Ecclesia Anglicana maxime floret, praesertim Regibus et episcopis laude dignis. Baron et Pag n. 4. Magna autem Angliae pars quartadecima haeresi laborabat. Bed lib IV, c. 5.
S. Leodegarius consiliarius Childerici Galliar Monarchae a Rege avulsus aemulorum invidia in Luxoviense monasterium relegatur, sancteque ibi dies degit. Pag. n. 10 et 11 an. 668.
[Col. 0872D] [Col. 0872D] II III Hegira 51 18 Januarii fer 7. Vitaliani 14 et 15.
Gallicana Ecclesia per h. tempora intestinis bellis pessumeunte, nam dissolutio morum, disciplinae Ecclesiasticae ruina, et Idololatriae, ac haereseos introductio eadem bella subsequebantur, Gallia praesertim Orientalis maximum patitur detrimentum, cui saeculo octavo Carolomanni tempore obviam itur. Pag numm 7 et 8.
Hanc infaustam aetatem praeivit mors S. Eremberti ex Monacho [Col. 0874A] Fontanellensi sub S. Wandrigisilo Episcopi Tolosani, qui iterum ad monaster, idem secesserat, ubi confectus senio diem suprem. obiit. Id. n. 4.
[Col. 0874A] III IV Hegira 52 7 Jan. fer 4 Vitaliani 15. Adeodati 1.
S. Vitaliano supremum diem obeunti 27 aut 29 Januar postquam sedit an. 14 m. 6 uno, aut duobus diebus minus, successit ADEODATUS, qui post Interp mens 2 dier 13 seu 14 ordinatur die April h. a. V. notas ad Vital.
[Col. 0874A] Hegira 53 27 Dec. fer 2 Ceadda Lindisfarn. Episcop. quum sedisset an. 2, m. 6 moritur. [Col. 0874B] Beda lib IV, c. 3 et S. Ethildrida quae an. 660 ad secundas nuptias virgo transierat, ab Ecgfrido Rege marito obtenta venia, fit Monacha, et a S. Wilfrido edocetur. Pag. n. 8.
[Col. 0874B] IV et 363 I Hegira 54 16 Dec. fer 6 Adeodati 1 et 2.
Theodorus Cantuar. Episc. celebrat synodum Hertfordiensem, decemque de discipl capitibus absolvit Bar ex Beda an. sup Bed epit h. a. Pagius docet falsa Ind I, signatam synodum die 24 Sept quum 2 eo die inciperet, nempe [Col. 0874C] Constantiniana, quam in usu apud Anglos fuisse idem demonstrat cum Beda de temp rat num 4 sup a.
S. Leodegarii exsilium, et caedes sancti Projecti episcopi Arvernensis ad h. annum relata a Pag n. 4 et 5 ostendunt Gallicanae Ecclesiae discrimen ab Anglicana et Hispana, quae hoc temp Sacros Canones, et dignitates Ecclesiae maxime venerabantur.
Adeodati 2 et 3.
[Col. 0874C] II Hegira 55 6 Dec fer 4 Ven Beda h. a. nascitur se ipso [Col. 0874D] teste, qui Diaconum se factum docet an. aetatis 19, Pag a. 693, n. 8.
Circa h. a. moritur Joannes Episcop Cp. quum sedisset juxta Niceph annos 5, men 9, succedit Constantinus Diac ejusdem Ecclesiae vasorum custos, et oeconomus. Pag a. 664, cum Bar n. 2.
S. Bened Biscopus Egfrido carissimus, in Angliam ante biennium reversus fundat Monast Wiremutense. [Col. 0874D] II III Hegira 56 25 Novembr fer 1 Pag num 23.
Adeodati 3 et 4.
Synodus Toletana XI, VII Id. Sept 17, Episcoporum praeside Quirico Tolet. Episc Hispani AA, cum h. a. illigant divisionem Paroeciarum [Col. 0876A] Hispaniae, quam Baron vult factam in Conc generali quod perierit. Synodus etiam Emeritensis incertae aetatis a Pagio refertur ad h. a. n. 3.
S. Audoenus cum multis Sociis piis et venerabilib ad limina Apostolor venit. Fridegod in V. S. Aud Episc Rothomag. Pag ad. an. 672, cum Bar n. 2.
[Col. 0876A] III IV Hegira 57 13 Novembr fer 5 Adeodati 4 et 5. Doni 1.
Adeodatus quum sedisset an. 4, m. 2, d. 5, a die 11 Apr 672, h. a. moritur 17 Jun. Eique datur successor DONUS, qui post Interpontif [Col. 0876B] mens 4, dier 15, ordinatur die 2 Novemb.
Constantinus Episcop Cp. moritur, quum sedisset a 1, m. 8, d. 7, succedit Theodorus presb Syncellus et Vasor Custos, nequissimus Monothelita, qui sedet a. 2, m. 3, ex Niceph. Pag ad an. 666, n. 2, cum Baron.
[Col. 0876B] IV et 64 I Hegira 58 3 Novembr fer 3 Doni 1 et 2.
Theodorus Cp. et Macharius Antiochen. Episcopi Monothelitae movent omnem lapidem apud Imp ut nomen Vitaliani, quod unum post Honorium legebatur in sacris diptychis, inde eradatur, victusque Imp enixis precibus, visus est connivere. Baron. Pag num 2, et seqq.
[Col. 0876C] [Col. 0876C] I II Hegira 59 23 Oct. fer 7 Doni 2 et 3.
Theodorus incerta de causa e sede Cp. ejicitur ab Imperatore, ac sufficitur Georgius Baron. Pag n. 5.
S. Wilfridus a Rege Ecgfrido e sede Eboracen dejicitur, substitutis duobus Episcopis Bosa in Lindisfarnensi sede, et Eata in Eboracensi. Is ineunte hieme in Frisiam pervenit, quam S. Evangel praedicatione illustrat, seq a. Romam venit. Beda lib 4, c. 11. Pagius differt ad seq an. vide notas ad Donum.
S. Leodegarius Ebroini jussu interficitur. Ex anon. Pag n. 22 h. a. et 685, cum Baron n. 9.
[Col. 0876D] [Col. 0876D] II III Hegira 60 12 Oct fer 4 Doni 3, S. Agathonis 1.
Dono post sedem an. 2, m. 5, dier 10, a die 2 Novemb 676, obeunti diem suum 11 Apr h. a. succedit S. AGATHO, qui post interpontif mens 2, dier 15, ordinatur die 26 Jun.
S. Wilfridus vere ineunte per Galliam proficiscitur Romam, quo per autumnum perveniens, in concilio auditur, absolvitur, ibique consistere jubetur, ut concilio 125 episcopor qui cogebatur, interesset.
S. Amandus episc Traject Flandror. Apostolus moritur. Ex Milone Monacho Mabil sec 2, Bened Bar a. 661, ibique Pag.
[Col. 0878A] [Col. 0878A] III IV Hegira 61 1 Oct fer 2. Agathonis 1 et 2.
H. et sup a. multae in Italia, et extra habentur Synodi, praesertim celebres Romana 125 episcopor 27 Mart unde Synodica mittitur Cp. ad Concil gener coeptum 7 Nov et Hedtfeldensis in Anglia mense Septemb cui interest Joannes Abbas missus ab Agathone superiori anno. Ut recte Pag contra Baron deceptum Indict n. 6.
Legati Pontif Cp. perveniunt 10 Septembr ut recte Pag num 5 et seq emendans Anastasium corruptum in numeris.
[Col. 0878B] H. circiter a. S. Regina Bathildes mater Chlotar III, et Childerici Franciae Regum, quae varia condidit, et donavit Monasteria, praesertim Corbeiense, et Calense, obit supremum diem. Baron an. 665, et ibi Pag n. 7, et seqq.
[Col. 0878B] IV et 365 I Hegira 62 20 Sept fer 6 Agathonis 2 et 3.
Concilium Gener VI Cp. III coeptum sup. a. et usque ad Act 6, perductum h. a. absolvitur, ac Monothelitae damnantur. De ejus Actis late Pag h. a. Vide notas Pag et Sommier in Agathon.
[Col. 0878C] S. Wilfridus in suam sedem non restitutus ad Australes Saxones se confert, eisque Evangelium annunciat. Beda.
Concil Toletanum XI, nationale, in cujus canone decernitur, ut episcopi totius Hispaniae a Rege nominati examinentur, et ordinentur ab episcopo Toletano, quod Primatiae genus, nulla in Hispaniensi Sede unquam fuit: quidquid Vicariatu Apostolico Hispalis, Tarraco, et Bracara insignes memorentur.
Romm Pontiff a pensitatione illa quam Gothi Reges persolvendam iis indixerant, Imperatores continuaverant, Pogonati liberalitate eximuntur. Anast.
[Col. 0878D] [Col. 0878D] I II Hegira 63 10 Sept fer 4 Agathonis 3. Leonis II. 1.
S. Agatho quum sedisset an. 2, mens 6, d. 14, a die 26 Jun 679. h. a. moritur die 10 Januar daturque ei Successor LEO II, qui post diuturnum Interpontif 7 mens dier 6, ordinatur h. a. 17 Aug.
Ante Leonis ordinationem redeunt Legati Cpoli cum Actis Concil VI, cui praefuerant Agathonis nomine. Anast.
[Col. 0878D] II III Hegira 64 30 Aug fer 1 Leonis II, 1
Leo moritur die 3 Jul Pontific anno haud expleto; sedit enim a die 17 Aug sup a. usque ad praed d. 3 Jul h. a. nempe mens 10, d. [Col. 0880A] 17, cujus mortem Interpontificium praecedenti diuturnius excepit.
Georgius Cp. episc moritur; restituitur in eam sedem Theodorus. Niceph Theoph Baron sup a ibique Pag n. 7.
Concil Tolet XIII, 48 episcopor die 4 Nov post cujus celebrationem litterae Leonis II et Acta VI Synodi in Hispaniam perveniunt. Baron et Pag n. 15.
[Col. 0880B] [Col. 0880B] III IV Hegira 65 18 Aug fer 5 Benedicti II, 1.
Quum sedes post Leonem II, vacasset mens 11, dieb 22, successor ejus BENEDICTUS II, non ordinatur nisi h. a. die 26 Jun.
Concil Toletan XIV, coeptum XVIII, absolutum XII Kal Decemb pro acceptatione Conc gener VI, per totam Hispan et Gall Gothicam.
S. Audoenus Rothomag episc senio confectus moritur, postquam composuit inter Francor. proceres pacem, mense quidem Novemb die autem incerto, eique succedit S. Ansbertus. Pag ann 682, n. 8, et h. a. n. 23. contra Baron qui mortuum vult anno 677.
[Col. 0880C] [Col. 0880C] IV et 366 I Hegira 66 8 August fer 3 Benedicti II, 1, Joannis V, 1.
Benedicto II, post sedem mens 10, dier 12, a die 26 Jun sup a. demortuo h. a. 8 Maii succedit JOANNES V, post Interpont mens 2, dier 15, ordinatus die 23 Jul h. a.
Benedictus II, dat litteras ad Hispaniar. Episcopos, ut Julianus Toletan. Episc apologeticum de tribus substantiis emendaret; quod et fecit. Baron. Pag n. 6.
Theophanes Antioch episcop moritur. Baron et Pag n. 8.
[Col. 0880C] I II Hegira 67 28 Jul. fer 7 Joannis V, 1 et 2. Cononis […] .
Joannes V, postquam sedit a die 23 Jul sup a. annum unum, [Col. 0880D] dies novem h. a. occubuit mortem die 2 Aug eique succedit CONON, qui post Interpontif mens 2, dier 18, ordinatur 21 Octob h. a.
Theodor Cp. Episc moritur succedit Paulus Laicus Imp a secretis. Baron. a 684 et ibi Pag n. 14.
Theodorus Ep. Cantuar reconciliat cum Wilfrido apud Australes exsulante, et Cedwallae charissimo. Edd Beda. Pag n. 14 et 21.
S. Julianus Episc. Tolet scribit tres libros advers Judaeos. Idem [Col. 0880D] II III Hegira 68 17 Jul fer 4 Julian l. 3, in fin. Baron Pag n. 10.
Cononis 1. Sergii 1.
Cononi post sedem II mensium, mortuo die 21 Septemb succedit SERGIUS, et post Interpont 2 mens [Col. 0882A] dier 23, ordinatur die 15 Decemb h. a.
S. Guthbertus Lindisfarn in Northumbr Episcopus, postquam 2 an. eam Eccl rexit, ad suum Monast redit in Inf Farne, ubi brevi moritur. S. Wilfrid qui h. a. in suam sedem restituitur, anno 1, administrat Lindisfar Episcopatum, quoad S. Eadbertus successor eligitur; et S. Aedilvaldus successit S. Guthberto in Monaster. Beda in ejus vita, et lib 4, c. 19, lib 5, capp 1 et 20. Baron et Pag n. 5.
[Col. 0882B] [Col. 0882B] III IV Hegira 69 6 Jul fer 2 Sergii 1 et 2.
Translatio S. Leonis M. ex abdito Secretarii inferioris S. Petri loco in decentiorem ejusd Basilicae IV Kal Jul quae est prima ex tribus translationib S. Corporis. Alteram fecit Paul V, m. Maio 1607. Tertiam vero Clem XI, m. Apr. 1714, praesente Blanchino Praes qui eam descripsit, et Anast. to. 3, pag 159, de eadem agens, fusiorem promittit ejus narrationem, quam meditabatur, at morte praeventus non perfecit. Vide l. I. Anast. to. 3.
Concil Tolet XV, v Id. Maii, in quo liber Juliani de trib voluntatib examinatur. Baron late celebrat [Col. 0882C] Egicanis virtutes, et Episcopor Hisp sanctiss servatam Discipl.
[Col. 0882C] IV et 367 I Hegira 70 25 Jun fer 6 Sergii 2 et 3.
Cedwalla R. Saxon Occid venit ad sacra Lim; baptizatur a Sergio Sabbato S. 10 Apr; moritur post dies 12, 21 Apr. Baron.
S. Kilianus Episc et Franconior. Apostolus, qui ante trienn in Franciam, inde Romam venerat ex Hibernia, h. a. cum Kolomanno Presb et Totmanno Diac Martyrium patitur Herbipoli, qui S. Jo. Bapt exemplo Gosberto Duci Franconior ad fidem converso ait non posse eum retinere uxorem fratris sui Geilam, quare odium mulieris in se convertit. [Col. 0882D] Epitaph et divinam ultion in Sacrilegos occisores fuse Baron. Vide et H. Canis et Mabill ap. Pag a. 686 n. 9.
[Col. 0882D] I II Hegira 71 14 Jun fer 3 Sergii 3 et 4.
S. Theodorus Cantuar Episc ex Romae ordinatis novissimus qui scripsit insigne Poenitentiale h. a. moritur. Beda Chron Saxon, Baron et Pag n. 5.
Julianus Archiep Toletan qui successerat Quirico an. 680 die 29 Januar quum sedisset an. 10, m. 1, d. 7, moritur die 6 Martii, conditur in S. Leocadiae Bolland 8 Mart comm praev.
S. Benedictus Episcopus Wermutensis Abbas h. pariter anno moritur. Pag a. 703 n. 4, advers [Col. 0884A] Bar Bolland etc auctoritate vitae a Beda conscriptae apud Mabillon.
[Col. 0884A] II III Hegira 72 4 Jun fer 1 Sergii 4 et 5.
Synodus Trullana, seu Quinisexta habetur h. a. de cujus Epoche […] ate Baron et Pag seq a. Pag autem n. 7, concludit ex Aara Cp. mundana 6199, cum mense Aug hujus anni desinente, atque incipiente 6200, cum Ind V haud dubie celebratum h. a. De Trullanis Canonibus a Sergio et Jo. VII, improbatis, et a Jo. VIII partim [Col. 0884B] probatis, partim improbatis, videndus uterque Auctor, et prae aliis Christ Lup Schol tom 2, Petav rejicit in an. 707.
Concil Caesaraugustan III Kal Nov aera 729 nemp h. a. celebr.
[Col. 0884B] III IV Hegira 73 24 Magi fer 6 Sergii 5 et 6.
S. Wilfridus iterum e Sede Eborac ejicitur a Rege Aelfrido, ac pluribus Episcopis Westmonast Pag n. 20.
Theodoro Contuarien Episcopo ante biennium mortuo h. tantum a. datur successor Berctualdus, qui anno seq VII Kal Jul ordinatur in Gallia Beda lib 5, cap 9.
[Col. 0884C] [Col. 0884C] IV et 368 I Hegira 74 13 Maii fer 3 Sergii 6 et 7
Moritur Paulus Cp. Episc quum sedisset ex Niceph an. 6, m. 8, ex Theoph an 7 ei succedit Callinicus Baron a. 691 et ibi Pag n. 4.
Hoc item anno, vel sup exeunte moritur Erkenwaldus Londin Episc cui succedit Walderus: ordinatur etiam in Britannia Episcopus Suidbertus, nulla ei sede certa demandata. Pag n. 7.
Concil Tolet XVI 6 Non Maj aera 731 Egicae a. 6 Nationale celebratur, in quo Sisbertus Archiep Tolet perduellis deponitur, fitque successor Felix Hispalen multis insuper ad discipl et reform [Col. 0884D] spectantibus in eo decretis.
[Col. 0884D] I II Hegira 75 2 Maii fer 7 Sergii 7 et 8.
Sergius hoc, vel sup anno dat litteras ad Ethelredum, Alfridum, et Adulphum Reges Angl et Saxon quibus commendat Britwaldum totius Britanniae Primatem. Ex Malmesb. Pag n. 5.
Concil Tolet XVII, V Id Nov Egic Regni 7 era 732 in quo multa de discipl Eccl sancita sunt, praeter dicta cum Bar.
Concil item celebratur Becancedae in urbe Cantii, ex Pag n. 4, quod silent, praeter Spelmann. Beda, Malmesburius, et antiqui omnes.
[Col. 0886A] [Col. 0886A] II III Hegira 76 21 Ap fer 4 Sergii 8 et 9.
S. Begga mater Pipini majoris domus Franciae, hoc vel sup anno moritur, non post triennium, ut Sigeb Baron aliique ejus auctoritatem secuti, quos refutat Pag an. 698 n. 9 et seqq.
Duo Ewaldi presbyteri, qui S. Willibrordi exemplum secuti Frisiis fidem annunciantis, Saxoniam antiquam Evangelica praedicatione illustrare satagebant, martyrium patiuntur. Baron an. 693 ibique Pag n. 4.
[Col. 0886B] [Col. 0886B] III IV Hegira 77 10 Ap fer 2 Sergii 9 et 10.
S. Willibrordus, qui adhuc Presbyter fidem annunciabat Frisiis, h. a. ordinatur Episcopus Trajectensis. Beda Pag n. 1, multa tum de hoc, tum de S. Suidberto habet hoc, et seqq annis Baron secutus Pseudo-Marcellinum, qui se facit unum ex duodecim Sociis S. Willibrordi. Quare a falsis vera secernantur est opus.
[Col. 0886B] IV et 369 I Hegira 78 30 Mart fer 6 Sergii 10 et 11.
[Col. 0886C] S. Willibrordus sup anno ordinatus Romae in Eccl S. Ceciliae die 22 Novemb h. a. veniens ad Pipinum, ab eo mittitur in boreales Regni partes, is vero tentatam ab archiep. Colon. Egberto et Wigberto Frisonum conversionem perfecit. Ex Alcuin Pag sup a. n. 2.
Baronius eumdem Pseudo-Marcellinum sequens Synodum Trajectensem celebratam ait h. a. at Pag fictitiam esse contendit n. 2.
[Col. 0886D] [Col. 0886D] I II Hegira 79 19 Mart fer 3 Sergii 11 et 12.
Synodus Aquileiensis celebratur, in qua trium Capitulor. Schisma penitus extinguitur Paul Diac Anast Baron. His consideratis Pagius docet, quod illud Schisma coeptum sub Vigilio, quanquam Istriae Episcopi antea resipuerint, non fuit penitus deletum, nisi Sergio Pontif n. 13, et 14, ex Herm Contret Anast Observat Card Noris to. 4.
S. Claud Abbas Juren in Dioecesi Lugd qui jam grandaevus factus Episcop Vesontion post an. 7, abdicavit heremum repetens h. a. moritur 55, ann qua Abbas qua, Episc monast praesedit. Pag. n. 16.
[Col. 0888A] [Col. 0888A] II III Hegira 80 9 Mar fer 1 Sergii 12 et 13.
S. Aldhelmus Malmesburiensis Abbas inter Scriptores Ecclesiasti cos variis scriptis opusculis recensendus, praesertim libro adversus Britonum errorem de Paschate, dum Romae per hoc tempus degeret, Sergium a magna calumnia grandi miraculo eximit. Henschen 25 Maj Baron et Pag in dub id revocant.
S. Adamnanus Abbas Hiiensis, seu S. Columbae in Scotia variis et ipse scriptis celebris floret Beda lib 5, c. 16.
[Col. 0888B] [Col. 0888B] III IV Hegira 81 25 Feb fer 4 Sergii 13 et 14.
Sergius Ven Bedam, per hoc tempus in Monasterio degentem Romam evocat, quo tamen is non venit. Baron Mabill sec 3. Bened in dubium revocat hanc Bedae Epist Henschen pariter die 27 Maj Pag vero a seq n. 2, ab aliquo Sergii successore datam putat.
[Col. 0888B] IV et 370 I Hegira 82 15 Feb fer 3 Sergii 14, Joannis VI, I.
Sergius quum sedisset a. 13, m. 8, d. 23, a die 15 Decemb 687, h. a. moritur die 8 Septem eique datur successor JOANNES VI, qui post Interpont 50, dier ordinatur die Dom 30 Octob.
Concil Toletan XVIII, et ultimum Witizae jussu celebratur, cujus [Col. 0888C] Canones, ut magna ex parte Eccles disciplinae contrarii ad nos non pervenere. Baron Pag num 4.
[Col. 0888C] I II Hegira 83, 4 Feb fer 7. Joannis VI, 1 et 2.
Pontifex per haec tempora injuriam patitur Gisulphi ducis Beneventani, qui Romanam ditionem incursat depraedatque; quare pontifex captivis redemptis, ad sua illum reverti obtinet. Anast et diac Baron.
S. Wilfridi causa iterum agitatur in synodo Onestrefeldensi: unde sanctus episcopus Romam appellat. Ex Edd Pag n. 3 et seqq.
[Col. 0888D] [Col. 0888D] II III Hegira 84, 24 Jan fer 4 Joannis VI, 2 et 3.
S. Wilfridus, relicta Britannia et Ecclesia Legecestrensi, quam in Merciis administrabat, Romam iterum petit, ubi sancti Agathonis et Sergii decreta adimpleri orat, et pro bono pacis Eboracensi episcopatu cedit. Pars etiam contraria adfuit, nec decisa est causa nisi anno seq. Ex Ed. Pag n. 5. Baron post bienn haec narrat.
[Col. 0888D] III IV Hegira 85, 13 Jan fer 1 Joannis VI, 3 et 4.
S. Wilfridus hoc demum anno absolutus per Galliam proficiscitur in Angliam: at in civitate Meldensi aegrotat, seq a. ubi apparitionem sancti Michaelis habet, qui vitae annos quatuor ei [Col. 0890A] pollicetur. Ex Edd Pag., n. 8 et seq., et an. seq., n. 5.
Miles impoenitens in Anglia moritur, cujus horribilem exitum Baron enarrat.
Per haec tempora moritur Anast Hierosol ep., sacrarum imaginum vindex acerrimus. Pag a. seq., n. 21
[Col. 0890A] IV et 371 I Hegira 86 2 Jan fer 6 Hegira 87 22 Dec fer 3 Joannis VI, 4, Joannis VII, 1.
Joannes VI cum sedisset a. 3, m. 2, d. 12, moritur hoc anno, die 11 Januar., eique datur successor JOANNES VII, qui post Interp [Col. 0890B] m. 1, dier 18, ordinatur Kal Mart., die Dom h. a.
Callinicus patriarcha Constantinopolitanus justo Dei judicio, ab imperatore oculis orbatus Romam in exsilium mittitur, ob temere in apostolicam sedem tentata. Baron a. 703 ejus autem successor fit Cyrus monachus.
S. Wilfridus in patriam veniens aspere accipitur ab Alfrido, qui deinde infirmatur, ac restituere illum in suam sedem promitit, quod factum hoc ipso anno a filio et successore ejus Osredo; et in synodo Niddana, cum omnibus reconciliatio fit. Edd Pag., n. 11.
[Col. 0890B] I II Hegira 88 12 Dec fer 1 Joannis VII, 1 et 2.
Pontifex Trullanos canones minime [Col. 0890C] emendat, quin potius per eosdem legatos metropolitas ad imperatorem illos remittit. Anast.
[Col. 0890C] II III Hegira 89 1 Dec fer 5 Joannis VII, 2 et 3.
Joannes VII, quum sedisset a. 2. m. 7, d. 17, a die ordinat. Kal Mart 705, h. a. moritur die 18 Octob., eique datur successor SISINNIUS, qui paucorum dier pontifex fuit, coepitque, ut videtur seq. a
S. Lambertus Trajecti ad Mosam episcopus martyrium conficit, succedit S. Hubertus, qui sedem episc Leodium transtulit. [Col. 0890D] Vide Baron a. 698, et ibi Pag n. 1 et seqq.
Alpes Cottiae Rom sedi restituuntur, ac donatione confirmantur aureis litteris exarata.
[Col. 0890D] III IV Hegira 90 19 Nov fer 2 Sisinnii 1, Constantini 1.
Sisinnius quum sedisset dies 20, obiisse creditur diem suum 7 Febr. h. a. datus certe est ei successor CONSTANTINUS, qui post Interp m. 1, dier 18, ordinatur die Dom 25 Mart h. a.
Felix Ravennae episcopus ordinatus a Rom pontifice, professionem invitus emittit. Anast Baron.
[Col. 0892A] [Col. 0892A] IV et 372 I Hegiar 91 8 Nov fer 6 Constantini 1 et 2.
S. Wilfridus moritur ante mensem Maium, postquam iterum ei apparuit S. Michael mense octavo decimo, anno aetat 76, quum fuisset episcopus 45, natus ex Eadmer a. 634, factus episc 665. Edd Beda Eadmer Baron Pag.
[Col. 0892B] [Col. 0892B] I II Hegira 92 29 Oct fer 4 Constantini 2 et 3.
Pontifex ab imperatore invitatus Cpolim, eo proficiscitur, solvitque a portu Rom die 5 Octobris. Neapolim veniens, ibi invenit Jo. Rizocopum venientem Cp. hiemem fecit Hydrunti. Anast. cumque eo Pag recte. Baron sequa.
Epocha infausta calamitatum Ecclesiae, et regni Hispaniarum. Nam praefectus Centae Julianus parum certa de causa junctus foedere cum Muza Prorege Africae, eidem traditis suis oppidis Hispan invasionem suadet. Idem Julian cum Tarifo Abonzarcha 100 peditib ac 100 equitib ad fretum Gaditan appellunt m. Jul praedaque onusti in Africam redeunt. Ex Noweir. Geogr. Nub. Roder. Scalig. [Col. 0892C] Pag. n. 4.
[Col. 0892C] II III Hegira 93 19 Oct fer 2 Constantini 3 et 4.
Pontifex venit Cp. ineunte vere, multoque cum obsequio accipitur. Trullan Canones Eccl non adversantes, quod Joan VII non fecerat, approbavit. Lup Schol ad Trull Can Baron et Pag 710, num 1, Romam redit die 24 Octob secum gerens donationes plures ab Imp Ecclesiae factas. Anast Pag ibid.
Julianus cum Tareko Abentiet alio Saracenor. Duce m. Apr ad montem Gehel Tarik appellunt cum 12 millib bellator. Mense autem Jul Hispani armis jam desueti ultima afficiuntur clade. Rodericus R. perit, neque ejus cadaver inventum, novoque ex Afr [Col. 0892D] milite superveniente Arabes Mahumetani Urbes Hispan paulatim sibi subjiciunt. Roder, Pag n. 8, et seqq.
[Col. 0892D] III IV Hegira 94 7 Oct fer 6 Constantini 4 et 5.
Ecclesiae Hispan praecipuae pessumeunt. Nam Prorex Afr Muza auditis Tareki victoriis, et ipse transfretat cum 12 millib armator expugnat Urbes Medinatsidoniam, Carmonam, et Hispalim Baeticae Metropolim. AA. Arabes apud Pag h. a.
Post haec coepit Regnum Asturum; quum nempe. ad Asturiae montes confugientes Hispani Regem crearunt Pelagium Favilae Ducis Cantabr filium ex Vas. Hoc novum regnum angustis primum [Col. 0894A] finibus circumscriptum anno 882, maxime erat dilatatum, ut constat ex Concilio Oveten eo anno celebrato. Ovetensi enim tunc Metropolitae declarato subjiciebantur 22 Episcopi, ut observat Pag num 17. Hoc autem in novo Regno et Stirps Regia, et illibata fides Catholica conservatae, quae postea an. 1088, sub Urbano II, iterum florere coeperunt tota Hispania.
[Col. 0894A] IV et 373 I Hegira 93 26 Sept fer 3 Constantini 5 et 6.
Comes Julianus et Filii Witizae truncantur capite Muzae jussu, qui [Col. 0894B] factionis auctores eos credidit, post cladem a Pelagio acceptam. Sic calamitatis Hispan auctor, antequam Muza revocetur in Syriam, poenas sceleris luit.
Hispanis, qui remanserunt, liberum fuit vivere Christiano more: habebant Judices e sua gente a Praefectis Saracenorum concessos, iisque antiqua Comitum dignitas dabatur, ut Proceres partem in Repub habentes, et plebem Christianam in officio continerent, Marca. Mar Hisp l. 3, c. 2. Idque praesertim Califa Saracenor Marva ut an. 744 patebit. Hinc viguit Officium SS. Isidori, et Leandri, et Mozarab Liturgia, ut hodie in sex Parochiis Toletanis adhuc [Col. 0894C] viget. Roder Pag num 7. Vide Diatrib praemissam to. 6 Jul. Act SS.
Constantini 6 et 7.
[Col. 0894C] II Hegira 96 16 Sept fer 1 Hoc anno conditur a quodam Senatore V. C. Monasterium Monialium Sanctae Mariae, et Sancti Aureliani Ticini. Mabill Itin Ital.
[Col. 0894D] [Col. 0894D] II III Hegira 97 5 Sept fer 5 Constantini 7. S. Gregorii II. 1.
Constantinus quum sedisset ann 7, d. 15, a die 25 Martii 708, h. a. moritur die 9 April eique succedit S. GREGORIUS II qui post 40 dier Interpont ordinatur 19 Maii.
S. Germanus e Metrop Cyzicena Cp. translatus ordinatur Episc die 11 Aug qui fecit Synodum Cpolit 100 Episcoporum ab Anonymo auctore libelli Synodici memoratam, de qua altum silentium in Annalib et ejus vita ap. Henschen 12. Maii Pag n. 8.
[Col. 0896A] Langobardi auferunt Rom Eccl Cumanum Castrum, quod Greg redimit 70 aur libr a Duce Neap qui cum Theodimo subd et Correct e Langobardor manibus illud eripuit. Anast et Diac Baron Theodimi Epitaph affert nulla temporis nota ex Eccl S. Andreae ad Nidum Neap una cum alio antiquiori Candidae, quod pertinet ad an. 585.
[Col. 0896B] [Col. 0896B] III IV Hegira 98 24 Aug fer 2 Gregorii II, 1 et 2.
Inundatio ingens Tiberis per septem dies. Anast.
Monasterium Cassinense a Langobardis eversum ab annis fere 140 instauratur a S. Petronace sexto Abbate post Sanctum Benedictum. Baron Mabillon et Pag n. 7.
S. Bonifacius Winfridus appellatus ex Anglia navigat in Frisiam cum duobus Monachis ut Evangelium ibidem praedicet. Ex ejus vita Pag n. 16.
Theudo Bajoariorum Dux opera Sancti Rutberti ad fidem conversus peregrinatur Romam Baron 726, et ibi Pag num 15.
[Col. 0896C] [Col. 0896C] IV et 374 I Hegira 99 14 Aug fer 7 Gregorii II, 2 et 3.
S. Rigobertus Remorum Episcopus, qui ante Vincianam pugnam Carolo Martello aperire noluit visurus exitum belli, ab eodem post relatam victoriam e sede expellitur, atque intruditur Milo Trev jam Episcopus. Ille autem egit exsul in Vasconia, ubi miraculis claruit. Baron et Pag n. 5.
S. Wibertus, qui fuerat ordinatus Episc ut Frisiis, et vicinis populis annunciaret Evangelium, moritur h. a. mense Martio. Baron Pag ex Chron Sandionys n. 7.
[Col. 0896D] [Col. 0896D] I II Hegira 100 3 Aug fer 4 Gregorii II, 3 et 4.
S. Bonifacius, qui ante biennium ex Anglia in Frisiam venit, et vix an. dimidium ibi moratus redierat in patriam suam, hoc anno recusata Abbatis dignitate proficiscitur Romam circa mensem Octobrem cum sociis aliquot. Die vero 30 Novemb a S. Pontifice accipit Apostolicum munus: ut probat Pagius ex Auctoribus vitae ejus Willibaldo, et Othlono n. 1 et seqq anni seq cum Bar.
[Col. 0898A] [Col. 0898A] II III Hegira 101 23 Jul fer 1 Gregorii II, 4 et 5.
S. Gregorius mittit Bonifacium ad conversionem Germanorum suis munitum litteris, quas dedit h. a. Idibus Maiis. Has recitat Baro ex Willibaldo; quarum character temporar est an. 3. Imp Leonis Ind 2.
Pessimam Ecclesiarum Galliae, et Germaniae constitutionem per haec tempora refert Pagius ex Hincmaro n. 8.
[Col. 0898B] [Col. 0898B] III IV Hegira 102 12 Jul fer 6 Gregorii II, 5 et 6.
S. Germanus Patriarcha Cp. coronat puerum Constantinum a patre factum consortem Imperii die Sancto Paschatis. Teoph Bar.
[Col. 0898C] [Col. 0898C] IV et 375 I Hegira 103 31 Jun fer 3 Gregorii II, 6 et 7.
Concilium Rom I sub S. Gregor II. Anno Leonis 6 PC. 6 Constantini 2 mense Aprili Ind IV. Quare Baron recte celebratum ait hoc anno. Pagius vero ob male constitutum Leonis principium Codd omnes emendare cogitur n. 1.
S. Joannes Eboracensis Episcopus, qui ante quadriennium abdicato Episcopatu ad Monasterium redierat, de more SS. Episcoporum Angliae hujus temporis, h. a. moritur. Beda Pag n. 6 et seqq.
[Col. 0898D] [Col. 0898D] I II Hegira 104 21 Jun. fer. 1. Gregorii II, 7 et 8.
S. Bonifacius, qui per triennium moratus erat in Frisia cum S. Willibrordo ejus gentis Episcop. oblatam episcop dignitatem recusans in Germaniam, quo a S. Gregorio missus erat, proficiscitur, Baron et Pag.
[Col. 0898D] II III Hegira 105 10 Jun. fer. 5. Gregorii II, 8 et 9.
S. Bonifacius, qui prospero successu in Hassia et Thuringia praedicaverat Evangelium, Romam invitatus Apostolicis litteris, ibi consecratur Episcopus nulli sedi addictus prid Kal Decemb ipsisque Kalendis datae epistolae plures, ut Apostolicus Legatus [Col. 0900A] ubique recipiatur, a Bar recitantur h. a.
[Col. 0900A] III IV Hegira 106 29 Maii fer. 2. Gregorii II, 9 et 10.
S. Gregor scribit Bonifacio prid Non. Dec a. Leon 8, PC. 8, Constantini 5, Ind 8, qui in Hassia et Thuringia post reditum incredibili successu fidem annuntiabat. Baron fuse.
Ven Beda librum suum de sex [Col. 0900B] aetatibus absolvit anno Leonis 9, nempe h. a. ait Pag. a. 725, n. 1.
[Col. 0900B] IV et 376 I Hegira 107 19 Maii fer. 7. Gregorii II, 10 et 11.
S. Corbinianus Bajoariae Tetrarcham Grimoaldum reprehendens, quod Plictrudem uxorem fratris sui incestis nuptiis retineret, ab hac nova Herodiade mirum in modum exagitatur. Baron sup a.
Aethelbertus R. Cantuariae gratulatur S. Bonifacio ob ingentes conversiones ab eodem factas, cupitque pius Rex secum habere commercium litterarum. Baron. et Pag ex Epistolis Bonif. n. 12.
[Col. 0900C] [Col. 0900C] I II Hegira 108 8 Maii fer. 4. Gregorii II, 11 et 12.
Imago Christi aerea e summo Palatii portae ab Imp dejicitur quam martyrio defendunt mulieres. Baron h. a. Pag 730, num 9 uterque ex Theoph.
S. Gregorius respondet ad Consultationes S. Bonifacii anno Leonis 10, Constantini 7, X Kal Decemb Baron recitat ejus Epistolam, nec non aliam Bonifacii ad Danielem suum olim in Anglia Episcopum, hoc anno, et cum eo [Col. 0900D] Pag n. 16.
Ina Rex Occid Saxonum abdicato Regno, quod inierat an. 689 peregrinatur Romam. Ex Beda Pag n. 15, ex Polyd Baron an. 740.
[Col. 0900D] II III Hegira 109 27 Apr fer 1 Gregorii II, 12 et 13.
Dum in Italia insidiae tenduntur Sancto Pontifici ab Iconomachis Imperialibus, S. Jo. Damascenus Syrus Damasci Praefectus, et Califae Saracenorum Minister, tres orationes et alia opuscula edit contra Iconomachos. Combefis hist Monothel Baron Pag n. 3.
[Col. 0902A] S. Hucbertus Leodien Episcopus moritur hoc anno non seq ut Bar in append ad to 9. Ex Coint Pag. n. 4.
[Col. 0902A] III IV Hegira 110 16 Apr fer 6 Gregorii II, 13 et 14
S. Germano tenduntur insidiae ab Imp per Anastasium, qui postea fit ejus successor. Baron.
S. item Jo. Damascenus Imaginum vindex insidiis petitur: conficta enim epistola, qua ille proditor declarabatur ad R. Saracenor mittitur, qui veram credens dextram S. Viro amputari jubet, [Col. 0902B] qua per B. Virginem ei restituta, Regi esse coepit carior, quam antea: is tamen, omnibus suis rebus venditis, fit monachus. Baron.
Sub Jahie Praefecto Christiani in Hispaniis pacifice habiti, et Saraceni, Maurique iis adversantes acerbe puniti. Isid Pac.
[Col. 0902B] IV et 377 I Hegira 111 5 Apr fer 3 Gregorii II, 14 et 15.
S. Ecbertus Monachus Anglus qui olim meditans conversionem Germanorum, quum minime id licuerit, in Hiberniam transierat, et monachos Hiienses docuerat S. Pascha juxta Catholicam Romanam Ecclesiam, h. a. die ipso Paschatis moritur. Fuerat is divinitus a peste liberatus. Ex Bed [Col. 0902C] Pag n. 7.
[Col. 0902C] I II Hegira 112 26 Mart fer 1 Gregorii II, 15 et 16.
S. Germanus qui sederat Cpoli annos 14 m. 5 d. 7 abdicare compellitur die 7 mensis Januar fer 3 et in exsilium mittitur. Theophan Baron et Pag.
Duae S. Greg Epistolae, quas Baron refert a. 726 huc pertinent: prima scilicet ad Imperatorem est mitior, quippe conversionem ejus quaerebat Pontifex; alia vero ad Anastasium Patriarcham intrusum, est valde aculeata; eum excommunicat, nisi resipiscat, etc. Anast Baron.
[Col. 0902D] S. Corbinianus primus Episcop Frisingensis moritur. Pag n. 13 et seqq.
[Col. 0902D] II III Hegira 113 15 Mar fer 5 Gregorii II, 16. Gregorii III, 1.
S. Gregorius II quum sedisse. a die 19 Maii 715 annos 15 m. 8, d. 24, supremum diem obit h. a. die 11 Febr daturque ei successor S. GREGORIUS III qui post 35 d. interpont consecratur die 18 Mart. h. a.
S. Bonif dat litteras ad Greg III debitam S. Sedi subjectionem promittens et plurimas conversiones narrans, at non exstant. Bar et Pag ex Othlono in ejus V.
[Col. 0904A] III IV Hegira 114 3 Mar fer 2 Gregorii III, 1 et 2.
Concilium celebratur Romae pro restituendis Sacris Imaginibus adversus imp Leonem: eaedemque ubique, praesertim Romae magno cum splendore constituuntur. Baron contra imperator. Legatos pontif de iisdem instaurandis agentes detinet, et in exsilium pellit. Anast Baron.
Epistola Greg ad Bonif qua ad singula respondet capitula ejus litterarum, mittitque ei Pallium, refertur a Baron sup a. sed ad [Col. 0904B] hunc pertinere idem docet.
S. Wilfridi Jun episc Eboracen mortem narrat Pag 731 n. 9 et seqq contra Bolland 29 Apr et S. Eucherii episc Aurelianen exsilium a Carolo mart jussum contra Baron 725 ad hunc ann refert n. 4.
[Col. 0904B] IV et 378 I Hegira 115 21 Feb fer 7 Gregorii III, 2 et 3.
Nova inutilis legatio mittitur ad imperatorem tum a S. Gregorio tum ab Italia omni. Anast Baron.
In Bajoaria quidam schismaticus nomine Eremwlfus haereticae pravitatis auctor fit, sed S. Bonifacius auctoritate apostolica et enascentem haeresim, et haeresiarcham ipsum compressit. Baron Pag putat haec facta a. 736 ut ibi [Col. 0904C] n. 8.
[Col. 0904C] I I Hegira 116 10 Feb fer 4 Gregorii III, 3 et 4.
Hoc et seqq annis multa martyrum, et confessorum exempla propter sacras Imagines in Oriente Baronius refert. At Pag ex Menaeis omnia ea pertinere ostendit ad Leonis Armeni tempora, ut tunc videbimus. Uterque Auctor late de iisdem agens videndus.
S. Theodorus Cantor vere ab Isauro est relegatus ob defensionem Sacrarum Imag ut narrat h. [Col. 0904D] a. Baron. Duos erudite Theodoros distinguit Pag num 1 qui non confundendi.
[Col. 0904D] II III Hegira 117 30 Jan fer 1 Gregorii III, 4 et 5.
Ven Beda h. a. clausit supremum diem VII Kal. Jun ipso die Ascensionis, ut Baron et Pag. ostendunt ad an. 731 ex Cuthberti Epistola ad discipulum Cuthwin, tametsi Baronium ait Pag. ibidem n. 4, deceptum vitiato Codice differre ejus mortem plus aequo.
[Col. 0904D] 118 19 Jan fer 5 III IV Hegira Gregorii III, 5 et 6.
Pagius huc differt adventum S. Bonifacii in Bajoariam, et enascentem [Col. 0906A] Haeresim ab eo damnatam, de qua cum Baron egimus ad an. 733.
[Col. 0906B] IV et 379 I. Hegira 119 8 Jan fer 3 Hegira 120 28 Dec fer 7 Gregorii III, 6 et 7.
Evantius Ecclesiae Toletanae Archidiaconus, qui Urbano Archiepiscopo in ferenda Saracenor persecutione adjutor fuit cum Frederico Eccitanae Ecclesiae Praesule; moritur. Isid. Pac. pag. n. 11.
Hoc item anno S. Erminus prius Episc deinde Abbas Laumiensis moritur VII. Kal. Maii, eique succedit Theotuinus, non Theodulphus, ut vult Baron. Mabillon et ex eo Henschen et Pag. n. 1.
Per haec tempora in Galliis adhiberi coeptam aeram Dionysianam, sive numerari annos Incarnationis, [Col. 0906C] docet Pag. n. 7.
[Col. 0906C] I II Hegira 121 18 Dec fer 5. Gregorii III, 7 et 8.
Galliae episcopi post Saracenos ejectos de Ecclesia restituenda sunt solliciti. Baron.
Tertia S. Bonifacii profectio Romam, unde discedit trinis munitus litteris quas Baron recitat absque ullo tempor charactere. Synodum in Bonif. Epist memoratam, quam scripsit Romae ibi degens h. a. Romae congregandam non Augustae, ut vult Baron, aut alibi ex alior opinione idem Pag. ostendit n. 2
[Col. 0906C] II III Hegira 122 7 Dec fer 2 Gregorii III, 8 et 9.
S. Bonifacius Roma redux Bajoariam in quatuor Episcopatus [Col. 0906D] dividit: Salisburgensem, Frisingensem, Ratisponensem, et Pataviensem. Greg. Epist quam recitat Baron. De his Dioecesibus late Pag. n. 1. et seqq.
S. Willibrordus primus Episc. Trajecti, qui Frisiorum conversionem a SS. Egberto, et Wigberto tentatam perfecit, et Trajectensem Episcopatum instituit, moritur die 6 Novemb. Ex Alcuino. Pag num 11. Hanc postea Sedem [Col. 0906D] III IV Hegira 123 26 Nov. fer 7 Paulus IV in Archiepiscopalem erexit.
Gregorii III, 9, et 10.
Gallia quae hoc anno nullis infestatur bellis, ut docent Annales, dissidium movet de Paschate; [Col. 0908A] nam juxta Cyclum Victorianum, qui adhuc in usu erat, apud Gallos praesertim, contigit, XV Kal Maii, juxta Alexandrinos autem VIII. Kal ejusdem mensis, octo dierum discrimine. Append Contin Fredeg.
[Col. 0908B] IV et 380 I Hegira 124 15 Nov fer 4 Gregorii III, 10, et 11 S. Zachariae 1.
[Col. 0908B] S. Gregorius III quum sedisset an. 10, m. 8, d. 24, a die 18. Mart 731, h. a. moritur 28 Novembris. Eique succedens S. ZACHARIAS, post quatridui interp ordinatur h. a. die 3 Decemb.
Duplex Greg III ad Carolum legatio a Baron sup a. relata ad hunc pertinet; quum autem uterque eodem anno mortui sint incertum quid Carolus consilii ceperit. Id certum est, eum declaratum a S. Pontifice Patricium, seu defensorem Apost Sedis. Pag num 4, et seqq.
S. Bonifacius crescente fidelium numero tres alios Episcopatus instituit, I in Francia Or. ap. [Col. 0908C] Wirtzburg, hodie Herbipolim; II In Hassia ap. Buraburg, hodie eversum; III in Thuringia apud Herphesfurt, hodie Herfordiam. Bonifac Epist 22, ad Zachar.
[Col. 0908C] I II Hegira 125 4 Nov fer 1 Zachariae 1 et 2.
S. Zacharias pace facta cum Liutprando per Legatos, paulo post per se ipse eum convenit, urbesque ante biennium quatuor ablatas restitui obtinet. Anast. Bar. Pag. h. et sup a. Idem Epistola ad Bonifacium data Kal Apr confirmat tres Episcopatus super anno fundatos ab illo in Francia Orientali. Baron et Pag n. 6.
Concilium a S. Bonifacio in Germania habetur, de quo Baron an. 740, ubi Pag n. 1, perperam [Col. 0908D] bipertito divisum ostendit, et h. a. n. 9, primum esse ait ex celebratis a S. Bonifacio.
[Col. 0908D] II III Hegira 126 25 Oct fer 6 Zachariae 2 et 3.
Concilium Romae celebratur Ind XII in quo novo exemplo annus 32 Liutprandi Langg R. signatur: hinc eruit Pag num 16, foedus inter Pontif et Langobb initum ob tuendas Sacras Imagines.
Concilium item Liptinense celebratur h. a. Bar et Pag n. 1.
Legati pontif sup a. ad Constantinum missi obtinent quod petitum iverant, praedia nempe aliquot perpetuo possidenda ab apostol. Sede, idque post devictum et excaec. Artavasd. Bar. Pag n. 19.
[Col. 0910A] Duae exstant Zachar Epistolae Kalend. Apr datae et altera Bonif de aetate ear V. Pag. n. 2 et seqq.
[Col. 0910A] III IV Hegira 127 13 Oct fer 3 Zachariae 3 et 4.
Concil Suessionense habetur praeside S. Bonif, unde miser Gallicanae Ecclesiae status agnoscitur. Pag n. 7.
Carolomannus fundat monasterium Fuldense, primusque ejus abbas fit S. Sturmio discipulus S. Bonifacii Bavarus. Pag n. 10 et seqq.
Duae S. Zachariae epistolae, prima Indict XII, X Kal Jul et altera [Col. 0910B] non Nov. Indict XIII quae hunc annum indicant, habent hanc subscr. Artavasd a. 3 PC. 3 sed et Nicephoro Magno imp. ann. 3 quae indicant Artavasdum produxisse imp ad h. annum.
[Col. 0910B] IV et 381 I Hegira 128 2 Oct fer 7 Zachariae 4 et 5.
Concil Romae II, sub Zachar in quo Adelbertus Gallus et Clemens Scotus haeretici a S. Bonifacio damnati in Synodo Germanica, autoritate apostolica iterum condemnantur die 25 Oct. Anton. Pag agens de hoc concil aliisque per haec tempora celebratis corrigit Cointium eorum aetates perturbantem num. 10.
Colonia Agrippina instituitur metropolis, cui postea praelata [Col. 0910C] Moguntia. Epist Zach. Pag n. 4.
[Col. 0910C] I II Hegira 129 22 Sept fer 5 Zachariae 5 et 6.
Post confectum h. a. bellum Alamannicum, Carolomannus de saeculo deserendo cogitans, iter instituit Romam. Pipinus vero fratrem ad Sacra Limina profecturum magnis honoribus et muneribus prosequi meditatur. Annal.
Per haec tempora S. Virgilius fit episcopus Saltzburgensis, qui est ordine quintus. Pag n. 6.
[Col. 0910D] [Col. 0910D] II III Hegira 130 11 Sept fer 2 Zachariae 6, et 7.
S. Pontifex legatos Francor. audit de Moguntina Sede in Metropolim erigenda. Pag contra Baron ex litter Zach a seq n. 3, et 751. n. 8. Sed antea, Nonis nempe Januar responderat ad litteras Bonif et varia Capitula Pipini, 27, capitib partim ad ord Sacerdotalem, partim ad cur animar partim ad copulas illicitas pertinentibus. Pag 744, n. 4, et seqq.
Carolomannus, vir strenuus, qui [Col. 0912A] rebellantes Principes vicit, Homaldum Aquitaniae, Bajoariae Odilonem, grassantes Saxones superavit, nova tentantes Alamannos repressit, pacatis omnibus relicto saeculo induit Monachum. Baron ex Regin et Ostien. Pag n. 1.
[Col. 0912A] III IV Hegira 131 30 August fer 6 Zachariae 7, et 8.
S. Zacharias dat litteras ad Reginfredum aliosque 12 Episcopos, laudans eorum cum S. Sede conjunctionem, et orans ut junctim cum S. Bonif Vicario Apost ministeriis suis constanter insistant. Baron et Pag cum Coint n. 5.
[Col. 0912B] Moguntia circa hujus anni finem a S. Pontifice Metropolis instituitur. Ex restituta Ep. Zach. Pag an 751, n. 8, cum Baron.
[Col. 0912B] IV et 382 I Hegira 132 20 Aug. fer 4 Zachariae 8, et 9.
Anastasius Monachus et Abbas Monaster S. Euthymii excitat haeresim in Trisagium, de solo Filio intelligi illud debere affirmans: at praesto est S. Jo. Damascen qui scribendo Trisagium vindicat. Bar et Pag n. 2,
Rachis Langobardor Rex suasu S. Zachariae ex hoste Apostolicae Sedis fit Monachus, Regnum fratri Aistulpho relinquens, qui diu S. [Col. 0912C] Sedem vexare ausus est.
[Col. 0912C] I II Hegira 133 9 Aug. fer 1 Zachariae 9, et 10.
S. Anselmus conditor Monasteriorum floret. Hic, ex Duce Forojuliensi Monachus, fundavit primum Monasterium Fanani, deinde Nonantulanum, cujus fuit primus Abbas; postea erexit Coenobium Vincentiae, et habuit sub se 1149 Monachos. Italicor Script to. 1, par 2, opusc fund Mon Nonant. Pag n. 2, ex Mabill idem laudat, tanquam V. S. Anselmi ab Anon descriptam.
[Col. 0912D] [Col. 0912D] II III Hegira 134, 29 Julii fer 5 Zachariae 10 et 11.
S. Zacharias ad varia S. Bonif. consulta respondet prid. non. Nov. a. Constantini 32. Imp. II. Ind. 5. Alia et. exstat ead. Indict. ipsis Nonis scripta. Cod. Bonif. Pag. n. 7, cum Baron.
Aistulphus, Ravenna capta, ipso in Exarchorum palatio, quorum novissimus Eutychius Cpolim fugerat, dat privilegium confirmationis bonorum Monasterii Farfensis die 4 Jul. anno Regni ejus 3. Ind. 4. At annis quatuor evolutis Exarchatus [Col. 0914A] et alia plura in ditionem S. Sedis Pipini Regis beneficio concesserunt. Bacchin. in Agnel. Vide Praefation. et notas in Steph. II. al. III.
Theophilactus Patriarcha Antioch. moritur: succedit Theodorus. Ex Theoph. Pag. n. 10.
[Col. 0914A] III IV Hegira 135, 18 Julii fer 3 Zachariae 11, Stephani II, al. III, 1
Quum S. Zacharias sedisset a die 3 Decemb. 741, a. 10, m. 3, d. 13, moritur h. a. die 15 Mart. et post Interpont. d. 12, consecratur [Col. 0914B] ejus Successor STEPHANUS II, a Panvin. et Baron. dictus III, quia alium Stephanum post Zachariam electum, non ordinatum, inter Pontiff. numerant, consecratur inquam die 26 Mart.
Stephanus nequicquam sollicitata Imperatoris ope adversus Aistulphum Langobardorum Regem, ad Francorum Regem se vertit, a quo auxilium petit. Anast. Baron. Pag. n. 16, ubi ait Romanos Pontifices nondum Imp. Orientis detrectasse, quae est mira Christi Vicarii tolerantia, Christi ipsius exemplo.
[Col. 0914B] IV et 383 I Hegira 136, 7 Julii fer. 7 Stephani II, al. III, 1 et 2.
Stephanus a Langobb. vexatus publicis privatisque precibus implorato Dei auxilio, in Franciam [Col. 0914C] proficiscens, Roma egreditur 14 die Octob. 15 Novemb. Ticino discedit: in Franciam perveniens ingenti cum honore accipitur, obviam euntibus filiis Regis, etc. Anast.
Anastasius in Cp. Sed. a Leone intrusus a. 730, quum fuisset ejusdem invasor an. 24, h. a. moritur. Succedit Constantinus Monachus haereticus. Baron. et Pag. num. 1.
S. Bonifacius Lullo in Episc. Mogunt. subrogato in Frisiam redit, ibique Trajectensem Episcopatum regit. Baron. a. 755 et ibi Pag. qui etiam h. a. num. 9 et seq.
Privileg. Steph. Abbatibus Monast. Nonantulani in perpetuum mense Januar. Ital. Script. to. 1, p. II, pag. 191.
[Col. 0914D] [Col. 0914D] I II Hegira 137 26 Junii fer 4. Stephani II, al. III, 2 et 3.
S. Stephanus die Epiphan a Rege deducitur ad palatium Pontigonense, inde Carisiacum. In Monast Sancti Dionysii aegrotat, convalescit, multa in Gallia pro munere Pontif exercet: Reges inungit Pipinum, uxorem et filios, incertum an Chrismate, an S. Bonifacii unctionem confirmans. Proficiscitur cum exercitu: rebusque compositis a victore Pipino, Romam ingreditur anno exeunte. Anast Annal Baron Pag n. 4 et seqq.
Isidori Pacem Chronicon explicit. [Col. 0916A] Est is primus e quinque Scriptorib Regum Hisp a Sandoval editis 1605 et idcirco non visis a Baron. Pag n. 26.
[Col. 0916A] II III Hegira 138 15 Junii fer 1 Stephani II, al. III, 3 et 4.
Pipino enixis Pontificis precibus moto in Italiam redeunte, Aistulphi foedifragi audacia reprimitur, donationes antiquae Ecclesiae factae instaurantur, novis adjunctis. [Col. 0916B] Anast Baron.
Carolomannus Monachus h. vel sup a. in Francia moritur. Annal.
S. Bonifacius cum sociis martyrium facit in Frisia, ubi fidei novitios invenire putans, invenit novos lictores. Ex Othlon. Mabill et Pag n. 15 et seqq.
[Col. 0916B] III IV Hegira 139 3 Junii fer 5 Stephani II, al. III, 4 et 5.
Pontifex Aistulpho mortuo, et tranquilla Italia omni, scribit Pipino, ut quae antea erant ablata S. Sedi a Langobardis, nec ab impio Aistulpho reddita fuerant reddi curet a novo Rege Desiderio; ut fidei Catholicae Orientis [Col. 0916C] a Constantino impugnatae satagat, multaque alia, quae videsis Cod Carol ep. 8 et ap. Pag n. 2 et seqq.
Theodorus Antiochen Episc a Saracenis in exsilium mittitur, et Orthodoxi vexantur, iis prohibendo, ne de Christiano dogmate cum Arabibus disputent. Theoph ap. Pag n. 5.
[Col. 0916C] IV et 384 I Hegira 140 24 Maii fer 3 Stephani II, al. III, 5 et 6, S. Pauli 1.
Stephanus postquam sedit an. 5, d. 29 a die 26 Mart 752 [Col. 0916D] h. a. moritur 26 Apr, daturque ei successor S. PAULUS, qui ordinatur 29 Maii, post interp dier 35 aut 32 a die depositionis.
S. Paulus statim atque Sedem apostolicam ascendit in binis litteris cum rege Pipino et Francis foedus Praedecessorum instaurat. Epp 13 et 22, Cod Car.
[Col. 0918A] [Col. 0918A] I II Hegira 141 13 Mai fer 7 Pauli 1 et 2.
Paulus ut Pipinum a Constantino dissociet nil intentatum relinquit; omnem amoris significationem erga illum, in hunc vero odium vehemens multis testatur: Marinum quoque presbyterum, a quo fuerat proditus, in gratiam Pipini episcopum fieri jubet in ejus regno. Ex Cod Car. Pag n. 1 et seqq.
Antiphonale, Responsale, et alios id genus libros Paulus mittit in Franciam, pro hor tempor. more, ut cantus Romanus sensim [Col. 0918B] introducatur in illud regnum. Ep. 25, Cod Car.
Eadbertus R. Northumbr monitus a Pontif ut Monasteria ablata Foldredo abbati restituat, relicto Regno filio suo Osulpho fit Canonicus Eboracensis. Pag num 11.
[Col. 0918B] II III Hegira 142 3 Mai fer 5 Pauli 2 et 3.
Sergius Ravennae Episcopus petit a S. Pontifice, ut Ecclesiae suae reddi jubeat Monasterium Galiatense S. Hilari; quare Diploma edit Pontifex pro ejus restitutione, quod Baron refert ex Rubeo, cujus temporar notas emendat Pag n. 1.
S. Othmarus secundus abbas Sangallensis moritur. Ex Mabillon [Col. 0918C] et aliis AA. Pag n. 2 et seqq ante eum Baron. Moritur item h. a. S. Pirminius primus abbas Augiensis Monasterior conditor tertio Non Novemb. Pag n. 8 et seqq.
Christiani in Oriente a Saracenis vexantur: ac prohibentur conficere publica vectigalium acta, quod officium brevi eisdem restituere coguntur, non enim Saraceni numeros et summas valebant scribere. Theoph.
[Col. 0918C] III IV Hegira 143 21 Apr fer 2 Pauli 3 et 4.
Error Paschalis inter Orientales: Orthodoxis die 6 haereticis 13 Aprilis id celebrantibus. [Col. 0918D] Theoph. Pag observat n. 6, quod qui Cyclum Victorii sequebantur, ut Galli, cum h. a. Cyclo Lunae 1, term Pasch 5, April noluerunt seq die 6, Pascha celebrare, et ad 13 distuler seq Dom.
Oratoribus Pipini Regis motus Desiderius aliqua ex parte satisfacit Pontifici, multa ex ablatis restituens, partem se restituturum [Col. 0918D] IV et 385 I Hegira 144 promittens: S. tamen Pontifex id nuntians Pipino, ut cum Desiderio ei convenerat, non desistit eum orare, ut totum S. Sedi restitui curet. Cod Car Ep. 21. Pag n. 3.
[Col. 0918D] 10 Apr fer 6 Pauli 4 et 5.
S. Pontifex patrias aedes in Monasterium [Col. 0920A] et Ecclesiam Monachorum convertit, ac Deo dicavit in honorem SS. Pontificum Stephani Mart et Silvestri Conf quod postea ad Moniales transiit, ut hodie est, S. Silvestri in Capite vulgo appellatum. Baronius testatur, Privilegium ea occasione datum a S. Pontifice apud easdem Moniales asservari. Pag n. 1, corrigit temporariam notam.
S. Garibaldus Ratisponem episc 2, h. a. circiter moritur, postquam tenuit eam sedem annos 22, nempe ab an 739, cum S. Bonifacius [Col. 0920B] Bajoariam in quatuor episcopatus divisit: id moris in Ecclesia erat Ratispon ut monachi et Canonici vicissim succederent. AA. ap. Pag n. 7.
[Col. 0920B] I II Hegira 145 31 Mart fer 4 Pauli 5 et 6.
Monachi Orientis defensores Sacrar Imagg persecutionem ab Imp impio patiuntur. Metaphr. Baron.
Paulus Papa donat Pipino quatuor Monasteria, nempe S. Silvestri in monte Soracte, S. Stephani M., S. Andreae Ap. et S. Victoris cum omnibus ad ea pertinentibus pro sustentat peregrinor Monachor Christi pauperum, etc. Cod Carol ep. 12. Pag n. 2.
Monasterium Prumiense 35, [Col. 0920C] circit. mill pass Treveris dissitum, fundat Pipinus Bertradae conjugis rogatu, quod postea floruit viris illustribus tum monastica disciplina, tum eruditione, eique praeficit Assuerum sanctum virum. Privileg fundat exstat datum 13, Aug a. Pip 11. Pag num 3.
[Col. 0920C] II III Hegira 146 20 Mart fer 1 S. Pauli 6 et 7.
Pipinus Romam mittit Haribertum Abbatem, et Dononem Comitem, ut Pontifici sibi metuenti a Langobb testarentur ejus constantiam pro defensione S. Sedis. Contra Pontifex mittit cum iisdem in Franciam legatos suos Joannem Subdiac et Abb, ac Petrum primum defensorem cum gratulatoriis [Col. 0920D] ob firmum constantemque ejus animum erga S. Sedem Cod Car ep. 18.
Willisvinda, et ejus fil Cangor comes fundant Monaster Laureshamense ultra Rhenum, in Dioecesi Wormaciensi, primumque ejus Abbatem instituunt Chrodegangum Episcopum Metensem. Ex Diplom a marq Freh edito. Pag n. 5.
[Col. 0920D] III IV Hegira 147 9 Mart fer 6 S. Pauli 7 et 8.
Gliscente defensorum SS. Imagg persecutione S. Stephanus Jun aetatis a. 49, in Praeconnesum Hellesponti insulam exsul mittitur h. [Col. 0922A] a. quum superiori ad id damnatus fuerit Cpoli. Bar sup a. Pag ibi n. 1.
Tres Orient Patriarchae, Theodorus Antiochiae, Theodorus Hieros et Cosmas Alexandrin Concilium cum Suffraganeis die Pentec celebrant, et Epiphaniae Episcopum qui in impiam Imperatoris sententiam contra Imagines concesserat, anathemati subjiciunt. Unde liquet, praeter Cpolitanum caeteros Patriarchas Orientis fuisse defensores Sacrar Imaginum. Bar sup [Col. 0922B] a. et ibi Pag n. 2.
[Col. 0922B] IV et 386 I Hegira 148 27 Feb fer 4 S. Pauli 8 et 9.
Langobardi Senogalliam vastarant caesis incolis, et abacta praeda; at Desiderius per legatos Pipino significarat nil a Langobb actum contra Rom Pontif: quod Paulus resciens, Pipino rei veritatem narrat per suos Legatos. Cod Car ep. 14.
Alia item epistola h. a. quae est [Col. 0922C] Cod Car 24, nuntiat Pipino sex Patricios cum ingenti classe paratos esse ab Imperat ut in Italiam venirent; eosdemque auctos classe Sicula Romam properare, inde in Franciam profecturos: iisdemque litteris nuntiat Desiderii pervicaciam, qui nihil eorum quae promiserat, S. Sedi restituerat, imo minaci epistola eum territaverat. Pag n. 2, et seqq.
[Col. 0922C] I II Hegira 149 16 Febr fer. 1 S. Pauli 9 et 10.
Constantinus Monachus patriarcha Cp. haereticus qui anno 753 electus fuerat, quum sedisset [Col. 0922D] an. 13 in exsil mittitur: succedit die 18 Novemb. Nicetas Eunuchus e Sclavor genere contra Canones. Theoph. Baron. Pag n. 1.
Baronius fuse narrat Constant. Copr saevitiam, et irreverentiam erga Sacras Imagines, et viros illustres. Ex Miscell. et Niceph.
Chrodegangus Episcopus Metensis, qui an. 763 praefectus fuerat Monaster. Laureshamensi recens condito h. a. moritur 6 Mart ex Martyrol Meten. Pag n. 6 Mortuus item est hoc anno Egbertus archiepisc. Eboracen. ut cum Baron Pag an. 761 n. 4.
[Col. 0924A] [Col. 0924A] II III Hegira 150 5 Febr fer 5 S. Pauli 10 et 11.
S. Paulus degens ap. Basilicam S. Pauli aestivo calore morbo correptus moritur die 28 Jun quum sedisset an 10, m. 1, a. die 29 Maii 757 et antequam spiritum exhalet, intruditur Constantinus, qui invadit apostolicam Sedem an. 1, m. 1, nempe usque ad 29 Jul mensis seq a. quod invasionis tempus appellatur interpontificium ab Anastasio. Vide notas Chronol Stephani II et Pauli.
Concil Gentiliacense, prope Parisios habetur jussu Pipini, ubi [Col. 0924B] actum de processione Spiritus S. et de Sacris imaginibus contra Graecos, quorum errores, non dubitat Pagius, quin Franci Episcopi improbarint: at concilium non exstat. Pag sup a. cum Baron n. 3.
[Col. 0924B] III IV Hegira 151 25 Jan fer 2 Stephani III, al. IV, 1.
H. a. die 28 Jul Sergius et Waldipertus Presbyteri cum Langobardis Romam ingressi, die sequen Constantinum intrusum e occupata Apostolica Sede dejiciunt, quam invaserat an. 1, m. [Col. 0924C] 1. Deinde post dies 10, nempe 7 Aug consecratur Pontifex STEPHANUS III, al. IV. Anast.
Pipinum regem Carolovingiarum primum, a Merovingiis potestate in eum translata S. Sedis auctoritate, amplificatorem Ditionis S. Sedis, quae Caroli Martelli aevo coepit, deficiente Italia omni ab impio Leone Sacrar. Imaginum osore, harumque defensorem maximum advers Constantinum, et Catholicae religionis in magna Aquitaniae parte a Saracenis labefactatae, et ab Idololatris in Trans-Rhenana Francia eversae restitutorem jure Stephanus II et Paulus Christianissimum nuncuparunt, in suis litteris. Cod. [Col. 0924D] Car.
Appendix
[Col. 0923D] Exhibenda nunc sunt, quod ante promiseram, unum aut alterum specimen documentorum quae nobis oblata sunt genuina, et maxime illustria ad seriem et notas temporum comprobandas, praesertim in lectissimo museo lapidario saepe a nobis producto et producendo, eminentissimi principis Alexandri [Col. 0924D] cardinalis Albam: quod si appellavero Capitolium alterum ad fastos consulares a Christo nato reddendos ex synchronis monimentis, citra invidiam verbi, dicto constabit veritas. Perinde enim contigit et Romano Capitolio, ut fastos suos veteres et archetypos in foro proximo effossos recuperaret munificentia [Col. 0925A] ac studio alterius principis Alexandri cardinalis e serenissima gente Farnesia: cujus beneficentiae, liberalitati et curae acceptum referunt aetates omnes decus praecipuum Romanae historiae, tum sacrae, tum profanae.
Speciminis igitur gratia duos ex ingenti numero seligam lapides, Latinum unum, alterum Graecum: illum repertum ante annos septem in littore Antiati, impensa et sollicitudine memorati cardinalis Albani, non sine sanctissimi patris laetitia et adhortatione haec solida historiae firmamenta conquirentis; hunc vero jam pridem notum, et ante annos centenos et vicenos, et quod excurrit, editum a Grutero ex Pighii transmissa scheda, desumpta ex libris Antiquitatum Bernardini cardinalis Maffaei; in qua tamen descriptor ita vitiose reddiderat nonnullos versus, ut penitus occultaverit pretiosissimum documentum aerae Tyriorum, in illo marmore compositum cum consulatu Galli et Flacci, adeoque cum caeteris omnibus epochis Orientalium et Occidentalium populorum [Col. 0925B] orbis Romani: quod modo integrum et custoditum in archetypo Romam perlato in museum Albanum, nitidissime sculptum cernimus, et opportune producimus ad aeras universas hoc duplici specimine illustrandas, et stabiliendas in nostris tabulis chronologicis, et antiquitatum genuinarum auctoritate per annos singulos confirmatis.
Marmor igitur primum Latinis litteris insculptum, et in veteris Antii ruderibus repertum, est fragmentum tabulae amplioris, in qua dispositum continebatur Kalendarium Julianum, in columnas duodecim distributum per totidem anni menses, et instructum dietim iisdem plane litteris indicantibus dies fastos, nefastos, et comitiales, necnon aetatem lunae per cyclum octagrammum, quae leguntur in Farnesiano, per alios et per nos edito et explicato in libro de Kalendario et Cyclo Caesaris.
Praeter festa praecipua Romanorum et indicia ludorum, leguntur in hoc Antiati propriis diebus [Col. 0925C] ascripta gesta praecipua principum familiae Juliae, et in eamdem ascitorum, natales, funera, a Julio Caesare dictatore ad aetatem Claudii; inter quae illud observare non pigeat quod die 20 Augusti consignatur nempe: INFERIAE L. CAESARIS. Diem emortualem Lucii Caesaris nunc primum ex hoc Antiati Kalendario certam, ita proxime definiverat card. Norisius in Cenot. Pis., pag. 265, ut demonstraverit obitum illius principis deberi alicui ex diebus interceptis inter 16 et 21 Augusti, contra Salianum et Ricciolium, protrahentes ad Decembrem. Norisiani computi veritas et felicitas hoc marmore comprobata tanti non esset, ad chronologiam ut ipsemet scribit, si res ejusdem principis tantum attingeret. Quod inde consequitur, hoc ducimus multo pluris habendum. Consequitur autem augmentum fiduciae industriam nostram excitans ad pontificum nostrorum epochas stabiliendas. Perinde enim possunt ex tabulis depositionum SS. martyrum et pontificum, annuo ritu [Col. 0925D] ab Ecclesia memoratarum, dies earumdem firmari, selecta si adjungantur monumenta et comparentur; ac potuit ex marmore Antiatum recognosci, illo nondum conspecto, diem tamen obitus L. Caesaris optime fuisse deductum aequalibus ex documentis lapidum et nummorum per Norisium mature consideratis; quod praestitum similiter cognoscimus in circumscribenda die pugnae Pharsalicae, licet nunc primum declarata sit hoc in eodem fragmento Kalendarii ad diem V Idus Augusti, cum non ignoraretur.
Doluimus reperiri tantummodo potuisse partem hujusce marmoris, quae continet sex menses anni Juliani posteriores a Julio ad Decembrem, eosque non integros cum tabula sequioribus aetatibus in partes secta aut confracta decadem dierum postremam amiserit in singulis mensibus.
Auget pretium hujus monumenti, licet confracti, pars illa tabulae quae supra Kalendarium extenditur, [Col. 0926A] licet illa quoque mutilata fuerit superius. Exhibet enim genus quoddam fastorum persimile municipalibus, veluti Casinensi, edito in notis nostris ad S. Clementem infra, aliisque apud Gruterum et Fabrottum aliosque antiquarios videndis. Quemadmodum enim in coloniis et in municipiis solemne erat ut, exemplo populi Romani Quiritum, inciderentur quotannis nomina consulum ordinariorum Romae ineuntium magistratum Kal. Januarii, a quibus anni nomenclatura petebatur, deinde recenserentur nomina vel duum virum in coloniis, vel quatuor virum juri dicendo in municipiis, aut quinquennalium, (quod conspicimus in Casinati); ita hoc in lapide ex ruinis Antii effosso signati sunt Romani consules ordinarii serie continuata, cujus fragmentum superstes inchoat a consulatu Cn. Acerronii Proculi, et C. Pontii Nigrini, emortuali Tiberii, aerae autem Christianae 36, et pertingit ad consulatum quintum Tiberii Claudii, collega Orphito, aerae Christi 51. Singulis vero sub collegiis consulum leguntur incisa [Col. 0926B] nomina sex magistrorum, vel pro magistrorum, qui quotannis eligebantur ad curam vel ad impensam ludorum e corporatis vernis, sive libertis domus Augustae in Antiati secessu degentibus (quem a Tiberii aetate ad Adrianum principem frequentatum ab Augustis ostendi in epistola de lapide Antiati ex testimonio veterum scriptorum) et addictis peculiari officio, et opificio sigillatim, ut videtur, in domo Augusta. Clare admodum conspicitur VERNARUM DIES FESTUS ita signatus in illo marmore die 6 Octobris; et inter magistros sub consulatu Tib. Claudii Caesaris et Vitellii II (aerae Christianae 43) legitur LYSIMACHUS AEDITUUS Dei sui VERNANI: quem scilicet genium suum tutelarem et patronum elegerant corporati isti vernae et die festo peculiari celebrabant. Opificia et professiones propriae libertorum et vernarum domus Augustae observantur passim adjunctae nominibus singulorum: sunt autem illae PISTOR, JUSCULARIUS, MENSOR, TEGULARIUS, [Col. 0926C] TOPIARIUS, PAVIMENTARIUS, DISPENSATOR, SUBUILICUS, A SUPELLECTILE, A CORINTHIIS, etc.; aliae quoque nobiliores occurrunt PICTOR, ATRIENSIS, MEDICUS, A BIBLIOTHECA. Verum haec expendenda reservamus explicationi peculiari hujusce monumenti, suo loco edendae.
Chronologiae utilitates hic tantummodo sunt attingendae. Epocha pugnae et VICTORIAE PHARSALICAE ibi adnotata legitur ad diem nonam mensis Augusti DIVUS JUL. PHARSALIAE VICIT. Haec nullis monumentis certa hactenus reddebatur, licet felicissimum ingenium em. cardinalis Norisii ex collatis auctoritatibus veterum scriptorum quam proxime ad illam accesserit in Epocha Syromacedonum, dissert. 3, cap. 5. Praestat attamen omnibus documentis temporum hoc in lapide consignatis series illa consulum, quae plus quam viginti paria incisa fuisse ostendit huic marmori supra hoc semestre spatium extensum a Julio ad Decembrem. Totidem cum referret [Col. 0926D] praecedens semestre deperditum a mense Januario ad Junium, consequitur ut anni continui plus quam quadraginta ac totidem paria consulum nobis ostenderentur e primo Christi saeculo per unicum hunc lapidem, integer si ad nos pervenisset: quibus cum addi possent ex marmore Casinati novem illa consulum collegia ex Capitone et Rufo (Christi 67) ad Vespasiani VI et Titi V (Christi 75) feliciter praeservata et inferius impressa in notis ad S. Clementem, videremus fastos consulares plus quam dimidii saeculi in aera Christiana principis duobus marmoribus musei Albani comprobatos. Supersunt attamen ex illo numero complures in Antiati, ut aenea tabula demonstrat, fideliter expressa ex archetypo, et hic inserenda speciminis gratia ex collectione marmorum Latinorum ad chronologiam pertinentium.
Produco, e lapidibus Graecis ejusdem musei eminentissimi Alexandri card. Albani, alterum documentum et firmamentum chronologiae, conjungens [Col. 0929A] epocham Tyriorum cum aera consulari; quibus connexis, omnes reliquae Orientis et Occidentis orbi Romano cognitae redduntur, non minus certae.
![[Fragmentum inscriptionis]](../assets/FIGURES/1270927A.bmp)
[Fragmentum inscriptionis]
[Col. 0927] Fragmentum inscriptionis superstes in marmorea tabula, reperta in ruinis veteris Antii, studio, et impensis em. ac rev. principis Alexandri S. R. E. cardin. Albani: cujus in celebri musaeo lapidario Romae custoditur.
Graeca haec tabula exhibet epistolam Tyriorum apud Puteolos degentium, scriptam X Kalendas Augusti, Gallo et Flacco consulibus (id est anno aerae Christi 174) ad magistratum praecipuum, senatum et populum patriae suae, Tyriae scilicet civitatis, quam honestant omnibus titulis ejus dignitatis, Sacrae et inviolatae ac suis legibus utentis, Metropoleos Phoeniciae et plurium civitatum atque Navarchidos, seu classicae. Eosdem titulos Tyro attributos produxerat hoc ipso ex marmore card. Norisius inter epochas Syromaced. de illa agens diss. 4, cap. 3, ubi feliciter, ut solet, assecutus initium aerae Tyriorum, illud perspicue demonstrat ex Actis conciliorum. Ex Gruteri editione mutuatur tantummodo titulorum attributionem. Cordate id quidem; nam schedae Pighianae, a quibus Gruterus excepit, obliteraverant insigne documentum aerae Tyriorum, quod in recenti Gruteriani operis [Col. 0929B] editione perinde latet, licet complures auctores ibi producantur, qui ejusdem lapidis meminerunt. Nemini ex his datum fuit archetypum conferre cum schedis Pighianis. Vidissent profecto integrum et manifestum documentum aerae Tyriorum CCC ex autumno respondere consulibus Tusco et Gallo (in aera Christi 174). Hoc ipsum apertum reddere par est, postquam cardinalis Albani beneficio in Urbem perlatum marmor illustre reddit testimonium epochae Tyri, optime pariatae a cardinali Norisio, ex Actis conciliorum, cum aera Christiana et cum Fastis consularibus Romanorum, unde commensus tutissimus colligitur cum caeteris omnibus chronologiae cardinibus apud Orientales et Occidentales. In marmore igitur Puteolano haec observantur.
Inscriptionis exordium est titulus epistolae, scriptae die decimo Kal. Augusti, Tusco et Gallo consulibus a Tyriis apud Puteolos stationem habentibus, ad senatum et ad populares suos, et quidem incisum [Col. 0929C] litteris amplioribus, licet Gruteri prior et postrema editio minutis characteribus titulum exprimat, perinde ac si essent notae potius quam pars inscriptionis. Ita enim exprimuntur litterae tituli:
ΕΠΙ‚ΤΟΛΗ ΓΡΑΦΕΙ‚Α ΤΗ ΠΟΛΕΙ, etc.
Epistola scripta civitati, etc.
Post hanc epistolam incidi curarunt Tyrii stationem habentes Puteolis Acta senatus Tyriorum ea de re coacti post receptam epistolam, die 21 mensis Dii (qui secundus erat in anno Syromacedonum et Tyriorum, ut laudatus card. Norisius ostendit, diagramma producens anni et mensium Tyriorum, unde cognoscitur diem 21 mensis Dii pariari cum 8 Decembris anni Juliani Romanorum); anno trecentesimo (inchoato) aerae Tyriorum, ex die 19 mensis Octobris Romani, de more annum inchoantis. Hanc aeram ex Actis senatus expressam proxime a receptis litteris, datis X Kal. Augusti Tusco et Gallo consulibus, ita [Col. 0929D] incisam exhibet marmor:
ΑΠΟΙΚΙΩΝ ΒΟΥΛΗΣ ΑΧΘΕΙΣΗΣ. ΚΑ. ΔΙΟΤ. ΤΟΥ. ΕΤΟΥ‚. Τ., etc.
[Col. 0930A] quae Latine ita reddendae sunt: Colonorum convocato senatu, die 21 mensis Dii, anni tercentesimi, etc.
Pro his autem verbis nitidissime atque integerrime in marmore praeservatis obtrusit imprudens ille descriptor, qui hanc inscriptionem oscitanter exceptam retulerat in libros Antiquitatum Bibliothecae card. Maffaei verba quae sequuntur, nihil de Tyriorum aera indicantia: απολλων του λησαχθεισης δι ου ετους.
Mirum propterea videri minime debet, si advenae descriptores chronologiae pontificum Romanorum aetatis barbarae, qui ex tribus basilicis patriarchalibus annos, menses ac dies transcribebant sedis singulorum ibi depictos, et elongatos palmis plus quam sexagenis ab oculis inspectantium, tot mendis numerorum insperserunt suos Catalogos raptim transcriptos ex pariete parum illustrato per fenestras angustiores; cum antiquarii aetatis nostrae cultissimae, ac superioris saeculi, dum haec studia florebant et florent, integras dictiones perverterint, et contextum [Col. 0930B] verborum permutaverint, atque ita inemendata iterum excuderint inconsulto archetypo, quod poterant, ut nunc possumus, non modo oculis admovere, sed etiam manibus contrectare. Unum hoc specimen satis docet causam erroris in Catalogis festinanter descriptis, praesertim per hospites regionum ab Urbe elongatarum: et utilitatem ac necessitatem consulendi monumenta cum archetypo, etiam post editiones iteratas aetatis nostrae, hanc laudem professae in antiquitatibus emendate ac fideliter exhibendis. Sed ad inscriptionis Puteolanae epocham redeat sermo.
Annus aerae Christianae communis 174, signatus consulibus Gallo et Flacco, cum initium afferat anni tercentesimi aerae Tyriorum, expressi in Actis senatus rogati ad diem 21 mensis Dii, sive ad 8 Decembris Juliani, ut responsum daret epistolae a popularibus suis ad ipsum datae Puteolis eodem anno, die X Kalendas Augusti, manifestat initium aerae Tyriorum cadere in autumnum anni ante aeram Christi 126. [Col. 0930C] Ex Actis concilii Tyri, recitatis in synodo oecumenica apud Chalcedonem, actione 9, idem initium optime collegerat cardinalis Norisius. Confirmat igitur aerae istius character luculento hoc testimonio comprobatus Acta concilii, et mirifice illustrat commensum epocharum Orientalium cum Occidentalibus.
Gruteri autem editio, etiamsi e schedis mendosis hausta, nec a quoquam posterioribus curis emendata, nobis plurimo adjumento est ad integritatem hujus inscriptionis ad posteros transmittendam. Cum enim intra hoc saeculum, a Gruteri prima editione absolutum, Graeco huic marmori Puteolano fragmenta nonnulla temere fuerint abscissa, nisi Gruteriana illa editio praecessisset, integram dare inscriptionem ex archetypo non possemus. Integram vero dabimus, indicantes characteribus quadratis, seu capitalibus, quos majusculos vocant, litteras in marmore praeservatas; et caeteras in frustis nunc [Col. 0930D] deperditis, quae fuerant aetate cardinalis Maffaei ex archetypo tunc integro transcriptae, et a Pighio transmissae ad Gruterum, exhibebimus minusculis characteribus non capitalibus.
[Col. 0929] ΕΠΙ‚ΤΟΛΗ ΓΡΑφεισα τη πΟΛΕΙ
[Col. 0929] ΤΥΡΙΩΝ ΤΗ‚ ΙΕΡΑ‚ ΚΑΙ Α‚ΥΛΟΥ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΟΥ ΜΗΤΡΟΠολεως φοινικη‚ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΠΟΛΕ
ΩΝ ΚΑΙ ΝΑΥΑΡΚΙΔΟ‚ ΑΡΧΟΥ‚Ι ΒΟΥΛΗ ΔΗΜΩ ΚΑΙ ΤΗ‚ κυριας πατριδος ΟΙ ΕΝ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚
ΚΑΤΟΙΚΟΥΝΤΕ‚ ΧΑΙΡΕΙΝ
ΔΙΑ ΘΕΟΥ‚ ΤΟΥ‚ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΟΥΚΥΡΙΟΥ ΗΜΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤορος τυχην ΕΙ ΚΑΙ ΤΙ‚ ΑΛΑΗ ‚ΤΑΤΙ
ΩΝ Ε‚ΤΙΝ ΕΝ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚ Ο‚ΟΙ ΠΛΕΙΟΥ‚ ΥΜΩΝ Ι‚Α‚Ι ΚΑΙ ΗΜΕΤΕΡΑ Ε‚ΤΙ ΚΑΙ ΚΟ‚ΜΩ ΚΑΙ
ΜΕΓΕΘΕΙ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΔΙΑΦΕΡΟΥ‚Α ΤΑΥΤΗ‚ ΠΑΛΑΙ ΜΕΝ ΕΠΕΜΕΛΟΥΝΤΟ ΟΙ ΕΝ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚ ΚΑΤΟΙΚΟΥΝΤΕ‚
ΤΥΡΙΟΙ ΟΙ ΠΟΛΛΟΙ ΟΝΤΕ‚ ΚΑΙ ΠΛΟΥ‚ΙΟΙ ΝΥΝ ΔΕ ΟΛΙΓΟΥ‚ ΗΜΑ‚ ΠΕΡΙΕ‚ΤΗ ΤΟΝ
ΑΡΙΘΜΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΙ‚ΚΟΝΤΕΣ ΕΙ‚ΤΕ ΘΥ‚ΙΑ‚ ΚΑΙ ΘΡΕ‚ΚΕΙΑ‚ ΤΩΝ ΠΑΤΡΙΩΝ ΗΜΩΝ ΘΕΩΝ ΕΝ ΘΑ
ΔΕΛΦΩ‚ΙΩΜΕΝΩΝ ΕΝ ΝΑΟΙ‚ ΟΥΚ ΕΥΤΟΝΟΥΜΕΝ ΤΟΝ ΜΙ‚ΘΟΝ ΤΗ‚ ‚ΤΑΤΙΩΝΟ‚ ΠΑΡΕΧΕΙΝ ΚΑΤΕΤΟ‚
Χ ‚Ν· ΜΑΛΙ‚ΤΑ Η ΚΑΙ ΤΑ ΑΝΑΛΩΜΑΤΑ ΕΙ‚ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΤΟΝ ΕΝ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚ ΤΠ‚ ΒΟΥΘΟΥ‚ΙΑ‚
ΗΜΕΙΝ ΠΡΟΣ ΕΤΕΘΗ ΔΕΟΜΕΘΑ ΟΥΝ ΠΡΟΝΟΗ‚ΑΙ ΥΜΑ‚ ΤΟΥ ΔΙΑΜΕΝΕΙΝ ΑΕΙ ΤΗΝ ‚ΤΑΤΙΩΝΑ ΔΙΑΜΕΝΕΙ
ΔΕ ΕΑΝ ΠΡΟΝΟΙΑΝΤΩΝ ΚΑΤΕΤΟ‚ ΔΙΔΟΜΕΝΩΝ ΕΙ‚ ΤΗΝ ΜΙ‚ΘΩ‚ΙΝ Χ ‚Ν ΠΟΙΗ‚Α‚ΘΕ ΤΑ ΓΑΡ ΕΥΕΡΑ ΑΝΑΛΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΙΝΟΜΕΝΑ ΕΙ‚ ΕΠΙ‚ΚΕΤΗΝ ΤΗ‚ ‚ΤΑΤΙΩΝΟ‚ ΕΙ‚ ΤΑ‚ ΙΕΡΑ‚ ΠΜΕΡΑ‚ ΤΟΥ
ΚΥΡΙΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΟ‚ ‚ΥΜΠΕ‚ΟΥ‚Η‚ ΕΑΥΤΟΙ‚ ΕΛΟΓΙ‚ΑΜΕΘΑ ΙΝΑ ΜΗ την ΠΟΛΙΝ ΒΑΡΩΜΕΝ
ΥΠΟΜΙΜΝΗ‚ΚΟΜΕΝ ΔΕ ΥΜΑ‚ ΟΤΙ ΟΥΔΕΜΙΑ ΠΡΟ‚ΟΔΟ‚ ΓΕΙΝΕΤΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΡΑ ΝΑΥΚΛΗΡΩΝ
ΟΥΤΕ ΠΑΡΑ ΕΜΠΟΡΩΝ ΤΗ ΕΝΘΑΔΕ ‚ΤΑΤΙΩΝΙ Ω‚ΕΝ ΤΗ [Col. 0931] Ita legitur in marmore, errore forsan quadratarii, nam legendum videtur: ΑΠΟΙΚΙΩΝ ΒΟΥΛΗ‚
ΑΚΘΕΙ‚Η‚ ; Colonorum convocato senatu, etc. ΒΑ‚ΙΔΙ ΒΑ‚ΙΛΙΔΙ ΡΩΜΗ παρακαλουμεν
ΟΥΝ ΚΛΙ ΔΕΟΜΕΘΑ ΥΜΩΝ ΤΗ‚ ΤΥΧΗ‚ ΦΡΟΝΤΙ‚Α‚ΤΕ ΤΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟ‚ Εγραφθη ΕΝ ΠΟΤΙ
ΟΛΟΙ‚ . ΠΡΟ . Ι . ΚΑΛΑΝΔΩΝ . ΑΥΓΟΥ‚ΤΩΝ ΓΑΛΛΩ ΚΑΙ ΦΛΑΚΚΩΚορνηλιανω υπατοιν
ΑΠΟ * ΑΚΙΟΝ ΒΟΥΛΗ‚ ΑΧΘΕΙ‚Η‚ . ΚΙ . ΔΙΟΥ ΤΟΥ ΕΤΟΥ‚. Τ . ΕΦΗΜΕροντος
ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΟΥ‚ ΠΑΥ‚ΑΝΙΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ
ΑΝΕΓΝΩ‚ΘΗ ΕΠΙ‚ΤΟΛΗ ΤΥΡΙΩΝ ‚ΤΑΤΙΝΩΝΑΡΙΩΝ ΑΝΑΔΟΘΕΙ‚Α υπο λαχητος
ΕΝΟ‚ ΑΥΤΩΝ ΕΝ ΗΗΞΙΟΙΝ ΠΡΟΝΟΙΑΝ ΠΟΙΗ‚Α‚ΘΑΙ ΑΥΤΟΙ‚ Χ ‚Ν ειστε θυσιας
ΚΑΙ ΘΡΗ‚ΚΕΙΑ‚ ΤΩΝ ΠΑΤΡΙΩΝ ΗΜΩΝ ΘΕΩΝ ΕΚΕΙ ΑΦΩ‚ΙΜΕΝΩΝ εν ναοις
ΚΑΙ ΜΗ ΕΥΤΟΝΕΙΝ ΤΟΝ ΜΙ‚ΘΟΝ ΤΗ‚ ‚ΤΑΤΙΩΝΟ‚ ΠΑΡΕΧΕΙΝ ΚΑΤΕΤΟ‚ . . . .
ΚΑΙ ΤΑ ΑΝΑΛΩΜΑΤΑ ΕΙ‚ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΓΩΝΑΤΟΝ ΕΝ ΠΟΤΙΩΛΟΙ‚ ΤΗ‚ ΒΟΥΘΟΥ‚Ιας αυ
ΤΟΙ‚ ΠΡΟ‚ΤΕΘΗΝΑΙ ΤΩΝ ΓΑΡ ΕΤΕΡΩΝ ΑΝΑΛΩΜΑ ΤΩΝ ΓΕΙΝΟΜΕΝΩΝ ΕΙ‚ ΕΠΙ‚ΚΕΥΗΝ.
ΤΗ‚ ‚ΤΑΤΙΩΝΟ‚ ΕΙ‚ ΤΑ‚ ΙΕΡΑ‚ Η ΜΕΡΑ‚ ΤΟΥ Κυριου αυτοκρατορος . .
ΠΕ‚ΟΥ‚Η‚ ΑΥΤΟΙ‚ ΕΛΟΓΙ‚ΑΝΤΟ . Ι ΝΑ ΜΗ ΤΗΝ ΠΟΛΙΝ ΒΑΡΩ‚ ΙΝ ΚΑΙ ΥΠΕΜΙΜΝΗ‚ΚΟΝ
ΟΤΙ ΟΥΔΕΜΙΑ ΠΡΟ‚ΟΔΟ‚ ΓΕΙΝΕΤΑΙ ΑΥΤΟΙ‚ ΟΥΤΕ ΠΑΡΑ ΝΑΥΚΛΗΡΩΝ ΟΥΤΕ
ΠΑΡΑ ΕΜΠΟΡΩΝ . Ω‚ ΕΝ ΤΗ ΒΑ‚ΙΛΙΔΙ ΡΩΜΠ ΜΕΘΗΝ ΑΝΑΓΝΟ‚ΙΝ ΦΙΛΟΚΛΗ‚ ΔΙΟΔΟΡΟΥ
ΕΙΠΕΝ . ΟΙ ΕΝ ΡΩΜΗ ‚ΤΑΤΙΩΝΑΡΙΟΙ ΕΘΟ‚ ΕΙΧΟΝ ΑΕΙ Ποτε εξ ων αυτοι λαμΒΑΝΟΥ‚ΙΝ
ΠΑΡΕΧΕΙΝ ΤΟΙΣ ΕΝ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚ Χ ‚Ν . ΑΞΙΟ‚Ι και νυν οι εν ποτιολοις
‚ΤΑΤΙΩΝΑΡΙΟΙ ΑΥΤΑ ΤΑΥΤΑ ΑΥΤΟΙ‚ ΤΗΡΠΙ‚ΘΑΙ Η ΕΙ ΜΠ Βουλονται οι εν ρωμη αυΤΟΙΣ
ΠΑΡΕΧΕΙΝ ΑΥΤΟΙ ΑΝΑΔΕΧΟΝΤΑΙ ΤΑ‚ ΔΥΩ ‚ΤΑΤΙΟ Νας επι τη αυτη αιρεσι
ΠΕΦΩΝΗ‚ΑΝ ΚΑΛΩ‚ ΕΙΠΕΝ ΦΙΛΟΚΛΗ‚ ΔΙΚΑΙΑ ΑΞΙΩ‚ουσι οι εν ποτιολοις αει
ΟΥΤΩ‚ ΕΓΕΙΝΕΤΟ ΚΑΙ ΝΥΝ ΟΥΤΩ‚ ΓΕΙΝΕ‚ΘΟ ΤΟΥΤΟ ΤΗ πολει συμφερει φιλακθη
ΤΟ Η ‚ΥΝΕΘΕΙΑ ![[Figure]](../assets/FIGURES/1270931A.bmp)
[Figure] ΑΝΕΓΝΩ‚ΘΗ ΠΙΤΤΑΚΙΟΝ ΔΟΘΕΝ ΥΠΟ λαχητο‚ πριμογεΝΕΙΑ‚
ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΠΟΛΟ‚ ΥΙΟΥ ΑΥΤΟΥ ΤΥΡΙΩΝ ‚ΤΑΤΙΩ Ναριων στατιωνος τυρια
ΚΗ‚ ΤΗ‚ ΕΝ ΚΟΛΩΝΙΑ ‚ΕΒΑ‚ΤΗ ΠΟΤΙΟΛΟΙ‚ ΕΝΩ ΕΔΗΛΟΥΝ παρεχειν την ημετεραν
ΠΑΤΡΙΔΑ ‚ΤΙ . . . . . . . . ΙΑ‚ ΔΥ‚ΤΗΝ ΜΕΝ . . . . . . . . . . . . . ΑΙΡΩΝ
[Col. 0931A] Tertium specimen si lector desideret confirmatae chronologiae annorum maxime illustrium ex genuinis documentis lapidum hoc in museo card. Albani praeservatorum, illud habebit initio notarum, ubi reperiet exemplum ex archetypo desumptum consulatus apud nos Christianos omnium celeberrimi, duorum scilicet Geminorum, quod hic non repetam.
Ex his autem speciminibus colligi possunt complura, perquam opportuna tum ad probandam chronologiam, tum ad illustrandam historiam. Nam ex Antiate Kalendario ad firmamentum historiae ac temporum ab excessu Tiberii ad quintum consulatum Claudii quot corollaria repeti valeant, paulo ante satis indicatum fuit. Puteolani vero lapidis, et epistolae Tyriorum stationem ibidem habentium, necnon responsi senatus, ac decreti suae metropoleos documenta nos erudiunt inter caetera tum de usu illarum vocum stationis et stationariorum, alibi adhibito ad rem militarem, hic vero ad coetum, seu collegium, sive ad universitatem popularium [Col. 0931B] illius nationis in colonia Puteolana degentium cum jure sacrorum patrio ritu exercendorum, nec non de communicatoriis litteris eorumdem cum sua metropoli, et de loco Stationis aptando εἶς ἐπισκέυην τῆς στατιῶνος, ad Sacrificia, et ad munera religionis εἴστε θυσίας καὶ θρεσκεῖας, per dies sacros εἴς τὰς ἵερας ἡμέρας. Haec omnia quantum valeant ad explicandam vim vocabuli translati ad consuetudinem et ritum significandum stationis Christianorum nostrorum, ab aetate nascentis Ecclesiae ad nos derivatum, facile intelligimus ex idea eidem vocabulo alligata in hac inscriptione; cujus explicandae et ad nostram rem applicandae locus non deerit ubi de stationibus sermo occurret. Demum ex tertio specimine lapidis consignati celebri nota Consulatus duorum Geminorum, reputet unusquisque apud se quantum firmamenti inde accedat nostris diptychis Ecclesiae, in quas ab initio ejusdem fundationis relatos [Col. 0931C] fuisse dicimus ope ministrorum ad id muneris electorum [Col. 0932A] dies depositionis fidelium, praecipue vero sanctorum martyrum et pontificum summorum. Manifestum enim fit per illius lapidis conspectum, ipso anno Redemptionis nostrae in Hierosolyma completae apud Romanos etiam ethnicos suorum funera ita diligenter fuisse procurata, et in necrologii tabulas digesta adeo accurate, ut non modo referrentur scripto in commentarios familiarum, sed etiam inciderentur marmori nomina singulorum qui inferebantur certo sub consulatu, mense ac die, cum indicatione parietis et columbarii, ubi singulorum cineres conditi asservabantur. Hujusmodi lapide conspecto teste synchrono ejusdem consuetudinis Romae vigentis, quis audeat fidem derogare tabulis nostrorum fidelium Romanorum, eodem saeculo in Urbe conditis per notarios a Clemente papa constitutos, per presbyteros, diaconos, subdiaconos, clericos, fossores, martyrum Actis colligendis, eorumque ministerio addictos etiam a successoribus, et ad [Col. 0932B] ipsorum corpora et reliquias curandas et recondendas adhibitos, atque celebraturos annuis sacris illorum in memoriam Deo oblatis (ut Cypriani epistola, et mos ac ritus Ecclesiae universae demonstrat ubique gentium); quis, inquam, audeat fidem derogare tabulis depositionis episcoporum, diptychis et catalogis martyrum, unde historiae pontificiae origo prima petenda est, cum videat usum Romanis omnibus eadem aetate familiarem exprimendi diem, mensem et annum per laterculos consulares, quo quisque vita functus inferretur? Agnati, amici, haeredes, posteri ad haec pietatis officia civili consuetudine propensi, ubi Christianam fidem edocebantur, et charitatis divinae officiis elevabant eam pietatem naturae erga confratres, qui Christo secum nomen dederant, ad fidem resurrectionis, consecrabant multo perennius praxim Romanam. Haec autem, et similia corollaria ex speciminibus deducenda viam muniunt notis et observationibus in Vitas singulorum [Col. 0932C] pontificum.
[Col. 0931] Duo brevia additamenta exhibeo, quae videntur opportune nobis oblata ad chronologiae et historiae confirmationem: primum ex his additamentis constat tribus vetustis inscriptionibus aetate Gallieni incisis in [Col. 0933] totidem aeneis, tabulis, quae venales oblatae sunt hoc anno 2728, eminentissimo ac reverendissimo principi Alexandro card. Albano, ejusque permissu a me descriptae ex autographis eruditorum commodo proferuntur. Plura poterunt inde peti ad chronologiae et historiae confirmationem. Chronologia ibi inveniet Fastorum Consularium comprobationem ad annos aerae Christi communis 260 et 261, in quibus destituebatur genuinis documentis aequalibus ejusdem temporis, unde uterque laterculus impleretur. Habebit lector duplex monimentum consulatus P. Cornelii Saecularis II et C. Junii Donati II, qui pertinet ad annum 260, sequentis vero anni 261 consules Imp. Gallienum IV et Volusianum tertia tabula demonstrabit.
Nec destituetur historia peculiari fructu ex iisdem tabulis, siquidem observabit barbariem orthographiae jam tum irrepsisse etiam in ditione Italiae suburbicaria, licet stylus orationis acta publica nondum deformasset. Quod mihi prae caeteris attendendum videtur, est in secunda tabula, versu decimo tertio nomen et usus Diplomatis, nempe cooptatio Patroni per Duplomum: cujus rei et nominis vetustius exemplum aeri aut marmori consignatum non reperi. Rei diplomaticae illustratores invenient quod inde colligant. Geographi quoque in municipiis Ostrensi et Sentino hisce in tabulis memoratis non destituentur aliquo fructu suae exspectationis. Antiquarii vero suas areolas ex hoc fonte irrigabunt, sive formulas cooptandi patronos considerent, sive ritum honorificum offerendi per legatos tabellam aeream post diplomatis auctoramentum jam pridem decreto publico praestitum. Operi nostro Anastasiano commode cadit observatio barbarae deformationis vocum ac litterarum sub Gallieno jam irrepentis in publica documenta; ut mirum minime sit quod sequior corruptela sit consecuta scribendi, pronuntiandi ac dictandi, quam intulere proxima a Gallieno saecula in publicas tabulas, veluti in chartam Cornutianam, donationes et concessiones Gothorum et Langobardorum, et in hujusmodi scripta, quibus historiam pontificiam illustrare conati sumus. En igitur epigraphen trium laminarum quas indicavi.
Prima alta est palmos Rom. duos, lata palm. 1, uncias 9; altitudini additur tympanus triangularis elevatus uncias 9.
[Col. 0933] P. CORNELIO SAECVLARE II. ET IVNIo DONATo II. COS KAL IVLIS
SENTINI CVM IN SC*OLA SVA FREQV*ES NVMERVS COLL FABR SENTINATIVM CONVENISSENT NVMERVM HABENTIBVS C. IVLIO MARTIALE ET C. CASIDIO RVFINO QQ ET REFERENTIB IPSIS SEMPER*IT IN PRAETERITVM ITA SPLENDIDISSIMVM NN CO*NISVM ESSE VT ADFECTIONE SPLENDORIS SVI IN SINGVLOS QVOSQ*VAE CONDIGNOS MERENTES EX*IBEANTV* EI MAXIME IN HONORE A*DQVE DIGNITATE MEMMIAE VICTORIAE QVONDAM INDOLES MA*MORIAE FEMINE MATRIS NVMERI NOSTRI PRO*ORSVS QVAEQVE ESSE PROVECTVM NOMEN DOMVS EIVS PER ORDINEM GENERIS SVI OMNES IN NVMERVM N PATRONI IN COLLEGIVM NOSTRVM APPELLARENTVR OPTANDAQVE ERANT VT OMNES VNIVERSITQV*AE INCOLVMES IN SVMERVM NOSTRVM VIDERENTVR ET QVONIAM VIR SPLENDIDVS CORELIVS FVSCVS PATRONVS NVMERI DEBEAT EXEMPLO PIETATIS PARENTIVM ET MATRIS HONORIFICENTIA ITAQVE SI OMNIBVS VIDERETVR TABVLA* AEREAM EI OFFERRI
Q. F. P. D. E. R. I. C. C.
GLORIOSVM ESSE RELATIONEM B. B. V. V. QQ. COLLEGI. N ET IDEO CVM SIT CORELIVS FVSCVS SPLENDIDE NATVS VT POTIVS HONORIFICENTIAE NOSTRAE MODVM INTELL*EGAT NECESSA*QVE SIT EI TABVLAM AEREAM TITVLIS ORNATAM SCRIPTA OFFERRI PETIQVE AB EO HANC OBLATIONEM NOSTRA LIBENTI ANIMO SVSCIPERE DIGNETVR LEGATOSQVE IN EAM REM FIERI QVIQVE DIGNE PROSEQVANTVR NERATIVM AMPLIATVM ORPIVM VERTALEM AEMILIVM VICTOREM BEBIDIVM ISTVM CASIDIVM MART*ALEM IVLIVM MARTIALEM CASIDIVM RVFINVM BEBIDIVM I*ENVARIVM AETRIVM ROMANVM CASIDIVM CLEMENTINVM AETRIVM VERNAM VASSIDENVM FAVOREM CASIDIVM IVSTISSIMVM SATRIVM VERECVNDVM STATIVM VELOCEM VETVR*I CELERINVM
Secunda lata palm. duos et semis, alta palm. 2, uncias tres, cum additamento tympani alti palmum unum.
P CORNELIO SAECULARE II ET CIVNIO DONA TO II COS IIII NON DEC
OSTRE IN MVNICIPIO COLL. CENTON CVM. SCOLA SVA FREQVENTES. SCRIBVNDO AD FVISSENT IBIQVE REFERENTE I. VESSIDIO FORTVNATO QQ VNIVERSORV* CONSENSV VERBA SVNT FACTA QVANTO AMORE QVANTAQVE MVNIFICENTIA MNN CARENVS VIBIANVS ORNASSE PAL*A EST CVIVS IMPARES BENEFICIIS AD REMVNERANDAM EIVS ADFECTIONEM QV*ERERE REMEDIA DEBERE SED PRECIPVVM A*QVE LAVDABILEM COMMVNIS VOTI REPERTVM CONSILIVM VT CORETIVM VICTORINVM AD GENVS *AEIVS ET HONORES PERTINENTEM VEL*AC OB*BLATIONE MVNEREMVS ET PATRONVM *AEVM IAMDVDVM LECTVM PVBLICA TESTIFICATIO
[Col. 0935] AD ANASTASIUM PROLEGOMENA EDIT. ROM. -VATIC.
NE MANIFESTETVR IGITVR SI CVNCTIS VIDETVR TABVLAM AEREAM CONTINENTEM TESTIMONIVM CIRCA EVM NOSTR*E ADFECTIONIS IDEOQVE. Q. RQFRDEA*EAR. V. I CENSERVNT PLACERE CORETIO VICTORINO PATRONO NN TABVL AEREAM CONTINENTEM VERBA DECRETI NOSTRI OFFERRI PER VESSIDIVM FORTVNA TVM CORNELIVM TERTIVM QQ PVBLILIVM MAXIMINVM AVRELIVM VRSINVM. VACERIVM ISTVM COCCEIVM MERCVRIALEM ANTISTIVM MAXIMVM OCTAVIVM CLEMENTEM PETRONIVM FELICEM VESSIDIVM FILOQVIRIVM OCTAVIVM TAVRVM SATRENV* SVPERVM VESSIDIVM VERECVNDV STATIVM FAUSTVM LEGATOS
Tertia lata palm 2, uncias 3, alta palmos duos et semis cum elevatione tympani perpendiculari unius palmi.
( Ubi astericus collocatus est indicat in autographo ita deformatum et barbare sculptum esse contextum orationis. )
IMP GALLIENO AVG. IIII, ET VOLVSIANO COS XV KAL. SEPTEMBRES
SENTINI IN TRICLIN*I DOMVS CC. NVMERVM HABENTIBUS SEQUELL*A EIVSDEM COLLEGI IBI REFERENTIBVS CASIDIO SEVERO PATRE N. N. ET HELDIO PEREGRINO PARENTE CVM SIT O*PORTVNVM CREBRIS BENEFICIIS ET ADFECTIONEM AMORIS erg A N. N. EX*IBENTIBVS ADSISTERE ET MUNIFICENTIA meo RVM SICVT O*PORTVNITAS TESTIMONIVM PERHIBERET reMVNERARE IGITVR SI CVNCTIS VIDETUR CORETIVM FUSCVM SPLENDIDVM DECVRIONEM PATRIAE N SED ET PATRONum TRIVM COLL. PRINCIPALIVM ET VESIA MARTINAM CONIVGEM EIVS PATRONAM SED ET CORETIV* SADINVM FILIVM EORVM IAMPRIDEM PATRONOS PER DVPLOMVM A NVMERO N COOPTATOS NVNC TABVLAM AEREAM PATRONATVS EIS OFFERRI VT MERITO HONORE PRO MERITIS INNOTESCAT Q. F. P. D. E. R. I. CC QVOD IN PRAETERITVM CORETI FVSCI PATRONI VPSIAESIAE MARTIN*E PATRON*E ET CORETI SABINI FILI EORVM ERGA AMOR*E BENEFICIA PRAESTITA SVSCEPERIMVS NVNC ETIAM IN FVTVRVM NON DISSIMILIA QVAE NVNC SENTIMVS PERPETVO EX DOMV*M EORVM PROCESSVRA PARI ADFECTIONE*M SPERAMVS ATQVE IDEO CONSENTIRE RELATIONI. BB. VV. CASIDI SEVERI PATRIS N. N. ET HELBI PEREGRINI PARENTIS ET AD REMVNERANDAM EORVM BENEVOLENTI*A QVO LAVTIVS ADQVE PVLCHRIVS DIGNE HONOREM SIBI OBLATVM SVSCIPERE DIGNENTVR DECRETVM ET IN TABVLA AEREA PERSCRIPTVM EISQVE ET A NOBIS PROFECTVM EST LEGATOSQVE FIERI PLACVITQVE HANC TABVLAM DIGNE PR*CSEQVI SATRIVS ACILIVS SATRIVS CLEMENS V'OESIDENVS MEGELLINVS VASSIDENVS VERINVS CASIDIVS SEVERVS AELDIVS PRIMVS HELDIVS PEREGRINVS BRITTIVS MAXIMVS AELIVS HONORATVS PROLVIVS HILARINVS AETRIVS TERMINALIS GAVIVS FELICISSIMVS SATRIVS JANVARIUS CASIDIVS ROMVLVS AETRIVS VERNA SATRIVS VPSUS
De praeeminentia et auctoritate S. Sedis
[Col. 0937A] Potestatem regum et principum in subditas sibi gentes a Deo unice profectam esse tum sacra Scriptura [Col. 0937C] Sap. VI, 4; Rom. XIII, I, I Pet. XIII. , tum constans traditio Patrum affirmant. At vero nulla in terris dominatio est, cujus institutio et jurisdictio e Scripturae oraculis evidentius appareat, exercitium pleniori Patrum auctoritate comprobetur, quam divi Petri, quique eum secuti sunt, Romanorum pontificum. Ex duobus hisce fontibus quidquid haurire licuit ad nostra usque tempora hic trademus, analytica simul et historica methodo in compendium redactum, ut inde dogmaticam Sanctae sedis historiam perficiamus.
Sacra Scriptura constat Veteri et Novo Testamento: Vetus Novi praeseferebat imaginem, et Synanoga [Col. 0937B] Ecclesiae [Col. 0937C] I Cor. X, 11: Hebr. X, I. . Illius ministri varii ministros hujus adumbrabant; proindeque summus Judaeorum sacerdos pontificem maximum Christianorum innuebat. Has autem symbolicas relationes, quas praebet Scriptura, eventus luce clariores reddiderunt.
Summo Judaeorum sacerdoti erat certum supremumque tribunal [Col. 0937C] Deut. XVII; II, Paral. XIX; Eccli. XLV, 8, 11. ad sententiam ferendam de rebus omnibus ad religionem spectantibus, ad verum sensum legum aperiendum, ad controversias absolute omnes definiendas. Haud secus pontifex maximus Christianorum sede utitur stabili ac suprema, utpote qui eamdem in Ecclesia auctoritatem exercet. Quandoque in Synagoga idem pontifex temporali administratione cum spirituali conjuncta fungebatur, ita constituta jam atque firmata Ecclesia, cum Romae imperium, quae pene omnibus dominata erat, plures inter reges discissum, prorsus interiisset, Petri successores vel temporalium absolutos et supremos rerum moderatores divina [Col. 0937C] Providentia constituit, in locorum et gentium parte ubi eorum sedes sita est. Quamobrem regale sacerdotium tum lege scripta tum naturae adumbratum, in qua patres, postea seniores e patriarchali familia sacerdotis officio fungebantur et regni, omnibus absolutum numeris invenitur. Necnon Christianorum omnium caput et parens, ab omni hujus mundi principum potestate solutus, suam [Col. 0938A] auctoritatem majori cum dignitate ac libertate exercere potest nulli omnino suspectus.
In Novo Testamento, ubi de Ecclesiae fundatione res est, illud in primis occurrit, Petrum nempe et ejus successores singulos caput et fundamentum Ecclesiae designari. Ipse, cum antea Simon diceretur, nomen illud Petri assequitur [Col. 0937C] Joan. I, 42; Marc. III, 16; Luc. VI, 14; Matth. X, 2. , ipse principem ubique occupat locum; per ipsum aeternus Pater Jesum Christum manifestat hominibus Filium Dei vivi. Ipsum ejusque successores dignitatis suae compotes Salvator facit [Col. 0937C] Matth. XVI, 13 et seq. , angularis nempe lapidis Ecclesiae, stabiliendae illius gratia, ita ut portae inferi non praevaleant adversus eam. Ipsi denique ac successoribus claves tradit regni coelorum, supremam scilicet Ecclesiae gubernandae potestatem.
Pro iisdem se Salvator ipse testatur orasse, ut ne eorum fides deficiat [Col. 0938C] Luc. XX, 31, 32. , quin etiam fratres suos in fide confirment.
Divinus idem Salvator post resurrectionem suam, [Col. 0938B] antequam in coelum ascendit [Col. 0938C] Joan. XXI, 15 et seq. , Petrum et successores instituit supremos Ecclesiae totius moderatores, dum agnos ovesque ut pascerent imperavit, quibus corpus Ecclesiae universum conficitur. Agni siquidem Christiani sunt populi, ovesque agnorum matres pastores varii, quorum curae alia aliis gregum portio demandatur. Itaque agnos et oves, populos nempe et pastores, Petro ejusque successoribus committere ut eos custodiant, perinde est ac supremos totius Ecclesiae gubernatores declarare, cujus ovile unum ab uno pastore dependet [Col. 0938C] Joan. X, 16. .
Vix dum Jesus Christus ascendit in coelum, Petrus suo fungi munere orditur [Col. 0938C] Act. I, 5; Joan. Chrysost., hom. 3 in Act. , cumque magna nascentis Ecclesiae partem Hierosolymis congregatam teneret, eam ut pararet ad accipiendum Spiritum sanctum, in proditoris Judae locum valuit ut alius apostolus sufficeretur explendi causa sacri ejus collegii sedes omnes.
Post Pentecosten Evangelii praedicationem Petrus omnium primus est orsus [Col. 0938C] Act. II, et seq. Veteris Testamenti [Col. 0938C] mysteria reserans, quibus Jesus Christus adumbrabatur; primus verbum Dei semel atque iterum annuntians octo hominum millia ad Deum conversa baptizari fecit, primus supremum se largitorem gratiarum perpetrandis miraculis demonstrat, infligendisque anathematibus judicem se delictorum ostendit [Col. 0938C] S. Joan. Chrysost. in Joan. hom. 87. . Petrus ipse Jacobum minorem Hierosolymorum episcopum creat; ipsumque tanquam [Col. 0939A] Ecclesiae caput adit Paulus haud ita multo post conversionem suam [Col. 0939D] Gal. I et II. S. Ambros. in eumd. loc. . Cum vero jam Evangelium per totam Judaeam perque finitimas provincias late esset diffusum, idem Petrus invisit Ecclesias tum ab apostolis caeteris, tum ab aliis Evangelii praeconibus institutas, easque in immensum protendit, vicis undequaque pagisque integris Jesu Christo acquisitis [Col. 0939D] Act. IX; Chrysost. in Act., hom. 21. .
Praeterea Petrus salutem gentibus primus annuntiat, sicuti primus nuntiarat Judaeis. Cum enim nationis utriusque communis pater et pastor supremus futurus sit, eapropter utrique ostium reserat ad ovile, necnon divinae gratiam adoptionis implorat. Tandem ubi pro fide vinctus carcere servatur, parumque abest quin morte sua spectaculum Judaeis gratissimum praebeat, Ecclesia, id quod pro alio ex apostolis nullo unquam constat esse factum, maxime de illius tanquam sui capitis incolumitate sollicita, pro ejusdem indemnitate publicas supplicationes indicit [Col. 0939D] Act. XII, 5. .
Antequam Petrus veniret Romam, quam noverat destinatam a Deo esse supremam catholicae Ecclesiae sedem, Antiochiae cathedram collocavit, quae Orientalis Romanorum imperii metropolis erat, locumque, post Romam et Alexandriam, caeteras inter urbes tanti imperii principem occupabat. Visibile hoc Ecclesiae caput in praecipuis constituendis sedibus imitatur formam a divina sibi providentia exhibitam in hujus mundi regnis condendis, maxime id intelligens ad doctrinam, augmentum ac diuturnitatem fidei, necnon ad exterius Ecclesiae regimen profuturum. Quapropter ad singularem Jesu Christi gregis inspectionem, quem totius quam late patet [Col. 0939C] orbis populi debebant conficere, tres superiores constituit sedes: Romae scilicet, Alexandriae et Antiochiae; praeter generalem omnium inspectionem, in trium earum sedium una constitutam, quam ejus successores occupassent.
Patriarchalem Antiochiae sedem ante alias erexit, quippe quam urbem inclytam caeteris priorem sanctus apostolus suo in itinere offendit. De hujus erectione sedis aperte non loquitur Scriptura, ob meram omissionem, ut testatur divus Hieronymus [Col. 0939D] S. Hieron. lib. I, in Epist. ad Galat., cap. 2. ; attamen argumentis adeo firmis traditio comprobat, ut revocare id in dubium non liceat. Sanctus Ignatius [Col. 0939D] S. Ignat., epist. ad Antiochen. , Petri post Evodium successor eadem in patriarchali sede, divusque Joannes Chrysostomus [Col. 0939D] Chrysost. in laud. in S. Ignat. , ex urbe ipsamet oriundus, id litteris consignarunt. Chronographi omnes epocham inde sumptam posteris commendarunt, ut videre est in Chronicis Eusebii Caesariensis [Col. 0939D] Euseb. in Chron. ann. 38 et 44. , Alexandrino [Col. 0939D] Alexan. an. 36. , Nicephori [Col. 0939D] Niceph. in fine. et Adonis [Col. 0939D] Adon. aetat. VI. . Pontifices summi Damasus, D. Leo [Col. 0939D] Magnus, Gelasius et S. Gregorius Magnus apertissime id ostendunt; longeque ante Gregorii ejusdem aevum perpetuam hujus rei memoriam consecravit Ecclesia, festum instituens quod celebratur quotannis septimo vel octavo Kalendas Martias. Magna [Col. 0940A] Nicaena [Col. 0939D] Conc. Nic., can. 6. synodus de patriarchali Antiochenae sedis auctoritate suas in provincias perinde loquitur ac de jure ab omni antiquitate testato; cui proinde origo alia non debet tribui, quam ipsius Ecclesiae fundatio. Quoad illius ditionis terminos, in confesso est apud veteres amplexam fuisse olim quidquid Oriens Romani dicebatur imperii [Col. 0939D] S. Hier., epist. 61. ; quindecim nempe provincias, quae postea uni ex praefectis praetorio paruerunt. Praeterea constat, pro Ecclesiarum numero, quae succedente tempore fundabantur, terminos eamdem suos Orientem versus protulisse.
Post sedem Antiochiae positam apostolorum princeps Romanam fundavit Ecclesiam; hoc tamen discrimine, quod praeter totius Occidentis patriarchatum Romae conditum, omnium insuper Ecclesiarum primatum in ea constituit. Ab Moysis aevo id semel legimus praenuntiatum [Col. 0940D] Num. XXIII et XXIV. , iterumque a Daniele propheta [Col. 0940D] Dan. VII, 23 et seq. . Sancti Patres, praeque iis Augustinus, animadverterunt quaedam ethnicorum oracula tanquam indicia, et spirituale et temporale [Col. 0940B] Romanorum imperium portendentia [Col. 0940D] Cic. de Divin., 110 et 112. . Cujusmodi sunt quae ex Ciceronis de Philosophia libris, ex T. Livii [Col. 0940D] T. Liv., dec. 1, l. I. ac Dionysii Halicarnassensis Historiis [Col. 0940D] Dion. Halic. l. II. eque Virgilii carminibus suppetunt [Col. 0940D] Virg. Ecl. IV. . Observandum est insuper quod Roma, cum sit in umbilico regionis omnium quae in terrarum orbe sunt facile principis, commercio enim utitur cunctarum gentium [Col. 0940D] S. Aug. de Civ. D., l. V et X. ; quod ejus imperium longe lateque diffusum id temporis, cum omni creaturae Evangelium praedicandum erat; quod denique praepotens Romanorum ingenium, ubi de imperando res est, certissima erant religionis praeludia, quam Deus ibidem decreverat instituere. Divum Petrum, penes quem summa rerum ad religionem spectantium administratio erat, divinae quidem sapientiae consilium non latuit, quod ut exsecutioni mandaret, Romam se contulit [Col. 0940D] S. Leo serm. 1, de Pat. App. Pet. et Pauli. . Divusque apostolus Paulus post annos aliquot ad Romanos dans litteras paucis complectitur quae ibidem gesserat apostolorum princeps, praebetque [Col. 0940C] analysim fundatae ab eodem Ecclesiae. Fides vestra, inquit, annuntiatur in universo mundo. Vestra quidem obedientia (Christi Evangelio) in omnem locum divulgata est [Col. 0940D] Rom. I, 8, 14, 15, 16, 19. . Pleni estis charitate atque cognitionis perfectae fidei vestrae, ita ut alterutrum docere atque exemplo firmare valeatis.
S. Petrus Romae scripsit primam quae exstat canonicam Epistolam, quae primae instar Decretalium habenda est [Col. 0940D] Euseb. Hist. l. II, c. 15. S. Hier. in Marc. . Ea siquidem, praeterquam quod mysteria fidei et moralia tradit praecepta, disciplinae insuper momenta primis iis temporibus congruentia praescribit. In eadem Evangelii librum probat perscriptum ab suo ipsius discipulo D. Marco, ea continentem quae ab se audiverat praedicari: atque hunc librum catholicae Ecclesiae proponens tanquam divinitus inspiratum, per istiusmodi jurisdictionis actum ostendit supremi auctoritatem pontificis, omnia definiendi quae ad fidei normam moresque informandos fidelium inserviunt [Col. 0940D] Euseb. loc. cit. .
[Col. 0940D] Argumentum aliud supremae auctoritatis pontificiae praebuit, cum D. Marcum misit Alexandriam, ut Petri nomine alteram ibi patriarchalem Ecclesiae sedem stabiliret [Col. 0940D] Gelas. in decret. de lib. apocr. . Alexandria principem Romani imperii locum post Romam occupabat; quare ipsius [Col. 0941A] episcopo eumdem locum, quoad ecclesiasticum ordinem, Petrus contulit ex allatis paulo ante rationibus. Praeterea legavit alios ex discipulis suis in varias Occidentis provincias, ut metropoles ibi et suffraganeos episcopatus erigerent, ubi perspectum fuit antiquis Ecclesiam fuisse nullam excitatam praeter eas quas Petrus ejusque successores fundaverunt [Col. 0941D] Innoc. I, ad Decent. .
Primo adfuit praefuitque concilio Hierosolymis congregato; ac post rerum quae agitabantur discussionem, assurgens [Col. 0941D] Act. XV, 7 et seq. , se ait a Deo electum fuisse prae caeteris, ut ab ipsius ore audirent gentes verbum Evangelii, eorumque definitionem, quae oporteret credi. Postea sententiam pronuntians, legem Moysis minime necessariam esse in Ecclesia definivit, hominesque salvos fieri per fidem et gratiam Jesu Christi. Tunc omnis multitudo tacuit, ut Scriptura testatur, id est secundum divi Petri sententiam nemo amplius est ausus disceptare. Aliqui [Col. 0941B] duntaxat e primoribus veritatem verborum quae audierant proprio ore testati sunt, ac quemadmodum decreta concilii disponerentur pronuntiarunt.
Ea vero quae hac in synodo sancita fuerunt, tam is quam D. Paulus adamussim servarunt, quandoque tamen nonnullis sunt usi legalibus caeremoniis, ut Judaeis aliquid indulgendo, efficacius ad Christi fidem eos converterent. Omnia Moysis praecepta repente abrogare non expediebat, neque Judaei statim conversi prohibendi erant penitus ea sequi: satis quippe erat declarate eos qui e gentibus ad Christi fidem convertebantur, ejusmodi legibus non teneri, ut sensim obsolescerent et Synagoga feliciter exstingueretur. Cum autem Paulus Petrum reprehendit observatos aliquot horum rituum, idcirco factum id fuit quia principis apostolorum erga Judaeos indulgentia detrimentum gentibus inferebat ex ipsarum adhuc novitia dispositione, cum occasionem [Col. 0941C] scandali inde desumerent unde apostolus desumptum iri non suspicabatur [Col. 0941D] Gal. II, 31 et seq. .
A synodo Petrus Romam redit, tum ut susceptum opus perficiat, tum ut proprio conglutinet sanguine S. sedem, cujus fundamenta posuerat. Quod consilium Athanasius ab apostolo [Col. 0941D] S. Athan. Apolog. de Fuga sua. coeptum cum gaudio absolutumque testatur. Hic supremam perscripsit Epistolam deditque ad omnes Christi fideles, veluti testamentum suique novissimum paterni amoris monumentum erga omnes fideles, quorum ipse pater erat [Col. 0941D] II Petr. I, 20 et 21. . Per eamdem monet quomodo Scripturarum interpretationem oporteat fieri; divi Pauli Epistolas commendat, easque intellectu difficiles, et facile in pravos posse sensus inflecti ab indoctis fatetur [Col. 0941D] II Petr., II, 15 et 16. . Praeclaram de homine omnium longe fraudulentissimo Simone Mago victoriam refert, multo autem praeclariorem de Satana, qui urbi huic gentium dominae immanissimum jugum per summum dedecus imposuerat [Col. 0941D] S. August. contra Fulg. Donat., cap. 23. .
Hac in urbe Jesu Christi vicarius eodem plane [Col. 0941D] fructu laborum compendia cumulavit, quo Jerosolymis ipse Salvator, crucifixus perinde atque ille extra urbem in monte [Col. 0941D] Joan. ult. 18 et 19. . Sic una cum eodem Salvatore Danielis prophetiam explevit, aientis quod lapis ille qui tantulus videbatur hominibus, abscissus de monte sine manibus percussit statuam illam grandem atque proceram ad montis radices erectam, et redegit quasi in favillam aestivae areae [Col. 0941D] Dan. II, 34 et 35. ; [Col. 0942A] lapis autem qui percusserat statuam factus est mons magnus, et implevit universam terram.
Successionem Romanorum pontificum nullo unquam tempore interruptam pro firmissimo sanctae Sedis auctoritatis argumento sancti Patres habuerunt. Hujus rei testes videsis Tertullianum [Col. 0942D] Tertull. de Praescript.: S. Iren. lib. III et IV; S. Cypr. ep. 69; S. Aug. contr. Ep. fundam. , sanctos Irenaeum et Cyprianum, aliosque. S. Irenaeus pontifices omnes numerando percenset, qui ad sua usque tempora gubernarunt Ecclesiam; Eusebius Caesariensis ad suam aetatem eosdem persequitur, ad initium scilicet quarti saeculi. Uterque horum silentio praeteriit divum Cletum, quin Eusebius et sanctum Marcellum omisit. Scriptores alii quamplures hoc, qui sequitur, ordine censuerunt. Beatus [Col. 0942B] Petrus, SS. Linus, Cletus, Clemens, Anacletus, Evaristus, Alexander, Xystus, Thelesphorus, Iginus, Pius, Anicetus, Sother, Eleutherius, Victor, Zephirinus, Callixtus, Urbanus, Pontianus, Antherus, Fabianus, Cornelius, Lucius, Stephanus, Xystus II, Dionysius, Felix, Eutychianus, Caius, Marcellinus, Marcellus, Eusebius, Melchiades.
De primis quidem pontificibus admodum pauca ad nos pervenerunt; siquidem idolorum cultores persequentes Ecclesiam pleraque monumenta veterum de iis loquentia eripuerunt. Quamplurimi ab iis episcopi creati dicuntur fuisse (qua in re nulla dubitatio esse potest), ut scilicet Ecclesiis praeessent quae pontificum eorumdem auctoritate in patriarchatu Occidentis excitabantur [Col. 0942D] Lib. Pontif. sub nom. Damasi in Lino et aliis. . Sanctus Linus praesules quindecim ordinavit. S. Cletus quinque et viginti Romae presbyteros constituit; quorum postea numerum auxit Evaristus, eosdemque inter et septem a se creatos diaconos divisit synaxes, quae tituli vocabantur [Col. 0942D] S. Iren l. III adv. haeres., c. 3. Euseb. l. III, Hist., c. 12. . [Col. 0942C] D. Clemens epistolam scripsit Corinthiis, quam Patres validissimum auctoritatis Ecclesiae Romanae argumentum judicarunt, ut pacem atque concordiam inter fideles tueretur, firmaretque in fide nutantes; denique ut enuntiaret palamque faceret quae apostoli tradiderunt. De reliquis, quae divo Clementi tribuuntur, operibus nihil affertur, namque supposititia a nonnullis habentur. Alexander et Xystus liturgiae nonnihil addiderunt, itemque Telesphorus, qui jejunium quadragesimale, jam traditione servatum, lata lege sanxit [Col. 0942D] Euseb. in Chron. . Hyginus ab Ecclesia expulit Cerdonem haereticum, eidemque interdixit, quia scilicet cum suos ille errores in provinciis praedicasset, eosdem postea in urbe Roma dissimulabat [Col. 0942D] Iren. l. III c. 4. , quos demum detectus abjiciendi speciem praebens, interea clanculum profitebatur assidue. Pius decretum fecit de Paschate celebrando die Dominico [Col. 0942D] Euseb. Chron. Id. Hist. 5, 24. . Aniceto hujus successore pontifice, Polycarpus, sanctitatis et doctrinae laude omnium Asiae praesulum coaevorum facile praestantissimus, namque discipulus D. [Col. 0942D] Joannis fuerat, Romam se contulit, de rebus ad disciplinam spectantibus pontificem consulturus. Qua de re hoc inter eos convenit ut ne quis ab usu discederet S. Dionysius Corinthiorum episcopus Soteri testatur Romanos pontifices in Ecclesia semper esse habitos tanquam communes omnium parentes, non modo quoad vitam spiritus, sed etiam quoad saeculi [Col. 0942D] Id ibid. IV, 22. , namque ii nunquam non suppeditarunt [Col. 0943A] fidelibus quaecunque ad sustinendam vitam necessaria essent, ubi gentium pro catholica fide insectationum incommodis vexarentur.
Eleutherio pontifice D. Irenaeus Lugdunensis episcopus testatur [Col. 0943D] S. Iren. l. III, c. 3. quod ad incitas redigendi causa in provinciis haereticorum ac schismaticorum audaciam, atque impediendi quominus depravarentur mores, itum fuit ad apostolicam sedem tanquam doctrinae sibi concreditae sequestrem, unde integerrima manat ad posteros per summorum successionem pontificum: quodque constanti omnium opinione singularis ea et suprema sedes constituta fuit tanquam perpetuum ac praeclarissimum monumentum, nullo unquam tempore futuram in Ecclesia fidem aliam praeter eam quam apostoli tradiderunt.
Montanistae, quorum pestis grassabatur in Asia, iter ad eamdem sedem instituunt, communionis diplomata impetraturi, ut quibusve ab aggressionibus sese ita defenderent; et reapse catholicos simulantes obtinuerunt [Col. 0943D] Tert. lib. adv. Prax. . At demum, fraude illorum [Col. 0943B] detecta, pontifex et traditas epistolas fecit irritas, et anathema nefariis capitibus inflixit. Hunc ipsum Pontificem misisse tradunt ad Majoris Britanniae Regem duos Evangelii praecones, a quibus idem gentesque omnes sibi subditae Christianam fidem susceperint.
Pontifex Victor a fidelium communione Coriarium Theodorum removit, ejusque doctrinam condemnavit [Col. 0943D] Lib. Pontif. Bedae in VI mundi aetat. Adon in Chron. . Eadem usi fortuna erant Florinus et Blastus Ecclesiae Romanae presbyteri: eorumque erroris ac schismatis occasione, contendentium celebrari oportere Pascha quarta decima luna Martii cum Judaeis, [Col. 0943D] Theodoret. haeret. Fab. lib. II. quacunque illud die obtigisset hebdomadis, constituit Victor omnino servatum iri Pii praedecessoris decretum de celebrando Paschate die Dominica quartam decimam lunae proxime consequente in universo Christianorum orbe. Asiae duntaxat Minoris episcopi, studentes consuetudini ab Aniceto pontifice toleratae, novae huic legi Victoris recusant [Col. 0943C] ne obtemperent [Col. 0943D] Pontif. in Victore. . Quare pontifex anathemate illos statim percusserat, nisi D. Irenaeus ictum avertisset. Quam recte Asiaticorum disciplinam hac in re proscribere pontifex cogitarit, Nicaenum postea concilium apertissime demonstravit [Col. 0943D] Euseb. V Hist. c. 22 et seq. Eadem occasione locupletissimis sanctorum Patrum auctoritatibus ostenditur [Col. 0943D] Ruffin. Hist. l. II, c. 6. contra quam aliqui recentiorum sentiunt, quod ab apostolicae sedis communione secludi perinde est atque ab Ecclesiae catholicae unitate amoveri.
Zephyrinus damnavit haereses Marcionis, Praxeae, Sabellii aliorumque haereticorum, in quos declamavit Tertullianus [Col. 0943D] Optat. Milev. lib. […] . ; qui prope diem Montani deliramenta professus, eadem implicitus damnationis sententia est, quam in haeresiarchae illius vesaniam pontifex pronuntiavit. Quin etiam Tertullianus [Col. 0943D] Tertul, de Jejun. et de Pudic. idem rigidae nimium innocentiae assertor factus, cum effutiret fornicationis et adulterii crimina majora esse quam quibus absolvi ab Ecclesia homines possint, neque ab opinione recederet, fuit denuo [Col. 0943D] condemnatus.
Callixtus quatuor anni temporum jejunium instituit [Col. 0944D] Lib. Pont. . Fabianus latam in Africano concilio sententiam adversus Privatum haereticum confirmavit [Col. 0944D] S. Cypr. ep. 59. . Ad eumdem Origenes suam fidei professionem misit; quin etiam, nonnulli uti tradunt historici, ad apostolicam sedem se contulit, errores coram diluendi [Col. 0944A] causa qui sibimet objiciebantur [Col. 0944D] Euseb. Hist. VI, 19. . Hunc pariter pontificem est qui asserit Philippo imperatori poenitentiam injunxisse, quem antiquorum non pauci Christianis accensent.
Post Fabiani obitum vacavit sancta sedes sexdecim menses cum dimidio, ob summam Imperatoris Decii saevitiam, qui, Cypriano teste [Col. 0944D] S. Cypr. ep. 55. , imperii aemulum, quam pontificem in Urbe Roma minus aegre esset passus [Col. 0944D] Apud eumd. ep. 8. . Hoc viduitatis suae tempore Romana sedes ea praebuit vigilantiae, auctoritatis ardentisque studii testimonia, quae communem decent parentem, Christianos tam Romae quam aliis in Provinciis degentes, optimis regens consiliis. Interea sponsum opperiens leges condidit salutares, quae in catholica Ecclesia fuerunt promulgatae [Col. 0944D] Id., ep. 55. .
Verumenimvero tametsi nil intentatum tyranni reliquerint ut supremi electionem pontificis impedirent, Cornelius tamen ad Petri cathedram, nempe, ut Cypriani verbis utar, ad sacerdotii sublime fastigium est evectus [Col. 0944D] Ibid. . In hunc pontificem schisma [Col. 0944B] excitavit Novatianus, qui fuit primus antipapa. Cum schismate, quod plerumque fit, haeresim iste conjunxit; docens quod lapsos post baptismum Ecclesia reconciliare non potest, neque ad communionem sacrorum mysteriorum admittere, quantumvis eosdem maxime poeniteret; cum Deus id judicium sibi unice reservaverit, neque hac in re suam cum alio ullo auctoritatem communicaverit. Quamobrem Cornelius congregavit adversus eum concilium, ejusque haeresi ac schismate condemnatis, ipsum secumque sentientes omnes ab Ecclesiae communione sejunxit. [Col. 0944D] Euseb. Hist. VI, 35. Cujus lati judicii universalis Ecclesiae praesules participes facti, unanimi consensu omnes id probarunt.
Cyprianus [Col. 0944D] Cypr. epist. 55. vero prae caeteris in pseudopontificem stylum distrinxit, luculentissime ostendens quod, cum unam Jesus Christus Ecclesiam unumque omnino episcopatum instituerit, cujus funguntur munere variis in provinciis dispertiti praesules, quarum [Col. 0944C] cura iisdem incumbit; cumque electus atque inauguratus is fuerit cui Deus universalis hujus Ecclesiae regimen commendavit, et per quem unitas et conjunctio ejusdem existit Ecclesiae, nequaquam fieri ab alio poterat, nisi schismatica societas, quae quoniam nil praeter humanum saperet, eadem fortuna uti qua solent schismata oporteret, quae maximas quidem repente turbas faciunt, at propediem ruunt ac dissolvuntur. Post haec demonstrat neminem per fidem et charitatem cum Ecclesia posse conjungi, qui a Romano pontifice sit disjunctus, nempe qui pontifici earumdem virtutum vinculo indissolubili ac perseveranti non adhaeret. Postremo Romanam Ecclesiam declarat habendam esse tanquam radicem et matrem omnium Ecclesiarum, neque ab ipsa ullo pacto abscedendum esse.
Sancto eidem episcopo, ut rerum humanarum vicissitudo est, causa demum pro se ipso dicenda fuit contra caput illud insanissimum nomine Fortunatum, quem nefariorum manus ad Carthaginensem [Col. 0944D] sedem sui loco provehere moliebatur. Quare in expostulatoria ad Cornelium epistola id apprime queritur [Col. 0944D] Id., ep. 59. quod schismatica illa ac scelesta societas impudenti adeo ore fuerit, ut ad divi Petri cathedram, ad omnium principem Ecclesiarum, ad episcopalis unitatis originem temeritatis atque impudentiae suae nuntium mittere non dubitarit, animum [Col. 0945A] minime ad id advertens, rem scilicet sibi futuram cum iisdem Romanis, quorum fidem Apostolus tam ingenti laude praedicavit, ad quos item nullus perfidiae datur accessus. Quod sanctus idem Cyprianus postea scribit in ipsis litteris de nequissimo illo grege hominum nullibi audiendo post judicium de eo latum in Africa, longe est ut minimum deroget sanctae sedis auctoritati, quam sanctus doctor evidentissime agnoscit ac validissimis argumentis tuetur. Hic sanctus praesul quam mirifice sibi constet, videre erit in dogmatica nostra Historia [Col. 0945D] Lib. II, c. 7. . Lucius, Cornelii successor, ipsius decretum confirmavit de lapsorum reconciliatione quos vere admissorum criminum poeniteret [Col. 0945D] S. Cypr. ep. 68. .
Stephanus denato Lucio electus pontifex, aequas praebuit aures duobus Hispaniarum episcopis e suis expulsis sedibus, mandavitque ut quae ipsos provinciae deposuerant, iterum restituerent in Ecclesias; verumtamen sanctae sedis rescriptum, ubi per [Col. 0945B] obreptionem innotuit impetratum, nequaquam iis profuit. Quod autem suspicionem omnem secludit de minus cognita hac in re pontificis summi auctoritate [Col. 0945D] Ap. S. Cypr. ep. 67. , per idem tempus Gallicanae Ecclesiae, ac Cyprianus idem, cujus consilium petitum fuerat in causa Hispaniensium episcoporum, ad eamdem summi pontificis auctoritatem Arelatensem quemdam praesulem, Novatiani sectatorem, depositionis causa detulerunt [Col. 0945D] S. Cypr. ep. 68. .
Non deest qui divum Cyprianum neget assertorem illum ac vindicem maximum, quem ipsi praedicamus, fuisse auctoritatis S. sedis [Col. 0945D] Id., ep. 74. , eo quia decretis a Stephano pontifice editis de validitate baptismatis per haereticos legitime collati, fuerit adversatus [Col. 0945D] Firmilian. ap. Cypr. ep. 72. . Equidem non irem inficias tam Cyprianum quam sententiae ipsius fautores, qui omne baptisma extra Romanam Ecclesiam collatum nullius esse roboris contendebant, aequo asperioribus pontificem scriptis provocasse [Col. 0945D] Item conc. Carthag. de baptiz. haeretic. . At revera persuasum iis fuit controversiam istiusmodi circa disciplinam et oeconomiam [Col. 0945C] Ecclesiae duntaxat versari; enimvero apertissime denuntiarunt sentire se ut pace imperturbata suam quisque consuetudinem sequeretur. Utcunque autem se res habuerit, profecto tum Stephani hujus, tum Victoris causae ipsum eumdemque, quem semper in similis naturae negotiis, exitum habuerunt: quod sancta sedes decrevit, vicit, ac postea universalis Ecclesia amplexa est [Col. 0945D] S. Vinc. Lir. cont. haeres. c. 3. .
Xystus II Sabellii haeresis denuntiationem accepit a Dionysio Alexandrino episcopo [Col. 0945D] Euseb. l. VII, c. 5. . Cum autem oborta insectatio ipsum pontificem e vivis abstulisset, antequam haeresim illam proscriberet, successor Dionysius id negotii suscepit, qui non modo Sabellii, sed Pauli etiam Samosateni aliorumque haereses condemnavit. Causam pariter a Pentapolitanis Romam allatam in suum ipsorum patriarcham Dionysium Alexandrinum transegit [Col. 0945D] S. Athanas. de sent. Dionys., item de synod., item de syn. Nic. decret. . Patres Antiochenae synodi contra Paulum Samosatenum celebratae de hujus haeresiarchae depositione synodicam epistolam [Col. 0945D] ad Xystum dederunt. Et Aurelianus imperator, quamvis paganus, decrevit ut depositorum aedes episcoporum illi tribuerentur cui Romanus pontifex adjudicaret [Col. 0945D] Euseb. Hist. VII, 14. .
Felix papa epistolam conscripsit adversus haereses [Col. 0946A] eorumdem Sabellii et Pauli Samosateni; cujus auctoritate inhaerens oecumenicum utrumque concilium Ephesinum et Chalcedonense sua decreta confirmarunt [Col. 0945D] C. Ephes. par. II, act. 1, item Chalced. act. 1. . Idem sanxit ut missa celebraretur super memorias et sepulcra martyrum [Col. 0946D] Lib. Pontif. . Eutychiano duo accepta referuntur decreta, primum de benedicendis frugum primitiis, alterum de Martyrum sepultura [Col. 0946D] Id. . Caius decreto sanxit ut universa in Ecclesia ex minoribus ordinibus ad majora per gradus ascenderetur [Col. 0946D] Id.
Marcellini pontificis lapsum nemo rejicit, praeterquam nonnulli e recentiorum temporum criticis, qui, excellentibus apostolicae sedis dotibus adversantes, humanae malunt infirmitati labem detrahere quam pontificis auctoritatem fateri, qui unus poenam sibi [Col. 0946B] potest injungere. Quidquid isti autumant contra Sinuessanum concilium, tanti non est, ut celebrationis ejusdem historiam valeat antiquare [Col. 0946D] V. lib. II, cap. 11. .
Marcellus Romae complures insignivit ecclesias, quae nostra etiam aetate aliquot cardinalium sunt tituli [Col. 0946D] Lib. Pontif. . Eusebius decretum Stephani de validitate baptismatis haereticorum confirmavit, eosdem cum Ecclesia reconcilians per solam manuum impositionem [Col. 0946D] Idem. . Melchiades supremum in Donatistas judicium tulit [Col. 0946D] Optat. lib. cont. Parm. S. Aug. ep. 68 et 162. , cui judicio quidquid postea fuit additum, vel accessorium vel superfluum, ex divi Augustini sententia, vel non rite factum habendum est. Idem pontifex jejunium servari vetuit diebus Dominicis, ac praecepit ut iisdem diebus [Col. 0946D] Lib. Pontif. , quibus solus episcopus in urbe episcopali sacrum faciebat, eucharisticus panis ad eos deferretur qui sacrificio adesse non potuerant.
Silvestro pontifice coactum fuit Arelatense concilium, cui praefuere pontificis ejusdem legati [Col. 0946D] Epist. synod. Arel. I. . Patres [Col. 0946C] concilii ad eumdem decreta omnia miserunt, ut confirmarentur indeque instar legum catholicae proponerentur Ecclesiae. Hic pontificiam potestatem cum imperatoria Constantini auctoritate conjunxit [Col. 0946D] Conc. gen. VI, act. 18. , ut magna Nicaena synodus ediceretur, cui per suos ipse legatos praesedit. Ibi sanctae sedis primatus in omnes Ecclesias fuit cognitus [Col. 0946D] Euseb. ap. Gelas. Cyz. , uti comprobatur ex epistola imperatoris encyclica ad episcopos, ex Patrum synodica ad Alexandrinam Ecclesiam, et sexto ex concilii ejusdem canone, quemadmodum Chalcedonense concilium et pontifices Bonifacius, Gelasius et Nicolaus horum nominum primi testati sunt. Canone item illo sexto patriarchalis auctoritas ejusdem S. sedis in toto Occidente confirmatur.
Inanem sane operam luderem, si Rufini [Col. 0946D] Ruff. Hist. lib. I, cap. 6. levitatem expenderem, qui sua in Historia hunc affert canonem adeo depravatum ac mutilum, ut Patriarchalem Romanae Ecclesiae jurisdictionem longe aliam [Col. 0946D] exhibeat quam quae ipso ex concilii textu habetur. Nihilo tamen minus veritati consonum erit quod affert Rufinus [Col. 0946D] Vide lib. III, c. 3. , ubi pro suburbicariis civitatibus, quarum regimen ad Romanam sedem spectare ait, Occidentalium imperii partem accipiamus, quae vicario [Col. 0947A] Imperatoris Romae paruerunt [Col. 0947D] Felix III, ep. 4. . Nicaenam hanc synodum a D. Silvestro esse celebratam, qui multa etiam pro interiori et exteriori Ecclesiae disciplina constituit, vetustissima monumenta confirmant [Col. 0947D] Lib. Pontif. .
Pontifex Marcus instituit ut Ostiensis episcopus pallio uteretur, auctoritatem sic illius confirmans Romanum pontificem consecrandi [Col. 0947D] Idem. . Quod sane ornamentum metropolitarum sediumque superiorum praesulum proprium est.
Julio I pontifice homines divo Atnanasio infensi, post S. episcopum ab sede Alexandrina ejectum in conciliabulo Tyri habito [Col. 0947D] Soz. Hist. lib. III, c. 7. , ad S. sedem iter instituunt, ejusdem auctoritate ut firmaretur tam latum per eos judicium quam intrusi electio, quem in sancti praesulis locum suffecerant. Athanasius [Col. 0947D] S. Athanas. apol. II. pariter suos legatos Romam misit; a quibus adversarii convicti et elingues facti, petierunt rem differi, ut suas possent rationes exponere, quas nondum praesto esse dictitabant. Pontifex Romae concilium indicit [Col. 0947D] Theodoret. l. II, c. 4. quo vocat partes omnes S. Athanasius [Col. 0947B] [Col. 0947D] S. Athanas. apol. II; item ad solit; item Soz. l. III, c. 7. , judicis sui mandatis obtemperans quantocius advenit, ac perinde praesules Constantinopoleos, Adrianopoleos, Ancyrae, Gazae aliique praeterea plures tam Orientis quam Aegypti, necnon sacerdotes innumeri ab Ecclesiis pulsi, quod Ariana labe crederentur infecti, Romam veniunt. Ariani vero, suae ipsis injustitiae conscientia teste, latitarunt, fraudisque hujus levissimas causas commenti, epistolam temeritatis et audaciae plenam ad Julium tradiderunt [Col. 0947D] S. Athan. apol. II et ad solitar. . Pontifex autem, causa tota diligentissime cognita, in pristinam asseruit dignitatem D. Athanasium ac reliquos episcopos qui ab insectatoribus pulsi fuerant; adversariis interdixit restitutos imposterum perturbare; acta eorum et scripta damnavit; denique latum ab se judicium iisdem per litteras declaravit, ineptias refellens epistolae ab ipsis traditae [Col. 0947D] Apud eumd. apol. II. .
Quod ut pontifex praestaret atque Orientis Ecclesiis tranquillitatem rest tueret, imperatoriam appellavit [Col. 0947C] majestatem. Itaque civili cum ecclesiastica potestate conjuncta, coactum habitumque est Sardicense concilium omnium episcoporum utriusque imperii [Col. 0947D] Socr. lib. II, cap. 10. . Huic Julius per legatos praesedit; ac prae caeteris tres in eo canones jus apostolicae sedis decernunt [Col. 0947D] S. Athan. apol. II. , de appellatione scilicet in causis episcoporum ad eamdem e provinciis deferenda [Col. 0947D] Can. 3, 4 et 7. . Decernitur pontificem Romanum posse accipere hujusmodi appellationum causas; quae acta erunt probare, seu causae partem aliquam novis committere judicibus cognoscendam; eumdem sua ex aula posse judices designare, qui una cum provinciarum cognitoribus sententiam ferant, a quorum sententia posse iterum Romam provocari. Concilii Patres sua in synodica ad pontificem legatis aiunt se demandasse ut singillatim rationes referant de iis omnibus quae acta ac definita in concilio fuerint, ipsi tanquam divi Petri successori et Ecclesiae capiti, cujus est nosse quidquid ad eamdem Ecclesiam pertinet.
[Col. 0947D] Ursacius et Valens episcopi, fautores ambo Arianorum celeberrimi, postquam errorem suum in Medionalensi concilio [Col. 0948D] Epist. conc. Arimin. , cui praeerant legati pontificis, abjurarunt, Romam se conferunt plenam a S. sede indulgentiam consecuturi. Id accidit iisdem ex voto [Col. 0948A] fidei professionem tabulis consignatam Julio praebentibus [Col. 0948D] S. Hilar. in fragm. , et quidquid in D. Athanasium ausi erant, revocantibus [Col. 0948D] Socr. l. II, c. 18. . Sanctus autem hic doctor antequam suam ad Ecclesiam revertitur, quo ab imperatore Constantio invitabatur, Julium pontificem adit [Col. 0948D] Soz. l. III, c. 19. , consilia ejusdem auditurus ac litteras accepturus commendatitias ad clerum et populum Alexandriae.
Liberius, Julii successor, statim atque ascendit ad Petri cathedram, communionis litteras divo Athanasio perscripsit [Col. 0948D] Epist. lib. PP. ad Const. Aug. , nequidquam contra sollicitantibus Orientalibus ejusdem insectatoribus. Praevidit quanta Ecclesiae calamitas futura erat cum solus rerum potiretur Constantius, quam praeire meditans oecumenica synodo, enixe imperatorem precatus per litteras, tandem evicit, nullam ab eo fore difficultatem quin synodus cogeretur. In quadam ex his epistolis ad imperatorem ostendit quid saeculi potestates praestare debeant ad convocanda concilia. Publicae, inquit, tranquillitati consulere oportet principes, ut celebrari concilia queant, utque suffragia sint libera; [Col. 0948B] deinde suam interponere auctoritatem, ut quae fuerint definita accipiantur, et quae sancita serventur. Constantius omnem adhibuit curam ut Mediolani Patres congregarentur; ipse autem adesse voluit praesidendi ac definiendi animo [Col. 0948D] S. Athan. ep. ad solit. . Omnia fuerunt Arianis gratiosa; legati pontificis, quique horum partes tuebantur episcopi exsulatum ire jussi. Eadem sane procella etiam Liberio subeunda fuit, quia imperatori obstitit, qui, ut ethnicus tradit historicus, in suas partes pertrahere maxime avebat pontificem ob supremam suae sedis potestatem [Col. 0948D] Ammian. Marcel. lib. XV, post med. ; nullus dubitans (Arianis id probantibus) quin pontificis exemplum tota sequeretur Ecclesia [Col. 0948D] S. Athan. ep. ad solit. . Itaque imperator largiri primum est orsus, deinde minari, postremo, cum ea incassum cedere intellexit ad vim se convertit, jubetque ut pontifex suam ad aulam pertrahatur. Quem ut videt imperator, interrogat num suprema dignitas, qua est praeditus, tantos ei animos faciat, ut solus prae omnibus stare possit? Ad quae Liberius: [Col. 0948C] Esto; sim solus pro fide: ipsius causa non modico se tuetur praesidio [Col. 0948D] Theodoret. l. II Hist. c. 16. . Quamobrem pulsus in exsilium est pontifex.
Relegationis incommoda et intentata mors Liberii constantiam adeo labefactarunt, ut S. Athanasii damnationi subscriberet. Unum hoc Liberio vertitur vitio, nec nisi injuria asseritur, eumdem subscripsisse codici formularum contra fidem. Enim vero hujusmodi codex nequaquam esse potuit [Col. 0948D] V. l. III, c. 12, Hist. nostrae dogm. quem primum Berrhoeae signavit, neque eorum alter qui Sirmium fuerunt missi, cum sententiae adversetur episcoporum qui Liberium ad subscribendum induxerunt; multo autem minus tertius, qui nondum prodierat in lucem, cum Romam pontifex est dimissus. Necesse est igitur ut is fuerit primus contra Photinum exaratus, maximeque orthodoxus, Hilario teste [Col. 0948D] S. Hilar. in fragm. de syn. adv. Ariam. . Quod si Liberius alii subscripserit fidei professioni Sirmii, ubi vox ea consubstantialis desideraretur, non tamen idcirco eam vocem Arianorum [Col. 0948D] instar damnavit [Col. 0948D] Soz. lib. IV, c. 14. ; vetuit autem ut quibusdam in casibus adhiberetur, quibus Paulus Samosatenus atque alii nonnulli haeretici ad suos firmandos errores abusi fuerant. Caeterum ab omni abhorret fide quod illa in Liberium anathemata D. Hilarii fragmentis [Col. 0949A] inserta, conspicuus hic sanctitate doctor scripserit, qui sua conficiebat atque edebat opera tanquam reversus jam Romam Liberius per summam sui nominis gloriam tuebatur quae de fide constituerat Nicaena synodus. Hieronymus [Col. 0949D] S. Hieron. de Script. Eccl. et in Chron. pariter cum haeresi eum ait subscripsisse, rumorem vulgi sequitur: cum nempe Athanasii damnationi subscripsit, quem Ariani specie quidem ob peculiaria crimina deposuerant, re autem ob invidiam ardentis illius studii quo Nicaenam fidem tuebatur.
Cum Liberius ecclesiasticae reipublicae habenas iterum cepit, quas exsilii sui tempore Felix ipse subrogatus pacifice fuerat moderatus, apostolica simul constantia se iterum muniit, qua coetus Ariminensis captiosam formulam exsecravit, ita ut excitata denuo Arianorum insectatione coactus fuerit adhuc semel solum vertere [Col. 0949D] Apud Theod. l. II, c. 22. ac latere quandiu Constantius eorum fautor vitam degeret [Col. 0949D] Soz. l. IV, c. 18. . Ubi tandem Ecclesia pristinam tranquillitatem adepta est, publicam amnestiam edici mandat pontifex pro iis omnibus [Col. 0949B] [Col. 0949D] Ep. Lib. ad PP. ap. Hilar. in fragm. , si qui decepti captiosae alicui subscripserint formulae; mandans praeterea summo in eos jure animadverti, qui minime ab errore recesserint [Col. 0949D] Socr. l. IV, c. 11; Soz. l. VI, cap. 10 . Semiariani tres miserunt episcopos ab Oriente, ut suo nomine S. sedis doctrinae subscriberent; ubi fidem noverant incorruptam perpetuo servari, auctoritatemque inesse Ecclesiam gubernandi [Col. 0949D] S. Basil. ep. 74. . Petierunt utique restitui episcopos nonnullos in suas sedes, unde aliquot in Orientis conciliis ejecti fuerant [Col. 0949D] Id. ibid. . Pontifex, orthodoxae fidei professione ab ipsis audita, in communionem recipit, datque in mandatis ut qui expulsi sunt praesules quantocius ad suas Ecclesias reducantur: ut factum fuit [Col. 0949D] Soz. lib. VI, cap. 21. . Idem pontifex tulit sententiam in haeresim, quae paracleti Spiritus divinitatem negabat; constatque ex monimentis veterum Ecclesias omnes huic S. sedis judicio continuo stetisse.
Damaso pontifice Gratianus et Valentinianus II imperatores [Col. 0949D] Rescrip. Grat. et Valent. AA. Aquilino. lata lege declararunt pontificis auctoritate [Col. 0949C] in causis episcoporum et appellationibus ad S. sedem, quod ab Ecclesia definitum jam fuerat in synodo Sardicensi [Col. 0949D] S. Ambr. ep. 13, ad Valent. . Hunc sane fructum excitatae calamitates ab antipapa Ursicino in legitimum pontificem pepererunt. S. Basilius [Col. 0949D] S. Basil. epist. 55 et 220. in epistolis ad B. Athanasium et ad pontificem Damasum de schismate Antiochiae et Ecclesiarum Orientis tumultu traditis, testatur se ad Romanum pontificem confugere, tanquam ad eum penes quem auctoritas est definiendi, mandandi ut crimina cognoscantur, animadvertendi in reos, ac discrimina eorum faciendi qui in Ecclesiae communione debeant retineri. De iisdem rebus Hieronymus [Col. 0949D] S. Hier. ep. 57 et 58. perscribens Damaso profitetur se prorsus ab nullo seu presbyterorum, seu monachorum, seu praesulum, seu principum hujus mundi posse a D. Petri sedis communione avelli ac removeri; non ignorare se nullum extra eamdem sedem salvum fieri, Antichristo nomen ab iis dari qui Romano non adhaerent pontifici, quod perinde est ac [Col. 0949D] nuntium Christo Jesu remittere. [Col. 0949D] S. Basil. ep. 272. Pontifex id schisma damnavit [Col. 0950D] Soz. VII, 11; Socr. IV, 30; Theodor. IV, 9. aliaque praeterea in Alexandriae et Constantinopoleos Ecclesiis oborta; quarum ii tandem [Col. 0950A] veri episcopi fuerunt habiti, quos electos sancta sedes confirmavit.
Post haec omnem adhibuit curam ut schisma Donatistarum penitus exstingueret, quod multis inde annis Africanas turbavit Ecclesias [Col. 0950D] Bonif I, ad Episc. Illyr. . Profecto praestantius eo testimonium desiderari non potest, quod coaevus praesul divus Optatus [Col. 0950D] Opt. Mil. l. I et II contr. Parm. fidem suorum temporum commendans litteris, tradidit de apostoli Petri cathedrae attributis, primatu ac praeeminentia, deque communione qua omnes totius orbis Ecclesiae sedi eidem tenentur adhaerere, servandae unitatis gratia, adeo necessaria, ut earum immunis nulla esse possit. Ne ulli quidem apostolorum, ait S. doctor licitum unquam fuit sede aliquam stabilire, quae non a divi Petri cathedra Romae fundata penderet. Hanc Ecclesiae Romanae auctoritatem suis imperatores legibus fassi sunt; quamque hac de re tulit Gratianus, antiquae tradunt historiae [Col. 0950D] Theod. l. V, c. 2 et 3. insigne argumentum pietatis ejus in Deum exstitisse, quippe cui, Valente mortuo, rerum solus potitus, imperii [Col. 0950B] totius quasi primitias obtulit. Theodosius Magnus celeberrima ea lege, Cunctos populos, decrevit ut Christiani, qui eam fidem profiterentur [Col. 0950D] Lib. II de Fid. cath. Cod. Theodos. cujus depositum D. Petrus sui successoribus custodiendum reliquit, catholici nuncuparentur; caeteris autem turpissimum haereticorum nomen ascriberetur.
Ita majorem in dies venerationem S. sedi conciliavit divina providentia, temporalem etiam potestatem splendoremque illius in omnium oculis augendo. Idololatriae studentes invidiam sane ac sollicitudinem qua afficiuntur non celant [Col. 0950D] Amm. Marcel. l. XXVII. , perinde ac nostris hisce temporibus haereseos et schismatis assertores. Fideles aeque ac nos divinum summis laudibus consilium efferebant, quo perpetuo stetit hodieque stat Ecclesia, ejus admirantes infinitam sapientiam, quod sine offensione alii non accipiunt. Exigua Ecclesiae primordia offendebant Judaeos, ac risum gentibus commovebant [Col. 0950D] I Cor. I, 23. . Ejusdem potestas hac tempestate haereticos malosque Christianos offendit. [Col. 0950C] Quicunque autem studii causas procul habet, divinam cum Paulo potentiam atque sapientiam miratur [Col. 0950D] Ibid. 24. . Ubicunque locorum, aiunt Patres, reperire est prodigos filios qui patrimonia dilapidant, necnon zizania bono admista frumento [Col. 0950D] S. Hier. ep. 57. . Ubicunque Luciferos videre est ut fulgura cadentes de coelo, lignea item vasa atque fictilia, quae franguntur ac projiciuntur in ignem. Apostolica autem sedes e contrario paternam semper haereditatem cum fide servavit; frumentum in ea centuplicato coactum; sol justitiae quotidie ibidem oritur; nec vasa illic praeter aurea et argentea visuntur, propter intemeratam doctrinae puritatem nullo non tempore in ea servatam. Hujusmodi doctrina, PP. prosequuntur, nullis est obnoxiis praestigiis [Col. 0950D] Id. ep. 8, ad Demetr. . Quamobrem tametsi prudens, tametsi sapiens quis sibi esse videatur, caveat sane, caveat, ne peregrinam suscipiat doctrinam. Tutissimus maximeque fidelis illius custos Romanus est pontifex [Col. 0950D] S. Ambr. in I Tim. c. III; item epist. l. I, ep. 7. . Idemque est rector domus Dei et pastor universalis [Col. 0950D] Dominici gregis, episcoporum denique et conciliorum magister et doctor: ita eum appellat Ambrosius. Ecclesiae fidei confirmandae, ait D. Athanasius [Col. 0950D] S. Athan. ep. ad African. pontificum [Col. 0951A] scripta sufficiunt. Hunc prae aliis omnibus adire oportet, et synodi cujuscunque, tametsi frequentissimae, consulta, absque pontificis Romani suffragio nullius sunt roboris [Col. 0951D] Ap. Theod. II, 22, et Soz. VI, 23. . D. Basilius [Col. 0951D] S. Basil. ep. 74. ad eum detulit Apollinarem et ejus haeresim; is autem utrumque damnavit. Ecclesiae viri subscribere renuentes formulae per Damasum missae, abdicantur [Col. 0951D] Soz. VI, 25. . Macedonianis divinitatem sancti Spiritus negantibus idem pontifex interdicit; sectasque omnes Arianorum, varias divinarum consubstantialitatem personarum detrectantes, proscribit [Col. 0951D] Epist. Dam. ad Paulin. . Priscilliani praestigias exitiabilemque doctrinam avellit; Helvidio nequissimo item haeretico obsistit, qui non solum virginitati notam inurebat, sed et in Deiparae virginitatem, dictu nefas, insurgere ausus erat.
Patres concilii Constantinopolitani primi abunde testantur in synodica ad pontificem [Col. 0951D] Theodor. V, 11. sese jussu ipsius congregatos esse. Fatentur insuper se debere Romanae adesse synodo quae a pontifice habebatur [Col. 0951D] Sev. Sulp. Hist. l. I. quo ab eodem acciti erant [Col. 0951D] S. August. Retract. l. II, c. 22 . Tres ad [Col. 0951B] eum legarunt episcopos, qui rationes eorum redderent quae acta constitutaque in concilio fuerant, ut ab eodem pontifice confirmarentur [Col. 0951D] Ap. Theodor. IV, 9. , seque apud illum excusarent quod non ipsimet Romam venerint [Col. 0951D] Soz. VI, 12. . Theodosius item imperator suos ad pontificem misit legatos, qui praesulis Constantinopolitani, nuper in concilio electi, confirmationem peterent [Col. 0951D] Synodic. ap. Theodor. IV, 9. . Hanc electionem pontifex ratam fecit, probavitque omnia quae in concilio decreta fuerant circa fidem et dogma [Col. 0951D] Ep. Bonifacii I ad episc. Illyr. ; eaque propter concilium ipsum oecumenicum appellavit, quod nomen in Ecclesia viget. Electionem vero Flaviani rejecit [Col. 0951D] Phot. libr. de VII Synod. , quem Patres iidem Meletio in Antiochena sede subrogaverant, quem ipse semper Antiochenum praesulem detrectaverat Paulini periculo, cui sedem illam adjudicaverat. Consilium utique improbavit [Col. 0951D] Vide lib. III, cap. 18, in fine. quod Patres inierant Constantinopolitanam Ecclesiam patriarchalem constituendi, eique potiorem post Romam tribuendi locum, quem semper occupaverat [Col. 0951C] Alexandrina.
In Illyrici Orientalis provinciis apostolicum vicarium creavit, qui pontificis partes agens [Col. 0952D] Innoc. I, epist. ad Anys. et ad Ruf. , res eo spectantes cognosceret, quae in patriarchatu Occidentis pro Christi fidem amplectentium, et Ecclesiarum quae fundabantur, numero, mirum in modum augebantur.
Siricius papa in decretali ad Tarraconensem episcopum alia inter disciplinae capita mandat ut episcopi, presbyteri et diaconi caelibem vitam agant, et monachos ad clericorum dignitatem admitti concedit. Alia in decretali ad Africanos episcopos vitae caelibis leges recenset, ordinationi modum constituit, ac de irregularitatibus verba facit. In utraque autem harum prohibet haereticos baptizare ad Ecclesiae communionem revertentes; quia scilicet legitima forma fuit adhibita cum iis baptismus conferebatur [Col. 0952D] Concil. Taur., can. 5. . Sanguinarios episcopos, haereticis ad usque capitis damnationem infensos, exsecratione devinxit; non tamen vetuit civiles magistratus appellari, [Col. 0951D] qui eos truderent in exsilium [Col. 0952D] Lib. XVIII de haer. Cod. Theod. . Decretalem insuper dedit ad omnes catholicos, avertendi causa, ut ipse ait, qua est in omnes totius mundi Ecclesias auctoritate, res novas quas aliqui proprio [Col. 0952A] arbitratu moliuntur inducere. Pro Antiocheno etiam schismate componendo summopere laboravit. Et sicuti competitoribus arbitri data fuerant, ad hos perscribens divus Ambrosius [Col. 0952D] S. Ambr., Ep. lib. I, ep. 9. sententiae ita consulere hortatus est, ut a S. sede facile comprobaretur, quo res tota posset transigi.
Quanquam huic pontifici ascriberetur epistola ad Thessalonicensem episcopum tradita quoad rem praesulis Bonosi haeresis arcessiti [Col. 0952D] Ap. S. Ambr. ep. 79, inter antiq. , nulla tamen illatio inde ducitur contra auctoritatem sanctae sedis. Quisquis eam scripsit, pro imperio loquitur circa doctrinae summam; neque a pronuntiando se abstinet, nisi de factis aliquot, quorum nulla institui quaestio potest, praeterquam in locis ubi eadem evenere.
Siricius idem Romae damnavit haeresim Joviniani [Col. 0952D] Ep. Sir. PP. ad Eccl. Mediol. mandavitque ut Mediolani eadem damnaretur. De suo judicio perinde is loquitur atque concilium Hierosolymis celebratum apostolorum aevo jam fecerat. Visum est Spiritui sancto et nobis. Divina sententia [Col. 0952B] et nostro judicio [Col. 0952D] Hier., ep. ad Pam. . Ad eum Joannes Jerosolymitanus defertur tanquam Origenismi defensor. Maximus, licet tyrannus, Romam fateretur primam religione esse in toto terrarum orbe, prout erat imperio [Col. 0952D] Ep. Max. ad Valent. Aug. .
Pontifex Anastasius Origenismum proscripsit, quod judicium Christiani omnes demississime acceperunt [Col. 0952D] Hier. apol. adv. Ruffin. . Rufinus, istiusmodi erroris assertor, suam ad pontificem misit apologiam. Mox vero idem pontifex eum Romam vocatum et latitantem a communione avulsit. Anastasius in epistola ad Joannem Jerosolymitanus declarat ad apostolicam spectare sedem judicium ferre de bonis malisve librorum sententiis, utpote quae, peculiari Dei O. M. providentia, errores aut admittere aut ferre non potest, seque et catholicam Ecclesiam perpetuo servabit in fide. Antistites Afri Romam se conferunt [Col. 0952D] Concil. vulgo Afric. II, sub Anastas. scriptae legis laxamentum impetraturi, quae quibus naturae et doctrinae praesidiis paratos esse oporteret [Col. 0952C] clero ascribendos praefiniebat.
Res gestae ab Innocentio papa hujus nominis primo, tanquam supremo catholicae ecclesiae capite sunt hujusmodi. I. Jus suum reddidit D. Joanni Chrysostomo, e sede Constantinopoleos ejecto per factionem Theophili Alexandrini [Col. 0952D] Pallad. Dial. sub init. . Hujus rei nuntius ab utraque parte Romam venit. Chrysostomus [Col. 0952D] S. Chrysost. ep. 1, ad Innoc. I. per suos legatos pontificem rogabat ut latum in se judicium irritum faceret, se in sedem suam assereret, et iniquos judices poenis canonicis mulctaret [Col. 0952D] Ap. Dial. Pallad. Pontifex, causa cognita, quidquid in Chrysostomum actum erat rescidit, partesque omnes accersivit, rem fusius et latius contestaturus. Interea qui Chrysostomo erant infensi, cum gratia plurimum [Col. 0952D] apud imperatorem valerent, episcopum deportari et ecclesiasticos ab ejus communione stantes extrudi suis ab Ecclesiis impetrarunt. Quicunque insectationi hujusmodi fuerunt obnoxii, confugiunt Romam. [Col. 0953A] Quare pontifex tot tantisque turbis compescendis oecumenicam synodum intelligens opus fore, Honorium imperatorem ad scribendum induxit imperatori Arcadio fratri, ut secum impenderet omnem operam in re quae ad utrumque spectabat. Legatos is misit cum litteris, qui a Theophili factione in itinere aggressi atque rejecti, vanam et irritam legationem fecerunt. Inter haec D. Chrysostomus, exsilii calamitatibus oppressus, occubuit. Quam rem Innocentius accipiens, aeternae tam sancti viri memoriae jus voluit aequissimum reddi, quod ne vivo eidem et adhuc superstiti redderetur angustiae temporis fecerant. Qui eum fuerant insectati, a communione omnes rejecit [Col. 0953D] Theodor l. 5, cap. 35. omnesque venia indignos declaravit usquedum sancti episcopi nomen referrent in sacras diptychas. Citra hanc legem nequidquam conati fuerunt nonnulli eorum ad S. sedis communionem redire. Itaque nomine prorsus excepto eamdem omnes explerunt.
[Col. 0953B] II. Deinde Innocentius idem, tanquam Ecclesiae caput Pelagianismum damnavit [Col. 0953D] Epist. Syn. Carth. ad Inn. PP. . Coelestius, Pelagii discipulorum facile princeps, vindexque acerrimus istius haeresis, damnatus jam fuerat in Africano concilio [Col. 0953D] Item Marius Merc. in Common. , unde provocavit ad S. sedem. Pelagius vero canonicas poenas declinavit, specie quidem suos errores diffitendo in synodo Palaestina. Postea vero tam Coelestius ab appellatione desciscens, quam Pelagius, cujus doli in apricum prolati erant, duobus in Africae conciliis uterque cum perniciosissima, quam profitebantur, doctrina damnati sunt [Col. 0953D] Ep. 90 et 92 inter Augustinian. . Harum synodorum Patres ad pontificem legarunt, qui de rebus a se judicatis rationes redderent, supplicesque peterent ut quidquid ipsi pro sua exiguitate sanxerant, apostolicae sedis auctoritas confirmaret. Namque isthaec sedes, inquiunt, potissimum sortita est munus docendi alios; valetque auctoritate, quam sacra Scriptura pluribus in locis eidem aperte tribuit, ad rectum tramitem devios reducere tutius ac melius, quam alii possint [Col. 0953C] quocunque consilio aliunde sumpto [Col. 0953D] Ibid. epist. 91 et 93. . Pontifex hanc observantiae significationem erga sanctam sedem gratulatus Patribus unde persuasissimum sibi esse aiunt certa semper decreta emanare, praecipue vero si qua de fidei dogmate contentio est; simulque coeptum ab iis consilium juxta traditionem et consuetudinem omnium temporum, petendi scilicet judicium quo sua ipsorum sententia roboretur vigeatque postea in tota Ecclesia; ratam fecit sententiam ab iis latam in haereses earumque artifices fautoresque; sic, Augustino teste, causa fuit absoluta [Col. 0953D] S. August de verb. Apost. serm. 2. .
III. Denique Innocentius [Col. 0953D] Innoc PP. cap 32 et 33. tanquam catholicae Ecclesiae caput suam minitatur auctoritatem Hierosolymorum episcopo, nisi qua idem potestate est praeditus haereticorum audaciam reprimat, qui omni ludibrii genere Hieronymum et monachos Palaestinae, quibus praeerat, laedebant.
Supremus idem pontifex, tanquam Occidentis [Col. 0953D] patriarcha, regulas disciplinae praescripsit Ecclesiis Galliarum, Hispaniarum, Illyrici, Africae et Italiae. Duas fecit decretales pro Galliis, primam tredecim canones, alteram septem comprehendentes. In posteriori catalogum exhibet Scripturae sacrae librorum. Hispaniarum Ecclesiae prima in Toletana synodo quaedam statuerant, volente apostolica sede, quae Innocentius decretali ad synodum data confirmavit. Decretales epistolae ipsius exstant ad Ecclesias Illyrici tres ad Africae primatem, una ac sex ad [Col. 0954A] varios Italiae Praesules, duaeque ad privatos homines. In decretali ad Eugubinum episcopum tradita concludit quod cum Ecclesiae omnes Italiae, Galliae, Hispaniae, Africae et adjacentium insularum, tum constitutae fuerint, tum primos acceperint praesules a Romano pontifice perinde aequum erat ut ab eodem disciplinae regulas acciperent, minime rebus novis citra ipsius auctoritatem studentes. Genuinus hic sensus habendus est decretalis laudatae, neque aures accommodandae omnino sunt e recentioribus cuidam per ludibrium sensa ejus exprimenti.
Item patriarchali ex auctoritate Innocentius in Occidentis Ecclesia [Col. 0953D] Ap. Conc. Rom. III sub Bonif. Thessalonicensi metropolitae Anysio Apostolici vicarii dignitatem in Illyrico, quam superiorum trium pontificum tempore jam gesserat, confirmavit. Anysio postea denato, in Rufum ejus successorem ipsam illam contulit dignitatem; decem Illyrici provincias ei singillatim demandans, praeter propriam sedis suae suamque in easdem auctoritatem, delegavit, utpote ab apostolica [Col. 0954B] sede nimium dissitas. Interea plures dedit encyclicas litteras ad earum metropolitas provinciarum, ut ipsorum nemini obscura esset voluntas pontificis hac in re.
Pontifice Zosimo haereticus Coelestius appellationem iterum meditatur, qua ab Africano concilio multos ante annos ad apostolicam sedem provocaverat [Col. 0954D] S. August de pec. orig. c. 6. . Quamobrem Romam se confert, perque libellum supplicem deprecatur pontificem se ut emendet si quem insciens in errorem lapsus esset. Pontifex, eo minime absoluto, causam differt menses duos [Col. 0954D] Ibid. c. 8. . Interim Afris edicit ut vigente hac dilatione mittant Romam accusatores, qui fidei, ut asserebant, improbae ipsum insimulent [Col. 0954D] Ex vet. cod. Vatic. . Pelagius item sibi apud S. sedem prospexerat, huc fidei professionem mittens contestata denuntiatione, ut, si quid ineptum proponeret, imprudenti sibi excidisse judicaretur, sibique daretur venia, quod enixe precabatur, ab eo qui non secus fidei divi Petri ac ejus cathedrae [Col. 0954C] erat successor. Hac Pelagii sincera, ut videbatur, significatione accepta, pontifex et clerus Romae vix cohibere lacrymas potuerunt, deque ea re Afri certiores ut fierent voluerunt [Col. 0954D] Zos. PP. ep. 4. . Hi autem contra quidquid ad detegendam Pelagii ac Coelestii calliditatem necesse erat, quantocius Romam mittunt. Et quoniam Coelestius, quem Romae urgebant ut simpliciter et aperte profiteretur quomodo sentiret de fide, aufugerat, contra ipsum et Pelagium Zosimus rite judicium pronuntiavit, quod encyclica ad totius Ecclesiae praesules confirmavit [Col. 0954D] S. August. ep. 47 et 157. . Qua epistola, uti testatur D. Prosper [Col. 0954D] S. Prosp. cont. Collat. . Petri gladio dexteras omnium armavit antistitum, ad impios eliminandos. Marius Mercator, et Paulinus diaconus [Col. 0954D] Marius Merc. in Common. Paulin. Diac. in libel. Mediolanensis, referentes hujus causae apud S. sedem constitutae actionem latumque judicium, tanquam axiomata proponunt quibus refragari nemo possit, veram fidem in apostolica sede nullo unquam naevo inspergi; in ea donum inesse sectarios detegendi, [Col. 0954D] ac debita eos poena mulctandi auctoritatem; judicia ejus esse definitiva: totiusque orbis episcopos Zosimi sententiae subscripsisse, quod ut praestarent iisdem mandaverat, poenamque depositionis detrectantibus fuerat minitatus [Col. 0954D] Mercat. ibid. . Honorius imperator pontificis decretum lata lege roboravit, depositioni exsilii poenam adjungens, quas poenas duodeviginti ex Italia praesules subiere.
Ecclesias inter Arelatensem et Viennensem contentione excitata de primatu in aliquot Galliarum [Col. 0955A] provincias, Zosimus [Col. 0955D] Zosim. PP., ep 5. pro Arelatensi metropolita tulit sententiam, quem etiam constituit suum vicarium in Galliis ipsis. Harum episcopis perscripsit litteras hac de re, itemque ad episcopos Africae, Hispaniarum et provinciarum Viennensis et Narbonensis secundae, ad metropolitam Narbonensis primae, ad Patroclum Arelatensem, ad clerum populumque Massiliensem, ad alios alias dedit epistolas. In decretali ad Hesichium Salonitanum interstitiorum tempus praefinit, eique potestatem facit sua in provincia se gerendi tanquam delegatum a S. sede, ut sancitas regulas observari curet, si metropolitani auctoritati deesse aliquid crederet. In alia ad Byzacenae provinciae in Africa episcopos, eosdem arguit quod laicos secum admittant ad judicium ferendum in causis episcoporum. Divum Augustinum [Col. 0955D] S. August. ep. 157, ad Optat. aliosque praesules ex Afris delegat ut de ecclesiastica re in Caesariensi provincia Mauritaniae decernant.
Apiarius presbyter Siccensis dioecesis ex eadem provincia, a proprio episcopo percussus anathemate, [Col. 0955B] ad S. sedem provocavit. Zosimus eum absolvit, indeque occasionem cepit legatos in Africam mittendi ut exsecutioni mandarentur constitutiones ipsis traditae [Col. 0955D] Epist. syn. conc. Afric. ad Bonif. PP. , praesertim quoad appellationes, quas tum consuetudo, tum sacri canones ecclesiasticis permittebant a propriis judicibus. Hae sanctae sedis constitutiones cum nationali concilio Africano Carthagine celebrato, Bonifacio, Zosimi successore, pontifice, communicatae fuerunt. Sardicensis concilii canonum praesidio constitutiones eae se tuebantur, qui tamen canones Nicaenae tribuuntur synodo, cujus rei causa per eos traditur in nostra Historia dogmatica [Col. 0955D] Lib. IV, cap. 12. . Africani Patres, cum versassent quotquot Nicaenae synodi exemplaria ubi erant [Col. 0955D] Synod. supradicta. , nec offenderent eos canones, id consilii cepere ut alia sibi pararent exemplaria ex Oriente, interea vero pontificis decreta servarentur; futurum sperantes ut, nisi quid simile Nicaeni canones ferrent, se ipsos apostolica sedes haud aliis legibus obstringeret, [Col. 0955C] quam quibus prudentia et aequitas obligandos esse suaderent.
Inter haec Antonius Fussaliensis episcopus in Numidia provocat a sententia comprovincialium episcoporum, [Col. 0955D] S. Aug., ep. 161. qui e propria ipsum sede rejecerant. Commendatitias habuit litteras sui metropolitae, fuitque a pontifice restitutus in propriam sedem, ita tamen ut nulla esset subreptio in iis quae Romae exposuerat. [Col. 0956D] Honor. imperat. rescript. cont. Pelag. ad Aurel. et Aug. Hoc regnante pontifice imperatores, ut audaciam Pelagianorum comprimerent, qui, sicut haereticorum in more positum est, declamabant contra S. sedem, ab imperio toto Pelagium et coelestium omnesque horum administros eliminarunt, constitueruntque ut si qui episcopo contra apostolicae sedis decreta recusarent damnationi proscriptorum subscribere, easdem poenas subirent.
Expostulante Valentinae urbis clero, quod proprius episcopus Maximus multis arcessitus criminibus conspectum semper cognitorum declinaverit, quos [Col. 0955D] S. sedes saepe saepius praesentes judices constituerat ut cognoscerent ejus causam; Bonifacius per decretalem epistolam denuntiat se quanquam ut contumacem damnare posset Maximum, tamen velle ipsius causam ad tempus certum differre, novis constitutis recuperatoribus, quo praefinito tempore exeunte, latitaret reus, necne, sententia in ipsum pronuntiaretur. Alia in decretali ad Narbonensem episcopum, Arelatensi primatis dignitatem aufert, quae a Zosimo collata in eum fuerat. Corinthiacum metropolitam confirmat, impense id suadente apostolico ipsius [Col. 0956A] vicario in Illyrici provinciis [Col. 0956D] Apud conc. Roman. III sub Bonif. II. . Jura sanctae sedis tuetur strenue quoad Occidentis patriarchatus partes, adversus Constantinopoleos episcopi conatus, qui Orientale Illyricum spectare obtendens ad Orientis imperium, jurisdictionem sibi curaverat adjudicari lege per Theodosium imperatorem lata. Qui collegae sui Honorii commendatione priorem abrogavit legem, tulitque aliam qua Romani pontificis antiqua jura vindicantur.
Bonifacius compluribus in Illyricum perscriptis epistolis pontificis jura ostendit [Col. 0956D] Ibid. , cum uti Occidentis patriarchae, tum uti Romani pontificis. Quoad primum plura existere monimenta in Ecclesiae Romanae archivis testatur, comprobantia ipsas easdemque Ecclesias quae in discrimen adducebantur, possideri ab Occidentis patriarcha. Quoad alterum, cum episcopus Constantinopolitanus Corinthi synodum (ut sibi videbatur) ediceret, scribit pontifex actionem omnem atque deliberationem tolli post Romani pontificis judicium: ad ea usque tempora neminem [Col. 0956B] unquam fuisse ausum provocare apostolicae sedis auctoritatem summam, a cujus sententia appellare non licet; auctoritatem se Jesu Christo, non conciliis acceptam referre; Nicaeni quoque concilii Patres, quippe quibus persuasissimum erat quidquid a se honoris collatum foret in apostolicam sedem, ne maximo quidem intervallo assecuturum praerogativas quibus a Christo Domino cohonestata fuerat, pro eadem nihil esse ausos constituere: nullum posse ab omnium capite Ecclesiarum deficere, quin a Christiana simul fide desciscat.
Coelestino pontifice provocationum prosecutio fit ad apostolicam sedem, quas Antonius Fussaliensis episcopus et Apiarius presbyter detulerant. Quod pro Antonio judicium fuit latum, consulti speciem referebat super libello supplici; et ipsius ex dioecesi populi obstiterunt ne exsecutioni mandaretur. Iisdem Antonius minatur vim, cujus sibi copiam a pontifice aiebat factum iri. Divus Augustinus [Col. 0956D] S. August., ep. 261, ad Coelestin. pap. , qui Fussaliensium [Col. 0956C] aequitati causae mirum in modum studebat, quippe qui eodem sollicitante ab Hipponensi ipsius episcopatu divisi fuerant, detulit ad sanctam sedem Antonii litem, novas adjungens rationes ad probandum judicium contra illum in Africa pronuntiatum. Divi ejusdem doctoris ad Quodvultdeum epistola nos admonet se munus iterum suscepisse gubernandi Fussalienses [Col. 0956D] Ejusd. ep. 224. ; unde conjicitur Africanorum sententiam Romae fuisse confirmatam.
Apiarius presbyter, anathemate iterum percussus in Africa ob nova crimina, apostolicam ad sedem denuo provocaverat. Pontifex eodem cum legato qui antea dederat operam ut restitueretur, eum remisit, mandavitque ut beneficio absolutionis uteretur quam ipse largiebatur, dummodo res, quemadmodum exposuerat, se haberent. Cum vero is minime valuisset exposita comprobare, legum severitatem subiit.
Nicaenae synodi copia facta erat Afris ab Oriente [Col. 0956D] Synodica conc. Afr. ad Coelest. papam. ; quare iidem ad pontificem tradiderunt epistolam tria [Col. 0956D] enixe petentes: primum, ut ne tam faciles accommodaret aures provocantibus; deinde, ne Roma mitteret, qui una cum recuperatoribus ab apostolica sede constituendis in qualibet provincia, judicaret: dum id minime sancitum esset ab ulla synodo (canon Sardicensis concilii septimus hos Afros latebat); tertio demum, ne saeculares magistratus adhiberentur ad ea quae ipsi decrevissent exsecutioni mandanda.
In decretali ad episcopos Viennensem et Narbonensem epistola, post aliquot traditas disciplinae regulas super habitu ecclesiastico, quorumdam rusticitate [Col. 0957A] in poenitentiae sacramento administrando, ac negligentia in episcoporum gradusque inferioris ecclesiasticorum electione; eosdem episcopos Coelestinus renuntiat cognitores in causa duorum episcoporum. In decretali ad episcopos Calabriae et Apuliae sacrorum iis canonum scientiam, utpote omnino necessariam episcopis, commendat; se significans pro summa qua est potestate praecipiendi eorumdem canonum observantiam, in eos animadversum poenis a jure praefinitis, quos obsequium suae auctoritati suisque mandatis debitum ad proprium minime officium perduxerit. Alia demum in decretali epistola ad Illyricos praesules declarat munera sui apostolici vicarii esse: definitivam in ea provincia sententiam ferre, consecrare episcopos, convocare synodos, et causas quae ad apostolicam sedem referendae forent audire.
Pelagiani, sollicitationibus ac precibus undequaque adhibitis, conati sunt pontificem ad se audiendos [Col. 0957B] perducere [Col. 0957D] S. Prosp. ad ver. Collat. in fin. : contra vero is negavit nefariis capitibus accommodandas aures, ex juris praescripto damnatis; unamque iis ait viam esse reliquam ad Ecclesiam redeunti, poenitentiam [Col. 0957D] Id. ibid. et in Chron. . In majorem Britanniam misit, qui provinciam ab ista haeresi expurgarent. Scotisque dedit praesulem cum evangelici praeconis potestate, quo in Hiberniam proficisceretur, tum ut qui Christum ibidem colerent, servaret, tum ut novos ad Evangelium cultores adjungeret.
Idem pontifex Nestorianam haeresim condemnavit ex delatione ad se facta per Cyrillum Alexandrinum [Col. 0957D] Epist. Coelest. Pp. ad Cyr. ap. conc. Ephes. part. I, cap. 15. . Haeresiarchae pariter depositionis poenam indixit, nisi statum intra tempus suos ex animo se errores ejecisse scriptis confirmaret. Eumdem D. Cyrillum apostolicum suum vicarium instituit, ut exsecutioni curaret mandari sententiam a se latam contra Nestorium; eaque in eum collata dignitas causa fuit cur oecumenicae synodo Ephesi celebratae Cyrillus praeesset [Col. 0957D] Id. ibid. act. 1. . Concilium id omnium [Col. 0957C] partium efflagitatu indictum fuit, cum primis vero flagitante Nestorio, qui Cyrillum delatorem suum et ipsum haeretica labe notatum esse contendebat. Potestates ambae, pontificia et imperialis, simul, ut moris erat, conjunctae, fuerunt ob convocandos episcopos interpositae [Col. 0957D] Id. ibid. ac in fin. V. l. 4, c. 21. Alexandrinus praesul, tanquam delegatus ab apostolica sede, prima in sessione, habita antequam venerunt legati tres a pontifice missi, praesedit solus; caeteris vero in sessionibus ad absolutam usque synodam tres ii simul una cum ipso Cyrillo praefuerunt.
Eadem in synodo nulla omnino fuit quaestio earum rerum [Col. 0957D] Ibid. act. 2. quae a pontifice constitutae ac definitae fuerant de catholicae Ecclesiae fide. Id tantummodo agitatum, ut eidem fidei Nestorius adversans, aut palinodiam canere compelleretur, aut ex judicio contra ipsum ab apostolica sede pronuntiato deponeretur. Quod sane Patres praestiterunt, ut aperte demonstrat sententia depositionis quam contra illum tulerunt [Col. 0957D] Id. conc. act. 1. . [Col. 0957D] Statim atque legati pontificis venerunt, lectaeque sunt Patribus pontificiae litterae, inter acclamationes gratiarumque actiones Romano pontifici, tanquam fidei depositi custodi optimo, auditum fuit et ipsis litteris [Col. 0957D] Ibid. Act. 2. et legatorum adventu divinitus comprobari sententiam a Patribus latam contra Nestorium, ut exsecutioni alia mandaretur, quam antea sancta sedes contra eumdem pronuntiaverat [Col. 0958D] Ibid. .
Jam legati subscripserant atque omnia absoluta [Col. 0958A] esse videbantur, cum sese armarent Patres necesse fuit adversus contumeliosam agendi rationem Joannis Antiocheni, qui, Nestorii doctrina minime probata, tamen curaverat ut D. Cyrilli doctrina in conciliabulo eadem in urbe Epheso coacto damnaretur [Col. 0958D] Ibid. Act. 5. . Patres igitur post necessaria monita schismaticos illos optimo jure a cummunione sejunxerunt, neque tamen deposuerunt, sanctae sedis judicio ejusmodi poenam imponendam relinquentes, uti testantur in synodica ad Coelestinum; quem item certiorem fecerunt depositionis atque exsilii poenae, qua Nestorium damnaverant necnon alterius episcopi eidem suffecti. Theodosius imperator duos pontifici legatos misit gratulatum ob victoriam [Col. 0958D] S. Prosp. cont. Collat. prope fin. , quam Ecclesia retulerat de haeresibus, praeclarissimam, apostolicis utens gladiis, quibus ipsam armaverat. Pontifex in encyclica ad episcopos qui synodum celebrarant [Col. 0958D] Apud conc. Ephes. parte 3. sententiam depositionis confirmat, tum principis haereticae illius sectae, tum sectatorum, quos concilii Patres nominatim appellaverant. Poena eadem in [Col. 0958B] alios mandat animadverti, qui cum in impios eosdem sensus lapsi essent, haeresis atque ejus auctoris damnationi ne subscriberent recusarent. Quoad alios, Antiochenum nempe praesulem ac socios, qui, haeresim condemnantes, indemnatum reliquerant haeresiarcham, fraterne prius voluit admoneri quam inclementius in eosdem ageretur. Clero populoque Constantinopoleos perscripsit de ipsorum praesule recens electo [Col. 0958D] Ibid. , ut cujuscunque dubitationis causas procul habentes eum audirent, quippe qui, cum Romanae in Ecclesiae sinu altus nutritusque esset, fieri non poterat ut alia praeter antiquam doctrinam imbutus esset; novis namque rebus Romam aditus est occlusus: cumque ipsius episcopi doctrina fundamentalis angularisque esset Ecclesiae lapis, ab eadem recedere nefas omnino esse.
De ingenti presbyterorum e Galliis numero, [Col. 0958D] Apud epist. Coelest. Pp. ad episc. Galliae, c. 1. deque aliquibus ex urbe Genua delatum fuit ad S. sedem, quod inter se coivissent adversus D. [Col. 0958C] Augustini doctrinam de gratia et libero arbitrio. Itaque pontifex doctorem sanctitate conspicuum vindicaturus, qui paulo ante supremum diem obierat, ad Gallicanos episcopos encyclicam dedit epistolam [Col. 0958D] Ibid , mandans ut eorum audaciam presbyterorum coerceret, iisdemque silentium indiceret; non enim ecclesiasticorum ejus ordinis esse, aiebat pontifex, vocem episcopis altius in Ecclesia extollere ac de doctrina decernere [Col. 0958D] Ibid., cap. 2. . Praeterea divi Augustini memoriam exquisitis iis prosequitur laudibus, quae maxime decent episcopum: ardentis nempe studii erga apostolicam sedem; singularis ejus aestimationis qua summi ante pontifices illum habuerant ob integritatem doctrinae magnosque exantlatos labores pro Ecclesia Dei. Ipsemet in hujusce tractatus exitu articulum singularem conjiciam de studio illo ardenti ac veneratione in apostolicam sedem, quorum sanctus hic doctor praeclaram adeo testificationem reliquit Ecclesiae.
[Col. 0958D] In epistolae quam laudamus calce videre est congeriem constitutorum a pontificibus qui Coelestinum praecesserunt, de gratia et libero arbitrio. Ibi tanquam axiomata statuuntur: necessariam esse gratiam ad cogitandum de bono, ad illud appetendum, ad amplectendum; liberum arbitrium minime per gratiam destrui, quin potius perfici: Deum operari in nobis per gratiam velle et egere, ita ut cooperatores ejus ipsi simus, cum ferre nequeat otiosam a [Col. 0959A] nobis reddi atque negligi; nobis denique, ubi eam sentiamus nostros ob lapsus languescere, oratione ad Deum confugiendum esse, ut necessarias vires impetremus. Postremo ibidem declaratur apostolicam sedem hac de re nihil ultra decrevisse [Col. 0959D] Vid. meae Hist. Dogm. l. IV, c. 23. .
Sixtus III, cum Romanae Ecclesiae esset presbyter, praeclaram adeo sibi collegit aestimationem stylum distringens in Pelagianos ardore maximo [Col. 0959D] S. Aug., ep. 104. , ut scripta ejus doctrinae et sapientiae plena orbi universo proponenda sanctus Augustinus censuerit. Vix ipse conscendit Ecclesiae thronum, quidquid actum erat Ephesi adversus Nestorianos quoad haeresim confirmavit [Col. 0959D] Ep. Six. PP. ad Cyrill. ex coll. Baluz. . Verum quoad schisma ab Joanne Antiocheno et Orientalibus excitatum, noluit praefracte judicari, siquidem sperabat fore ut monitis ad officium perducerentur [Col. 0959D] Ibid. . Quamobrem perscribi ad illos voluit, idemque perscripsit tam amice, tam humaniter, ut sibi eos devinxerit, duasque inter sedes praecipuas, Alexandrinam atque Antiochenam, [Col. 0959B] concordiam curaverit, quarum discrepantia universam Orientis turbabat Ecclesiam. Is quorumdam calliditatem Pelagianorum retexit, qui personata conversione ad Ecclesiam redire conabantur, ut in eam venenum inducerent. Qua in re divi Prosperi [Col. 0959D] S. Prosp. in Chron. sub an. 440. sententia parem hic amplitudine et gloria triumphum de haereticis reportavit pontificibus, qui de haereticis antea triumpharant. Patriarchalem in Illyrico jurisdictionem sustinuit, quemadmodum duae nos docent epistolae ab eodem traditae ad Illyrici praesules, aliaque ad Proclum Constantinopolitanum. In earum prima Anastasio Thessalonicensi dignitatem vicarii apostolici confirmat, quam pontifices praedecessores contulerant in ejus dioecesis episcopos. In altera omnibus Illyrici provinciis mandat ut Thessalonicensi episcopo pareant, prout apud eas consuetudo erat, neque ab istiusmodi observantia removerentur ex iis quae synodus Constantinopolitana contra leges apostolicae sedis decrevisset, quae concilii ejus constitutionum nullam probaverat praeter eas quae ad fidem [Col. 0959C] pertinebant. In tertia demum epistola ad Constantinopoleos praesulem, cujus gratia res illae omnes novae agebantur, eidem ostendit non ideo sibi esse a sanctionibus canonum, quas penitus noverat, deflectendum.
Divus Leo, Magnus jure ac merito nuncupatus, ubi primum ad summum pontificatus fastigium est evectus [Col. 0959D] Serm. de Assumpt. sua. , fateri ac praedicare orsus est beatum Petrum perpetuo administrare Ecclesiam Dei per Romanos pontifices; iisdem apostolorum principis fidem et auctoritatem nunquam defuturam; Christum Jesum, qui eumdem apostolum Petrum potestatis suae consortem elegit, per ipsum cum caeteris populi sui principibus potestatem illam communicare [Col. 0959D] Epist. 2 vet. edit., item 93, item 86. . [Col. 0959D] Eorum vero quae docuit exemplum exhibuit Leo hic Magnus adversus Manichaeos in Italia, Priscillianistas in Hispaniis, Pelagianos in Istria, per mandata quae ad provinciarum earumdem praesules misit exterminandi causa hos haereticos. Quare praescripsit formulas quibus ecclesiastici suspectae doctrinae subscriberent.
Decretales multas dedit epistolas, alias ad alios [Col. 0960A] praesules [Col. 0959D] Epist. 1 et 80. . In ea, quam episcopis Italiae perscripsit, prae caeteris constitutis, usura vel laicis interdixit, prohibuitque solemnem baptismatis administrationem extra tempora Paschatis et Pentecostes. Publicam item vetuit fieri confessionem, auricularem affirmans satis esse. In decretali ad Siciliae praesules [Col. 0959D] Epist. 4 et 16. iisdem mandat uti ternos mittere episcopos ex suis per triennia singula nunquam desinant ad Romanam synodum, vetatque ut alienent Ecclesiae bona absque cleri consensu. In alia epistola, ad Mauritaniae Caesariensis episcopos, constituit praesulem [Col. 0959D] Epist. 87. qui eorum provinciam invisat, deque alio praesule judicium ferri ab iis mandat, qui ad sanctam sedem provocaverat; quo pariter sententiam vult deferri latam in Africa de causis Ecclesiarum et episcoporum, ut robur ad eamdem accedat. In decretali ad Rusticum Narbonensem publicam vetat poenitentiam injungi presbyteris [Col. 0960D] Epist. 92, in Collect. Holst. ac diaconibus, legemque caelibatus ad subdiaconos [Col. 0960B] extendit. Metropolitis Illyrici demonstrat Romano pontifici curam incumbere universi orbis Ecclesiarum; vicario autem ipsius apostolico earum duntaxat provinciarum quae illi fuerint demandatae [Col. 0960D] Ep. 84. ; curae siquidem partem, non summam cum eo communicatam per se esse testatur. Episcopos prohibet ab Ecclesia ad Ecclesiam transferri, et ecclesiasticos a dioecesi ad aliam, praesulibus propriis invitis, transire [Col. 0960D] Ibid. . Varios indicat gradus jurisdictionis atque appellationis ab episcopo ad metropolitam, ab hoc ad pontificem. Ecclesiae Alexandrinae praecipit ut cum Romana parente unam eamdemque rationem tueatur [Col. 0960D] Epist. 81, ep. 46. . Anatolio Constantinopoleos praesuli facultatem facit ut communioni Ecclesiae Romanae per illum restituantur quicunque haeresim abjecerint; eidemque prohibet trium episcoporum nomina pronuntiare ad aram, qui S. Flavianum praedecessorem suum fuerant insectati. In decretali ad Foro-Juliensem episcopum Theodorum poenitentiae sacramenti necessitatem [Col. 0960D] Ep. 91. ac virtutem ostendit, quod etiam [Col. 0960C] iis qui in vitae fine sunt constuti vocisque officium amiserunt non denegandum affirmat, cum indicio aliquo ipsi absolvi petunt aut eos petiisse jam constat, cum nullum praebere indicium vi morbi et angustiis temporis prohibentur.
Sanctus hic pontifex judicium per se ipse tulit in causa Celidonii [Col. 0960D] Epist. 89. et Projecti, praesulum Galliae, a sententia Hilarii Arelatensis provocantium. Propriis in sedibus utrumque sustinuit, ipsumque Hilarium ab unoquoque jurisdictionis actu prohibuit extra suam Arelatis Ecclesiam, quam ipsi ex indulgentia non abstulit. Eidem Leontium Foro-Juliensem subrogavit [Col. 0960D] Ibid. , qui vicarii apostolici munia obiret in Galliis. In epistola ad Viennensis provinciae praesules de appellationibus ad sanctam sedem loquitur, tanquam de jure quod nulla unquam detrectavit vetustas.
Valentinianus III imperator decretis Leonis Magni paratam conciliavit exsecutionem lege quae mandat [Col. 0960D] [Col. 0960D] Novel. Valent. post Cod. Theod. tit. 24, de Ep. ordinand. ut sedis apostolicae sanctiones omnes toto in imperio sancte ac religiose serventur; nullique episcopo licitum sit absque sedis ejusdem auctoritate aliquid contra consuetudinem veterem conari, ut quibuscunque dicta erit dies ad tribunal Romani pontificis, si vadimonium deseruerint, vis a provinciarum rectoribus inferatur: aperte autem lege ista fuit expressum, quod sententia in Hilarium pronuntiata [Col. 0961A] ab apostolica sede imperatoriae auctoritatis minime indigebat, ut vel in Galliis exsecutioni mandaretur, ob supremam potestatem quam habet pontifex in Ecclesia. Et erat ipsa quidem sententia per Gallias, etiam sine imperiali sanctione valitura. Quid enim tanti pontificis auctoritati in Ecclesias non liceret? Nostram historiam videsis [Col. 0961D] Lib. V, cap. 3. , palamque erit viguisse hanc legem Francorum regum tempore, qui imperatoribus successerunt. Idem pontifex dissidia composuit Ecclesias inter Arelatensem et Viennensem intercedentia [Col. 0961D] Epist. 109 ad episc. prov. Arelat. , dioeceses constituens quae metropoleon alterutri suffragarentur.
Eutyches Constantinopoli tanquam haereticus condemnatus confugit Romam [Col. 0961D] Epist. 7, ad Theodos. A. , supplici libello promittens emendaturum se omnia quibus reprehensione dignis doctrina ejus esset inspersa [Col. 0961D] Et 8, ad Flav. ep. . Ad episcopos etiam aliquot Occidentis dedit litteras, suffragia eorum petens, a quibus responsum accepit, Romanum adire pontificem oportere habendi causa fidei dogmata; praesulibus quippe privatis [Col. 0961D] S. Petr. Chrysolog. epist. ad Eutych. Romani [Col. 0961B] pontificis haud accedente consensu, facultatem aiebant deesse hujusmodi de causis pronuntiandi. Flavianus Constantinopoleos praesul acta omnia Romanum ad pontificem detulit adversus Eutychetem, necnon sententiam a se latam in eumdem [Col. 0961D] Epist. Flav ad Leon. PP. ; supplex ab eodem flagitans ut eam sententiam roborando, nascentem dignaretur haeresim praecidere, atque impedimento esse quin synodus, de qua pervascrat rumor, celebraretur; istiusmodi enim celebratio nonnisi turbas in Ecclesia concire poterat.
Magnus vero pontifex admirabilem illam singularemque ad Flavianum epistolam dedit, Epistolae Dogmaticae divi Leonis cognomento celeberrimam, qua Incarnationis mysterii fidem eximie definit atque explicat; volensque Imperatoris Theodosii gratia concilio Ephesi cogendo assensum praebere [Col. 0961D] Epist. 12 et 13. tres, qui praeessent, legatos misit, eamdemque epistolam veluti eorum regulam quae decernenda erant. Id Pontifex memorat omnibus in epistolis hac de re [Col. 0961C] perscriptis, praesertim vero in ea quam tradidit ad Patres concilii, significans iisdem quaecunque ad eliminandos errores, et fidei professionisque ejus unitatem in universo mundo asserendam sunt necessaria, ex epistola ad Flavianum suppetere [Col. 0961D] Epist. 15. . Ea synodus in latrocinium versa est. Pro concilii sede praesidia militum collocata sunt; magnique tres duces imperii sacrum in eum conventum sunt ingressi, suffragiis ut libertatem eriperent. Dioscorus Alexandrinus, Eutychetis propugnator, sanctissimis apostolicae sedis legibus posthabitis, per summam audaciam concilio praesedit. Pontificiae epistolae, tam dogmatica ad Flavianum quam alia ad Patres synodi, haudquaquam fuerunt lectae. Judicatum fuit juxta consilium initum a fautoribus Dioscori: Eutyches fuit absolutus; militesque districto ense irrumpentes minati sunt duas in partes caesum iri quicunque duas Christum in naturas dividerent. Illatam vim sustinuit nemo, praeter pontificios legatos, Eusebium [Col. 0961D] Dorileensem, qui apertus et praecipuus erat Eutychii accusator, ac Flavianum Constantinopolitanum ipsius episcopum ac primum Judicem, qui ad sanctam sedem provocavit ab iis omnibus quae in eo concilio sancita fuerant.
Vir item sapiens Theodoretus [Col. 0961D] Theodoret., epist. 113 et 126. Cyri praesul in Antiochiae patriarchatu a sententia depositionis in se lata ad apostolicam sedem appellans confugit. Uno eodemque tempore superiorem augustae sedis [Col. 0962A] hujus potestatem testatus est in caeteras universi terrarum orbis Ecclesias, praeque aliis praeclarissimis ejus dotibus hanc singularem est fassus, quod nempe ab haeretica labe abhorrens nunquam non fuerit, cum summorum nullus pontificum a veritate contrarium aliquid unquam senserit, at contra omnes apostolicum depositum semper integrum, semper omni ex parte purum, custodierint.
Hisce ut mederetur incommodis sanctus pontifex [Col. 0962D] Epist. 25. falsam eam synodum condemnavit, declaravitque per litteras Theodosio imperatori, quod, quoniam ad sanctam sedem fuerat provocatum, ex constitutis per Nicaeni concilii canones, aliud haberi concilium oportebat. Theodosius vero, eunuchi cujusdam, qui Eutycheti valde studebat, arbitrio se gerens, benignas accommodare aures noluit suasionibus divi Leonis, neque Occidentis imperatorum epistolis, per quas eidem significabant, detrectari non posse Romanum pontificem supremum judicem causarum appellationis quoad fidem et judicium episcoporum [Col. 0962D] Apud conc. Chalced. par. I, n. 25, 26, 27 et 28. . [Col. 0962B] Fidem adhibuit Theodosius falsis conciliabuli actis Dioscori arbitratu constructis, nihil nempe ex Nicaeni atque Ephesini primi decretis mutatum in eo fuisse atque episcopos ibidem depositos Nestoriana haeresi affectos esse. Interea pontificem est deprecatus ut Anatolium in Constantinopoleos sedem, Flaviano jam denato, suffectum confirmaret. Imperatorem istum, cum minime haeresim profiteretur [Col. 0962D] Epist. 33. , haereticos tamen tueri Leo papa intellexit: quamobrem fore confidens ut ab insita menti ejus opinione facile revocaretur, legatis ad eum missis iterum de congreganda synodo efflagitavit; eodemque tempore significavit per litteras, quibus ipse conditionibus Constantinopoleos praesulem recens electum confirmasset. Caeterum optimum sancti pontificis id consilium ineundi gloria Marciano, Theodosii successori, debebatur.
Marcianus igitur potitus rerum quae prima obiit imperatoris munia [Col. 0962D] Apud conc. Chalced. par. 2, n. 33. , sui significatio animi fuerunt, [Col. 0962C] se scilicet velle ut pontificia ex auctoritate haberetur concilium, quo proscriberetur error et catholicae Ecclesiae tranquillitas instauraretur [Col. 0962D] Ibid., n. 34. . Divum Leonem oravit ut ipse per se adesse dignaretur synodo; sin minus id posset fieri, sibi per litteras potestatem faceret cogendae ipsius synodi, in qua episcopi per summum pontificem constituta profiterentur.
Chalcedone congregati sunt Patres. Eique uti praeessent pontifex legatos mittens imperatori scripsit, futurum se sperare [Col. 0962D] Epist. 49. ut traditionis fides, cujus dogmata ad eum sancta sedes tradebat, errori sectariorum praecluderet omnem aditum. Ad Patres item concilii perscripsit, significans clam iis esse non posse desiderium suum, quippe cujus religionem ac fidem minime ignorabant [Col. 0962D] Epist. 47. ; ut nempe iidem, disceptationibus quibuscunque posthabitis, plenam illam et apertam fidei definitionem amplecterentur, quam ipse in litteris ad Flavianum expresserat. Sese velle ut suas in sedes episcopi restituerentur, si [Col. 0962D] resipiscerent; multo autem magis ii qui, eo quod potiorem tuiti essent partem, e propriis pulsi erant Ecclesiis. Summopere cavendum iis esse, ne quid, Eutychetem damnantes, Nestorio indulgerent.
Legati synodo praesidentes eamdem inchoant, declarantes pontificis mentem esse [Col. 0962D] Conc. Chalced., act. 1. ut concessu ab illo Dioscorus excludatur, usquedum apud Patres tanquam reum se stiterit, rationemque retulerit audaciae suae, qua oecumenicam coegit synodum nulla [Col. 0963A] ex apostolicae sedis auctoritate, rem prorsus inauditam, quae ante id temporis neque permissa neque facta unquam fuerat. Quamobrem e Patrum consessu expulsus fuit, et e contrario Theodoretus admissus, qui ex sententia pontificis propriam in sedem fuerat restitutus. Convincitur Dioscorus D. Leonis Dogmaticam Ephesi dolo malo suppressisse quam concilii Patres omnes pure ac simpliciter se suscipere profitentur eam omnes prompte suscipimus [Col. 0963D] Ibid. . Altera in actione testantur Patres absque omni formula ac deliberatione eidem se epistolae subscripsisse. Epistolae omnes subscripsimus. Veram in ea fidem contineri affirmarique cognoscunt, perinde ac Nicaeno in symbolo sanctorumque traditione Patrum qui post eam synodum floruere: cumque ea recitata essent, eidem etiam epistolae plaudentes clamarunt Patres jam se subscripsisse: Nos jam subscripsimus. Tertia in actione pontifex archiepiscopi universalis nomine nuncupatur; damnatur deponiturque Dioscorus, tum variis nominibus, tum [Col. 0963B] eo potissimum quia impedimento fuerat quominus eae litterae legerentur Ephesi magno cum catholicae Ecclesiae scandalo, quae jam plura perpessa fuerat. In actione quarta, interrogati Patres ab imperatoriis inquisitoribus utrum divi Leonis epistola conveniret cum fidei expositionibus conciliorum Nicaeni et Constantinopolitani, epistolae iterum acclamavere. Itaque nihil est certius pura simplicique acceptione ista Magni Leonis epistolae in Chalcedonensi concilio, quidquid autument qui supremae sanctae sedis auctoritati adversantur; quorum ipse objectiones dilui mea in Dogmatica Historia [Col. 0963D] Lib. V, c. 9. .
Actio quinta propositionem hanc nostram egregie confirmat. Concilii Patres fidei definitionem instruxerant, quam legati, utpote minus omnia exprimentem quae dogmatica epistola contra haeresim definiebat, rejecerunt. Quare ii, tametsi definitionem illam pertinaci studio defenderent, attamen ubi agnoverunt discrepantiam quae eam inter et dogmaticam [Col. 0963C] epistolam intererat, quantocius eam ita mutarunt, ut omne discrimen amoveretur. Marcianus imperator, qui concilio adfuit [Col. 0963D] Act. 6. , provisurum se ait ne quis imposterum de mysterio Incarnationis docere auderet aliud quam quod apostoli, Nicaeni Patres et Leo pontifex in epistola ad Flavianum tradiderunt.
Inter Chalcedonensis concilii canones duodetricesimus tertio inhaerens, Constantinopolitanae synodi praesuli urbis hujus alterum in Ecclesia locum concedit, atque una simul patriarchalem jurisdictionem in Ponti, Asiae Minoris et Thraciae exarchatus. Legati, qui consessui non aderant cum hujusmodi canon fuit propositus [Col. 0963D] Ibid., act. 16, in fin. , acerrime adversati sunt, ubi de rato eodem habendo actum est; at quoniam suffragatio ne procederet frustra contenderunt, decreto intercesserunt, adhibito protestationis ac reclamationis remedio, et ad sedem apostolicam provocarunt.
[Col. 0963D] Synodo absoluta Patres imperatorem rogaverunt [Col. 0963D] Idem, par. III, n. 1. ut quae ipsius erat pietas atque potestas, fulciret sedisque apostolicae auctoritate roboraret fidei professionem quam fecerant; se nempe apud Romanum pontificem interponeret, confirmationis causa impetrandae. Postea pontifici mittentes acta omnia concilii, per synodicam orant ut eadem confirmare non dedignetur [Col. 0963D] Ibid., n. 2. . Apprime autem urgent canonis duodetricesimi confirmationem, rationes, [Col. 0964A] quaseunque firmissimas putant, praeseferentes, uti pontifici fidem faciant, commendationesque afferentes quae maximo sibi usui ad movendum pontificis animum sint futurae.
Pontifex definitionem summa et certa fide confirmavit per litteras ad Galliarum episcopos [Col. 0963D] Epist. Imp. ap. Collect. Holsten. , ad imperatorem Marcianum, ad Pulcheriam imperatricem, ad Anatolium Constantinopolitanum [Col. 0963D] Epist. 52, 53, 54, 55 et 61. ; multo autem apertius ad episcopos qui synodum celebraverant. Canonem vero duodetricesimum pro Constantinopoleos cathedra penitus rejecit, reique certiores fecit litteris iisdem viros illos praestantissimos, litterisque aliis rem ipsam communicavit cum Alexandrino et Antiocheno patriarchis [Col. 0963D] Epist. 62, 63, 68 et 105. , quorum praesertim intererat ea novitas, cumque aliquot episcopis eorumdem suffraganeis.
S. pontificis auctoritas exsecutione prohibuit hunc canonem; quod licet moleste ferret Constantinopoleos praesul [Col. 0964D] Epist. Anat. Cp. ap. Collect. Holsten. , tamen ab imperatore contentus in officio erga pontificis voluntatem, huic imperatore [Col. 0964B] eodem cogente, per epistolam obsequii plenam satisfecit.
Divo Leoni maxime id cordi erat, ut omnibus in terrarum orbis Ecclesiis fidem incarnationis Verbi per suam dogmaticam epistolam stabiliret. Hanc Ecclesiae Gallicanae tanto cum gaudio amplexae sunt, quantum non facile explicari verbis possit [Col. 0964D] Epist. episc. Gall. post S. Leon. epist. 51 et 98. Unamini siquidem consensu omnes fatebantur ac praedicabant apostolicam sedem, unde epistola erat profecta, illum esse additum, ex quo sanctus idem Spiritus qui apostolos replevit scientia, emittebat oracula: doctrinam ejus, Dei esse doctrinam; Salvatorem ipsum incarnationis suae mysterium hominibus tradere per os Romani pontificis, cui acceptam Gallicanae Ecclesiae fidem verae religionis referebant, et arctissimo atque insolubili conjunctionis vinculo adhaerebant. Hispanienses Ecclesias tanti fuisse compotes beneficii sancti ejusdem pontificis litterae nos docent [Col. 0964D] Ep. 52. . Italas Alpium finitimas tradit [Col. 0964C] Leo ipsius decretis subscripsisse, necnon diligentissime obsecutas fuisse [Col. 0964D] Post ep. 52. . Oriens, utpote procellis semper ac tempestatibus agitatus plus quam Occidentis provinciae, tranquillitatem serius praesetulit. In Palaestina descendere ad vim oportuit ut ad officium monachi reducerentur [Col. 0964D] Vide Ep. 83. , qui pene omnes Eutychetis sectatores facti erant, cogerenturque, relictis ecclesiis quas invaserant, propria ad monasteria reverti. In Aegyptum, ubi dogmaticae D. Leonis epistolae nonnulla exempla irrepserant depravata, quae Nestorianismi errores inducebant [Col. 0964D] Ep. 69. , certa mittenda fuerunt exempla imperiali signo; necnon magistratibus mandari opus fuit ut eadem clero populoque publice legerentur. Post Marciani obitum religiosissimi principis, maximeque adhaerentis apostolicae sedi, emersit iterum erroris factio [Col. 0964D] Epist. 75, 78 et 99, ad Leon. Aug. ; quamobrem oportuit pontificem semel, iterum ac tertio novum ad imperatorem dare litteras, ut ab insidiis tutum redderet, quas religioni ejus parabant [Col. 0964D] haeretici, facilitate abutentes qua ipse audiebat damnatos a sancta sede, queis praeter poenitentiam nihil ultra erat reliquum. Adhuc insuper flagitant audientiam, cum damnati debeant agere poenitentiam. [Col. 0964D] S. Aug. cont. duas epist. Pelag., l. I, in fin. .
Ita sensit Augustinus cum in causis ejusdem generis apostolica sedes judicium tulit. Qui nostra hac tempestate tanti doctoris discipulos sese jactant, ab hac sententia ordirentur oporteret, quam studio is [Col. 0965A] ardenti adeo tuitus est, ut inter caeteros Ecclesiae Patres locum facile principem sit assecutus. Illi vero longe abest ut glorientur cum D. Prospero sanctae sedis auctoritate uti ad explicandam ac defendendam S. Augustini doctrinam; quin e contrario gloriantur D. Augustini auctoritatem adhibere ad apostolicae sedis doctrinam oppugnandam. Iidem ut videant quanto in errore versantur, certum mihi deliberatumque est breviter hic tradere quidquid S. doctor aut dixit aut gessit aliis temporibus Ecclesiae traditione affirmans quoad praeeminentiam et auctoritatem sanctae sedis.
Divo Augustino ter potissimum oblata occasio fuit suam proferendi sententiam de auctoritate quam sancta sedes exercet atque exercere debet in Ecclesia, [Col. 0965B] cum de appellationibus Ecclesiarum Africae ad Romanam disputaretur. Ea ratione sanctus doctor mentem suam aperuit circa praerogativas omnes Romani pontificis et circa praesidia illa firmissima quibus idem pontifex est instructus: centri nempe ac vinculi contra schismata supremi relationum interpretis adversus haereses, atque arbitri supremi juris adversus temeratores legum.
I. Donatistae, qui baptismum iterare volebant, S. Cypriani auctoritatem usurparunt. Quorum consilia ut eludat Augustinus, Cyprianum cum principe apostolorum comparat, quem divus Paulus redarguit. Nihilo tamen minus fatetur vereri se ne comparatio haec injuria sit divo Petro, eo quod apostolorum princeps cum episcopo alio nullo debeat comparari. «Magis, inquit, vereri debeo, ne in Petrum contumeliosus existam. Quis enim nescit apostolatus principatum cuilibet episcopatui praeferendum?» (S. Aug. de Bapt. cont. Donat., lib. II, cap. 1.) Mox divum Cyprianum pro virili conatur defendere: «Nondum enim, aiens, erat diligenter illa baptismi quaestio pertractata; sed tamen saluberrimam consuetudinem tenebat Ecclesia . . . quam credo ex apostolica traditione venientem . . . per Agripinum praedecessorem suum dicit S. Cyprianus quasi coepisse corrigi. Sed sicut diligentius requisita veritas docuit, quae post magnos dubitationis fluctus ad plenarii concilii confirmationem perducta est, verius creditur per Agripinum corrumpi coepisse, non corrigi.» (Ibidem, cap. 7.) Cyprianus quidem consuetudinem illam videbat; cum «autem (prosequitur Augustinus) defensiones ipsius consuetudinis non tales afferrent, quibus illa talis anima moveretur, noluit nondum assertae consuetudini cedere . . . Maluit praedecessorum suorum tanquam inventum defendere.» (Ibid., cap. 8.)
Cyprianus tandem, ut Augustinus observat, quaestionis summam non fidem, sed disciplinam spectare judicavit, de qua alios alia sentire neque schisma, [Col. 0965D] neque haeresim gignit. «Neminem judicantes, aut a jure communionis aliquem, si diversum senserit, amoventes.» (Ibid., cap. 2) . «Toleravit collegas aliud sentientes sicut, et ipse toleratus est.» (Ibid., l. IV, c. 9) . Eam ob rem universalem cogi synodum oportere censuit, discutiendae atque examinandae consuetudinis gratia, quae haereticorum baptisma admittebat; atque interim baptisma denuo conferri posse iis qui ab haereticis fuerant baptizati: «Antequam plenarii concilii sententia quid in hac re sentiendum esset, totius Ecclesiae consensio confirmasset, visum est ei cum ferme octoginta coepiscopis suis Africarum Ecclesiarum, omnem hominem qui extra Ecclesiae catholicae communionem baptizatus fuisset, oportere ad Ecclesiam venientem denuo baptizari.» (Ibid., lib. I, cap. 18.) Divus ipse Augustinus declarat quod variis in Ecclesiae provinciis ante oportuerit peculiares fieri discussiones, [Col. 0966A] quam oecumenica haberetur synodus, ut consuetudo illa penitus teneretur, quaenam esset, nempe utrum universalis ac proinde apostolicae foret traditionis. «Quomodo enim potuit ista res tantis altercationum nebulis involuta ad plenarii concilii luculentam illustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum regiones multis hinc atque hinc disputationibus et collationibus episcoporum pertractata constaret?» (Ibid., lib. II, cap. 4) . Verum enim vero argumentum evidens utrumque horum Patrum arbitratum esse de disciplina quaestionem institui, inde ducitur quod Cyprianus, praeter ea quae diximus, Deum misericordia suppleturum rebatur, si quid baptizato ab haereticis deesset qui in Ecclesiam receptus fuisset neque iterum sacro fonte ablutus: «Potens est Dominus (ipsa ejus verba sunt) misericordia sua indulgentiam dare; et eos qui ad Ecclesiam suam venientes simpliciter admissi in Ecclesia dormierunt, ab Ecclesiae suae muneribus non separare.» (S. Cyprian., epist. ad Jubai., cap. 13.) Divus autem Augustinus ejusmodi rem esse aiebat, circa quam plenaria ipsa concilia invicem poterant emendari. «Ipsa plenaria concilia saepe priora posterioribus emendari, cum aliquo experimento rerum aperitur quod clausum erat.» (S. Aug. de Bapt. cont. Donat., l. c. 3.) Quod sane nonnisi de disciplina est accipiendum, fidei enim ac morum leges inviolabiles sunt. Praeterea sanctus doctor pro certo habuit Cyprianum ab opinione illa recessisse, deque hac re nihil ideo litteris consignatum exstare, quia studentes hujusmodi errori fortasse suppresserint sancti viri scripta contraria, ut ipsius auctoritate fulcirent errorem: «Correxisse autem, inquit, istam sententiam non invenitur: non incongruenter tamen de tali viro existimandum est quod correxerit, et fortasse suppressum sit ab his qui hoc errore nimium delectati sunt, et tanto velut patrocinio carere noluerunt.» (S. Aug., ep. 48, ad Vincent.)
Caeterum, id firmissime comprobat, divo Augustino [Col. 0966C] fuisse supremam Romani pontificis auctoritatem veritatis loco, cui refragari nemo possit in Ecclesia: «Quis enim nescit apostolatus principatum cuilibet episcopatui perferendum;» quod perinde is loquitur de contentione ille unde schisma Donatistarum profectum erat, atque de re jam definita per sententiam latam ab apostolica sede. Sententiam hanc tulit Melchiades papa in contentione Caeciliani et Majorini de Carthaginensi episcopatu. Caecilianus quidem legitime electus fuerat eaque in sede constitutus; Majorinum vero instigaverat manus factiosorum hominum, qui suas ad partes pertraxerant non paucos ex episcopis Afris. Quare Augustinus luculenter de Caeciliano loquitur dicens. «Posset (Caecilianus) non curare conspirantem multitudinem inimicorum, cum se videret et Romanae Ecclesiae, in qua semper apostolicae cathedrae viguit principatus, et cunctis terris, unde Evangelium ad ipsam Africam venit, per communicatorias litteras esse conjunctum, [Col. 0966D] ubi paratus esset suam causam dicere, si adversarii ejus ab eo illas Ecclesias alienare conarentur.» (Idem, epist. 162.)
Ita reapse contigit, ipsismet petentibus Donatistis, ut causam transmarini judices, id est eorum temporum sermone, apostolica sedes, judicaret. Apud pontificem steterunt partes ad dictam diem, cognitisque utrinque rationibus Melchiades pro Caeciliano sententiam tulit. Negari certe non potest Donatistas judicio huic stare noluisse, et ad Constantinum imperatorem provocasse. Ac perinde negari nequit hunc principem, cum causae accessiones ab iis fierent, dedisse novos judices, Patres nempe Arelatensis concilii; si tamen habendi sunt novi judices Patres synodi, quo divus Silvester legatos misit, qui causam sui praedecessoris instar judicarent ac de novis accessionibus definirent. Melius igitur recognitionem litis, ab imperatore concessam, nuncupemus. Istiusmodi autem recognitionem [Col. 0967A] quomodo concessit imperator? Scilicet eorum perversitatibus cedens, ait Augustinus, utque eorum impudentiam cohiberet; quid enim convocandum concilium fuit, cum causa cognita et definita esset Romae? Insolentem eorum agendi rationem detestans, prosequitur sanctus doctor: qui ab Ecclesiae judicio ad imperatoris tribunal provocare erant ausi. «In Urbe Roma quemadmodum causa dicta atque finita sit, indicant gesta ecclesiastica.» (Id., ep. 68.) «Dedit ille aliud Arelatense judicium, non quia jam necesse erat, sed eorum perversitatibus cedens et omnino cupiens tantam impudentiam cohibere. Neque enim ausus est Christianus imperator sic eorum tumultuosas et fallaces querelas suscipere, ut de judicio episcoporum qui Romae sederant ipse judicaret . . . Qua in re quemadmodum illos detestetur audistis.» (Idem, ep. 162.) Ipse imperator dederat litteras ad Melchiadem, ad eum spectare significans ejusmodi causam definire, [Col. 0967B] utque ullum schisma in Ecclesia suscitaretur, peculiaresve alicubi divisiones fierent, nullo pacto ferre. «Vestra gravitas, inquit, ponderabit quomodo illa lis tandem absolvatur . . . Velim vos nullum generale schisma, nullam discordiam in ullo loco omnino relinquere.» (Apud Euseb. lib. X Hist., c, 5.) Itaque considerabat hanc litem jam sententia pontificis definitam. «Cum res fuisset apud urbem Romam ab idoneis ac probatissimis viris episcopis terminata.» ( Epist. Const. Imp. Aelaphio. ) Cum vero intellexit Donatistas provocasse; o furorem, inquit, inauditum; o audaciam praedicandam! Christiani homines et episcopi imitantur gentes. «Ad quam appellationem Constantinus imperator sic respondit: O rabida furoris audacia! sicut in causis gentilium fieri solet appellationem interposuerunt.» (Opt. Milev., lib. I cont. Parm.)
Per hoc Melchiadis papae judicium definitivum Caecilianus omnibus est criminibus absolutus quae in ipsum conjecerant Donatistae, proindeque in Ecclesiae [Col. 0967C] communione perstitit, nullamque juris sui jacturam est passus. Quod ad ejus aemulos, praeter Donatum, principem auctorem sceleris, qui fuit depositus, alii omnes, mandavit pontifex, ut suas quisque dignitates ac sua munera retinerent, dummodo ab erroris opinione recederent. Quamobrem Augustinus ait hunc pontificem optimum, Christianae se filium pacis et patrem Christianorum omnium demonstrasse. «Miltiadis sententia judicium clausum est his verbis: Cum Caecilianum nec a Donato convictum esse in aliqua parte constiterit, suae communioni ecclesiasticae integro statu retinendum merito esse censeo.» (Id., ibid.) «Miltiadis ultima est prolata sententia . . . Donato solo, quem totius mali principem invenerat, maxime culpato, sanitatis recuperandae optionem liberam fecit, caeteris paratus liberas communicatorias mittere . . . . O virum optimum! o filium Christianae pacis, et patrem Christianae plebis!» (S. Aug, ep. 162.)
[Col. 0967D] Ad hoc apostolicae sedis judicium Augustinus remisit Donatistas tot ac tantis in disceptationibus quas cum iisdem habuit. Cumque ipsis probare constituit partes suas nihil omnino esse praeter factionem schismaticam et ab Jesu Christi Ecclesia sejunctam, id posuit ob oculos, quod nempe in Romanae Ecclesiae communione non essent. Argumentum hoc firmum illi adeo videbatur, ut solitus esset dicere quod si e sanctis angelorum choris aliquis per hypotesim asseret ad partes Donati accedendum esse relictis catholicis, ipse angelus esset anathema. Catholicae quidem partes, ait D. doctor, eae sunt, ubi perpetuus episcoporum sibi invicem succedentium ordo invenitur post beatum Petrum, cui tanquam Ecclesiae totius typum gerenti Redemptor ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Hac in perpetua successione pontificum impossibile est e Donatistis ullum praesulem invenire; quibus [Col. 0968A] cum origo non legitima sit in Africa, imitari student catholicam Ecclesiam, eque suis aliquem Romam mittunt, qui exiguum Afrorum numerum regat. En Augustini verba ipsa: «Si enim, inquit, ordo episcoporum sibi succedentium considerandus est, quanto certius et vere salubriter ab ipso Petro numeramus, qui totius Ecclesiae figuram gerenti Dominus ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferorum non vincent eam. Petro enim successit Linus, Lino Clemens, etc. In hoc ordine successionis nullus Donatista episcopus invenitur. Sed ex transverso ex Africa ordinatum miserunt qui paucis praesidens Afris in urbe Roma Montensium seu Cuzipitarum vocabulum propagavit.» (Id., ep. 165) .
II. Si occasione praesertim Donatistarum Augustinus demonstravit auctoritatem sanctae sedis, tanquam centrum unitatis contra schismata, occasione potissimum Pelagianorum agnovit eadem in sede supremum [Col. 0968B] judicem in rebus ad fidem pertinentibus contra haeresim. Constat primum adversus Pelagianam judicium fuisse latum in Africa. Hanc haeresim in Coelestio damnarunt Patres concilii Carthagine celebrati redemptionis nostrae anno 412, unde insanissimum id caput ad apostolicam sedem provocavit. At quoniam haereticus provocationem prosecutus haud fuit, aliquot inde annis Africani praesules contra eamdem haeresim pronuntiarunt, eamque iterum suis cum auctoribus damnarunt in conciliis Carthaginensi et Milevitano. Utriusque concilii Patres per synodicas litteras a se lati judicii retulerunt rationes pontifici Innocentio primo. Milevitani scilicet, quibus Augustinus accensebatur, ad pontificem tanquam pastorem communem omnium perscripsere, et tanquam ei, cui summa et praecipua est potestas ad novas haereses eliminandas, ad corrigendos errores eosque praefocandos, antequam coalescant. Potestatem hanc Romanis pontificibus ab Jesu Christo esse traditam, qui consilia eorum regere atque exaudire [Col. 0968C] preces dignatur, iidem Patres fatentur. «Te, inquiunt, Dominus gratiae suae praecipuae munere in sede apostolica collocavit . . . . Pastoralem diligentiam quaesumus adhibere digneris; nova quippe haeresis, etc. Ut ab eis corrigendis ne latius serpant . . . . Adjuvante misericordia Dei nostri Jesu Christi, qui te et regere consulentem et orantem exaudire dignatur, auctoritati sanctitatis tuae, de sanctarum Scripturarum auctoritate depromptae,» etc. (Id. ep. 92.)
Alia in epistola quam divus Augustinus et quatuor Africani praesules peculiarem dederunt ad ipsum pontificem, eidem significant muneris sui esse Pelagio, qui errorem deposuisse videbatur, diem dicere apud se, ut vel coram vel per epistolam doctrinae suae rationem redderet, haeresiarchae huic, aientes, futuram majoris ponderis pontificiam auctoritatem quam caeterorum omnium universi orbis episcoporum. Sub finem epistolae precantur ab eo veniam, si [Col. 0968D] fortasse nimium prolixa ea sibimet videatur, fatentes se minime luci splendorem addere cogitasse, verum ab ipsius definitione cognoscere, utrum quae ipsi scirent ab eodem fonte originem ducerent, unde altissima ipsius sapientia emanabat. «A tua, sic loquuntur, veneratione acciendus est Romam, aut cum eo per litteras agendum . . . . Episcoporum catholicorum auctoritate, et maxime sanctitatis tuae, quam apud eum esse majoris ponderis minime dubitamus . . . . Dabit sane nobis veniam suavitas mitissima cordis tui quod prolixiorem epistolam fortassis quam velles tuae misimus sanctitati. Non enim rivulum nostrum tuo largo fonti augendo refundimus, sed . . . utrum etiam noster, licet exiguus ex eodem, quo etiam tuus abundans, emanet capite fluentorum, hoc a te probari volumus.» (Id., ep. 95.)
En quae sancto ex isto doctore suppetunt testimonia quoad rescripta pontificis tam conciliis quam epistolis laudatis.
[Col. 0969A] «Quid enim, ait libro primo contra Julianum, cap. 2, potuit vir ille sanctus Africanis respondere conciliis, nisi quod antiquitus apostolica sedes, et Romana cum caeteris tenet perseveranter Ecclesia?» Et epistola 106: «Ad omnia nobis ille (Innocentius) rescripsit eodem modo quo fas erat atque oportebat apostolicae sedis antistitem.» Et infra: «Novellum et perniciosum errorem sic ecclesiastica auctoritate compressum, ut multum miremur esse adhuc quosdam qui per quemlibet errorem gratiae Dei conentur obsistere, si tamen haec gesta didicerunt.» Et alibi: «Resistentes ad nos perducite. Jam enim de hac causa duo concilia missa sunt ad sedem apostolicam; inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est, utinam aliquando finiatur error! Ergo ut advertant monemus, ut instruantur docemus, ut mutentur oremus.» (Idem de verb. Apostol. serm. 2, in fin.)
At nondum oecumenicam ad synodum appellandi consuetudo coepta erat? Audiamus hac de re Augustinum: [Col. 0969B] «Quid est quod dicunt? De simplicibus episcopis sine congregatione synodi in locis suis sedentibus extorta subscriptio est? Aut vero congregatione synodi opus erat, ut aperta pernicies damnaretur? Quasi nulla haeresis aliquando nisi synodi congregatione damnata sit, cum potius rarissimae inveniantur propter quas damnandas necessitas talis exstiterit; multoque sint atque incomparabiliter plures, quae ubi exstiterunt, illic improbari damnarique meruerunt; atque inde per caeteras terras devitandae innotescere potuerunt. Verum istorum superbia hanc etiam gloriam captare intelligitur, ut propter illos Orientis et Occidentis synodus congregetur. Orbem quippe catholicum quoniam Domino eis resistente pervertere nequeant, saltem commovere conantur, cum potius vigilantia et diligentia pastorali post factum illis competens sufficiensque judicium, ubicunque isti lupi apparuerint, conferendi sunt, sive ut sanentur atque mutentur, sive ut ab aliorum salute atque integritate vitentur.» [Col. 0969C] (Id. cont. 2 epist. Pelag., l. 4, in fine.)
Sanctus idem doctor eadem de re ait Juliano: «Puto tibi eam partem orbis sufficere debere, in qua primum apostolorum suorum voluit Dominus gloriosissimo martyrio coronari. Cui Ecclesiae praesidentem beatum Innocentium si audire voluisses, jam tunc periculosam juventutem tuam Pelagianis laqueis exuisses.» (Id. lib. I cont. Julian. cap. 2.)
Nil igitur nequissimis iis nominibus ex Augustino erat reliquum, post latam ab apostolica sede sententiam, praeter detestationem criminum ac poenitentiam. «Et haec exsecrabilia damnata tenentes et seminantes, adhuc insuper flagitant audientiam, cum damnati debeant agere poenitentiam.» (Id. cont. 2 epist. Pelag., lib. I in fine.)
III. Circa provocationes ad sanctam sedem quoad emendandos mores, referam quidquid Zosimo, Bonifacio ac Coelestino pontificibus Augustini aevo actum fuit in Africa hac de re. Provincia isthaec Occidentalis [Col. 0969D] Ecclesiae moleste admodum ferebat se subjici ac proinde patriarchalis suae jura detractabat. Dicam melius: Afri potius de judicii genere atque sententiae exsecutione disceptabant in causis appellationis, quam de jure supremi tribunalis, quod sanctae sedi nunquam in discrimen vocarunt. Perspectum est consultationum congregationumque eorum summam fuisse pontificem maximum deprecari ut legatos ne imposterum mitteret, ad cognitores tantummodo in rem praesentem renuntiaret, qui [Col. 0970A] ejusmodi transigerent causas, neque amplius pateretur ut saecularibus magistratibus exsecutio sententiae mandaretur.
Id Augustinus impense orat Coelestinum pontificem, ut sibi permittat in Antonii Fussaliensis causa. qui comprovincialibus ab episcopis propria e sede pulsus decretum ab apostolica sede impetraverat; quod, tametsi conditionale tantum erat, tamen vim minabatur. ut exsecutioni mandaretur adversariorum ingratiis, Praeterea longe ut D. doctor jus apostolicae sedis in controversiam vertat, fatetur potius firmatque exemplis quampluribus judiciorum, quae seu lata, seu confirmata fuerunt ab eadem sede. Hujus rei testimonia ipse profero ad Coelestini pontificatum, ex epistola quam hunc ad pontificem dedit, vetustae editionis 161, recentioris autem 209.
Caeterum S. Augustinus non modo suprema jura sanctae sedis agnovit, veneratus tuitusque est, verum etiam quotiescunque fuit opus, pontificum ipsorum [Col. 0970B] vindicem gessit acerrimum. Neque tamen rationem habuit nullam discriminis hominem inter atque pontificem, si quid misera eorum vitae privatae conditio noxae alicui fuisset obnoxia. At posteaquam ministerii honorem sanctissimi omnique majoris exceptione vindicavit, famam tuetur ipsius ministri, qui omnium maxime nequam hominum haereticorumque calumniis est obnoxius. Suo loco dicimus quidquid Donatistis ipse respondit, dum Ecclesiae objectarent pontifices Marcellinum, Marcellum, Melchiadem ac Sylvestrum persecutionibus succubuisse. Videmus suis in libris adversus Pelagianos quam belle pontificem Zosimum a censoria ea nota vindicat, quam stultissima ea capita eidem inurere conabantur quoad suae auctoritatis exercitium pro asserenda haeresi quam profitebantur. «Sed si (ipsissima S. doctoris verba sunt), quod absit, ita fuisset de Coelestio vel Pelagio in Romana Ecclesia judicatum, ut illa eorum dogmata, quae in illis et cum ipsis papa Innocentius damnaverat, approbanda et tenenda [Col. 0970C] pronuntiarentur, ex hoc potius esset praevaricationis nota Romanis clericis inurenda. Nunc vero cum. . . Zosimus Coelestium se purgare molientem ad consentiendum supradictis sedis apostolicae litteris ( quas Africanis Ecclesiis perscripserat Innocentius ) crebra interlocutione constrinxerit, profecto quidquid interea lenius actum est cum Coelestio servata duntaxat antiquissimae et robustissimae fidei firmitate, correctionis fuit clementissima suasio, non approbatio exitiosissima pravitatis. Et quod ab eodem sacerdote postea Coelestius et Pelagius repetita auctoritate damnati sunt, paululum intermissae, jam necessario praeferendae severitatis fuit, non praevaricatio prius cognitae vel nova cognitio veritatis . . . . Quomodo igitur ab istis fidei desertoribus et oppugnatoribus gratiae Romani clerici praevaricationis arguuntur sub episcopo Zosimo, quasi aliud senserint in damnatione posteriore Coelestii et Pelagii quam quod sub Innocentio in priore senserunt? [Col. 0970D] Quia utique cum in litteris venerabilis Innocentii de parvulis, nisi baptizarentur in Christo, in aeterna morte mansuris catholicae fidei clareret antiquitas, profecto Ecclesiae Romanae praevaricator potius esset quicunque ab illa sententia deviasset; quod, Deo propitio, quoniam factum non est, sed ipsa constanter repetita Coelestii et Pelagii damnatione, servata est, se intelligant esse unde alios criminantur, et aliquando a fidei praevaricatione sanentur.» (Id. contra duas epist. Pelagian., lib. II, capp. 3 et 4.)
Monitum
[Col. 0971A] Charta haec documentum est publicum donationis quam ecclesiae Cornutianae confert Fl. Valia Q. Theudovius V. illustris cum enumeratione supellectilis et fundorum eidem aedi sacrae attributorum. Signata est Consulatu Leonis perp. Augusti quinto, collega Probiano, nempe anno aerae Christianae 471, ut editores doctissimi praeclari illius documenti observarunt. Si cum illa charta conferas Praenestinam inscriptionem, insculptam anno Christi 930, sub Gregorio PP. quarto, ab eodem Suaresio editam Praenestis antiquae lib. II, c. 7, pag. 146, et a nobis recusam in praefatione tomi primi hujus editionis, numero 50, videbis per quinque illa saecula inter utrumque monimentum inclusa solemne fuisse bona tam mobilia quam immobilia ecclesiis donata, eadem ferme consuetudine quam servant in Vitis pontificum huic tempori aequalium Romanae sedis bibliothecarii. Addit Mabillonius dignam eruditissimo viro observationem, nempe memorari inter caetera dona ecclesiae Cornutianae collata Librum Comitis; unde constat ante ann. Christi [Col. 0971B] 471, fuisse hujusmodi librum absolutum et ad usum cleri adhibitum.
Sufficeret hoc unicum et antiquissimum documentum publica auctoritate signatum ad illustrandam et confirmandam historiam, et catalogos bonorum mobilium et immobilium, ecclesiis nostris attributorum sub singulis ferme pontificibus. Satis itaque videbatur consultum auctoritati hujusce partis historiae biographorum sub uno Anastasii nomine hic censitorum, si unum aut alterum documentum ejusmodi donationum et regestorum produceremus. Verum omittenda sine piaculo non foret alterius praeclari monumenti memoria. In SS. martyrum coemeteriis via Salaria sitis an. 1726 detectum fuit a fossoribus eminentissimi cardinalis Marefoschi, cubiculum sacris imaginibus antiquitus depictum; et compluribus SS. martyrum corporibus refertum, quorum sanguis in vitreis vasculis, de more affixis caemento ad eorum loculos, admoto lumine conspicuus redditur; et insuper [Col. 0972A] instructum marmoreis inscriptionibus, quarum una indicat ex nota consulatus qui pertinet ad annum 340 aerae communis, Christi fidelem cujus loculum occludebat ibi depositum fuisse quadriennio post obitum beati Silvestri, per haec verba.
SEMVESTINO ALOM D. V. ID IAN ACYNDINO ET PROC. CONSS.
Semvestino Alomno (Alumno) deposito quinto Idus Januarii Acyndino et Proculo consulibus.
Si quis priorem syllabam SEM disjungendam putat a cognomento Vestini, et interpretetur constare siglis exprimentibus SEm piternae memoriae, vel etiam SEMno Vestino (voce deflexa ex Graeco ΣΕΜΝΟΣ, venerabilis, ut non raro observantur in Christianis inscriptionibus saeculi quarti et subsequentium Graeca vocabula Latinis permista et insita), utatur arbitra facultate qua maluerit. Poterit etiam SEM intelligi nomen Hebraicum Vestini, sive nomen familiae SEMpronio VESTINO; nam et apud Fabrettum ex coemeterio [Col. 0972B] B. Castuli Inscript. pap. 555, numero 25, legitur CARTORI. VESTINO QUI DECESSIT. IN. PACE. etc.
Quocunque modo exponatur appellatio Vestini, eam nihil moror. Id unice observandam propono hac in epigraphe, depositionem scilicet hujus Christiani viri contigisse quadriennio tantum evoluto post B. Silvestrum in eodem Priscillae coemeterio conditum die 31 Decembris, Julio Constantio et Albino coss. nempe desinente anno aerae Christianae 335, quem Constantius et Albinus signarunt. Inde enim ad Kalendas Januarii anni 340, quas aperuerunt coss. Acyndinus et Proculus juxta omnium fastorum laterculos anni IV solidi tantum numerantur.
Praeter hanc inscriptionem ibi repertum est alterius fragmentum proximius attingens depositionem B. Silvestri, cum signatum sit nota consulari Feliciani ac Titiani, nempe anni 337. Ita autem legitur.
Con STANTIE CONSTANTIUS S. DEP. XVI. KAL. DEC. FELICIANO ET XX. TITIANO CONS.
Complementum tabulae majoris subsequentis. Vide textum Blanchini, col. 977.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1270971A.bmp)
[Figure]
![[Figure]](../assets/FIGURES/1270973A.bmp)
[Figure]
[Col. 0975A] Dispositio igitur partium hujus cubiculi sacris mysteriis ibidem celebrandis parati sub postremis persecutionibus, cum aetatem Silvestri tam proxime attingat, complura nobis insinuat quae mirifice comprobant et illustrant scripta per Bibliothecarium in Vita Silvestri et successorum; et idcirco inter Prolegomena visum est eamdem proponere. (Tab I.)
Concameratio cubiculi adversum aperit ingredientibus fornicem, cujus interior recessus in angusta hujusmodi area imitatur quodammodo basilicarum absides, quemadmodum et fornicis ipsius structura comparari potest arcui basilicarum presbyteriis imposito, quem, ut a majoribus accepimus, appellamus triumphalem. Aetas Constantino suppar hunc prae caeteris ornare consuevit sacris imaginibus, praesertim Christi Domini inter apostolos considentis. Hoc certe diagramma primariae omnium ecclesiae, nempe basilicae Salvatoris, a Magno Constantino fundatae in Lateranis sub Silvestro papa, nobis exhibet Bibliothecarius [Col. 0975B] num. 36: «Hujus, inquit, temporibus fecit Constantinus Augustus basilicas istas, quas et ornavit. Basilicam Constantinianam, ubi posuit ista dona: Fastigium argenteum battutile, quod habet in fronte Salvatorem sedentem in sella in pedibus 5, pens. libras 102; duodecim apostolos in quinis pedibus, qui pensaverunt singuli libras nonagenas.
Exemplum Silvestri et Constantini subsequentes aetates nunquam oblitae non modo in abside ejusdem basilicae Lateranensis, sed etiam in camera triclinii ejusdem patriarchii a S. Leone III constructi, quae superest, Christum Dominum et apostolos duodecim etiam musivo opere exhibuerunt. In reparationibus autem basilicae eosdem apostolos musivo expressit sub imagine Salvatoris in concameratione absidis Nicolaus papa quartus anno 1291; et novissime Clemens XI, decessorum vestigiis inhaerens, beatos apostolos, fundamenta novae civitatis Jerusalem in navi ecclesiae primaria totidem sub aediculis sive loculamentis ab Innocentio decimo eodem consilio [Col. 0975C] structis solido ex marmore ad colosseam amplitudinem exciso per sculptores aetatis nostrae praecipuos jussit elaborari, certatim conferentibus symbolam piissimis principibus ad decorandam basilicam omnium principem sacris hujusmodi imaginibus juxta morem aevi Constantiniani.
Non secus in Vaticana peractum novimus tum prisca, tum nostra aetate; cum duodecim apostolorum imagines totidem columnis vitineis impositas ad coronandum presbyterium Gregorius III collocaverit, teste Bibliothecario num. 194, quorum figuris musivo pariter opere compositis ornari voluit Sixtus papa quintus absidem amplissimam a se fundatam; frontem vero basilicae a se constructam Paulus, ejus nominis pariter quintus, colossis Christum Dominum et duodecim apostolos exprimentibus decoravit.
Par dispositio legitur ac videtur in basilica S. Pauli via Ostensi, quam a terraemotu concussam beatus Leo tertius cum renovaret ex narratione Bibliothecarii [Col. 0975D] num. 380 et 381, servata veteri forma: In nave, inquit, quae est super altare imagines aureas obtulit Christi Domini et apostolorum Petri et Pauli, recentius vero Honorius papa III in tribunali seu camera presbyterii, Christi Domini et duodecim apostolorum imagines opere musivo de more compactas restituit.
Verum consuetudinis tam receptae et confirmatae plura ne conferamus exempla, satis superque fuerit indicare Altaris pontificii cultum in solemnitatibus anni praecipuis hoc unico ornamento constitui, sanctorum scilicet apostolorum statuis sub imagine Domini crucifixi collocatis, non secus ac rogatu beati Xysti ejus nominis tertii, Valentinianus Augustus num. 65, obtulit imaginem auream cum duodecim portis et apostolos duodecim et Salvatorem in gemmis pretiosissimis ornatam super confessionem beati Petri apostoli; neque aliter ac in Graecorum Pontificalibus sacris Christi Domini ac duodecim apostolorum [Col. 0976A] imagines foribus sanctuarii, sive προθύρῳ imponuntur, et accensis cereis facibus redduntur conspicuae.
Placuit scilicet Ecclesiae catholicae in sacris solemnibus muneris pontificii Sacerdotem aeternum secundum ordinem Melchisedec regio cultu in throno considentem exhibere, ejusque regni consessores apostolos et quodammodo συνθεόνους repraesentare, utpote in duodecim sedibus cum eo judicantes duodecim tribus Israel, hoc est universam credentium Ecclesiam, ex quo communicato cum illis jure sui regalis sacerdoti constituit e piscatoribus principes super omnem terram. Imago autem expressior completae in Christiana Ecclesia hujusmodi prophetiae tum maxime affulsit, quando in pace ipsi reddita sublatis persecutionibus licuit sub Constantino successoribus in thronis apostolorum episcopis ad oecumenicas synodos convenire, et judicia orbis terrarum publice exercere, ac de divinis humanisque rebus [Col. 0976B] ita decernere, illo caeteris praesidente, quem vicaria potestate sua fungi prae caeteris voluit, ut ratum esset in coelis quidquid hujusmodi judicio in terris pronuntiaretur. Tunc inquam oraculi istius promissio completa ac manifestior cum evasisset, utpote oculis Orientalium et Occidentalium regionum exposita, illius quoque imaginem dedicari tum maxime par fuit in sacris aedibus, ubi regium majestatis suae thronum inter mortales statuere dignabatur Redemptor noster, cui data est omnis potestas in coelo et in terra. Thronos igitur apostolicos hinc inde divinum stipantes et coronantes sive cum imaginibus apostolorum a quibus fundati sunt, sive cum mysticis figuris seniorum Apocalypseos Agni thronum ex propriis sedibus ita adorantium solemne fuit appingere ex aetate Constantiniana tam basilicis in pace Ecclesiae excitatis, quam cubiculis coemeteriorum, eisdem basilicis de proximo praeludentibus in fine persecutionum; uti cognoscimus ex hac memorabili cella viae Salariae in cryptis S. Hermetis, seu [Col. 0976C] Priscillae coemeterio affinibus, quam ex sepulcralibus fidelium inscriptionibus liquet quadriennio a depositione Silvestri ad sepulturam Christianorum adhibitam et frequentatam eorumdem sacris mysteriis.
Perspectum est ex Historia Eusebii lib. IX, cap. 2, ipso Constantino imperante una cum consorte dominationis Licinio, Maximinum in Oriente non minus utrique eorum quam nostrae fidei infensum tale indixisse bellum sacris Christianorum ac templis ubique dirutis et solo aequatis, ut in cryptas coemeteriorum confugere ipsis necesse fuerit ad sacra mysteria peragenda. Ita nempe renovanda esse censuit edicta Diocletiani et Maximiani, quibus paulo ante saevitum fuerat contra religionis nostrae coetus et sacras aedes ad synaxim paratas: ut persecutio, inquit, lib. VIII cap. ult. cum ab ecclesiarum eversione sumpsisset initium, postmodum subsecutis vario tempore rectorum infestationibus, longe ulterius [Col. 0976D] progressa sit. Quin etiam post initas cum imperii consortibus pacis simulationes tranquillum Ecclesiae statum ne semestri quidem integro passus est permanere (lib. IX, c, 2) : Dumque ad subruendam pacem nihil non molitur, primum quidem nostros a conventibus ( συνόδου ) qui in coemeteriis fieri solebant, nescio quo praetextu arcere conatus est. Fiebant igitur in coemeteriis constante persecutione Maximini in Oriente, et per illa intervalla pacis, sacri Christianorum conventus in martyrum coemeteriis, quemadmodum et Romae peragebantur tyrannidem exercente Maxentio, ejusdem aequali et prototypo, ut idem Eusebius observat.
Verum divina Christi virtus ubi tyrannos delevit et ad nihilum redegit (quemadmodum in dedicatione ecclesiae apud Tyrum sublatis persecutionibus memoratum fuisse scribit Eusebius Hist. Eccl. lib. X, cap. 4, pag. 374) amicos et familiares suos apud omnes non mortales modo, verum etiam coelestes potestates [Col. 0977A] evexit. Ita ut apostolis ab ipso Dominatore coeli et terrae judiciorum veluti assessoribus designatis, sedium quoque suarum, quas in terra eo mandante fundaverant, successoribus judicandum orbem terrarum in synodis oecumenicis traderet; et qui ante vetabantur a tyrannis vel subter cryptas coetus occultos cogere, invitabantur jam ab Augustis ut omnium provinciarum ac nationum synodos publice celebrarent. Jure igitur spectaculum adeo jucundum, divinitus reservatum aetati ac pietati Constantini aetatis, ejusdem pietas tum cryptis impressit, quarum ab ingressu paulo ante arcebantur, tum basilicis quas triumphali cultu paulo post excitavit.
Sed prosequamur sacri hujus cubiculi partes in imagine perlustrare, quae gestis eorumdem temporum afferunt lucem non modicam. Ut igitur cognosceremus in apostolorum thronis sedes ad iisdem in terra fundatas et successoribus cum jure episcopatus [Col. 0977B] traditas significari, subtus fornicem eisdem sedibus coronatum visitur imago Pastoris boni oves pascentis, hoc est pastorum Principis Christi Domini, cujus ad exemplum pastores populorum ab ipso constituti formari debent; atque ita praeesse agnis sibi concreditis, ut subesse tamen debeant ei qui oves et agnos a pastorum Principe vicaria potestate regendos suscepit, ut sint unum ovile et unus pastor.
Arcuato sub fornicis tegumento deposita visuntur de more fidelium Christi corpora, sed praecipue sanctorum martyrum, quorum indicationes ex apposito sanguinis vasculo sub ipsa Pastoris boni pictura hinc extraxit curator sacrarum reliquiarum; necnon ex loculamento inferiori, altaris in morem constructo, cujus supra mensam seu marmoream tabulam ipsum loculum occludentem sacrificium offerri a Christianis consuevisse innumera Ecclesiae monimenta probant, et cum iis B. Augustinus testatur in libro VIII de Civitate Dei, cap. 27: «Nec tamen nos, [Col. 0977C] inquit, iisdem martyribus templa, sacerdotes, sacra et sacrificia constituimus, quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus. Honoramus sane memorias eorum tanquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad mortem suorum corporum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera religio, falsis religionibus fictisque convictis; quod etiam si qui antea sentiebant, timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare ETIAM SUPER SANCTUM CORPUS MARTYRIS AD DEI HONOREM CULTUMQUE CONSTRUCTUM dicere in precibus: Offero tibi sacrificium, Petre, vel Paule, vel Cypriane, cum apud eorum memorias offeratur Deo, qui eos et homines et martyres fecit, et sanctis suis angelis coelesti honore sociavit,» etc. Huic postremae Augustini expressioni respondet alia pictura sub boni Pastoris effigie et supra martyris loculum mensamque altaris in pariete colorata, ubi tribus pueris in fornace Babyloniae unius Dei cultum [Col. 0977D] constanter asserentibus apparet angelus Dei; ut scilicet intelligamus divinitatis testes seu Christi martyres honore cum angelis sociari ab Ecclesia Dei, ex sacris litteris cum Augustino edocta id sentire et profiteri.
Quin etiam ex epistola B. Cypriani ad S. Lucium papam scripta in persecutione Decii et Valeriani (quam patriarchales Urbis basilicae legunt in festo ejusdem S. Lucii PP) constat quomodo figura trium puerorum aptaretur constantiae confessionis Romanorum pontificum. Quare in Romanis martyrum cryptis frequens occurrit.
Altaris frontem quam dicimus loculamentum illud constituit, in quo tres figurae depictae sunt. Media est fossoris sarculo suo hujusmodi in clivo loculamenta aperientis, in quo cryptae coemeterii apertae sunt. Observat autem V. C. dominus Joannes Marangonius, sacrorum coemeteriorum peritissimus, has ipsas cryptas pertinere posse ad illam partem coemeterii [Col. 0978A] Priscillae via Salaria, cui nomen inditum legimus, Ad clivum Cucumeris; qua de re consulendi Aringhius, Severanus et Boldettus, diligentissimi duces hujus sacrae topographiae. Altera figura feminam stolatam exhibet vas vitreum gestantem semiplenum sanguine, collecto scilicet ex corpore martyris, aut spongia ex loco martyrii, quemadmodum Prudentius describit, aliique proximae aetatis auctores a laudatis sacrorum Coemeteriorum scriptoribus passim producti. Tertia denique figura refert mulierem talari veste decenter indutam perinde ac secunda; plures coronas ex frondibus floribusque compactas manu gestantem corbe pariter frondibus et floribus pleno propius collocato. In martyrum enim tumulatione ac translatione, praeter colobia a beato Eutychiano decreta, substratas fuisse frondes ac flores cognoscimus ex Augustino; a quo etiam accepimus consuetudinis causam a Prudentio quoque indicatam, ut scilicet inspersi rore sanguinis pro [Col. 0978B] Christo fusi, aut contactu corporis sacri pro Christo occisi, flores, et frondes, ac brandea excitarent fidelium animos tanquam pignora communis fidei ad martyrum virtutes imitandas, et patrocinia apud Deum conquirenda, opemque divinam impetrandam: cujusmodi expertum narrat episcopum Lucillum in translatione reliquiarum protomartyris Stephani, et piam feminam ab episcopo Projecto receptis floribus in vectatione ejusdem adhibitis a caecitate liberatam (S. Aug. de Civit. Dei, lib. XXII, cap 8) .
Observent alii praegrandia ejusmodi vasa vitrea qualia in manibus alterius figurae sanguinem martyrum deferentis indicavimus, amplitudinis scilicet sesquipalmaris ac bipalmaris, hoc in coemeterio non semel occurrere; quorum vestigia et impressiones calci loculos occludenti adhaeserunt, crustis vitreis inauratis ibidem adhuc conspicuis. Unum vero prae caeteris observandum in alio cubiculo non longe ab ingressu cryptarum effosso sub fornice arcuato, eique simillimo quod descripsimus, [Col. 0978C] cujus diameter tripalmaris indicat vas illud amplissimis lancibus exaequatum: fortasse ad ministrandum in plenis fidelium conventibus, quos in hoc coemeterio celebratos in postremis persecutionibus comprobat late patens area aedificii, ejusdem coemeterii ad ingressum constructi et graphice delineati ab Aringhio lib. IV, cap. 37, praefixo nomine S. Silvani cum S. Bonifacio ibi olim depositi. Haec, inquam, aliis observanda relinquimus, ut ea quae ad argumentum a nobis assumptum spectant unice perstringamus, scilicet regale Christi sacerdotium ab aeterno Pontifice secundum ordinem Melchisedech suis apostolis communicatum eorumque successoribus, liberam pompam suae dignitatis explicuisse his etiam signis a pacifico Salomone Ecclesiae sponsae suae traditis per cathedras seniorum apostolica fundatione in antris persecutionum erectas, et in pace Ecclesiae per Constantinum parata sublimius erectas ad regios thronos basilicarum. Episcopales vero throni orbi [Col. 0978D] universo magnificentius expositi in synodis oecumenicis, quemadmodum a Christo Domino potestatem obtinuerunt, ita a pietate principum accessione regalium insignium cumulati ejusdem majestatem ubique regnantem, et quasi scabellum pedum suorum orbem terrae subdentem legatis a se constitutis declaraverunt. Consulares igitur sellae, trabeae, laticlavia ministris Christi certatim oblata sunt a principibus, ut humili pastorum pallio et piscatorum pannis substernerentur. Sacrae altarium mensae aurum et argentum potorium ab Augustis tricliniis passim contributum, ut pretiosa quaeque supellex humani fastigii dedicaretur in verae divinitatis cultum sub novo foedere, non secus ac profana Aegyptiorum spolia in tabernaculi ornamentum sub veteribus tabulis convertebantur. Hinc igitur emanat longa illa series donariorum apud biographos pontificios in singulis ferme Vitis proprium elenchum attexens et enumerans, praeter omnis generis vasa in basilicis ac tituli [Col. 0979] ![[Figure]](../assets/FIGURES/1270979A.bmp)
[Figure] [Col. 0981] ![[Figure]](../assets/FIGURES/1270981A.bmp)
[Figure] [Col. 0983] ![[Figure]](../assets/FIGURES/1270983A.bmp)
[Figure] [Col. 0985A] dedicata, vestes auro argentoque textas, coronas gestatiles ac pensiles, fibulatoria gemmata, senatorum calceos, triumphantium palmatas, ac imperantium purpuram qua episcoporum, qua sacerdotum, qua Levitarum capiti, pedibus, humeris, pectori, corpori appensa, veluti spolia praeclarissimorum in republica munerum eleganter composita in tropaeum crucis Christi, sacerdotum humeris ad hanc arcem coelestis Hierusalem importatum.
Hic vero locus daretur opportunus enumerandi ornamenta singula levitica, sacerdotalia et pontificalia nostros in usus rite deducta partim ab imitatione divinae institutionis sub Veteri Testamento, partim ex apostolica traditione sub Novo, aut ex disciplina successorum pontificum et conciliorum in pace Ecclesiae nitidius explicantium mysteria potestatis a Christo Domino sibi et Ecclesiae attributae, locus, inquam, daretur hic opportunus illa ipsa enumerandi. Sed modus brevitatis Prolegomenis imponendus [Col. 0985B] ire per singula non permittit, praesertim cum aliunde peti possint a liturgicarum rerum scriptoribus peritioribus, et sacrae antiquitatis expositoribus, pleraeque origines et incrementa rei vestiariae ad hierarchicos Ecclesiae ordines pertinentis, de quibus nonnihil attigimus infra in notis ad S. Zosimum. Multa etiam contulit ad haec illustranda eruditus in primis scriptor P. Alexander Wilthemius soc. Jesu presbyter in suo Dypticho Leodiensi ex consulari facto episcopali. Plura congerenda suppeterent ex nostris lucubrationibus de mitra, pallio, seu Phrygio pontificali, sacrisque vestibus, olim parata prelo in translatione sacri corporis B. Leonis Magni, nec tamen edita. Verum materies cum sit par operi justae molis, inter opuscula Prolegomenis inserenda locum non habet. Unicum ex iis seligam adnotatum ad illustrandam historiam ac indicium potestatis significatae per pallium et Phrygium pontificale: quod primus numerus cum referat a S. Marco pontifice attributum episcopo Ostiensi, utpote praedito jure consecrandi [Col. 0985C] pontificis Romani, aliaque monumenta ecclesiastica doceant transmissum fuisse beato Cyrillo Phrygium a S. Coelestino papa, ut Ephesinae synodo suo nomine praesideret, et ab aliis Coelestini successoribus concessum primatibus pallium et metropolitis (vide Thomassinum Vet. Discipl. parte I, lib. II, cap. 45) , tanquam insigne potestatis collatae supra complures regni aut provinciae episcopos: alii vero contendant Alexandrinorum pontificum pallia ita esse proxima sedis illius fundationi, ut mos in illa Ecclesia viguerit ipsum beati Marci pallium singulis successoribus in ipsa consecratione induendi; haec omnia pallium ac Phrygium episcopale innumeris quaestionibus subdunt.
Has omnes dissolvi posse autumo conspectu duarum antiquarum imaginum quas ex Romanorum veterum picturis Camillus cardinalis de Maximis olim collegit, in lectissimo illius cimeliarchio compactis in unum codicem, elegantissime delineatum [Col. 0985D] ab antiquariorum Apelle Petro Sancte Bartoli. Duo magistratuum Romanorum concilia his in picturis exhibentur (Tab III et III) . Singulis praesidet concilii princeps, adjecto dignitatis titulo PRAESES in uno, et in altero PRAESES CONSILII. Hic vero praeses a caeteris omnibus discriminantur ornamento singulari convoluto circa collum, humeros ac pectus, non secus ac pallia sacrorum antistitum, praesertim vero Graecorum, quasi, in morem fasciae latioris, quae apud Romanos Laticlavii nomen obtinuit, et in compluribus etiam clypeatis imaginibus Antoninorum saeculo ac subsequentibus, quandoque pura, quandoque etiam acu picta seu phrygiata exprimitur: sed in consularibus diptychis a Constantini aetate plerumque exhibetur acu variata et phrygiata, quemadmodum spectare licet in imagine, quam appono Leodiensis ex Wilthemio excusa (Tab IV) apud quem aliud quoque diptychon Bituricense simili ornatu consules repraesentat, quemadmodum et in diptycho [Col. 0986A] regii cimeliarchii Magni Ducis impresso a senatore Philippo Bonarroti in eruditissima Appendice ad vitreas imagines coemeteriorum, et in aliis, ab eodem indicatis, nempe ex regum Franciae Gaza antiquaria a domino du Cange editi in dissert. de inferioris aevi numismatibus, et in Divionensi domini de Mare, a D. de Partival. inserto libro de Utilitate itinerandi. Universa haec monumenta Romanorum sculptura aut pictura efformata nobis insinuant, illas pectorales fascias primum fuisse limbos seu clavos purpura contextos et assutos orae togarum, unde praetextae togae magistratibus majoribus datae dicuntur etiam stante republica et sub Caesaribus XII, saeculo autem proximo, scilicet Antoninorum, latioris clavi togae attexendi usus invaluit, praesertim qua parte pectori et humeris circumfusa toga decenter in sinus complicabatur. Progressu temporis (puta sub Treboniano Gallo et consecutis imperatoribus) Phrygiati operis fasciae, limbi, clavi, assuebantur togae [Col. 0986B] palmatae consularis processus, uti nummi complures probant cum hujusmodi insignibus Triboniano, Gallo, Aureliano, Probo, Carino, Diocletiano, Maximiano ac Licinio cusi, praesertim integerrimi quos asservat Gaza antiquaria eminentissimi cardinalis Alexandri Albani, et ostendunt diptycha superius indicata, quae a consulibus distribuebantur, et amicis transmittebantur tanquam apophoreta in memoriam gesti magistratus ac munerum editorum.
Rursus perspectum est nostros Christianos antistites, tum in Oriente, tum in Occidente, tam intra Romani imperii fines quam extra, praeter civilia corporis indumenta quae nationum usus communis ferebat et moderatio professionis nostrae approbabat, philosophicis non dissimilia (puta pallia, sive homophoria communia, quae etiam mafortes aevo sequiori dicta sunt, et birros laneos, et vulgares tunicas), habuisse quaedam insignia sacerdotii sacris tantum usibus adhibenda, ex divinis litteris utriusque Testamenti, Pentateucho scilicet et Apocalypsi, ut plurimum [Col. 0986C] deducta, quae munditia et simplicitate et parandi facilitate commendarentur. Quorum aliqua attigimus in notis ad S. Zosimum; ita Jacobus apostolus usus dicitur ab Eusebio vestibus lineis et frontali lamina seu petalo, quem etiam Joannes in Asia gestasse traditur. Pallia sive homophoria et birri pastorales ac dalmaticae in Actis Cypriani memorantur, et tunicae trabeatae sive fasciis quibusdam distinctae visuntur in vetustissimis sacrorum coemeteriorum imaginibus ex vitreis laminis ubi apostoli repraesentantur et viri apostolici. Haec vero monimenta comprobant palliorum oras et tunicarum capitia sive insertiones colli, non secus ac Aaronis humerale instructum capitio textili, loris ac taeniis sacerdotalibus, quae etiam adhibebantur ad frontalem laminam Dei nomine inscriptam cidari colligandam, quaedam ornamenta constituisse pontificum Christianorum, circa humeros praesertim et pectus, quae reducto supra caput capitio birri sacerdotalis etiam [Col. 0986D] mitrae specimen referebant; quod possem non solum dictis, sed etiam vetustis imaginibus comprobare.
His igitur indicationibus compendiariis munerum pontificiorum deductis ab institutione sacrarum litterarum et a communi nationum cultarum usu non abhorrentibus, insignia Christiani sacerdotii etiam prioribus Ecclesiae saeculis constituebantur. Quare in musivis imaginibus basilicae Liberianae, per Sixtum tertium circa initium quinti saeculi curatis, quarum icones exhibentur in notis ad ejus Vitam, sacerdos Dei summi Melchisedech pallio et capitio purpureis limbis lemniscato, et pectorali fibula gemmata supra sternum astricto ornatus exhibetur, non secus ac imagines pontificum nostrorum in basilica S. Pauli eodem quinto saeculo procedente sub Leone Magno depictae, et icon Pii ejus nominis primi in coemeteriis martyrum multo ante colorata, cujus typum excudimus in ejus Vita, necnon beatorum Damasi et Sixti, e vitris coemeteriorum delineatae, quas hic [Col. 0987A] producimus, tunicis ejusmodi capitiisque ac pallis clavatis, sive phylacterio, limbo, clavo seu fascia ornatis et pectori astrictis per fibulam rationali Mosaico non dissimilem, et ab ea quae in Romana Ecclesia [Col. 0988A] ab episcopis cardinalibus necnon a summo pontifice adhiberi etiam hodie consuevit vulgo dicta Formale, decoratae conspiciuntur
![[Figure]](../assets/FIGURES/1270987A.bmp)
[Figure]
[Col. 0987B] Assutae igitur institae sive taeniae, nec non lamina et bracteae birris mundioribus laneis, sive palliis apostolicis, et capitiis sacerdotalibus, a fronte in occiput et collum ut plurimum rejectis in ministrando, simplicem illum ac facile parabilem cultum et insigne hierarchiae episcopalis constituebant prioribus saeculis. Quando vero post pacem Ecclesiae partam religiosa principum munificentia magnifica insignia regiae majestatis offerre voluit in obsequium ac testimonium regalis sacerdotii Christiani, praesules apostolici ita prospexerunt devotis offerentium studiis in gestatione pretiosorum amictuum filis aureis intextorum, quales etiam Macario Hierosolymitano Magnus Constantinus transmisit, Eusebio teste in ejus Vita; ut veterum suorum nusquam obliti, quorum praestantiam supra caeteros optime noverant, palmatis consularibus et augustis trabeis semper imminere voluerit crucis Dominicae regale signum, et vittas illas suas laneas indices pastoralis mysterii ac potestatis a Deo sibi collatae. Has quoque ipsas ut accommodarent faciliori plebis Christianae captui, quae ex imitatione communis consuetudinis magistratuum hierarchiae nostrae ordinem expedite perciperet, curarunt illas ita disponere circa oras palliorum, collum, brachia [Col. 0988B] et pectus decenter circumplectentium, ut ratio ipsa gestandi a laticlavio praesidum non differret in eo praesule, qui caeteris auctoritate et jurisdictione praecelleret. Hujusmodi igitur pallii ubique gestandi facultas soli Romano pontifici competit universa in Ecclesia primatum beati Petri obtinenti. Caeteris autem episcopis patriarchalia jura sive metropolica exercentibus intra certos fines suarum dioeceseon, exarchatuum et provinciarum, gestatio illius ornamenti concluditur eodem limite quo jurisdictio singulorum. Quando autem contigit delegatione Romani praesulis extra fines dioeceseos, exarchatus aut provinciae suae proficisci ad praesidendum mittentis nomine sacris conciliis oecumenicis, quemadmodum contigit Cyrillo, per delegationem Coelestini papae profecto ad praesidendum Ephesinae synodo, tunc nullum congruentius insigne transmitti potuit quam fascia illa pontificalis pallii, quae et Phrygium appellata est, licet lanea simplicique textura crucibus insignita constet, ex quo contextis auro stolis, per Christianos principes oblatis ad decorationem regalis sacerdotii, ita aptari coepit, ut oculis populorum assuetis praesidem concilii, provinciae, aut regionis ex simili cultu noscere, statim indicarent eumdem a pontifice delegatum [Col. 0989A] vices praesidendi extra suos fines exercere illius nomine qui delegabat et ubique praesidet.
Haec obiter indicata sufficient ad aliqua delibanda de origine, disciplina et augmento sacrarum vestium, praesertim vero pontificalium Christiani sacerdotii, quantum satis est attigisse in Prolegomenis. Nam illarum singulas prosequi diligentius et conferre Orientales et Occidentales, praecedentes donaria principum cum subsequentibus, spissi voluminis materiem praestat, nec pauca requirit additamenta iconum vetustarum, quae sine gravi typographi expensa incidi minime possunt.
[Col. 0990A] Illi tamen grave non erit, quandoquidem versamur in re vestiaria, ut nostris sumptibus tum alia hic inserta, tum monimentum perrarum ex aeneo sigillo proferam, dono mihi datum ab immortalis memoriae Praesule et eruditae antiquitatis laude, ac morum suavitate et integritate non minus quam generis nobilitate praestante Leone Strozzio; cujus iconem ad archetypi mensuram diligentissime incidi curaveram, non modo ut rem vestiariam veterum excolerem, sed etiam ut historiam Constantini Magni et Sarmatarum Langobardorumque eisdem affinium illustrarem.
![[Sigillum]](../assets/FIGURES/1270989A.bmp)
[Sigillum]
Vetus Sigillum aeneum palmaris magnitudinis, effossum in Urbe, exhibens Militem, aut Ducem barbarum, tum oris in lineamentis tum in corporis cultu. Vestes thoraci et artubus valde adstrictae morem imitantur. Sarmaticum: consutae vero ex institis (quales videmus hodie geri ab Helvetiis praetorianis) et interula lare manicata, nunc etiam retenta ab Hungaris Illyricis, ac finitimis populis, produnt usum Langobardorum. Paul. Diac. lib IV. cap. 23. Clava in dextera, et manubrium bipennis Amazoniae in sinistra, tela sunt familiaria nobilibus Polonis, qui eadem appellant Buchecann et Bardis; olim vero fuerant Langobardorum Principis aut regi: Autharit ex eorundem historia apud Paulum Diaconum lib. III, cap. 31 Constantini Maximi numinus in pectore vicitur: e indicat fortasse dona militaria, ab eodem data Scythis et Sarmatis imperio additis. aut foederatis, post eam partam Victoriam auspicio Crucis Dominicae, quam Eusebius retulit in ejus vita lib. IV, cap. 5, 6 et 7. Cujus propterea numisma reddimus, Crucem ostendens in ara, a victoriis coronata.
[Col. 0991A] Vetus igitur sigillum aeneum, palmaris amplitudinis modum implens (si crura non fuissent deperdita), exhibet militem aut ducem barbarum tum oris in lineamentis, tum in corporis cultu. Vestes, thoraci et artubus valde astrictae, morem imitantur Sarmaticum in columna Marci Antonini expressum. Sed hic consutae sunt non squammis ut in columna Marci Aurelii, sed institis seu fasciis, quales videmus hodie gestari ab Helvetiis praetorianis. Interula vero, laxe manicata, nunc etiam retinetur ab Hungaris, Illyricis ac finitimis populis. Secunda haec ratio indumenti prodit usum Langobardorum a Paulo Diacono descriptum lib. IV, cap. 23, ex pictura quam Theodoricus, Gothorum rex, in palatio Modoetiae a se constructo efformari jusserat. «In qua pictura, inquit, manifeste ostenditur quomodo Langobardi eo tempore comam capitis tondebant, vel qualis illis vestitus qualisque habitus erat. Siquidem verticem usque ad occipitium radentes nudabant, capillos a facie usque ad os demissos habentes, quos [Col. 0991B] in utramque partem dividebant. Vestimenta vero eis erant laxa, et maxime linea, qualia Angli-Saxones habere solent, ornata institis latioribus vario colore contextis.
Mistus hac in icuncula recognoscitur usus Sarmatarum in vestibus corpori astrictis, et Langobardorum in tonsura capillorum anterius usque ad os descendentium (qualem etiam in Gothis ex Sidonio Apollinari lib. I, epist. 2, observant Academici Palatini Mediolanensis in editione Pauli Diaconi loco indicato suae praeclarae collectionis rerum Italicarum tomo primo, pag. 460), necnon in laxe manicatis lineis interculis, sive indusiis et in multiplicibus institis, sive fasciis supra lineas interulas corpori universo astrictis. Arma quoque hoc in sigillo expressa fuerunt a Langobardis ac Sarmatis promiscue usurpata, quin etiam hodieque a nobilibus Polonis Sarmatiam incolentibus adhibentur. Clava in dextera et manubrium bipennis Amazoniae in [Col. 0991C] sinistra pendens tela sunt familiaria nobilibus inter Polonos, qui eadem appellant lingua vernacula Buchecann et Bardis. Parvam securim inter arma gestabat Autharis Langobardorum rex, teste Paulo Diacono lib. III, c. 31, de Gestis Langobardorum. Fuerit itaque barbarus iste miles sive dux hoc in sigillo expressus e gente Sarnatis et Langobardis finitima, quam sibi Constantinus Magnus adjunxit et collatis donis locupletavit post victoriam Sarmaticam, et ad nostrae religionis instituta capessenda sua munificentia ac pietate perduxit, uti legimus apud Eusebium paulo post afferendum. Idcirco etiam alium nummum Constantini Magni ex nostris cimeliis in eadem tabella sculpendum curavi (praeter eum quem e collo suspensum tanquam niceterium icuncula ostendit) in quo victoriae duae exhibentur, coronam et scutum populi Romani votis inscriptum detinentes supra aram salutari crucis signo insculptam, ut insinuent religiosi principis expeditiones [Col. 0991D] et victorias, necnon populi Romani vota, non spuriis uti antea numinibus suscepta, sed Deo vero et Salvatori nostro in aris ejus cruce insignitis oblata, fuisse directa ad fidei Christianae cultum efferatis etiam in gentibus propagandum.
Non esset fortasse alienum ab elucidatione historiae Pontificalis et Christianae religionis latius extensae per victorias Constantini Maximi, novam provinciarum ordinationem ab eodem principe institutam in Romano imperio considerare, et expendere num inde suborta sit mutatio aliqua in ecclesiastica partitione dioeceseon praesulum Orientis et Occidentis. Verum haec nos abriperent longius quam par sit; cum proxime subsecutis gentium barbararum incursibus, civilis partitio regnorum et imperii Occidentalis desitio dominiorum vicissitudines longe diversas intulerit, quibus pariter expendendis peculiares tractatus deberentur. Praestat hanc spartam adornandam relinquere peritioribus, qui peculiari [Col. 0992A] opere illustrare poterunt provincias singulas. Mihi vero haec obiter indicanti satis fuerit specimen edidisse ad notas Vitae Eleutherii in provinciis Britanniae; quibus aetate Constantini nova partitio contigit in civili administratione, adjecta illa, sive illis, quas a nomine principis appellare placuit: Flaviam Caesariensem et Maximam Caesariensem, subdivisam deinde in Valentiam.
Temperandum igitur est ab hujusmodi excursu, et in breviori stadio sistendum, nobis aperto in hujus sigilli consideratione, Constantini victorias, et barbaros imperio associatos, necnon cultum vestium et ornamentorum ejusdem aetatis proprium exhibentis.
Porro Sarmatas fuisse a Magno Constantino devictos circa annum 321 non modo Eusebius aliique historici et chronologi, sed etiam ejus nummi testantur, inscripti SARMATIA DEVICTA. Victoriae tamen suae fructum praecipuum communicatum fuisse a magnanimo principe hostibus ipsis a se [Col. 0992B] devictis testatur Eusebius lib. IV, de illius Vita, cap. 6 et 7, quos scilicet et intra fines Romani imperii recepit, et agris donavit, et idoneos militaribus copiis ascripsit: «adeo ut, inquit, feliciter sibi cessisse calamitatem suam ipsi faterentur, quippe qui barbaricam feritatem Romana libertate mutassent. Hac ratione Deus plurimas barbarorum gentes ejus adjunxit imperio. Quippe ex omnibus locis legati continue ad eum accedebant; quaecunque apud ipsos pretiosissima habentur, dona ei afferentes. Adeo ut nos ipsi pro foribus palatii varias formas atque habitus barbarorum ordine stantium aliquando conspexerimus, quorum et vestitus et ornatus dispar erat, coma item et barba longe dissimilis. Torvus aspectus, et barbarus, ac terrorem incutiens, corporum enormis proceritas,» etc. Conspectus hujus icunculae commentarius est optimus historiae Eusebianae. Sequitur historicus enumerans species a variis nationibus oblatas, coronas [Col. 0992C] scilicet aureas, diademata gemmis conferta, vestes barbaricas auro et floribus intextas, equos, clypeos, hastas longas, sagittas, arcus. «Atque his donis, inquit, significabant obsequium ac societatem armorum offerre se imperatori si vellet. Ille vero a singulis oblata accipiens, ac seponens, tot tantaque eis vicissim donabat, ut momento temporis ditissimos redderet eos qui dona attulissent. Sed et ex eorum numero nobilissimos quosque Romanis dignitatibus ornabat, adeo ut plerique eorum, obliti reditus in patriam, hic apud nos manere voluerint.»
Barbarus iste princeps in aeneo sigillo expressus nummum Maximi Constantini vultu ac nomine signatum gestat in pectore, donarium scilicet consecutus, et fortasse inter illos nobilissimos referendus quos Romanis dignitatibus ornabat. Perpendent alii num appensio numismatis et niceterii ejusdem de collo instar torquis, collata cum gemma musei [Col. 0992D] Odescalchii Constantinum ipsum exhibente cum pensili ex collo orbiculo Christi Domini monogrammate inscripto, quam a Petro Sancte Bartholi incisam vulgavit excell. Brachiani dux cum pluribus sui cimeliarchii, olim regii Christinae Suecorum reginae, et cum nummis filiorum Caesarum ejusdem principis Labarum praeferentibus, eisdem litteris consignatum, et ab iisdem Caesaribus custoditum, pertineat ad insignia quinquaginta illorum, quos e numero Protectorum delegerat ad salutare illud signum servandum ac praeferendum; quandoquidem et in Ravennati musivo Justiniani, a pluribus edicto, nempe a Cangio, Ciampino aliisque, protectores illi scutum gestant Christi monogrammate insignitum; num vero designet foederatum imperio principem, cum consuetudo gestandae pensilis e collo imaginis Romani imperatoris perducta sit etiam ad Justinum Seniorem, a quo memorat Joannes Malala in sua Chronographia sub Justiniano [Col. 0993A] ejus filio scripta (pag. 135) Laziorum regem Ztathium, Persarum jugo excusso, Constantinopolim profectum et sacro fonte lustratum cum Christianae religioni nomen dedisset donatum fuisse «diademate regio more Romano, chlamyde alba holoserica, pro purpureo clavum aureum regium habente, cujus in medio sigillum fuit στηδάριον, imperatoris Justini expressam referens imaginem. Tunicam quoque albam paragaudiam» παραγαύδιον στιχάριον quam eruditi notarum editores probant, ex Simone Thessalonicensi, esse etiam vestem sacerdotalem, et ex Trebellio Pollione in Claudio, Parthicam, quae loris aureis succingebatur), «gestabat aureis pro more regio clavis adornatam, et ipsis etiam imperatoris effigiem praeseferentibus.» Aureos hujusmodi clavos seu limbos tunicis assutos pro regio more episcopis diaconisque et subdiaconis post oblationes principum ab Ecclesia adjectos regium Christi signum, crux scilicet, a qua regnavit, condecorat, [Col. 0993B] jure praelata imaginibus Augustorum, quae in Laziorum regis tunica Justinus aliique principes in suis donariis ad foederatos missis impresserant; cum et ipsi Augusti, exemplo Constantini edocti, regiae stolae suae imposuerint divinum Christi monogramma, videndum in pectorali ornamento Justini ac Justiniani numismatibus insculptum.
[Col. 0994A] Vestium istarum consideratio nos facile adduceret ad sacerdotalis hierarchiae nostrae insignia sigillatim exponenda, et voces plurimas, quae barbarae videntur in Anastasio, sed e fontibus indicatis Graeco-Romanis deductae sunt, exponendas, nempe Paragaudes, de Crysoclavo, Periclysin de Starausi, de Tyrio, aut de blatta Byzantea (num. 468, 469) . Crucem et Gammadias de Chrysoclavo (num. 416) . Pallia holovera blattea cum tabulis auro tectis de chlamyde, vel de stola imperiali (num. 85) et hujusmodi plures. A vestibus deinde procederemus ad vasa sacri ministerii, apud Anastasium pariter occurentia, amas argenteas et aurea, gabata electrina (num. 85) , coronam pharan ante altare (num. 64) , Crucem Diacopton (num. 366) et similia. Sed contrahenda sunt vela, ne opusculum reddatur observationum appendix, et ex prolegomenis tractatus procudantur.
Chartam itaque donationis proferam additis inter [Col. 0994B] uncos castigationibus quae in Bibliotheca Barberina leguntur partim impressae, et has rotundo charactere typographus exprimet; partim ascriptae ab erudito aliquo viro, fortassis ab ipso Suaresio, et has obliquo, seu corsivo, ut Italice vocant, reddi curabo.
Charta Cornutiana
Hanc chartam, quae primum a Josepho Maria Suaresio ex archivo Tiburtino publicata est, hic denuo visum est recudere, et in capite omnium veterum instrumentorum apponere, tanquam antiquissimum monumentum, quod Leone PP. (id est perpetuo) Aug. quartum et Probiano V. C. coss., id est anno [Col. 0995D] Christi 471 conditum est, ut ex Cassiodoro, Marcellino Comite aliisque fastis constat. In multis observatu dignis non leviter praeterire licet id quod legitur de Libro Comite; qui Hieronymo ascribitur ante annos octingentos; certe auctorem Hieronymum aequalem, aut supparem habet, ex hac charta. MABILL.
Visum est aliquot voces ex oblatis vasis ac vestibus hujusce donationis interpretari, quae in Bibliothecario frequentes cum legantur, lexici vices supplere possunt ad Vitas Anastasianas. In textu occurrunt juxta sequentes numeros.
I. Hamulam oblatoriam. Hamula sive amula diminutivum vocis Hama seu ama, indicat sequioris aevi scriptoribus urceolum, nostris vero ritualibus in libris adhibetur saepius ad illum exprimendum, in quo aqua ad oblationem sacrificii vino admiscenda ministratur per subdiaconum; licet sumi etiam possit pro utroque urceolo vinum et aquam oblationis [Col. 0996C] servante. Illius figuram ex veteri argenteo sacris imaginibus opere anaglypho exstantibus decorato, dedi in notis ad S. Urbanum, quas vide. Videndi quoque Altaserra et Bencinius in notis ad S. Sylvestrum, necnon Cangius in Glossario Med. et Inf. Latin. Panvinius in interpr. vocum obscurarum ecclesiasticarum, [Col. 0996D] edita una cum ejusdem supplemento ad Platinam de Vitis Pontificum, observat amulam et omam eadem significatione adhiberi etiam a vulgato interprete sacrorum Bibliorum in vertenda Graeca voce φυάλας tertio Regum cap. VII, vers. 40. Quin etiam a Columella in cultu hortorum hamulam legi pro vase ad aquas continendas adhibito.
Quare non tantum mediae et infimae, sed etiam germanae Latinitatis vocabulum habendum et aquarium vas indicare.
II. Colum. «Hoc erat vasculum quoddam (ait Panvinius loco laudato ) subtilissimis foraminibus ab imo perforatum, quo vinum ex hamulis in calicem refundebatur.» Idcirco ex lamina tenui ducebatur, quemadmodum etiam nunc in officinis aromatoriorum et similibus, ut per illa foramina exigua trajectus liquor omnem deponeret faecem, ne scilicet materies [Col. 0997A] liquoris in calice offerendi quidplam faeculentum contineret. Ordo Romanus probat antiquitus adhibitum, tunc certe necessarium pro disciplina communicandi sub utraque specie, quae copiosam materiem cum requireret ad consecrandum, cavendum erat ne in tanta affusione liquoris illaberetur in calicem quidpiam extraneum, animalcula, etc. Eadem de causa adhibebantur calices majores ac minores hic etiam memorati. Vide figuram colatorii seu coli in notis nostris ad S. Urbanum, num. 3 et 4, ex antiquo cimelio expressam.
III. Pharum, etc. Lampadem cui per catenulas inferne suspensus erat cantharus argenteus latior, ne scilicet ex lampade commota oleum excideret in pavimentum. Catenae autem cantharum istum adnectentes lampadi per delphinum sigilla affabre elaborata eleganter sustinebantur, quemadmodum etiam catenulae coronarum lampadis in morem appensarum ita infibulantur: coronas argenteas IV cum catenulis suis et delphinis VIII. Coronarum suspensio visitur in [Col. 0997B] diptychis consularibus apud Cangium dissert. de inf. aevi numismatibus, et ante thronum episcopi in musivo Ravennati aliisque.
IV. Cicindelas argenteas. Species lampadum diversarum Panvinius recognoscit in hisce pharis, cantharis, cerostotis, coronis, etc. Ita enim scribit in lexico memorato sui additamenti ad Platinam: « Phara Damasus et Bibliothecarius Romanorum pontificum, et praesertim S. Silvestri Vita, phara canthara, cerostata, coronas, delphinos, lychnos, et lynochos pro diversi generis lampadibus et lucernis in ecclesiis ardentibus acceperunt. Et multis erudite collatis ad illustrandam voce pharorum, addit. «Cur autem pharus cantharus dicatur, haud certo scio, nisi in formam vasis magni factus fuerit in extrema parte. Nam poculum fuit quod Baccho tribuebatur, sicut scyphus Herculi dictus a cantharo, quod erat navigii genusi Plinius lib. XXXIII, cap. 11, refert Marium post victoriam Cimbricam cantharis potasse [Col. 0997C] Liberi Patris exemplo. Virgilius:
Ulpianus tradit cantharos esse per quos aquae saliunt.» Haec Panvinius. Recte: nam patulis vasis utrobique liquor excipitur.
Cantharos igitur ansatos candelabro impositos constituisse pharacanthara ex veteribus anaglyphis arguimus passim occurrentibus in zophoris templorum ad illustrandas aedes non solum ceris, sed etiam odorata mistura aliarum specierum flammam nutrientium, aromatum, balsami stactis, etc.
Pinguiori vero materie et ingrati odoris succo refertis vasis hodie passim collustrantur viae in festis publicae laetitiae, vulgo dictis padellae, quae loco pharacanthari adhibentur sub dio.
Cicindelas quod attinet hic enuntiatas, Cangius ostendit, ex Festo, cicindelas appellari insecta illa parvula alata muscarum instar, quae noctu per aestatem collucent, dicta etiam noctilucas. Ex illarum [Col. 0998A] igitur similitudine ellychnia in vitreis lampadibus oleo innatantia cicindela dicta sunt, ac nomen communicarunt ipsis lampadibus et vasculo metallico quibus istae lampades vitreae includuntur.
Stantarea. Stantarea a stando denominata juxta eumdem sunt candelabra per se stantia.
In confessione ostrea. Recte idem auctor putat corrigendum esse mendum amanuensis, ac legendum ostia, valvas scilicet ad confessionem, sive in ingressu presbyterii appositas, nam sequitur cum clavi sua.
Et in palliis. Ab enumeratione vasorum sacri ministerii progreditur ad vestes et primum recenset sacerdotales, pallia scilicet et mafortes. Deinde vela quae praetenduntur altari, et regiis basilicae foribus, et consistorio, et in pronao, et ante secretarium. Facile constat legenti illarum vestium differentias ac nomina peti vel ex materia serica, linea, aurea, unde intexuntur, vel ex texturae forma, sive addito clavo seu limbo purpureo, aureo, sive ex figura ejusdem [Col. 0998B] clavi quadrata aut rotunda, modo ex regionibus unde afferebantur: quare dicuntur pallia Aquatanica, et Cassiotica, et vela Persica; sive ex coloribus quibus imbuebantur, albo, rosaceo, seu rhodomelino, et leucorhodino, blatteo seu purpureo (nam βλαγτιον Graecis est conchilii genus, notantibus Cangio et Macro), prasino et coccoprasino, coccomelino, aquilato, ac similibus. Quid sit paragaudis dixi supra col. 993 occasione icunculae aeneae institis seu fasciis praecinctae, quae numisma. Constantini Maximi praefert pectori affixum, esse scilicet fasciam latiorem seu clavum aureum pro regio more aptatum tunicae, pallio nec non aliis vestibus ac velis, unde paragaudis nomen illis quandoque obvenit. Nec dissentiunt lexicographi. Macer. Paragaudis, fascia sive laticlavi species serico et auro contexta, qua vestium extremitates ornabantur: ex Cod.
Paragaudes purpureas violacei coloris albo pallio et albae tunicae rite adjunctas ostendit imago Melchisedech [Col. 0998C] regis et sacerdotis a S. Sixto tertio in musivo Liberianae basilicae expressa, cujus typum infra damus in notis ad ejus Vitam. In ejusdem basilicae musivo arcus triumphalis per eumdem Sixtum pariter efformato scribae Judaeorum et sacerdotes, qui Herodi interroganti de loco ubi Christus nasceretur Scripturas prophetarum ostendunt indicantes Bethlehem, pallia pura praeferunt, nullis assutis clavis, sed tantum pectori affibulata, ut in ejus musivi icone per nos ibidem allata spectandum exhibemus.
Pauca haec indicata occasione chartae Cornutianae satis fortasse fuerint ad obsoletas illas voces vasorum ac vestium in hisce Vitis memoratorum intelligendas, aut saltem ad cognoscendum nullum admodum in Bibliothecario occursurum ex hujusmodi vocabulis, cujus significatio in Lexicis Cangii ac Macri non reperiatur. Quare nec Panvinianum recudere necesse ducimus, nec diutius his immorari. BLANCHINI.
[Col. 0993B] Exemplar authenticae chartae, unde colligere eam potuimus, ecclesiae Cornutianae, videlicet, ut divino ministerio subjecti, competentem possint et de loco [Col. 0993C] cui serviunt habere substantiam. Illico quoque decorum putamus ut luminaribus templum quotidie divinae religionis ornetur, et ingruentibus prae temporum prolixitate, artis (sartum) tectum, reparationique sumptus hoc nostro munere collatus deesse non possit. Quibus rebus congruas procuramus expensas, ut obsequium nostrum possit propitiationem divinitatis mereri. Qua consideratione permotus, largior tenore praesentis paginae ecclesiae Cornutanensi massae juris nostri a me ipso Dei favore et juvamine constitutae, atque fundatae, id est fundum paternum, Maranum, fundum montem paternum, fundum casam Martis, fundum vegetem, qui est casa Projectici, et fundum Batilianum (excepta [Col. 0993D] sigillosa filia Anastasii, et Pice ( imo picae ) Colonorum, quam juri nostro retinuimus atque retinemus). Provincia Picini ( Piceni ) Tiburtino territorio constitutos, purae ac directae liberalitatis titulo possidendos cum omnibus ad se pertinentibus, et cum omni jure instructo atque instrumento suo, sicut ipse possideo, cum omni scilicet onere professionis suae, vel necessitate, quam certum est formesia ( formensia ) praedia sustinere. Donamus etiam eidem ecclesiae solum in quo constituta est, cum area sua, et a praedicti Praetorii jure separamus, et ad faciendos hortos vel habitacula clericis custodibusque largimur, id est a cava arcus, qui mittitur ad Praetorium, et deinde per parietes, qui contra Praetorium redeuntes arcam ecclesiae claudunt, usque trans [Col. 0994B] apsida, et de parietibus ipsis per sepem, quae hortos inquilinorum, qui in Praetorio commanent, videtur munire, quae sepis descendit per regam ante ad [Col. 0994C] viam cavam, sive ad Torum, quae redit usque ad arcum supra scriptum; ut inter sepem et viam cavam post apsida, supradicti clerici hortos possint habere. Praeterea eadem largitate offero fundos, id est fundum Callicianum, casam novam, casam Prati, casam Marturi, casam Crispini, fundum Boaricum, et casam pressam in provincia Picini Tiburtino territorio constitutos. Retineo usum fructum in vita mea, eidem Ecclesiae catholicae proprietatem hujus epistolae largitione transcribens, ea lege et conditione, ut cum etiam fructus post obitum meum capere coeperit, ac sibimet vindicare; non solum solemnem modo agnoscat fiscalium functionem, verum etiam propagationem formarum, quae ab omnibus dominis hujusmodi praediorum dependi consuevit. [Col. 0994D] Impendo argentum quoque ad ornatum ejusdem ecclesiae, vel celebritatem suprascripti mysterii sacrosancti, in his scilicet speciebus, id est patenam argenteam, calicem argenteum majorem I, calices argenteos minores II, urceum argenteum, hamulam oblatoriam, colum, thimiamatorion, pharum, cantharum argenteum cum catenis et delphinis XVIII, coronas argenteas IV, cum catenulis suis et delphinis VIII, cicindelas argenteas V cum catenulis suis. Stantarea ( στηδάρεα ) argentea, et in confessione ostrea argentea II, cum clavi sua: quae omnes species appensatae habent ad stateram urbicam argenti pondo quinquaginta quatuor uncias. Septem pharos aereos: duos habentes delphinos octonos et hermorias: [Col. 0995A] cantharos aereos majores sex minores XII, et lilia aerea II, et stantaria ( στηδάρια ) aerea XIII, nec non et in palliis pallium holosericum agnaphum auroclavum I. Item pallium holosericum tetraphorum I, mafortem tramosericum, rhodomelinum aquilatum. Item mafortem e teleoporphyro tramosericum opus marinum; item alium ( pallium ) holosericum luritatum ( luricatum ); pallium Cassioticum, item pallium lineum Aquitanicum, et alia pallia linea quatuor.
Et pro arae ora, vela tramoserica alba auroclava II, vela blattea auroclava paragaudata II, vela holoserica alba auroclava orthopluma II, vela tramoserica prasinopurpura II, vela tramoserica leucorhodina II, vela tramoserica leucoporphyra II, vela [Col. 0995B] holoserica coccoprasina II. Item alia paratura holoserica vela blattea auroclava orthopluma II, vela tramoserica aquilata coccoprasina II, vela tramoserica holoblattea II, vela loricata (luricata) melinoporphyra uncinata duo, vela holoserica holoblata II, vela apoplacia (apoblacia sive ad ploblatea); coccoprasina cancellata rosulata duo; item vela aploblattea coccoprasina cantharata V. Item alia paratura, vela linea auroclava clavatura quadra, duo vela linea auroclava paragaudata clavatura rotunda II, vela linea paragaudata Persica clavatura coccomelina prasina II, vela linea paragaudata Persica clavatura leucorhodina II, vela linea blatoserica paragaudata II, vela linea blatoserica orthopluma II. Item vela linea pura XIV. Item ante regias basilicae, [Col. 0995C] vela linea plumata majora fissa numero tria. Item vela linea pura tria. Ante consistorium velum lineum purum I. In pronao velum lineum purum I, et intra basilicam proporticia ( pro porticibus ) vela linea rosulata VI, et ante secretarium vel curricula vela linea rosulata pensilia habentia arcus II. Item codices, Evangelia IV, Apostolum, Psalterium, et Comitem. Illico ante omnia cautione prospiciens ne mecum [Col. 0996A] (quod absit) observatio cultusque ecclesiae Cornutianensis videatur occidere, ut legem et conditionem ponerem donationi meae, ne unquam cuilibet antistitum presbyterorum sibimet succedentium, vel clericorum quidquam ex his praediis, vel hortis, vel speciebus argenteis, seu vestibus a me supra designatis, alienare in aliam quolibet titulo unquam liceat, aut certe sub occasione cultus divini ad alterius ecclesiae ornatum qualicunque ex hac occasione transferre. Quod etiam in his observari eadem conditione volo, quae futuro tempore fuerint provocatione nostrae devotionis adjecta, quoniam largitatis nostrae praesentis perpetuam praefatae Ecclesiae cupio pertinere substantiam. Quod si quidquam de alienatione a me prohibita fuerit forte tentatum, tunc [Col. 0996B] ego, vel haeres haeredesque sui, vel successor successoresve mei, vel qui illis deinceps successerint, universa quae hujus donationis sunt tenore comprehensa, ad suum jus proprietatemque reducant: quoniam quod a nobis cogitatione venerandae religionis oblatum, secundum legem et conditionem positam, licere non debet cuicunque personae vel alterius ecclesiae, vel praediis cujuslibet deputare. Hanc autem scripturam donationis Feliciano notario meo scribendam dictavi, eique relectae a me sine dolo malo manu propria subscripsi et gestis allegari propria voluntate mandavi, stipulantibusque venerabili viro presbytero, diaconibus universisque clericis memoratae ecclesiae de omnibus supradictis spopondi. Subscripta XV Kal. Maiarum, domno Leone PP. Augusto [Col. 0996C] quat. PROBIANO V. C. coss. Fl. Valia. Q. Theudovius V. C. et Inl. et comes et magister utriusque militiae huic donationi a me dictatae et mihi relectae praediorum omnium suprascriptorum argenti et vestium, servata et in perpetuum custodita lege et conditione quam eidem donationi imposui, consensi et subscripsi, salvo scilicet usufructu suprascriptorum agrorum, quem supra eadem mihi scriptura servavi.
![[Imago]](../assets/FIGURES/1270999A.bmp)
[Imago]
Imago Beati Petri Principis Apostolorum Aetate Sancti Silvestri in Ecclesia Romana asservata ut in Epistola Hadriani I ad Carolum M. quam ita expreessam in Musivis Basilicae Liberianae a Sixto III, ac in Tit. SS. Praxedis, et Caeciliae a Paschali I, et a Pontificibus Successoribus per vetustas icones, et Bullarum signacula, diligenter delineavit et incidit Petrus Rotari Nobilis Veronensis Romae anno MDCCXXVIII.
![[Imago]](../assets/FIGURES/1271001A.bmp)
[Imago]
Imaginis S. Pauli Apostoli Aetate B. Silvestri in Ecclesia Romana custoditae ut ex Epistola Hadriani I lecta in Syn. Nicaena II lineamenta peraeque expressa in Musivis Liberianae Basilicae sub Xysto III ac Titulorum S. Praxedis et S. Caeciliae sub Paschali I aliisque vetustissimis iconibus, et Bullis Pontif. accurate consectatus incidit Petrus Rotari Nobilis Veronensis Romae anno MDCCXXVIII.
Historia de vitis pontificum Romanorum
[Col. 1005A] Lectiones variae a Fabrotto additae extra marginem, ex codicibus Marquardi Freheri A primo, B secundo. Num. 1, lin. 4, A, annis 6, lin. ead., B, mens. 2, dies 7. lin. 6, B, quae canonicae. lin. 7, A, quae post omnem, etc., firmatae; B, formatae. lin. ead., B, firmatae. Hic ordinavit duos episcopos, Linum et Cletum, qui praesentialiter omne ministerium sacerdotale in urbe Roma populo vel supervenientibus exhiberent. Beatus autem Petrus orationi et praedicationi, populos erudiens, vacabat. Hic cum Simone Mago multas disputationes habuit, tam ante Neronem quam ante populum, et quos B. Petrus ad fidem Christi aggregabat, ille per magicas deceptiones segregabat, et dum diutius altercarentur, Simon divino nutu interemptus est. Hic beatum Clementem episcopum consecravit, eique cathedram et Ecclesiam omnem disponendam commisit, dicens: Sicut mihi gubernandi tradita est a Domino meo Jesu [Col. 1005B] Christo potestas ligandi et solvendi, et ego tibi committo, ut ordinans dispositores diversarum causarum, per quos actus ecclesiasticus profligetur, tu minime in curis saeculi deditus reperiaris, sed solummodo orationi et praedicare populo vacare stude. Post hanc dispositionem, martyrio cum Paulo coronatur. Lin. 14, A et B, Diaconos 7. In epist. B. Hier. [Col. 1005] Hanc epistolem exhibet editis Fabrotti; deest in editione Romano Vaticana quem sequimur. EDIT. deest inscriptio: quae gesta sunt, scilicet in. ib. nostra sanctitas r. in ora: al. humilitas sentiens. Et mox, quis meruerit, etc. Epist. Damasi ad Hieronymum: temporum sacerdotalium. Verumtamen gesta P. Pag. 1, in ora c. Maz.: Liber iste intitulatur: Damasi de Gestis Pontificum. Sed cum non potuerit nisi ad sua tempora scribere, quod superadditum est, alterius est auctoris, cujus nomen non teneo. Verum [Col. 1005C] in Vita Gelasii papae II quidam Pandolphus ostiarius affirmat se ista scripsisse, quod intelligi potest vel de toto opere usque ad sua tempora, vel de Vita Gelasii tantum, quod ex Vita Paschalis secundi conjectari licet. Titulus in cod. M.: Incipit series Pontificum Romanorum, qui in sede B. Petri apostoli ab ipso usque ad hoc tempus sederunt. Et in ora: Dominus noster Jesus Christus I. Summus pontifex nascitur XIII anno Imperii Aug. annis 33, m. 3, in hoc numero vixit. trigesimo anno baptizatus. reliquum tempus praedicavit. Post ejus passionem anno sequenti tenuit Petrus apostolus in partibus Orientis cathedram annis 4, deinde anno Domini 38 venit Antiochiam, ubi sedit annis 7, dies 8: deinde venit Romam, ubi sedit annis 25, m. 7, d. 8. Num. 1, lin. 1 deest et. lin. 2: Ap. natione Galilaeus de terra Bethsayda, filius Joannis, frater Andreae: [Col. 1005D] primus sedit in cathedra episcopali apud Antiochiam annis 7; fuit autem temporibus Tiberii Caes. et Caii Caligulae, et Tib. Cl. et Neronis. Lin. 6, qui M. a. e. f. et filius in bapt. Post omnium q. ad interrogationem ejus testimonio, hoc est P. f. s. dum alius Graece, alius Hebraice, alius Latine consonent. Lin. 13. Hic ordinavit Romae duos episcopos, Linum et Cletum, qui praesentialiter omne ministerium sacerdotale in urbe Roma populo vel supervenientibus exhiberent. B. autem Petrus ad orationem et praedicationem populum erudiens vacabat. Hic vero cum Simone Mago prius in Judaea, et postea Romae tam ante Neronem imp. quam et ante populum multas disputationes habuit, et quos Petrus ad fidem Christi aggregabat, ille per magicas deceptiones segregabat. Sed dum diutius altercarentur, Simon divino nutu interemptus est. Petrus vero sentiens diem mortis [Col. 1006A] sibi imminere, Clementem episcopum consecravit, eique cathedram vel Ecclesiam omnem disponendam commisit, dicens: Sicut mihi ligandi et solvendi tradita est a Domino meo Jesu Christo potestas, ita et ego tibi committo, ut ordines dispositores diversarum causarum, per quos actus ecclesiasticus dirigetur ( Maz, profligetur) et tu minime curis saeculi deditus reperiaris, sed solummodo ad orationem et praedicationem populi vacare stude. Post hanc dispositionem, martyrio cum Paulo coapostolo suo coronatus est, post passionem Domini anno 39. Hic sedit in episcopatu Romae annos 25, m. 2, d. 8. Sepultus est autem via Aurelia in templum Apollinis, juxta locum ubi crucifixus est secus palatium Neron. in Vatic. 1, ter. tri. III Kal. Jul. Hic fecit ordinationes per mensem Decem. episc. 6, pr. 10, diac. 8. Incipit liber episcopalis, in quo continentur acta [Col. 1006B] B. Pontificum urbis Romae. In ep. B. Hier.: Incipit ep. B. Hieronymi presbyteri ad beatissimum Damasum episcopum urbis Romae. ibid. nostra humilitas, sentire cog. qui meruit. Rescriptio B. Damasi papae ad Hier. p. D. e. v. R. H. p. sal. temp. sacerdotalis tamen q. g. Num. 1. lin. 2, Vico Bethsaida. lin. 3, an. 7. Hic B. P. lin. 4, dies 3. lin. 7, filius de baptismo. lin. epd., fontem, ad int. Petri firmatae sunt, dum alius gr. al. heb. al. lat. consonet, t. e. t. sunt firmatae. Hic ordinavit. lin. 12 III Kal. lin. 13, per mensem Decembrem, presbyteros 10, diac. 7, episcopos per diversa loca numero 3. Hic ordinavit. Num. 1, linea 2, Flor. 2, cathedram. lin. 4 Flor. duo, menses 2, dies 3. lin. 6, Flor. et Vatic., canonicae. lin. 10. Flor., 39. lin. 12. Vat. et Flor. III Kal. lin. 14 Florent duo et Vat., diac. VII. «Prope Salernum in regno Neapolitano sita est civitas Cavensis, et in ea insigne monasterium ordinis sancti Benedicti congregationis Cassinensis, [Col. 1006D] sub invocatione SS. Trinitatis. In eo monasterio antiquus liber vetustis characteribus scriptus de Vitis pontificum Romanorum exstabat. Hunc librum, instante D. Antonio de Aquino, qui illum in eo monasterio invenerat, et D. Caesare Baronio petente, D. cardinalis Montaltus, ejusdem ordinis protector, anno 1593 Romam afferri jussit. Cumque ego Franciscus Penia, Rotae auditor, eumdem librum nactus essem, eum, servatis eisdem characteribus, transcribi mihi curavi, et per me ipsum cum antiquo exemplari, in quo sunt frequentes soloecismi, ob imperitiam fortassis scriptoris, contuli, ut apparet in hoc libro.» Hac praemissa notione, sequitur contextus libri, in quo primum occurrit Catalogus Pontificum Ecclesiae Constantinopolitanae, fortasse assutus codici Anastasiano. Tum leguntur epistolae duae, B. Hieronymi [Col. 1007A] nomine ad B. Damasum, et Damasi papae ad Hieronymum inscriptae. Deinde sequuntur Catalogi infrascripti Pontif. Rom. a S. Petro ad Gregorium VII, unde conjectura suboritur de codicis aetate. In postremo Catalogo, servata codicis lectione, obscura ejus loca et vitia crassiora ex Baronio corrigenda adnotavimus. «Iste insignis liber per multos annos deperditus extra monasterium fuit. Tandem rev. domino Nicolao Antonio Murensi episcopo procurante, sacro Cavensi coenobio restitutus fuit, tempore quo pater dominus Chrysostomus de Neapoli ejusdem sacri monasterii abbas existebat. regiminis vero sui anno quinto, videlicet anno salutis 1516 die 18 Novembris.» Lin. 2, vico Bethsaida. lin. 5, et Gagi. lin. 8, quae ad interrogationem, et t. e. h. e. P. firmate sunt. dum alius Latine aliusque Grece et alius Ebraice consonent, tamen ejus testimonio sunt firmate. Hic martyrio, etc. lin. 11, in templum [Col. 1014B] Apollinis. lin. 12, III Kal. Julias. lin. 14; diaconos VII.
[Col. 1013B] Linea 1.— Beatus. Vetustiores Romanorum pontificum catalogi sive editi, sive inediti, et libri Pontificalis codices duplicem plerumque titulum et beati, aut domini soli Petro tribuunt; in reliquorum nominum designatione, etsi primitivae Ecclesiae pontifices martyrii dignatione essent illustres, nudo simplicique nomine eos signant. In titulo beati soli Petro praeponendo respexisse videntur ad Redemptoris elogium, quo post Dei Verbi confessionem beati titulo cohonestavit: Beatus es Simon Bar-Jona (Matth. XVI, 17) . Ad quae respiciens Basilius scripsit quod S. Petrus (orat. 3 de Poenit.) beatitudinem [Col. 1013C] longe ampliorem caeteris omnibus adeptus est. In Novo enim Testamento duo eo titulo cohonestantur, Deipara, quae divino afflata Spiritu dixit: Ex hoc beatam me dicent omnes generationes (Luc. I) : et Petrus Redemptoris voce. Hinc vera origo vocis beatitudinis, et beatissimi, quae pontificibus tribuitur a Patribus et conciliis, sic ut antonomastice eo titulo designabatur pontifex Romanus. Sic Mauricius imperator, anno 590, Gregorium Magnum (in tomo III Conc., pag. 528) : In quibus omnibus tuam beatitudinem milites ad illos transmisisse . . . . . ut ad tuam beatitudinem perveniant. Quo titulo utitur passim Optatus, et Hieronymus in epistolis ad Damasum. Liber etiam Pontificalis infra in Adriano: «In ipso exordio ordinationis suae direxit ad ejus beatitudinem suos missos Desiderius Longobardorum rex.» Saeculo septimo potiori jure et usu inductum, ut titulus solius Romani pontificis esset. Unde Constantinus Pogonatus in epistola ad Donum, dum scribit [Col. 1013D] de haereticorum conatu ad exturbandum Vitaliani papae nomen e sacris diptychis, ita scribit: ut ejiceretur Vitalianus beatissimus de diptychis (tom. III Conc. Harduini, pag. 1047) ; et Anastasius in Benedicto III, num. 556: «Cujus beatitudo in tantum longe lateque refulsit atque praefloruit, ut omnibus beatissimus dictis et opere diceretur.» Domini vero vox soli Petro tribuitur in catalogo exstante tomo priori, pag. 40, successoribus nudo nomine indicatis. Vetusta est usurpatio. In concilio enim Romano sub Hilaro Leonis Magni successore inter acclamationes saepius repetitum est: Per dominum Petrum, ut in perpetuum serventur, rogamus (in synod. Cassin. edita a Lupo, c. 218, pag. 473) . Et Stephanus II, in sua encyclica in Galliis edita, quam refert Hilduinus in Areopagiticis, dominum Petrum vocat. Tributa legitur eadem vox Romanis pontificibus a fine sexti saeculi, dum Turon II, cap. 23 (lib. IX Hist., c. 45) , dominum Gregorium vocat, et Gregorius Turon. dominum Paulum hujus nominis primum [Col. 1014B] indigitat. Hinc in antiquissimis verbis inscriptionibus domnus, aut dominus praemittitur nominibus pontificum, et in Triclinio Lateranensi Carolus Magnus et Leo III ex aequo eo Domini titulo cohonestantur. Martyribus etiam aevo S. Cypriani tributum domini titulum infra adnotabitur. Petrus. Series Romanorum pontificum, ac varii vetustiores catalogi, sive ordinem pontificum exhibentes; sive obitum signantes, sive indiculi, et alia similia monumenta, nullo discrepante, a solo, et uno Petro ordinem successionis ordiuntur, ac nullus Paulum uti cathedrae Romanae episcopum sociat cum Petro: ex quo etiam convellitur nuperum de bicipiti capite Petro et Paulo commentum. Imo in primitiva [Col. 1014C] Ecclesia adeo firma erat unius Petri pontificis, et solius origo, et ab eo uno successio deducta, ut socium in cathedra admittere alienum ab institutione evangelica putaretur. Plura congerere non est praesentis instituti, tria tamen in triplici schismate Novatiani, Donatistarum, et Felicis Liberio in exsilium acto, breviter innuenda, ut Ecclesiae et populorum haec persuasio illustretur, et horum catalogorum magis pondus elucescat, qui concorditer a Petro solo originem desumunt. Cum enim Novatianus adversus Cornelium sedem apostolicam invadens schisma conflasset, inter alios, qui cathedrae defensionem, et Cornelii adversus schismaticos certamen susceperunt, praecipuus laudatur S. Cyprianus, qui edito ea occasione aureo de unitate libro, ac ad diversos datis epistolis, perpetuus est in eo effato tuendo: ex divina nempe institutione cathedram esse unam, Petro uni traditam, in successores derivatam: socium admittere alienum, et sacrilegum: [Col. 1014D] «Super unum, inquit, aedificat Ecclesiam suam . . . . . ut unitatem manifestaret, unitatis ejusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit.» Universim in cunctis epistolis datis ad Cornelii pontificatum legitimum tuendum haec repetit (epist. 40) : «Deus unus est, et Christus unus, et una Ecclesia, et cathedra una super Petrum Domini voce fundata. Aliud altare construi, et sacerdotem novum fieri praeter unum altare, unum sacerdotem non potest . . . adulterum est, impium est, sacrilegum est.» Et in epistola Antoniano data, in qua effatum pluribus illustrat, cum dixisset Cornelium Fabiano Martyri successisse, «cum locus Petri, et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret, mox infert. Et cum post primum secundus esse non possit, quisquis post unum, qui solus esse debeat, factus est; non jam secundus ille, sed nullus est.» Et Lucio Cornelii successori scribens, advertit Cornelium suo martyrio effatum comprobasse. «Unde contra Ecclesiam Christi, et episcopum Cornelium beatum [Col. 1015A] martyrem vosque omnes saecularis potestas subito proruperit (arte nempe Novatianorum), unde ad confundendos haereticos, et retundendos ostenderet Deus, quae esset Ecclesia, quis episcopus ejus unus divina ordinatione delectus.» In schismate vero Donatistarum veritas haec, et catalogorum identitas, et universalis Ecclesiae persuasio, de cathedra una, soli Petro data, origine necessaria ab uno Petro proveniente, spectatissime probata est ab Optato in libris adversus Parmenianum. Cum catholicis conveniebant Donatistae in priori verae Ecclesiae dote, quam dicebant esse cathedram Petri; pariter in continuata successione in cathedra, in qua unus episcopus sedeat. Sic enim ex utriusque sensu Optatus, cum de prima verae Ecclesiae dote: «Inter quas cathedra est prima, ubi nisi sederit episcopus, conjungi altera dos non poterit.» (Lib. II, pag. 34.) Cathedram vero esse a S. Petro Romae collocatam, in qua solus sederit, et hanc a Donatistis ignorari non posse, sicuti, et successionem a Petro derivatam [Col. 1015B] ita expressit: «Videndum est, qui et ubi prior cathedra sederit: si ignoras disce: si nosti erubesce. . . ignorantia tibi ascribi non potest.» Tanta erat et unius cathedrae Petri, et successionis continuata series, ut non dubitaverit ita schismaticum compellare. «Igitur negare non potes, scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatum, in qua sederit omnium apostolorum Caput Petrus. . . in qua una cathedrae unitas ab omnibus servaretur, ne caeteri apostoli sibi quisque defenderent, ut jam schismaticus, et peccator esset, qui contra singularem cathedram alteram collocaret.» Deinde ex priori unius cathedrae Romanae constituta veritate, descendit ad perseverantem successionem ostendendam, quam juxta vetustos catalogos sit recenset. «Ergo cathedra unica, quae est prima de dotibus, sedit prior Petrus, cui successit Linus,» reliquisque pontificibus assignatis usque ad Siricium, quo tempore velitationem cum [Col. 1015C] schismaticis agitabat, concludit: «Cum quo nobis totius orbis commercio formatarum in una communionis societate concordat.» Donatistae priores videntes hanc orbis totius communem persuasionem, ne priori dote verae Ecclesiae cathedrae Romanae, et unius episcopi a Petro deducta necessaria origine sedentis orbari viderentur, exinde comminiscuntur phantasticum caput, et Romanum proprium episcopum, quod ita in eis opponit Optatus. «Vestrae cathedrae vos originem reddite, qui vultis sanctam Ecclesiam vindicare. Sed et habere vos in urbe Roma partem aliquam dicitis. Ramus est vestri erroris protensus de mendacio, non de radice veritatis. Denique si Macrobio dicatur, ubi illic sedeat, nunquid potest dicere in cathedra Petri? quam nescio si vel oculis novit, et ad cujus memoriam non accedit quasi schismaticus?» Romanum hunc Donatistarum primatum, cathedramque Romanam exinde proscindit quia non a Petro, sed a Victore [Col. 1015D] Garbiensi, qui schismate in Africa conflato primus ausus est Romae pestilentiae sedem collocare. Infert itaque Optatus: «Ergo restat, ut fateatur socius vester Macrobius se ibi sedere, ubi aliquando sedit Enclopius. Si et ipse Enclopius possit interrogari, diceret se ibi sedere, ubi ante sedit Bonifacius Bellitanus. Deinde si et ipse interrogari potuisset, diceret ubi sederit Victor Garbiensis a vestris jam dudum de Africa ad paucos erraticos missus. Quid est hoc quod pars vestra in urbe Roma episcopum civem habere non potuit? Quid est quod toti Afri, et peregrini in illa civitate sibi successisse noscuntur? non apparet dolus? non fictio, quae est mater schismatis? Interea Victor Garbiensis, ut hinc mitteretur, non dico lapis ad fontem, quia nec valuit puritatem catholicae multitudinis perturbare.» Argumentum idem saepius illustravit S. Augustinus, qui ex una cathedra, et successione ab uno, et solo Petro deducta, schismaticam Donatistarum Ecclesiam ostendit. Quod [Col. 1016A] fuse epist. 165, ubi catalogo Romanorum pontificum expenso addit: «In hoc ordine successionis nullus Donatista episcopus invenitur; sed ex transverso ex Africa ordinatum miserant, qui paucis praesidens Afris in urbe Roma Montensium vel Cuzupitarum vocabulum propagavit.» Tanti vero episcopum Donatianum Romanum faciebant populi, ut in collatione Carthaginensi disputationem ineundam detractare obniterentur eo absente, sicut in gestis collationis legitur. Ignorare cathedram unam in Ecclesia, Petrum solum sedentem cum successione pontificum, sicuti Optatus dixerat, ignorantiae ascribi non poterat. Ita Cornelius apud Euseb. lib. VI, cap. 43, pag. 244, adversus Novatianum agens in epistola ad Fabium Antiochenum ex eo etiam capite reum schismatis traducit: «Ergo ille Evangelii vindex ignorabat unum episcopum esse oportere in Ecclesia catholica.» Et in altera data Cypriano: «Nec enim ignoramus unum Deum esse, unum Christum esse Dominum, quem confessi sumus, unum Spiritum sanctum, [Col. 1016B] unum episcopum in catholica Ecclesia esse debere.» Mox ad rem nostram sic in Novatianis sugillat opinionem, auditumque de bicipiti capite commentum. «Dum episcopum sibi constituit, et contra sacramentum semel traditum divinae dispositionis et catholicae unitatis adulterum, et contrarium caput extra Ecclesiam fecit.» Ea communi fidelium persuasione enutriti Romani in circo ludentes, etsi in partes divisi, cum edictum imperiale audirent, quo utrique parti aut Liberius, aut Felix daretur, consona voce, simultatibus depositis ex Theodoreto, Hist. Eccl. l. II, c. 17, conclamarunt: Unus Deus, unus Christus, unus episcopus. Exinde si alia deessent, hoc unum collectori libri Pontificalis debemus, quod reservaverit Romanorum pontificum seriem, ac in cathedra Petri succedentium episcoporum ordinem, quae priorem verae Ecclesiae dotem exhibent. Si vero quandoque Patres cum Petro societatem Pauli addunt, id intelligendum de societate praedicationis, [Col. 1016C] non cathedrae. Quod adnotarunt Eutherius Thianensis et Helladius Tharsiensis, qui a Joannis Antiocheni sententia depositionis in ipso lata ob contumaciam in schismate adversus sanctum Cyrillum ad Sixtum appellantes, ita scribunt in synodico Cassin., c. 107, pag. 240: «Imitamini et magnum pietatis praeconem, oraculum mundi; quem nos ut pignus habere familiaritatis nostrae erga vestram credimus sanctitatem. Civis enim noster existens, errore totius orbis exstincto, illius apostolicae sedis factus est ornamentum, et a beato Petro dextram societatis accepit, ut appareret ab utrisque aequam subtilitatem dogmatum custodiri.» Quo sensu loquitur Gelasius in suo de sacris libris decreto, et alii Patres. Antiochenus. A priori Antiochiae sessione, mora, et episcopatu appellationem habuit, sicuti Redemptor Nazarenus dictus a diuturniori mora. Antiocheni exinde patriarchae episcopalem originem a Petro deducebant ex Fulgentio, lib. I de Trin.: «Illam fidem [Col. 1016D] corde sincerissimae menti tuae nos velle notescere, per quam justificati sunt patriarchae, prophetae, apostoli, martyres coronati, quam hactenus per totum orbem sancta tenet Ecclesia. Quae usque nunc per successionum seriem in cathedra Petri apostoli Romae, vel Antiochiae, in cathedra Marci evangelistae . . . . ab ipsis episcopis praedicatur.» Ex qua sessione civitatis, et cathedrae excellentiam deducunt Chrysostomus et Theodoretus: ille dum in S. Ignatii martyris encomio haec adnectit: «Quanquam, et praecipua Deo hujusce civitatis cura fuit, id quod, et re ipsa plene declaravit. Siquidem toti orbi terrarum eum quem praefecit Petrum, cui claves regni coelorum dedit, cujus arbitrio et potestati cuncta permisit, hunc ibi longo tempore jussit commorari. Quamobrem universo orbi ex altera parte respondet civitas nostra.» Theodoretus vero cum Dioscori ambitum videret, quo primatum in Oriente sibi vindicabat, ita Flaviano, epist. 14, primo scribit: «Hic [Col. 1017A] vero Dioscorus Alexandrinus legibus istis acquiescere non vult, sed rursum, ac deorsum beati Marci sedem ostendit, idque cum liquido intelligat magnam civitatem. Antiochenam magni Petri sedem habere, qui beati Marci magister erat, chorique apostolorum princeps et coryphaeus. Verum nos sedis sublimitatem novimus, nos ipsos vero et cognoscimus, et metimur.» Quo sensu Innocentius I scripsit Alexandro Antiocheno, qui ad monita pontificia Chrysostomi causam tuendam susceperat: «Antiochena Ecclesia velut Germana Romanae Ecclesiae diu ab eadem alienam se esse passa non est. Nam missis legatis ita pacem postulavit et meruit, ut Joannis sanctae memoriae vel clericos, vel laicos in unum colligeret atque congregaret.» Lineae 3.— Hic Petrus ingressus in urbem Romam. Gravis exorta est disceptatio de adventu S. Petri in Urbem, et de anno, sicuti etiam, an unquam in Urbe fuerit. Heterodoxi ante Lactantii vulgatum [Col. 1017B] opusculum de mortibus persecutorum proruebant in opinionem negativam, ac fictitium Petri in Urbem adventum propugnabant. Verum post vulgatum a Balusio Lactantii laudatum opus, nonnisi insulse huic veritati refragari possunt, nec audent: cum Lactantius uti de re testatissima loquatur; cumque et suscepti operis argumentum, et impensus labor id aperte insinuent. Lactantius enim opus illud exarare voluit, Constantino Magno annuente, ad nobiliores agones recensendos ex immanitate persecutorum imperatorum, et horum miserandum exitum, ut inde Christianae religionis veritatem erueret ex reportatis triumphis et tyrannorum persequentium poena. Constantini ope publica commentaria invisit et perlustravit, exinde cum de Petri et Pauli in Urbe mora, et Neronis in ipsos persecutione testetur, et quidem Christianae religionis veritatem ostensurus, si uti de re certissima loquatur de Petri et Pauli martyrio: et multitudine Christianorum per ipsos [Col. 1017C] conversorum, in posterum rem testatissimam in dubium revocare ineptissimum censebitur. Exstitisse haec martyrum sub Nerone interemptorum commentaria certo supponit Tertullianus c. 5, dum et ipse in Apologetico disputationem suscipit et defensionem religionis, cum sic gentes compellat: «Consulite commentarios vestros. Illic reperietis primum Neronem in hanc sectam tum maxime Romae orientem caesariano gladio ferocisse. Sed tali dedicatore damnationis nostrae etiam gloriamur.» Linea 4.— Ibique sedit cathedram episcopatus. Legendum cod. Reg. cathedra. Correspondet martyrologium XV Kal. Feb., cathedra S. Petri, id est episcopatus. Cyprianus pariter, qui juxta vetustos codices de unitate opusculum inscripserat: De singularitate cathedrae, de qua inter caetera habet: «Primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia, et cathedra una monstretur.» Quo sensu etiam scripsit epist. 51: «Petri cathedram, et Ecclesiam principalem, [Col. 1017D] unde unitas sacerdotalis exorta est.» Concinit Optatus: «Bono unitatis beatus Petrus, cui satis erat, si postquam negavit, solam veniam consequeretur: et praeferri apostolis omnibus meruit, et claves regni coelorum communicandas caeteris, solus accepit.» Linea 6.— Quae catholicae nominantur. Titulus scripto alicui traditus denotabat dogmaticam auctoritativam institutionem. Hinc saeculo proximiori Themision nova cataphrigarum placita proponens, epistolam edidit, et catholicae titulo insignivit ex Apollonio haeresis ejusdem celebri oppugnatore, dum haec scribit apud Euseb. lib. V, c. 18: «Themision speciosa avaritia obvelatus, qui confessionis signum non pertulit, sed magna pecuniae vi erogata vincula abjecit: cum ob eam causam modestius deinceps, et submissius agere deberet, tanquam martyr sese efferens, ausus est exemplo Apostoli, conscripta epistola catholica, eos quidem, qui fideliores [Col. 1018A] ipso exstiterant, instituere, novae autem doctrinae patrocinari.» Evangelium Marci. De istiusmodi confirmatione loquitur Eusebius l. II, c. 15, ex auctoritate Clementis Rom. et Alexandrini, et Papiae, dum de Evangelio Marci. «Quod cum Petrus per revelationem Spiritus sancti cognovisset, delectatus ardenti hominum studio librum illum auctoritate sua comprobasse dicitur, ut deinceps in Ecclesia legeretur. Refertur id a Clemente in VI Institutionum libro. Cui testis etiam accedit Papias Hierapolitanus episcopus.» Linea 8.— Testimonium ejus, hoc est Petri, firmata sunt. Legendum cum aliis codd. testimonio. Neque id perperam dictum, dum hujus testimonii exhibiti indubium testem habemus S. Paulum, qui a falsis fratribus accusatus, et quidem ex Spiritus sancti revelatione Hierosolymam adiit, ut Evangelium etiam cum Petro conferret, ut scribit ad Galatas [Col. 1018B] c. II: Ascendi autem secundum revelationem, et contuli cum ipsis Evangelium. De qua collatione haec Leoni Magno scribit Theodoretus epist. 153, post latrocinale Ephesinum Dioscori tyrannide oppressus a pontifice suppetias exigens: «Si Paulus praeco veritatis, tuba Spiritus sancti ad Magnum Petrum se contulit, ut iis qui Antiochiae de legali conversatione ambigebant, explicationem ab illo referret: multo magis nos humiles, et pusilli ad apostolicam sedem vestram accurrimus, ut Ecclesiarum ulceribus remedium a vobis accipiamus.» Quae Paulus a falsis fratribus expertus juxta revelationem egit, perfecitque Petrus, similis occasio ex Judaizantium malitia potuit adesse, Petrum compellens ad declarandum quae essent Evangelia retinenda, dum illi legitimis exsufflatis novum confinxerant, quod Evangelium secundum Hebraeos appellabant; de quo ita Eusebius lib. III, c. 27, dum de Judaizantibus: «Legis observantiam sibi omnino necessariam [Col. 1018C] ducebant. . . Ibi epistolas quidem Pauli prorsus rejiciendas esse censebant. . . solum Evangelium illud, quod secundum Hebraeos dicitur amplexi, reliqua parvi faciebant.» Ex Judaizantium in Paulum odio profectum reor, ut idem S. Petrus scripserit in sua secunda epistola III, 15: Sicut charissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis, sicut et in omnibus epistolis loquens in eis de his, in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas, ad suam ipsorum perditionem. Linea 9.— Latine. Cum Libro Pontificali concordant Syriaca et Arabica Evangelii S. Marci versiones, quae in textu habent in fine Evangelium Latine scriptum a sancto Marco. Linea 11.— In templo Apollinis. Ignorantur locus et occasio templi hujus in Vaticano ab Romanae antiquitatis scriptoribus. Verum cum circus Neronianus in Vaticano admittatur; cum ex Suet. in [Col. 1018D] Ner. c. 53 certo constet, quod destinaverat etiam qui Apollinem cantu solem aurigando aequiparare existimaretur; cumque ad circi vicinia Apollini templa dedicarentur, sicut de Flaminio refertur, ut victores vota Deo persolverent; poterat in Vaticano campo esse Apollinis templum, quod exstitisse et hic, et alibi affirmatur. Deinde certo ibi Neroniani horti exstabant, piaculumque reputabatur haec exstruere sine sacra aedicula, ut apparet ex Apuleio in Apol. pag. 496, qui sui adversarii mores carpens, inter alia scribit: «Iste vero nec diis rurationis, qui eum pascunt, et vestiunt, segetis ullas aut vitis, aut gregis primitias impertit; nullum in villa ejus delubrum, nullus locus, aut lucus consecratus.» Insuper liquet ex Censorino de die natali, qui dum de origine templorum agit haec profert: «Et cum agros atque urbes deorum munere possiderent, partem quamdam templis, sacellisque, ubi eos colerent, dicavere.» Ex his itaque deducendum est, Neronem [Col. 1019A] in suis hortis aediculam, sive etiam templum Apollini dedicasse. Linea 11.— Juxta palatium Neronianum in Vaticano. De palatio Neronis in Vaticano altum silentium apud scriptores Neronis gesta narrantes. Horti quidem ibi erant, ubi immanis prior illa Romae martyrum acta laniena, de qua Tacitus lib. XV Urbis incendium Neronis jussu perpetratum commemorans, haec addit: «Ergo abolendo rumori Nero subdidit reos, et quaesitissimis poenis, quos per flagitia invisos vulgus Christianos appellat. Primo igitur correpti qui fatebantur, deinde indicio eorum multitudo ingens haud perinde in crimine incendii, quam odio humani generis convicti sunt. Et praetereuntibus addita ludibria, ut ferarum tergis contecti, laniatu canum interirent, aut crucibus affixi, aut inflammandi, atque ubi defuisset dies in usum nocturni luminis urerentur. Hortos suos ei spectaculo Nero obtulerat, et circense ludicrum edebat habitu aurigae permistus plebi, vel curriculo insistens.» Quare si hortos inibi [Col. 1019B] exstructos, ludorum pompas exceptas, splendidissimas coenas instructas fuisse compertum est: cum haec omnia ex usu recepto perfici non possent absque tricliniis, balneis, aliisque officinis, quae amplam aedificii molem expostulant, hinc est quod potuere rudera exstantia Neroniani palatii nomen promereri, ad quorum vicinia reconduntur apostolorum corpora. Linea 13.— Per menses Decembrios. Cum liber Pontificalis coaluerit ex vetustis apostolicae sedis catalogis, tum iis, in quibus successio designatur, tum illis, in quibus ordinationes, a quolibet pontifice habitae recensentur; inde fit quod etiam istae in gestis cujuslibet adnotentur. Tria vero in hac nota occurrunt animadvertenda. Primum est, quod usque ad Simplicium ordinationes fieri consueverunt in Sabbato jejuniorum X mensis: de qua consuetudine plura habet Leo M. in sermonibus ejusdem diei: post Simplicium vero aliis temporibus ordinatio fuit affixa, ut suo loco dicendum. Secundum est, quod formula [Col. 1019C] ista per menses Decembrios designat ordinationem quolibet anno in Decembris Sabbato repetitam. Tertium est, quod assignatur, quandoque numerus determinatus ordinationum. An vero cum clericali ordinatione eadem die episcoporum consecrationes fierent, infra disceptandum.
[Col. 1019C] (EX BIN.) Linea 2.— Primus sedit cathedram episcopatus Antiochiae. Ecclesiam Antiochenam beatus Petrus instituendam suscepit, eamque septem annis, non tamen completis, administravit. Vide Bar. ann. Christi 37, n. 9 et seqq.; Bellarm. lib. de Rom. Pont., c. 6. Linea 4.— Annos viginti quinque. B. Petrum in hac cathedra Romana usque ad mortem sedisse, intelligendum est de auctoritate, potestate, ac praefectura gubernandi Ecclesias universas, non de situ [Col. 1019D] locali. Constat enim cum hanc cathedram septem annis administrasset, anno Christi 51 et 9 Claudii, cujus edicto omnes Judaei ac Christiani Roma expellebantur, Petrum etiam expulsum Hierosolymam rediisse, et Hierosolymitano concilio tertio interfuisse: mortuo tamen Claudio Romam rediit, et ibidem vitam finivit. Linea 10.— Martyrio cum Paulo coronatur. Petrus et Paulus anno Christi 68, Neronis 12, in carcerem conjecti: ille quod Simonem Magum per aerem volantem invocatione divini nominis dejecisset; hic quod pellicem Neronis ad Christianam religionem convertisset, et ex impudica castam reddidisset. Anno sequente ambo virgis caesi, post osculum sibi mutuo datum occiduntur: Petrus cruci capite in terram demisso affigitur; Paulus autem gladio gloriosissime occubuit. (EX LABB.) Linea 10.— Annis triginta octo. Desunt in c. 4.
[Col. 1020A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Servabo hanc methodum meis in notis afferendis, ut chronologicas praemittam, deinde attexam historicas. Chronologiam uniuscujusque pontificis duplici indicatione colligimus, tum ex Bibliothecario, tum ex catalogis: nempe ex consulibus, quae prima est; et ex numero annorum, mensium, ac dierum, quae altera est indicatio. In consulibus assignandis video plerumque id placuisse scriptoribus catalogorum ac Vitarum; ut eos consules assignarent pontifici, qui magistratum obirent, dum annus sacer iniret, a Passione Domini, sive a Paschate, pro more veteri Romanae Ecclesiae computatus. Id perspicuum est in Petri apostoli pontificatu inchoando. Certum est susceptum fuisse maximum sacerdotium a B. Petro Paschali tempore, inter Resurrectionem Dominicam, et Ascensionem, contradente illi Domino [Col. 1020B] claves regni coelorum, et curam universi gregis Dominici, ut eum pasceret, et confirmaret fratres suos. Contigit itaque duobus Geminis consulibus, ad quos referri Passionis Christi epocham, Resurrectionis, et Ascensionis, ex Patribus passim probavimus supra Opus. IV, cap. 1, anno vulgaris aerae 28. Non his tamen consulibus, sed proxime succedentibus, Vinicio scilicet ac Longino, aerae communis 29 tribuitur initium Petri: quibus scilicet consulibus primum Pascha a Christi vicario in terris peragebatur. Hanc epocham anni sacri a mense Nisan apud Hebraeos inchoati Ecclesia Christiana retinuit multo lubentius; cum Reparationis nostrae mysteria inde repetenda, ac tum temporis recolenda cognosceret. Quare testatur Beda, dum Romae esset in cereis sanctae Mariae annos a Passione Dominica signari consuevisse. Et cum per eosdem Patres aptetur eidem tempori Paschali epocha Dominicae Incarnationis VIII Kal. Aprilis; hinc etiam mos inolevit numerandi annos a Dominica Incarnatione: [Col. 1020C] quae consuetudo nondum antiquata est apud aliquot Italiae civitates, Venetias praesertim, ac Florentiam; licet universus Christianus orbis aeram communem deduxerit a Nativitate. Praemissa hac notatione moris catalogorum in collegio consulum assignando pontificibus, qui Paschale festum, non vero Kalendas Januarii sub eo consulatu celebraverint, expediemus chronologiam consularem B. Petri hoc primo numero ita disponendam. Duobus Geminis consulibus, VIII Kalendas Aprilis, aerae Christi communis 28, anno bissextili, feria V, primo die Azymorum, Dominus Jesus Christus coenans cum discipulis suis, postquam sui corporis et sanguinis sacramenta patefecit, ad montem Oliveti, sicut Evangelia sancta testantur, progressus, ibique detentus est a Judaeis, tradente discipulo. Dehinc VI feria subsequente, id est VII Kalend. Aprilis crucifixus est et sepultus. Tertia die, hoc est V. Kal. Aprilis, Dominica, surrexit a mortuis. (Victorius Aquitan. in [Col. 1020D] Can. Pasch. ) A Resurrectione sua cum discipulis versatur per dies quadraginta apparens eis, et loquens de regno Dei; nempe ex die 28 Martii Dominica ad diem 6 Maii fer. V, qua illis videntibus elevatus ascendit in coelum: quo tempore numerantur communiter a Patribus et interpretibus decem apparitiones praecipuae, in sacris litteris recensitae: quarum in septima apud Capharnaum pontificis maximi munus, seu Ecclesiae universalis regimen, et episcopatum, antea promissum, Christus Dominus Petro contulit, dicens: Pasce oves meas (Joan XXI) ; ut ex epistola 37, lib. VI magni Gregorii, aliisque Patribus confirmatur. Gesta sunt haec duobus Geminis cons. Ab his proximi consules Vinicius et Longinus Kalendis Januarii anni 29 magistratum inierunt, dum Petrus nonum mensem sui regiminis inchoaret. Primus igitur annus Petri pontificis completur circa finem mensis Aprilis iisdem coss. aerae Christi communis anno 29. Postremum Pascha ante [Col. 1021A] martyrium a Petro pontifice maximo celebratum refertur ad consules Nervam, et Vestinum in Catalogo Liberii aetate contexto: qui consules signant annum vulgaris aerae Christi 65, et iisdem coss. tertio Kal. Julii Petrus cruci affixus martyrio coronatur. Sunt igitur ex consulari chronologia Petro Tribuendi episcopatus anni 37, et menses duo circiter, partim Hierosolymis, partim Antiochena in sede, et partim in Romana ab apostolorum principe exacti: quot etiam S. Hieronymus enumerat in lib. de Script. ecclesiasticis. Duodecim ex his in Oriente impendit illius tractus Ecclesiis ordinandis, antequam Romam veniret. Narrat enim Apollonius, scriptor ecclesiasticus secundi saeculi, apud Eusebium lib. V. Hist. eccl. cap. 18, tanquam ex veterum traditione, Dominum apostolis suis praecepisse, ne intra duodecim annos Hierosolymis excederent, nempe extra limites Syriae, cui suberant Hierolosymae, ne pedem proferrent, ad sedes episcopales alibi constituendas. [Col. 1021B] Nam intra duodecennium, imo et intra quinquennium a Dominica Passione Antiochiae cathedram episcopalem fuisse constitutam, colligunt Patres ex Actis apostolorum. Ipsi etiam asserunt Petrum septennio praesedisse cathedrae Antiochenae antequam in Urbem proficisceretur anno duodecimo a Passione Domini ad fundandam sedem Romanam. Ita S. Gregorius ad Eulogium episcopum Alexandrinum lib. VI, ep. 37, de cathedra Antiochena, a Petro fundata: «Ipse firmavit sedem, in qua septem annis quamvis discessurus, sedit.» Clemens quoque Alexandrinus Strom. lib. VI, pag. 637, edit. G. L. Paris. 1629, uti observat Schelestratius, lectionis interpunctionem restituens, Antiquitat. Eccles. diss. 1, cap. 5, art. 3, confirmat traditionem profectionis apostolorum extra Syriam post annos duodecim a Passione Christi, qui jusserat: «Post duodecim annos egredimini in mundum, ne quis dicat: Non audivimus.» Henschenius quoque exercit. 4 ad Chronologiam pontificiam numero 28, postquam ostenderat anno quinto a [Col. 1021C] Passione Christi labente fundatam a Petro fuisse cathedram Antiochenam, haec subdit: «Elapso septennio cathedrae Antiochenae, substituto ibidem S. Evodio, primam Ecclesiae Christianae cathedram in urbe Romana, sede imperatorum, et orbis capite, collocavit anno aerae vulgaris quadragesimo: a quo anno inchoandi in catalogo jam citato sunt anni viginti quinque sedis hujus. Et hi viginti quinque anni habentur in altero mox proferendo catalogo, uti et in Ms. Palatino, sed a nobis omisso: item in Pontificali Romano, et apud Anastasium Bibliothecarium in manu exaratis et praelo cusis codicibus, necnon apud Luitprandum, Abbonem, et alios rerum pontificiarium scriptores.» Deinde numero 35 de anno martyrii SS. Petri et Pauli agens haec scribit: «Passi ergo recte indicantur SS. Petrus et Paulus, Nerone Romae praesente, Nerva et Vestino consulibus, anno aerae Christianae 65, Neronis si spectetur tempus imperii coeptum anno XI, qui XII [Col. 1021D] solet haberi, licet solum proximo Octobri esset inchoatus. Praeterea habetur annus post Passionem Domini trigesimus septimus, quem requirit S. Hieronymus de Script. ecclesiasticis in Elogio S. Petri, necnon Honorius, Isidorus, Nicephorus et alii.» Catalogi omnes, cum picturis vetustissimis basilicae S. Pauli supra producti fol. 87, annos 25 solidos attribuunt B. Petro in sede Romana: quem XXXVII anno post Christi Passionem, et duodecimo Neronis imperii labente passum fuisse cum Paulo, Vestino et Nerva cons., praeter indicatos scriptores, luculenter probat Schelestratius in laudata dissert. I Antiq. Eccles. capite 5, art. 5. Annis viginti quinque Petro ita assertis, ex quo cathedram episcopalem Romae constituit, menses quoque duo, ac dies tres cur ei tribuantur placet inquirere. Si ex die Martyrii 29 Junii anno Christi 65 retrocedamus per annos 25, menses 2, et dies 3 (quot illi assignat in episcopatu Romano catalogus [Col. 1022A] Felicis IV, et codex II Colbertinus); terminus prior numerationis, et epocha Romani episcopatus cadet in diem 25 Aprilis anni vulgaris aerae 40, ad quem refert etiam Henschenius. Septennio autem ante contigerit fundatio cathedrae Antiochenae, vulgaris aerae Christi anno 33. Littera Dominicalis D eidem anno assignata Dominicam diem indicat die 22 Februarii, qua festum cathedrae Antiochenae non modo hac aetate recolimus, verum et in membranis sub Liberio papa conscriptis, et a nobis ex Bucherio editis supra in Prolegomenis, necnon ex S. Augustino compertum est, prioribus etiam saeculis aerae Christianae celebrari consuevisse. Diem vero Dominicam ἐνθρονίσμῳ episcopali deputari jam tum consuevisse probare facile possem monumentis omnium Ecclesiarum Orientalium et Occidentalium. Quare universa confirmant assumptas epochas, Passionis Dominicae anno 28 aerae communis die 25, et mortis die 26 Martii; fundationis cathedrae Antiochenae [Col. 1022B] vergente ad finem quinquennio post Dominicam Passionem die Dominica 22 Februarii anno 33, et septennio post nempe anno aerae vulgaris 40, profectionem apostolorum ex Syria, adventum Petri in Urbem, et fundationem cathedrae Romanae. Superest ut inquiramus, quid commune habeat cum exordio pontificatus Romani ab apostolorum principe suscepti dies 25 Aprilis anni 40, ex qua die desumitur epocha annorum 25, mensium 2 et dierum 3, eidem assignata usque ad triumphalem martyrii sui diem 29 Junii anni 65, ita numerandam si sequamur catalogum Felicis Quarti aetate conscriptum, vel dies 21 Aprilis ejusdem anni 40, ex qua ad 29 Junii anni 65, Nerone et Vestino coss., intercipiuntur anni 25, menses 2 et dies 7, numerati in picturis vetustissimis basilicae patriarchalis, et in plerisque catalogis probatioribus. Porro cum videam indictam fuisse die 25 Aprilis litaniam quam vocant majorem non modo ante Gregorium Magnum, sed etiam pluribus ante ipsum [Col. 1022C] aetatibus, ac ferme ab Ecclesiae incunabulis: in qua tituli universi, ac diaconiae, ipsaeque basilicae ex aevo Constantiniano collectam cleri, ac populi in Campo Martio, olim in titulo S. Laurentii in Lucina, nunc in S. Marci, frequentantes, inde procedunt ad S. Petrum; judicavi, per eos dies recoli jam tum consuevisse Romanae sedis supra caeteras primatum ab ipso apostolorum principe constitutum. Quod enim die 18 Januarii festum cathedrae a Beda aliisque ita consignatum suaserit Paulum IV, ut in constitutione sua anno 1558 restituerit ad XV Kalendas Februarii veterem epocham fundatae in Urbe cathedrae Petri; id nihil impedit quominus intelligamus ea die fundatum episcopatum; aliquanto vero post, hoc est mense Aprili, sive ejusdem anni, sive consequentium huic episcopali sedi primatum supra caeteras fuisse additum, postquam in proximis civitatibus praedicato Evangelio, fundatis Ecclesiis, et ordinatis episcopis coaluerat systema quoddam [Col. 1022D] Hierarchium, specie sua satis commodum Petro judicatum, ad dignitatem sedis omnium principis ministerio, et subjectione sua declarandam et confovendam. Nicaenae synodi canon sextus, tot lucubrationibus doctorum virorum illustratus, satis docet, quantum explicet dignitatis patriarchalis mos ille vetus, quo plures episcopi Romano aderant tum ad perficienda mysteria, tum ad repraesentandam totius Ecclesiae corporis juncturam sub uno capite. Ordinata igitur progressio fuit, ut cathedra pontificali primum erecta, deinde adjunctis gradatim partibus, et praeparatis adjutoribus suae potestatis, maxima auctoritas in ejus episcopum conferretur; ut etiam patriarcharum ablegandorum facultas a Petro exerceretur, derivanda postmodum in successores. Constat certe ab apostolorum principe Christi Evangelium Romae prius aliquo spatio temporis praedicatum (ex cathedra hic erecta), deinde rogatu fratrum a Marco in litteras redactum et a Petro approbatum: [Col. 1023A] ut postmodum Marcus hinc ablegaretur ad fundamenta patriarchatus Alexandrini Petri nomine jacienda. Obsecutus est ille, sumpto Evangelio, quod Romana Ecclesia flagitante a se conscriptum Petri auctoritate legendum, et tanquam regulam fidei ubique vulgandum acceperat. Hinc etiam plerique censent dimissum Evodium, ut Antiochenae Ecclesiae regimen a Petro jam Romae episcopo sibi contraditum administraret: persuasi testimonio Eusebii, cujus in Chronico adventus Petri in Urbem, et fundatio Romanae Ecclesiae primum recensetur ad annum II Olympiadis 205, Christi 43, his verbis: «Petrus apostolus, cum primum Antiochenam Ecclesiam fundasset, Romam mittitur, ubi Evangelium praedicans viginti quinque annis ejusdem urbis episcopus perseverat.» Eodem anno subsequitur periocha ad Marcum pertinens, a Petro, cujus erat interpres Romae, ordinatum episcopum Alexandrinum, quae ita per B. Hieronymum Latine redditur. Marcus, [Col. 1023B] interpres Petri, in Aegypto, et Alexandria Christum annuntiat. Deinde succedit annus III ejusdem Olympiadis 205, aerae autem Christianae 44, juxta Eusebium, in quo haec de Evodio leguntur: Primus Antiochiae episcopus ordinatur Evodius. Hoc igitur testimonio chronici Eusebiani confirmare posse videor progressum illum, a sapiente architecto Petro servatum, in hac Romana sede primum fundanda, deinde augenda, tum elevanda ad tantam supra caeteras dignitatem, ut duarum sedium ab hac dignitate proximarum primos antistites hic ordinaret et hinc dimitteret: indicium exhibens ejus primatus, quem conventu omnium titulorum clerus Romanae urbis (Ecclesiam universam referentis) quotannis recolit etiam in litania majori die 25 Aprilis. Cur autem ea dies obtigerit, sic declarandum puto. Ordo Romanus per anni circulum ita distribuit statas solemnitates, ut quam proxime responderent tempori, a Christo Domino ad ea peragenda delecti, quorum mysteria iis in festis proponit recolenda. [Col. 1023C] Missio igitur apostolorum, Paschali tempore peracta inter Resurrectionem, et Ascensionem, et collata Petro potestas maximi sacerdotii, atque ovium universarum cura concredita, pertinet ad eos dies, qui Paschale festum proxime excipiunt, nec diffunduntur ultra Ascensionem. Licet autem Pascha sit mobile, attamen ultra 25 Aprilis diem non protrahitur. Neque Ascensionis festum, quando citimum fuerit, ante Aprilis diem trigesimam unquam incidit. Postrema igitur hebdomada mensis Aprilis, a 25 die putata, nunquam non erit pars quadragenarii dierum numeri ante Ascensionem, cui institutio pontificatus maximi novae legis a Christo Domino in coelum profecturo alligata fuit. Causa igitur subest, cur ascribatur diei 25 Aprilis epocha maximi pontificatus tum instituti a Christo Domino, tum a beato Petro ad Romanam sedem translati, annorumque inde putandorum maximi sacerdotii per principem apostolorum Romana in cathedra gesti ex ea die [Col. 1023D] 25 Aprilis anni 40 ad diem 29 Junii anni 65, qua martyrium complevit; ut summa sit annorum 25, mensium 2, ac dierum trium quot habet catalogus Felicis IV. Nec valde moror differentiam quatridui qua catalogus Liberianus, necnon plerique supra recensiti pag. 87 cum vetustissimis picturis basilicae S. Pauli exordium aerae constituunt die 21 Aprilis, inde censentes ad martyrium annos 25, menses 2, et dies 8. Nam et ipsa aera Nativitatis, quae serius inducta per Dionysium Exiguum consensu deinde publico recepta est, octiduo differtur post festum Dominicae Nativitatis ex die 25 Decembris ad proximas Kalendas Januarii, ut cum anni civilis exordio apud Romanos constituto paria faciat. Praeter epocham anni Juliani ex Kalendis Januarii vigebat apud Romanos aera non minus celebris, et in publicis monumentis consignata, atque alligata diei 21 Aprilis: nempe aera annorum Urbis conditae ex Parilibus. Hanc in fastis Capitolinis marmoreis servatam conspicimus, [Col. 1024A] non secus ac in fastis sacerdotalibus fratrum Arvalium, marmori pariter insculptis, quorum partem retulimus in praefatione prioris tomi num. 21. Pari ergo jure epocha sacerdotalis beati Petri, a catalogo Liberiano et a plerisque memoratis, necnon a picturis basilicarum aevi Leonis Magni, inchoatur ex die Parilium 21 Aprilis; licet solemnitas supplicationis publicae et collectae ad S. Petrum in litania majori quatriduo post referat memoriam ejus maximae dignitatis: ut proinde tribuantur Petro in cathedra Romana ex Parilibus anni aerae communis quadragesimi, quo Romae primum sedit, nempe ex 21 Aprilis, ad diem 29 Junii suo martyrio consecratam anno 65 aerae vulgaris, Nerva et Vestino coss., tribuatur, inquam, summa annorum 25, mensium 2, ac dierum 7, qui solidi inter utrumque terminum intercedunt, sive 8, dierum, ut habent Bergomensis codex c, ac tres Colbertini h k m utrumque terminum fortasse includentes. Suffragatur hujusmodi instituto [Col. 1024B] numerandi annos sacros nascentis Ecclesiae ab his Paschalibus gestis, sive Passionis, sive Resurrectionis, et Ascensionis Dominicae mos peraeque custoditus apud Orientales et Occidentales Ecclesias aevo apostolico. Nam praeter Judaeorum gentem, divinae legis mandato statuentem caput anni sacri in luna Paschali, etiam Christiani, lege Judaeorum soluti, aeram Paschalem ad gesta Christi Domini accommodarunt. Ecclesiam Romanam a Passione Domini annos signasse supra jam vidimus. Paschalia, quae vocantur Chronica ab Antiochenis fidem Christi professis ita ordinantur, ut aliquando a Paschate, non semel etiam ab Ascensione Domini annos computent. In eo, quod perperam vocant Alexandrinum, et fastos siculos Raderi, martyrium S. Polycarpi consignatur epocha ducta ab Ascensione Christi, licet martyrium inciderit in Sabbatum profestum Paschae. Passus et crematus asseritur Polycarpus «in profesto Paschae ipso sabbato hora 8, anno III duorum Augustorum Marci, et Veri, Aeliano et Pastore coss., [Col. 1024C] anno 133 post Christi in coelum profectionem.» Ita etiam S. Athanasius Alexandrinus in sermone de imagine Berytensi subversionem Hierosolymorum peractam docet anno 43 post Ascensionem Domini et Salvatoris ad coelos. Videmur igitur assecuti causam probabilem putationis mensium ac dierum (praeter annos solidos) Petri sessionis in hac Romana sua cathedra. Nam sive fundatam die 18 Januarii auxerit, deinde primatu supra caeteras Ecclesias Paschali mense, quo ipse a Christo Domino curam universi gregis acceperat; sive eadem qua fundaverat die tanto ditaverit privilegio; utrumque componitur cum usu epochae pontificatus maximi deducendae a mense Paschali tum in Oriente ubi acceperat, tum in Occidente quo transtulerat; et propterea causa redditur, cur festo cathedrae Romanae non remoto a die 18 Januarii, et Antiochenae a die 22 Februarii, numeratio pontificatus maximi Romana in sede a Petro constituti revocetur ad initium annorum Urbis [Col. 1024D] conditae 21 Aprilis anno aerae vulgaris 40, atque inde ad exitum ejus vitae per martyrii consummationem die 29 Junii anno vulgaris aerae Christi 65, signentur in catalogis vetustissimis et in picturis basilicarum anni 25, menses 2, et dies 7. Claudat haec nostra observata chronologica, pontificalem epocham Petri Romana in sede illustratura, testimonium scriptoris inter historicos quinti, et sexti saeculi maximo in pretio habiti, unde confirmatur initium pontificatus Romani Petro assignandum anno vulgaris aerae quadragesimo: idque ex numeratione jam tum recepta, et Romae perinde, ac in Oriente vulgata. Is est Ammianus Marcellinus, qui Constantinopoli agens, adventum Joannis papae in regiam Urbem ita consignavit in Chronico, «Philoxeno et Probo consulibus (hoc est anno Christi 525), Joannes Romanae Ecclesiae papa quinquagesimus tertius a Petro apostolorum pontificumque praesule an. 485 sessionis ejus anno Theodorico rege, [Col. 1025A] etc. Urbe digressus Constantinopolim venit.» Annus aerae Christi communis 40 per nos ex catalogo, et documentis genuinis Romanae Ecclesiae tributus sedi pontificali a B. Petro in Urbe erectae, uti est vigesimus quintus ante Apostoli martyrium, Vestino et Nervae consulibus recte assignatum, ita est 485 ante consulatum Philoxeni et Probi, in profectione Joannis primi, Romae et Constantinopoli recte supputatum. Comprobant itaque veterum Catalogi, et Chronica, perinde ad documenta genuina Romanae Ecclesiae, chronologiam, apostolorum principis Romana in sede recte fuisse constitutam, et in picturis basilicarum expressam annorum 25, mensium 2, et dierum 7. Si placet etiam confirmare ita comprobatam chronologiam ex epocha fundationis cathedrae Antiochenae, a scriptoribus antiquis ejusdem urbis litteris proditae, attexam ex Joan. Malalae Antiocheni chronographia [Col. 1025B] pag. 311 edit. Londinensis hoc testimonium: Μετὰ δὲ ἔτη τέσσαρα, etc. «Eodem autem Tiberio Caesare quatuor post annis, quam Salvator noster Jesus Christus surrectus a mortuis in coelum assumptus fuerat (quo etiam tempore Paulus in Ciliciam transmigraverat relicta Antiochia Magna, ubi verbum Dei primus cum Barnaba praedicasset, prope Pantheum in vico Singonio): eo, inquam, tempore Petrus ab Hierosolymis discedens Antiochiam venit: ubi promulgato Evangelio episcopi munus suscepit, etc., uti haec Clemens et Tatianus sapientissimi chronographi litteris prodiderunt.» Opportunus est locus hic inserendi observationem viri in primis docti, quae illustrare poterit chronologiam, et fundationem sedis Antiochenae non minus, quam Romanae et Alexandrinae. Pervidit reverendissimus P. abb. Bacchinus in erudita dissertatione de Originibus ecclesiasticae hierarchiae pag. 194, antiquam illam Apollonii narrationem de duodenario annorum numero interponendo [Col. 1025C] inter Ascensionem Domini, et profectionem apostolorum ab Hierosolymis in provincias, commodius, ac verius esse exponendam, tum ex vi Graecae dictionis χωρισθῆναι, quam adhibuit Eusebius, tum ex comparatione dictorum a Paulo apostolo, in epistola ad Galatas agente de primo adventu suo Hierosolymam. Utrimque enim collegit, praeceptum illis non fuisse, ne pedem proferrent extra Jerusalem; sed ne Ecclesias fundarent intra id temporis, ab Hierosolymitana non dependentes. Id enim interpretandum χωρισθῆναι τῆς Ἱερουσαλὴμ, ab Hierusalem segregari, separari, sejungi, seu alteram Ecclesiam fundare, quae ab Hierosolymitana minime penderet; quatenus intra duodecim annos et apostolorum collegium, cui Petrus praeerat, tanquam novae legis synedrium majus Hierosolymis tantum sederet, totique Judaeorum credentium coetui jus diceret, etc. Constituere autem principem alteram Ecclesiam ubi apostolorum quispiam sederet, fieri non poterat, quin [Col. 1025D] et alibi apostolici collegii jurisdictio plenissime exerceretur, et quin sola desineret esse Hierosolymitana Ecclesia, quae caeteris praeesset; quod segregari, sejungi, separarique ab Hierusalem erat, ubi pro Judaeorum more Jurisdictionis plenitudo, et apex. Licet igitur cathedram episcopalem dedisset apostolus Petrus Antiochenis ad fidem Christi conversis ante sexennium completum a Christi Domini Ascensione; potuit nihilominus illius episcopatus jurisdictionem et limites nondum designare, sed reservare ad duodecennium absolutum, quando Romam profectus anno 40 juxta nostram sententiam in Romana sede plenitudinem pastoralis officii contulit, et primatum super universas Ecclesias: eodemque anno, vel proxime insecuto potuit Antiochenae sedis amplitudinem Orientis attributione metiri, et Alexandrinae auctoritatem constituere supra meridionales provincias, a quindecim Orientalibus separatas, in illam Evodium, in hanc Marcum ablegans [Col. 1026A] proxime ab institutione Romanae cathedrae: quod Eusebiano chronico paulo ante producto mirifice congruit. Linea 1.— Antiochenus. Deest in catalogo Liberiano: additur in posterioribus. Aliqui putant metropolim provinciae Romanae, sub qua Galilaea censebatur, subrogatam fuisse natali solo, in tetrarchia regis exteri constituto. Alii opinantur, posteriorem aetatem ita appellare voluisse Petrum ex episcopatu ibi per septennium administrato; cum episcopus habeatur primus inter cives. His attamen lubentius praeferam tertiam causam, a Josepho ita colligendam. Narrat Judaeorum historicus libro XII, cap. 3, inter caeteros honores, suae nationis hominibus decretos privilegiis Seleucidarum ac Romanorum, numerari etiam jus civitatis Antiochenae, ita eis tributum, ut pari conditione cum Graecis ac Macedonibus ibi degerent. Praeterea refert id privilegium tam sancte a [Col. 1026B] Romanis principibus confirmatum fuisse et custoditum, ut sub Vespasiano ac Tito Alexandrini, et Antiochenses frustra tentaverint id juris adimi Judaeis. Quare non modo vita Petri constante, verum etiam post ejusdem martyrium (Josepho aequali ejus aetatis id perscribente) Antiocheni cives habebantur Judaei. Quare etiam Petrum apostolum natione Judaeum ex vico Bethsaida Antiochenum civem dici, et haberi optimo jure posse ac debere nemo negaverit. Verba Josephi sunt referenda. Caput 2 libri XII, ita claudit: «Haec sunt in Judaeorum honorem a Philadelpho exhibita.» Tum inchoat caput 3 his quae sequuntur: «Sed et ab Asiae regibus honorati sunt propter navatam in militia bonam ac fidelem operam. Namque Seleucus cognomento Nicanor in conditis a se per Asiam et inferiorem Syriam urbibus, in ipsa denique metropoli Antiochia jus civitatis eis dedit, voluitque pari ibi cum Macedonibus ac Graecis conditione degere: quo jure nunc quoque vivunt [Col. 1026C] inter eos homines. Argumento est, quia Judaeis externo oleo nolentibus uti, certa pecunia pro eo a gymnasiarchis penditur: quem morem cum Antiochensis populus proximo bello abrogare vellet, non permisit Mucianus, qui tum Syriae provinciae praeerat. Deinde imperante Vespasiano, et Tito ejus filio, Alexandrini et Antiochenses rogantes adimi Judaeis jus civium, impetrare id non potuerunt: manifesto Romanorum aequitatis et magnanimitatis indicio, sed praecipue ipsorum principum, qui cum eo bello multos labores pertulissent, et infensi essent pertinaciter rebellantibus, nihil tamen de jure ipsorum diminutum voluerunt: idque nec irae propriae, nec duobus populis contra eos licere passi sunt, majorem rationem habentes veterum gentis meritorum, quam praesentis offensionis, aut gratiae, quam hoc facto apud hos populos inire poterant: dicentes eos, qui contra rem Romanam arma tulerant, satis suppliciorum exsolvisse: eos vero, qui nihil peccassent, [Col. 1026D] non esse aequum spoliari suis privilegiis et juribus.» Linea 3.— Ingressus urbem Romam sub Nerone Caesare. Initio scilicet principatus Claudii, Neronis Drusi filii, cujus stirpi tam familiare fuit cognomentum Neronum, Sabina lingua fortem significans, testibus Suetonio et Gellio; ut Od. 4., lib. IV, Horatius bis vocet Nerones ejus agnatos: et filius Domitius ascitus in gentem Claudiam Nero sit appellatus, prout hic etiam nominatur lin. 8, vel si de Domitio Nerone intelligit, posteriorem adventum Petri cum priore confundit. De testimoniis veterum, comprobantibus adventum apostolorum principis in Urbem aerae vulgaris Christi anno 40, satis egimus in notis chronologicis. Occasio, et ratio itineris, atque hospitium apostoli in Urbe videntur hic attingenda. Neque in Urbem modo, sed et in remotiores Occidentis regiones (quandoquidem apud Britannos quoque excurrisse Petrum aliqui putant) an pervenerit, nonnihil erit [Col. 1027A] delibandum, ut caetera reservemus vitae Eleutherii. Anno 40 communis aerae Christianae, qui duodecimus erat a Passione Domini. Petrum Romam venisse, veterum testimonio probavi. Occasio si usquam prompta, hoc certe anno coelitus oblata et parata fuit. Constat enim ex Actibus apostolorum, divina visione praemonitum Petrum, ut gentes reciperet, inchoasse a Cornelio Centurione cohortis Italicae, unius scilicet ex quatuor legionibus, quae tum temporis in Syria erant collocatae. Ex Tacito, ac Dione easdem numerat Panvinius noster, legionem IIII. Scythicam, legionem VI. Victricem, legionem X. Geminam, Piam, Fidelem, et legionem XII. Fulminatricem. Legionem VI, prope Laodiceam in Syria sub Tiberio hiberna habuisse Tacitus refert Annal. II, n. 79, sextam ferratam in Judaea sitam Dio nominat lib. LV, et in Hispania Galbam imperatorem Panvinius observavit ab eadem legione creatum. Baptismum Cornelii referunt omnes ferme chronologi vel maturius, vel ad annum octavum a Christi [Col. 1027B] Passione, qui fuerit vulgaris aerae 36, quo scilicet Caius Tiberio successit Proculo et Nigrino coss. Tertio hujus imperii anno «expeditionis Germanicae impetus Caium cepit (ut in ejus Vita tradit Suetonius cap. 43) neque distulit, sed legionibus, et auxiliis undique excitis, delectibus ubique acerbissime actis, contracto et omnis generis commeatu quantum nunquam alias, iter aggressus est.» Expeditio haec subitanea, ad quam legiones undique accivit Caius, in Britanniam dirigebatur, unde Adminium Ginobellini Britannorum regis filium a patre pulsum in deditionem recepit; licet ad legenda conchilia in Oceani littore se converterit. Promovit attamen hoc bellum Claudius imperii initio: a quo etiam legiones tum II et XX, ex Germania, tum IIII et VI ac X ex Syria in Occidentem, aliquae etiam in Britanniam translatae leguntur, quarum nummi aliquot, et inscriptiones in Britannia repertae legi possunt apud Thomam Gale Comment. ad iter Britannicum Antonini: [Col. 1027C] prout Sextam quoque Victricem, quae erat ex quatuor ab Augusto relictis in Syria, paulo post in Italiam et Germaniam concessisse Panvinius colligit, eamdemque Britanniae praesidio additam docent inscriptiones a Gale memoratae. Sive igitur rapido accitu Caii, sive Claudio imperium assumente excita legio fuerit, in qua Cornelius Centurio, et cohors Italica militabat; sive ipse Cornelius confectis justis stipendiis honestam missionem obtinuerit, aut gradum [Col. 1028A] militarem in alia legione occidentales tractus imperii tuente, ut saepe evenit, et in antiquis inscriptionibus observatur; ostium magnum aperiebatur apostolorum principi, et parata facilitas cum fideli Centurione in Italiam navigandi, et apud ipsius agnatos e Cornelia gente, vel amicos hospitandi. Haec rursus mire cohaerent cum antiqua notione hospitii apostolorum in Urbe apud Pudentem, circa vicum Corneliorum, quod suo loco dicturi sumus in Pio: ut vetera monumenta in S. Pudentianae titulo asservata confirmant: inter quae inscriptio Pudentianetis e gente Cornelia, a martyrum coemeteriis via Appia inter primum et secundum lapidem, ubi sepulcrum Corneliorum fuisse constat ex Cicer. Tusc. I, sect. 12, in eamdem ecclesiam translata, et his verbis signata visitur, necnon figura stolatae mulieris, nobilium more phrygiato limbo amplitudinem generis indicante. CORN. PUDENTIANETI [Col. 1028B] BENEM. Q. VIXIT. AN. XLVII D. I. VAL. PETRONIUS MAT DULC. IN PACE Expeditiones vero Claudii, ac Neronis in Britanniam quibus effectum est, ut eaedem legiones, quae militaverant in Syria, transferrentur in Britanniam, aeque facilem accessum Evangelii praeconibus in eamdem insulam aperiebant, cum semel perducto ad fidem Christi Centurione, vel aliquo ex militibus legionariis praestantiore, sive etiam ad alterius legionis honores gradatim promoto, vel honestam missionem consecuto post legitima stipendia, posset expedite se comitem illi dare tum Petrus, tum quisquis ad apostolicum munus inferendi illuc Evangelium deligebatur. An cohors Italica Cornelii cum sua legione in Britanniam transmittere jussa sit a Caio, vel a Claudio, affirmare non ausim. Scio tamen visum a [Col. 1028C] me Londini fragmentum inscriptionis antiquae, plures centurias militum, eorumque nomina, ac patriam, uti assolet, indicantis, in cimeliarchio D. Kemps prope viam Palle Mall, ubi quotquot expressa sunt nomina civitatum, jura coloniae iisdem militibus tribuentium, ad stipendia in legione facienda, totidem ostendunt, eosdem milites Italos fuisse. En lapidis fragmentum, in quo coloniae Italicae legionariorum patriae recensentur. [Col. 1029A] Dolendum est, non superesse reliquas partes epigraphis huic lapidi incisae, unde instruamur, an ad Titum, seu ad Vespasianum referantur, consulatus II et III. hic memorati, quibus honesta missio emeritis hisce militibus fortasse concessa est; et an centurio ille Sabinus, commune quippiam habeant cum cognomine per Suetonium indicato in Vita Titi cap. 1. Accederet propius conjectura nostra ad decernendum num sextae legionis milites habendi forent, aut decimae: quarum utraque meruit sub Augusto, ac Tiberio in Syria, et in Armenia, ex Tacito Annal. II, 79. et XIII, 40, deinde in Britanniam translata est ex documentis a Gale productis: nec longe distaret a proponendo, num cohorti Italicae utraque ista centuria, ex nostrae nationis viris collecta, accenseri posset. Verum sistamus in limine, contenti indicasse divinae providentiae consilio suaviter universa [Col. 1029B] disponenti, et sexennio ante adventum Petri in Urbem coelesti visione advocanti Italicae cohortis centurionem ad baptisma, et apostolorum principem ad salutem gentibus annuntiandam, tam Corneliae gentis hospitium in Urbe, quam facilem viam ad toto divisos orbe Britannos aperiri potuisse unius per Cornelii conversionem, et per unius cohortis, seu ducis evocationem in Italiam; sive Caius Caligula undique acciret legiones; sive Claudius Britannicae expeditioni eas destinaret, quae militabant in Syria, et proximis provinciis, ac testes fuerant mirabilium operum et virtutum nascentis Ecclesiae Christi. Neque aliter sentiendum est de expeditione evangelica beati Marci in Aegyptum ad annum alterum Claudii principatus in Eusebii chronico revocata. Legatio Philonis ad Urbem sub extrema Caii tempora, dum Herodis Agrippae adventus ei ferme suppar, tum apud Claudium aucta benevolentia, nationi [Col. 1029C] Judaeorum aequiores reddebat principes, facilitatem conciliabat in urbe ipsa necessitudinis contrahendae inter Marcum, et Philonem, occasione frequentandae synagogae, ac itineris socium se adjungendi, dum Philo rediret Alexandriam, ubi «disertissimus ille Judaeorum (ut verbis Hieronymi utar) videns Alexandriae primam Ecclesiam adhuc Judaizantem quasi in laudem gentis suae librum de eorum conversatione scripsit.» Commentarii loco adhibendum est integrum Philonis elogium, a B. Hieronymo ita perscriptum in libro de Scriptoribus ecclesiasticis. «Philo Judaeus, natione Alexandrinus, de genere sacerdotum, idcirco a nobis inter scriptores Ecclesiasticos ponitur, quia librum de prima Marci evangelistae apud Alexandriam scribens ecclesia, in nostrorum laude versatus est, non solum eos ibi, sed in multis quoque provinciis esse memorans, et habitacula eorum dicens monasteria. Ex quo apparet, talem primum Christo credentium fuisse Ecclesiam, quales nunc monachi esse nituntur et cupiunt; ut [Col. 1029D] nihil cujusquam proprium sit, nullus inter eos dives, nullus pauper; patrimonia egentibus dividantur; orationi vacetur, et psalmis, doctrinae quoque, et continentiae, quales et Lucas refert primum Hierosolymae fuisse credentes. Aiunt hunc sub Caio Caligula Romae periclitatum, quod legatus gentis suae missus fuerat: cum secunda vice venisset ad Claudium, in eadem urbe locutum esse cum apostolo Petro, ejusque habuisse amicitias, et ob hanc causam etiam Marci, discipuli Petri, apud Alexandriam sectatores ornasse laudibus.» His ita perspectis, cum cognoscamus legiones integras ex Syria in Italiam, Germaniam, Britanniam translatas per eosdem ferme annos quibus ex Palaestina Herodi Antipae, seu tetrarchae, et Herodi Agrippae regi, tum etiam ex Aegypto Philoni Judaeorum legato ultro citroque navigandum in Italiam [Col. 1030A] fuit, ac redeundum in patriam; mirari subit quo rumdam ingeniorum difficultatem, quae Petro apostolo nullo apparatu, et commeatu indigenti, sed sine calceis, sine pera, ad impulsum divini Spiritus expedito, verentur Italici itineris repetendi facultatem largiri: quem tamen constat suam primam epistolam dedisse Roma, Marco nondum directo in Aegyptum: quod Eusebius, et Hieronymus, aliique passim ad annum primum, aut alterum referunt imperantis Claudii. Liberalius agant necesse est cum Christi nuntiis, quorum pedibus cum discipuli palam sisterent pretia fundorum, et paternam gazam, ac patrimonia, multo facilius poterant cum Centurionis Cornelii familia transvectionem in Italiam et in Occidentis fines ultimos exhibere. In notis, quas infra dabimus in Clemente, P. Philippus Labbe tomo primo Conciliorum pag. 190 profert ex Vendelino [Col. 1030B] Graecum codicem scriptoris anonymi de certaminibus, peregrinationibus, vita, et morte Petri, et Pauli apostolorum: quem Arundelliae comitis Sacellanus e Graecia secum advexit in Angliam: unde Patricius Junius illustrem hunc locum Graece produxit, ita Latine redditum a Vendelino: «Moratus Petrus in Britannia dies aliquot, cum multos illuminasset verbo gratiae, Ecclesiasque constituisset, postquam episcopos quoque, presbyteros, et diaconos ordinasset impositis manibus, duodecimo Neronis anno iterum Romam rediit.» Subdit Vendelinus: «Profectionem hanc Petri in Britanniam aliunde vidit etiam Baronius: et est luculenter astructa non ita pridem,» etc. Cessent itaque mussitare negotiosa illa ingenia contra iteratos adventus Petri in Urbem: nec litem moveant de diffusione evangelicae lucis ad Britannos, ad quos legiones integrae ex Syria, ubi Passionis Dominicae et apostolicorum actuum, ac certaminum pars magna fuerant sub Tiberio, a Caio Caligula, a Claudio, a Nerone transvehebantur. [Col. 1030C] Nihil paratius erat ea tempestate, post linteum de coelo demissum ac ostensum oranti Petro, et Cornelium Centurionem Italicae cohortis Christianae militiae ascriptum, quam facilis haec via, divinitus aperta praeconibus Evangelii ad fines extremos Romani imperii, ex quo, ut ait Leo Magnus, serm. 1, de SS. Apostolis: «Beatissimus Petrus princeps apostolici ordinis ad arcem Romani destinabatur imperii, ut lux veritatis, quae in omnium gentium revelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet.» Nituntur adversarii ecclesiasticae hierarchiae, ac primatus apostolicae sedis, hanc petram convellere, et fundamento Christiani aedificii subtrahere, sive propemodum negantes cum Calvino Petrum apostolum unquam Romae fuisse, sive «inveterata tot saeculorum auctoritate consensioneque deterriti (ut verbis Petavii utar Doctr. temp. lib. IX, cap. 13) , hoc unum cum eo remittentes, ut illum Romae mortuum [Col. 1030D] esse concedant: quod autem vel episcopus illius urbis aliquando fuerit, vel diutius in ea manserit, id vero prorsus inficiari se dicentes.» Sequitur Petavius: «In eamdem quaestionem, errorisque patrocinium vehementius nuper Spalatensis incubuit; qui lib. IV, cap. 1, adversus utramque Petri sedem uberrime, ac scrupulosissime disputavit; nodum hunc vix solubilem esse praefatus quem nihilominus soluturum se professus est, atque ex ipsis sacrae Scripturae fontibus rem ita illustraturum omnem, ut adversus torrentem Scriptorum (sic enim loquitur) regia via procederet. Sed ubi tam magna et praeclara minatus est, ac reconditae cujusdam, neque vulgaris iis in rebus peritiae spem lectoribus ostendit, incredibile est dictu, quam se imperite in tota illa temporum controversia jactaverit; adeo sane, ut ne prima quidem elementa artis illius, quam profitebatur, [Col. 1031A] se didicisse fidem fecerit. De quibus cum ante biennium fere reverendiss. D. Nicolai Coeffeteavi Massiliensis episcopi piae memoriae rogatu hortatuque Dissertationem scripserim, quam ille luculento et egregio operi illi intexuit, quod contra Spalatensem edidit, quae illic fusius atque uberius exposuimus, summatim hoc in loco, quae est propria sedes quaestionis illius, perstringenda putavimus.» Non transcribam Petaviani libri capita 13 et 14, cum prae manibus omnium sint. Summam tantummodo perstringam. Ostendit veritatem atque inscitiam Spalatensis, recoquentis Calvini crambem, et Magdeburgensium objecta, toties a catholicis dissoluta. Indicat ex Luca subinde a nece Stephani per dispersos discipulos Christianam lucem Judaeis Antiochensibus illatam fuisse. Petrum triennio post conversionem Pauli profectum Antiochiam fixisse in ea civitate sedem episcopalem. Auctum deinde numerum Ecclesiae Antiochenae, quando Christianae fidei ibidem amplificatae nuntius Hierosolymam allatus est. Frequentes [Col. 1031B] excursus Petri visitandorum gratia fidelium: neque omnes distincte in Actibus memoratos, sed contentum fuisse Lucam genus edicere, cum referret, Petrum visitando pertransire universos. Videri poterat satis consultum patrocinio veritatis, per haec observata Petavii chronologorum facile principis ita vindicatae, uti explicat initio capitis 14. Quae ab haereticis, inquit, ex accurata annorum disputatione et Actorum historia, contra Petri cathedram opponi solent, iis funditus eversis ac convictis, nihil jam obstare potest, quin vetus, et apud catholicos recepta traditio pondus suum et auctoritatem retineat. Verum quia necessitas componendi sacram historiam apostolicam cum rationibus profanae, in annis regum Judaeorum, ac Caesarum Romanorum praesertim pariandis cum Petri praesentia Hierosolymis, Paulo illuc ascendente, ut Petrum videret, Herode Agrippa eumdem vinculis mancipante, post Jacobum gladio occisum, iterum adeunte Hierosolymam Paulo post [Col. 1031C] annos quatuordecim a conversione sive a prima collocutione cum Petro et congregatis apostolis in concilio ad respondendum de legalibus, quod referunt communiter ad annum 53 aerae Christi vulgaris, necessitas, inquam, componendi utrasque historias apostolorum, ac Caesarum cum pariat implicatas quaestiones; inde facile ansam arripiunt hostes Romanae cathedrae ex uno, vel altero textu historicorum quaerendi, ut aiunt, nodum in scirpo. Hinc Petavii rationibus declinatis, acieque argumentorum retusa, Schelestratio illi in pugna succedenti novos ictus intentant, chronologiam in discrimen revocantes, ut nostra historia pontificalis cum ipsa concidat. Neque id praestant solummodo Doduellus et Pearsonius, semper vehementius contra nos incitati; sed etiam qui moderatius solent nobiscum agere, uti Joannes Millius in praefatione ad Novum Testamentum suae editionis, et Guillem. Cave in historia Script. eccl. verbo Petrus, quasi conclamatam chronologiae nostrae causam [Col. 1031D] miserantur. Ut constare, sibi, et consentire tum sacris litteris, tum documentis probatae historiae etiam profanae cognoscantur tempora, ac gesta, quae Petro tribuimus, placet Annalium more Chronicon breve hic attexere ab exordio pontificatus Petri ad tres praecipuas sedes ab ipso fundatas, Antiochiae quidem ac Romae suamet praesentia, Alexandriae vero per Marcum evangelistam. Sed ne interrumpam contextum notarum ad hunc numerum, in fine earumdem poterit collocari. Linea 6.— Et Evangelium Marci, quia Marcus auditor ejus fuit, et filius de baptismo. Tertullianus, lib. IV, contr. Marcionem cap. 5, causam retulit, cur ab aliquibus Evangelium Marci tribueretur Petro: indicante etiam B. Hieronymo in lib. de Script. ecclesiasticis. Hujus verba sunt: «Marcus discipulus et interpres Petri, juxta quod Petrum referentem audiverat, rogatus Romae a fratribus breve scripsit Evangelium. Quod cum Petrus audisset, et probavit, [Col. 1032A] et Ecclesiae legendum sua auctoritate dedit. Assumpto itaque Evangelio, quod ipse confecerat, perrexit in Aegyptum.» Autographum Evangelii B. Marci Venetiis asservari in thesauro ejus ducalis basilicae fama est, litteris principum id contestantibus: quas edidit R. P. Montfaucon in suo Diario Italico pag 55 et seq. Beneficio excellentissimi D. Foscarini divi Marci procuratoris, cui magistratui cura sacri thesauri demandata est, impetravi, ut evolvere mihi liceret codicis folia, dum anno superiore 1720, die 2 Decembris sacra lipsana venerarer ibidem asservata; et adhibito perspicillo diligenter inquirere, num Graeci, an Latini characteris forma in litteris appareret, a Montfauconio depictis: cujus diarium consulto mecum attuleram, una cum lamella tenui, qua possem putrida folia diducere, citra periculum fracturae. Incassum laboravimus quotquot hoc studio tenebamur; nam licet lumina complura admoveremus, et lentibus crystallinis augeremus visionis [Col. 1032B] angulum, nullum tamen elementi vel Latini, vel Graeci vestigium deprehendere datum fuit: ita detritis aevo, atque erosis (salsedine forsitan aestuariorum) singulis litteris, ut nullius figura superesset. Narratur in documentis a Montfauconio allatis ex Bolland. tom. III. Aprilis, pag. 345, in metropolitana Ecclesia Pragensi asservari duos ultimos quaterniones ejusdem codicis S. Marci Latinis litteris scriptos quos Carolus Quartus imperator obtinuit, et memoratae Pragensi Ecclesiae donavit. Hujus Veneti codicis membranacea esse folia, non autem ex phylira (ut ille opinatur), nemo ex praesentibus attente considerans dubitavit. Refundenda est in acrimoniam salsi humoris ab australibus ventis excitati, quibus perflantibus marmora ipsa ecclesiae S. Marci fiunt irrigua, corrosio atramenti, ac litterarum, quae apparet in recentioribus etiam codicibus Evangeliorum eodem armario custoditis, licet horum scripturae antiquitas annos 400 non superet. Ea enim se insinuante cum aere ipso intima in penetralia, [Col. 1032C] quantolibet studio custodita, effectum est, ut quae lineamenta litterarum R. P. Montfaucon observanti Latinae scripturae indicium evidens exhibuerant, jam omnino deperdita intra annos duos et viginti, nullum suae figurae vestigium reliquerint. Linea 7.— Post omnem quatuor Evangeliorum fontem, quae ad interrogationem, et testimonium ejus firmata sunt [codices Holstenii, et Schelestratii habent formata], dum alius Latine, aliusque Graece, et alius Hebraice consonant, tamen ejus testimonio sunt firmata. Evangelia Matthaei, Marci, Lucae, non solum firmata testimonio Petri, verum etiam formata ex ejusdem responsione textus exhibet. Evangelium Joannis, post martyrium Petri annis ferme triginta contextum, ut in Clemente dicemus, auxit canonem Scripturarum, quem clausit Apocalypsis. Editores Maguntini et Parisini hoc loco non otiose observant, apostolorum principis testimonio illa scripta, licet divinitus dictata, non caruisse: sive [Col. 1032D] Matthaeus in re tanti momenti, quanti erat Christi gesta et doctrinam scripto consignare, noluerit uti potestate apostolica, citra conscientiam principis apostolorum; sive testimonium Petri adhibitum fuerit ad versionem Evangelii ex triplici lingua conferendam cum autographo Scripturarum; et signaculum adhibitum ad genuinam exemplaris illius auctoritatem roborandam, quod Ecclesiae Romanae contradidit; certum est, pontifices Romanos Petri successores id honoris, ac juris in Ecclesia catholica semper obtinuisse, ut oecumenicorum conciliorum decreta tum de fide, tum de moribus, licet prolata ab Ecclesia universa, ejusdem divini Spiritus afflatu, et auctoritate, qua Evangelia conscribebantur, ipsi confirment, ac subsignent, et rata habeant. Hinc etiam vetustus mos inolevit illius ritus sacri, quem in antiquissima liturgia, sive Ordine Romano contraditum retulerunt illius editores, ut scilicet signaculo episcopi toties communiretur codex Evangeliorum, [Col. 1033A] quoties diaconus ab episcopo reseratum et in ambone lectum, perferri iterum ad episcopum, subinde ad archivum apostolicum per subdiaconos regionarios curaret. Codex Mazarinus, ut a Fabrotto discimus, refert ordinationem Lini et Cleti ad episcopatum, ut possent in officio sacerdotali implendo Petrum juvare: quando scilicet episcoporum ordinatio contingeret, quae jam tum per tres episcopos peragi coepit, uti constat ex canone inter apostolicos 1. Unde etiam suborta est vetus consuetudo Ecclesiae Romanae adhibendi episcopos suburbicarios, qui etiamnum constituunt sacri cardinalium collegii partem primariam. Videtur autem apostolorum Princeps ad numerum sex episcoporum auxisse episcopos suburbicarios; cum in fine hujus primi num. Liber Pontificalis referat ordinatos a B. Petro episcopos sex, presbyteros 10, diaconos 8 (seu potius 7, uti correctius exhibent codices Surii, Freheri, Mazarini, Florentini duo, et Vaticani). Ordinationes enim numeratae in [Col. 1033B] libro Pontificali in Vitis pontificum referuntur ad Ecclesiam Romanam. Nam satis constat ex documentis totius Occidentis, per tractum continentis et insularum, patriarchatui Romano subjectum, ordinatos fuisse ac transmissos a B. Petro episcopos quamplures: quos vide in notis Ciaconii, Somier., et aliorum. Referunt etiam codices Regius, Mazarinus, et Thuanus disputationes a Petro habitas ad Simonis Magi technas dissolvendas, et mortem divinitus immissam Mago, avertere curanti Romanum populum ab apostolica doctrina suscipienda. Hujus rei meminerunt Justinus in Apolog. 2, sect. 34; Irenaeus, lib. I, cap. 20; Euseb., lib. II, cap. 13. Vide Baron. ad ann. 44, n. 13, et Sommier. Hist. dogmaticae S. sedis libro I, pag. 105. In iisdem codicibus memoratur Clementis ordinatio peculiari formula ita descripta. «Petrus vero sentiens diem mortis sibi imminere, Clementem episcopum [Col. 1033C] consecravit, eique cathedram, vel Ecclesiam omnem disponendam commisit, dicens: Sicut mihi ligandi et solvendi tradita est a Domino meo Jesu Christo potestas, ita et ego tibi committo, ut ordines dispositores diversarum causarum, per quos actus ecclesiasticus dirigetur,» etc. Qua de re opportunior erit dicendi locus in notis ad Vitam Clementis. Linea 10.—Annis 38. Exacte. Juxta nostram chronologiam anno vulgaris aerae 28 passus Dominus 25 Martii. Anni 37 a Passione complentur 25 Martii anno vulg. aerae 65. Trimestri spatio anni 38 evoluto, nempe 28 Junii anni 65 Petrus et Paulus martyrio coronantur. Linea 11.—Sepultus est in via Aurelia in templo Apollinis juxta locum ubi crucifixus est, juxta palatium Neronianum in Vaticano. Nemo ex antiquis dubitavit, quod sciam, de loco martyrii B. Petri. Consensus omnium aetatum docet, in circo Vaticano [Col. 1033D] eum cruci affixum inter utramque metam ejusdem circi prope quem locum Evaristus titulum superstruxit sepulcro, Constantinus basilicam Vaticanam. Primus omnium, ut arbitror, Maphaeus Veggius argutatus est, inter utramque metam, quod in Actis martyrii legitur, ita exponi oportere: ut meta una fuerit obeliscus circi Neroniani ad radices Vaticani collis, aut sepulcrum moli Adriani proximum, modo disjectum, quod Scipionis Africani, vel Romuli, vulgus appellabat; altera vero pyramis sepulcri Cestiani, tota Urbis diametro dissita a circo Vaticano. (Torrigius, de Cryptis Vaticanis, pag. 195.) Nova plane methodus est loci designandi quam nemo ex metatoribus, aut architectis usurparet. Nemo prudens certe diceret, reginam Suecorum Christinam supremum diem Romae obiisse in aedibus sitis inter obeliscum Vaticanum et pyramidem C. Cestii, ut aedes Riariorum indicaret, inter utrumque terminum constitutas; cum, tota Urbe interjacente, hujus innumeris partibus [Col. 1034A] illa indicatio aptetur. Ad haec quis unquam vocaverit metam aut sepulcrum Scipionis, aut pyramidem Cestii? Rideat merito lector tam ineptam designationem, quam aures vix ferre possunt, eorumque stupiditatem, qui utramque metam circi non intelligant esse duo extrema ejusdem spinae circi Vaticani: inter quae Petrus cruci affixus tropaeum erexit Christianae religionis, a Tertulliano indicatum, et frequentatum per septemdecim saecula a Petri martyrio ad nostram aetatem piis peregrinationibus omnium nationum. Linea 13.—Hic fecit ordinationes, etc. Ordinationes hoc in libro memoratae pertinent, uti diximus, ad Ecclesiam Romanam. Cur autem ordinum illorum collatio, qui Ecclesiae hierarchiam constituunt, episcopatus, presbyterii et diaconatus, referatur inter praecipua gesta pontificum, causam colliges ex Actis apostolorum. Observarunt viri docti, cum Ciaconio, Petri gesta post Ascensionem Christi Domini ipso novemdiali spatio interposito ante adventum Spiritus [Col. 1034B] sancti coepisse ab implendo numero sacri senatus. Nihil enim antiquius habuit Christi vicarius in suscipienda administratione totius Ecclesiae, quam in concione omnium fidelium Christi Domini jussu advocata fratres alloqui, ac decernere, ut communibus suffragiis viri praestantes duo ex coetu fidelium proponerentur, et communibus precibus impetraretur, ut unum ex illis divina designatio sublegeret, quem in locum proditoris Judae apostolum numerarent: quod in Matthia perfectum fuisse ibidem legimus cap. I. Exordium igitur gestorum pontificalium Petri, Ecclesiae universae regimen suscipientis Hierosolymis, coepit ab episcopi, sive apostoli electione et consecratione. Ibidem noscimus usum susceptae potestatis sacerdotii ab apostolis quotidie frequentatum (atque adeo a novo presbytero, episcopo, et apostolo Matthia), tum in verbo Dei interpretando, tum in orationibus offerendis, tum in sacrificio incruento iterando, et pane eucharistico fidelibus distribuendo, [Col. 1034C] ex vers. 42 et 46 capitis secundi: Erant autem perseverantes in doctrina apostolorum, et communicatione fractionis panis et orationibus, etc. Quotidie quoque perseverantes unanimiter in templo, et frangentes circa domos panem, etc. Presbyteros etiam constitutos Hierosolymis ab apostolis docemur Actuum cap. XV, quando Antiochena Ecclesia legavit Paulum, et Barnabam, et quosdam alios ad apostolos et presbyteros in Hierusalem super hac quaestione, scilicet de circumcisione, aliisque legalibus caeremoniis. Post officia apostolatus, sive episcopatus et presbyterii, electio septem diaconorum, eorumque ordinatio per manuum impositionem ab apostolis peracta (cap. VI) complevit hierarchiam nascentis Ecclesiae Hierosolymis anno primo a Christi Domini Passione; quam formam sibi traditam tum Antiochena imitata est, dum in ea cathedram Petrus erexit, tum Romana suscepit, et constanter retinet, ex quo huc transtulit apostolorum Princeps universalem [Col. 1034D] cathedram et primatum. De Antiochenae Ecclesiae hierarchia tribus hisce gradibus constituta testes sunt litterae illis Ecclesiae antistitum a Petro proximorum, praesertim Ignatii martyris, qui proximus ab Evodio successit Petro, eosdem gradus diserte memorantes. De Romana vero nulla non aetas testimonium reddit, et praesertim hic liber Pontificalis, in singulis pontificibus memorans presbyteros et diaconos Ecclesiae Romanae ab ipsis datos, et episcopos aliquando tantum suburbicarios, quandoque etiam in aliis civitatibus per tractum Occidentalis patriarchatus institutos: quare in iis recensendis plerumque additur episcopos per diversa loca numero N. De numero presbyterorum et diaconorum Romanae Ecclesiae erit infra dicendi locus in Vita S. Cleti. Hic observo episcopos adjutores tres a Petro institutos circa Urbem, Linum, Cletum, Clementem, ut eorum scilicet ministerio peragi in Urbe posset episcoporum consecratio, quae ex institutione [Col. 1035A] ac traditione apostolica tres saltem episcopos requirit. Sive is numerus a Petro duplicatus deinde sit, sive a successoribus (qui suplicaverunt pariter numerum presbyterorum et diaconorum cardinalium Romanae Ecclesiae, extendentes summam 25 presbyterorum ad 50, et diaconos 7 ad 14), certum est aetate concilii Nicaeni sex episcopos recenseri ex veteri consuetudine Romano pontifici praesto fuisse. Christus Dominus VIII Kal. April. feria V, Pascha cum discipulis celebrat, et Passionem in horto inchoat: die vero VII Kal. April., feria VI, in cruce [Col. 1035B] pendens moritur. Resurgit die Dominica V Kal. Aprilis (Victorius Aquit. in Can. Pasch. et S. Hippolytus in Tab. paschali ). Mense Aprili ad finem vergente curam universi gregis fidelium Petro demandat, eumdemque summum pontificem creat. Christus Dominus in coelum ascendit fer. V, die 6 Maii. Ordinatur S. Matthias. Eliguntur septem diaconi. Primo pontificatus anno nondum completo Pascha cum celebret B. Petrus; hi consules primo pontificacatus ipsius anno tribuuntur in catalogis, Orientalium more per annos sacros, seu paschales contextis. Prima Ecclesiae persecutio, in qua Stephanus coronatur. Actorum VIII. Philippus evangelizat Samariae. Ibid. Petrus et Joannes Hierosolymis mittuntur [Col. 1035C] Samariam. Conversio Pauli (Act. IX) , qui Damasci in synagogis praedicat Christum. Ibid., vers. 22. Abit in Arabiam, unde regressus Damascum triennio post, a Barnaba perducitur ad Petrum et Jacobum apostolos Hierosolymis agentes. Infra ad Gal. I. Petrus et Joannes redeuntes Hierosolymam evangelizant multis regionibus Samaritanorum (Act. VIII, 25) . Qui dispersi fuerant a tribulatione, quae facta fuerat sub Stephano, perambulaverunt usque Phoenicem, et Cyprum, et Antiochiam, nemini loquentes [Col. 1035D] verbum, nisi solis Judaeis (Act. XI, 19) . Interea Ecclesia per totam Judaeam, et Galilaeam, et Samariam, habebat pacem (Act. IX, 31) . Paulus ex insidiis Judaeorum Damasci ereptus Hierosolymam venit: ubi (Act. IX, 27) a Barnaba perducitur ad apostolos (Petrum et Jacobum): et cum Petro manet diebus 15 (Gal. I, 19) . Et erat cum illis intrans et exiens, et fiducialiter agens in nomine Domini. Loquebatur quoque gentibus, et disputabat cum Graecis (Act. IX, 29) . Petrus pariter modo intrans Hierosolymam, modo exiens, et visitans fideles, pertransibat universos (Ibid., vers. 32) . Eodem anno Petrus dicendus est Antiochiam venisse, et in Ecclesia ibidem collecta ex Judaeis (nondum admissis gentibus) sedem fundasse; cum narretur eam septennio tenuisse antequam Romanam constitueret [Col. 1036A] anno 40. Mox Lyddae sanat Aeneam, et in Joppe Tabitham a mortuis excitat; ibique moratus diebus multis apud Simonem Coriarium (Act. IX, 43,) et de vocatione Gentium admonitus, accersitur Caesaream, ubi baptizat Cornelium centurionem cohortis Italicae (Act. X) . Paulus disputans cum Graecis invidiam incurrit, et ad mortem appetitur. Fratres, ut illum subducant insidiis, deducunt eum Caesaream, et dimittunt Tarsum (Act. IX, 30) . Petrus, baptizato Cornelio, ascendens Hierosolymam, mysterium aperit gratiae, in gentes quoque diffusae. (Act. XI, 2 seq.) . Ex his qui dispersi fuerant post martyrium Stephani erant viri Cyprii et Cyrenaei; qui cum venissent [Col. 1036B] Antiochiam loquebantur, et ad Graecos annuntiantes Dominum Jesum (Act. XI, 20) , multusque numerus conversus est ad Dominum (Ibid.) . Pervenit autem sermo ad aures Ecclesiae, quae erat Hierosolymis, super istis, et miserunt Barnabam usque ad Antiochiam (Ibid., vers. 22) . Tiberius imperator diem obit Kal. Aprilis, uti ex Dione corrigit Usserius. Caius in imperio successor Agrippam Herodis Magni ex Aristobulo filio nepotem, Romae a Tiberio moriente in vinculis relictum, regem appellat, tetrarchia Philippi, et Lysaniae eidem attributa. Herodes (Antipas Galilaeae tetrarcha) ascendit Hierosolymam ad sacrificium Deo offerendum (Josephus, lib. XVIII, cap. 7) . Praeside Syriae Vitellio. Barnabas, ut pervenit Antiochiam, hortabatur [Col. 1036C] omnes, et apposita est multa turba Domino (Act. XI, 24) . Herodes Agrippa a Caio impetrat ejus imperii anno secundo veniam domum redeundi ad regnum ordinandum. Flaccus Aegypti praeses Judaeos persequitur Alexandriae. Mox ipse comprehensus jussu Caii multatur exsilio. Barnabas Antiochia profectus Tarsum quaerit Paulum: quem cum invenisset perduxit Antiochiam. Et annum totum conversati sunt ibi in Ecclesia: et docuerunt turbam multam, ita ut cognominarentur primum Anthiochiae discipuli Christiani (Act. XI, 26) . Matthaeus circa hunc annum scripto consignat Evangelium. Id factum asserit Eusebius (Hist. eccl., lib. III, cap. 24) cum Hebraeis primum fidem praedicasset, et antequam ad alias quoque gentes proficisceretur [Col. 1036D] (hoc est ante annum duodecimum a Passione Domini, cui profectionem apostolorum in provincias attibuit, et adventum Petri Romam in Chronico), et antequam Marcus suum Evangelium scriberet, eoque assumpto in Aegyptum tenderet, quod pariter Eusebius retulit ad annum duodecimum a passione Christi. Herodes tetrarcha in Italiam veniens a Caio postulat regnum Agrippae. Caius illum defectionis reum suspicatus pellit in exsilium, et multat tetrarchia Galilaeae et Peraeae: quam adjicit regno Agrippae ejus aemuli, licet uxoris fratris. L. Vitellio e Syria accersito successor datur Petronius (Josephus, lib. XIX, cap. 6) . Prophetae superveniunt ab Hierosolymis Antiochiam. Inter eos Agabus, qui praedixi famem, quae futura erat sub Claudio (Act. XI) . Caius, divinos honores appetens, colossum sibi erigendum Hierosolymis decernit. Agrippa Romam revertitur: cui Caius adjicit tetrarchiam Herodis Antiopae ejus patrui, in exsilium pulsi Lugdunum. Eodem anno exorta seditio Alexandriae Judaeos inter et Graecos, ansam praebet Philoni legationis suscipiendae ad C. Caesarem. Caius ad bellum Germanicum et Britannicum, quod meditabatur, legiones undique exciverat. Legiones aliquot, hactenus in Syria, Judaea, et proximis provinciis degentes, in Occidentem transferuntur; et paulo post sub Claudio militant in Britannia. Fortasse etiam cohors Italica Cornelii centurionis, aut milites Christiani ex praesidio Caesareae, in Italiam migrant cum ea legione. Haec omnia opportunitatem itineris, et hospitii Romae tribuunt beato Petro: cui providenter migrandum erat Romam etiam causa Ecclesiae Orientalis, [Col. 1037B] in ea mutatione regum Judaeorum ac tetrarcharum. Petrus apostolus circa initium anni in Urbem veniens Romanam Ecclesiam fundat. Ex paschali vero mense, quo complebatur ejusdem summi pontificatus annus duodecimus, aperitur initium epochae pontificatus Romana in sede exercendi. Epocha paschalis, seu anni sacri, more Orientalium et Judaeorum, cum incideret in mensem Aprilis, et in diem Aprilis 21 incurreret epocha annorum Urbis conditae, Romae usurpata ex Parilibus, et Claudii aetate ita consignata etiam in fastis sacerdotalibus ethnicorum apud Gruterum fol. 300; Romani alligarunt eidem termino initium pontificatus maximi a Petro in Urbem cum sede translati; unde ad martyrium Petri, 29 Junii anni 65 aerae Christi communis, recte numerantur anni 25, menses 2, dies 8. Aetate autem [Col. 1037C] Constantini Magni, qua Paschalis Christiani ratio constituta est cum terminus paschalis ultimus caderet in diem 25 Aprilis, ea die placuit institui litaniam majorem, et publicum processum omnium ordinum ad Sanctum Petrum. Quare ad hanc diem referentes aliqui auctores annum paschalem et pontificium, numerant ex ea die ad diem 29 Junii anni 65, annos 25, menses 2 et dies 3. Caius Caligula urget dedicationem colossi Hierosolymis. Resistunt Judaei. Id exprobrat Caius Herodi Agrippae, apud se agenti. Agrippa deprecatur injuriam patriis legibus. Caius mitigatus respondet clementius. Philo dum moram trahit Romae, cum Petro colloquitur, et amicitiam contrahit: qua etiam de causa traditur Marci, discipuli Petri, apud Alexandriam sectatores ornasse laudibus. (S. Hieronymus, de Script. Eccl., in Philone. ) Consules cum biduo interregni retulissent in senatu de republica restituenda, et abrogando imperio, e fastis abrasi, ut omnis memoria hujusce temporis tolleretur. Jo. Malala in chronographia tradit Caium interfectum, et Claudium imperatorem electum Cassio et Solone coss., qui nuspiam in Fastis apparent. Supersunt nomina consulum ordinariorum (utpote Kal. Januarii signatorum) in tessera gladiatoria, apud Fabrettum Inscript., cap. 1, num. 191, qui in Fastis non reperiuntur: MARTIALIS MANLII SP. K. IAN TI. CATIO. P. CAELER. Fortasse consules ordinarii hujus anni, Ti. Cattus [Col. 1038A] (ex quo Malala formavit Cassium) et Publius Caerellius; nam haec familia consulares habuit, ex quibus C. Caerellium proconsulem Macedoniae (apud Reinesium, pag. 402) , nisi et P. Caeler ex ignobilibus amicis Caii fuerit consul creatus eadem facilitate qua proprium equum collegam sibi destinasse dicitur Caius in eodem magistratu. Horum alterutri suffectus fortasse post dies paucos ille Pomponius secundus consul, quem memorat Dio lib. LX sub initium, sive Q. Pompeius, ita nominatus a Josepho lib. X, cap. 3. Utut sit, constat Claudium nihil antiquius duxisse imperio stabilito, quam id biduum, quo de mutando reipublicae statu haesitatum erat, memoria eximere (Sueton. in Claud., cap. 11) ; et Josephus addit loco indicato: Senatum desertum fuisse a suis propugnatoribus, et consules ferme in privatorum ordinem redactos, maestitia, stuporeque occupatis omnibus, nec scientibus quidnam agendum post irritatum in se Claudium. Quare hujus anni consules in Fastis desiderantur, ut alibi fusius demonstratur. [Col. 1038B] Caludius imperium adeptus non sine prudentibus Herodis Agrippae consiliis, regnum illi confirmat, et auget ditione Judaeae ac Samariae, ornatque regem honore consulatus: qui subinde revertitur in Palaestinam. Marcus, interpres Petri, rogatu fratrum scribit Evangelium, quod Petro probandum offert. Ab eodem apostolorum principe Roma mittitur in Aegyptum, ut nomine Petri fundet sedem Alexandrinam, et annuntiet Evangelium quod conscripserat. (S. Hieronymus, de Scrip. Eccl., in Marco. ) Judaei Romae, cum nimium frequentes fierent, vetiti sunt convenire (Dio, pag. 669) . Alibi per imperii Romani provincias potestas illis data ut suis moribus uterentur. [Col. 1038C] Petrus Roma regreditur in Palaestinam, tum ut illi Ecclesiae consulat, cui sub novo rege Agrippa periculum imminebat: tum ut visitet Ecclesias caeteras Orientales, Ponti, Cappadociae, Asiae et Bithyniae, ac reliquas. Herodes Agrippa ad demerendos sibi Judaeos saevire in Ecclesiam coepit. Ac primum Jacobum occidit, deinde Petrum in carcerem conjecit: unde is ab angelo servatus abit in alium locum (Act. XII) , nempe Antiochiam, et in provincias Asiae Minoris paulo ante memoratas. Claudius, Britannicam expeditionem parans, legionem quartam ex Syria aliasque evocat in Occidentem. Vide notas superiores nostras ad lin. 5 hujus numeri. Claudius in Britanniam accersitus a Suetonio [Col. 1038D] Paulino, eamdem insulam ejusque reges nonnullos in deditionem recipit, de qua triumphat Romae anno proximo. Senatus Claudio decernit arcum triumphalem ob res bene in Britannia gestas: cujus monumenti inscriptio dimidia sui parte, adhuc superstes in aedibus Barberinis edita fuit inter antiquas Inscript. (Fabretti, pag. 728, et suppleta.) Perductis Annalibus Petri ad fundationem trium sedium praecipuarum, eoque in Judaeam reverso, ubi post concilium apostolorum delegalibus habitum quod interpretes communiter referunt (ex Epistola ad Galat. II, 1) ad annum ab Ascensione Domini 18, et inde profecto Antiochiam (ibi, vers. 11) ut provincias proximas visitaret, ad quas deinde Romam reversus primam dedit Epistolam sub Nerone. Petri gesta per annos distribuere supersedeo, cum documenta singulorum non suppetant. Satis fuerit indicasse illum in Oriente versatum videri usque [Col. 1039A] ad exitum Claudii, nempe ad coss. M. Asinium Marcellum, M. Acilium Aviolam Christi 54, occupatum fundandis et visitandis ecclesiis, in Asia praesertim sitis. Reliquos annos ita disponimus. Juxta catalogum Liberianum, B. Petrus Romam iterum venit. B. Betrus ordinat Linum episcopum (ex eodem catalogo Liberiano) ut ministerium sacerdotale per absentiam apostolorum principis in Urbe exerceat, sibique praesenti opituletur, ut infra dicimus num. 2. Circa hunc annum 56 aerae communis Christianae, vel paulo ante scripsit B. Petrus primam Epistolam: quam constat datam postquam discipuli Christiani fuerant appellati, et postquam in Ponto, Galatia, Cappadocia, Asia et Bithynia Ecclesiae fundatae [Col. 1039B] fuerant, et senioribus, seu presbyteris auctae, et ante octavum Neronis annum, Marci evangelistae martyrio insignitum; cum ejus nomine Petrus salutet fidelium Ecclesias, ad quas perscribit. Inde ad annum 65 aerae communis Christianae partim in Urbe, partim per provincias Occidentis versatus; et occupatus amplificandis Ecclesiae finibus, eas praecipue sedes episcopis ornavit, quas infra enumerant notae Somier circa finem. Felici succedit Festus in Judaea procuranda. (Act. XXIV, 27.) S. Paulus Caesarem appellans Romam mittitur (Act. XXVII) anno Neronis quarto (S. Hieronymus de Script. Eccl., in Luca ). [Col. 1039C] Jo. Malala Antiochenus in sua chronographia his coss. assignat martyrium SS. Petri et Pauli Romae. Confundit prima vincula Pauli cum secundis. Paulus e sua custodia secundum Epistolam scribit ad Timotheum, eumdem advocans cito in Urbem. Quo adveniente alias Epistolas mittit, a Baronio enumeratas ad ann. 59 et 60. S. Paulus e custodia liber dimittitur. S. Petrus Occidentales provincias visitat et docet (Ex S. Innocentio I, epistola ad Decentium) . S. Lucas Romae Acta apostolorum conscribit. Vide Baron. ad ann. 61, num. 6. Martyrium S. Marci octavo Neronis anno (S. Hieronymus, [Col. 1039D] de Script. Eccl., in Marco ). Theophilus chronographus apud Jo. Malalam, pag. 325, eodem anno refert mortem S. Marci Alexandriae, succedente Aniano; et mortem Evodii Antiochiae, succedente Ignatio; et reditum B. Petri Romam, ut Simonis Magi praestigia subvertat. Simon Magus, orante B. Petro, praeceps cadit. Vide Baron. et auctores ab eo productos ad ann. 68, et notas Sommier. infra ad hunc numerum. Incendium Romae sub Nerone, et persecutio prima Christianorum (Tacit. Annal. XV, sect. 38 et 44) . S. Petrus secundam Epistolam hinc transmittit. Martyrium SS. apostolorum Petri et Pauli die 29 Junii, annis 37 absolutis a Passione Domini. (S. Hieronymus in Petro.) Epiphanius retulit ad annum Neronis XII. Vide Baron. ad ann. 69, num. 2. Succedit in Romana sede et universali totius Ecclesiae S. Linus, de quo num. sequenti.![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271027A.bmp)
[Tabula] Fulcinium, Mantua, Florentia, Ticinium, Patavium, Clusium, Adria, Lepidi Regium, Ateste, Eporedia, Pausulae, Beneventum, Cremona, Verona, Aquinum, Brundusium, istorum militum patriae, Coloniae Romanae sunt intra Italiam constitutae.
[Col. 1040A] Linea 1.— Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum. A Christo Cephas, seu Petrus vocatus, non quod aliud Cephas, aliud significet Petrus, sed quod quam nos Latine et Graece petram vocamus, hanc Hebraei et Syri propter linguae inter se vicinam, Cepham nuncupent, ut Hieronymus testatur lib. I in II c. ad Galat. Significat [Col. 1040B] autem Cephas non qualemcunque petram, sed solidissimam, ut rupem, aut cautem, quae fundamentis subjecta solet esse firmissima. Neque ob affinitatem quam habet cum Graeca voce Κεφαλὶς, caput significat, ut Isidorus sensit Orig. VII, c. 9. Aliud enim est Cephas dictio Syriaca, aliud Κεφαλὶς, id est caput. Fuit autem hoc nomen Simoni a Christo impositum non citra magnum mysterium, et judicium rerum clarissime gerendarum; sicut in Jacobo et Joanne, Zebedaei filiis, accidit, qui Boanerges, hoc est Tonitrui filii, fulgura, inquam, ab eodem Salvatore nominati, quod alter occiduam, alter orientalem deberet plagam illuminare. Linea 2.— Vico Bethsaidae. Bethsaida parva, et ignobilis Capharnactani agri civitas, ad littus magni lacus Genesareth, sive maris Tiberiadis sita. Linea eadem.— Primus sedit cathedram episcopatus in Antiochia. Sexto pontificatus sui anno procedente, Antiochiam, Syriae metropolim, pervenit, ibidemque [Col. 1040C] Christi fidei mysteria docuit, et primus Antiochenam fundavit, rexitque per se ipsum ecclesiam, cathedram ejus episcopatus adeptus VIII Kalendas Martii, hoc est die 22 Februarii, quo ab Ecclesia catholica celebratur, Sabbato, anno a Nativitate Christi 37, diebus viginti tribus ante obitum Tiberii. Hoc autem ex Clemente, Eusebio, Hieronymo et aliis constat, qui id ex antiquioribus ejus Ecclesiae monumentis collegerunt, eique septennium praefuisse, profitentur, non tamen integrum. Ita habent veterum Patrum sententiae, ita antiquae ecclesiasticae traditiones, omnium stabilitae consensu; quibus potius standum quam aliorum novitiis commentis, qui Antiochenam cathedram post Romanam a Petro susceptam fuisse scripserunt. Linea 3.— Hic Petrus ingressus in urbem Romam sub Nerone Caesare. Anno Christi 44, Petri pontif. 12, Claudii imperatoris an. 2, Tiberio Claudio Caesare Aug. Germanico II, et L. Vitellio Nepote [Col. 1040D] II coss. Cum Petrus populos qui ex circumcisione erant, praecipue erudisset, Antiochenam Ecclesiam fundasset, Pontum, Galatiam, Cappadociam, Asiam, atque Bithyniam, legibus praedicationis evangelicae imbuisset, totius mundi principem civitatem, et dominam, et universi orbis primariam arcem, Princeps apostolorum et primarius terrarum dux ingressus XV Kalendas Februarii, hoc est die 18 Januarii, qui incidit tunc in feriam sextam, finito secundo anno imperii Claudii, et sex diebus tertio inchoato, et pontificatus sui duodecimo, tribus mensibus et paucis aliis diebus minus, novis consulibus Kal. Januarii proximis creatis, quinquennio Hierosolymis, et septennio ferme in sede Antiochiae exacto, perseverante adhuc fame, quae coeperat secundo Claudii anno. Ab adventu Petri in Urbem pontificatus ejus initium sumpsit in eadem, et dies ille celebris in primis est habitus, et anniversaria ubique festivitate recolitur: et cathedra, in qua populos docturus [Col. 1041A] insedit adhuc integra in ejus basilica asservatur, et singulari in veneratione habetur. Christi autem anno 46, Petri pontificatus Romani 3, Claudii principatus anno quinto exacto, M. Vinicio Quartino II et M. Statilio Corvino coss., cum triennium integrum jam Romae Petrus insumpsisset in constituenda et confirmanda ea Ecclesia et praedicatione Evangelii, assidua sollicitudo aliarum Ecclesiarum Orientalium eum tenebat, et avocabat ab Occidente Hierosolymam, ubi per id tempus non levis erat seditio ex circumcisione exorta inter fideles; quapropter ad conciliandam Ecclesiae concordiam, Petrus Hierosolymam reversus est: Romae vicarium, vel vicarios relinquens, qui, se absente, gregem Dominicum conservare et propagare in dies possent. Controversiis interim Orientalibus in concilio Hierosolymitano compositis, totum Claudii imperatoris tempus Petrus in Oriente se continuit, donec anno Christi 56, Neronis imperatoris I, Nerone Claudio [Col. 1041B] Caesare Augusto, et L. Antistio Vetere coss., Urbem longo post tempore reversus, Ecclesiam in ea revisit, et denuo suis sanctis concionibus confortavit et ampliavit; nam antea non licuit suam sedem repetere, vetante Claudii edicto, qui Judaeos omnes Roma expulerat; quod tamen ipsius obitu spirarat. Linea 5.— Hic scripsit duas Epistolas, quae catholicae nominantur. Scripsit Petrus Romae existens, quam ob idololatriam et immensa scelera, Babylonem vocat, duas Epistolas: priorem, per Silvanum fidelem fratrem Ecclesiis Ponti, Galatiae, Cappadociae, Asiae et Bithyniae, secundo Neronis anno, Marco evangelista in ejus comitatu manente; posteriorem vero ejusdem 12 Neronis anno, cum a Deo sibi esset ejus obitus, et martyrium proxime subeundum, patefactum. Catholicae autem eae Epistolae dicuntur, quasi universales, quod non uni populo aut genti, sed multis ac diversis fuerint scriptae, sicut Isidorus Orig. lib. VI, c. 2, testatur; inter Scripturas autem sacras, et canonicas hae duae Epistolae reponuntur. [Col. 1041C] Nam alii libri sex: Praedicatio, Evangelium, Actus, Revelatio, Doctrina, Judicium, nomine Petri inscripti, apocryphi, spurii, et falso apostolorum Principi tribuuntur. Eam, quae dicitur Petri, Apocalypsim, ut subdititiam et illegitimam a veteribus indicatam, apud Palaestinos tamen in ecclesiis quibusdam semel quotannis in die Parasceves aliquando legi solitam invenimus. (Niceph. l. XII, c. 34.) Linea 6.— Et Evangelium Marci, quia Marcus adjutor ejus fuit, et filius ejus de baptismo. Marcus, Petri discipulus, et sectator, et in baptismo filius, Evangelium, quod ipse apostolorum Princeps praedicaverat, Romanorum hortatu et precibus Graece itidem conscripsit, seu, ut alii volunt, Latine, cujus ea lingua archetypum adversari putant Venetiis in Marcianis Thesauris. Syri omnes huic rei fidem faciunt; et ratio suadet ut non alia, quam Latina lingua Evangelium in usum Latinis futurum conscriberetur. Alterutrum horum sit; ex Papia et [Col. 1041D] Clemente, lib. VI, recitat Eusebius (Hist. lib. II, c. 14) , B. Petrum Spiritu sancto revelante, ut intellexit opus editum a Marco, auctoritate illud sua ratum habuisse, et confirmasse, quod in Ecclesia passim perlegeretur. Quibus clarum efficitur, Petro adhuc superstite, Marcum non tam suum, quam Petri Evangelium Romae, et conscripsisse, et publicasse: sicut et Lucam, quinto Neronis anno, ibidem, paulo post biennium a Caesare absolutum, librum Actus apostolorum inscriptum edidisse. Linea 10.— Hic martyrio cum Paulo coronatur. Tertio decimo igitur Neronis anno et Christi 68, aliquot ante passionem diebus, Petrus carceri cum Paulo, et vinculis mancipati, falsis accusationibus delati, tyranni capitalem toleravere sententiam; alligati prius, et virgis caesi, ut mos Romanis inoleverat, praesertim crimine, quod illis impietatis objiciebatur. Paulus, quod Romanus et nobilis, capite truncatur ad aquas Salvias extra Portam Trigeminam, [Col. 1042A] tertio ab Urbe milliario. Petrus, quod plebeius et vilioris conditionis haberetur, crucis morte damnatur eodem 13 Neronis anno, eodem die III, inquam, Kal. Julii: quae inciderunt tunc die Mercurii, 29 Junii, C. Fonteio Capitone, et C. Julio Rufo coss. Quod genus mortis, Christus Petro non solum Urbe excedenti, sed tunc etiam, cum Ecclesiam illi gubernandam tradidit, praedixit. Cum senueris, inquiens, extendes manus tuas, et alius te cinget, et ducet quo tu non vis (Joan. XXI, 18) . Addit Joannes: Hoc autem dixit, significans qua morte esset clarificaturus Deum (Ibid., v. 19) . Rogavit Petrus carnifices ne similiter atque Dominus cruci affigeretur, sed contrario et inverso modo, veritus, ut est verisimile, ne eadem passio eumdem sibi ab insipientibus honorem conciliaret. Et ideo impetravit ut manus inferius, superius autem pedes affigerentur. Linea 11.— Juxta locum ubi crucifixus est. Supplicii locus, summitas Janiculi, seu Vaticani montis [Col. 1042B] fuit imminens naumachiae Neronis inferius juxta Tiberim sitae: ubi nunc magnificum templum superstructum, Petri Montis aurei insignitum titulo, ubi puram et immaculatam suam animam in manus Dei deposuit. Clemens ejus discipulus, et episcopus, cum maxime venerandum et sanctum ejus corpus magnifice composuisset in ima Vaticani parte, in qua Neronis horti erant, et circus cum obelisco, juxta Apollonis templum, sepelivit. Ubi nunc etiam quiescit basilica illustrissima a Constantino Maximo imperatore in honorem ejusdem ibidem fundata, totius Christiani orbis cultu et frequentia celeberrima. Linea 13.— Hic fecit ordinationes per menses Decembrios. Fecit B. Petrus ordinationes plures per mensem Decembrem, episcoporum per dioeceses quinquaginta trium, et in urbe Roma presbyterorum decem, diaconorum septem: in his fuere episcopi Linus, Cletus, Clemens, Apollinaris, Marcus, Hermagoras, et alii; presbyteri Anacletus, et Evaristus, [Col. 1042C] postea Romani pontifices.
[Col. 1042C] Linea 6.— Duas epistolas. (Pagius Junior num. 11 et 12.) Duas sanctus Petrus scripsit Epistolas, quae catholicae nominantur. De priori nulla unquam dubitatio fuit; de posteriori propter styli dissonantiam nonnulla apud aliquos ambiguitas exstitit: sed si quis prioris Epistolae stylum penitus inspiciat, non multum dissidere a stylo posterioris, facile animadvertet, atque id etiam Magdeburgenses fatentur. Utramque certe Epistolam et canonicam, et sancti Petri esse, Ecclesia docuit in conciliis Laodiceno, Carthaginensi tertio, Florentino et Tridentino. Evangelium sancti Marci a quibusdam sancti Petri dicitur, quia, ut scribit sanctus Hieronymus, Marcus auditor ejus et interpres, rogatus a fratribus, illud scripsit, juxta quod Petrum referentem audierat: quod cum Petrus audisset, probavit, et Ecclesiae [Col. 1042D] legendum sua auctoritate dedit: ita Hieronymus in lib. de Script. ecclesiast. in Marco. Sanctus doctor ibidem in Petro multos alios libros sub ejus nomine scriptos fuisse commemorat: nempe unum, qui Auctarium ejus inscribitur; alium Evangelii; tertium Praedicationis; quartum Apocalypseos; quintum Judicii; sed eos omnes inter apocryphas Scripturas reputari ibidem asserit. Praeterea in Auctario bibliothecae Patrum exstat liturgia, seu missa apostolica, quam ex codice manuscripto cardinalis Sirleti Petri inscriptione insignitam, Graece et Latine edidit circa finem saeculi decimi sexti Guillelmus Lindanus Ruremundensis episcopus; sed eam supposititiam esse ostendit cardinalis Bona lib. I Rerum liturgicarum, cap. 8, cum in ea reperiantur quaedam orationes ex libro Sacramentorum sancti Gregorii Magni, et consarcinata sit ex missa Latina, et ex liturgiis Jacobi, Basilii et Chrysostomi. Quibus, aliisque rationibus rite perpensis, [Col. 1043A] suspicatur eam scriptam fuisse eodem saeculo decimo sexto a quodam sacerdote Italo-Graeco, qui ei Petri nomen praefixit, vel quia canon Romanae Ecclesiae, cujus Petrus fundator fuit, praecipua ejus pars est, velut ei, tanti nominis interpositione, auctoritatem conciliaret. De translatione corporum SS. Petri et Pauli lege dicenda in Sixto II. Linea 6.— Et Evangelium Marci. (Pag. Num. 6.) Romae existens sanctus Petrus sanctum Marcum in Aegyptum destinavit, ubi Ecclesiam Alexandrinam fundavit. Sanctus quippe Epiphanius haeresi 51 scribit: Post Matthaeum secutus est Marcus, jussus a sancto Petro Romae Evangelium edere: et ubi scripsisset, mittitur a sancto Petro in Aegyptiorum regionem. Primum Alexandrinum episcopum fuisse Marcum asserit Eusebius lib. II, cap. 24, his verbis: Interea Nerone octavum imperii annum agente, primus post Marcum evangelistam Alexandrinae Ecclesiae administrationem suscepit Anianus. Idem Eusebius [Col. 1043B] laudatus cap. 16 et 17, agit de institutione Alexandrinae Ecclesiae a sancto Marco, et de moribus Christianorum, quos ipse formaverat; et cap. 15 ait, sanctum Marcum, fidelium Romae existentium hortatu, Evangelium scripsisse: quod cum Petrus per revelationem sancti Spiritus cognovisset, delectatus ardenti hominum studio, librum illum auctoritate sua comprobasse dicitur, ut deinceps in Ecclesiis legeretur. Ideo autem Ecclesia Alexandrina primum locum post Romanam obtinuit, quia Marcus eamdem, Petri nomine id statuentis, erexit, quod testatur Gelasius papa in decreto de libris apocryphis; secunda autem sedes, inquit, apud Alexandriam, beati Petri nomine, a Marco ejus discipulo et Evangelista consecrata est: ipse enim a Petro apostolo in Aegyptum directus verbum veritatis praedicavit, et martyrium consummavit. Linea 10.— Martyrio cum Paulo coronatur. (Pag. Num. 9 et 10.) Simonem Magum Romae fuisse, et ob artes magicas summo in honore habitum referunt [Col. 1043C] Justinus martyr Apologia 2, et Irenaeus lib. I adversus haereticos, cap. 20. Hunc, ut prodit Arnobius lib. II adversus Gentiles, pag. 23, Ecclesiam vehementer conturbantem, precibus prostravit sanctus Petrus: Cum enim Simon magicis artibus, ut se Deum probaret, duobus suffultus daemoniis evolasset, orationibus apostolorum Petri et Pauli fugatis daemonibus, delapsus in terram, populo spectante diruptus est. Acta sanctorum Petri et Pauli ex Graecis translata, a Lippomano et Surio ad diem 29 Junii edita, habent sanctos apostolos Christiana fide imbuisse duas feminas, Neronis imperatoris pellices, quae deinceps pudice vivere statuerunt. Parte alia, cum Nero Romam incendi jussisset, ob idque in odium omnium venisset, abolendo rumori, inquit Tacitus lib. XV Annal., crimen conjecit in Christianos, eosque hac de causa quaesitissimis poenis affecit. Qua re (id est miraculis, et conversionibus quae [Col. 1043D] per Petrum et Paulum fiebant) ad Neronem delata . . . primus omnium persecutus Dei servos Petrum cruci affixit, et Paulum interfecit, subdit Lactantius laudatus. Martyrium illud contigit Nerva et Vestino consulibus, ut legitur in Catalogo veterum pontificum, ideoque anno Christi sexagesimo quinto. Baronius quidem sanctorum apostolorum martyrium differt in annum Christi sexagesimum septimum, quem ipse vocat sexagesimum nonum, aitque suam sententiam gravissimos habere assertores, nimirum Caium antiquum Theologum, Zephirinum Romanum pontificem, et Dionysium Corinthiorum episcopum; quos omnes citans Metaphrastes apud Surium die 29 Junii iisdem astipulatur atque concordat, dum, anno trigesimo sexto post Passionem Domini, eos necatos affirmat. Ita Baronius. Sed hinc potius nostra sententia confirmatur. Antiqui enim, ut superius diximus, Christum duobus Geminis consulibus, ideoque anno aerae Christianae vigesimo nono [Col. 1044A] passum arbitrati sunt; a quo anno ad sexagesimum quintum, triginta sex effluxere. Ab eo computo non dissentiunt Hieronymus de scriptoribus ecclesiasticis, tam in Elogio divi Petri, quam divi Pauli; Pontificale Romanum, Chrysostomus, Isidorus, Beda, Rabanus, Nicephorus, aliique, tradentes Petrum et Paulum, triginta septem annis post Passionem Christi elapsis, martyrio coronatos esse; nam hi utrumque extremum annum incompletum pro completo numerant, in quo solum a prioribus differunt. Passi sunt autem die vigesima nona Junii, qua in omnibus fere Martyrologiis eorum memoria recolitur, et quidem in prima Ecclesiae persecutione a Nerone imperatore excitata.
[Col. 1044A] Linea 1.— Apostolus et Princeps apostolorum. Character iste distinctus in auctoritate pastorali beati Petri complectitur duo attributa, quibus ejusdem natura constat: nempe extensionem, quae nullo [Col. 1044B] limite circumscribitur, et fideles quotquot in orbe universo sunt, Christo Domino ita pronuntiante, colligit sub uno pastore (Joan. X, 16) , ut fiat unum ovile, et unus pastor. Attributum alterum est excellentia potestatis ac directionis in pastore universali, qui ovium in censu cum obtineat ipsos pastores, tali tantaque vigilantia et regendi vi pollere debet, ut omnimoda cum securitate grex illum subsequi valeat. Id ut contingat, necessarium est ut illius vox, ac directio sint veritas et rectitudo: quae si deessent, perperam cura gregis illi concrederetur; et plus periculi immineret gregi ita constituto sub uno pastore, quam relictis ovibus sub ducatu plurium directorum, a se invicem non dependentium. Nam si unus exhorbitans auctor gregi fieret erroris, alii possent oves palantes opportune reducere in rectam viam. Attamen certum est, finem a Jesu Christo propositum in sede una constituenda caeteris omnibus praecellente, unoque pontifice summo in Ecclesia declarando, [Col. 1044C] fuisse unitatem, et consequenter veritatem, sine qua unitas neque esse neque intelligi unquam potest. Multi vero ductores non subordinati diutius sociari invicem nequaquam possunt. Inde vero effectum est ut illa unitas, quae reperitur in sola Ecclesia catholica, habita semper fuerit medium tutissimum ipsius conservandae. Quicunque igitur hac in Ecclesia centrum est unitatis, sit et veritatis necesse est, quod in idem recidit, etc. Character pastoris supremi et universalis est, ut infallibilis sit in grege universo pascendo, cum nullus ipsi superior ad eum dirigendum sit constitutus, praeter ipsum Christum Jesum, illi dicentem citra facultatem ullam censurae ac potestatis ab altero supra ipsum exercendae: Pasce agnos meos; pasce oves meas (Joan. XXI, 16, 17) ; quemadmodum antea illi dixerat: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 18, 19) ; et: Rogavi pro te, Petre, ut non deficiat [Col. 1044D] fides tua: et tu aliquando conversas confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32) . Talia sunt fundamenta immobilia, super quae constat in Ecclesia catholica stabilitum esse primatum, et caeteras dotes Romanae sedis. Linea 6.— Duas Epistolas. Ex verbis prioris Epistolae colligit Sommier ordinem Ecclesiarum jam constitutum sub Petro, cum ad eas scriberet pag. 44, haec adnotans. Ipse S. Petrus denotat ordinem et characterem Ecclesiarum ad quas scribit suam priorem Epistolam, juxta ordinem quem provinciae ab ipso nominatae in Romano imperio obtinebant: Petrus apostolus Jesu Christi electis advenis dispersionis Ponti, Galatiae, Cappadociae, Asiae, et Bithyniae. Amasia erat metropolis Ponti, Ancyra Galatiae, Caesarea Cappadociae, Ephesus Asiae, Nicomedia Bithyniae. Septem Ecclesiae, ad quas Joannes dirigit suam Apocalypsim, scilicet Ephesus, Smyrna, Pergamus, Thyatira, Sardes, Philadelphia et Laodicea, [Col. 1045A] erant metropoles in Asia minori. Et S. Paulus ad Titum discipulum scribens, quem episcopum constituerat in Creta insula, una ex provinciis Macedoniae sub Romano imperio, cujus metropolis erat Gortyna, eidem praecipit ut episcopos constituat per civitates, sicut et ego, inquit, disposui tibi (Tit. I, 5) . Constat jam ex S. Scriptura, inter caetera jura superiorum sedium id recognosci etiam aetate apostolica, ut inferiorum sedium episcopos constituerent. Linea 8.— Ejus testimonio sunt firmata. Ibidem auctores orthodoxi ( nempe SS. Patres, aliique auctores Ecclesiastici, quos supra indicavit ) inhaerentes auctoritati Jesu Christi, testantis se non venisse solvere legem, sed adimplere, nec non verbis ejus Apostoli docentis, omnia quae sub lege contingebant figuram esse rerum adimplendarum sub Evangelio, decernunt pariter, a Deo constituente pontificatum Veteris Testamenti adumbratum esse, ac veluti delineatum rudimentum pontificatus erigendi in Novo. [Col. 1045B] Sub priori foedere modis pluribus revelationes suas Deus aperiebat: aliquando per organum vocis, cujus verba audiebantur, licet ejus qui proferret species non videretur, quemadmodum in monte Sinai, et ad locum tabernaculi, ac subinde templi nuncupati Sancta sanctorum; aliquando per ministerium summi pontificis induti ornamento illius proprio ac singulari; aliquando per prophetas, aliosve viros divinitus inspiratos. Ut autem revelationes, quae fidem complectebantur, et mores ab Israelitis observandos, redderentur immunes ab omni labe et corruptione, quam lapsus temporis, et opinionum humanarum vicissitudo rebus caeteris inferre solet, constituerat in Israele sedem, ac tribunal fixum, ac supremum, quod arbitrum foret omnium pertinentium ad religionem, ad verum sensum legum suarum hominibus aperiendum, et ad absolute decidendum de omnibus controversiis. Si difficile, et ambiguum apud te judicium esse perspexeris, etc. (Deut. XVII, 8 seqq.) [Col. 1045C] Linea 4.— Cathedram episcopatus. In Novo Testamento veritas rerum perfecte respondet hisce figuris Antiqui, etc. Quemadmodum sub priori illo foedere nunquam defuit tribunal certum constantis institutionis ad verum sensum revelationum aperiendum, et ad pronuntiandam sententiam definitivam in causis ad religionem pertinentibus; ita prorsus hoc tempore novi foederis suprema sedes in Ecclesia erecta est, cujus a judiciis provocare non licet: Quidquid ligaveris; cujus decisiones sunt irrevocabiles: Confirma fratres tuos; cujus directio universalis est, ac secura: Pasce agnos meos, pasce oves meas. Ad lectiones codicum Freheri A et B, et trium Fabrotti, Reg., Maz. et Th. et ad ea verba: «Post ejus Passionem (Christi) anno sequenti tenuit Petrus apostolus in partibus Orientis cathedram annis 4; deinde anno Domini 38 venit Antiochiam, ubi sedit annis 7, dies 8; deinde venit Romam ubi sedit [Col. 1045D] annis 25, mens. 7, dies 8,» adhiberi possunt ex Sommier. Historia dogm. S. sedis, pag. 48 et 58, sequentes notae. Tempus appetebat, a divina Providentia constitutum fundationi Ecclesiae Romanae. S. Petrus iter illuc instituit, et visitans Ecclesias eo in itinere occurrentes, dedit episcopos Cesareae in Palaestina, Sidoni, Beritho, Byblo, Tripoli Syriae et Laodiceae, aliisque locis, quae antiquis a Scriptoribus observata sunt in monumentis vetustissimis consignata. Secundum haec revisit suam Antiochenam Ecclesiam, unde perrexit in Cappadociam, Galatiam, Pontum, et Bithyniam, ubique constituens episcopos. Fundavit etiam plerasque Thraciae Ecclesias, inter quas Byzantinam, quae subinde inclaruit nomine Constantinopoleos assumpto. Haec memorata reperimus in epistola Agapeti papae ad Petrum Hierosolymitanum: cujus testimonium eo est venerabilius et solidius, quod adhibitum invenitur in quinta synodo [Col. 1046A] oecumenica Constantinopoli celebrata (Act. II in fine) : «Et hoc dignitati suae addere credimus, quod a temporibus Petri apostoli nullum alium unquam Orientalis Ecclesia suscepit episcopum, manibus nostrae sedis ordinatum. Et forsitan, vel ad demonstrationem laudis ipsius, vel ad destructionem inimicorum instans res tanta pervenit, ut illis ipse similis esse videatur, quos in his quandoque partibus ipsius apostolorum primi electio ordinavit.» Et pag. 53, laudati auctoris haec addam. Noscere quispiam cupiet Ecclesias, quas Antiocheno patriarchatui beatus Petrus subjecerit. Dicimus generatim, Orientem illi subdidisse, quemadmodum subditurus erat Romano patriarchatui Occidentem, et Aquilonem, et Alexandrino meridionalem terrae partem. Id vero haberi non debet inanis suppositio, sed facti verax historia, cujus evidentiam insecuta tempora elucidarunt. Quae Nicaeno ex concilio desumitur; cum testetur divisionis [Col. 1046B] antiquitatem; demonstrat ab eo processisse, per quem tres illae sedes fundatae sunt. Universos enim criticos provocare licet ad auctorem, seu fundatorem diversum a Petro nobis ostendendum. Nicaeno igitur concilio id ratum fuisse habitum, ut Antiocheni patriarchatus ditio esset Oriens, antiquorum nemo dubitavit. S. Hieronymus Joanni Hierosolymitano id exprobrat, quod cum inter episcopos Palaestinae ipse censeretur, cognitionem causae ecclesiasticae deferri curasset ad episcopum Alexandrinum: ad quem judicium illud non pertinebat, cum directe ad Caesareensem metropolitam spectaret, et inde appellare oporteret ad patriarcham Antiochenum. «Tui qui regulas quaeris ecclesiasticas (inquit S. doctor ep. 60) et Nicaeni concilii canonibus uteris; responde mihi, ad Alexandrinum episcopum Palaestina quid pertinet? Ni fallor hoc ibi decernitur, ut Palaestinae metropolis Caesarea sit, et totius Orientis Antiochia. Innocentius I scribens ad Alexandrum episcopum Antiochenum declarat, [Col. 1046C] Revolventes itaque auctoritatem Nicenae synodi, quae unam omnium per orbem terrarum explicat mentem sacerdotum, quae censuit de Antiochena Ecclesia cunctis fidelibus, ne dicam sacerdotibus esse necessarium custodire, quam super dioecesim suam, non super aliquam provinciam recognoscimus constitutam.» Et pag. 54 ait: Orientis nomine, de quo hic sermo est, intelligitur universitas quindecim provinciarum, quae postmodum relatae sunt sub nomenclatura dioeceseos Orientis in notitiam imperii Romani, quarum regimen administrabatur per magistratum ab imperatore constitutum, ut resideret Antiochiae, donatum titulo praefecti praetorio Orientis. Sunt autem hae provinciae, Syriae duae, totidem Palaestinae, et Phoeniciae, Ciliciae pariter duae, Armenia, Cyprus insula, Arabia, Isauria, Euphratensis, Osrhoena, et Mesopotamia. Haec divisio dioeceseos Orientalis peracta est ante Honorii et Arcadii aetatem. Sub ditione patriarchae [Col. 1046D] Antiocheni habebantur etiam nationes Orientales extra fines Romani imperii constitutae, cujus jurisdictio extendebatur pro modo augmenti Ecclesiarum, quae subinde ibi fundabantur. Scriptor Orientalis undecimi saeculi refert ejus auctoritati paruisse Parthos, Medos, Persas, usque ad Indos. Est autem Nilus archimandrita apud Allatium in opere de consensu Ecclesiae Orient. et Occid. Nec desunt qui credant exarchatus Ponti, Asiae et Thraciae primis Ecclesiae temporibus paruisse jurisdictioni sedis Antiochenae. (Cabassut. Not. Eccl., saecul. II, dissert. 14, num. 3.) Alii affirmant has dioeceses fuisse autocephalas, nulli patriarchatui subjectas, cum singulis metropolita praecipuus sive primas praefectus fuisset independens, et auctus jurisdictione quadam patriarchali. Cappadociae in Ponto Caesareensis, Asiae minori Ephesinus, Thraciae Heracleensis, antequam Constantinopolis erecta fuisset in patriarchatum. Nempe istae sunt, inquiunt, metropoles illae prae caeteris [Col. 1047A] illustres, de quibus Nicaena synodus loquitur canone sexto: ubi, post asserta jura sua vetera tribus patriarchalibus Ecclesiis Romae, Alexandriae, Antiochiae, declarat apud caeteras provincias honorem suum unicuique servandum Ecclesiae. Vide Lupum in 6 can. concil. Nicaeni, et pag. 89: de Occidentalibus Ecclesiis in patriarchatu Romano fundatis a D. Petro ita scribit, postquam Marcum ablegasse narravit Alexandriam. Eodem tempore B. Petrus (inquit) alios discipulos transmisit in diversas provincias, meridionales, occidentales, et boreales, ut ibi Ecclesias fundarent, cum sit manifestum, ait Innoc. I epist. 1 ad Decent.: «In omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, Siciliam, insulasque interjacentes nullum hominum instituisse Ecclesias, nisi eos quos venerabilis Petrus apostolus aut ejus successores constituerunt sacerdotes. Aut legant, si in provinciis alius apostolorum invenitur, aut legitur docuisse.» Distincte attamen haud constat, quaenam [Col. 1048A] fuerint Ecclesiae certae a S. Petro constitutae, aut aetate ipsius ab ejusdem discipulis fundatae in provinciis occidentalis imperii. Sunt vero quarum de origine ab eo repetenda fama percrebuit verosimilior eae quae sequuntur. In Italia: Capua, Neapolis, Anxur, Aequa, Nepete, Fesulae Luca, Ravenna, Verona, Patavium, Ticinum, Aquileia. In Galliis: Lemovicensis, Tolosana, Burdegalensis, Rhemensis, Arelatensis, Senonensis, Cenomanum, Vienna, Catalaunium, Burdegala, Alvernia, Santones, Tungri, Treviri, Colonia, Moguntia. Hispanis tribuuntur episcopi Torquatus, Ctesiphon, Secundus, aliique: Germanis Eucherius, Aegistus, et Maricanus. Siculis Pancratius, Marcianus, Beryllus, et Philippus. Fertur etiam in Britannicas insulas sub B. Petro Evangelium penetrasse: quod admodum probabile censeri debet, cum Claudii Caesaris Britannica acquisitio liberum aditum ad easdem insulas praeconibus fidei aperuisset.
1 Beatus Petrus, apostolus et princeps apostolorum, Antiochenus [Col. 1003] T. I Concil deest Antiochenus. , filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaidae, frater Andreae [Col. 1003] Vide Baron tom. I Annal., anno 39. . Primus sedit cathedram episcopatus in Antiochia annos septem. Hic [Col. 1003] hinc. Petrus ingressus in urbem Romam sub Nerone Caesare [Col. 1003] C et B, Claudio. , ibique sedit cathedram episcopatus annos viginti quinque, mensem unum, dies octo [Col. 1003] B, ann. 24, m. 5, d. 11. . Fuit autem temporibus Tiberii Caesaris et Caii, et Tiberii Claudii, et Neronis [Col. 1003] B, Claudii et Neronis. . [Col. 1003] Vide Bar au 45 et 68. Hic scripsit duas Epistolas, quae Catholicae [Col. 1003] C, et canonicae. nominantur, et [Col. 1003] Vide Baron an. 41. Evangelium Marci, quia Marcus auditor ejus fuit et filius ejus de baptismo [Col. 1003] a bapt. . Post omnem quatuor Evangeliorum fontem, quae ad interrogationem et testimonium ejus, hoc est Petri, firmata sunt, dum alius Latine, aliusque Graece, et alius Hebraice consonant [Col. 1003] C, Hebr. scribentes. , tamen [Col. 1003] C, omnia. ejus testimonio sunt firmata. Hic martyrio cum Paulo coronatur post passionem Domini annis triginta octo [Col. 1003] Baron ad an. 69. qui sepultus est via Aurelia in templo Apollinis, juxta locum ubi crucifixus est, juxta palatium Neronianum in Vaticano, juxta territorium triumphale, in Kalendas [Col. 1003] C, III Cal. Julias. Hic fecit ordinationes per menses Decembrios: episcopos VI, presbyteros X, diaconos VIII [Col. 1003] C. episc. 3, diac. 7.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Petrus annis viginti quinque, mense uno, diebus novem. Fuit temporibus Tiberii Caesaris, et Caii, et Tiberii Claudii, et Neronis: a consulatu Vinicii et Longini usque Neronis et Veteris [ Ms. Bucherii habet Nervae et Veri ]. Passus autem cum Paulo die tertia Kalendas Julias consulibus SS., imperante Nerone.
[Col. 1047A] Apud Fabrottum ex codicibus Regio, Mazarino et Thuano. Num. 2, lin. 1, de regione Tusciae. lin. 2, consules. Hic ex pr. lin. 5, pr. 18: hic martyrio coronatus est, et sepultus j. c. Lin. 1, sedit ann. 11 menses 3. lin. 4, in ecclesiam. Lin. 1, Vatic. et duo Flor., annos XI.
[Col. 1047B] Linea 4.— Hic ex praecepto beati Petri constituit ut mulier in ecclesiam velato capite introiret. A Petro memoratur hic institutum, ut mulieres velato capite sint in ecclesia, quo pudori sexus consulatur. Idem a Paulo praeceptum (I Cor. XI) ut mulier oret velato capite, quasi monente natura, quae capillos dedit mulieri ἀντὶ περιβολαίου, pro velamine. Apostolicae institutionis fuit, ut mulieribus locus tabulato distinctus a viris esset in ecclesia. Joan. Chrysostom. in Matth. homil. 74: Ἐχρῆν μὲν οὖν ἔνδον ἔχειν τὸ πεῖχος
τὸ διεῖργον ὑμᾶς τῶν γυναικῶν. Oportebat quidem interiore pariete a mulieribus separari. Augustin. de Civitat. Dei libr. XXII, cap. 8: «Admonetur in somnis appropinquante Pascha, ut in parte feminarum observanti ad baptisterium, quaecunque illi baptizata [Col. 1048B] primitus occurrisset, signaret ei locum signo crucis Christi.» Anastas. in Sergio: «Hic fecit imaginem beati Petri apostoli, quae est in parte mulierum.» Idem in Gregorio III: «Hic fecit oratorium intra eamdem basilicam, juxta arcum principalem parte virorum.» Idem in Adriano I: «Et rugas in presbyterio a parte virorum et mulierum ex argento purissimo.» Idem in Leone III: «Simulque ut columnas tornatiles tam in ingressu corporis dextra laevaque ex parte virorum ac mulierum.» Dicatis etiam virginibus proprius locus erat in ecclesia. Ambros. ad Virgin. lapsam cap. 6. «Nonne vel illum locum tabulis separatum, in quo in ecclesia stabas, recordari debuisti, ad quem religiosae matronae et nobiles certatim currebant tua oscula petentes, quae sanctiores et meliores te erant?»
[Col. 1049A] Linea 1.—LINUS. De Petri successore gravis controversia, de qua in opere chronologico plura occurrent animadvertenda. Interim haec successio mutuanda, nisi evidens in contrarium ratio suadeat, ex libro Pontificali, per quam reservata est vetustissimorum catalogorum memoria. Catalogi vero speciatim qui repraesentabant originem apostolicam, ac fundationem, et perseverantem successionem, cum in primitiva Ecclesia essent veritatis argumentum, sedulo custodiebantur: et si reliquae Ecclesiae de istiusmodi censu gloriabantur, multo magis id de Romana Ecclesia asserendum, ubi cathedra episcopatus collata, et origo necessaria, utpote prior verae Ecclesiae dos, et in successoribus cathedra perseverans; cum cathedra nequeat esse ex Optato, in quo etiam Donatistae conveniebant, ubi non sederit episcopus. Ecclesiae itaque inter reliqua ampliori cura census [Col. 1049B] episcoporum, ut deferrent ad subsidium veritatis, accuratissime custodiebant; cathedra vero Romana ad originem necessariam ostendendam. Cyprianus inde Cornelio scribens de Africanarum Ecclesiarum constantia, et zelo in rejiciendis schismaticorum conatibus, et litteris Novatiani, et recognitione pontificatus legitime facti, duo conjungit, et recognitionem ordinationis legitimae, et originem necessariam. Ordinatio respiciebat successionem cathedrae perseverantem: origo necessaria Petri cathedram, priorem verae Ecclesiae dotem tunc ab universis habitam. Scribit itaque epist. 68: «Sic etiam nunc episcopatus tui, et veritas pariter, et dignitas apertissima luce, et manifestissima, firmissima comprobatione fundata est: ut ex rescriptis collegarum nostrorum, qui ad nos litteras inde fecerunt, et ex relatione, ac testimoniis coepiscoporum Pompeii, et Stephani, et Caldonii, ac Fortunati ordinationis tuae, et origo necessaria, et ratio justa, et gloriosa quoque innocentia ab omnibus nosceretur.» [Col. 1049C] Et paulo ante de quibusdam episcopis a Novatianis circumventis dixerat. «Scimus nos hortatos esse, ut Ecclesiae catholicae radicem, et matricem agnoscerent, et tenerent.» Radix, et origo necessaria in cathedra Petri erat agnoscenda, et retinenda cum successore Cornelio communio. Hinc constat debuisse Romanam Ecclesiam diligentissime retinere episcoporum successionem, ex qua sicuti ex origine vera Ecclesia dignoscebatur. Reliquae Ecclesiae, maxime quae de fundatione apostolica gloriabantur, hos census deferebant; ac successio non interrupta habebatur veluti veritatis argumentum. Ad hos census remittit Irenaeus l. III, c. 3: «Traditionem itaque apostolorum in toto mundo manifestatam, in omni Ecclesia adest prospicere omnibus qui vera volunt audire: et habemus adnumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi in Ecclesiis, et successores eorum usque ad nos, qui nihil tale docuerunt.» Haereticorum conventicula eo etiam titulo Tertullianus [Col. 1049D] proscindit ex defectu originis et successionis, dum ita eosdem compellat. Edant ergo origines Ecclesiarum suarum: evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successionem ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis, vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveravit, habuerit auctorem et antecessorem. Hinc Hegesippus, apud Euseb. l. IV, c. 22, itinere suscepto nobiliores Ecclesias perlustrans, duo in illis adnotavit, episcoporum successionem ab apostolica institutione descendentem, puritatemque dogmatum ab eisdem Ecclesiis custoditam. Ita enim suam narrationem profert: «In singulis autem Episcoporum successionibus, et per singulas urbes eadem manent, quae per legem, et prophetas, et a Domino praedicata sunt.» Et de Corinthiorum Ecclesia sic eam commendat. «Et Corinthiorum quidem Ecclesia in recta fide permansit usque ad primum ejusdem loci episcopum. Quo cum familiariter collocutus sum dum Romam navigarem.» [Col. 1050A] Aliquibus aliis recensitis, cum de Hierosolymitana, observat hanc virginem compellatam, quia a priori episcopo usque ad ea tempora nullus sederit errore quoque foedatus. «Et Ecclesiam quidem hactenus virginem vocabant, propterea quod vanis sermonibus nondum corrupta foret.» Episcoporum vero successionem et ordinem deinde numerans, addit: Series, quae in archivis illius Ecclesiae servantur, ostendunt. Quo loco, et testimonio colligitur, varios fuisse catatalogos, qui in Ecclesiae Hierosolymitanae archivis custodiebantur, et ad ostendendam successionem proferebantur. Unde lux affertur dictis synodi Mopsuestenae in causa Theodori olim illius urbis antistitis, quae expensa est in synodo V in tom. III Concil., pag. 526. Refertur enim in actis, quod Joannes presbyter et cimiliarcha a synodi Patribus compellatus ad tradendos catalogos episcoporum, eos ex armario sacrorum vasorum protulit inquiens: «Secundum [Col. 1050B] jussionem vestrae sanctitatis inter sacra vasa, quae a me servantur, habentes diptycha ista protuli, et ad recitationem porrigo. Habeo et alios duos membranaceos quaterniones vetustiores istis qui nunc sunt, et recitantur.» Diptycha enim ex tabulis erant, et alia in chartis, utraque protulit Joannes. Quid continerent varia illa diptycha sic declarant in sequente interlocutione Patres: «Recitentur sacra diptycha, quae declarant sanctae memoriae commemorationem sacerdotum istius Mopsuestenae civitatis, ex quo immaculata et orthodoxa fides praedicatur usque ad hunc sacerdotem, qui in praesenti tertia decima indictione defunctus est.» Successiones itaque, et episcoporum series in qualibet civitate religiose servabantur, et hi varii erant catalogi, forsitan qui ordinationem, et qui obitum notarent, quod ultima laudata synodi Mopsuestenae verba declarant: et in disceptationibus recursum factum, ut inde probationes desumerentur. Hinc in simili velitatione de ordine, et successione Romanorum pontificum robur [Col. 1050C] addunt, quae ex antiquis pontificum catalogis adducuntur. Linea 5.— Hic fecit ordinationes duas. Assignatur in Lino numerus ordinationum, dum duas tantum celebrasse dicitur, et quia S. Petrus plures habuit, dictum est per menses Decembrios. Cum vero episcoporum consecratio uno contextu conjungatur cum ordinatione presbyterorum et diaconorum, ne confusio oriatur, notandum, diem et mensem respicere presbyteros et diaconos; episcoporum etenim consecratio non alligabatur mensi, sed in qualibet anni Dominica celebrabatur. Unde interpunctio subintelligenda, ut constat ex aliis libri Pontificalis locis, in quibus rem sic esse explicandam certissime apparet. Et quidem in Joanne VI interpunctio est expressa: «Hic fecit ordinationem presbyterorum, seu diaconorum, id est presbyteros novem, diaconos duos. Fecit autem per diversa loca episcopos quindecim.» Clarius interpunctio, et varietas in consecrationibus [Col. 1050D] denotatur in Sergio I: «Hic ordinavit per diversas provincias episcopos nonaginta septem. Fecit autem ordinationes duas per mensem Martii, presbyteros decem et octo, diaconos quatuor.» Et ante hos in codice Holsteniano in Sylvestro notantur, pag. 38, consecrationes diversis temporibus factae, nullius mensis assignato nomine: «Episcopos per diversa loca diversis temporibus in urbe Roma 75.» Quod expressit in Leone II, et distinctius in Constantino, cujus ordinationes sic recenset. In suscepto Constantinopolitano itinere episcoporum consecrationes celebravit, de quibus sic (pag. 161) : «Hic fecit ordinationes episcoporum in eundo, et redeundo per diversa loca episcopos duodecim.» Quae ordinationes mensi alicui determinato assignari nequeunt. In fine vero pag. 163: «Hic fecit ordinationem unam, presbyteros decem, diaconos duos: episcopos per diversa loca numero sexaginta quatuor.» Et in Constantino antipapa: «Fecit [Col. 1051A] praedictus Constantinus apostolicae sedis invasor ordinationem presbyterorum, seu diaconorum: presbyteros octo, diaconos quatuor; sed et episcopos in ipsius anni circulo, et unius mensis per diversa loca numero octo.» Consecrationes porro episcoporum non in Sabbato, sed in Dominica factas, praeter alia obvia monumenta, convincunt ipsiusmet Pontificalis libri verba in Zacharia, ubi Interamnensis antistitis consecrationem celebratam fuisse die Dominico traditur. Episcopos quindecim. Numerus episcoporum a pontificibus consecratorum probat non una die Sabbati factas ordinationes, sed toto pontificatus tempore. Erat enim in primitiva Ecclesia consuetudo recepta, et servata, ut una die unus episcopus consecraretur. Unde inter alia crimina Chrysostomo imposita pro sententia depositionis ferenda, in synodo ad Quercum recensetur istud, nempe: Quod una ordinatione quatuor simul episcopos creavit. Porro multiplicitas episcoporum, quos ordinare consueverunt [Col. 1051B] pontifices, uti in singulorum Vitis recenset liber Pontificalis, provenire poterat, et ex pontificio, et patriarchali jure, quo episcoporum ordinatio, aut consensus ab ipsis penderet. De pontificia auctoritate non est ambigendi locus. Petrus enim, uti Chrysostomus observat, jure primatus potuisset Matthiam apostolico collegio cooptare absque synodo (Hom. III in acta) : «Quid an non licebat ipsi Petro eligere? licebat, et quidem maxime: verum id non fecit, ne cui videretur gratificari.» Hinc pontifici tribuebatur patriarcharum approbatio. Cum enim Nectarius, approbante licet synodo Constantinopolitana, in patriarcham regiae urbis eligitur, quia pontifex electioni obstitit, eamque infirmari videret Theodosius senior, missis legatis confirmationem a Damaso expostulat ex Bonifacio I in epist. ad episc. Epiri lecta in synodo Romana, in qua scribit (apud Holsten. in collect. Rom. ): «Clementissimae recordationis princeps Theodosius Nectarii ordinationem, [Col. 1051C] propterea quia in nostra notione non esset, habere non existimans firmitatem, missis a latere suo aulicis cum episcopis, formatam huic a sede Romana dirigere regulariter deposcit, quae ejus sacerdotium roboraret.» Auctoritate pontificia usus Agapetus in urbe Constantinopolitana Anthimum deponit, ac Mennam episcopum Constantinopolitanum ordinat. Jura haec juxta canonicum judicium vindicata ab Agapeto (tom. II Concil., pag. 1194) expendit in libello oblato, probatoque in synodo Constantinopolitana sub Menna Marianus monachus. Et de eodem redibit sermo cum de schismate Acaciano sub Felice III, pontifici vero, uti Occidentis patriarchae tribuendam auctoritatem consecrandi, aut confirmandi ejusdem tractus episcopos, praeter alia Innocentius I probat in epistola ad Alexandrum Antiochenum, cum haec potestas apostolicae sedis exemplo tribuitur, etiam ex eo motivo, quod utraque sedes a Petro sit fundata, concluditque: «Itaque arbitramur, frater charissime, [Col. 1051D] ut sicut metropolitanos auctoritate ordinas singulari, sic et caeteros non sine permissu, conscientiaque tua sinas episcopos procreari. In quibus hunc modum recte servabis, ut longe positos litteris datis ordinari censeas ab his qui nunc eos suo tantum ordinant arbitratu; vicinos autem si existimas, ad manus impositionem tuae gratiae statuas pervenire. Quorum enim te maxime exspectat cura, praecipuum tuum debent mereri judicium.» Aderat etiam in pontifice specialissima pro urbicariis, et suburbicariis ecclesiis sollicitudo: ex quibus constat, quo modo episcoporum plurium ordinationes a singulis prioribus pontificibus celebrarentur etiam in primitiva Ecclesia.
[Col. 1051D] (EX BIN.) Linea 4.— Constituit ut mulier velato capite. Quod ab apostolo Paulo (Epist. I ad Corinth. c. XI) pie, sancte, et religiose constitutum [Col. 1052A] est, ut feminae nonnisi operto ac velato capite, ob angelorum, qui juxta expositionem S. Ambrosii sunt sacerdotes, reverentiam templum ingrediantur; hoc idem a Lino pontifice decreto firmatum esse, vel impie, vel ignoranter Magdeburgenses reprehendunt. Bellarminus lib. IV. de Rom. Pontifice c. 4. Vide Baron. anno Christi 57, n. 84. et seqq. ubi pulchre de velandis mulieribus scribit. (EX LAB.) Linea 5.— Hic fecit ordinationes duas. Absunt a C. H.
[Col. 1052A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Annos undecim episcopatus, menses tres, dies duodecim attribui B. Lino diximus supra pag. 87, et concordia universorum codicum comprobari. Catalogus Felicis IV, et quatuor illi ex codicibus Italiae, qui monumentis genuinis Romanae Ecclesiae originem debent, totidem consignarunt. Antiquior catalogus sub Liberio exprimit quidem annos 12, sed [Col. 1052B] vitium unitatis adjectae detegunt consules ibidem recensiti, ex Saturnino et Scipione Christi 56, ad Capitonem et Rufum Christi 67, unde ex octo Colbertinis quatuor concordes cum superioribus ostendunt, ad eos consules, et ad Italicorum numerum cum ipsis consonum, corrigenda esse quatuor exemplaria quae 15 seu 7 pro 11 numerarunt. Quare ita si corrigantur ad fidem chronologiae consularis, iisdem in catalogis expressae, et signatae etiam in codicibus Ocriculentibus, quae annos undecim recte assignat, menses tres, ac dies duodecim episcopatus beato Lino; omnium codicum testimonia cum picturis vetustissimis basilicarum consentire observavi. Dixi annos episcopatus, non autem solius pontificatus maximi hac in summa computari: ut manifestum fit ex annali Chronologia Petri paulo ante ordinata in fine notarum numeri primi: ubi ad annum Christi 56, Saturnino et Scipione consulibus, regressum S. Petri in Urbem sub initium imperii [Col. 1052C] Neroniani (qui biennio ante ex die 13 Octobris patruo suo Claudio successerat, et Eusebio teste lib. II. hist. cap. 22, circa initia imperii clementius se gerebat in defensione S. Pauli recipienda) et ordinationem episcopalem S. Lini recensuimus, secuti fidem horum codicum, et catalogorum, necnon gravissimos auctores, videndos apud Schelestratium dissert. II., cap. 1, et Henschenium apud Labbaeum tomo I Concil. general., exercit. 4, n. 31. Romae egisse Linum, dum Paulus secundam epistolam scriberet ad Timotheum, constat ex salutatione ejusdem nomine illi impertita: ubi etiam apostolus recenset Claudiam, quam Lini matrem fuisse complures auctores affirmant. Aliqui etiam colligunt ex epistola Ignatii martyris ad Trallianos, sectione VII, Linum in ordine diaconali ministrasse Apostolo gentium: licet alii dubitent, num illa periocha epistolae Ignatianae adjecta sit aetate sequiori, eaque de causa ab editoribus recenseatur cum interpolatis. [Col. 1052D] Consulendus ea de re Cotelarius, tomo II, pag. 66. Si autem diaconi ministerium Paulo exhibuerit Linus, id reputandum est contigisse multo ante ipsius adventum in Urbem sub Nerone, cujus imperii anno secundo Lini promotionem ad episcopatus ordinem catalogus Liberianus consignat. Saturnino et Scipione coss. Occasio istius promotionis satis probabilis ab Henschenio statuitur Exercit. IV, num. 31, ut scilicet Petro abeunte in dissitas Occidentis provincias non deesset qui vicariam potestatem Romani episcopi in Urbe administraret: sive etiam, ut Lino et Cleto insignitis charactere episcopali, et Petrum apostolum coadjuvantibus in munere pontificali exercendo, jam tum induceretur moribus apostolicis illa consuetudo, quae subinde relata fuit inter canones apostolicos, ut trium episcoporum ministerio consecrationes antistitum perficerentur quoties esset novus episcopus alicui Ecclesiae tribuendus. Martyrium S. Lini cum antiqua Martyrologia [Col. 1053A] octingentorum annorum, inter quae etiam Notkerianum affigant diei 23 Septembris: sitque annus martyrii aerae Christi communis 67, Capitone et Rufo coss., uti Liberiano cum catalogo liber Pontificalis diserte tradit, anno undecimo, mense tertio, die duodecimo ex quo fuerat ordinatus episcopus; ejus consecratio inciderit ex hac putatione in diem 12 Junii anni 56 aerae communis, scilicet Sabbato, appetente Dominica. Sin autem dies undecim legendi sint cum codice 900 ferme annorum bibliothecae Palatino-Vaticanae superius relato opusculo V ex Schelestratio, ipsa dies Dominica 13 Junii fuerit dies ordinationis. Sed retinere praestat numerum priorem dierum 12, tot monumentis confirmatum quot indicavimus pag. 87. Nihil autem impediet quominus intelligatur Linus ordinatus die Dominica 13 Junii, quae eodem anno fuit octava Pentecostes, cum Pascha inciderit in diem 18 Aprilis. Nam infra videbimus in Callisto, [Col. 1053B] num. 17, jejunia, quae dicimus quatuor anni temporum, per eumdem pontificem confirmata, ad nos pervenire ex apostolica aetate. Ibi autem vocantur jejunium Sabbati. Hic constituit jejunium die Sabbati ter in anno fieri, quando scilicet etiam ordinationes habeantur. Unde S. Leo Magnus toties in suis sermonibus post jejunium quartae et sextae feriae, Sabbato vigilandum edicit apud S. Petrum: et quidem veteri more. Ab illis enim vigiliis Sabbati, quae praemisso jejunio aperiebant mysteria, epocha ordinationum repetebatur. Et cum Christiani coetus fierent antelucano tempore, uti ex Plinii epistola ad Trajanum constat, licet ordinationes episcoporum ad diem Dominam haberentur inter oblationem sacrificii incruenti; attamen pertinere quodammodo videbantur ad diem illarum vigiliarum, unde coeperat convocatio fidelium ad eas peragendas. Ita vero celebris fuit secunda hebdomada mensis Junii indictione jejunii quatuor temporum, et ordinationibus cleri, ut apud nonnullas Ecclesias aliquando mos inoleverit [Col. 1053C] nunquam ab illa hebdomada removendi utrumque illud officium: adeo ut post octavam Pentecostes non semel contigerit celebrari, quae intra octavam fuerant peragenda ex vetustissima, et apostolica disciplina: donec vigilantia pontificum ea disciplina fuit restituta. Id observat eruditus explanator Sacramentarii Gregoriani Menardus, cujus verba mox afferam. Interim colligere possumus, sibi mutuo suffragari chronologiam, et historiam ordinationis, pontificatus, et martyrii B. Lini. Siquidem ex martyrio in vetustissimis tabulis Ecclesiae consignato ad diem 23 Septembris, quemadmodum et in libro Pontificali signata est ejus depositio eadem die IX Kal. Octob., et ex epocha episcopatus per annos 11, menses 3, dies 12 continuati, colligitur ordinatio ejusdem octava die Pentecostes; et ex hujusmodi ordinatione confirmatur traditio ab apostolica aetate ad nos descendens habendi stata jejunia quatuor temporum intra hebdomadam Pentecostes, et ordinationes [Col. 1053D] cleri post vigilias Sabbati, ejusdem Octavae. Audiendus est Menardus in Comment. ad pag. 107, l. XVII Sacramentarii Gregoriani ad ea verba: Si post hebdomadam Pentecostes advenerit. «Haec, inquit, non reperiuntur in editis nec in aliis codicibus Ms. Quae tamen scripta sunt, juxta morem illorum temporum, in quibus celebrabatur jejunium mensis quarti hebdomade secunda Junii, ex quo saepe contingebat hoc jejunium peragi post hebdomadem Pentecostes, ut videre est in concilio Moguntino sub Carolo Magno, in quo triginta episcopi, et viginti quinque abbates convenerunt (Can. 34.) Similiter in mense Junio hebdomada secunda, feria IV et VI, et Sabbato jejunetur usque ad horam nonam. Quod citatur a Buchardo lib. II, c. 14, sed contractius: et a Micrologo cap. 24 et 25, de Observationibus Ecclesiae. Sed videtur intelligere aliud concilium Moguntinum, cum ait illud fuisse sub Henrico secundo celebratum, eique interfuisse duodecim episcopos. [Col. 1054A] Idem statuitur in concilio Rothomag. celebrato, anno 1072: «Item quatuor temporum observatio competenti tempore secundum divinam institutionem communi observantia a nobis servetur, id est, prima hebdomada Martii, secunda Junii,» etc., ut refert Ordericus lib. IV. Hist. Eccl. Haec pro ratione temporum illorum. Fuit sane antiquior usus jejunii hujus celebrandi in ipsa Pentecostes hebdomade, ut clarum est ex S. Isidoro lib. I de Offic. Eccle., c. 37, et S. Leone papa Serm. 1, 2, 3 et 4 de jejunio Pentecostes: qui tandem in Ecclesia revixit auctoritate Gregorii VII, ut docet Micrologus cap. 25, et Urbani II in conc. Claromontano, in quo sic statuitur. Jejunium secundum semper in hebdomade Pentecostes celebretur, ut refert Ordericus Vitalis lib. IX Hist. Eccl. Sic olim jejunium primum quatuor temporum peragebatur in hebdomade prima mensis Martii, ut videre est eodem can. concilii Moguntini supra citati: constitutum est, ut quatuor tempora anni ab omnibus cum jejunio observentur, id est in mense [Col. 1054B] primo, hebdomada prima, etc.; et concilio Rothomagensi supra citato: Communi observantia observetur a nobis, id est prima hebdomada Martii. Sed postea idem Gregorius VII transtulit illud in hebdomaden primam Quadragesimae, ut docet Micrologus cap. 24, et ita statutum est in concilio citato Claromontano omni tempore primum jejunium quatuor temporum prima hebdomada Quadragesimae celebretur. Ut refert Ordericus Vitalis libro citato.» Constat igitur ratio chronologiae episcopatus B. Lini, quae hujus ordinationem referens ad stata jejuniorum tempora per octavam Pentecostes, anni 56, Saturnino et Scipione coss., perducit per annos 11, menses 3, dies 12 ad diem martyrii 23 Septembris anni 67, Capitone et Rufo coss. Cum vero B. Petrus martyrium compleverit anno 65 sub consulatu Nervae et Vestini III Kal. Julii, ut in notis ad numerum superiorem ostendimus; consequens est, ut ex annis 11, mensibus 3, diebus 12 episcopalis [Col. 1054C] ministerii Lino tributis novem exegerit vicarius, seu coadjutor Principis apostolorum, hujus vita constante; duos vero postremos, menses totidem, ac dies 25 sederit pontifex maximus, ejusque successor primus in cathedra Romanae atque universalis Ecclesiae: quo titulo, et ordine numeratur tum in canone liturgiae, tum a SS. Patribus, aliisque scriptoribus proximis aetati apostolicae, nempe Irenaeo lib. III, cap. 3, et iis unde accepit Eusebius lib. III Hist. Eccl., cap. 13, nec non Epiphanio, Optato, et S. Augustino, ac caeteris posterioribus. Linea 4.— Hic ex praecepto B. Petri constituit ut mulier velato capite in ecclesiam introiret. Ad Petrum refertur praeceptum istius disciplinae, ejusdem mandato per Linum in Ecclesia Romana constitutae: quem propterea vicarium absentis Petri tunc egisse [Col. 1054D] arguit Luitprandus Ticinensis, dum in Cleto referens constitutionem de numero viginti quinque presbyterorum in Urbe ordinando, similiter a Petro demandatam, addit: Unde constat eos coadjutores ejus, non successores fuisse. Addere tamen debuit, dum haec decreta vulgarent. Profecto quod attinet ad capita mulierum velanda, idem constituit apud Corinthios Paulus in priori Epistola ad illam Ecclesiam data ex Asia minori, et quidem eo ferme tempore, quo Petrus paulo ante in Urbem redux ex itinere Asiano, imo etiam ex Corintho, quam in reditu attigerat, Romae reliquerat Linum vicarium suum, ut ipse occidentales Ecclesias visitaret. Epistolam primam apostoli Pauli ad Corinthios datam fuisse circa annum aerae communis 57 cum Baronio ad eumdem annum, interpretes fere omnes colligunt ex ejusdem contextu, capite praesertim 16, versic. 3, 4 et 5, unde fit evidens scriptam fuisse antequam Paulus ascenderet ex Asia Hierosolymam, et antequam [Col. 1055A] in Macedoniam ex Ephesino littore se conferret. Praecipit vero, capite 11, ut viri aperto capite orent, ac prophetent, mulieres vero velato capite: ejusque ritus mysteria insinuat. Eodem anno 57, quo de velandis mulieribus ita rescripsit Paulus Corinthiorum Ecclesiae, residebat in Urbe Linus vicaria Petri potestate fungens, ex quo fuerat ab apostolorum Principe ordinatus episcopus anno 56 proxime praecedenti, Saturnino et Scipione coss. (uti ex catalogis Liberiano et Feliciano paulo ante demonstravimus, et in Prolegomenis); et occidentalem imperii tractum Petrus susceperat perlustrandum, dum prima illa Neronis tempora fluerent omnino secunda; cum sublato Claudii edicto de Judaeis ab Urbe pellendis, uti Baronius ibidem observat n. 42; imo, et eorumdem rege Agrippa quatuor civitatibus donato, quemadmodum Josephus retulit, Antiq. lib. XX, cap. 5, et belli Jud. lib. II, cap. 12, plena quoque facultas esset apostolis, et Christianis Urbem, ac provincias Romanas pro lubitu frequentandi; atque [Col. 1055B] adeo coetus fidelium tum Romae, tum Corinthi libere congregari, et disciplinam tradi nostrarum synaxeon nemo prohiberet. Quare si unquam alias, hoc certe tempore par fuit Christianae disciplinae leges nostris in conventibus per apostolos stabiliri. Quod igitur Paulus Corinthi per litteras praecipiebat, hoc Petrus Romae sanciebat per decretum a Lino vulgandum, mandans velari mulieres, dum orationis aliorumque sacrorum causa ad fidelium conventus accederent. Nemo autem miretur tanti habitam fuisse in ipso Ecclesiae primordio hujusmodi disciplinam, ut referenda fuerit inter primas apostolicae sedis constitutiones. Nam Pauli epistola satis indicat, quanti interesset tum mysterii causa, tum sanctimoniae, eamdem legem tanta auctoritate firmari. Antequam id exponam, liceat mihi unum indicare circa decreta, quae collectores Vitarum enumerant in libro Pontificali, a Petro, et successoribus edita. [Col. 1055C] Observo illa plerumque referri ad duo summa capita, utrumque proprium curae et sollicitudinis pontificis maximi: nempe ad catholicae fidei integritatem tuendam, quod primum est; et ad divini cultus rationem diligentissime procurandum in sacrificio, et gratiae in illo, ac caeteris sacramentis administrandae, quod est alterum. Utrumque caput ita elucere ac deprehendi mihi videtur, in decretis hic recensitis, ut nullum ex his alterutro careat: eoque nomine satis commendetur consilium scriptorum, admodum pauca decreta e pluribus eligentium, quae in haec breviaria Vitarum referrent, veluti praestantiora, et maximi sacerdotis officio prae caeteris respondentia. Nam ad sacrificium, atque adeo ad maximum Dei cultum pertinent ea quae de numero presbyterorum Petri jussu Cletus instituit, ac de septem diaconis Evaristus, necnon de cleri gradibus Hyginus, ejusque de cultu Anicetus, ac de ordinatione Zephyrinus, et Caius; tum ea quae de Passione [Col. 1055D] Domini sacerdotum precationi intermiscenda curavit Alexander; quae de aliis missae precibus edixit Telesphorus; ac de tempore sacrificii offerendi, quae de loco ejusdem celebrandi sancivit uterque Felix; quae de ministerii vasis, eorumque contractu Sixtus et Soter; de vestibus Stephanus, et Zosimus; de titulorum divisione Dionysius et Marcellus constituerunt. Ad regulas autem fidei tuendae, et gratiae administrandae referuntur ea quae Victor de baptismo constituit, de Judaeorum conversione Pius, de episcoporum judicio Sixtus, de martyrum actis et sepultura Anterus, Fabianus, Eutychianus: de haereticorum reconciliatione Eusebius, et Siricius, et caeteri protulerunt, suis locis exponenda. His autem praemissis de universo genere decretorum a Vitarum scriptoribus enuntiato, convertor ad Lini constitutionem de capitibus velandis mulierum ad ecclesiam accedentium. Dixi, ex Epistola Pauli ad Corinthios prima constare posse, cur tantopere [Col. 1056A] commendaretur ab exortu Christianae fidei regula velandi mulierum capitis in ecclesia, tum castimoniae et honestatis causa, tum etiam mysterii. Utramque enim causam complectitur, capite 11, Apostolus, et in eo deprehendunt interpretes, praesertim versiculo 10, ubi ait: Ideo debet mulier potestatem habere supra caput, propter angelos. Sive enim angelorum nomine exprimat beatos spiritus, nostri ad custodiam missos, uti cum Clemente Alexandrino et nonnullis Patribus aliqui sentiunt; sive sacerdotes, angelico ministerio in Ecclesia praeditos, eoque nomine in Apocalysi donatos, uti aliis placet cum Ambrosio; sive utrosque; cum angeli appellatio officiorum sit potius quam naturae; cur lex ferretur istius consuetudinis nec mysterii causa defuit, neque honestatis. Honestati siquidem consuli sexus infirmioris, eamque tutari securius in conventu omnium ordinum velato capite nulla non aetas intelligit, ut integro libro de velandis Virginibus comprobat Tertullianus. [Col. 1056B] Sed ea prae caeteris tempora nascentis Ecclesiae curare solertius debuerunt hanc publicae honestatis disciplinam, tum ad exemplum posteris proponendum, tum ad praecavendas aequalium calumnias contra conventus Christianorum, ab ethnicis nostrorum sacrorum hostibus jam tum excitatas, quasi ad Thyestaeas coenas, et scelerata convivia nostris in synaxibus per summam impudentiam conveniretur. Necesse fuit, ut viduarum, et diaconissarum ministerio in pluribus uterentur fideles, tum in admittendis sororibus, et ad separata a viris loca deducendis, tum honeste circumtegendis feminis ad baptismi fontem accessuris, in agapum quoque frequentia, et adolescentularum cura, aliisque officiis, quae collegit ex Patribus et conciliis Christianus Lupus in Scholiis ad tertium caput Tertulliani de Praescriptionibus. Universa enim haec honestius curaturae ac dispositurae videbantur cum feminis diaconissae, ac viduae quam diversi sexus ministri, et praepositi. Cum igitur mulierum ministrantium officia tot essent [Col. 1056C] exercenda, quibus etiam Patres adnumerant nonnulla in consulendo, et in privatis allocutionibus repetendo imperitioribus feminis quidquid illae a catechistis audissent, exemplo Priscillae, et Aquilae (Act. XVIII) periculum imminebat, ne quaedam opinarentur se quoque participes sacerdotii novae legis fuisse institutas. Neque enim multo post feminae Marcionis, et Gnosticorum, necnon asseclae haereseos Pepuzianorum, et Collyridianae, a SS. Irenaeo, et Epiphanio, atque a Tertulliano indicatae, quorum testimonia protulit laudatus Lupus ad caput 41 ejusdem operis de Praescriptionibus, id sibi arrogare ambitiose sunt ausae: eaque in primis, de qua S. Firmilianus ad S. Cyprianum scripsit: «Inter caetera, inquit, quibus plurimos deceperat, hoc etiam frequenter ausa est, ut invocatione non contemptibili sanctificare se panem, et Eucharistiam facere simularet, et sacrificium Domino sine sacramento solitae precationis offerret. Baptizavit quoque multos, [Col. 1056D] usitata et legitima verba interrogationis usurpans, ut nihil discrepare ab evangelica regula videretur.» Harum audaciam et procacitatem uti renovarunt variis temporibus in haeresi Caiana Quintilla, in Pelagiana Amazones illae Ponticae de quibus S. Hieronymus, et posterioribus saeculis Beguinae a Clemente V damnatae, recentius vero quotquot Luthero auctore, atque sectariis, quos Tremulos vocant, munus publice in Ecclesia docendi usurpare non dubitant, fretae istius haeresiarchae monstrosis placitis, a Cochlaeo relatis apud Lupum loco indicato, et affirmantibus, «mulieres quoque Christianas vere sacerdotes esse, atque adeo quidquid e baptismo repserit esse vere papam, episcopum, sacerdotem;» ita etiam apostolico saeculo praemonstravit in rudimento muliebris arrogantiae non infecundo primogenitus ille Satanae Simon Magus, Selenem suam circumducens, et ostentans quasi Ennoiam, et primum suae mentis conceptum, [Col. 1057A] per quam angelos faceret, et archangelos, imo et angelorum errata emendaret: uti ex Irenaeo late exposuit Baronius ad annum 35, numero 20 et sequentibus. Huic igitur nascenti impudentiae muliebris superbiae, ab haereticorum protagonista Simone jam tum excitatae ad docendum, et corrigendum, et paulo post a proximis sectariis elatae ad praesidendum, baptizandum, et offerendum more sacerdotali, eo validius obsistere debuerunt apostoli, quo facilius gliscere in posteros subinde poterat, memoria repetituros, Samaritanum illum Simonem, hujusmodi dogmatum, et impietatum architectum, apostolis ab initio adhaesisse, a quibus postulaverat ut cuicunque manus imponeret Spiritum sanctum largiretur: reprehensum vero a Petro, et ad poenitentiam cohortatum precibus apostolicis se commendasse (Act. VIII) . Intererat fidei aequalium, ac posterorum, ut intelligeret feminas universas ita esse a sacerdotio [Col. 1057B] exclusas, ut nulli earum permitteretur «in Ecclesia loqui, nec docere, nec tingere, nec offerre, nec ullius virilis muneris, nedum sacerdotalis officii sortem sibi vindicare:» quemadmodum distincte recensuit Septimius Tertull. de velandis Virg., cap. 9. Ad tuendam legis istius auctoritatem tum in frequentioribus ecclesiis, tum in parciori numero fidelium praeditis coetibus, adhibendam esse censuerunt apostoli compendiosam, paratam, et omnium aspectui expositam admonitionem in capitis integumento, quod foret etiam praesidium modestiae et castimoniae. Admonebantur enim feminae per velamen capiti impositum, sub aliena potestate se constitutas praeclusum aditum perpetuo habituras ad gloriam sacerdotii, cujus jura viris praeservata cum honore imaginis suae Dominus voluisset. Id aperte significavit Paulus in exordio decreti prima ad Cor. cap. 11: Volo autem vos scire, inquit, quod omnis viri caput Christus est: caput autem mulieris vir: caput vero Christi Deus. Omnis vir orans, aut prophetans [Col. 1057C] velato capite, deturpat caput suum. Omnis autem mulier orans, aut prophetans non velato capite, deturpat caput suum. Et rursum versic. 7 ait: Vir quidem non debet velare caput suum: quoniam imago, et gloria Dei est, mulier autem gloria viri est. Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Ideo debet mulier potestatem habere supra caput propter angelos. Quare mysticam auctoritatem signi, contestantis in velato capite feminarum, et in aperto virorum illis negatam, his concessam potestatem praeferendi in sacerdotio imaginem et gloriam Christi, recte se affirmant deprehendere in decreto et verbis Apostoli tam illi Patres qui per angelos intelligunt beatos spiritus fidelium orationibus praesidentes, quam caeteri qui angelicum ministerium nostrorum sacerdotum interpretantur. Nam uterque ritus velandae feminae, et viri ante [Col. 1057D] Deum sistendi capite intecto dum orat aut prophetat, dirigitur ad eamdem confessionem capitis universi sacerdotii in Christo suapte natura positi (cum radix sit sanctitatis), et a Christo emanantis: non quidem in angelos, quos non apprehendit ad incruentum sacrificium suum iterandum, sed tantum ad ministeria precum offerendarum; neque in feminas, quas tum a sacrificii immolatione, tum ab oblationis ministerio in altari praestando removit, sed unice ad viros, donatos imagine, et gloria capitis sacerdotii et pontificis aeterni Christi inter homines praeferenda, cum potestate caeteris denegata ministrandi, offerendi, consecrandi, et sacrificandi. Dignitatem itaque divini capitis Christi praedicat ex aevo apostolorum inducta tum in viris ad sacerdotium lectis tonsura, et corona Christi, Petri legibus jure attributa, ut infra videbimus in Aniceto, et sacerdotium illis communicatum significans; tum apertum aliorum virorum caput, facultatem illius [Col. 1058A] percipiendi demonstrans: tum velata feminarum facies, et caput, exclusionem ab eadem potestate percipienda contestans. Quae non levia cum sint documenta nostrae confessionis, mediatorem unicum Deum inter et homines Christum profitentis, sive cum semel introivit in sancta, sive cum apostolis, et sacerdotibus suis, ut potestate eisdem tradita, et negata caeteris uterentur; non levis etiam momenti, sed magnum operae pretium fuit tum in Epistolis Pauli, tum in decretis a Petro per Linum editis, ea consignari, quae de velandis mulieribus in ingressu ecclesiae scriptores Vitarum commemorant. Duxi haec enucleatius explicanda occasione decreti apostolici de velando feminarum capite inter orandum in ecclesia (de quo dubitari nequaquam potest, quin ab apostolis sit prolatum, cum legatur in Epistola Pauli), non modo ut decreti vim causamque illustrarem, sed etiam ut possit unusquisque [Col. 1058B] inde colligere, ritus mysticos ab apostolis institutos fuisse qui a fidelibus servarentur in publicis precibus, et conventibus; neque his mysteriis caruisse etiam velamenta, eorumdem apostolorum mandato quibusdam vetita, quibusdam assignata. Si enim haec admittant necesse est etiam illi haeretici, qui Epistolas Pauli nobiscum numerant inter Scripturas divinitus inspiratas, consequitur ut negare minime possint rituum sacrorum originem inde profectam fuisse, unde Ecclesia accepit Scripturas. Quare confidentius quam par sit plaudit sibi Doduellus in additamento ad cap. 6 Pearsonii dissert. 11 de annis primorum Romae episcoporum numero 16 demonstratum a se fuisse putans, quod «Nulla Clementis temporibus virginum per velum ab episcopo induendum fuerit solemnis consecratio. Nullae primis Christianismi temporibus, quae virginitatem fuerint vel professae. Nullae sub Clemente ad professionem ejus publicam admissae, etc. Nullae denique postea cum jam aliud a viduis collegium [Col. 1058C] solae constituerent, seu velo imponendo, seu aliquo alio solemni ritu ab episcopo consecratae, ne quidem sesqui saeculo a Clementis obitu elapso, cum scriberet Cyprianus.» Quid de virginum statu professione, et ritu velaminis suscipiendi primis hisce Ecclesiae temporibus sentiendum sit, contra sectariorum obstinatas inficias opportune videbimus in Sotere. Nunc satis esse duximus observare, mulieribus universis a Petro et Paulo mandatum fuisse, ut capite velato ecclesiam ingrederentur, et orarent: et in ea re non modo prospectum fuisse honestatis praesidio, et sanctimoniae Christiani coetus in conventu sexus utriusque fidelium, verum etiam quaesitam fuisse mysticam relationem fidei, ac spei nostrae ad Christi sacerdotium indicandum, illiusque jura asserenda viris tantummodo reservata.
[Col. 1058D] Linea 1.— Linus, natione Italus, regionis Tusciae. Patria Volaterranus, patre Herculano, primus beato Petro in Romano pontificatu successit. Hunc B. Petrus, dum universalis Ecclesiae sollicitudine, ab Urbe in diversas Christiani orbis provincias evocaretur, ordinavit coadjutorem episcopum una cum Cleto: qui simul loco ipsius Petri absentis, ecclesiasticas functiones, et munia episcopalia obirent, et Linus quidem intra Urbem, Cletus autem extra in suburbiis vicariam interim gererent potestatem. Et licet Petrus Clementem successorem sibi designasset, Clemens tamen modestia usus juri suo cessit: et Linus pontifex Romanus electus fuit.
[Col. 1058D] Linea 1.— Sedit annos, etc. S. Petri vicarius, seu coadjutor consecratus est, eique juxta Hieronymum in pontificatu anno 65 successit.
[Col. 1059A] Linea 2.— Temporibus Neronis. In libro II Historiae dogmaticae sanctae sedis, cap. 1, agens de successione non interrupta pontificum Romanorum haec habet: Nos exhibemus perpetuitatem istius successionis, tanquam primum documentum potestatis et auctoritatis sanctae sedis in Ecclesia. Josephus historicus refert, Andronicum perorantem ante Ptolemaeum Philometorem Aegypti regem pro dignitate templi Hierosolymitani supra fanum Samaritanorum victoriam reportasse; propterea quod ostendit auctoritatem, et sanctitatem prioris illius templi argumentis ex lege ductis, atque ex successione non interrupta pontificum maximorum, penes quos exercitium sacerdotii servatum fuit. «Orsus, inquit Josephus lib. III, capite 6 Antiquitatum, loquens de Andronico, ex lege approbare ejus (templi Hierosolymitani) sanctitatem, et religionem, ostendit per [Col. 1060A] continuam pontificum successionem sacerdotii usque ad sua tempore propagationem . . . persuasit regi, ut decerneret Hierosolymitanum esse ex sententia Moysis conditum. Antiquiores Patres hac eadem demonstratione sunt usi contra haereses suorum temporum pro Ecclesia Romana decertantes. «Edant ergo origines Ecclesiarum suarum (ait Tertullianus lib. de Praescript. adv. haeres.); evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis, vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem, vel antecessorem . . . . sicut Ecclesia Romanorum habet Clementem a Petro ordinatum.» Idem probat ex Irenaeo lib. IV adv. haer., cap. 43, 45, 63, 70, et lib. III, cap. 2, 3, 25, 40; S. Cyprian. epist. 52 edit. Pamel., 60 Oxon.; S. Aug. lib. contra Manic. epist.
2 Linus, natione Italus, regionis Tusciae, ex patre Herculano, sedit annos quindecim, menses tres, dies duodecim. Fuit autem [Col. 1047] B m. 2, d. 23. temporibus Neronis, a Consulatu Saturnini et Scipionis et usque ad Capitonem et Rufum [Col. 1047] B, Galbae Othonis, Vitellii et Vespas. a Coss. Fonteii et Rufi, usque ad Commodum et Priscum. consules. Martyrio coronatur. Hic ex praecepto beati Petri constituit ut mulier in ecclesiam velato capite introiret. Hic fecit ordinationes duas; episcopos XV, presbyteros XVIII. Qui sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano, sub die nono Kalendas Octobrias.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Linus annis duodecim mensibus IV, diebus XII. Fuit temporibus Neronis a consulatu Saturnini et Scipionis, usque Capitone et Rufo.
[Col. 1059A] Apud Fabrottum ex codicibus Regio, Mazarino et Thuano. Num. 3, lin. 1, Maz., sedit ann. 15, m. 3, d. 12. Reg. s. ann. 12. m. 1, d. 12. lin. 4, consules. Hic ex pr. beati Petri 15, P. ord. in v. R. Hic martyrio coronatus est, et sepultus juxta corpus B. Petri in Vat. V Kal. M. Lin. 1, sedit annos 15. lin. 4, hic praec. B. P. 25, presb. ord. in v. R. qui etiam s. Lin. 1, Flor. duo, annos 11. lin. 5, Cassinensis Vat. et Flor. cod., 25 presb. lin. 6, Cass. et Florent., VII Kal.; Val. et Flor. secund. VI Kal.
[Col. 1059B] Linea 1,— Natione Romanus. Patria in quolibet pontifice in vetustioribus etiam catalogis notatur. Indicationem hanc aevo primitivae Ecclesiae sedulo animadversam, signatamque uti necessariam supponit Optatus loco supra laudato, ubi observat ad pontificatum assumptos ex qualibet gente, ac natione fuisse, nec ad Romanos cives, aut indigenas coarctatam electionem; quo etiam motivo Donatistarum Romae retentum, seu usurpatum episcopatum proscindit, quia a Victore Garbiensi ad Macrobium qui Romae pseudoepiscopatum retinebat aetate Opta ti, universi erant Africani, et ex Africa directi; cum tamen ex quolibet populo a Petro ad Siricium invenirentur [Col. 1060B] assumpti, uti catalogi exstantes ostendebant: et cum Donatistae ex Africa venientes, et tantum Afri essent, hinc eos sic Optatus interpellat: «Quid est, quod toti Afri, et peregrini in illa civitate sib successive noscuntur? Non apparet dolus? non factio quae mater est schismatis?» Eadem objecit S. Augustinus tum loco supra laudato, sicut et adversu Crescenium l. III, c. 34. De regione vico Patricii. Melius legit Holstenianu cod. vici. Vicus autem Patricius sic a Festo describitur: «Patricius vicus Romae dictus, eo quod ib patricii habitaverunt jubente Servio Tullio, ut id quod molirentur adversus ipsum ex locis superioribus opprimerentur.» Locus ubi erat olim in Pio infra designatur, dum ita: «Hic ex rogatu beatae [Col. 1061A] Praxedis dedicavit ecclesiam Thermas Novati in vico Patricii in honorem sororis suae S. Putentianae.» Quae ecclesia Romae exstat.
[Col. 1061A] (EX BIN.) Linea 1.— Cletus. S. Ignatii, Irenaei, Tertulliani, Epiphanii, Hieronymi, Martyrologii Romani, et sacratissimi canonis missalis auctoritate, et ratione eadem Cletum Lino in pontificatu successisse probamus. Quod sanctus Irenaeus, Ignatius, et Eusebius hunc pontificem Anacletum nominent, Baronius anno Christi 93, n. 1, a solis Graecis scriptorum, et librariorum vitio ac errore factum esse putat, nempe quod pro Cleto Anacletum scripserint. Nominum enim similitudine decepti, sicut Marcellum, et Marcellinum; Novatum Carthaginensem, et Novatianum patria Romanum; ita etiam Cletum, et Anacletum unum eumdemque putantes confuderunt. Bellarminus vero, lib. II, de Rom. Pont. c. 5, ait [Col. 1061B] duos fuisse Anacletos, alterum Clementis antecessorem, alterum ejusdem successorem: illum binominem fuisse Cleti, et Anacleti nominibus appellatum, ideoque eumdem tertium pontificem Clementis antecessorem a Graecis Ignatio, Irenaeo, Eusebio Anacletum, a Latinis vero nempe Tertulliano, Hieronymo, Damaso, etc., Cletum nominatum esse. (EX LAB.) Linea 1.— Aemiliano. Aemeliano.
[Col. 1061B] NOTAE CHRONOLOGICAE IN PONTIFICATUM S. CLEMENTIS, ET S. CLETI. 1. Cur non disjungam chronologiam utriusque pontificatus, S. Clementis et S. Cleti, duplici sectione separatam pro numero pontificum, facile intelliget quisquis observaverit, in ecclesiastica Historia primi a Christo saeculi, ita complicari tempora memoratorum antistitum, ut quisnam illorum praecesserit, quisnam successerit omnes inquirant, [Col. 1061C] et pauci admodum definire videantur. Sint instar omnium magni nominis viri, qui aetate nostra quaestionem hanc pertractarunt, Christianus Lupus in notis ad librum Tertulliani de Praescriptionibus haeret. cap. 32, ad illa verba, Clementum a Petro ordinatum, et Schelestratius Antiquit. Eccles. dissert. 2, cap. 1. «Variae sunt, ait Schelestratius, circa Clementem, et alios tres primos pontifices, qui Petro successerunt, veterum sententiae. Alii enim Clementem statuunt ordine secundum; alii autem tertium ponunt cum antiquiore catalogo; alii quartum a S. Petro collocant cum Hieronymo. Aeque magna est veterum dissensio de aliis tribus pontificibus, qui post Petrum sederunt. Optatus enim Milevitanus lib. II, successionem quatuor primorum Romanorum pontificum recensens, primo ponit Petrum, cui, inquit, successit Linus, Lino successit Clemens, Clementi Anacletus,» etc. Idem plane habet S. Augustinus, epist. 165: Petro enim successit Linus, [Col. 1061D] Lino Clemens, Clementi Anacletus. Aliter S. Irenaeus lib. III, cap. 3. Nam hoc modo pontificum ordinem recenset: Petrus, Linus, Anacletus, Clemens, Evaristus, etc. Videndus etiam uterque Pagius, ut sistam in recentioribus, complura colligentibus testimonia, praeter ea, quae produxerant Baronius et Bellarminus, in eadem quaestione saeculo superiore versati. 2. Felicior tamen exitus ab hoc labyrintho quaestionum videtur mihi aperiri in ea methodo chronologiae pontificiae, quam arripuimus: quae scilicet, suadet ut consulamus vetustiora, et genuina monumenta Ecclesiae Romanae. Catalogus Liberianus, omnium antiquissimus, Petro Linum, Lino Clementem, Clementi Cletum non modo successores assignat, sed etiam enuntiat quibus imperatoribus sederint, et quibus consulibus primum, ac postremum pontificatus annum signaverint. Sunt vero consules ita [Col. 1062A] ordinati, et connexi, ut postremos decessoris excipiant proximi juxta fastorum ordinem, qui recte assignantur initio successoris. Completur pontificatus Lini, Capitone et Rufo consulibus sub Nerone, hoc est anno aerae Christi communis 67. Clemens, in eo catalogo assignatus successor Lini, auspicatur initium sedis a consulibus anni 68, Trachalo et Italico, et sub Galba, et Vespasiano per annos 9, menses 11, dies 12, dicitur sedisse usque ad consulatum Vespasiani VII cum Tito filio V quem subinde expendemus. Subsequitur Clementem Cletus a proximo consulatu Vespasiani VIII et Titi VI per annos sex, menses duos, ac dies decem, temporibus Vespasiani, ac Titi, et initio Domitiani, postremos consules suae sedis praeferens Domitianum 9 et Rufum, anno Christi 83. Hunc Anacletus excipit proximis consulibus Domitiano X et Sabino Christi 84, et per annos 12 sui sacerdotii pertingit ad consules Domitianum XVII et Clementem, ad annum Christi 95 [Col. 1062B] pertinentes: donec Evaristus novissimis Domitiani temporibus ei subrogetur, signans annum primum sui pontificatus consulibus Valente et Vetere, anno Christi 96. 3. Ut veritas hujusce chronologiae comprobetur, quae tot characteribus imperatorum, et consulum distincta, et ordinata procedit ab anno emortuali Neronis ad annum emortualem Domitiani (qui termini non minus certi sunt, quam certa sit epocha consulum Trachali et Italici), oportet hinc colligere summam annorum, mensium, ac dierum tribus hisce pontificibus assignatorum, inde metiri intervallum resultans ex fastis consulum, ac vitis Caesarum, a consulatu Trachali, et Italici, Neronis emortuali, ad consulatum Valentis et Veteris, annum scilicet emortualem Domitiani. Si enim utraque summa paria faciat, aera pontificia recte signata dicenda est: cum de Caesarea, et consulari illi adamussim respondente nulla supersit dubitatio, nummis, lapidibus, historicis abunde comprobantibus. [Col. 1062C] Ejus vero intervalli, ac summae partes inter eos pontifices distributas consules indicabunt: quorum notae numerales, si forte amanuensium vitio unitatis additamento, vel detractione vitiatae fuerit in describendis codicibus, facile corrigentur tum ex collegae nomine in consulatu, tum ex laterculis praecedentibus, et consequentibus; cum praesumendum sit facilius peccare potuisse descriptorem libri in unica nota numerali, vel altera varianda, quam hallucinari tot in nominibus imperatorum, et consulum exprimendis, quorum nexus cum summae partibus, et cum summa ipsa consentiat. Catalogus igitur assignat Clementi annos 9, menses 11, dies 12; Cleto annos 6, menses 2, dies 10; Anacleto annos 12, menses 10, dies 3; colligitur summa ann. 28, mens. 11, dier. 25, seu annorum 29 minus diebus 5. Sin autem menses Clementis papae supra annos 9 solidos sint duo tantum; ut picturae basilicae S. Pauli, et universi propemodum catalogi, et codices consignant, [Col. 1062D] praeter solas membranas Bucherii, quae undecim menses exhibent; erit summa ann. 28, et mensium fere trium tribus hisce pontificibus assignanda. Tantumdem intervalli resultat ex fastis consularibus, necnon ex historicis ab anno emortuali Neronis, se conficientis IV Idus Julii Trachalo et Italico consulibus (Christi 68) ad annum emortualem Domitiani, confossi XIIII Kalendas Octobris, Valente et Vetere coss. (Christi 96.) Quare cum summa temporis hos inter pontifices dividenda muniatur tot characteribus aerae Caesareae, et consularis in utroque extremo, videtur eadem firmiter retinenda. Tum si quid labis in aliquam notam numeralem irrepserit nonnullis in codicibus, quae in aliis correcte expressa parietur exacte cum summa atque ordine temporum Caesareorum, et consularium; vitiati codicum numeri ex integris aliorum codicum, concinne [Col. 1063A] respondentibus summae universae, et summae partibus, erunt restituendi. 4. Successor itaque Lini habendus est Clemens ex ordine, ac testimonio chronologiae tum consularis, tum Caesareae, in catalogis Liberianae, ac Felicianae aetatis, perinde ac in libro Pontificali, et in Ritualibus, seu Lectionariis enuntiato: quibus testimoniis consentiunt alia, indicata a Cotelerio in notis ad Const. apost. inter Collectanea SS. PP. pag. 384, et praecipue titulus sepulcralis (ex chronico Casaurinensi ad ann. 1103) affixus tumulo S. Clementis, a Baluzio editus Spicilegii tomo V, pag. 475, ita conceptus. Hic jacet sanctus Clemens Petri discipulus, et a Petro papa secundus, qui jussu Trajani imperatoris, anchora ad ejus collum ligata, fuit in pelago mersus. Sedisse legitur Clemens temporibus Galbae et Vespasiani; Cletus temporibus Vespasiani, ac Titi; Anacletus temporibus Domitiani. Rursus Clemens dicitur Ecclesiam rexisse ex consulibus Trachalo et Italico (ipsum est initium [Col. 1063B] Galbae aera Christi 68), ad consules Vespasianum ac Titum (utique Vesp. VII et Titum V, Christi 77, cum anni novem sedis ei tribuantur, et his eisdem consulibus Vespasiano VII et Tito signentur initia Cleti successoris) . Ex die martyrii S. Lini 23 Septembris, Capitone et Rufo consulibus, Christi 67, numeratis annis solidis 9, mensibus 2, diebus 10, quos referunt vetustissimae picturae S. Pauli in Clemente; pontificatus Clementis pertigerit ad diem 3 Decembris anni 76, Vespasiano VII et Tito V consulibus. Proximum Pascha anni 77 subsequentis, et signati Vespasiani VIII et Titi VI consulatu, pertinebit ad Cletum pontificem: cujus initia erunt his coss. inscribenda juxta morem catalogi. Qua die tamen pontificatum susceperit a Clemente dimissum alio ex indicio indagabimus, nempe ex summa temporis Cleto attributa, comparata cum die martyrii. Tabulae martyrologii Cleti martyrium assignant diei 26 Aprilis. Catalogus Liberianus praeter annos [Col. 1063C] solidos 6 illi attribuit pontificiae sedis menses duos, dies decem, et finem refert ad consules Domitianum IX et Rufum, Christi 83. Iniverit itaque munus Romani pontificis die Dominica 16 Februarii Christi 77, Vespasiano VIII et Tito VI coss.: et vacaverit sedes a dimissione Clementis abdicantis die 3 Decembris anni 76 ad diem 16 Febr. anni 77, mensibus duobus, et diebus 12. 5. Porro Clementem se abdicasse pontificatu maximo, et quidem anno Christi 77, jampridem collegit Godefridus Vendelinus in suo Commentario ad S. Clementis epistolas laudantibus et in eamdem sententiam propendentibus VV. CC. sociis Bollandianis cum Henschenio exercitat. V, in apparatu ad chronologiam pontificiam ita scribente. «Godefridus Vendelinus in suo Commentario ad S. Clementis epistolas hanc controversiam ita dirimit: Anno 77, cum Romae inter fideles orta esset (qualis postea Corinthi) magna dissensio super honore pontificatus; Clemens, ne quasi ex testamento Petri [Col. 1063D] successisse videretur, ac ne posteris haec principatus ambitio perniciosi exempli haberetur, ultro se pontificatu abdicavit. Porro videtur illud ipse Clemens innuere in Epistola ad Corinthios, supra a Clemente Alexandrino, et a Hieronymo laudata, ubi in posteriori parte Epistolae ista habet: Si propter me seditio, contentio, et schismata orta sunt, emigrabo, abibo, quocunque volueritis. » His igitur a Vendelino prudenter perpensis assentitur Henschenius n. 41, ita concludens. «Mortuo ergo Lino 23 Septembris anni 67, S. Clemens, jam ante a S. Petro ordinatus episcopus, suscepit administrationem Ecclesiae, et proximum annum integrum habuit in suo pontificatu consulibus supra designatis C. Silio Italico, et M. Galerito Trachalo Turpiliano, et gubernavit Ecclesiam annos 9, menses 11, dies 12, usque ad annum 77, cujus tamen consules tribuuntur Cleto, qui tunc fuit in pontificem [Col. 1064A] assumptus, et consules supra notantur imperator Vespasianus VII et Titus Caesar V, qui anno 76 rempublicam administrarunt.» 6. Paulo aliter sentiendum mihi esse duco in dimissione Clementis retrahenda ad diem 3 Decembris anni 76, Vespasiano VII et Tito V coss. cum annis 9, ejusdem sedis a die 24 Septembris anni 67 post Lini martyrium inchoatae menses tantum duos cum picturis S. Pauli, et dies decem (non vero menses 11, et dies 12, cum catalogo Liberiano) attribuam, adeoque terminum figam die 3 Decembris. Cum hac abdicatione in eam diem ex fide monimentorum indicatorum retracta ita connecto successionem Cleti post menses duos, et dies tredecim ab ea dimissione, incidentem in diem Dominicam (aptam episcopali ἐνθρονισμῷ ) 16 Februarii anni 77, Vespasiano VIII et Tito VI consulibus. Uti enim reluctans Clemens suae primae designationi, ac declinans onus subire totius Ecclesiae, serius admisit honorem maximi pontificatus in se recipere, [Col. 1064B] et Lino ante se contradi impetravit, licet destinatione principis apostolorum ad id muneris jam pridem ipse vocatus esset; ita abdicantis vota aegrius ac serius a Romano clero admissa par est credere, multo autem aegrius, ac serius cooptationi suae consensisse Cletum, perlatis ultro citroque mutuis precibus ad fatigandam constantiam utriusque recusantis; donec appetente Quadragesimali jejunio, ne in mysteriis Paschalibus, eo anno 77 celebrandis die 30 Martii, Romana Ecclesia destitueretur pontifice, Cletus flagitantium precibus tandem victus onus subiit die 16 Februarii, quam Dominicam primam Quadragesimae eodem anno appellaremus, ut poenitentes ad baptismum, et ad caetera sacra nostrae religionis in Paschate suscipienda disponeret. Ex hac enim die rationes mensium duorum, ac dierum decem Cleto assignatae supra annos solidos sex in Liberiano catalogo omnium vetustissimo, exacte pariantur cum die annoque martyrii in Ecclesiae tabulis [Col. 1064C] consignato die 26 Aprilis sub consulatu Domitiani VIII et Rufi, eodem in catalogo, caeterisque elenchis pontificum, et lectionariis libris expresso, uti observandum lectoribus proposui. 7. Colligam ex laudata Henschenii exercitatione V aliud indicium, confirmans abdicationem Clementis referendam esse ad annum 76 Vespasiano VII et Tito V coss. Petitur vero ab occasione exsilii philosophis indicti a Vespasiano, qui anno 73, juxta Labbaei chronologiam suasu Muciani stoicam disciplinam professos urbe expulerat philosophos, praeter Musonium, uti comprobat ex Dionis historia per Xiphilinum contracta. Petavius ad eumdem annum 73 retulit eam expulsionem. «Cum, inquit, Helvidius Priscus Thraseae gener, secta Stoicus, Romanus praetor, Vespasiano obtrectaret, et ejus exemplo Stoici, Cynicique complures eadem uterentur licentia, Vespasianus philosophos, praeter Musonium, Urbe submovit: Hostilium vero, et Demetrium Cynicum in insulas relegavit.» Henschenius putat verisimile, [Col. 1064D] ea occasione jussum fuisse exsulare etiam Cletum, quem autumat tum temporis tenuisse Petri cathedram Romanam; cum religionis nostrae professores ab ethnicis crederentur asseclae sectae alicujus severioris, a Stoica non admodum diversae. Pace tanti viri haec lubentius aptarem Clementi quam Cleto; cum Clemens memoretur libros complures edidisse, religionis nostrae dogmata propugnantes, quod a Cleto factum nemo tradidit; et idcirco sive philosophi pellerentur, sive sophistae, Clementi potius quam Cleto id evenisse putandum est, ut pelleretur Urbe sub Vespasiano, tanquam is, qui philosophus, aut sophista haberetur ab idolorum cultoribus, et accusaretur tanquam criminator eorumdem superstitionis, dum apologiam nostrae fidei scripto mandaret. Neque enim in philosophorum exsilio substitit Muciani severitas imperante Vespasiano anno 73. Dio a Xiphilino contractus nos admonet, [Col. 1065A] etiam anno Christi 75, Vespasiano VI et Tito IV consulibus, templum Pacis dedicatum fuisse plurimo cum ludorum apparatu: quo tempore affirmat Berenicem cum Agrippa Romam ingressam; tum addit: «Eodem tempore molesti quidam sophistae clam in Urbem ingressi sunt, ex quibus Diogenes cum prior in theatrum venisset, refertum magna hominum multitudine, ac populum vexasset multis contumeliis, virgis caesus est. Post hunc Eras venit, qui ratus nihil sibi gravius eventurum, multo exclamavit insolentius atque impudentius. Quamobrem ei caput detruncatum est.» Dio Xiphilini ex versione Sylburgii haec peracta recenset in consulatu Vespasiani VI et Titi IV, quo scilicet dedicationem templi Pacis tum nummi tum lapides demonstrant aerae Christi vulgaris anno 75. De Clemente affirmat liber Pontificalis: Hic dum multos libros zelo fidei Christianae religionis ascriberet, martyrio coronatur. Hieronymus in catalogo scriptorum narrat, a plerisque [Col. 1065B] Latinorum haberi secundum post Petrum apostolum Clementem, solo intercedente Lino inter utriusque pontificatum, et Epistolam ad Corinthios a Clemente scriptam recognoscit cum Eusebio persimilem stylo ac sensibus Epistolae. Pauli ad Hebraeos. Stylus ac sensus Clementis operum jam dignoscitur, cum Pauli Epistolam ad Hebraeos imitetur. In hac aeternum Christi sacerdotium, ac regnum, et principatus pacis debitis laudibus effertur, Melchisedechi regium pontificatum longe superans, in figura sibi praemissum. Quaenam vero dicta, quosnam sensus, et oracula nostrae religionis lubentius inclamaret Clemens Romanus pontifex anno 75, dum Vespasianus imperator Pacis templum dedicaret, ut eadem Scripturarum oracula, quae de Christi Domini regno ac sacerdotio fuerant in Scripturis divinis prolata, sibi arroganter aptanda praesumeret? Eo certe consilio testatur Tacitus, et ex eo Baronius ad annum 77, num. 3 et 4, assentatoribus in Judaea, in Aegypto et in Urbe aures praebuisse, [Col. 1065C] praesertim Josepho, ad eumdem Caesarem referenti ea quae prophetae de Christo Domino pacis Principe divinitus praedixerant: ita ut Pacis templi omnium amplissimi in Urbe excitandi, ac dedicandi ea potissimum causa fuerit, «quod audisset (ut verbis Baronii utar) in oraculis esse illum ipsum regem pacis Principem nominandum, et in immensum ab eo fore propagandum imperium, pacisque inde nullum futurum esse finem, sic dicente Isaia: Vocabitur nomen ejus Princeps pacis: multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Eadem, perinde ac de se dicta essent, a Josepho oblata sibi sumens (Vespasianus) celeberrimum omnium templum erigens, Paci aeternae dicavit: eo enim titulo templi porticus faciem fuisse notatam numismata antiqua declarant, sed et vetus inscriptio quae Romae in aedibus Farnesianis lapidi insculpta legitur, in qua et descriptae sunt tribus quae ad templi structuram pecuniam contulerunt, haec habet primo loco notata [Col. 1065D] verba paci aeternae. Caetera quae sequuntur praetermittimus, quod sit alias eadem inscriptio a nobis superius recitata. In nummo etiam argenteo in hunc modum: paci ae deest ternae, » etc. Nummi a Baronio observati Pacis templum a Vespasiano dicatum ostendentes notantur ejusdem sexto consulatu, aliusque apud Mediobarbam argenteus inscribitur consulatu VII et hac Epigraphe PACIS EVENTUM COS. VII. Quare contestes sunt, per hosce annos aerae Christi 75 et 76, quibus Vespasianus processit consul VI et VII percrebuisse in urbe sermones, detorquentes vaticinia prophetarum de Redemptore ac Deo nostro prolata, in laudem profani principis, quorum summa legitur apud Josephum ejusdem perversi dogmatis sequestrem, et sectatorem in fine capitis 12, lib. VII de bello Judaico: quos libros ita a se perscriptos testatur, atque a se traditos Vespasiano ac Tito imperatoribus, ut etiam commemoret in libro de Vita sua, Titum imperatorem eosdem libros sua manu [Col. 1066A] descriptos in bibliotheca publicari jussisse. Perversae itaque interpretationes, ac detorsiones legitimi sensus prophetarum percrebuerant in Urbe sub Vespasiano, tam in ore, et libris Judaeorum eorumque sacerdotum qualis erat Josephus, quam ethnicorum in sermonibus, et commentariis, uti supersunt apud Tacitum, et Suetonium, illius aetatis auctores, haereticum dogma Herodianorum recoquentes in assentationem Vespasiani, ut scite observat Baronius in apparatu ad Annales num. 5 et 15. His certe haeresibus, ac perversis interpretationibus Vespasianum impie obtrudentibus pro Christo Domino non destiterit Clemens occurrere, demonstrans Judaeis atque Gentilibus, ea prophetica dicta ad Jesum verum Christum Domini, Principem pacis, et Regem futuri saeculi, non vero ad Romanum Caesarem pertinere. His certe occurrere non destiterit Clemens, demonstrans Judaeis aeque ac Gentilibus, ad Christum Dominum ea prophetica dicta referri. Id enim erat [Col. 1066B] officium Romani episcopi, Ecclesiam universam docentis, ut occurreret sectae, atque errori in Urbe nascenti occasione Judaeorum, atque ethnicorum Vespasiano assentantium, et prophetica dicta pervertentium, ad haereticas opiniones consolidandas, id muneris exigente Petro in epistola. Quare tanquam sophista, aut philosophus maledicus, et obtrectator principis, cui caeteri assentabantur, ab Urbe recedere, ac fortassis jam tum exsulare in Pontum jussus fuerit (non secus ac Helvidius Priscus Urbis praetor, aut Hostilius, et Demetrius Cynicus in insulas fuerant relegati anno 73); cum ethnicae superstitionis patroni criminarentur, et deferrent tanquam obtrectationes in principem, ea, quae pro nostrae religionis officio ad veram Scripturarum interpretationem a Christi vicario voce et scripto proferebantur. De hujus etiam muneris dignitate, quae regalis Christi sacerdotii participem reddebat Clementem, si forte quidpiam suboluit accusatoribus Christianorum novum discrimen tum [Col. 1066C] pontifici, tum universo fidelium coetui fortasse imminebat, si Clemens diutius in Urbe persisteret: criminaturis ethnicis perinde ac Judaeis, non secus, ac Hierosolymis Christum Dominum accusaverant, de regni affectatione apud Pilatum. Quare, ut Clemens ostenderet evidentius se nihil mortale appetere, aut quidpiam contra imperium moliri cum regium Christi sacerdotium praedicaret ejusque vices Romana in Ecclesia gereret, praestare duxit, et Christianae plebis indemnitati uberius consultum iri pervidit, si tanto munere sese abdicaret, et si apostolicae potestatis plenitudo in alterum conferretur, qui minus fortasse notus, aut expositus invidiae ethnicorum, successor sibi a clero deligeretur. Haec omnia ita cohaerere videntur cum rebus gestis a Vespasiano ex anno 73 ad 76, et cum consulibus, et annis per catalogos attributis Clementi, et Cleto, necnon cum dictis a SS. Patribus de ejusdem Clementis operibus stylo, sensibus et historia; ut hisce [Col. 1066D] conjecturis sperare possim commendationem plane similem accessuram ei, quam Baronius paulo ante allatis proventuram non diffidebat, cum scriberet ad finem anni 77: «Haec vero, licet sint a nobis (ut superius diximus) ex conjectura deducta; nihilominus haud facile ab aliis, omnia simul exacte considerantibus, contemnenda fore putamus.» 8. Objecta duo mihi dissolvenda fortasse proponentur: quod me praestiturum haud difficulter confido. Primum est, cur in canone missae, tantae vetustatis atque auctoritatis autographo, praeponatur Clementi Cletus, quem abdicanti datum successorem asserui? Velim, ut quicunque hoc dubium excitant, memoria repetant. Cletum ex nostra sententia, et ex catalogorum chronologia consulari, et Caesarea, serius quidem admissum ad maximi pontificis munus gerendum in Ecclesia, quam Clementem, sed ad martyrii gloriam in coelis consequendam maturius pervenisse: et propterea in diptychas [Col. 1067A] martyrum relatum annis pluribus ante Clementem, qui post abdicationem diuturno exsilio probatus a Domino usque ad annum Trajani tertium vitae est reservatus, teste Hieronymo de Script. ecclesiasticis. Videmus in canone missae ordinem temporis, quo quisque abiit e vita in martyrum classibus retineri, tum in precibus ante consecrationem, ubi nomina recensentur Cornelii, Cypriani, Laurentii, Chrysogoni, Joannis et Pauli; tum peracta consecratione ubi sociari poscimus cum Joanne (praecursore, seu Baptista), Stephano, Matthia, Barnaba, Ignatio, Alexandro, Marcellino, Petro, licet apostolatus munere Matthias, et sacerdotii gradu tum ipse, tum caeteri qui consequuntur, Stephano diacono sint praemittendi. Par igitur ratio est praeponendi Cletum Clementi; cum Cletus anno Christi 83, Domitiano VIII et Rufo consulibus, sanguinem pro Christo fuderit: Clementi vero eadem corona serius contigerit circa annum Christi 100, qui pontificalem [Col. 1067B] praetulerat ex 68 ad 77. Aliam quoque causam praeponendi Cletum Clementi ostendunt codices Anastasii, a Fabrotto impressi ex bibliothecis Regia, Mazarina et Thuana, quorum verba dedimus. Vides Linum et Cletum multo maturius a B. Petro consecratos episcopos ad ministerium ordinum in Urbe secum exhibendum, quam fuerit episcopali ordinatione insignitus Clemens, quem serius, hoc est paulo ante suum martyrium ab apostolorum Principe consecratum episcopum diserte refert. Epocham igitur ordinationis retinet series in canone expressa, Linum, Cletum, Clementem memorans, praetermissa serie successionis, juxta quam aliter essent enumerandi. Sed priori causae fido lubentius. 9. Alterum mihi objiciendum petetur ex numero annorum 12, quem plerique codices tribuunt pontifici Cleto, licet Belgicus Papebrochii septennium cum nobis assignet, et quartus Colbertinus protrahat ad octennium, Liberianus vero catalogus [Col. 1067C] sexennium tantummodo numeret. Hanc difficultatem nullo negotio dissolverem, si numeri annorum, mensium, ac dierum sub Cleto superessent in serie pontificia basilicae S. Pauli toties laudata. Licet vero tota epigraphe S. Cleti cum ejus nomine, ac numeris sub imagine ejusdem omnino consumpta sit; ex codice tamen antiquissimo catalogi Liberiani per saeculum integrum praecedentis picturas basilicae S. Pauli istae supplentur, ac res tota conficitur. Ibi leguntur distincte numeri quos recensui annorum 6, mensium 2, ac dierum 10, Cleto attributi, quemadmodum distincte cernitur successio Cleti post Clementem. At, inquiunt, catalogus Felicis IV et codices Italiae vetusti eadem pag. 88 producti duodennium Cleto contribuunt. Ita objicientibus haec repono. Nonne idem catalogus Felicis Quarti consules exprimit, et ex iis consulibus colligitur spatium septennii Cleto assignandum? quod in Codice Papebrochii g aperte [Col. 1067D] enuntiatur, et in quarto Colbertino l ad octennium extenditur, in quinto vero m ad novennium. Alterutrum igitur mendose descriptum fuit in catalogo Felicis IV aliisque codicibus indicatis: et alterutrum emendandum; vel scilicet consulum nomina ex numero annorum; vel numeri annorum ex consulum nominibus. Peto, uter lapsus librariorum sit praesumendus et existimandus facilior? certe in numeris; cum 12 signari pro 7 unius elementi mutatione contingat. Nomina vero tot consulum una cum praecedentibus, ac subsequentibus proximorum pontificum variare ne oscitans quidem, ac dormitans scriptor valuerit, si constiterit sibi, ut praeferar, et vigilaverit in annorum numeris attente ac fideliter transcribendis. Signare autem nomina consulum ea ratione, ut decessoris postremos excipiant proximi in successore, id vero constantiam indicat recte describentis exemplar, non oscitantiam, aut evagationem dormitantis in transcribendo. Si lapsus [Col. 1068A] itaque in numeris tanto est proclivior quam in nominibus; erit quoque emendatio, et castigatio notarum numeralium ex nominibus (praesertim ex fide codicum vetustiorum, ubi rationes nominum et numerorum pariantur), alteri praeferenda. 10. Consentiant itaque critices recte institutae sanctiores regulae, ut ex consulibus recte assignatis, et constanter se consequentibus juxta omnes codices praeferamus eorum codicum numeros (praesertim antiquiorum, uti est catalogus Liberianus) qui nominibus consulum exacte respondent. Scio clarissimum virum Henschenium in Anatunesi de Cleto et Anacleto, tomo V Maii, pag. 217, maluisse recedere a consulibus Cleto et Clementi assignatis, quam a numeris assumptis, dum scriberet: «Neque enim hoc loco me puto obligari ad eos consules tenendos, quos Cleto Clementique assignarunt pontificum catalogi, quorum primum auctorem, saeculo III ineunte, credibile est consules pro [Col. 1068B] primo saeculo non invenisse antiquius cuique aetati ascriptos, sed ex annorum cuique attributorum calculo, et eo quem proposuerat ordine pontificum ipsos aptasse.» Pace tam praeclari scriptoris dixerim, divinationem hanc suam de arbitraria consulum aptatione antiquitus adhibita satis refelli tum ex Actis martyrum genuinis, tum ex coemeteriorum inscriptionibus consulatu signatis, quae martyrum ex cryptis prope Urbem quotidie effodiuntur. Reminisci poterat S. Clementem, de cujus epocha consulari in catalogis apposita dubitat, ipsum fuisse, qui septem notarios instituit ad illa martyrum Acta scribenda, quae exordium sumunt, uti actorum publicorum mos est, ex nota temporis per consulatus aut annos principum indicata. Ne pluribus utar argumentis in hac assumptione refellenda, lectori auctor sim, ut ea dignetur repetere, quae in praefatione primi tomi edita sunt numero praesertim 18 et consequenti 19. 11. Methodus ergo veracioris criterii postulat, ut his in codicibus exigantur potius, et corrigantur [Col. 1068C] notae numerales annorum ad nomina et collegia consulum, quam consulum nomina et collegia transformentur, et permutentur juxta notas numerales annorum. Fateor quidem errari posse, atque erratum non semel fuisse ab amanuensibus et librariis in describendis nominibus, et collegiis consulum, praesertim vero ubi consulatus sub Augustis iteratus cum eodem collega in magistratu notis numeralibus secernendus est a proximis laterculis: quemadmodum hic evenit in Vespasiano ac Tito, annos complures simul auspicantibus per communes fasces in quarto, quinto aliisque Vespasiani patris consulatibus, usque ad nonum, semper jugatis cum II et subsequentibus Titi usque ad septimum. Concedam, librarii negligentiae perinde fuisse proclivem lapsum in reddendo consulatu Vespasiani VIII cum Tito VI, pro Vespasiani VI cum Tito IV consule, ac facile fuit 8 annos ascribere solidos Cleto, qui fuerant 6 exprimendi. Erroris enim facilitas in describendo ac transformando [Col. 1068D] utrobique versatur in numeris. Quare uti facile descriptor errare poterat in exprimendo, ita necessario criticus haesitare deberet in emendando, nisi praecedentes et consequentes in proximis pontificibus consules, uti veram annorum summam, ita respondentes consulatuum iteratorum numeros indicarent. Haec autem praesidia emendationis et criterii parata habemus his in pontificibus Clemente et Cleto, de quibus agitur: uti mox ostendo. Trachalus et Italicus primum est par consulum tributum Clementi: Domitianus IX et Rufus postremus est consulatus ex numeratis in Cleto apud omnes catalogos, et codices collegia consulum signantes. A coss. Trachalo et Italico, Christi anno 68, ad coss. Domitianum IX et Rufum, Christi anno 83, sunt anni 16 solidi, incluso utroque extremo. Extremi autem termini ejusdem summae redduntur iterum certi ex nominibus consulum proxime praecedentium in fine sedis Lini, nempe Capitone et [Col. 1069A] Rufo, Christi 67, et ex primis consequentibus in Anacleti pontificatu, exordium ejus signantibus Domitiano X et Sabino, Christi 84. Cum igitur tot nominibus certa sit summa annorum 16 duos inter pontifices dividenda, Clementem et Cletum, Clementi dabo collegia consulum novem; cum anni totidem solidi, menses duo, ac dies 11 illi assignentur vetustissimis in picturis basilicae S. Pauli, et in omnibus antiquis codicibus supra recensitis pag. 88, praeter unicum a, qui decem mensibus hanc summam auget. Si hanc summam annorum 9, mensium 2, ac dierum 11, numerare incipias ex consulibus Trachalo et Italico tributis exordio Clementis, sive potius ex die 24 Septembris proxime praecedentis, cujus die 23, anno 67, Capitone et Rufo coss., Linus decessor martyrium fecerat: videbis postremos consules Clementis novennio tribuendos esse illos, qui annum aerae Christi communis 76 signarunt, nempe Vespasianum VII et Titum V. Idcirco his non perperam attribuitur initium Cleti ab omnibus codicibus [Col. 1069B] eadem pagina memoratis. Oportet itaque finem Clementis consignare, vel his eisdem consulibus, vel proxime praecedentibus Vespasiano VI et Tito IV, quod secundum universis codicibus et picturis repugnaret; cum summam non impleat novennii solidi, eorumdem codicum, et picturarum consensu Clementi attributam. Nunquam vero diffundi potest finis Clementis ad consulatum Vespasiani IX et Titi VII, Christi 79, cum Vespasiani VIII et Titi VI tribuatur Cleto successori. Perspicue igitur apparet, correctionem numeralis notae adhibendam esse codici in fine Clementis, ubi consulatus Vespasiani IX collega Tito ostenditur ex epocha consulari successoris exprimendus Vespasiani VII, collega Tito V, Christi 76. 12. Ratum itaque sit ex consensu documentorum, vetustate atque auctoritate praestantium, et omnino concordantium picturis antiquissimis basilicae S. Pauli, earumque superstitibus numeris, Clementis [Col. 1069C] et Cleti chronologiam ita esse disponendam. Clemens sedit annis 9, mensibus 2, diebus 10, ex coss. Trachalo et Italico, aerae Christi 68, ad coss. Vespasianum VII et Titum V, aerae, Chr. 76: nempe martyrio affecto Lino 23 Septemb. anni 67, ex die 24 Septembris ejusdem anni 67 ad diem 3 Decemb. Chr. epochae 76, annis, mens. 2, dieb. 10. Ex die vero 4 Decembris anni 76, cum Clemens pridie abdicasset, cessavit sedes usque ad diem 15 Februarii proxime succedentis anni 77. Postridie ejus diei, scilicet die 16 Febr., quae incidit in Dominicam Quadragesimae in capite jejunii, Cletus pontificatum Romanum assumpsit. Cletus sedit annis 6, mensibus 2, diebus 10, ex die Dominica 16 Febr., Vespas. VIII et Tito VI coss., Christi 77, ad diem 26 April., Domitiano IX et Rufo coss., Christi 83, qua martyrium consummavit annis 17 ante obitum Clementis decessoris sui: qui cum abdicasset, et in exsilium deportatus in Pontum secessisset, [Col. 1069D] ad tertium Trajani annum Christi 100 (testibus Eusebio et Hieronymo, aliisque) reservatus, martyrii coronam accepit: et idcirco in libro Pontificali, non secus ac in diptychis et in canone missae, Cleto successori in sede Romana, sed praecursori in gloria martyrii postponitur; licet in catalogo Liberii ordinatim exhibente hos pontifices, praeponatur. His ita constitutis de chronologia pontificia Clementis et Cleti, notas historicas ad utriusque vitam juxta ordinem Libri Pontificalis attexam. Linea 1.— De regione vico Patricii. Vicum Patricium fuisse constat non regionis nomen ex quatuordecim ab Augusti partitione in Urbe designatis, sed partem regionis quintae Exquilinae: uti ex Festo ac reliquis tum historicis, tum antiquariis colligitur. Biographus more suo, quem supra indicavi, ita nuncupat partem regionis, ubi locum natalem obtinuit [Col. 1070A] pontifex ille Romae in lucem editus, cujus vitam describit. Quaenam autem pars quintae regionis Augustae fuerit vicus Patricius, dubitari minime potest, quemadmodum observat Nardinus libro IV, cap. 3. Satis enim perspicuum reddiderunt Festus et indicati scriptores vicum, ejusque situm, et appellationem. Est vero tractus humilior, vallis in morem protensus inter colles Exquilinum, et Quirinalem: ubi S. Pudentianae titulus (de quo supra Opusculo XV, et in notis ad sect. III ejusdem Opusculi litteris c et g ) dictus in vico Patricii, seu in vico Patricio, secundo Christi saeculo erectus, et a S. Pio papa dedicatus, ut infra in ipsius Pii sectione ostendetur, adhuc superest: ubi etiam S. Euphemiae vetus ecclesia perstitit usque ad aetatem S. Pii V, quae ab eodem vico nomen acceperat; isque tractus extenditur per declivem Exquiliarum partem ad S. Laurentii in fonte, donec pertingat ad Suburram sub clivo S. Petri ad Vincula. Festus asseverat vicum Patricium hunc ipsum esse sub Exquiliis, ita dictum, «quod ibi Patricii [Col. 1070B] habitarent, jubente rege Servio Tullio, ut si quid novi molirentur, e locis superioribus opprimerentur.» Adnotare praestat Cletum et Clementem, qui primi leguntur ex Romae natis ordinati episcopi ab ipso Principe apostolorum, haec loca incoluisse, ubi Petrus hospitio exceptus traditur. Cletus e vico Patricio prope titulum S. Pudentianae, sive etiam S. Pudentis ejusdem patris: quem e gente Cornelia fuisse, et fortasse cognatione junctum Cornelio centurioni cohortis Italicae, a Petro baptizato in Syria, supra indicabam, in notis ad S. Petrum, videri posse satis probabili ex conjectura. Ab altera Exquiliarum parte superato clivo S. Petri ad Vincula Clementis primi paterna domus traditur in eum titulum conversa, quem inter antiquissimos Urbis comprobant documenta musivi, structurae, et scriptorum, illustrata a Ciampino in veteribus Monumentis Ecclesiae Romanae, et a canonicis Piazza, et Rondinino in descriptione, et historia ejusdem tituli, praeservata vero diligenti cura [Col. 1070C] a sanctae memoriae pontifice Clemente XI, illius reparatore magnifico. Inter utramque vero sedem Cleti et Clementis natalibus illustratam, medio ferme loco assurgit titulus S. Petri ad Vincula, sive Eudoxiae, quo loco apud milites Neronianae domus hospitari consuevisse utrumque apostolum Petrum, et Paulum collegit Florentinius suo in Martyrologio veteri in notis ad Kal. Augusti. Haec omnia firmant conjecturas superius productas de prima Petri receptione in regione Exquilina: ubi antiquiores ac praestantiores discipulos ita formavit suis moribus, et domestica hospitii consuetudine, ut prae caeteris digni sint habiti, qui eidem apostolorum Principi maximo in pontificatu succederent. Linea eadem.— Patre Aemiliano. Aemiliani cognomentum indicat patrem Cleti e gente Aemilia ortum in aliam familiam adoptione transisse: non secus ac ducentis circiter ante ipsum annis Cornelius Scipio Africanus minor Aemilianus dictus est, quod e gente [Col. 1070D] Aemilia ortus, nempe ex celebri Aemilio Paulo, qui de Macedonia ac rege Perseo triumphaverat, a P. Scipione praetorio Africani majoris filio adoptatus, in Corneliam gentem relatus fuit: uti Vaillantius erudite observat ad nummum 138 gentis Corneliae. An ejusdem gentis Corneliae stirpe Aemiliana pater Cleti habendus sit, divinare non ausim. Vicus Patricius ipsi natalis, et Aemiliae gentis origo, ex eo cognomine in patre indicata suadent, ut praesumamus generis nobilitatem: praesertim cum fasti consulares ostendant cognomentum Aemiliani in Fabiis, Fulviis et Corneliis inveniri. Linea eadem.— Annos duodecim, mensem unum, dies undecim. Tempora Cleti satis constabilita sunt in notis chronologicis, ubi ostendi ex consulibus assignatis praeferendum numerum annorum 6 expressum in vetustissimo catalogo aetatis Liberii; cum hanc eamdem epocham ostendat consensus codicum consules eosdem ferentium. [Col. 1071A] Linea 3.— A consulatu Vespasiani VII et Domitiani V. In septimo consulatu Vespasiani patris collega ordinarius annum aperuit filius natu major Titus, Spartiano teste in Vita Adriani, qui hoc anno natus est, uti Panvinius observat, fastis Graecis id comprobantibus. Anonymus tamen quarti saeculi ex bibliotheca Caesarea, legendus apud Norisium post epochas Syromacedonum, in catalogo consulum ordinariorum Domitianum assignat collegam patri septimo in consulatu: cujus auctoritatem sequitur liber Pontificalis. Suffectum Tito post Kalendas Julii fratrem Domitianum Panvinius credit, et inde ansam arreptam substituendi fratrem suffectum ordinario. Catalogus Liberianus, et ab eo proximus Felicis Quarti, necnon caeteri codices indicati pag. 88 in Prolegomenis, cum Spartiano, collegam tribuunt Titum, quem et in sexto et in octavo Kalendis Januarii pariter processisse cum patre, historici et inscriptiones veteres manifestant. [Col. 1071B] Linea 5.— Triginta quinque presbyteros ordinavit in urbe Roma. Codices C et B habent 25, quemadmodum et Casinensis, Vaticanus, Florentin., Thuanus alter, primus Ocriculensis tertius, ac ferme omnes impressi lectionarii tam ante, quam post editiones S. Pii V. Hunc numerum 25 presbyterorum Romanae urbis, qui postea cardinales dicti sunt, ex praecepto B. Petri fuisse a Cleto institutum, antiqua traditio est, per tria priora saecula plurium successorum exemplis comprobata. Nam presbyteris 25 a Cleto ordinatis totidem titulos ab Evaristo divisos fuisse, in ejus Vita legemus infra num. 6. Eumdem numerum titularium ac titulorum restitui curarunt alii pontifices, statim ac persecutionum vis aliquot disjecisset; quod praestitum a sancto Dionysio papa sub Gallieno principe post immanem Decii et Valeriani persecutionem ostendet num. 26, et rursum a sancto Marcello post atrocissimam Diocletiani et Maximiani, peractum docebit num. 31. Fusius pertractatum hoc argumentum lector inveniet in scripto [Col. 1071C] quod Romae edideram ante annos 15, cum tuerer causam fontis baptismatis pro venerabili basilica Sancti Laurentii in Damasco, cujus inter canonicos numerabar. Probatum ibi fuit compluribus testimoniis, presbyteros illos 25 ex praecepto Principis apostolorum Romae institutos, ac titulos totidem eisdem assignatos praetulisse imaginem quamdam, ac specimen universalis Ecclesiae, et omnium principis, quale specimen obtinuerat ante Christum natum Judaeorum Ecclesia in templo Hierosolymitano. Institutae fuerant ad Dei cultum eodem in templo exercendum 24 vices sacerdotales, juxta numerum principum sanctuarii, et principum Dei, uti Scriptura nominat (I Par. XXIV) , quibus cum adderetur sub sacerdote summo, caeteros principes sanctuarii, ac Levitas omnes sua potestate complexo, alter ab eo proximus, veluti vicarius (qui et Sagan Hebraeis audit) reliquis praestans; is vigesimam quintam [Col. 1071D] vicem quodammodo implebat. Ecclesia igitur Romana, ad Dei cultum educatura fideles omnes, genus electum, regale sacerdotium, gentem sanctam, populum acquisitionis, ita congrue compacta viginti quinque principibus sanctuarii, ad exemplum prioris sacerdotii constitutis ac distributis per totidem titulos (nempe domos sacerdotales ad baptismum solemniter conferendum, quo genus hoc electum in Christo nascitur ac propagatur), mirifice respondebat imagini totidem vicium sacerdotalium in Veteri Testamento eam adumbrantium, cum sacro suo principatu. Hinc legimus apud Anastasium, a Marcello papa, dum eosdem titulos Petri designatione ab Evaristo erectos, et a persecutoribus labefactatos restitueret, haberi voluisse tanquam dioeceses quasdam propter baptisma, et poenitentiam eorum, qui convertebantur ex paganis. Tanta vero fuit vis primae hujus designationis numeri, a Principe apostolorum traditi, ut nostris etiam temporibus in [Col. 1072A] fontium baptismalium summa integre custodiatur, etiam post auctum numerum titulorum: ita sanciente Pio Quinto post annos millequingentos, uti Dionysius et Marcellus censuerant, ac restituerant secundo, ac tertio saeculo labente a prima Petri designatione. Haec ibi inter plura protuleram, unice pertinentia ad causam fontium 25 in Urbe retinendorum, de qua tunc agebatur. Locus nunc postulat, ut de aucto numero titulorum et cardinalium nonnulla attingamus, quae ostendant, hujusmodi argumenta eodem consilio a Petri successoribus instituta, quo apostolorum Princeps priorem illam Ecclesiae universalis imaginem, apertis 25 titulis, ac domibus sacerdotalibus designaverat in Romana, caeterarum primatu ac magisterio donata. Lectio ipsa suggerit in varietate codicum, successionem incrementi cardinalium in titulis, ac summa presbyterorum, constanter directam fuisse a pontificibus Romanis ad exprimendum principatum Romanae sedis et Ecclesiae supra caeteras, earumque [Col. 1072B] omnium inarticulationem, ac juncturam, quasi Christi corporis mystici sub uno capite. Legunt itaque codices indicati viginti quinque presbyteros ordinatos in urbe Roma: alii vero exprimunt Presbyteros triginta quinque. Constat utrique lectioni sua auctoritas, si tempora distinguantur. Vide etiam infra notas ad S. Caium. Exponam. Quin Petri institutio, et lectura germana ejus mandati, a Cleto atque Evaristo perfecti, praetulerit 25 presbyteros et titulos, dubitare nos minime sinunt subsequentes restitutiones per Dionysium et Marcellum peractae, ad eamdem summam exigentes titulares domos, baptismo fidelium, et poenitentiae administrandae, caeterisque Christianis sacris obeundis tanquam dioeceses attributas presbyteris earumdem principibus, qui postea dicti sunt cardinales. Constante discrimine persecutionum satis fuit istarum vicium sacerdotalium summam teneri, ad imaginem sacri principatus conservandam: non secus [Col. 1072C] ac Judaeorum in captivitatibus satis consultum fuerat eorumdem Ecclesiae dignitati, cum stirpes sacerdotales diligenter custodirentur cum propriis vicibus, uti custoditas fuisse cognoscimus ex Evangelio, testante Zachariam patrem Joannis fuisse ministerio functum de Vice Abia. Verumtamen gloria domus Dei magnificentius erat explicanda in basilicis patriarchalibus, post lapsum trium saeculorum erectis a Constantino, dedicatis a Silvestro, et a successoribus: quibus placuit per principes sanctuarii a Petro constitutos in titulis hebdomadaria partitione ministerii, potioribus in basilicis exercendi, juncturam, et imaginem Ecclesiae universalis, ac hierarchiae Christiani sacerdotii apud Romanam sedem luculentius exhiberi. Quemadmodum igitur in titulis 25 collecta erat summa, et adumbrata imago veteris sacerdotii Judaeorum finibus inclusi; ita in basilicis patriarchalibus explicata erat amplitudo Christianae hierarchiae per orbem universum diffusae, ac certis [Col. 1072D] sub sedibus a Romana dirigendis collectae. Donec ternario numero censebantur hi throni patriarchales, in Romana, Alexandrina, et Antiochena Ecclesia Petri auctoritate fundati, Romanus episcopus cum duobus episcopis adjutoribus (quales Petro adhibitos fuisse Linum et Cletum jam vidimus), hanc imaginem satis exprimebat. Quare jam tum praeter urbanos presbyteros 25, adhibere consueverunt exemplo apostoli edocti successores suburbanis ex episcopis adjutores, puta Ostiensem, Albanensem, aut episcopum ordinare apostolico vicariatu functurum in Urbe sacerdotem, vicinis oppidis subinde destinatum praesulem, quando opportunitas, et securitas adeundi foret inter procellas persecutionum. Chronologicis in notis observavimus per consulum indicia ea de re constare: cum saepe contigerit eos subinde electos fuisse successores post illorum martyrium, qui eosdem vicarios suos constituerant: uti Linus, Cletus et Clemens Petro, Evaristus Anacleto, Evaristo [Col. 1073A] Alexander, et complures alii deligebantur vicarii, et coadjutores, qui postmodum successerunt in Romano pontificatu, cujus tyrocinium praeclaro in ministerio exercuerant. Credibile est hos adjutores apostolatus constante persecutione non semper adhibitos ex episcopis ejusdem civitatis, sed providenter assumptos modo ab hac, modo ab illa ex vicinioribus unum, et alterum, quorum praesentia morulis interrumpi pateretur, ut apud pontificem maximum degerent nullo suae plebis detrimento, aut periculo, dum vis persecutionis remissius ageret apud Ostiensem coloniam, aut Albanensem civitatem, aut Sylvam Candidam, seu Praenestinis in oppidis, sive in Sabinis. Persecutoribus tandem sublatis, cognoscimus certos episcopos ex suburbicariis delectos ad ministeria frequentanda apud summum pontificem: eoque nomine Marcus a Silvestro proximus, et a fine persecutionum, ita delegit Ostiensem antistitem ad obeunda certa munera in Romanae sedis obsequium, ut pallii quoque gestandi jure eum donaverit, et auxerit [Col. 1073B] privilegio Romani pontificis consecrandi, et consecrationis ab Romano pontifice percipiendae. Tunc vero cum pax Ecclesiae permitteret libere commeare proximos Urbi episcopos, frequentius poterant Romae versari citra ullam plebis suae jacturam quotquot ex his Romanus episcopus adhibere vellet coadjutores gravioribus in causis suo cum presbyterio tractandis, ne dum consecrandis praesulibus, aliisve pontificalis ministerii muneribus exercendis. Tanta demum facilitas in Urbe permanendi quibusdam fuit, ut ferme aequalis copia assidendi Romano pontifici episcopis illis daretur, ac presbyterio urbano. Quare in unum collegium coalescere coepit coetus hujusmodi episcoporum et presbyterorum: ita ut ad quotidiana munera hebdomadarii obeunda non secus allecti sint episcopi in basilica Lateranensis patriarchii, apud quam pontifex maximus residebat, ac in caeteris basilicis destinati sint presbyteri cardinales, ut eodem hebdomadario circulo sacra [Col. 1073C] peragerent. In concilio Constantinopolitano sub Damaso, tribus antiquis patriarchis, Romano, Alexandrino, Antiocheno additus fuerat quartus, honoris praerogativa ita decoratus, ut proximus a Romano haberetur: cui numero paulo post Hierosolymitanae Ecclesiae antistitem admovendum esse censuit synodus Chalcedonensis, ut quintum locum inter patriarchas jam tum obtinuerit. Totidem vero basilicae ex Romanis eosdem patriarchatus exprimere censebantur, ac presertim, tres illos antiquiores a Petro constitutos. Tribus igitur in basilicis die Dominica totidem episcopos sacrum offerre consuevisse nos docet Panvinius de septem Urbis ecclesiis cap. I, quam consuetudinem saeculo quarto inchoatam proxime a fundatione earumdem basilicarum suadet psalmodiae ritus, ac distributio per eamdem aetatem a Damaso ordinata ex sententia Hieronymi per circulum hebdomadae. Neque ita multo post ad locum patriarcharum erecto per Constantinopolitanum concilium ejusdem [Col. 1073D] urbis episcopo, et quaternario basilicarum Romae constituto per amplificationem Liberianae a Sixto III magnificenter peractam; 25 titulorum presbyteri cardinales per singulas hebdomadae ferias quadrifariam divisi diebus singulis in unaquaque earum sacra peragere singillatim poterant: aequante numero trium episcoporum Romano assistentium cum 25 presbyteris cardinalibus summam quadruplicis septenarii, totidem vicibus basilicarum quatuor in hebdomadae circulo respondentem. Quinto demum patriarchatu orbis Christiani declarato in sede Hierosolymitana circa medium saeculi quinti per concilium Chalcedonense, quinta similiter basilica S. Laurentii extra muros ejusdem sedis imaginem referens in Romana, universalis Ecclesiae specimen perenniter habitura, similem cultum obtinere coepit; cum legamus in Vita Simplicii papae, qui sedere coepit anno 467, non secus ac in basilicis SS. Petri [Col. 1074A] et Pauli, etiam in Laurentiana constitutam fuisse hebdomadam ministerii presbyterorum, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum. Tum vero necesse fuit summae viginti octo vicium sacerdotalium addere septem novas, ut essent 35. Qua ratione id perfectum fuerit, cognoscimus ex hoc eodem libro Pontificali: non ea tantum de causa, quod codices aliquot hunc numerum ordinatorum 35 serius completum attribuant Cleto ex Petri sententia, confundentes amplificationem collegii cum prima designatione; sed etiam ex nova partitione hebdomadaria episcoporum septem et presbyterorum viginti octo idem collegium constituentium, quam refert liber Pontificalis in Vita Stephani Quarti: ubi narrat attributos fuisse episcopos septem ex finitimis et suburbicariis basilicae Lateranensi, ad singillatim administrandum in illa intra hebdomadae circulum officium hebdomadarii per dies singulos. Quod ego crediderim ita esse intelligendum, ut vices sacerdotales 35 quae per hebdomadam in quinque [Col. 1074B] Romanis basilicis multo ante peragebantur partim ab episcopis 7 finitimis in collegium Romani presbyterii allectis, partim a 28 presbyteris cardinalibus totidem titulorum urbis: ita ut Dominicis diebus episcopi, caeteris autem feriis per hebdomadam presbyteri sacrum offerrent; post decretum Stephani, septem episcopi in Lateranensi, presbyteri vero 28 in reliquis quatuor basilicis patriarchalibus per singulos dies hebdomadae sacris operarentur. Certe cum numerentur in concilio Romano sub Symmacho papa in fine saeculi quinti ex presbyterorum subscriptionibus tituli Urbis 28, eaque summa appareat exacte custodita pluribus saeculis consequentibus, necessario affirmandum est, quarto, vei quinto saeculo titulos tres urbanos additos fuisse antiquioribus illis 25, quos a Petro designatos Evaristus instituit, Dionysius restituit, et Marcellus quarto ineunte saeculo iterum instauravit. Quin etiam definire licet exactius, additamentum trium [Col. 1074C] titulorum, quo summa 28 completa fuit, esse opus saeculi quarti: qua scilicet aetate cum Marcellus post initum pontificatum anno 306, primigenios illos 25 instaurasset, Silvester ante annum 335 quo carne solutus est, Equitii titulum veteribus addidit; Marcus ab eo proximus suam ecclesiam in Palacinis dictam fundavit, quae inter Romanos titulos in concilio quinti saeculi sub Symmacho censebatur; et Damasus tertium ex memoratis titulis, S. Laurentii nomine, et suo adhuc celebrem, ad theatrum Pompeii construxit, atque ditavit. En igitur summam 28 titulorum Urbis quarto saeculo completam sub Damaso. Hoc eodem pontifice sedente concilium Constantinopolitanum adnumerandum esse censuit illius regiae urbis episcopum tribus antiquioribus patriarchis, imo honoris gradu proximum haberi voluit a Romano, et caeteris duobus Alexandrino et Antiocheno praeponendum duxit. Opportune construxerat decessor Damasi, Liberius, basilicam, quae haberi subinde coepit quarta patriarchalis, ut in [Col. 1074D] Ecclesia Romana, Christiani orbis imaginem integram redditura quartum illum patriarchatum referret. Erat igitur causa cur Damasus compleret quartum septenarium Romani presbyterii, ac titulorum 28, ut diebus singulis unaquaeque basilica patriarchalis unum ex presbyteris cardinalibus obtineret suo in altari sacris operantem, si forte episcopum ex finitimis sibi destinatum avocasset cura sui gregis. Hac itaque lege quatuor septenariorum vices 28 presbyterales per quatuor basilicas distributae hebdomadariis muneribus occupabant universos presbyteros cardinales. Deberi autem Damaso hanc partitionem episcoporum, et presbyterorum sacris operantium per hebdomadae circulum in basilicis, arguere possumus ex enuntiatis in ejus Vita per Anastasium, ubi ait (num. 54) : «Hic constituit ut psalmi diu noctuque canerentur per omnes ecclesias: qui hoc praecepit presbyteris et episcopis, vel monasteriis.» [Col. 1075A] Ut quintum septenarium sublegerent aetate proxima Romani pontifices suasit quinta sedes patriarchalis quatuor superioribus addita per concilium Chalcedonense: cui quinta basilica Romae ut assignaretur priora exempla deposcere videbantur. Recte cum processisset universitatis symbolum in septenario numero demonstrari, tam in presbyteris, ac titulis urbanis, quam in diaconis regionariis, visum est congrue adhibendum septenarium etiam in delectu episcoporum finitimis ex oppidis, et coloniis, quos praesules jam pridem vidimus astare consuevisse, ac praesto esse Romano pontifici: id etiam indicante sexto canone concilii Nicaeni. Hunc vero numerum episcoporum maxime commendari complures colligunt ex Asianis septem a Joanne numeratis Apocalypseos capite primo. Illorum aliquot etiam quarto saeculo diebus Dominicis consuevisse praecipuis in basilicis Romanis sacrum facere, et eulogias transmittere, seu fermentum ad presbyteros [Col. 1075B] hebdomadarios, colligimus ex Anastasio in Vita Siricii (num. 55) : «Hic constituit, ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum quod nominatur fermentum:» quo scilicet indicio nexus ille communioni presbyterorum cum episcopo diligentius et evidentius custodiretur, quem eodem quarto saeculo Siricii praeceperat observari Melchiades, paulo antequam basilicae construerentur a successore Silvestro, ita scribente Anastasio in ejusdem Vita (num. 33) : «Hic fecit, ut oblationes consecratae per ecclesias, ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum:» quae verba ita exponit Altaserra: «A Melchiade decretum, ut fermentum, id est panis fermentatus benedictus ab episcopo vice eulogiae mitteretur per ecclesias in symbolum communionis:» et illustrantur nitidius ex litteris Innocentii primi ad Decentium suo loco afferendis cum ejusdem Altaserrae notis in Vitam Siricii. Tradit enim ibidem Innocentius, die Dominica [Col. 1075C] in Ecclesia Romana per titulos Urbanos mitti consuevisse fermentum ab episcopo benedictum, quia presbyteri propter plebem sibi commissam convenire secum ipsa die minime poterant: mitti autem per parochias (hoc est vicinas dioeceses) non oportere, quia nec longe portanda sunt sacramenta. Unde satis colligimus, cur in basilicis patriarchalibus episcoporum finitimorum ministerio diebus Dominicis utendum esse censuerint Romani pontifices Innocentii decessores: atque ita coaluerint vices hebdomadariae eorumdem episcoporum in memoratis basilicis cum vicibus presbyterorum per reliquas hebdomadae ferias ibidem exercendis: et cur aucto post Innocentium I numero basilicarum patriarchalium quintae adjectione, vices hebdomadariae 35 per septenarium episcoporum numerum cum 28 presbyteris complerentur. Unde in codicibus aliquot Anastasianis irrepsit in ordinationes Cleti numerus presbyterorum 35, assumptus loco summae paris posterius constitutae [Col. 1075D] ex 7 episcopis, et 28 presbyteris cardinalibus. Quae hactenus adnotavi de numero, et incrementis Romani presbyterii, ac de imagine hierarchiae per universam Christi Ecclesiam florentis, apud Romanam conspicienda, audire praestat magna ex parte collecta a cardinali Raspono libro I de basilica et patriarchio Lateranensi cap. 3, non minus docte quam eleganter, et comprobata tum ab ipso, tum a Panvinio, scriptis atque auctoritate majorum. Ostendit igitur (indicante id libro Provinciali Romanae Ecclesiae ex apostolicae Camerae scriniis producto) veteres Romanos pontifices constituisse quinque majores, ac praestantiores in urbe Roma ecclesias, quae patriarchalium nomine censerentur: nempe basilicam Salvatoris ad Lateranos; Sancti Petri apostoli in Vaticano; Sancti Pauli via Ostiensi extra Urbis moenia; Liberianam, seu Xisti papae in Exquiliis, quae Sanctae Mariae ad Praesepe ac Majoris nomen obtinuit; et basilicam SS. Stephani et Laurentii [Col. 1076A] extra muros via Tiburtina; tum ita prosequitur: «Cur autem hoc ita constituerint veteres Romani pontifices cum multae traduntur causae, tum illa potissimum, quod hae quinque sedes patriarchales pro quinque praecipuis orbis Christiani patriarchis honoris causa antiquitus designatae dicuntur, et Lateranensis quidem utpote caeterarum omnium primaria pro pontifice Romano, Sancti Petri pro Constantinopolitano, Sancti Pauli pro Alexandrino, Sanctae Mariae Majoris pro Antiocheno, et Sancti Laurentii extra Muros pro Hierosolymitano. Ita fiebat, ut quoties eos, vel ad generalia concilia, vel ad alia Christianae religionis, seu propriarum Ecclesiarum negotia obeunda ad Urbem se conferre, in eaque morari contingeret, suas quisque aedes, suamque Ecclesiam quasi propriam sedem, ac in sua quodammodo provincia positam haberet; qua ex re incredibile dictu est quantum dignitatis atque ornamenti ad Romanam Ecclesiam perveniret, quae speciem ea [Col. 1076B] ratione vere gubernantis omnia, et orbi Christiano universo praesidentis pulcherrimam referebat. Quandoquidem omnes quatuor mundi plagae, in quatuor hujusmodi basilicis eleganter expressae, Ortus videlicet et Occasus, Meridies atque Septentrio illius auctoritati ac potestati sese subjicere videbantur. Quod quidem ex antiqua pictura, quae olim in Lateranensi patriarchio his expressa simulacris visebatur, luculenter apparebat. Caeterum omnino constat inter has patriarchales basilicas obtineri principem locum a basilica Lateranensi, quae Romanae Ecclesiae typum gerit; ipsa est enim Romanorum pontificum sedes, qui in patriarchio juxta eam exstructo per annos mille et viginti quinque, plus minus, perseveranter resederunt, hoc est a sancto Sylvestro papa usque ad Clementem Quintum, qui Romanam curiam in Gallias Avenionem transtulit. Ad haec cum basilicae Lateranensis tanta sit dignitas et majestas, septem Episcopi finitimarum Urbi civitatum fuerant constituti, ut singulis hebdomadae diebus cum praesente, [Col. 1076C] tum etiam absente pontifice super aram ejus maximam divina mysteria per vices singuli celebrarent, aut certe pontifici celebranti ad constitutos solemniores anni dies assisterent. Ut autem septem sunt hebdomadae dies, qui ea evoluta denuo recurrunt; ita septem episcopi electi fuerant, qui hebdomadam celebrando explerent, et ministerium de integro ea circumacta rite obirent, atque inde potissimum factum est, ut ii septem episcopi cardinales sint appellati. Horum porro institutio antiquissima est; etenim apud Bibliothecarium in Vita Stephani papae IV, qui et Tertius dictus est, creatusque pontifex anno salutis septingentesimo sexagesimo octavo, haec leguntur: Hic constituit, ut omni die Dominico a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Sancti Salvatoris observant missarum solemnia, super altare divi Petri celebraretur, et Gloria in excelsis Deo cantaretur. » «Accedit auctoritas cardinalis Damiani, qui ad [Col. 1076D] episcopos cardinales de basilica Lateranensi scribens haec habet: Hinc est, quod ipsa ecclesia excellentioribus prae caeteris totius Urbis ecclesiis nititur privilegiis, sed et mysticis etiam instituta, atque disposita non ambigitur sacramentis. Nam ut de pluribus pauca perstringam, Lateranensis ecclesia sicut Salvatoris est insignita vocabulo, qui nimirum omnium caput est electorum; ita mater, et quidam apex, ac vertex est omnium per orbem ecclesiarum. Haec septem cardinales habet episcopos, quibus solis post apostolicum, sacrosanctum illud altare licet accedere, ac divini cultus mysteria celebrare, » etc. «Inter hos autem septem episcopos per vices hujusmodi officium ita partitum erat, ut Ostiensi dies Dominicus, sequentis feriae episcopo Silvae Candidae, qui urbi Leoninae, tanquam propriae dioecesi praesidebat, mox Portuensi, qui Transtyberinam Urbis regionem episcopali auctoritate administrabat, ac caeteri deinceps, Sabinus videlicet, Praenestinusque [Col. 1077A] ac Tusculanus, ac denique Albanus, qui omnes etiam exstant hodieque, praeter episcopatum Silvae Candidae, qui ob ejus oppidi infrequentiam cum Ecclesia Portuensi auctoritate Callisti Secundi coaluit, eademque de causa Ostiensi deinde Ecclesiae subventum est unitis eidem ab Eugenio Tertio Velitris. In hac eadem Lateranensi basilica, qui rem divinam facerent, officia divina, horasque canonicas persolverent, ii olim erant prior et canonici Sancti Augustini. Dein haec munia obiverunt archipresbyter et saeculares canonici cum beneficiatis, capellanis, clericis, cantoribus, et aliis ministris quos Bonifacius papa Octavus canonicis regularibus ejectis suffecit, ut infra dicemus. Exstat in archivio Lateranensi autographum litterarum Anastasii Quarti datum de anno 1154, ubi multa habentur de ratione inserviendi Lateranensi Ecclesiae, quae referenda necessario sunt ad ea quae dicimus de cardinalium episcoporum celebratione, quae libet hic subjicere: Ad suggestionem auctoritate fratrum nostrorum cardinalium episcoporum sancimus, ut eadem ecclesia tanquam principalis mater et domina, omnino libera sit et nulli penitus nisi soli Romano pontifici sit subjecta, atque iidem episcopi salubri providentia, veluti cooperatores, et vicarii nostri ipsius venerabilis basilicae utilitati et honestati provideant. Et paulo inferius. Porro celebrantibus ibidem episcopis sacra missarum solemnia, cum clericalibus tunicis praesentes sitis, cantum imponatis, atque ex vobis presbyterum, diaconum, subdiaconum, atque acolytum semper providere curetis. Dein unumquemque praedictorum cardinalium episcoporum, qui sunt in principalis altaris servitium deputati, semel in hebdomada de observantia regulae, etc. per ipsos vice nostra emendari statuimus, etc. [Col. 1077B] «At caeteris patriarchalibus templis ministri septem erant assignati, non episcopi tamen, sed presbyteri cardinales, qui universi erant octo supra viginti; hunc siquidem numerum conficiunt quatuor septenaria, cum enim hae basilicae essent minoris [Col. 1077C] dignitatis, quam basilica Lateranensis, cui deserviebant episcopi cardinales, ideo habebant cardinales presbyteros, ad quos viginti octo Romanae urbis tituli pertinebant, de quibus titulis, ac de cardinalium origine Honuphrius Panvinus accurate atque erudite scripsit.» Licet haec sufficere videantur ad illustrandum textum Bibliothecarii et utrumque numerum 25 et 35 in diversis codicibus consignatum; attamen intempestiva fore non judico pauca, quae addenda sunt de postremis incrementis numeri presbyterorum, ac diaconorum cardinalium Romanae Ecclesiae, ut evidentius constet, in hac designatione principum sanctuarii perinde ac in alia qualiter vetustiori, eo semper consilio usos Petri successores, ut imaginem totius ecclesiasticae hierarchiae spectandam exhiberent fidelibus in Romano pontifice, una cum suo urbano presbyterio, sive sacro collegio, ex iisdem sanctuarii principibus, episcopis, presbyteris, diaconis cardinalibus constituto. Id vero perspicuum fit ex pontificiis constitutionibus, praesertim [Col. 1078A] Eugenii Quarti quindecima, et Sixti Quinti quinquagesima, quae universam Sacri Collegii summam septuagenario numero capitum definivit, quorum sex episcopi cardinales. Quinquaginta presbyteri, diaconi vero quatuordecim crearentur. Tam Eugeniana, nihil de numero definiens, quam Sixtina sic eum determinans, diserte docent, in quacunque numeri varietate pro temporis opportunitate a decessoribus ordinata, sacerdotale hoc synedrium principis omnium Ecclesiae specimen exhibere tam praestantissimi virorum coetus in populo verum Dei cultum professo apud Synagogam, quando sub Moyse ejusque legitimis successoribus apostolicae Ecclesiae Christi figuram praetulit, quam coelestium ordinum hierarchiae, cui altera ex parte respondet. In ea constitutione Sixtus duplicavit numerum presbyterorum ac diaconorum, a Petro et Cleto institutum; cum presbyteros quinquaginta, diaconos quatuordecim legi mandaverit. Numerum quoque trium [Col. 1078B] episcoporum, quem in Petro exhibet Bibliothecarius, duplo majorem reddidit: referens summam 70 totius Collegii ad parem seniorum numerum a Moyse allectum divino jussu ad onera principatus secum ferenda; ut illustri figurae universalis Ecclesiae jam tum praemissae in Judaeorum gente catholicae nostrae veritas perpetuo responderet. Manet igitur Petri consilium in multiplici disciplina a successoribus nunquam dimissum, tum ostendendae Christianae hierarchiae summo ejusdem antistiti, et capiti hac in Romana Ecclesia trium ordinum per collegium connexae et indicatae; tum declarandi symboli universitatis, mystico in numero semper significatae, sive pervices sacerdotales 25 modo in presbyteris iteratas, sive per septenaria in hebdomadariis partitionibus servata tam in presbyteris 28 quam in episcopis 7, eo quo diximus modo (quae vigere censenda est etiam in contracto ad senarium numero, adhuc cum ipso pontifice maximo omnium capite septenarium constituente): non discrepantibus ab hoc symbolo etiam [Col. 1078C] diaconis cardinalibus, duplicis septenarii summam, tum diu ante, uti Sixtus narrat, tum ab illius Constitutione complentibus.
[Col. 1078C] Linea 4.— Hic ex praecepto B. Petri triginta quinque presbyteros ordinavit. Cletus, praecipiente B. Petro, cum coepiscopus et coadjutor ejus esset, viginti quinque presbyteros ordinavit in urbe Roma, et sub ejus pontificatu secunda a Domitiano imperatore in Christianos persecutio suscitata, in qua Nereus et Achilleus relegati, martyrium passi fuere. Et demum sanctissimus pontifex cum sedisset in pontificatu annos 12, menses 7, dies 2, ab eodem Domitiano martyrio coronatus est VI Kal. Maii.
[Col. 1078C] Linea 4.— Ex praecepto B. Petri 35 presbyteros ordinavit. Ex praecepto S. Petri viginti quinque presbyteros ordinasse in urbe Roma dicitur in libro Pontificali, id est Urbem in totidem parochias distinxisse.
3 Cletus, natione Romanus, de regione Vico Patricii, patre Aemiliano, sedit annos duodecim, mensem unum, dies undecim [Col. 1059] B, m. 7, d. 2. . Fuit autem temporibus Vespasiani et Titi, a consulatu Vespasiani VII et Domitiani V, usque ad Domitianum IX et Rufum [Col. 1059] B, 9, et Titi 7 usque ad Trajan. et Glabrionem. consules. Martyrio coronatur. Hic ex praecepto beati Petri XXXV [Col. 1059] C, B, 25. presbyteros ordinavit in urbe Roma, mense decembri; qui etiam sepultus est juxta Corpus B. Petri in Vaticano VI Kalend. Majas, et cessavit episcopatus dies viginti.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Cletus annis VI, mensibus II, diebus X. Fuit temporibus Vespasiani et Titi, initio Domitiani a consulibus Vespasiano VIII et Domitiano V, usque Domitiano IX et Rufo.
[Col. 1079] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 4, lin. 3, B, Tragali et Italici. lin. 4, B, et Christianae relig. lin. 13, B, hic fecit duas, etc. Lin. 3, a cons. Tragali. Reg. et M. ibid., usque ad Vespas. IX et Titum. Hic fecit VII regiones, lin. 8. s. Ecclesiae pontificatum gub. lin. 9, com. quod epistola, quae ab eodem Clemente ad Jacobum episcopum Hierosolymorum scripta est. lin. 10, comm. sit Eccl. plenius reperitur. Ideo autem Linus. lin. 13, diac. 2 lin. 14, loca 15. Qui dum multos libros zelo Christianae fidei religionis ascriberet, martyrio coronatus est sub Trajano, et sepultus in Graecia XIX Kal. Dec. et cess. ep Lin. 3, usque Vespasiani IX et Titi. lin. 5, hic fecit VII regiones, et divisit not. lin. 6, perquireret. lin. 8, suscepit Ecclesiae pontificatum gubernandae. lin. 11, ideo propterea L. lin. 13, diaconos 2. lin. 14. Trajano 3, q. etiam s. est in Gr. VIII K. D. Tunc cessavit ep. d. 21. Lin. 3, Vatic., Flor. duo et Cass., Tragali. lin. 5, Cassin., et divisit. Lin. ead, Flor., Ecclesiae pontificatum. Lin. 14, Trajani III. Intelligitur tertius consulatus.
[Col. 1079A] Plura in Clemente narrat auctor Libri Pontificalis, quae aliunde quam ex secundo catalogo desumpta sunt, neque id ipsum occultat: nam quae de Clementis pontificatu refert, ex epistola Clementis ad Jacobum se desumpsisse affirmat. Quamvis autem epistola illa supposititia sit, antiquissima tamen est, et Rufini aetatem superat, jamque a tertii saeculi fine, aut initio quarti sub Clementis nomine circumferebatur. Quae autem in Clemente traduntur in editione Anastasii, in Petro exhibentur a duobus codicibus Florentinis, Cassiniensi, uti et Mazarino, Thuano et altero Marquardi Freheri. Clemens tertio, Cletus quarto loco ponuntur; qua vero ratione, ignoratur: cum canon missae traditionem Ecclesiae Romanae his verbis exhibeat: Lini, Cleti, Clementis. —VV. CC. Henschenius et Papebrochius in editione catalogi Felicis IV Clementem ante Cletum exhibuerunt, cum tamen in ms. codice reginae Sueciae, quem pluribus mensibus penes me habui, et ex quo prima hujus catalogi editio facta est a praefatis viris, Cletus ordine tertius, et Clemens ordine quartus exhibeantur. Eodem autem modo exhibetur [Col. 1079B] Cletus in ms. in codice Colbertino, ex quo Baluzius [Col. 1080A] in notis ad me missis: Cletus ponitur ante Clementem.
[Col. 1080A] Linea 5.— Hic fecit septem regiones dividi notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum sollicite et curiose unusquisque per regionem suam diligenter perquirerent. A Clemente pontifice notarii per septem regiones Urbis dispositi, qui gesta martyrum scriberent, et in acta Ecclesiae referrent. Notarii erant scriptores qui celeberrime per notas scribebant. De quibus Martialis libr. XIV, epigr. 208:
Linea 15.— Sepultus est in Graecia. Clemens Romanus pontifex in Graecia sepultus, hac occasione, quod in persecutione Trajani in Chersonesum relegatus, anchora collo illigata, in mare praeceps missus, inde corpus ejus Romam translatum Nicolao I pontifice, de quo Martyrolog. Rom. Nov. 23; Gregor. Tur., de Glor. martyr., cap. 35, 36.
[Col. 1081B] Linea 4.— Dum multos libros. Consarcinator hujus Vitae plura inseruit desumpta ex pseudepigraphis S. Clementis, uti est de ejus electione facta a S. Petro ex epistola sub Clementis nomine vulgata; ita, et de libris, quos plurimos scripsisse adnotavit, dum uti Clementis forsitan recognoscit recognitionum libros decem, in quibus personatus Clemens [Col. 1081C] alios libros edidisse commemorat, dum in libro priori scribit se librum edidisse de vero Propheta in libro III, de Praefinitione Dei: in quinto alios decem recognitionum libros. Vide Cotelerium de Patribus apostolicis. Linea eadem.— Martyrio coronatur. In Domitiani persecutione, de qua haec Brutus scriptor vetustissimus laudatus in chronico Alexandrino. «Brutus narrat magnam Christianorum copiam ab 14 Domitiani anno sublatam et martyrio affectam.» In utraque itaque priori persecutione, quam moverunt Nero et Domitianus, magna multitudo, et magna copia martyrum coronatur, ut de priori dixerat Tacitus, et Brutus de posteriori. Hinc etiam convellitur nuperum de paucitate martyrum primitivae Ecclesiae commentum, dum utrique imperatores post motam persecutionem non diu viventes, magnam tamen Christianorum lanienam fecere; majorem, qui diuturniori tempore, ac undique Christiana religione [Col. 1081D] propagata, viventes in Christianos exarserunt. De qua etiam Lactantius de mortibus Persec. c. 3, pag. 50: «Post hunc (Neronem nempe) interjectis aliquot annis alter non minus tyrannus ortus est, qui cum exerceret invisam dominationem, subjectorum tamen cervicibus incubavit, quam diutissime tutusque regnavit, donec impias manus adversus Deum tenderet. Postquam vero ad persequendum justum populum instinctu daemonum incitatus est, tunc traditus est in manus inimicorum, luit poenas.» Brevi intervallo durasse observavit Tertullianus in Apolog. c. 5: «Tentaverat et Domitianus portio Neronis de crudelitate; sed quia et homo, facile coeptum repressit, restitutis etiam quos relegaverat.» Clemens in persecutionis fervore relegatus, nequit tamen uti principis indulgentia, cum ante promulgationem martyr obierit. Linea 5.— Notariis. Prior ecclesiasticorum notariorum mentio, qui deinde in conciliorum actis excipiendis, [Col. 1082A] aliisque chartis ecclesiasticis conficiendis, celebres evaserunt. Romae praecipue, ubi eorumdem pondus exinde eruitur, quod eorum praesidens, primicerius notariorum dictus, summae erat dignitatis, ac sede vacante ipsi concredita cura Ecclesiae una cum archipresbytero et archidiacono. Septem delegit Clemens, ut acta et gesta martyrum conscriberent, notantes nomen, tormenta, dicta, ac tandem sententiam judicum. Huic sollicitudini motivum dedere sacerdotum, aliorumque pravorum hominum in Christianos confictae criminationes, quibus Christianam institutionem, uti superstitionem exitiabilem disseminabant, aliaeque calumniae, quas recenset et diluit in Apologetico Tertullianus. Recensere porro martyrum gesta, opportunum erat remedium ad retundendam calumniantium proterviam; ex dictis etenim factis, et mirabili in perferendis tormentis patientia, ac fortitudine innocua Christianorum vita, et religionis perfectio relucebat. Institutio optime cessit religioni, dum acta ubique perlata et recitata [Col. 1082B] splendorem Christianitatis auxerunt, adeo ut Christiani de recensitis triumphis veluti de censu gloriarentur. Unde Tertullianus de Cor. mil. ad hos inspiciendos fideles hortatur: «Habes tuos census, tuos fastus, nihil tibi cum gaudiis saeculi, imo contrarium debes.» De horum fastorum lucubrationibus loquitur Pontius S. Cypriani diaconus, dum causam scriptionis expendit, qua acta S. martyris conscribere voluit, et initio operum S. Cyriani ita loquitur: «Cum majores nostri plebeis et catechumenis martyrium consecutis tantum honoris pro martyrii ipsius veneratione dederint, ut de passionibus eorum multa, aut ut prope dixerim, pene cuncta conscripserint, ut ad nostram notitiam, qui nondum nati fuimus, pervenerint.» Unde omnium indiscriminatim martyrum gesta, etsi de plebe, etsi tantum essent catechumeni, describebantur. Haec porro avide a fidelibus legebantur, qui de nobilioribus agonibus per mutuas epistolas fiebant certiores, [Col. 1082C] et acta ab una Ecclesia excepta, ab eadem viciniori transmittebantur, et ab ista aliis. Circa hanc consuetudinem haec leguntur in epistola encyclica Smyrnensis Ecclesiae de martyrio S. Polycarpi: «Quae vos postquam acceperitis, rogamus ut ad fratres ulterius positos epistolam transmittatis, quo illi Dominum benedicant.» His vero gestis suam ecclesiasticam Historiam illustravit Eusebius, ut ipse non semel testatur. Linea eadem.— Fidelibus. In electione notariorum commendat et exigit Clemens fidelitatem ac sinceritatem, quae erant necessariae, et ad fidelium fidem roborandam, et ad retundendas in Christianos conflatas criminationes. Fidelitatis requisitum specialiter in notariis animadversum docet Cypriani epist. 37, epistola data Clero Carthaginensi, dum laudat Tertullum diaconum notarium, quem fidelissimum appellat. Loquens enim de officiis praestandis martyribus sive in carcere, sive gloriosis ob consummatum [Col. 1082D] martyrium, sic de Tertullo: «Denique ut dies eorum, quibus excedunt adnotare, ut commemorationes eorum inter memorias martyrum celebrare possimus: quanquam Tertullus fidelissimus et devotissimus frater noster pro caetera sollicitudine et cura sua, quam fratribus in omni obsequio operationis impertit (qui nec illic circa curam corporum deest) scripserit, et scribat, et significet mihi dies, quibus in carcere beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosae mortis exitu transeunt, et celebrentur hic a nobis oblationes et sacrificia ob commemorationes eorum, quae cito vobiscum, Domino protegente, celebrabimus.» Quo loco explicat actuale et juge exercitium in martyrum gestis notandis, expressum illis verbis, scripserit, scribat, et significet. Erat diaconis olim hocce munus optime commissum, concreditumque, dum frequens diaconorum ad carceres commeatus pro martyrum necessitatibus sublevandis, erat eis opportuna occasio, qua cuncta [Col. 1083A] rimarent, ac certius gesta eorum describerent. De quo antiquo diaconorum munere in Ecclesia Carthaginensi servato haec Cyprianus ep. 51: «Semper ab antecessoribus nostris factum est, ut diaconi ad carceres commeantes martyrum desideria consiliis suis et Scripturarum praeceptis gubernarent.» Et auctor Martyrii SS. Felicitatis et Perpetuae ex editione Holstenii laudat Tertium et Pomponium benedictos martyres, eis in carceribus ministrantes, qui inter alia ab ipsis sanctis feminis commendantur: «Qui nobis ministrabant, constituerunt praemio, ut paucis horis emissi in meliorem locum carceris refrigeraremur,» etc. Moribus iisdem imbutam Ecclesiam Carthaginensem archidiacono Ecclesiae sollicitudinem hanc commisisse, eamque Tertullo a S. Cypriano datam usque ad finem saeculi tertii declarant Acta SS. Damasi et sociorum, quae etsi a Donatistis foedata et interpolata, nihilominus vetustissima censentur. Haec Donatistae protulerunt ad calumnias in [Col. 1083B] Mensurium primatem Carthaginensem, ac ejus tunc archidiaconum Caecilianum conflandas ac probandas, et una ex criminationibus erat, post Optatum pag. 103: «Postremo cum nec Mensurius, nec minister ejus Caecilianus ab hac immani crudelitate cessare vellent, Anulino proconsule, aliisque persecutoribus circa alia negotia occupatis, beati martyres isti corporeis alimentis destituti paulatim, et per intervalla dierum naturali conditioni, famis atrocitate cogente, cesserunt, ad siderea regna cum palma martyrii migraverunt.» Officium enim quod perurgente persecutione Diocletianea martyribus illi praestare non poterant, calumniatores in crimen vertere non dubitarunt. Interim si persecutio saeva diaconis interdicebat ad carceres commeatum, clerici ibi existentes per epistolas martyrum gesta exarantes, Ecclesiis denuntiabant. Horum aliquot exempla affert Eusebius, inter quae fragmentum epistolae Phileae Thumitarum episcopi, qui nedum Ecclesiis acta deferenda curavit; verum et martyribus in proximo [Col. 1083C] agone positis ad calcar addendum pro fidei defensione impigre aliorum exemplo suscipiendam epistolam dedit Thumitanis martyribus, in qua suas et sociorum calamitates exponit, et alios hortatur ad fidei confessionem; additque Eusebius l. VIII, c. 10: «Haec sunt veri philosophi non minus Dei quam sapientiae amatoris martyris verba, quae ante extremam judicis sententiam adhuc in custodia constitutus ad fratres Ecclesiae suae scripsit, partim eos adhortans, ut pietatem in Christum etiam post obitum suum jamjam imminentem mordicus retinerent.» Eadem egit Dionysius Alexandrinus infra laudandus similiter, et alii. Ex hisce Actis Ecclesiis denuntiatis antiquissima Martyrologia conficiuntur et Lectionaria. Si vera est quorumdam opinio, quod Clemens scripserit epistolam Corinthiis datam priorem immediate post obitum et martyrium S. Pauli, exinde deduci posset Clementem primo suo exemplo ideam notariis praemonstrasse, ac reliquis in denuntiando [Col. 1083D] Ecclesiis martyrum illustres agones: etenim dum cap. 5 laudat Athletas qui proxime fuerunt, alii intelligi nequeunt, nisi SS. apostoli Petrus et Paulus, et signanter quaedam feminae dignatione martyrii illustriores inibi recensentur: «Viris istis (nempe Petro et Paulo) sancte vitam instituentibus magna electorum multitudo aggregata est, qui supplicia multa et tormenta propter aemulationem passi, exemplar optimum inter nos exstiterunt. Propter aemulationem mulieres persecutionem passae Danaides, et Dirce postquam gravia et nefanda supplicia sustinuissent, constantem fidei cursum consummarunt, et debiles corpore nobile tolerantiae praemium acceperunt.» Forsitan in speciali tractatu acta digessit, quae deinde impostori cuidam occasione praebuisse confingendi itinerarium Petri et acta Pauli, quae sub Clementis nomine vulgata fuere. Vide Ittigium de Pseudepigraphis, pag. 95. Linea 7.— Duas epistolas, quae catholicae nominantur. [Col. 1084A] Duae istiusmodi epistolae, quae lucem habuere, postquam diutius in bibliothecis incognitae jacuerant post initia saeculi elapsi, catholicae dicuntur a collectore Gestorum Clementis, eo nempe sensu, quo vox illa sumebatur pro auctoritativa institutione. Prioris pondus desumitur ex Patribus primi aevi, cum Dionysius Corinthiorum episcopus in die Dominico in Ecclesiae conventu legi consuetum asseverat, sic Romanis scribens, a quibus alteram acceperat, apud Euseb. l. V, c. 23: «Hodie sacrum diem Dominicum transegimus. In quo epistolam vestram, quam quidem perpetuo deinde legentes, perinde ac priorem illam nobis a Clemente scriptam epistolam optimis praeceptis ac documentis abundabimus.» Nedum a Corinthiorum Ecclesia, verum a reliquis in eodem censu habebatur, Eusebio l. III, c. 16, teste: «Hujus Clementis epistola ab omnibus uno consensu recepta, eximia prorsus atque mirabilis, quam nomine Ecclesiae Romanae ad Corinthiorum Ecclesiam [Col. 1084B] scripsit . . . . Hanc in plerisque ecclesiis, et nostra, et superiori memoria palam recitari consuevisse comperimus.» Quod repetit cap. 38. De secunda non erat haec aestimatio, et pondus auctoritatis. Verba porro haec in libro Pontificali inserta longe post Gelasianum decretum videntur, in quo nulla harum epistolarum mentio occurrit. De his adeundus tractatus de apostolicis Patribus, qui variorum notis illustratus prodiit Amstelodami anno 1698, in quo uberrime de his Clementis epistolis. Viris autem apostolicis in primitiva Ecclesia honos servatus, ut diligentiori custodia reciperentur et inquirerentur epistolae. Exstat apud Eusebium l. III, c. 16, insigne servatae consuetudinis testimonium, dum ad Philippensium petitiones S. Polycarpus misit cum suis Ignatianas epistolas, commendatque lectionem. Quod his verbis explicat: «Epistolas omnes Ignatii, quas ad me scripsit, et quascunque demum apud nos reperire potuimus, quemadmodum nobis mandastis, ad vos misimus. Ex his magnam utilitatem percipere [Col. 1084C] nobis licebit. Continent enim fidem, patientiam, et caetera, quae ad augendum Domini nostri cultum pertinent.» Has vero epistolas cum eo nomine vocentur hic, et ambae catholicae dicantur, quamvis secunda potius sit homiliae fragmentum, unde id desumpserit liber Pontificalis, praecipue cum in Gelasiano decreto de his altum silentium, omnino ignoro. Vide Morinum in exercit. biblicis ex g. c. VIII, et Doduvel. in disser. ad Iren. pag. 53. Linea eadem. Hic ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiam et pontificatum gubernandum. Ex epistola ad S. Jacobum ab ipso Clemente scripta duo deducit scriptor Vitae S. Clementis, et hanc ab ipso Clemente esse exaratam, et revera S. Petrum successorem in pontificatu Clementem designasse. Verum cum falsa et supposititia sit epistola, quae olim exstabat praefixa actis spuriis S. Petri, corruit quae hic inseruntur de successoris electione. Duo tamen hic animadvertenda, antiquam fuisse opinionem, Petrum [Col. 1084D] Clementem in successorem designasse. Quod aevo Tertullianeo vulgatum erat, dum refert Clementem a Petro ordinatum, de quo in nota sequenti. De istiusmodi vetustissima traditione non desunt conjecturae, quod ita evenerit: et haec probabilior evadere posset, si vera est quorumdam recentiorum opinio, qui volunt Clementem scripsisse epistolam priorem ad Corinthios immediate ab obitu S. Pauli. Fundant opinionem in latore hujus epistolae quem Fortunatum nominat, eumdemque esse volunt de quo haec scribit Paulus in priori ad Corinthios c. 16, v. 17: «Gaudeo autem in praesentia Stephanae, et Fortunati, et Achaici, quoniam id quod verbis deerat suppleverunt; refecerunt enim et meum spiritum, et vestrum; cognoscite ergo qui hujusmodi sunt.» Supponunt enim aemulationes, ad quas retardandas Apostolus epistolam dedit, etiam post apostolicas monitiones perdurasse, ad quas sopiendas Fortunatum delectum ob Pauli testimonium commendabilem, [Col. 1085A] et ob propria merita, et Corintho Romam missum, ut universa Paulo renuntiaret: sed cum Romam pervenit, jam martyr obierat Paulus, et Clementi epistolam dedit, qui pro suscepto munere epistolam Fortunato dedit, additis Ephebo et Valerio, quos legationis socios Clemens vocat in fine epistolae. Doduvellus, qui huic opinioni accedit, putat epistolam scriptam ultimis imperii Neroniani annis. Neque aliter intelligi posse a Clemente susceptam provinciam, ut loco Pauli scriberet, responderet, et admoneret, et quidem suo et Ecclesiae Romanae nomine, ut eo titulo scriptam dicit Irenaeus lib. III, adv. haer., c. 30, nisi quia pontifex esset. Ad pontificem enim spectasse ex persuasione aevi decurrentis ad exteras orbis provincias scribere, et vera denuntiare supponit antiquissimus scriptor Clementi, ut putatur coaevus, Hermas l. II, vis. 11, 3, cui in visione haec denuntiantur: «Scribes duos libellos, et mittes unum Clementi, et unum Grapte: mittet Clemens in exteras civitates, [Col. 1085B] illi enim permissum est. Grapte autem commonebit viduas et orphanos. Tu autem leges in hac civitate (de Romana loquitur, ut visio aiebat) cum senioribus, qui praesunt Ecclesiae.» Verum cum Isaacius Vossius in responsione ad ea quae Blondellus sugillat in notis ad epistolas Ignatii, ubi probat epistolam a Clemente scriptam uno, aut altero anno ante eversam Hierosolymam; Wendelinus vero fervente Domitiani persecutione circa annum 95, exinde nihil certi ex ea conjectura deduci potest. Secundum quod animadvertendum occurrit, et quidem sedulo, id est librum hunc Pontificalem ex antiquis catalogis, qui olim in archiviis Romanae Ecclesiae exstabant, esse conflatum, quorum aliqui electionem, alii obitum, alii ordinationes factas, alii donationes, sive principum, sive pontificum, sive fidelium designabant: ex his conflatus secundus vulgo dictus Romanorum pontificum catalogus vetustus ac indubiae fidei, cujus verba exscripsit liber Pontificalis, ac deinde sive unus, sive plures factis additionibus [Col. 1085C] in eam formam molemque digesserunt, quae modo retinetur. Additiones plerasque factas reor, sive in schedulis, verius in margine libri Pontificalis, quae cum deinde aptandae forent suis locis, incuria, aut amanuensium ignorantia, evenit ut foeda quandoque interveniat transpositio, unde saepe nutet historiae fides, quod in Felice III notabimus, ubi factae additiones, suis locis restitutae, gesta illustrant. De factis additionibus vario tempore, et a diversis non est ambigendi locus, et quidem post editum librum Pontificalem. Etenim sero factae sunt additiones de donationibus factis a Romanis pontificibus in nostro libro Pontificali, cujus exemplar sit Vita S. Damasi, cujus prior pars totidem verbis legitur exscripta ex cod. archivii basilicae Vaticanae, unde eam excepit editio operum S. Damasi Romae publicata anno 1638, quae tamen donationum catalogum non exhibet, uti in nostro legitur. Sic donatio integra Constantini inseritur in quibusdam codd. Anastasianis, quae in [Col. 1085D] aliis omittitur. Pariter praesens perioche de Clementis electione per Petrum facta, quae in secundo catalogo omittitur, in aliquibus assuitur gestis S. Petri, in aliis vero, uti in nostro inter acta Clementis ponitur. Prior enim liber Pontificalis, qui eo titulo exstabat anno 650, plerasque has additiones non habebat insertas, quod evinci posset ex pluribus, satisque erit commemorare, quod in Anacleto habetur, dum in quibusdam codicibus haec verba leguntur: «duas etiam decretales epistolas omni sapientia plenas conscripsit:» quae tamen nec in nostro, aut in aliis codicibus leguntur, nec inseri poterant, quando vulgata est prior libri Pontificalis editio, sed post annum 800, quando haec decretalium pontificum prioris aevi merces a mercatore invecta, publicari coepit. Tandem in quibusdam codd. aliqua addita habentur, quae potius nationum quarumdam sunt ornamenta: et additio facta deprehenditur ex diversitate styli. In codd. Reg., [Col. 1086A] Maz. et Thuano pag. 133, in Vitaliano sequentia verba habentur: «Eodem tempore missi sunt a Vitaliano papa in Britaniam Theodorus archiepiscopus, et Adrianus abbas, utrique doctissimi, qui plurimas ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae fruge fecundarunt. Theodorus archiepiscopus peccantium judicia, quantos scilicet annos pro unoquoque peccato quis poenitere debeat, mirabili, ac discreta consideratione descripsit.» Similiter in Gregorio III iidem codices habent pag. 180: «Hujus temporibus concussa est provincia Romanorum ditioni subjecta nefandorum Longobardorum, seu regi eorum Leuprando. Veniensque Romam in campo Neronis tentoria tetendit, depraedataque Campania multos nobiles de Romanis more Longobardorum totondit atque vestivit. Pro quo vir Dei undique dolore constrictus sacras claves ex confessione beati Petri apostoli accipiens partibus Franciae Carolo sagacissimo viro, qui tunc regnum regebat [Col. 1086B] Francorum, navali itinere per missos suos direxit. Idem per Anastasium sanctissimum virum episcopum, necnon et Sergium presbyterum postulantes a praefato excellentissimo Carolo, ut eos a tanta oppressione Longobardorum liberaret.» Quae excerpta videntur ex Annalista Metensi, et continuatore Fredegarii. Posterioribus, ac ultimis ante Anastasium temporibus praesentem periochem additam, assutamque secundo Rom. pontificum catalogo, puto, quando monachi Graeci occasione Monothelismi, et Iconomachismi ad sedem apostolicam confugientes, plurima opuscula, quae tantum Graece exstabant ad Urbem advexerunt; unde ex epistola supposititia Clementis ad Jacobum, quae hic referuntur, deprompsit, et gestis aut Petri, aut Clementis assuere non dubitavit. Linea 8.— Sicut ei fuerat a Domino Jesu Christo cathedra tradita, vel commissa. Consarcinatori gestorum placuit periochen ex epistola Clementis supposititia inserere ad demonstrandam a Petro successionem, [Col. 1086C] et apostolicum censum, de quo gloriabantur, veluti de veritatis tessera Ecclesiae, et cathedrae origine apostolica constitutae praerogativam; forsitan etiam, ut tunc occurreret ex eo etiam motivo placitis Constantinopolitani episcopi, qui eo tempore, quo advecta ex Graecia farrago pseudepigraphorum, primatum sibi vindicabat ex praerogativa regiae urbis. Quisquis, vel primis labiis antiquas primitivae Ecclesiae consuetudines degustaverit, certo novit, Ecclesias primo tempore gloriari assuetas de origine apostolica, qua vel apostoli cathedram, vel episcopum ab ipsis delectum constituerint, ab his suos census et catalogos deduceret. Quod sic expressit Tertullianus de Praescript. c. 32: «Hoc enim modo Ecclesiae apostolicae census suos deferunt. Sicut Smyrnaeorum Ecclesia Polycarpum a sancto Joanne consecratum refert: sicut Romanorum Clementem a Petro ordinatum itidem. Perinde utique, et caeterae exhibent, quas ab apostolis [Col. 1086D] in episcopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant. Consignent tale aliquid haeretici.» Apostolicam designationem habitam, uti grande privilegium explicat S. Joannes Chrysostomus hom. 42, t. V, pag. 687, dum Ignatium martyrem eo etiam titulo commendat, quia Antiochenae Ecclesiae S. Petrus tradidit praefecturam, seu episcopatum, et addit: «quoniam illi in episcopatus Antiochensis dignitate successit. Nam ut si quis a fundamento magnum lapidem eruat, alterum omnino parem in ejus loco conatur constituere, alioquin totum aedificium labescet et corruet: ita cum Petrus Antiochia esset discessurus, alterum Petro parem praeceptorem gratia spiritus substituit, ne inchoata jam aedificatio successoris contemptu debilior fieret.» Successionis istiusmodi gradus, quo ad originem apostolicam ascendebatur, uti veritatis tesseram agnoscit Irenaeus lib. IV advers. haeres., cap. 44, ac sequendam commendat pro tutiori inveniendae modo, dum ita hortatur [Col. 1087A] fideles, ut in dubiis recurrant, «his qui successionem habent ab apostolis, qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris acceperunt, reliquos vero, qui absistunt a principali successione, et quocunque loco colligantur suspectos, vel quasi haereticos, et malae sententiae.» Quo argumento, et tessera Donatistarum schismaticos sugillat conatus, et phantasticum Romanum episcopatum a Donatistis in Urbe constitutum Optatus l. I dum sic: «Video te adhuc ignarare schisma apud Carthaginem a vestris principibus factum. Quaere harum originem rerum, et invenies hanc sic in vos dixisse sententiam, cum schismaticis haereticos sociastis. Non enim Caecilianus recessit a cathedra Petri, vel Cypriani, sed Majorinus, cujus tu cathedram sedes, quae ante ipsum Majorinum originem non habebat.» Et Luciferianis alteram communionem extra catholicam Ecclesiam propugnantibus, ut ostenderent puriorem [Col. 1087B] esse eorum societatem haec Hieronymus adv. Lucif. c. 9, opponit: «Brevem tibi, apertamque animi mei sententiam proferam. In illa Ecclesia esse permanendum, quae ab apostolis fundata usque ad diem hunc durat.» Ex qua communi primitivae Ecclesiae persuasione motus, qui in secundo catalogo praesentem additionem interposuit, verum putavit, quod in Clementis ad Jacobum supposititia epistola invenit de successoris Clementis electione per S. Petrum facta. Ex ea vero tantum permotum epistola ad id addendum docent duo, primo quod hanc commemoret, et insuper quod in reliquis additionibus consarcinator nuspiam nisi hic laudet monumentum unde desumpsit additionem, inquiens lin. 9 et 10: «Tamen in epistola, quae ad Jacobum scripta est, qualiter ei a beato Petro commissa sit Ecclesia reperies.» Unde liquet posteriori manu, et sero hanc additionem assutam actis S Petri, cum nempe ex Graecia istiusmodi pseudepigraphorum merces per [Col. 1087C] Urbem et per Italiam disseminata est. Linea 11.— Ideo Linus et Cletus ante eum conscribuntur. Conciliare sic conatur consarcinator libri Pontificalis dissidium de ordine successionis pontificiae: electum nempe successorem Clementem, verae pacis studio reliquisse sedem, quousque electus Clemens a Cleto sedem accepit. Celebris erat Epiphanii aevo controversia de immediato Petri successore, dum plerique Linum et Cletum non Petri successores, nec ordinarios pontifices, sed chorepiscopos exstitisse putabant, ab eoque vice sua, quo praesertim tempore abesset, Romae praefectos. Alii legitimos et ordinarios faciunt. Onuphrius sequens librum Pontificalem scribit a Petro adhuc superstite chorepiscopos duos constitutos Linum atque Cletum, et quidem pontificatus sui anno 14. Deinde paulo ante mortem successorem ordinasse Clementem. De qua opinione sic Epiphanius haer. 27, pag. 107: «Quanquam vel hac quidem ratione poterant viventibus adhuc apostolis, Petro scilicet ac Paulo, episcopi alii [Col. 1087D] subrogari, quod iidem illi praedicandi Evangelii gratia, in alias urbes regionesque profectionem susciperent, carere autem episcopo Roma non posset. Siquidem Paulus in Hispaniam pervenit. Petrus vero Pontum et Bithyniam saepe numero peragravit. Ac fieri sane potuit, ut primum Clemente constituto, cum is disfugeret (si ita tamen contingit, quod ego opinando potius quam asseverando dixerim), postea Lino Cletoque mortuis, qui annorum 12 spatio singulatim episcopatum obtinuerunt, post apostolorum Petri Paulique necem, qui in annum Neronis 12 incurrit, tum demum pontificatum capessere sit coactus.» Epiphanius itaque affirmat hanc suo aevo controversiam agitatam, de qua tamen ipse judicium efferre non audet. An ex Clementis supposititia epistola, aut altero certiori monumento id deprehenderint opinionis auctores, Epiphanius non judicat; id tamen indubium esse asserit (quod magis nostram hanc successionem pontificiam commendat, [Col. 1088A] et primitivae Ecclesiae diligentiam in retinendis speciali custodia successorum S. Petri catalogis) quod ex ea successione veritas ostendatur. Assignata enim pontificum serie, et velitationibus de ordine succedentium ita rem concludit: «Ac nemini sane mirum videatur, cur singula tanta cum diligentia percurrerim. Per haec enim perpetuo certa, accurataque veritas ostenditur.» Decepit forsitan hujus opinionis auctores vetustos, unde ab impostore conflata est epistola ad Jacobum, institutum apostolicum, quo plures simul episcopos ordinatos ad easdem regiones transmittehat, ut praesto essent ad ordinationes sive clericorum, sive episcoporum agendas. Ita concilium Hierosolymitanum, Paulum, et Barnabam episcopos direxit ad intimanda apostolica praecepta. Petrus itidem Linum, Cletum, et Clementem ad eadem munera ordinandos censuit, sicut egerat Antiochiae, ubi Evodium et Ignatium constituit. Inde conflata historia de successore designato a Petro, itidem electo. [Col. 1088B] Ordinatum quidem asserit Tertullianus a Petro Clementem, sed non successorem constitutum: quo modo Antiochiae, ubi S. Ignatius etsi ordinatus dicatur a Chrysostomo, constans tamen est opinio Evodium Petro Antiochiae successisse, non Ignatium. Impostori utique dedit occasionem confingendi epistolam, talemque sese prodere observat Photius, dum de epistola Clementis ad Jacobum hocce judicium firmat (Cod. 112, 113) : «Haec neque eadem, neque ab eodem profecta, sed in libris nonnullis velut a Petro apostolo ad Jacobum missa, in aliis rursus tanquam a Clemente ad Jacobum alia, atque alia.» An vero Petrus sive Romae, sive Antiochiae duos constituerit episcopos, unus qui praeesset conversis ex Gentibus, alter qui ex Judaeis juxta id quod Petro et Paulo evenerat, ut ille Judaeis, hic Gentibus evangelizaret, non est disserendi locus. Interim ordinatum ab aliis apostolis episcopum in eadem cathedra successisse, prodit patriarcharum Alexandrinorum series, quae [Col. 1088C] Ananiam a Marco consecratum episcopum eidem Marco successorem fuisse refert.
[Col. 1088C] Linea 4.— Multos libros. Praeter epistolas scripsit constitutiones apostolorum. Canones apostolorum non quidem condidit, sed traditos ab apostolis Graece conscripsit. Circuitus Petri 10 libris descripti inter apocrypha a Gelasio rejiciuntur.
[Col. 1088C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Notas chronologicas, utrique pontifici communes, Clementi et Cleto superius retuli num. 3, ut ostenderem B. Clementem Romano pontificatu functum fuisse ante B. Cletum: hunc vero nonnisi ex illius abdicatione vacante cathedra Petri ad eamdem evectum cleri Romani suffragiis, illamque tenuisse donec martyr occumberet sub Domitiano, pluribus annis [Col. 1088D] ante martyrium Clementis, reservatum ad annum Trajani tertium: et idcirco Cletum maturius Clemente relatum in diptychas martyrum, et in canonem missae utroque in loco praeponi Clementi; cui tamen in serie pontificum Romanorum vetustissima (Catalogo scilicet Liberiano) jure postponitur, cum Clemens sederit Petri et Lini successor, atque sedem dimiserit ante Cleti pontificatum. Exempla non desunt voluntariae istius dimissionis, et successionis plurium episcoporum gradatim ante obitum dimittentis, etiam in aliis sedibus praecipuis qualem in Hierosolymitana recenset Eusebius Hist. Eccl. lib. VI, cap. 10, ubi Narcisso, qui fuga se subtraxerat, Dius primum, deinde Germanio, tum Gordius sublecti sunt successores: et cum redux ex solitudine Narcissus rogatu fratrum ad resumendam Ecclesiae dimissae curam pertraheretur, extrema senectute ferme confectus (annum quippe agebat sextum decimum supra centesimum) obtinuit levamen, non sine coelestis [Col. 1089A] visionis suffragio, ipsi substitutum episcopum Alexandrum. Praeter illas vero notas chronologicas Clementi et Cleto communes, proprias hic attexam solius Clementis, quae illustrare etiam poterunt verba Bibliothecarii num. 4 ita disposita: Linea 2.— Sedit annos 9, menses 2, dies 10, et lin. eadem, et seq.— Fuit autem temporibus Galbae et Vespasiani a consulatu Trachali et Italici (ita enim corrigendam Trajani et Italici mendosam lectionem ex correctiori textu codicum Vaticani, Casinensis, et duorum Florentinorum monuimus cum Schelestratio, suffragante etiam catalogo vetustissimo Liberiano supra opusc. 1 in Prolegomenis edito, et huic numero subnexo) usque Vespasianum VIII et Titum VI. Summam annorum 9, mensium 2, ac dierum 10, esse computandam ex proxime superiori consulatu Capitonis et Rufi, in quem desinit Linus decessor Clementis, ad consulatum Vespasiani septimum, [Col. 1089B] quo signatur in laudato catalogo Liberiani saeculi finis Clementis, cum supra ostenderim; confirmo nunc, ac demonstro evidentius ex antiquo lapide Fastorum municipalium in agro Casinensi reperto: ubi rationes novennalis hujusce spatii utrisque magistratibus consignantur, scilicet indicio consulum Romanorum et recensione magistratuum quatuor Virum, et quinquennalium ejus oppidi vel coloniae, ad quam lapis pertinuit, per annos singulos eidem summae temporis respondente. Inde autem perspicuum fiet, quot genuinis documentis adjuvaretur in hac praesertim Italiae parte Urbi proxima consularis chronologia per aetatem Liberii, dum vetustissimus ille catalogus Romanorum pontificum ederetur, antequam exterae nationes, ad perdendam et vastandam Italiam advocatae, haec monimenta disjicerent ac dissiparent. Marmoream hanc tabulam, fragmentum insigne amplioris lapidis, effossam in agro Casinati, dono [Col. 1089C] olim dederat reverendissimus Pater abbas D. Erasmus [Col. 1090A] Gattola, tunc prior celeberrimi illius monasterii, et Bibliothecarius, pro eximia sua eruditione, et rei antiquariae studio saepe celebratus a VV. CC. Mabillonio et Montfauconio suis in diariis Italicis, dono, inquam, dederat illustrissimo ac reverendissimo praesuli Joanni Ciampino, dum ad monasterii Casinensis sacrarium utrumque nostrum deduceret hospitem, et liberaliter admodum haberet, sedente Innocentio XII. Pretiosi hujus fragmenti memoria ita mihi non exciderat, ut hoc prae caeteris diligenter quaesitum inter antiquitates post obitum ejusdem praesulis distractas redemerim ac reservaverim, addendum reliquis lectioribus marmoribus, ad chronologiam illustrandam studiose collectis ab eminentissimo ac reverendissimo Alexandro card. Albano. Ex consulum serie similiter ordinata in Epigraphe apud Gruterum fol. 299, et ex alia serie consulum magistratum Romae ineuntium una cum annuis ludorum curatoribus apud Antium, reperta [Col. 1090B] simul cum fragmento Kalendarii Juliani cura solerti, et liberalitate munifica ejusdem principis eminentissimi ante annos sex, suo tempore edenda, inteligimus partem esse Fastorum municipalium, per annos singulos, ordinariis consulibus distinctos, complectentium nomina Quatuor Virum Juridicundo, et Quinquennalium, sub principibus Nerone, Galba, Othone, Vitellio, ac Vespasiano, in eodem oppido seu colonia, magistratu functorum. Primum par consulum ex superstitibus in laudato fragmento indicat nomina Capitonis et Rufi, seu annum aerae Christi communis 67, Neroniani autem imperii tertium decimum completum die III Idus Octobris, et ex die proxima quartum decimum ineuntem, cum die 22 Septembris Linus martyrium complevisset, uti ex iisdem consulibus, termino pontificatus Lini assignatis in catalogo Liberiano, perspicuum fit. En ipsum lapidem: in quo claritatis gratia consulatibus apposui per cifras Arabicas numerum annorum aerae [Col. 1090C] Christi communis quibus respondent. [Col. 1089D] Post consules anni 67 C. Fonteium Capitonem C. Julium Rufum, sequuntur coss. anni 68, Silius Italicus et C. Valerius Trachalus, legendi apud Gruterum pag. 300, et recte attributi in catalogis initio Clementis papae; cum primum Pascha sub his coss. celebraverit Clemens ex quo Lino successerat post diem illius martyrii 23 Septembris anni 67. His eisdem coss. Nero se sua manu interfecit die 9 Junii; Galba vero, qui in Hispaniis imperium invaserat, imperator a senatu dictus est. Anno insequenti 69 imp. Servius Sulpitius Galba II. T. Vinius consules hoc in marmore signati procedunt Kal. Januarii, qui etiam leguntur alio in marmore apud Gruterum fol. CLXXXIX, 4, et apud Panvinium in Fastis, et apud Tacitum Hist. lib. I, aliosque historicos. «Hic annus (ait card. Norisius epistolae consularis pag. 47) quatuor imperatores habuit: Galbam, qui M. Salvii Othonis insidiis die 15 Januarii interemptus est; Othonem, qui pugna Bebriacensi victus, semet tertium imperii mensem emensus interfecti; Vespasianum, [Col. 1090D] qui Kal. Julii imperator ab exercitu salutatus fuit; ac denique Vitellium, qui exeunte anno necatus principatum uni Vespasiano reliquit. Hic imperavit annos decem, quorum octo Tito filio septies collega suis consulatibus in Fastis signavit (teste Suetonio in Vespasiano cap. 8 et cap. 6 de Vita Titi) . Porro eosdem consulatus in Cassiodoro aliisque turbatos, ac confusos Panvinius anonymo apud Cuspinianum lampadem praeferente omnium primus accurantissime digessit, ac nummorum lapidumque inscriptionibus abunde confirmavit.» Anonymus Cuspiniani, de quo hic loquitur, editus fuit ab eodem Norisio post epochas Syromacedonum. dissert. 1 ad Fastos consulares: ubi decennium Vespasiani principis cum ordinariis consulibus ita exhibetur. Quod Panvinius assecutus est operosa inspectione plurium lapidum et nummorum, unicus aspectus lapidis Casinatis plenissime demonstrat usque ad consulatum sextum Vespasiani (aerae Chriti 75) in quo completur ejusdem imperii annus sextus pridie Kal. Julii, et inchoatur ipsis Kalendis Julii septimus tribunicae potestatis et imperii. Cum eodem enim consulatu sexto in nummis utraque tribunitia potestas componitur, sexta usque ad diem 30 Junii, septima vero ex die I Julii. Proximis Kal. Januarii anni 76. Tribunitia potestate VII adhuc labente [Col. 1091B] Vespasianus septimum consul procedit, testibus nummis et inscriptionibus, et anonymo quarti saeculi, notam quoque bissextilis huic anno recte apponente: licet in collega Domitiano loco Titi assignato Kal. Januarii jure culpetur, et corrigendus esse ostendatur suffecto Domitiano V consule ex Kal. Julii, testimonio lapidum et nummorum. Consequitur annus 77, signatus consulatu Vespasiani octavo, et collega Tito VI, suffecto pariter ex Kal. Julii Domitiano fratre VI, quo anno diximus post abdicationem Clementis jam peractam Decembri anni 76, susceptum fuisse Romanum pontificatum a Cleto ante Paschalia festa: et idcirco jure tribui initio Cleti consulatum Vespasiani VIII in catalogo Liberiano, morem secuto chronicorum Paschalium, et epocham annorum pontificalium. Errat tamen, ut prius, in morem secuto chronicorum Paschalium. et epocham annorum pontificalium. Errat tamen, ut prius, in collega Domitiano assignando, nisi suffectum intelligat [Col. 1091C] ex Kal. Julii: quemadmodum et anonymus iste Cuspiniani, qui Domitianum suffectum loco Titi ordinarii consulis obtrudit. Indulgentius tamen excusandus est error catalogi in collega Domitiano exhibendo; cum dimissio Clementis circa finem anni 76, quo processerant consules ordinarii Vespasianus pater VII et Titus filius V, ex Kal. Julii suffecto Domitiano hunc deinceps cum patre collegam inveniret. Demonstrat igitur lapis iste Cassinensis eum pontificem, qui sedere coeperit post diem 28 Septembris S. Lini martyrio celebratam, Capitone et Rufo consulibus anno Christi 67; et compleverit pontificatus annos 9, menses 2, dies 10, antequam abdicaret; Petri sedem tenuisse usque ad diem 4 Decembris Vespasiano VII et Tito V consulibus ordinariis, et huic suffecto ex Kal. Julii Domitiano V anno Christi 76. Ostendit pariter successorem post ejus abdicationem, sui pontificatus exordia in proximis festis Paschalibus signare debuisse anno Christi 77, [Col. 1091D] consulatu Vespasiani octavo, quem antiquissimus catalogus Liberianus Cleto ineunti assignat. Pari quoque certitudine confirmat illius novennii tempora numerari sub principibus Galba et Vespasiano, et successoris Cleti regimen recte enuntiari sub Vespasiano ac Tito in libro Pontificali, extendique ad Domitiani imperantis triennium, nempe ad diem 26 Aprilis ejus martyrio consignatam Domitiano IX et Rufo consulibus, aerae Christi 83, quemadmodum collegimus supra pag. 35. Quare non dubito lectionem germanam codicis Pontificalis ex catalogo Liberii aliisque documentis allatis ita restitui debere in Clemente: «Fuit temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Trachali et Italici usque ad Vespasianum VII et Titum» quae in exemplaribus Anastasianis corrupte legitur « fuit temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Trajani et Italici usque ad Vespasianum IX et Titum; » et in Cleto pariter reddendam esse: «Fuit autem temporibus Vespasiani [Col. 1092A] et Titi Domitiani, a consulatu Vespasiani VIII et Titi usque ad Domitianum IX et Rufum consules,» licet corrupte legatur: «Fuit autem temporibus Vespasiani et Titi, a consulatu Vespasiani VII et Domitiani V usque ad Domitianum IX et Rufum consules.» Ipso enim ex contextu patet, fuisse temporibus, non tantum Vespasiani et Titi, sed etiam Domitiani eum pontificem, qui ad consulatum Domitiani nonum, et Rufi pervenerit. Haec habui, quae in Clementis Chronologia superadderem prioribus notis in Cleti numero praemissis ad ea confirmanda, quae ibidem constituta sunt de utriusque pontificis epocha et successione. Linea 7.— Hic fecit duas epistolas, quae catholicae [al. canonicae] nominantur. Et infra lin. 9 et 10. Tamen in epistola, quae ad Jacobum scripta est, qualiter ei a B. Petro commissa est Ecclesia, reperies. Joannes Baptista Cotelerius socius Sorbonicus, et [Col. 1092B] in Parisina academia regius professor linguae Graecae, qui celebri commentario illustravit Opera SS. Patrum temporibus apostolicis florentium, recte admodum observavit, vera hic enuntiari de duplici Clementis epistola, et ambas nominari catholicas (aliis legentibus canonicas ); ab utraque tamen distingui epistolam, quae circumfertur Clementis nomine ad Jacobum fratrem Domini: de qua Liber Pontificalis nullum judicium profert, sed tantum indicat in ea contineri, qualiter ei (Clementi) a beato Petro commissa est Ecclesia. Contra vero in alio biographo pontificum Romanorum (Luitprandum Ticinensem diaconum esse opinatur ejusdem editor Antuerpiensis anni 1642), observat jure Cotelerius, gravi nimis errore perperam accipi ea, quae recte scripta reperiuntur hoc in libro Pontificali de duabus epistolis Clementis I ad Corinthios, tanquam prolata essent de commentitiis, seu apocryphis, epistolis ejusdem Clementis nomen praeferentibus, quasi [Col. 1092C] datae sint ad Jacobum fratrem Domini. Duas illas Clementis epistolas ad Corinthios, utpote genuinas, tanto studio suscepit, et veneratione prosecutus est orbis Christianus etiam temporibus apostolicis, ut pleraeque Ecclesiae diebus Dominicis eam publice legere consueverint in coetu fidelium, quae prior est Romanae Ecclesiae nomine data ad Corinthios, ut Eusebius in historia affirmat non uno in loco, nempe libro III, cap. 16. «Hujus Clementis epistola habetur ad Corinthios scripta, praecipua plane et valde mirabilis: quam velut ex persona Romanae Ecclesiae dictavit, cum dissensio apud Corinthios esset exorta. Quam epistolam in plurimis ecclesiis publice legi, et veterum et nostris etiam temporibus constat.» Deinde lib. IV, cap. 23, producens litteras a Dionysio Corinthiorum episcopo datas ad Soterem tum temporis in Petri cathedra Clementis successorem, addit Eusebius. «In hac ipsa etim epistola meminit Clementis epistolae ad Corinthios scriptae, quam ex [Col. 1092D] prisca consuetudine in ecclesia legi solitam esse testatur his verbis. Hodie, inquit, sacrum diem Dominicum transegimus, in quo epistolam vestram legimus: quam quidem perpetuo deinceps legentes, perinde ac priorem illam nobis a Clemente scriptam epistolam, optimis praeceptis, ac documentis abundabimus.» Ea nempe fuit disciplina nascentis Ecclesiae, ut Petri successorum epistolas proximo loco a divinis litteris haberent sancti illi antistites plebium Dei, et perpetuo legendas esse constituerint Clementis perinde ac Soteris diebus Dominicis in publico fidelium conventu. Ad haec respiciens Cotelerius, dum nostri libri Pontificalis receptam historiae fidem astruit, et Luitprandi exscriptoris supinitatem redarguit, hasce notas in hunc locum ministrat, quas dabo ejusdem verbis. «In libro Pontificali, ubi de Clementis Vita, necnon in ejus operis exscriptoribus, memorantur duae Clementis epistolae, eaeque canonicae et catholicae. [Col. 1093A] Quod ita acceptum ab auctore libri de Gestis Romanorum pontificum, credito Luitprando, quasi ageretur de duabus primis Clementis decretalibus ad Jacobum. Gravi, ut equidem sentio, errore. Nam si decretales in animo habuisset scriptor Pontificalis libri, non solum duas dixisset, verum quinque. Quemadmodum Βιόγραφος ille, qui mira supinitate, postquam de duabus epistolis catholicis a Clemente ad Jacobum datis retulit, subjungit, quaenam contineantur in illis duabus, et in reliquis tribus. Adde quod in Pontificali opere sejungi videtur epistola ad Jacobum a duabus canonicis epistolis. Hic fecit duas epistolas, quae canonicae nominantur; et infra: Tamen in epistola quae ad Jacobum scripta est. » Hactenus Cotelerius. Catholicas dictas fuisse primam, et alteram ad Corinthios epistolam Clementis, a quibusdam etiam canonicas reputatas non est quod miremur. Tanta fuit earumdem existimatio, ut inveniantur ambae descriptae [Col. 1093B] proxime post libros canonicos in vetustissimo exemplari Alexandrino sacrorum Bibliorum quod Theclae vocant: cujus scriptura ad quartum Christi saeculum pertinet, ut ostendit V. C. Laurentius Zaccagnius, consentientibus eruditis. Codex ad Ecclesiam Alexandrinam cum pertineret, fuit a Cyrillo Lucari ab illa sede ad Constantinopolitanam translato tanquam insigne donarium transmissum ad Angliae regem Carolum primum, cujus in bibliotheca Londini custoditur. Specimen characteris simillimum est vetustissimo codici Vaticano, ex quo Sixtus V editionem Graecam Septuaginta Interpretum vulgavit typis Zannetti Romae 1587. Cur apponantur libris canonicis utriusque Testamenti Clementis papae epistolae ad Corinthios paulo infra indagare conabimur. Demus ante ex Prolegomenis Cotelerii ad priorem epistolam nonnulla selectiora. «Cum, inquit, quaecunque de epistola a B. Clemente Romanae Ecclesiae nomine ad Corinthiorum Eccelsiam scripta proferri potuissent, fere omnia [Col. 1093C] partim ab antiquis tradita, partim a recentioribus occupata fuerint; vice praefationis, pauco duntaxat adnotabimus ad ea veterum Testimonia, quae nonnihil scrupuli legentibus forte injicerent, nisi exponerentur,» etc. Postquam nonnulla promovit dubia, praesertim ex dictis Eusebii, et Clementis Alexandrini, quae pugnare inter se nonnullis videri possent, illa ita dissipat. «Eam repugnantiam tolles, si dixeris, cunctos quidem opus (Epistolam Clementis I ad Cor.) agnovisse pro genuino, sed non omnes habuisse pro scripto canonico: deprimo nullam motam antiquitus controversiam; de secundo motam, aliis extra canonem ponentibus, quae sententia obtinuit, aliis intra, ut auctor canonum apostolorum canone ultimo, proindeque forsan, et qui eos canones in numero sacrarum Scripturarum collocat Joannes Damascenus, quique eosdem admittunt Trullani episcopi. Atque hujus postremae opinionis documentum praebet antiquissimus codex Bibliorum manu Theclae [Col. 1093D] exaratus, ex quo duae istae epistolae prodierunt; quandoquidem eas cum libris Novi Testamenti conjunctas exibet.» S. Irenaeus episcopus Lugdunensis, et martyr multo ante Eusebium, utpote aequalis Dionysio Corinthiorum episcopo, non modo laudat Clementis litteras ad Corinthios, sed easdem vocat, potentissimas litteras. Causam adjuncti adeo praestantis retulit in commentariis ad eum locum P. Feuardentius, sacrae Facultatis Parisiensis doctor theologus pag. 240. n. 12 editionis Parisinae 1639, hisce verbis: « Potentissimas litteras. Hinc observa Romanam Ecclesiam etiam ab initio auctoritatem suam interposuisse in moderandis quoque Graecorum Ecclesiis: quod adeo gratum fuit illarum episcopis, ut hic commemoratam epistolam non tam Clementis, quam Romanae Ecclesiae nomine, sua ipsisu memoria, plurimis in Ecclesiis publice lectam scribat Eusebius lib. II, cap. 12 hist. Porro fragmenta non contemnenda hujus epistolae [Col. 1094A] reperies apud Justinum martyrem quaest. 87 ad Orth. Clementem Alex. lib. I. Strom., et lib. IV. et lib. VI, Rasilium Magnum libro de Spiritu sancto cap. 29, Athanasium in disput. contra Arium in synodo Nicaena, Epiphanium contra Haer. 27, Eusebium lib. 3. Hist. cap. 16 et 17; Hieronymum, lib. I. contra Jovin et Comment. in 1 et 4 cap. ad Ephesios.» Est alius Irenaei locus lib. III, cap. 3, unde lux major affulget adjuncto potentiae, litteris apostolicis Clementis papae attributo: ubi scilicet potentiorem principalitatem memorat Romanae Ecclesiae: cujus gratia necesse est reliquas ad hanc convenire. «Maxima, inquit, et antiquissima, et omnibus cognita, a gloriosissimis duobus apostolis Petro, et Paulo Romae fundata est, et constituta Ecclesia. Ad hanc enim propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles.» Quae verba Irenaei dum perpendit P. Christianus Lupus Iprensis, et in Lovaniensi academia [Col. 1094B] doctor, et professor, in notis ad Tertullianum de Praescriptionibus contra haereticos capit. 36, pag. 565, haec censuit esse animadvertenda. «Adjungit, inquit, ipsam (Ecclesiam Romanam) esse in dogmate infallibilem, custodemque ac judicem omnium dogmaticarum controversiarum. Adeo firmis, atque antiquis testimoniorum anchoris fulcitur Romanae Ecclesiae primatus, atque infallibilitas Irenaeo siquidem, et Dionysio contestis accedit Tertullianus laudato loco ita scribens: Si autem Italiae adjaces, habes Romanam (Euclesiam) unde nobis quoque auctoritas praesto est statuta. Felix Ecclesia, cui totam doctrinam apostoli cum sanguine suo profuderunt: ubi Petrus passioni Dominicae adaequatus, ubi Paulus Joannis exitu coronatus, ubi apostolus Joannes posteaquam in oleum ignitum demersus nihil passus est, in insulam relegatur!» Totam Christi doctrinam ab apostolis Petro, Paulo, et Joanne cum sanguine profusam in sinum Romanae Ecclesiae Petri successores tanquam sequestres, [Col. 1094C] et promicondi dum proferunt, ad instar Clementis Primi potentissimis litteris traditionum paternarum contestibus, exercent potentiorem illam hujus Ecclesiae principalitatem, ab Irenaeo toties agnitam, ad quam necesse est convenire totam Ecclesiam, hoc est omnes qui undique sunt fideles. Pluribus id exponunt laudati doctores sacrae facultatis theologicae Parisiensis Feuardentius et de la Barre. Non transcribam hic integras paginas Feuardentii, quibus illustrat Romanae Ecclesiae privilegium ab Irenaeo celebratum iis verbis lib. III, cap. 3: «Sed quoniam valde longum est in hoc tali volumine omnium Ecclesiarum enumerare successiones, maximae, et antiquissimae, et omnibus cognitae a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae, et constitutae Ecclesiae, eam quam habet ab apostolis traditionem et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes confundemus omnes eos, qui [Col. 1094D] quoquomodo vel per sui placentiam malam, vel vanam gloriam, vel per caecitatem, et malam sententiam praeterquam oportet colligunt. Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique conservata est ea, quae est ab apostolis traditio.» Ad haec, inquam, verba Irenaei non transcribam paginas integras Feuardentii, quibus luculenter ostendit undique terrarum conquisitis exemplis Ecclesiarum, Patrum, et conciliorum per Orientem, Occidentem, ad primatum, et ad doctrinam sedentium in Romana Petri cathedra omnes fideles Christi necessario convenire. In compendium redegit, ea quae fusius ille prosequitur, alter Parisiensis theologus de la Barre, ita scribens ad indicatum locum Tertulliani de Praescript. adv. haeret. num. 36, editionis Parisinae pagina 82: Unde nobis auctoritas praesto est. «In causis, inquit, fidei [Col. 1095A] Patres Ecclesiae Romanae pontificii supremum judicium detulisse semper testes habeo quotquot ea verba interpretati sunt: Tibi dabo claves regni coelorum, et Quodcunque ligaveris, etc. Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. » Augustinus in Psalmo contra partem Donati tomo VI (seu potius initio tomi VII): «Item enarrat in psalm. LXIX Chrysostom. homil. 26, ex variis locis in Matth. Cypryanus lib. VI, cap. 12 in Joann. Praeter hos Theodoretus epist. ad Monachos, Cyprianus epist. 42 creberrime. D. Hieronym. epist. ad Eustochium occidentalium Ecclesiarum dissensiones, vel etiam Ecclesias ipsas Romam contractas, et evocatas scribit, ut Basilius epist. 52. Divus Athanasius Hieronymo antiquior, et cum eo totius Aegypti episcopi, Marcum sanctae sedis apostolicae atque universalis Ecclesiae papam nominant epist. ad Marcum papam, sanctamque ejus sedem matrem, et caput [Col. 1095B] omnium Ecclesiarum agnoscunt, cui cum omnibus sibi commissis perpetuo futuros obedientes pollicentur. D. Augustinus, contra Julianum Pelagianum disputans, sufficere ei debere docet solam Romanae Ecclesiae sententiam, et serm. 2 de verbis Apostoli contra Cresconium lib. III, cap. 34, ad Carthaginis episcopum Romano praetermisso, nunquam orientalis catholica scriberet. Optatus lib. I in Parmenianum in causa Donatistarum, Judicium inquit, Miltiadis papae sententia clausum est. Imperatores quoque cathedrae Romanae principatum venerantur. Valentinianus 3 epistola ad Teodosium juniorem; Martianus imp. ad Leonem papam; Justinanus imp. const. novell. 131, summi pontificatus apicem apud Romanum pontificem esse nemo est qui dubitet. In concilio Chalcedonensi omnium episcoporum vox est, omnem primatum, et honorem praecipuum Romano episcopo deberi. Irenaeus lib. III, cap. 3, apostolis docentibus illud viva voce acceptum prodidit: [Col. 1095C] omnes, inquit, Ecclesiarum successores enumerare longum est. Romanae Ecclesiae fidem indicantes confundimus eos qui seorsum colligunt: atque statim, ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, id est eos qui sunt undique fideles. Ad ea verba doctus Feuardentius texuit catalogum Ecclesiarum Gallicae, Italicae, Hispanicae, Anglicae, Scoticae, Hibernicae, Germanicae, Gothicae, Sarmaticae, earumque orientalium, tum Australium Carthaginensis, Numidicae, Mauritanicae, Hipponicae, Asianae, Arabicae, Orientalium demum Cesareae, Cappadociae, Phoeniciae, Syriae, Armeniae, Ponti, Galatiae, Lydiae, Phrygiae, Pisidiae, Pamphyliae, Isauriae, quae omnes, ut verbo finiam, controversias fidei remisisse ad Petri successores ostendit, cui cum Sacramento fidelitatis praestitere obedientiam. Reliqua petet diligens lector ex hierarch. Ecclesiae Alberti Pighii lib. IV, cap. 8, et Alphons. Script. in [Col. 1095D] dict. papa 11, et Stapletonii controvers. cap. 17, lib. VI. Idem Pighius controversiarum Ratisbonensium controv. 16, Melchior Canus lib. VI locorum communium,» etc. Haec esse memoranda censui ex de la Barre breviatore fusioris scripti Feuardentii in laudatum locum S. Irenaei, ut vim verbi potentioris principalitatis exponerem Romanae Ecclesiae, et potentissimarum litterarum S. Clementis primi ad Corinthios, hic necessario attendendam, ut facilius assequeremur, cur duae illae ad Corinthios a Clemente datae nomine Ecclesiae Romanae dicantur catholicae, et ab aliquibus putatae sint inter canonicas scripturas, et cur in antiquissimo exemplari sacrorum bibliorum libris canonicis Novi Testamenti solae subdantur: adeo ut liber iste Pontificalis, qui in Petro recensuit libros canonicos Novi Testamenti ipsius auctoritate contextos, et probatos, in Clemente seligat nominatim ex pluribus ipsius operibus indicatis duas epistolas, de quibus est nobis sermo claudendus. [Col. 1096A] Ut breviter enuntiem quod sentio, cum videam epistolam primam Clementis ad Corinthios ita servatam, et lectam apud complures Ecclesias, et in antiquissimo illo codice bibliorum appositam post libros canonicos una cum secunda; suspicor esse signaculum, quo traditio apostolica firmaretur de numero librorum divinae Scripturae eorumque lectione approbata: non secus ac saeculo quarto desinente Damasi papae litterae sacris bibliis apponi coeperunt cum prologo B. Hieronymi, apostolicis Damasi jussionibus obsecuti in restitutione germanae lectionis divini textus: neque aliter ac hodie fit post S. Pium V et Clementem VIII pontifices maximos, cum approbatae lectionis editioni eorumdem litterae praefiguntur, ostendentes catholicae Ecclesiae summum sacerdotem tradere fidelibus universis eos libros eamdemque lectionem, quam ipse a suis decessoribus, istique ab apostolis acceperunt. Observari potest in priore illa Clementis epistola [Col. 1096B] produci testimonia et documenta ex singulis ferme libris Veteris Testamenti, necnon ex Novi Testamenti partibus, quae illa aetate prodierant, cum nondum scripsisset Evangelium Joannes apostolus, neque Apocalypsim. Colligunt enim illius epistolae editores datam fuisse, vel paulo antequam Hierosolymae a Tito expugnarentur, stante adhuc templo, vel non ita multo post; Evangelium vero et Apocalypsim serius edidisse Joannem testantur cum Hieronymo interpretes universi. illud scilicet post natam Cerinthi haeresim, hanc vero post annum quartum decimum Domitiani. Quare ex hisce postremis partibus Novi Foederis nondum editis testimonia proferre non poterat illa epistola maturius perscripta. Ex caeteris vero libris canonicis fere universis loca indicari comperio in numeris juxta Cotelerii editionem ita distinctis. Perspicuum igitur est, in hac una Clementis epistola universos propemodum libros canonicos indicari. Nam illi perpauci, quorum verba producere argumentum epistolae non requierebat, veluti [Col. 1097B] libri Judicum, Paralipomenon, Tobiae, Canticorum, Baruch, et Epistolae ad Galatas, ad Colossenses, ad Titum, et ad Philemonem, et Judae apostoli, vel intelliguntur jugati, et approbati cum proximis, quales in Ecclesia etiam Judaica Baruch cum Jeremia, Cantica cum reliquis Sapientialibus, Paralipomena cum libris Regum, Judices cum Heptateucho, et in Christiana Epistolae indicatae cum caeteris Apostolicis; vel fortasse, et illi producebantur in partibus epistolae Clementis, quae hodie desiderantur, uti indicant lacunae circa finem adhuc hiantes; vel opportunum minime fuit eo loco produci testimonia ex iisdem partibus bibliorum; cum satis confirmata fuisse cognosceret ex allegatis B. Clemens, dum Romanae Ecclesiae nomine eas litteras daret. Quantum vero momenti jam tum afferret Romanae Ecclesiae auctoritas in stabiliendo canone Scripturarum intelligimus satis ex Patribus, praecipue vero ex B. Augustino in libro contra epistolam Manichaei cap. 4 et [Col. 1097C] 5. Interrogantibus enim cur crederet Evangelio Matthaei, Marci, Lucae, Joannis; non crederet vero pseudo-Evangelio Manichaei, aliorumque sectariorum, respondet se idcirco primum illud recipere, quod ab Ecclesia catholica traditum sibi fuerit; respuere autem postremum hoc Manichaei, quod ab Ecclesia catholica id non acceperit. Quae autem esset Ecclesia catholica, cui sincerissimam hanc sapientiam tradenti fidem adhibere cogatur, et adhaerere, satis aperte monebat cum haec praemitteret cap. 4: «Tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem suam Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum.» His etiam respondent ea, quae protulit lib. II de Doctr. Christ. cap. 8, antequam per concilia generalia canon integre perficeretur, uti Bellarminus monet Controvers. lib. I, cap. 10: «In canonicis autem Scripturis Ecclesiarum plurium catholicarum auctoritatem sequamur: inter quas sane illae sunt, quae apostolicas sedes habere, et epistolas [Col. 1097D] accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt. In eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresve accipiunt eis quas pauciores minorisve auctoritatis Ecclesiae tenent.» Tutissime igitur petebantur juxta regulam Augustini ab hac Ecclesia Romana, quae eodem teste supra caeteras ita praestat auctoritate ac primatu, quae et apostolicam sedem habere meruit et apostolicas litteras, ut proinde necesse foret auctoramentum omnium validissimum iis libris accedere, quos illa divinae auctoritatis esse, sibique concreditos affirmaret: praesertim cum meminissent historiae Ecclesiasticae conditores, hac in Ecclesia datas Petri apostolorum principis litteras, quae Paulinas epistolas cum reliquis divin is Scripturis accensendas esse nos doceant, hic Acta apostolorum a Luca perscripta, hic Evangelium Marci, Petro [Col. 1098A] approbante, conditum, hic omnium Evangeliorum fontem ejus testimonio ac responsis indicatum, quibus in scriptis Veteris quoque Instrumenti sacra oracula librique aperiuntur. Quare mirandum non est, si hanc prae caeteris epistolam Ecclesiae Romanae nomine a Clemente ad Corinthios datam providus ille descriptor utriusque Testamenti in eo codice vetustissimo quarti saeculi apponendam curaverit, eamque tot in Ecclesiis publice recitari studuerint illarum episcopi statim ac edebatur. Neque enim poterat exhiberi documentum illustrius recepti census Scripturarum canonicarum, quam illud quod petebatur ab assertionibus et usu Ecclesiae catholicae et apostolicae, omnium praestantissima auctoritate pollentis ac principis universarum, ita scribentis aevo illo apostolico, quo Joannes evangelista superstes erat. Hunc ipsum divino consilio sub extrema Domitiani tempora Romam fuisse perductum cognovimus (uti perhibet Tertullianus): ne scilicet quippiam deesset [Col. 1098B] huic Romanae Ecclesiae, jam tum custodi et promicondae sacri eloquii a Petro et Paulo suscepti, ad complementum sacri canonis Scripturarum, proxime claudendi cum libris hujus apostoli dilecti, qui Evangelii fluenta de Dominici pectoris fonte potaverat. Vix enim ab Urbe relegatus in insulam Pathmos tum Evangelium suum, tum Apocalypsim mandavit litteris. Has vero partes novi Foederis supremas Romanae Ecclesiae fuisse statim concreditas cum caeteris divinis litteris colligere possumus ex martyre Justino: «Hic (ait Hieronymus de Script. ecclesiasticis) cum in urbe Roma haberet τὰς διατριβὰς, et Crescentem Cynicum, qui multa adversus Christianos blasphemabat, redargueret, gulosum, et mortis timidum, luxuriaeque et libidinum sectatorem, ad extremum studio ejus, et insidiis accusatus quod Christianus esset, pro Christo sanguinem fudit.» Inter caetera vero scripta Justini martyris, Romae τὰς διατριβἀς habentis, Hieronymus recenset interpretationem [Col. 1098C] Apocalypseos: Quam, inquit, interpretantur Justinus martyr et Irenaeus, alter scilicet a Justino interpres ejusdem saeculi, qui legatus Lugdunensis Ecclesiae ad pontificem Eleutherum litteras Romam pertulit. Sunt et qui colligant multo maturius memoratum codicem epistolarum canonicarum nomine Apostoli in epistola Ignatii martyris ad Philadelphios num. 5, ejus scilicet apostolici viri, qui non modo Romae versatus est, sed in Urbe martyrium subiit, juxta Hieronymum anno Trajani undecimo. Quare non modo ante annos 20 ab obitu Joannis evangelistae ut illi colligunt, Pandectes ille apostolicus Novi Testamenti Romana in Ecclesia fuerit, sed etiam intra decennium a dormitione Joannis, si Hieronymi chronologiam sequamur in libro de Scriptoribus ecclesiasticis, ubi eam retulit ad initia Trajani. Verum de codice apostolicarum litterarum apud Ignatium memorato, uti Millius ex Grabio (Prolegomen. censet (nec fortasse immerito) sit penes alios judicium. Nobis abunde sufficiet ex [Col. 1098D] Justino martyre et Irenaeo censum utriusque Testamenti librorum in Romanae Ecclesiae scriniis colligere. Cum enim duo illi scriptores adeo illustres, et interpretes Apocalypseos Romae versati, et hunc postremum Novi Testamenti librum haberent ita perspectum, ut praeter corticem litterae etiam medullam spiritus sibi traditam caeteris aperirent, manifestum est collectionem integram Scripturarum utriusque foederis, statim ac edebatur, huic praestantissimae omnium Ecclesiae fuisse concreditam. Quare hoc etiam nomine ejusdem auctoramentum divinis libris internoscendis expetebatur; cum jam tum Tertulliano teste (de Praescript. contr. haer., cap. 36) talis haberetur Romana Ecclesia, cui TOTAM DOCTRINAM apostoli cum sanguine suo profuderunt, et idcirco, ut ibidem sequitur, legem et prophetas cum evangelicis et propheticis litteris miscet, et inde putat fidem. Axioma enim est ratum habitum etiam Ambrosio serm. 22 in psalm. CXVIII, exponenti illud [Col. 1099A] Canticorum VII: Nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi: «Teneo, inquit, mandata omnia Novi et Veteris Testamenti. Sola hoc dicere Ecclesia potest. Non dicit alia congregatio: non dicit Synagoga, nec secundum litteram nova tenens, nec secundum spiritum vetera. Non dicit haeresis Manichaea, Vetera servavi tibi, quae prophetas non suscipit. Merito dealbata cernitur, quae utriusque fulget gratia Testamenti.» Ratum fuisse novimus ducentis ante Ambrosium annis etiam viro apostolico Dionysio, Corinthiorum episcopo, ita scribenti ad Soterem pontificem Romanum, uti Eusebius retulit Hist. eccl. lib. IV, cap. 22: «Hodie, inquit, sacrum diem Dominicum transegimus: in quo epistolam vestram legimus, quam quidem perpetuo deinceps legentes, perinde ac priorem illam nobis a Clemente scriptam epistolam (de qua scilicet paulo ante narraverat Eusebius ex prisca consuetudine ejus lectionem pariter frequentatam in solemni conventu Ecclesiae) optimis praeceptis [Col. 1099B] ac doctrinis abundabimus.» Tum subdit, «se rogatum a fratribus epistolas scripsisse. Sed illas ministri quidam diaboli zizaniis compleverunt: quaedam ex illis expungentes, quaedam adjicientes. Quos certe manet feralis illa sententia, Vae vobis. Non mirum igitur videri debet, si sacrosancta Domini scripta quidam adulterare aggressi sunt, quandoquidem in longe inferioribus scriptis fuisse ausi idem deprehenduntur.» Haec omnia comprobant, contra corruptores insidiosos et falsarios divinorum librorum quaerendum fuisse praesidium ab auctoritate apostolicae Ecclesiae Romanae, cui totam Christi doctrinam una cum sanguine apostoli profuderant: atque adeo Clementis et Soteris epistolas recitandas suscepisse Ecclesias Corinthi et complures ad quas pervenerant, diebus Dominicis in coetu fidelium, tum aliis de causis, tum etiam ut adhiberentur tanquam signacula et auctoramenta librorum qui, cum habendi sint canonici, propterea adhibebantur in praedictis Romanorum [Col. 1099C] pontificum litteris ad confirmationem doctrinae catholicae. Linea 7.— Ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiam, et pontificatum gubernandum. Notae docti praesulis Schelestratii in hunc numerum monent, auctorem libri Pontificalis multa fuisse mutuatum aliunde quam ex secundo catalogo. Quod autem de pontificatu Clementis hic refert, videtur illi affirmasse a se desumptum ex epistola Clementis ad Jacobum. «Quamvis autem, ait Schelestratius, epistola illa supposititia sit, antiquissima tamen est, et Rufini aetatem superat, jamque a tertii saeculi fine, aut initio quarti sub Clementis nomine circumferebatur.» Hanc supposititiam epistolam exstare utique scribit auctor libri Pontificalis. Verum se illi satis fidere, potius quam superioribus documentis, ac veracioribus, aut haec ignorasse, mihi non apparet. Erant autem vetustiora et veraciora documenta, quae recenserent, ordinatum fuisse Clementem a [Col. 1099D] Petro apostolo, cui in episcopatu Romano inde successit. Exstant adhuc in libro Tertulliani de Praescript. haeret. supra relata cum notis Sommier pag. 30, col. 2. «Edant ergo origines Ecclesiarum suarum,» etc., ubi post illa verba: «Primus ille episcopus aliquem ex apostolis, vel apostolicis viris habuerit auctorem, vel antecessorem,» ita prosequitur Tertullianus: «Hoc enim modo Ecclesiae apostolicae census suos deferunt,» sicut Smyrnaeorum Ecclesia «Polycarpum a Joanne consecratum refert: sicut Romanorum Clementem a Petro ordinatum.» Sub initium igitur saeculi tertii, quo Tertullianus scripsit, exstabant ea documenta vetustiora, unde Septimius hausit, antequam prodiret epistola supposititia Clementis nomine ad Jacobum: quam elaboratam serius, et vulgatam circa finem saeculi tertii, aut initium quarti recognoscit Schelestratius. Illis vero firmamentis antiquioribus nitebatur Septimius, et nixa est notitia in Ecclesia vigens de ordinatione Clementis in episcopum, ejusque designatione ad [Col. 1100A] successionem Romanae sedis: licet hanc sinceram notitiam, et vetustiorem, infarciverit ineptis, et mendacibus additionibus fabularum male feriatus ille auctor, qui compegit, et obtrusit spuria S. Petri acta nomine praefixo epistolae Clementis Romani ad Jacobum, et disputationem cum Apione, et Itinerarium, rejecta cum apocryphis, et reprobata non solum a S. Gelasio papa, verum et multo ante ab Athanasio in Synopsi, et a B. Hieronymo in lib. de Script. eccl. ut omnes noverunt. Exceptionis potius vim habere videtur particula subjunctionis tamen in textu Anastasii, separans affirmationem superiorem ordinationis beati Clementis, et praecepti a S. Petro adjecti, de acceptando munere successionis etiam in Ecclesiae universae regimine (si aliquando se mortuo deligeretur) separans, inquam, hanc ordinationem episcopalem, et hoc praeceptum a modo et historia admissionis perperam expressae in supposititia epistola Clementis. Quare in textu Anastasii, pro barbarae aetatis vitioso stylo a scriptore Vitae obscurius [Col. 1100B] indicatos animi sensus ita explicandos esse opinor: «Hic ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiam, et pontificatum gubernandum, sicut ei fuerat a Domino Jesu Christo cathedra tradita vel commissa;» nempe praecepit Petrus Clementi a se ordinato pontifici, ut non modo alacriter ferret onus episcopi ad annuntiandum Evangelium in aliqua Ecclesia, quae sibi committeretur, sed etiam non detractaret in Romana sede multo laboriosius regimen universalis Ecclesiae administrandum recipere, eadem amplitudine potestatis, quam sibi collatam noverat a Christo Domino, si quando post mortem Petri ad ejus cathedram implendam eligeretur. «Attamen, inquit, quasi excipiens, in epistola Clementis ad Jacobum reperies, qualiter ei a beato Petro commissa est Ecclesia.» Modus iste contradendi propriam cathedram, mendaciter expressus in damnata illa epistola, cum aliis supposititiis rejecta a Cotelerio in calce [Col. 1100C] secundi tomi sect. 145, 146, 147, quasi Petrus adhuc vivens alium episcopum Romanum Clementem praesidere jam tum fecerit toti Ecclesiae, non admittitur a Bibliothecario, sed nobiscum reprobatur. Ne autem facilitas admittendi hujus erroris subrepat ex praecedenti veraci notitia per Tertullianum asserta de ordinatione episcopatus suscepta a Clemente per impositionem manuum Petri apostoli, cum praecepto recipiendi etiam regiminis totius Ecclesiae, si e vivis excedente Petro ad illud quoque vocaretur; dividenda censuit scriptor Vitae falsa asserta supposititiae epistolae Clementis ad Jacobum per particulam tamen a superioribus veris, et plane enuntiatis ex fidelibus scriptis, ac traditionibus de ordinatione Clementis ad episcopatum a Petro celebrata, et de praecepto successionis aliquando non detrectandae etiam in sede Romana: in cujus partem se superstite neque Clementem, neque ullum quempiam secum admisit Petrus, nolens Ecclesiam Christi esse [Col. 1100D] bicipitem, qualem exhibet spuria illa epistola Clementis ad Jacobum sectionibus indicatis. Redeo ad intermissam declarationem temporis, quo S. Clemens a B. Petro fuit ordinatus episcopus: id unum indicare non praetermittens, legendum esse P. Christianum Lupum in doctis Scholiis ad laudatum caput 32 Tertulliani de Praescriptionibus: ubi post varias auctoritates expensas veterum scriptorum, ac recentium, ita concludit: «Certum est, inquit, Clementem fuisse consecratum a Petro, et quidem in successionem. Diserte id asserit noster Septimius, cujus auctoritas non potest facile refutari.» Quaestiones etiam complures ibidem excitat de tempore, et causa ordinationis Clementis, et an sacratus fuerit episcopus simul cum Lino, et Cleto, juxta Onuphrium anno 56, ex sua vero sententia anno 51 aerae communis Christi ad episcopalem ordinem promotos. Aliorum sententiis indicatis, quae mihi praeferenda esse videatur aperiam. Linus et Cletus a Petro ordinabantur episcopi [Col. 1101A] coadjutores, et vicarii circa annum Christi 56, quando ipse constituerat Occidentales imperii provincias peragrare ad inferendam in eas lucem Evangelii, uti supra retuli et confirmavi documentis in notis ad S. Petrum Lino. Clemens vero adjutor Pauli cum nominetur in epistola ad Philippenses data circa annum 60, et paulo ante una cum Anacleto recenseatur inter diaconos Petro ministrantes (nisi addita sit ea periocha epistolae Ignatii ad Trallianos, quae sect. 7 id refert, uti supra expendi in notis ad Linum his verbis apud Cotelerium in Interpolatis, pag. 66: Quid vero diaconi quam imitatione Angelicarum virtutum? purum et sanctum ministerium illi exhibentes, ut Sanctus stephanus beato Jacobo, Timotheus et Linus Paulo, Anacletus et Clemens Petro ) videtur eodem anno 60, nondum consecratus episcopus. Ab anno igitur 60 ad 65, quaerenda est ejus ordinatio episcopalis. Vendelinus apud laudatum Cotelerium tomo, I, pag. [Col. 1101B] 139, ex anonymo scriptore Graeco de certaminibus, peregrinationibus, vita et morte Petri et Pauli statuit nobiscum tempus, et causam ordinationis Lini, et Cleti, et profectionis Petri ex Urbe in provincias occidentales imperii, ita ut etiam perducat in Britanniam. In reditu vero ex Britannia contigisse narrat ordinationem Clementis. Verba Vendelini sunt: «Claudio sublato a. d. III. Idus Octobris, anno nostro 54, successit Nero, primo imperii sui quinquennio clementissimus princeps. Sub quo Petrus reversus Romam, non illic sedentariam vitam transegit; sed graviter atque impigre alias quoque orbis Romani provincias circumiit, ac denique in Britannias penetravit. Dum vero abest, ne Roma sine capite interim ageret, Linum illi constituit episcopum, consulatu Neronis et Veteris, anno nostro 55. Is vero sedit annos duodecim (inchoatos interpretor), hoc est, undecim exactos cum mensibus quatuor, diebus duodecim, quotidem menses ac dies habent membranae Bucherianae. Desiit ergo vivere anno [Col. 1101C] nostro 66 omnino, vivente adhuc Petro, quod luculente confirmat scriptor anonymus de certaminibus, peregrinationibus, vita et morte Petri et Pauli; quem Arundellae comitis sacellanus (Pertaeus) a Graecia secum advexit in Angliam, ex quo Patricius junius illustrem hunc locum citat, Graece quidem, sed quem ego sic Latine repraesento: Moratus Petrus in Britannia dies aliquot, cum multos illuminasset verbo gratiae, Ecclesiasque constituisset; postquam episcopos quoque et presbyteros ac diaconos ordinasset, impositis manibus duodecimo Neronis anno (is fuit noster 66 jam indicatus) iterum Romam rediit; ubi Linum jam mortuum inveniens, Clementem loco illius ordinavit invitum, dignitatemque istam recusantem. Quem idoneis rationibus persuasum, ac confidere admonitum, in cathedram divinorum eloquiorium (quam ille obtinuerat) sublimavit. Profectionem hanc in Britanniam aliunde vidit etiam Baronius, et est luculenter astructa, non ita pridem,» etc. [Col. 1101D] Anno igitur 56 ita promotis ad ordinem episcopalem Lino et Cleto, Petrus modo ad orientales, modo ad occidentales imperii provincias fide impuendas Roma profectus, fundamenta Ecclesiarum jaciebat, et episcopos in compluribus statuebat, praesertim eos in Occidentalibus, quos in notis Sommier ad num. 1 supra retulimus, ex illarum Ecclesiarum monimentis ac traditionibus recensitos. Ad Britannos etiam penetrasse (quod luculenter astructum fuisse non ita pridem Vendelinus affirmat) per hos eosdem annos qui in aera Christi communi subsequuntur ex 60 ad 63, admodum probabile mihi redditur ex occasione constituendi status illius provinciae, legenda apud Tacitum Annalium lib. 14 et 15. Supra vidimus in notis ad num. 1, quantum facilitatis addiderit Petro ex Syria Romam adveniendi, et hospitandi in Urbe, tum etiam ejus discipulis, et ablegatis in perferendo Evangelio ad gentes per occidentales imperii provincias, convocatio illa legionum, [Col. 1102A] indicta a Caio, accitis undique copiis ad Britannicam expeditionem: cui altera proxime accessit sub Claudio, eaque feliciter absoluta. Utraque potuit cum Cornelio centurione, ac caeteris commilitonibus suae praesertim cohortis Italicae, aut aliarum secum degentium in Palaestina, et domesticis secum baptizatis, ac testibus oculatis gestorum Christi Domini, et apostolorum, tot praecones nostrae fidei eo transferre, quot milites; aut militum socios, conturbernales, amicos Novi Testamenti ministros, diaconos, presbyteros qui ordinati essent, secum habere. Exploremus modo an parata esset eadem occasio transmissionis usque in Britanniam sub Nerone post annum Christi 60, qui erat a completo ejusdem mitioris imperii primo quinquennio proximus, ipso Nerone III, et Cornelio Cosso consulibus. Tacitus Annalium lib. XIV, sequentis anni (Christi 61) consules subdit Caesonium Paetum, et Petronium [Col. 1102B] Turpilianum: quo anno narrat, Suetonium Paulinum obtinentem Britannos, et concertatorem Corbulonis, anno superiori gloriam adepti singularem ob receptam Armeniam, contendisse aequare, aut supergredi aemuli sui decora egregio aliquo gesto contra rebelles insulae Britannicae: a quibus tamen hoc anno talem tantamque cladem sustinuit, ut in colonia Camaloduno, recenter ducta sub Claudio, Londini, et in municipio Verulamio septuaginta millia civium et sociorum occisa fuisse compererit. Tanta amplitudo numeri deductorum civium et sociorum sub Claudio in Britanniam satis superque declarat, quot legionariis Romanis, aut sociis auxiliaribus tum ab Urbe missis, tum ex Syria accitis, se adjungere potuerint Petrus aliique praecones Evangelii, et novis legatis, procuratoribus, praefectis legionum, centurionibus, eorumve familiaribus se comites dare. In colonia Camaloduno templum divo Claudio jam constitutum, delectosque sacerdotes memorat Tacitus. Quidni, et Christiani verae [Col. 1102C] religionis cultum tentaverint propagare? At consideremus copias militares ac legiones Suetonio traditas, et alias subinde missas post cladem indicatam. Paetus Cerialis legatus legionis nonae hanc ducebat. Suetonius quartam decimam cum vexillariis vicesimae: et ex proximis auxiliares, decem fere millia armatorum. Poenius Postumius praefectus castrorum secundae aderat cum sua legione. «Auxitque copias Caesar (ait Tacitus sect. 38) missis e Germania duobus legionariorum millibus, octo auxiliariorum cohortibus, ac mille equitibus.» Tandem ad dirimendam Suetonii legati discordiam cum Julio Cassitio procuratore, «et ad spectandum Britanniae statum missus est ex libertis Polycletus magna Neronis spe, posse auctoritate ejus non modo inter legatum procuratoremque ejus concordiam gigni; sed et rebelles barbarorum animos pace componi. Non defuit Polycletus, quo minus ingenti agmine Italiae Galliaeque gravis, postquam Oceanum transmisisset, [Col. 1102D] militibus quoque nostris terribilis incederet.» Justo igitur exercitui sub Suetonio militanti ingens agmen Italiae Galliaeque grave superaddidit hoc anno libertus Neronis, futurus terribilis etiam militibus Romanis: licet hostibus irrisus fuerit, quod dux, et exercitus belli confector servitiis obedirent. Dum Roma digreditur Polycletus libertus Caesaris anno 61 cum eodem ingenti agmine, nonne versabantur Romae Christiani complures de domo Caesaris? quorum nomine, vel hoc eodem anno, vel proxime consequenti Paulus ab Urbe scribens salutat Philippenses in fine epistolae: Salutant vos omnes sancti, maxime autem qui de Caesaris domo sunt. Hanc enim Epistolam plerique Patres, interpretes et historici ecclesiae hoc ipso anno 61, vel proximo 62, scriptam fuisse statuunt, necnon alias ad Ephesios, ad Colossenses, et ad Timotheum secundam: in qua cum salutet nomine Eubuli, Pudentis, Lini, et Claudiae secum versantium, possem in medium proferre sententiam [Col. 1103A] complurium, praesertim Anglorum, referentium inter Britannas feminas hanc eamdem Claudiam, quam Pudentis uxorem judicant a Martiali laudatum lib. IV, epigr. 13, inscripto de Nuptiis Pudentis et Claudiae, necnon lib. II, ep. 54, ubi et formae et morum commendatione illam ac maritum ita prosequitur: ![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271089A.bmp)
[Tabula]
Ad eosdem annos 61 et 62 post vincula secunda Pauli apostoli referunt illius iter ab Urbe in Hispaniam Patres Graeci et Latini, videndi apud Baronium ad annum 61, n. 2, quos inter Hieronymus in Isaiae caput XI scribit portatum navibus alienigenarum. Alii vero cum S. Innocentio I, in epistola ad Decentium, paulo ante producta inter notas C. V. abb. Sommier ad S. Petrum iter illud uni Petro susceptum [Col. 1103C] affirmant, quos tamen cum praecedentibus conciliare studet Annalium parens laudato loco. Sive igitur per Christianos de domo Caesaris Petrus adjunctus sit in comitatu ingentis agminis quod Polycletus libertus Neronis in Britanniam hoc anno duxit ex Italia et Gallia; sive cum Paulo navibus alienigenarum delatus in Hispanias, inde trajecturus ad Britannos, sive cum legionibus, cohortibus, centuriis, quae prius collocatae in Syria et Palaestina, deinde traductae sub Caio, Claudio et Nerone in Occidentem, hoc anno tum ex Germania tum ex Urbe jussu principis dirigebantur ad insulas in auxilium Britannici praesidii Romanorum, suis cum veteranis et centurionibus, testibus oculatis in Palaestina gestorum Domini et apostolorum (uti ante expenderam) parata erat multiplici hac occasione facultas adeundi eos insulares, tractumque imperii occidentalem, aeque ac orientalem, et sitas in eo regiones Asiae minores, et Ponti: quas a Petro non semel peragratas [Col. 1103D] nemo inficiatur, id affirmantibus Chrysostomo aliisque Patribus a Baronio citatis ubi supra: et ad quas hoc etiam anno profectos et a se directos discipulos suos Paulus enumerat in Epistola secunda ad Timotheum cap. IV dicens, Crescentem in Galatiam concessisse, Tychicum vero a se missum Ephesum.
Cum igitur Britannici itineris suscipiendi, ac totius Occidentis perlustrandi copia tanta fuerit apostolorum Principi ex anno 61 ad 64, et cum hujusce tractus Ecclesiae earumque monimenta nos doceant primos earumdem episcopos fuisse sibi a Petro consecratos aut datos; facile admittam illuc profectum Petrum, et subinde huc reversum in Urbem circa annum 64 praecepisse Clementi, ut ad episcopalem gradum promoveri pateretur se consecrante, ac destinari aliquando successorem etiam in cathedra Romana, quod ille deprecabatur. Nec tamen concesserim [Col. 1104A] ordinationem Clementis a Petro reduce ex Occidentali itinere peractam fuisse post mortem Lini; cum ex documentis supra expensis in notis chronologicis ad ejus sectionem constare intelligam, Linum superstitem fuisse Petri martyrio. Eusebius hoc diserte testatur lib. III, cap. 2, Hist. Eccl., quemadmodum alii observarunt cum Cotelerio in notis ad pseudo-Clementis Constitutiones lib. VII, cap. 46.
Causam Clementis promovendi ad episcopalem gradum repeti posse credo a proxima consummatione martyrii Petro divinitus revelata, ut ipse testatur in epistola secunda illis verbis: Certus, quod velox est depositio tabernaculi mei secundum quod et Dominus noster Jesus Christus significavit mihi. Neque id modo praenoscebat, sed etiam subingressuros post obitum suum magistros mendaces, qui introducent sectas perditionis. Apostolos autem Christi prae caeteris quaerendos ad necem, et veraces episcopos, ac fideles doctores ab apostolis constitutos, didicerat a praedictione divini Magistri, et confirmatum viderat [Col. 1104B] experimento Herodianae persecutionis, excitatae Hierosolymis, in qua Jacobus apostolus frater Joannis occisus gladio fuerat, et ipse apostolorum Princeps morti destinatus post Pascha producendus populo, nisi eum angelus liberasset. Anno igitur 64 cum Neronianae persecutionis fax e ferali Urbis incendio emicuisset post diem XIV Kalendas Sextiles (unde initium conflagrationis arcessit Tacitus hist. XV, sect. 41) et abolendo rumori, quod jussum crederetur incendium, Nero subderet reos; et obtentu flagitii, a nostris moribus adeo remoti, ad necem quaererentur Christiani, quorum multitudo ingens haud perinde crimine incendii quam odio humani generis atrocissimae morti addicebatur; intelligens beatus Petrus providendum fore Christi Ecclesiae, ejusque regimini per idoneos successores, a quibus in ea desolatione, et orbitate imminente post suam Paulique necem arcerentur vigili cura magistri mendaces, et auctores sectarum perditionis, Nerone ipso crudelius [Col. 1104C] in animas saevituri; consilium cepit praemonstrandi Ecclesiae Romanae virum, quem inter discipulos idoneum prae caeteris ad docendum expertus fuerat, ac tenacem apostolicae doctrinae, Clementem. Licet vero Linum et Cletum episcopos creasset, et adjutores adhibuisset in primis utiles; ea tamen de causa expositos prae caeteris persecutorum ictibus, ac delatorum insidiis fore sentiebat. Quare ut praerogativa judicii sui Clemens quoque commendaretur Ecclesiae, et electorum suffragiis, qui in parem aut ampliorem spem Christiani nominis cum Lino et Cleto jam adoleverat, etsi episcopatus honorem deprecaretur; consecrandum esse duxit pontificem, eique praecipiendum, ne successionem apostolicam declinaret etiam in cathedra Romana, si fratrum sententiis ad eam vacantem implendam sublegeretur. Ita enim interpretor verba textus Anastasiani lin. 7: «Hic ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiam, et pontificatum gubernandum, sicut ei fuerat a Domino Jesu [Col. 1104D] Christo cathedra tradita, vel commissa,» relata ad sensus expressos linea 11. «Ideo Linus et Cletus ante eum conscribuntur, eo quod ab ipso principe apostolorum ad ministerium sacerdotale exhibendum sint episcopi ordinati.» Dum hos ordinaret Petrus, non imminebat periculum Ecclesiae universalis Petro viduandae, Pastore scilicet universi fidelium gregis a Domino constituto. Quare facilius suaderi poterant ad onus episcopale subeundum gratia exhibendi ministerii sacerdotalis, et vicario tantum munere Petrum adjuvandi; cum vivente, et in vivis superfuturo diu Petro, totius Ecclesiae regendae discrimen iis non impenderet. Verum ordinari ad episcopale officium capessendum in proxime secutura Petri morte, ei divinitus revelata, et apertis testata litteris, arbitror deprecaturos ita fuisse Linum et Cletum, perinde ac Clemens deprecabatur: cui propterea judicavit Apostolus praeceptum esse adjiciendum suscipiendi episcopalis officii non modo ad ministerium sacerdotii [Col. 1105A] majoris sua vice peragendum, sed etiam ad regimen universae Ecclesiae cum maximo pontificatu in se recipiendum, quando per eos, ad quos pertineret electio, Petro decedenti successor cooptaretur. Vix enim alia ratione exponi posse video delectus duorum (Lini et Cleti) ad ministerium, ac tertii (Clementis) designatio, et praeceptum ad successionem cum plenitudine potestatis, et cathedrae traditione: quas certum est ex catalogis, et asserto Patrum, tum illos, tum hunc gradatim obtinuisse, et administrasse singillatim post mortem sui decessoris. Respondet autem hujusmodi explicatio apostolicae virtuti trium illorum sanctissimorum pontificum: qui cum recte sentirent tum de amplitudine dignitatis modum humanum supergressa, tum de onere gravissimo maximi sacerdotis, vadis a Deo constituti, ejusque judicio responsuri de salute universi gregis, atque animarum omnium concreditarum rationem ei reddituri; formidabant tum illam sublimitatem, cum propria humilitate componere, tum illud discrimen [Col. 1105B] cum propria infirmitate. Quare gradatim animandi et confortandi fuerant ad pondus non declinandum: illi quidem duo longa consuetudine vicariae administrationis exercendae sub praecipua potestate principis apostolorum, Romanae Ecclesiae episcopatum unice gerentis quoad viveret; hic vero (Clemens) urgendo ipsum praeceptis etiam ad successionem, si in tanto Ecclesiae discrimine, et proxima viduitate divinitus evocaretur ad Petri cathedram, licet nulla exercitatione praevia ejusdem vicariatus, quem Linus et Cletus tot jam annis administraverant, ipse se judicaret minus idoneum prae utroque illo, ac tanto fastigio longe imparem, nec ullatenus admovendum. Rerum gestarum memoria confirmat allatam expositionem. Constat enim, Linum non Clementem fuisse Petri proximum successorem, ex omnium Patrum, ac documentorum suffragio. Constat eorumdem Patrum affirmatione, ex genuina Clementis epistola ad Corinthios comprobata, [Col. 1105C] hunc se abdicasse suscepto post Linum pontificatu. Nec minus evidens est ex canone missae, ex Patribus, et catalogis, Cletum quoque pontificem Romanum seriem successionis continuasse. Quare constare debet de singulorum studio humilitatis in tanta dignitate deprecanda, et obedientiae in admittenda: quam in hujus libri Pontificalis contextu et assertionibus satis elucere arbitror; si nativa significatione verborum ita retenta plane exponatur.
Hac vero servata sententia et chronologia successionis trium illorum pontificum, Lini, Clementis, Cleti, perspicuum fit cur ordinatio Clementis recte componatur cum reditu Petri in Urbem paulo ante martyrium suum ex occidentali itinere, asserta etiam in Graeco illo anonymo Vendelini: cujus gratia hasce observationes contexui.
Linea 14.— Obiit martyr anno Trajani tertio. Quis jam dubitet, in Libro Pontificali epocham pontificatus Romani a Clemente gesti distingui ab epocha [Col. 1105D] vitae post abdicationem summi sacerdotii diu productae, et martyrio tandem consummatae? Linea 2 hujus numeri affirmat sedisse Clementem in cathedra Romana annos 9, menses 12, dies 10, sub Galha et Vespasiano. Linea vero 14, addit obiisse martyrem sub Trajano: quod etiam cum Eusebio testatur Hieronymus. Scriptor Vitae optime noverat, inter Vespasiani principatum et Trajani intercedere duos imperatores, Titum biennio, Domitianum tribus fere lustris rerum potitos. Cum itaque scribit, Clementem novennio rexisse Ecclesiam sub Galba et Vespasiano, et post novennium illud superfuisse annis saltem octodecim, quot fluunt a fine Vespasiani ad Trajani tertium; necesse est ut admittat, illum se ultro abdicasse pontificatu maximo, eoque tempore successores habuisse in dimisso a se episcopatu Romano Cletum sub Vespasiano ac Tito, donec is sub Domitiano martyrium subiret (quod asserit in Cleto): deinde Anacletum sub eodem Domitiano per annos [Col. 1106A] 9, postmodum Evaristum in fine Domitiani, et per consequentes principes Nervam et Trajanum: quae omnia sibi constantia distincte retulit Bibliothecarius, et ante illum auctor catalogi Liberiani quarto Christi saeculo, eosdem Caesares attribuens singulis pontificibus memoratis, necnon consulum paria iisdem temporibus respondentia. Quare mirari satis non possum, contra hujusmodi chronologiam, et historiam, sibi undique cohaerentem, et firmatam documentis Patrum, ac monimentorum aetate proximis, et loco, advocari ex Aegypto Eutychium, decimi saeculi infelicissimum scriptorem, qui nec sua satis noverat, in nostris vero hospes omnino fuit, ac destitutus quocunque firmamento; quasi Aegyptius iste Batricides anilium fabularum consutor, ut apud eruditos audit, idoneus medicus futurus sit languentis (quod ejus patroni putant) apud nostrates chronologiae.
Linea 15.— Sepultus est in Graecia. De loco ubi exsulaverit, martyrium subierit, atque sepultus fuerit [Col. 1106B] B. Clemens, complures erudite scripserunt. Collegit eorum sententias Philippus Rondininus, Faventinae Ecclesiae canonicus, in opere Romae impresso anno 1706 de S. Clemente papa et martyre, ejusque basilica in urbe Roma. Libro I, cap. 1, n. 11, Baronii notas indicat in Martyrol. ad diem 23 Novembris, statuentes Chersonam oppidum Tauricae Chersonesi ad Bosphorum Cimmerium, dictam quoque Heraclium, eo quod fuerit Heracliensium colonia, et notiorem factam exsilio Justiniani Junioris, esse locum exsilio et martyrio sancti pontificis celebratum. Inde enim translatum fuisse Romam corpus ejusdem martyris, opera SS. Methodii et Cyrilli, qui Slavorum et Moravorum apostoli dicti sunt sub Adriano II, probat ex Actis apud Petrum de Natalibus idem Baronius etiam in notis ad diem 9 Martii. Quod autem in Graecia sepultus dicatur ab auctore Libri Pontificalis, sive in Lycia, mendum putat amanuensis, et redendum Bycia, palude a Byco fluvio ibidem recensito [Col. 1106C] per Ptolemaeum in tabula Europae octava: «At Heribertus Rosweidus (sequitur Rondinin. n. 12) in notis ad libellum Adonis archiepiscopi Viennensis de Festivitatibus sanctorum apostolorum, et reliquorum qui discipuli, aut vicini successoresque apostolorum fuerunt ad diem 23 Novembris, locum Adonis adnotationibus exornans: Trans mare Pontum, in eremo quod adjacet civitati Chersonae, relegatur, erudito admodum examine quaerit et disputat ubinam reipsa sanctus Clemens papa exsulaverit. Animadvertit siquidem Breviarium Romanum ante postremam correctionem haec olim exhibuisse: A Trajano imperatore relegatus est in insulam Lyciae, ubi deinde pro in insulam Lyciae substitutum fuit trans mare Pontum. In Actis apud Mombritium de insula Lyciae, haec leguntur: Passus est autem sanctus Clemens episcopus urbis Romae sub Trajano imperatore, et Aufidiano duce in Cersona civitate Lyciae sub nona die Kalendarum Decembrium, quam lectionem [Col. 1106D] confirmat insignis membranaceus codex bibliothecae Barberinae a Rondinino conspectus. Rosweidi sententiam luculentius astruit n. 13, ejusdem verba ita producens: Venia spero mihi dabitur, si certum exsilii locum, in quem Clemens papa relegatus fuit, coner producere, idque non tam conjecturis, quam certo indicio. Existimo igitur eum in Leucam insulam (quae et Achillea dicitur) Chersonae proximam relegatum. Quod si quis Leucae nomen post in Lyciae migrasse velit, non magnopere refragabor. In Leucam autem insulam ablegatum Clementem papam astruo. Ita Rosweidus. Leuca hodie insula parva est Sarmatiae Europeae in Ponto Euxino, ostio Borysthenis fluvii objecta cum oppidulo cognomine, quae et Achillea dicta fuit a Pomponio Mela. Id etiam veteri Anastasii codici de Romanis pontificibus in Vita Clementis consentaneum esse probat Rosweidus, ubi legitur. Qui etiam sepultus est in Graecia; quem locum Baronius, ut praemisimus, tanquam mendosum expunxit. [Col. 1107A] at sanum esse Rosweidus defendit, qui vel inde patet, quod Marius Niger geographiae peritissimus asserit, adhuc hodierna tempestate Leucam insulam vulgo vocari Graeciariam, quod parum abit ab Anastasii Graecia: apud quem forte etiam Graeciaria legendum quis divinaverit: ideo Graecia, vel Graeciaria fortassis dicta, quia Taurica Chersonesus, ubi sita est, teste Ammiano Marcellino libro 22, plena sit coloniarum Graecarum. Praeterea hanc insulam Leucam fuisse ex eo itidem arguit quia exsiliis aptissima atque deserta; unde Arrianus in Periplo Ponti Euxini: Insula haec, inquit, deserta est ab hominibus. Necnon Ammianus Marcellinus loco citato: In hac Tauricia (scilicet Chersoneso) insula Leuce sine habitatoribus ullis Achilli est dedicata. Et demum hanc putat, quia tota saxosa est, et rupibus ardua, ut praeter Acta notat Festus Avienus in orbis terrae descriptione:
Hactenus Rondininus: qui merito observat, ex his vindicari a Rosweido utramque lectionem, Anastasii scilicet et Breviarii. Ad hanc Rosweidi vindicationem confirmandam, et extendendam ad contextum Actorum apud Mombritium, ac veteris Breviarii, ubi insulam Lyciae nominant, quae aliis ab auctoribus Leuce dicitur, nonnulla conferam documenta, quae comprobant, eumdem ferme locum indicari per tres illas circumscriptiones paulo ante memoratas: «Sepultus est in Graecia: relegatus est in eremum adjacentem civitati Chersonae; et passus est in Cersona civitate Lyciae.» Tres haec circumscribendi formulae significant eamdem insulam inhospitam Leuce Achilli sacram, et proximam [Col. 1107C] civitati Chersonae coloniae Heracleensium, a qua non longe aberat fluvius Leuces dictus Valerio Flacco, Ptolemaeo autem Lycus, de nomine alterius Lyci fluminis allabentis Heracleae Ponti, matri ejusdem Coloniae Chersonae: cujus proinde tractus littoralis potuit Lyciae vocabulum apud indigenas obtinere, non secus ac prope Trojam Lyciensis ager plane diversus invenitur a Lycia provincia.
Celebratur ab antiquariis nummus insignis Heracleae Ponti, a Vaillantio aliisque memoratus inter Graecos imperatoris Gordiani Pii, doctissimis vero expositionibus illustratus ab ill. senatore Florentino Philippo Bonarrota inter selectiora numismata musei eminentissimi card. Gasparis de Carpineo. Antica nummi pars refert laurea coronatum caput Gordiani cum epigraphe consueta Μ. ΑΝΤ. ΓΟΡΔΙΑΝΟ‚ ΑΥΓ. M. ANTOninus GORDIANUS AUGUSTUS. Aversa in parte spectatur circus, templum exastylum, simulacrum Herculis, et imago athletae victoriam [Col. 1107D] consecuti; leguntur autem litterae, ΗΡΑΚΛΕΩΤΑΝ ΜΑΤΡΟ‚ ΑΠΟΙΚΩΝ ΠΟΛΕΩΝ, dialectum Doricam indicantes, et Latine reddendae, HERACLEOTARUM MATRIS COLONIARUM CIVITATUM. Heracleam Ponti hoc in nummo expressam demonstrat eruditissimus interpres conditam ad Sangarii ripas, et Lyco fluvio ita proximam, ut Eustachius asserat duobus tantum lateribus jugeri ab illo distare. A Boeotis et Megarensibus fundatam fuisse circa olympiadem 55, quando Cyrus obtinuit Medos, confirmat pluribus ex auctoribus, praesertim ex Justino, Pausania, Apollonio et Scymno Chio. Ab Hercule quoque dictam Heracleam refert pluribus de causis: ejusdem vices prosperas, et adversas perstringit: et colonias, a suis civibus ea florente deductas, et in nummo indicatas, Aristoteli quoque memoratas, enumerat, nominatim recensitas a Strabone. Sunt vero Chersonesus ista, seu Chersona, de qua loquimur, et Calatis, sive Callatia. In his autem coloniis a se deductis [Col. 1108A] Heracleenses complura reliquerunt vestigia locorum, et nominum patriae originis. Nam et ipsa colonia Chersona, seu Chersonesus nomen obtinuit suae metropoleos Heraclium, ita appellante etiam Ptolemaeo, uti card. Baronius observat in notis ad Martyrologium ad diem 23 Novembris, et Baudrand in Lexico geographico. Patrii quoque fluminis Lyci cognomentum a sua metropoli acceptum indidit fluvio proximum littus alluenti, et memorato apud Valerium Flaccum simul cum Tanai, et Hypani, quemadmodum observat idem Baudrandus. « Lyces, inquit, fluvius Scythiae Europeae a Valerio Flacco cum Tanai, et Hypani memoratus, qui Lycus dicitur Ptolemaeo.» Et paulo post de alio Lyco Heracleae Ponti allabente ita scribit. «Lycus Fluvius Paphlagoniae Plinio, in Pontum Euxinum apud Heracleam Ponti per mediterraneos fluens, et cujus meminit Ovidius lib. IV de Ponto, elegia 10.» Repetit subinde sub cognomine appellatione Lycum illum [Col. 1108B] Sarmatiae Europeae, antea indicatum sub verbo Lyces, ejusque situm et influxum describit in Maeotidem paludem, satis proximum tractui littorali Achillis memoriae sacro cum insula inhospita eidem dicata prope Chersonam, uti videre est in Tabula geographia imperii veterum Romanorum, edita Romae, Parisiis, et Londini. Baudrandi verba sunt: « Lycus fluvius Scythiae Europeae Ptolemaeo, in paludem Maeoticam influens inter Cnemam et Hygrim urbes, qui Lyces a Flacco appellatur.»
Quare sive insula Lyci dicta fuerit Leuce, utpote ab ostiis fluvii non valde remota, sive Lycia nominaretur a Colonis Heracleensibus pars agri Chersonesii, et Leuce insulae objecti, et fluvio Lyco (quemadmodum etiam tractus Troadi adjacens, Lyciae appellatione censetur, licet ingenti terrarum spatio distet a Lycia provincia Asiae minoris); sive ut Achillis de nomine littoralis portio Chersonesi, et insula vocata est ab eisdem colonis, ita etiam de Lyci regis memoria celebris fuerit tum Lycus ille [Col. 1108C] fluvius, qui et Leuces promiscue dictus invenitur a deductis coloniis, non secus ac insula Leuce, et Lycia appellata; satis perspicuum fit ex origine, ac deductione istarum coloniarum in Tauricam Chersonesum ab Heracleensibus Ponti, tum apud geographos privato studio, tum etiam in nummis publico testimonio signata, non adversari sibi, neque invicem pugnare lectiones libri Pontificalis, quae in Graecia sepultum perhibent sanctum Clementem, cum lectionibus Breviarii, et actorum, quae in Lycia Chersonae insula, sive tractu littorali, Lyci fluminis ostia aperiente inter Tanaim et Hypanim, memorant ejusdem martyrium et sepulcrum: cum diversa ejusdem loci nomina habenda sint Graecia et Graeciaria, Lycia et Leuce, Lyco seu Leuci fluvio proximi, et Chersoneso sive Chersonae, coloniae Heracleensium trans Pontum Euxinum ductae, subjecti, aut vicini.
Censoriam itaque virgam cohibeant necesse est critici rigidiores, qui non verentur fabulis accensere [Col. 1108D] ea, quae recitantur ex Actis, et documentis veteribus, ac genuinis de exsilio Clementis trans mare Ponticum, quae de martyrio Chersonae consummato sub Trajano, quae de mortis genere eidem illatae per submersionem: quasi petita sint ex interpolatis, aut confictis narratiunculis, et somniis apocryphorum. Concedunt Joannem apostolum in Pathmos insulam Asiae minori adversam in Aegaeo relegatum a Domitiano, postquam a Tertulliano acceperint, eum Romae in ferventis olei dolium fidei Christianae asserendae causa immersum fuisse, unde divinitus abiit illaesus. Concedunt philosophos, praesertim Stoicos, Urbe pulsos sub Vespasiano Domitiani patre, et in insulas relegatos, quosdam etiam truncatos capite, ita affirmante Dione. Verentur tantummodo admittere unum Clementem actum in exsilium fuisse sub Vespasiano, vel Domitiano, paulo ultra Aegaeum et Pathmos, quo relegabatur Joannes sub eodem Domitiano. De submersione [Col. 1109A] solius Clementis dubitant sub Trajano, quasi haec non fuerint exempla mitiorum temporum: qui tamen genuinas fatentur epistolas optimi principis, Plinio rescribentis, e Christianis delatis in Bythinia quod sacrificare diis nollent, quosdam esse supplicio afficiendos: et veracem putant historiam Taciti, Suetonii, ac Dionis, sub aeque miti principe Claudio addicentem morti, ac naufragio integram classem reorum, undeviginti hominum millia jugulanda, aut mergenda, aut incendio absumenda, si pugnam detrectarent, spectaculi causa in dedicatione publici operis ad lacum Fucinum. Nos vetera Ecclesiae monumenta honestius habentes, cum Eusebio et Hieronymo, Clementem superstitem fuisse asserimus ad initia Trajani; cum libro Pontificali, et catalogis, abiisse pontificatu Romano credimus sub Vespasiano, pulsumque in exsilium Chersonam usque, ibi martyrio affectum: et sacrum ejus corpus ibidem jacuisse tandiu sepultum, donec SS. Methodius, [Col. 1109B] et Cyrillus episcopi Slavorum, ac Moravorum apostoli dicti, Romam transferri curarunt nono Christi saeculo, Ecclesiam regente Nicolao I.
De secunda translatione, qua in Piscariam insulam asportatum fuisse corpus, sive corporis partes nonnulli contendunt, nihil attinet hic disserere; licet enim ab iis, qui astruunt, referatur ad tempora Adriani II; attamen in libro Pontificali nec vola, nec vestigium illius invenitur. Quare notarum nostrarum curam non exigit. Hanc assertam translationem maturo examini subdidit laudatus Rondininius: apud quem videri possunt argumenta, quibus refellitur. Unum moneo, scilicet, in notis R. P. Pagii Junioris ad hunc numerum mox producendis subortum videri novum errorem de Piscariensi hac translatione sub Ludovico II, dum Piscariam insulam in lacu Benacensi ditionis Venetae Pagius obtrudit, nobis conterraneis ignotam, pro Piscaria insula Casauriensi ad Aternum fluvium in Aprutio citeriore [Col. 1109C] Provincia regni Neapolitani, cum qua de translatis lipsanis S. Clementis papae et martyris lis est inter auctores expensos a Rondininio.
[Col. 1109C] Linea 5.— Hic fecit septem regiones dividi notariis. Notarios S. Clemens ordinavit numero septem, quibus Urbis Regiones XIV divisit, ut singuli res gestas martyrum sollicite et diligenter per regiones suas conquisitas describerent. Quorum umbram Romanae sedis protonotarii, qui participantes vocantur, antea VII, nunc autem XII, tenent. Linea 7.— Hic fecit duas epistolas, quae catholicae nominantur. Scripsit sanctissimus et doctissimus pontifex potentissimam et gravissimam nomine Romanae Ecclesiae epistolam, qua schisma Corinthiorum compescuit, et nutantem eorum fidem confirmavit: quae tamen injuria temporum intercidit. Quibus observatur Romanam Ecclesiam etiam ab initio auctoritatem [Col. 1109D] suam interposuisse in moderandis quoque Graecorum ecclesiis. Eusebius characterem in ea epistola ipsissimum, et stylum expressisse scribit lib. II Hist. Eccl. quem Paulus in sua ad Hebraeos. Fragmenta non contemnenda hujus epistolae reperiuntur apud Justin. Mart. 47 ad Orthod. Clem. Alex. Strom. lib. I, IV et VI, Basil. Mag. lib. de Spiritu sancto c. 29, Athanasium disp. contra Arium in syn. Nic., Epiphanium contr. haeres. 27, Euseb. lib. III. Hist. cap. 16 et 37, Hieron. lib I. contra Jovin. et Comment. min. et 4. c. ad Ephes. et Irenaeum. Fertur, et secunda ejus nomine epistola, quam a veteribus reprobari dicit Hieronymus. Exstant aliae quinque Clementis epistolae de vera fide, et recte constituenda regendaque Ecclesia ad Jacobum fratrem Domini Hierosolymorum episcopum; quemadmodum 80 canones apostolorum collecti, et libri octo Constitutionum apostolicarum. Linea 11.— Ideo Linus et Cletus ante eum conscribuntur. Paulo ante mortem Petrus Clementem [Col. 1110A] Romanum pontificem, et successorem suum, summa cum auctoritate, quam a Christo acceperat, designavit. Verum Petro ex hac vita sublato, divino consilio cessit, et subire illud munus, et onus Clemens recusavit, ne suprema dignitas Ecclesiae, et potestas haereditaria fieret, et arbitrio unius, non totius multitudinis electione administranda crederetur; proinde Lino et Cleto, qui coadjutores B. Petri antea fuerant, praelatis, quartus ipse pontificatum inivit. Linea 14.— Obiit martyr anno Trajani tertio. Anchora scilicet ad collum ligata, in mare, prope civitatem Chersonesum, submersus, anno Christi 100, Trajani III, nono Kalendas Decembris. Sub hujus pontificis tempore Joannes apostolus, Evangelium, Epistolas et Apocalypsim scripsit.
[Col. 1110A] Linea 4.— Multos libros. Illas duas epistolas genuinas [Col. 1110B] et germanas esse probatur ex Veterum testimoniis, qui illas citant. Priorem quidem S. Irenaeus lib. I adversus Haereses, cap. 3. memorat ut traditionis promptuarium. Eam itidem laudant Origenes lib. II de Principiis cap. 3, S. Clemens Alexandrinus lib. I Stromatum, Eusebius lib. 3. Hist. Ecclesiast. cap. 38, S. Hieronymus in catalogo scriptorum Ecclesiast., in Clemente, Photius in Biblioth. cod. 113 aliique. Posterioris meminere idem Photius cod. 126, et S. Epiphanius haeresi 30, num. 15. Quantum autem ex his fragmentis colligitur, haec posterior epistola salutaria documenta, admonitionemque vitae melioris continebat, ut scribit ibidem Photius. Quae adversus illas adducuntur argumenta refellit Natalis Alexander saeculo primo. Praeter has duas epistolas, quinque aliae sub S. Clementis nomine circumferuntur, quarum duae priores sunt ad Jacobum fratrem Domini; tertia ad omnes episcopos, presbyteros, et fideles; quarta ad [Col. 1110C] Julium et Julianum; quinta ad Jerosolymitanos: sed cum illae omnes tanquam supposititiae ab eruditis rejiciantur, sicuti et decem libri Recognitionum, Itinerarium S. Petri, Disputatio ejusdem apostoli cum Appione, et Liturgia, quae eidem Clementi ascribuntur, de iis, utpote jam ab omnibus rejectis, et damnatis agere superfluum, et inutile judicamus; de quibus legendus idem Natalis Alexander laudatus. Porro omnia Clementis opera, tum genuina, tum spuria, in unum collecta, et annotationibus illustrata Graece et Latine edidit idem Cotelerius in Patribus apostolicis, Parisiis, 1672, fol. Sed hic paucis agendum de Constitutionibus et canonibus apostolorum nomine inscriptis, quarum duarum collectionum auctorem multi faciunt sanctum Clementem; quia licet ambae inter apocrypha recenseantur, Canones tamen apostolorum vulgo dicti, singulari quadam Ecclesiae primitivae doctrina referti sunt. Constitutiones quidem octo libris comprehensas [Col. 1110D] Carolus Bovius Ostunensis episcopus anno 1573, in lucem emisit, et e Graeco in Latinum sermonem transtulit: eas postea Franciscus Turrianus Latine interpretatus est, et commentariis illustravit. Verum harum constitutionum auctor non est Clemens Romanus, quia Eusebius lib. III, cap. 15, et Hieronymus de Script. ecclesiast. cum de scriptis S. Clementis agunt, unam duntaxat illius ad Corinthios epistolam recensent. Praeterea Humbertus cardinalis episcopus Sylvae candidae, Leonis IX apud Constantinopolim legatus, Nicetae Pectorato Constitutionum apostolicarum loca quaedam contra Sabbati jejunium objicienti, his verbis respondet: «Hoc asserere conaris ex apocryphis libris, et canonibus pari sententia SS. Patrum repudiatis.» Et paulo post: «Unde nos quoque omne apocryphum abjicientes dedignamur audire eorum fabulosas traditiones, quia non sunt ut lex Domini.» Citaverat autem Nicetas quintum, et septimum librum Ordinationum, seu Constitutionum apostolicarum. [Col. 1111A] Ex qua Humberti responsione Christianus Lupus in parte II ad canonem 2 Trullanum colligit, Constitutiones illas apocryphas esse, fuisse sententiam sedis apostolicae, cujus legationem Humbertus gerebat. Praeter Lupum legendi etiam Schelestratius in parte II Antiquit. illustr. dissert. II, cap. 2, Natalis Alexander saeculo primo, aliique qui plura de his Constitutionibus habent. Quod attinet ad Collectionem, quae sub ejusdem Clementis nomine circumfertur, qui apostolorum canones numero 85 in unum corpus collectos fidelibus proposuisse perhibetur, eam Marca lib. III, cap. 2, num. 5, anteriorem synodo Nicaena, sed posteriorem anno 258 videri scribit. Ratio prioris est, quia Constantinus imperator in epistola II ad Eusebium et Antiochenos citat canonem decimum tertium, ex quo eruitur eos canones ante Nicaenam synodum cognitos fuisse. Eos vero fuisse posteriores anno ducentesimo quinquagesimo octavo ex eo deducit, [Col. 1111B] quod Firmilianus Caesareae episcopus iis usus non est ad probandam consuetudinem quae vigebat in Oriente repudiandi haereticorum baptismi: cum tamen ipsi aperte faverent: canon enim 45 sic conceptus est: «Episcopum, vel presbyterum, qui haereticorum baptismum, vel sacrificium admiserit, deponi jubemus. Quae enim est conventio Christi cum Belial? vel quae pars est fideli cum infideli?» Et canon 46: «Episcopus, vel presbyter eum, qui vere habet baptismum, si de integro baptizaverit, vel si eum, qui ab impiis pollutus est, non baptizaverit, deponatur, ut qui irrideat mortem et crucem Domini, et non discernat sacerdotes a falsis sacerdotibus.» Cum itaque Firmilianus in epistola ad Cyprianum contra haereticorum baptisma militans, consuetudinem a Stephano papa laudatam, stylo acriori quam oportebat catholicum episcopum, excipiens, anno 256 aut 257, quo eam scripsit, canones praedictos non allegarit, ex ejus silentio colligere est, incognitos ea aetate fuisse canones apostolicos. [Col. 1111C] Eos canones post concilii Nicaeni tempora tam in Oriente, quam in Occidente apud quosdam catholicos praevaluisse (varia tamen de eorum numero fortuna) licet colligere ex antiquissima canonum collectione, quae primum in Oriente a Graecis fuit confecta, et ante tempora Dionysii Exigui exstitit. Unde quod Gelasius papa in Romana septuaginta episcoporum synodo posuit: Liber canonum apostolorum apocryphus, commodo sensu venit intelligendum. Praeterquam enim quod haec verba non habentur in codice Justelli, dici potest, id a papa Gelasio dictum, quia hi canones non sunt ab apostolis, sed ab aliis collecti: unde recte Marca laudatus n. 7: «Variae sunt classes apocryphorum in notitia Gelasii, ut observarunt viri eruditi, cum non tantum figmenta haereticorum veniant in hunc sensum, sed etiam Opuscula tractatorum, in quibus sunt naevi quidam.» Nec alio exemplo indigemus, quam Eusebii Historia, quam apocryphis accenset Gelasius, cum tamen parum [Col. 1111D] antea illam recipiendam statuisset, quod nimirum velit hos Historiarum libros naevis quibusdam permistos, licet, inquit, «Propter rerum notitiam singularem, quae ad instructionem pertinent, usquequaque non dicimus renuendos.» Idem, inquit Schelestratius laudatus cap. 1, dicendum de Canonibus apostolorum, singulari quadam Ecclesiae primitivae doctrina refertis, licet aliunde ob certos naevos inter apocrypha a Gelasio recensitis. Neque ab antiquis, tam Graecis, quam Latinis Scriptoribus, subdit idem Schelestratius, hi canones fuere rejecti, ut patet ex quinquaginta canonibus ubique olim receptis, et confirmat post Gelasium collectio Dionysii Exigui. Post Dionysium Cresconius, nescio cujus civitatis in Africa episcopus, qui in sua collectione usque ad quinquaginta canones apostolorum enumerat, et ad titulos suos comprobandos adducit. Meminit et Anastasius Bibliothecarius Stephani papae IV seu potius III, qui in synodo [Col. 1112A] Lateranensi anno 769 statuit actione IV: «Non amplius suscipiantur apostolorum canonum prolata per S. Clementem, nisi quinquaginta capita, quae suscepit sancta Dei catholica Romana Ecclesia.» Publicavit hoc concilium Holstenius, et laudatam ex eo decisionem confirmat Humbertus Leonis IX legatus in responsione ad libellum Nicaetae presbyteri, et monachi contra Latinos editum: «Clementis librum, id est, Petri apostoli Itinerarium, et apostolorum Canones numerant Patres inter apocrypha exceptis quinquaginta capitulis, quae decreverunt orthodoxae fidei adjungenda.» Et haec quidem de Ecclesia Occidentali, quinquaginta apostolorum canones non improbante, sed demum per pontifices, et synodos approbante, et ubique fere recipiente. Ut latius sese extendit Orientis Ecclesia in recipiendis apostolorum canonibus, quos octoginta quinque omnium primus suae quinquaginta titulorum collectioni inseruit Joannes Scholasticus, ut notat [Col. 1112B] Justellus in praefatione ad tomum II bibliothecae Juris Canonici, et idem Joannes Antiochenae Ecclesiae presbyter ex ordine Scholasticorum, qui in praefatione ait: «Sancti Domini discipuli, et apostoli octoginta quinque canones Clementis opera ediderunt.» Eos, post hanc Joannis collectionem, recepit et probavit synodus Trullana canone 2 et post eam synodus generalis VII quae actione I consensit ex bibliotheca patriarchii Constantinopoleos, tam canonum SS. apostolorum, quam SS. synodorum libros in medium afferri: «Et notarius venerabilis patriarchii legit: Canon SS. apostolorum quinquagesimus tertius (nunc quinquagesimus secundus): Si quis presbyter eum, qui convertitur a peccato, non susceperit, sed abjecerit, deponatur,» etc. Usque ad 77, recenset Alexius Aristinus Ecclesiae Constantinopolitanae diaconus in Synopsi canonum, quae nunc primum publicata est in tomo II bibliothecae Juris Canonici, ubi post Aristinum subnectitur epitome canonum Symeonis magistri et Logothetae, in qua exhibentur [Col. 1112C] canones apostolorum octoginta duo. Subnectitur et Synopsis canonum Arsenii monachi, qui ad cap. 4 subdit: SS. apostolorum canones octoginta quinque, et alios apostolorum canones passim exhibet, ut octoginta quinque canones admisisse constet, quos et diu ante illos collectores admisit Photius in Nomocanone, ad quem edita praefatione scribit: « Canones qui SS. apostolorum dicuntur, Clementis opera collecti octoginta quinque. » Ex quibus videre licet Orientales passim omnes octoginta quinque canones admisisse, qui de facto post decretum Gratiani jussu Gregorii XIII, editum, inveniuntur, uti et passim in omnibus conciliorum editionibus. Plura Schelestratius laudatus, et Natalis Alexander, dissert. saeculi primi Ecclesiae. Videndus etiam Cotelerius in notis ad canones apostolicos, quae habentur in parte secunda Operum SS. Patrum qui temporibus apostolicis floruerunt. Linea 15.— Sepultus est in Graecia, etc. Ejus [Col. 1112D] corpus sedente Adriano II Romam translatum est, et deinde, petente Ludovico Augusto hujus nominis II, ad monasterium Casae-aureae ab ipso fundatum in insula Piscaria, ad Benacum lacum, hodie in ditione Venetorum, asportatum eodem Adriano II annuente, ut legere est tom. III Criticae Baronianae.
[Col. 1112D] ( Tom. I Hist. dogm., pag. 122. ) Linea 7.— Hic fecit duas epistolas. Una nobis superest ex ejus epistolis, scripta ad Corinthios, quae cum intercepta fuisset, ac deperdita pluribus saeculis, ante annos circiter octoginta feliciter reperta est in fine codicis Bibliorum, cujus aetas fertur ad Nicaeni concilii tempora pertinere. Codicem hunc allatum fuisse constat ex Turcarum ditione ad Carolum I Magnae Britanniae regem (narrante Patritio Junio in Praefat. ad eamdem epistolam a se editam). [Col. 1113A] Antiqui Patres magnis laudious efferunt memoratam Clementis epistolam, quam recognoscunt tanquam validissimum testimonium auctoritatis Romanae Ecclesiae, ad pacem et unionem inter fideles conservandam, ad eos firmius in fide stabiliendos qui nutarent, et ad annuntiandam et altius imprimendam animis apostolicam traditionem. His enim iisdem vocibus utitur Irenaeus: «Sub hoc igitur Clemente (inquit lib. III adv. Haeres. cap. 3) dissensione non modica inter eos, qui Corinthi erant fratres, facta, scripsit quae est Romae Ecclesia potentissimas litteras Corinthiis, ad pacem eos congregans, et reparans fidem eorum, et annuntians quam in recenti ab apostolis acceperant traditionem.» Eusebius Caesareensis, qui eadem ferme sententia de Clementina epistola loquitur, addit aetate sua consuetudinem vignisse pluribus in Ecclesiis ut publice legeretur. (Hist. Eccl. lib. III, cap. 12.) «Hujus vero Clementis una fertur esse epistola, omnium judicio [Col. 1113B] approbata, illustris illa quidem, et digna plane admiratione, quam tanquam ex Romanae Ecclesiae persona ad Corinthiorum Ecclesiam tunc quidem exaravit, cum jam Corinthi gravis esset inflata seditio. Hanc sane cum veterum, tum nostra ipsorum memoria plurimis in Ecclesiis publice lectam usurpatamque cognovimus.» Ejusdem epistolae summam proponit, eaque in primis, quae de humilitatis custodia, de fuga aemulationis, de obedientiae regulis, et reverentiae erga eos qui divina auctoritate nobis praesunt, ibidem enuntiantur, quemadmodum ex versione Patricii Junii leguntur, uti pag. 126: «Servetur itaque corpus nostrum in Christo Jesu, et unusquisque proximo suo subjiciatur juxta ordinem, et dignitatem, in quo gratia, et dignatione ejus, positus est . . . . . Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt; sacerdotibus locus proprius assignatur, et levitis sua ministeria incumbunt: laicus praeceptis laicis constringitur. [Col. 1113C] Unusquisque vestrum, fratres, in suo ordine, statione manens, Deo in bona conscientia gratias agat, et cum decore intra praescripti ministerii sui canonem se contineat. Contra presbyteros seditionem movere, et hic quidem rumor non tantum ad nos, sed ad eos etiam, qui a nobis, et a fide animo sunt alieniore manavit. Tollite igitur hoc de medio quam celerrime. Melius est enim in ovili Christi parvos, et in aestimatione bona reperiri, quam sibi videri aliis eminentiores, et extra ejus cancellos foras ejici.» His ex epistola Clementina productis, ita prosequitur Sommier pag. 126. Utinam hodie complures Occidentis Ecclesiae ita frequenter lectitarent epistolam Clementis, uti olim Orientales in ejusdem lectione detinebantur! Utinam eodem successu lectio nunc procederet, qua antiquitus apud Corinthios! Similes plane sensus venerationis perciperent erga Clementem XI ac versus Clementem I, cujus successor ille est: et inde colligerent, non secus ac Irenaei aetate compertum [Col. 1113D] fuit, a quo testimonium tenemus adeo illustre, ab Ecclesia catholica remedium praestantissimum semper [Col. 1114A] habitum, et adhibitum ad morum corruptionem avertendam, ac reserandam, necnon ad perversa et falsa dogmata confundenda atque expungenda; ut nempe ad illam traditionem, ac fidem provocatio, et recursus fiat, quam Ecclesia Romana ab apostolis accepit: ut teneamus ad Ecclesiam hanc, ubique gentium ab universa antiquitate recognitam tanquam principem omnium Ecclesiarum, et auctoritate praecipua praestantem, cujus in sinu Christianae religionis puritas, et integritas semper enituit per successionem episcoporum non interruptam, necessario convenire debere omnem ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles. «Maximae (ait Irenaeus adv. Haeres. lib. III, cap. 3) et antiquissimae, et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro, et Paulo fundatae, et constitutae Ecclesiae, eam quam habet ab apostolis traditionem, et annuntiatam hominibus fidem, per successionem episcoporum venientem usque ad nos indicantes; confundimus [Col. 1114B] omnes eos, qui quoquo modo, vel per sui placentiam malam, vel vanam gloriam, vel per caecitatem, et malam sententiam praeterquam oportet colligunt. Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem, necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles: in qua semper ab his qui sunt undique conservata est ea, quae est ab apostolis, traditio.» S. Clemens ad eosdem Corinthios secundam quoque dederat epistolam, cujus nonnulla tantum supersunt fragmenta, quae nobis indicant salutaria monita ad vitam recte instituendam in ea fuisse complexum. Phot. Biblioth. cod. 126: «Altera quoque epistola, et ipsa institutionem vitae continet melioris.» Videndus etiam Euseb. hist. Eccl. lib. III, cap. 32, et Hieronym. de Script. Eccl. in Clemente. Hujus secundae epistolae auctoritas non adeo certa est ac superioris. Prioribus Ecclesiae saeculis attributa invenimus Clementi papae alia quoque opera, veluti libros Recognitionum, [Col. 1114C] seu acta S. Petri, quorum testimonio usus est Origenes tom. III Commentar. in Genesim, a Rufino Latine reddita: Constitutiones apostolicas, a S. Epiphanio productas haeresi 25, 45, 70 et 80, quarum plures editiones hodie tenemus: Clementinas, nempe collectionem epistolarum aliorumque operum praefixo hujus Clementis nomine. Verum cum ex his aliqua sint evidenter supposititia, alia mutilata, et erroribus interspersa, a nobis non producentur, ut eorumdem testimonio comprobem ea quae de S. sede mihi dicenda sunt. Linea 14.— Episcopos per diversa loca quinque. Martyrologium Romanum die XI Augusti meminit S. Taurini episcopi a Clemente ordinati. Yvo Carnutensis et Baronius alios quoque sanctos episcopos memorant ejusdem pontificis jussu in Galliam profectos. «Iste (Clemens) destinavit Lugdunensibus Fortinum, Narbonae Paulum, Turonis Gratianum, Cenomanis Julianum,» etc. Yvo Carnot. in Chron. [Col. 1114D] Mss. citato a Junio Patricio. Vide Baronium ad annum 95 n. 7.
4 Clemens, natione Romanus, de regione Caeliomonte [Col. 1077] B, Caelii montis. , ex patre Faustino, sedit annos IX, menses II, dies X [Col. 1077] B, m. 6, d. 6. . Fuit autem temporibus Galbae et Vespasiani [Col. 1077] B, Domitiani, Nervae et Trajani. , a consulatu Trajani et Italici usque Vespasianum IX et Titum [Col. 1077] B. et Glabrionis usque ad Trajani III et Frontonis III. . Hic [Col. 1079] dum multos libros zelo fidei Christianae religionis ascriberet, martyrio coronatur. [Col. 1079] Vide Baron. ad ann. 98. Hic fecit septem regiones dividi notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta martyrum sollicite et curiose unusquisque per regionem suam diligenter perquirerent. Hic fecit duas epistolas, quae Catholicae [Col. 1079] C, canonicae. Vide Bar. ann. 95. nominantur. Hic ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiam et pontificatum gubernandum [Col. 1079] Ecclesiae gubernandae pontificatum. sicut ei fuerat a Domino Jesu Christo cathedra tradita vel commissa. Tamen in epistola quae ad Jacobum scripta est, qualiter ei a beato Petro commissa est Ecclesia, reperies [Col. 1079] Quod in epistola, etc. reperietur. Vide Baron ad ann. 69 . Ideo Linus et Cletus ante eum conscribuntur, eo quod ab ipso Principe apostolorum ad ministerium sacerdotale exhibendum sunt episcopi ordinati. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem: presbyteros X, diaconos II, episcopos per diversa loca XV. Obiit martyr anno Trajani III, qui etiam sepultus est in Graecia, [Col. 1079] Vide Baron. Martyrol. d. 23 Novemb. VIII Kalendas [Col. 1079] C, IX Kal. Decembris, et cessavit episcopatus dies XXII [Col. 1079] B., plures menses et dies. .
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Clemens annis 9, mensib. 11, diebus 12. Fuit temporibus Galbae et Vespasiani, a consulatu Trachali et Italici, usque Vespasiano VII et Tito.
[Col. 1115A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 5. lin. ead. 2, A, dies 23, B, 21. lin. 2, A, ann. 12, m. 10, d. 7, B, ann. 11, m. 1, d. 7. lin. 3, AB, Sabini. Lin. 2, tempore Do. lin. 3, Sabini. lin. 4, et posuit dum presbyter ordinatus fuisset a B. Petro ubi alia episcoporum corpora in sepultura reconderentur. Hic constituit ut clericus comam non nutriat: duas etiam decretales epistolas omni sapientia plenas conscripsit. Hic sub Domitiano principe martyrii [Col. 1116A] gloriam capitis obtruncatione suscepit, sepultusque est j. c. B. P. III (Maz, IV) IV Id. Lin. 2, Cassin., annos 12. lin. 3, Flor. prim., Sabini. lin. 8, episcopos per diversa loca XV, Flor., septem. Lin. 1, sedit annos IX, mens. II, dies X, sed a enia alia lectio superposita, ann. XI, mens. II, dies VII. lin. 3, Domitiano decimo et Savino. lin. 4, Hic memoria B. Petri. lin. 6, III Idus Julias.
[Col. 1115A] Linea 4.— Hic memoriam beati Petri construxit, et composuit. Anacletus furente ipsa persecutione [Col. 1115B] memoriam, id est, aedem sacram dicavit B. Petro. Memoriae apostolorum et martyrum dictae aediculae sacrae, quae tempore persecutionis aedificatae sunt in ipsorum memoriam, quod eorum memoria ibi celebraretur. Optatus Milevit. lib. II: «Denique si Macrobio dicatur, ubi illic sedeat, nunquid potest dicere: In cathedra Petri, quam nescio si vel oculis novit, et ad cujus memoriam non accedit quasi schismaticus?» Et mox: «Ecce praesentes sunt ibi duorum memoriae apostolorum.» Et infra: «Si nefas tibi videtur, aut reatum putas, memoriis apostolorum, et sanctorum omnium communicasse.» August. in psal. XLIV: «Ostendatur mihi Romae in honore tanto templum Romuli, in quanto ibi ostendo memoriam Petri.» Idem in psal. LXV: «Melius est ut Romam cum venerit imperator, deposito diademate ploret ad memoriam piscatoris, quam ut piscator ploret ad memoriam imperatoris.» Idem in psal. CXL: «Imperator venit Romam: quo festinat? ad [Col. 1115C] templum imperatoris, an ad memoriam piscatoris?» Idem de Civit. Dei lib. XXII, cap. 10: «Nos autem martyribus nostris non templa sicut diis, sed memorias sicut hominibus mortuis, quorum apud Deum vivunt spiritus, fabricamus.»
[Col. 1115C] Linea 4.— Hic memoriam beati Petri construxit, et composuit, dum presbyter factus fuisset a beato Petro. Ultima verba exstantia etiam in secundo Romanorum pontificum catalogo, originem, et vetustam Presbyteri martyrum institutionem insinuant, quam jejune ab aliis attactam, in praesenti observatione enucleandam suscipimus, dum plura ex ea observatione illustrantur, quae in sequentibus occurrunt. Duos ab ecclesiis, et episcopis leguntur ad ministeria martyribus praestanda delectos in primitiva Ecclesia, diaconos ad corporalia martyrum officia obeunda, presbyteros vero pro animarum cura, et spirituali [Col. 1116A] earumdem salute. De diaconorum officio martyribus exhibito, et sollicitudine in ministerio obeundo insignia sunt loca apud veteres, et quia de his a scriptoribus [Col. 1116B] plura notantur, ad martyrum presbyterorum notitiam, de quibus hic liber Pontificalis agit, tradendam subsistere paulisper cogimur. Episcopalis sollicitudinis fuisse hanc provinciam, et in officio promovendo specialem curam docent laudata verba. Liber enim Pontificalis ait, Anacletum memoriam, seu sepulcrum construxisse, et constructionis causam assignat, quia presbyter factus erat a Petro. Presbyteralis porro haec cura ordini annexa non est ex sua institutione, sed ex superaddita deputatione, quae alia non est censenda, nisi ministerium assignatum, et officium presbytero demandatum specialissimum pro martyrum necessitatibus in Spiritu sublevandis, et pro universo salutis, et propositi in fide exercitio eis exhibendo. Hanc sollicitudinem in eligendo, aptandoque presbytero pro martyrum cultura in iis, quae speciatim ad animarum salutem respiciebant, proprie episcopalem fuisse ostendit Cyprianus, qui eo fine opusculum edidit de Exhortatione martyrii, ad preces Fortunati, forsitan martyrum presbyteri [Col. 1116C] elaboratum. Enucleatum eo fine, ut propriam episcopalem sollicitudinem, et presbyteri martyrum officium repraesentaret ipso in libri limine aperit: «Desiderasti, Fortunate charissime, ut quoniam persecutionum et pressurarum pondus incumbit . . . . . ad praeparandas et corroborandas fratrum mentes de divinis Scripturis hortamenta componerem, quibus milites Christi ad coeleste et spirituale certamen animarem. Obtemperandum fuit desiderio tuo tum necessario, ut quantum sufficit mediocritas nostra auxilio, divinae inspirationis instructa, quasi arma, et munimenta quaedam pugnaturis fratribus de praeceptis Dominicis promerentur.» Necessarium dixit Cyprianus sive ex onere episcopali, sive ex officii Fortunato demandati obligatione, arma, et munimenta pugnaturis praebere; ad hoc, ut in angustia agonis milites ad dimicandum alacri, constantique animo in acie starent: quod ita exponere prosequitur: «Parum est, quod Dei plebem classico nostrae [Col. 1117A] vocis erigimus, nisi credentium fidem, et dicatam Deo, devotamque virtutem divina lectione firmemus. Quid autem potius, aut majus curae et sollicitudini congruit, quam in commissum nobis divinitus populum, et exercitum in castris coelestibus constitutum, adversus diaboli tela, et jacula exercitationibus assiduis praeparemus? Neque enim idoneus potest esse miles ad bellum, qui non exercitatus prius in campo fuerit . . . . . Aut qui agonisticam coronam quaerit adipisci, in stadio coronabitur, nisi usum, et peritiam virium ante meditetur.» Presbyterum Fortunatum instituere, ac instruere voluisse ad munera condigne obeunda, directio ipsa opusculi ostendit, et probat, dum non ad martyres (etsi eorumdem sit exhortatio ad viriliter dimicandum), sed ad Fortunatum dirigitur, quia ipsi nempe concreditum fuerat officium presbyteri martyrum, cujus speciale erat ministerium martyribus in carcere constitutis, ac pro fide pugnaturis arma spiritualia aptare, eosdemque virtutum [Col. 1117B] exercitio consolidare. De fine assignato laudati opusculi ulterior probatio desumitur ex tribus testimoniorum libris ad Quirinum, quos eodem plane scopo Cyprianus enucleavit, colligens ex Scripturis loca praecipua pro virtutum exercitio. Argumentum operis transmissi sic describit: «Pro fide, et dilectione tua quam Domino Deo tuo exhibes, fili charissime, petisti, ut ad instruendum te excerperem de Scripturis sanctis quaedam capitula ad religiosam sectae nostrae disciplinam pertinentia: lectionis divinae succinctam diligentiam quaerens, ut animus Deo deditus non longis, aut multis librorum voluminibus fatigetur, sed eruditus breviario praeceptorum coelestium, habeat ad fovendam memoriam suam salubre et grande compendium, et quia tibi plenum dilectionis obsequium debeo, feci quod petisti; ut laborarem semel, ne tu semper laborares.» Quirinum vero eo fine a S. Cypriano instructiones expostulasse, ut ad martyrum presbyteri officium obeundum aptiores traderet; imo juxta habitas instructiones impigre munus [Col. 1117C] exsecutum fuisse declarant ipsi martyres, Cypriano scribentes, Quirinumque laudantes, quo et episcopalem hanc curam, et designati martyrum presbyteri munus commendant (epist. 78) : «Agunt ergo tibi nobiscum damnati maximas apud Deum gratias, Cypriane dilectissime, quod litteris tuis laborantia pectora recreasti . . . . . Fecit autem, et prosecutum ministerium tuum, et Quirini dilectissimi nostri.» Quatuor itidem episcopi in sequenti epistola eidem Cypriano rescribentes, edicunt: «Accepimus itaque, frater desideratissime, id quod a Quirino, et a te ipso misisti, sacrificium ex omni opere mundo.» Rogatianus alter martyrum erat presbyter, quem ex officio, quod inter martyres exsequebatur, ad eosdem confessores scribens Vestrum presbyterum indigitat Cyprianus, illumque in epistola 5 ad martyres commendat, et ut sequantur monita hortatur: «Ut sequamini in omnibus Rogatianum presbyterum gloriosum senem, viam vobis ad gloriam temporis [Col. 1117D] nostri religiosa virtute, et divina dignatione facientem, qui cum Felicissimo fratre nostro quieto semper, et sobrio, excipiens ferocientis populi impetum, primum hospitium vobis in carcere praeparavit, quemadmodum Vester, nunc quoque vos antecedit; quod ut consummetur in vobis, assiduis orationibus Dominum deprecemur, ut initiis ad summa pergentibus, quos confiteri facit, faciat coronari.» Qua expressione clare ostendit munus, et muneris praerogativam, dum ait: quemadmodum Vester nunc quoque vos antecedit, nempe extra carcerem presbyterali munere eos serviens, in carcere positus antecedebat, et munere commissi ministerii, et opere, dum proprio exemplo ad fortiter martyrium consummandum gloriosa confessione hortator astabat. Quo sensu Celerinum presbyterum eodem munere donatum, dum etiam carceribus inclusus impigre in officio perseveraret obeundo, antistitem Dei appellat, quia nedum presbyterali eo munere [Col. 1118A] fungebatur, verum et carcerum, et poenarum socius erat (in seq.): Et nunc super ipsos factus antistes Dei. Tantae necessitatis, dignitatisque putabatur hocce munus a Cypriano epistol. 37, ut scripserit Carthaginensi clero, dum ad diligendos aptos ministros pro sublevandis martyrum necessitatibus clerum hortatur, exoptare se officium exercere, ac proprio ministerio confessoribus adesse. «Quanquam sciam, fratres charissimi, litteris meis frequenter admonitos esse, ut gloriosa voce Dominum confessis, et in carcere constitutis omnis diligentia praebeatur; tamen identidem vobis incumbo, ne quid ad curam desit iis, quibus ad gloriam nihil deest. Atque utinam loci, et gradus mei conditio permitteret, ut ipse nunc praesens esse possem: promptus, et libens solemni ministerio cuncta circa fortissimos fratres nostros dilectionis obsequia complerem: sed officium meum vestra diligentia repraesentet, et faciat omnia, quae fieri oportet circa eos, quos in talibus [Col. 1118B] meritis fidei et virtutis illustravit divina dignatio.» Optabat sanctus antistes solemni ministerio cuncta circa fortissimos martyres complere. Itaque specialis horum presbyterorum cura, quam in tota epistola urget, et prosequitur S. Cyprianus erat adesse spiritualibus martyrum necessitatibus. Munera porro presbyteri martyrum, quae ex Cypriano collegimus, cui hanc integram observationem ecclesiasticam debemus sequentia erant: primo prospicere martyrum saluti, et hortamentis, et sacrificiis. De priori sollicitudine supradictum est. De secundo solemni ministerio, ut caute ageretur advertit, ne invidia excitaretur persecutorum. Hanc porro adhibendam cautionem scribit clero: «Consulite ergo, et providete, ut cum temperamento hoc agi tutius possit: ita ut presbyteri quoque, qui illic apud confessores offerunt singuli cum singulis diaconis, per vices alternent: quia mutatio personarum, et vicissitudo convenientium minuit invidiam.» Secundo ut ministeria sciant provide [Col. 1118C] praebere, dum discriminandi confessores, et qui coronandi, quique signo in corpore excepto evaserant gloriosi, et singulis hortamenta subministranda. Sic presbyteros martyrum admonendos clero Carthaginensi mandat (epist. 6) : «Confessoribus etiam gloriosis impertiatur cura propensior; et quanquam sciam plurimos ex his fratrum voto et dilectione susceptos; tamen si qui sunt, qui vel vestitu, vesumptu indigeant, sicut etiam pridem vobis scripseram, cum adhuc essent in carcere constituti, subministrarentur eis quaecunque sunt necessaria; modo ut sciant ex vobis, ut instruantur, et discant, quid secundum Scripturarum magisterium ecclesiastica disciplina disposuit: humiles, et modestos, et quietos esse debere, ut honorem sui nominis servent, et qui gloriosi voce fuerint, sint et moribus gloriosi.» Praecepta, et distincta hortamenta praebenda a presbyteris martyrum confessoribus observat inquiens: Gloriosis (quo nomine veniebant [Col. 1118D] confessores, qui signo, seu cicatrice ostentabant confessionis factae indicia, quique ob stigmata, quae circumferebant, propensiori sollicitudine honorandos decernat: quo nomine Cornelium pontificem, qui carcere stigmata haec receperat, gloriosum confessorem saepius indigitat S. Cyprianus, Novatianum vero suggillat, qui se gloriosum confessorem dictitabat absque signo, ut legere est in epistola Cornelii ad Cyprianum) Gloriosis, inquam, confessoribus ministranda praecepta, ut in incoeptis perseverent: qui vero absque stigmate, sed sola confessione Christi carceres evaserunt, et juxta Evangelium, et ecclesiasticam disciplinam presbyteris praecipit, eo monita dirigere, ne inflentur, sed in timore persistent, ostenditque Scripturarum magisterio humiles, quietos, et modestos eos esse oportere. Quorum praeceptum in libris testimoniorum occurrunt saluberrima dicta a Cypriano collecta. Monitum vocat ecclesiasticam disciplinam, contra quam Themisionem egisse [Col. 1119A] observavit Apollonius supra laudatus apud Euseb. I. V, c. 18: «Themsion speciosa avaritia obvelatus, qui confessionis signum non pertulit, sed magna pecuniae vi erogata vincula abjecit, cum ob eam causam modestius deinceps, et submissius agere deberet, tanquam martyr sese offerens,» etc. Hinc tertium presbyteri martyrum occurrit officium ex spirituali cura descendens, quam martyribus praestabant, ut scriberent qui essent consummati martyres, qui gloriosi confessores, qui sola voce Christum confessi carcerem evaserant, ut singulis vel honores, vel reliqua hortamenta praeberent. De quibus plures existunt epistolae Cyprianicae, et aliorum Patrum observationes. Talis erat Tertullus, de quo supra, qui a Cypriano electus universa martyrum gesta enucleabat. Quarto si persecutorum immanitas commeatum ad confessores interdicebat (de qua conqueritur Dionysius Alexandrinus scribens apud Euseb. l. VII, c. 11, pag. [Col. 1119B] 261: «In hunc usque diem non cessat praefectus nostros, qui praesentiae ipsius exhibentur, partim interficere crudelissime, partim tormentis dilaniare, partim squalore carceris, et vinculis macerare, interdicens, ne quis ad eos accedat, et perscrutans num quis videatur accedere»), tunc ne in carceribus detenti eo presbyterali ministerio destituerentur, ac necessario exhortationis subsidio, per epistolas clam immissas presbyteri martyrum eadem officia supplebant. Talis censenda est Tertulliani hortatio, seu liber ad martyres inscriptus, qui in ea circumstantia editus videtur, ut in ipso opusculi limine satis intelligitur, dum sic rem aggreditur (Lib. II, ad Martyres) : «Inter carnis alimenta benedicti martyres designati, quae vobis, et domina mater Ecclesia de uberibus suis, et singuli fratres de opibus suis propriis in carcerem subministrant, capite aliquid a nobis, quod faciat ad spiritum quoque educandum.» Quo loco exprimitur Ecclesiae sollicitudo utraque, et subministrandi confessoribus alimenta, [Col. 1119C] et acuendi spiritum, eorum praecipue qui proximiores erant certamini, quos consueto titulo Tertullianus designat: Benedicti martyres designati. Utriusque vero curam sic prosequitur expendere: Carnem enim saginari, et spiritum esurire non prodest: imo si quid infirmum est, curetur; aeque quod infirmius est, negligi non debet. Non tantus ego sum, ut vos alloquar . . . . Verumtamen ut gladiatores perfectissimos non tantum magistri, et praepositi sui, sed etiam idiotae, et supervacue quisque adhortantur de longinquo, ut saepe de ipso populo dictata suggesta profuerint. Tertullianus forsitan, ut presbyter Carthaginensis huic muneri incumbens, dum saeva persecutio in carcerem commeatum interdiceret, ne proximi ad pugnam necessario hortamento destituerentur, voluit a longinquo veluti gladiatoribus pugnantibus dictata suggesta dirigere. Quo zelo percitus Cyprianus, dum audiret Rogatianum martyrum presbyterum carceribus cum reliquis recludi, etsi [Col. 1119D] commendatissimum illum haberet, cunctosque post primum certamen proxime ad martyrium consummandum ex judicis sententia coarctari; voluit nihilominus per plures epistolas hortatorias, et Rogatianum, et reliquos hortari ad fortitudinem, et patientiam. Sic enim de epistolis conscriptis loquitur ad eosdem martyres (epist. 7) : «Et in primis vobis, fratres charissimi et fortissimi, litteras miseram, quibus fidei, et virtuti vestrae verbis exsultantibus gratularer . . . Hortamur tamen per communem fidem, per pectoris nostri veram circa vos, et simplicem charitatem, ut qui adversarium prima hac congressione vicistis, gloriam vestram forti et perseveranti virtute teneatis . . . Danda opera, ut post haec initia ad incrementa quoque veniant, et consummetur in vobis, quod jam rudimentis felicibus esse coepistis.» Arctiorem custodiam, qua omnis cum martyribus commeatus erat interdictus, indigitatam invenimus, in actis martyrum forsitan ab ipsis presbyteris [Col. 1120A] conscriptis; ibi namque legimus, vel delicatam custodiam sicuti in Vita S. Cypriani inquit Pontius, vel diligentem custodiam, ut Heraldus in Tertulliani apologeticum pag. 97, et Cujacius observant l. XIV, c. 16. Hinc si quandocunque parum remissum ab ea arctitudine, illico confluebant sacri ministri ad spiritualem ineundam collationem. Quo spectare videntur acta pag. 16, laudata SS. Perpetuae et Felicitatis, cum Pudens carcerum praepositus ob virtutem earumdem paululum remisit ab angustia priori: «Post dies paucos Pudens miles optio praepositus carceris, qui nos magni faciebat, coepit intelligere magnam virtutem esse in nobis, qui multos ad nos admittebat, ut et nos et illi refrigeraremur.» Equidem sollicitiorem curam incumbere debuisse presbyteris commeandi ad carceres docet S. Cyprianus (epist. 5) , qui temperaturus zelum quorumdam, designatis martyribus suppetias ferre contendentium, ita clerum Carthaginensem admonendum duxit: «Peto [Col. 1120B] quoque ad procurandam quietem solertia et sollicitudo vestra non desinat. Et si fratres pro dilectione sua cupidi sunt ad conveniendum, et visitandos confessores bonos, quos illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio, tamen caute hoc et non glomeratim, nec per multitudinem simul junctam puto esse faciendum: ne ex hoc ipso invidia concitetur, et introeundi aditus denegetur, ut dum insatiabiles multum volumus, totum perdamus.» Quo benedictos martyres designatos vocavit Tertullianus bonos confessores, quos illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio. His opponuntur qui falsi erant martyres, de quibus idem Tertullianus ad Scapul. c. 4: Viderint qui sectam mentiuntur, quos et ipsi recusamus. Tandem presbyteri martyrum si in obeundo ministerio bene sese gerebant, ad altiorem gradum promovebantur. Numidicus presbyter, qui strenuam operam exhibuit, ad primum ordinem inter presbyteros Carthaginensis Ecclesiae evehitur, jussu Cypriani, dum epist. 35 clero Carthaginensi scribit: «Admonitos [Col. 1120C] vos, et instructos sciatis dignatione divina, ut Numidicus presbyter ascribatur presbyterorum Carthaginensium numero, et nobiscum sedeat in clero luce clarissima confessionis illustris, et virtutis, ac fidei honore sublimis, qui hortatu suo copiosum martyrum numerum lapidibus et flammis necatum ante se misit . . . . et promovebitur, cum Deus permiserit ad ampliorem locum.» Alius locus non restabat, nisi ut in episcopum promoveretur. Tanta a Cypriano habita haec presbyteri martyrum sollicitudo. Anacleto itaque a Petro tribuitur primo haec provincia, quam in humandis corporum sacris exuviis, et memoria erigenda adimplevit. Erat enim, et istiusmodi sollicitudo propria martyrum presbyteri, ut vel ipse, vel ipsius mandato, industria, aut cura martyrum corpore, ac dilaniata membra reconderentur in apto loco. De qua presbyteri sollicitudine haec scribit Dionysius in epistola ad Domitium, et Didymum, cum de Ecclesiae ministris agit, qui martyrum [Col. 1120D] ministerio ab Ecclesia erant deputati, laudatque inter alios Eusebium ubi supra huic operi invigilantem. «Eusebius quem Deus jam inde ab initio roboravit, impulitque, ut confessoribus in custodia positis (utique arcta, et cui accessus denegabatur) ministeria strenue exhiberet; utque consummatorum ad beatorum martyrum cadavera non sine capitis sui periculo sepeliret.» Clerus Romanus sede vacante dum Ecclesiae Carthaginensi scribit, apud S. Cypr. epist. 3, et recenset martyrum clericos ministros, hanc curam specialiter commendat his verbis: «Et quod maximum est corpora martyrum, aut caeterorum si non sepeliantur, grande periculum imminet eis, quibus incumbit hoc opus. Cujuscunque ergo vestrum quacunque occasione effectum fuerit hoc opus, certi sumus eum bonum servum aestimari.» Et S. Cyprianus (epist. 37) genera martyrum, quibus ea cura impendenda proponit: «Ut corporibus omnium, qui etsi torti non sunt, in carcere tamen [Col. 1121A] gioroso exitu mortis exitu mortis excedunt, impertiatur, et vigilantia, et cura propensior.» Et haec de martyrum presbytero occasione Anacleti, quem antiqui catalogi proponunt, et commendant etiam ex eo quod presbyter a S. Petro constitutus, memoriam supra ejus sacras reliquias exstruxerit. Linea 5.— Seu alia loca, ubi episcopi reconderentur sepulturae. In secundo catalogo haec perioche sic legitur: Hic memoriam beati Petri construxit, et composuit, dum presbyter factus fuisset a beato Petro, ubi episcopi reconderentur. Liber vero Pontificalis addidit illa verba, seu alia loca, ut designaret initia celebrrimmi Vaticani coemetrii, ubi exusta, et lacera priorum martyrum in Neroniana laniena corpora recondita fuere, ac simul pontificum. Loca vero haec nedum ad corpora reservanda destinabantur, verum etiam ad sacros tempore persecutionis [Col. 1121B] ineundos ecclesiasticos coetus. Consuetudinis hujus meminit Tertullianus c. 3 ad Scapulam dum refert ferocientis populi clamores, qui obnitebatur omne jus sepulturae Christianis adimere, prout ademit, et in poenam sterilitate vexata fuit Africae regio. «Doleamus necesse est, quod nulla civitas impune latura sit sanguinis nostri effusionem, cum de areis sepultarum nostrarum acclamassent: Areae non sint: areae ipsorum non fuerunt, messes enim suas non egerunt.» Hinc manavit mos apud alias principes sedes, ut ad apostoli reconditi vicinia episcopi successores reconderentur, quod testantur acta S. Petri Alexandrini ex editione Cambefisiana, dum de ejus obitu sic: «Peractis autem vir beatus precibus, osculatusque evangelistae Marci sepulcrum, et illic cum illo positorum antistitum, reversus est ad tribunos:» Et mox: «Tollentes eum ad evangelistae Marci sacrae aedis partem australem, ducunt in vallem in qua sita monumenta erant.» In his vero locis sacros coetus congregari consuevisse docent [Col. 1121C] laudata acta, dum referunt contentionem de loco sepulturae corporis D. Petri, volentibus nonnullis ut cum aliis episcopis ad vicinia S. Marci reconderetur, aliis alibi. Priores volebant recondendum ad apostoli Marci vicinia, ubi etiam conversatus fuerat. Conversatio ista denotat locum ubi sanctus martyr sacrum agebat conventum. Perduravit usque ad Gregorii III tempora istiusmodi usus, ac inter clericos Romanos erat presbyter electus, ut incumberet pontificum sepulturae. Talis erat Gregorius III, de quo liber Pontificalis, cum dixisset, quod per gradus «pervenit ad sacrum ordinem presbyteratus,» mox addit (pag. 173) : «Quem viri Romani, seu omnes populi a magno usque ad parvum . . . . subito eum, dum ejus decessor de hoc saeculo migrasset, dum ante feretrum in obsequio sui antecessoris esset intentus, vi abstollentes in pontificatus ordinem elegerunt.»
[Col. 1121D] EX BIN. Linea 4.— Hic memoriam beati Petri construxit, atque composuit. Per memoriam beati Petri intellige quamdam aedificii structuram ab Anacleto, dum adhuc presbyter esset, in Vaticano exstructam, quam olim antiquitas usitatius ecclesiam nominare consuevit. Nam et Augustinus de Civit. Dei lib. XXII, c. 10: «Nos, inquit, martyribus nostris non templa, sicut diis, sed memorias, sicut hominibus mortuis, quorum apud Deum vivunt spiritus, fabricamus.» Has merito Caius antiquus theologus, qui tempore Zephyrini pontificis claruit, teste Eusebio lib. III Histor., c. 24, Trophaea appellat. EX LAB. Linea 7.— Ordinationes duas. Juxta Platinam, unam.
[Col. 1122A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Anacletum a Cleto decessore distinguendum esse, quos confuderant aliquot antiqui scriptores etiam ex Patribus, nominis affinitate permoti (non secus ac Eusebius ex Marcellino, et Marcello unicum conflavit pontificem) pervicit Schelestratius Antiquit. illustr. dissert. II, cap. 2, ostendens id valide comprobari ex Romanae Ecclesiae documentis; cum patria, parentes, epochae utriusque sedis, et martyrii sint admodum diversae: uti constare potest ex consulibus utrique assignatis apud omnes catalogos, et libros Lectionarios, mirifice in iis consentientes, etiamsi codices illi differant in numero annorum, mensium ac dierum, iisdem pontificibus attributo. Cum itaque omnium codicum tanta concordia sit in primo, ac postremo consulatu sedis Anacleti, nempe ex decimo Domitiani collega Sabino (Christi 84) ad Domitiani decimum septimum collega [Col. 1122B] Clemente (Christi 95) ; et cum Cleti martyrium consignetur die 26 Aprilis Domitiano IX et Rufo coss. (Christi 83) , Anacleti vero die 13 Julii Domitiano XVII et Clemente coss. (Christi 95) ; consequitur, ut hisce ex testimoniis numeri annorum, vitiati a descriptoribus, et variantes, redigantur ad veram lectionem, assignatis consulibus respondentem. Erat annus martyrii S. Cleti signatus coss. Domitiano IX et Rufo (Christi 83) : dies vero 26 Aprilis. Inde ad diem 26 Aprilis Christi epochae 95, Domitiano et Clemente coss. numerantur anni solidi 12: et ad proximos consules Valentem et Veterem, aerae Christi 96 attributos, et primos ex Evaristo assignatis, praedicta die 26 Aprilis claudit annos solidos 13. Tum a die 26 Aprilis ad diem 13 Julii martyrio Anacleti notatum consequuntur menses duo, et dies 17. Ex ea summa annorum 13, mensium 2, ac dierum 17, demptis annis 12, mensibus 10, diebus 7, qui sedi Anacleti assignantur tum in picturis basilicae S. Pauli, [Col. 1122C] tum in vetustissimis catalogis, aetate Liberii ac Felicis quarti collectis, quatriduo tantum ab ea summa discrepantibus; reliqui sunt menses 4, et dies 10, tribuendi vacationi sedis inter martyrium Cleti et pontificalem ordinationem Anacleti, incidentem juxta hujusmodi computationem in diem Dominicam 7 Septembris anni 83. Nam inde si coeperis numerare summam annorum 12, mensium 10, et dierum 7, quos exhibent in Anacleto picturae S. Pauli, martyrium Anacleti pariabitur cum die 13 Julii, qua colitur, et cum anno Christi 96, Valente et Vetere coss., Evaristi primo in Catalogis constituto. Causa vacationis tam diuturnae, ad quadrimestre spatium extensae, satis probabilis reddi potest, si Ecclesiae Romanae constitutio perpendatur per ea tempora, quae martyrem effecerant Cletum, et praecipuorum virorum Cleto superstitum conditio, ac gesta animo repetantur. Martyrium subeunte Cleto, in vivis agebat B. Clemens, quem supra vidimus se [Col. 1122D] abdicasse pontificatu Romano, per novennium a se gesto post decessum Lini, et ex Hieronymo aliisque Patribus constat, ad tertium annum Trajani vitam produxisse. Tam Graeci, quam Latini tradunt Clementis exsilium trans mare Pontificum circa Chersonam. Inde autem suppetias tulisse laboribus et discriminibus Ecclesiae, ejusdem opem, et concilia implorantis, etiamsi regimen universarum cum pontificatu Romano jam dimisisset, comprobat epistola Clementis ad Corinthios scripta Ecclesiae Romanae nomine: quam Vendelinus (edit. Cotelerii tomo I, fol. 139, col. 2) datam judicat fervente persecutione Domitiani, anno Christi 95, octodecim annis post dimissionem maximi pontificatus, sponte depositi, ne concepta ethnicorum odia in pastorem, eorumdem rabiem ac saevitiam accenderent in gregis universi perniciem. Cum igitur decedente Cleto tanta esset existimatio Clementis in Ecclesia Romana, pastore viduata, quae duos a Petro apostolo [Col. 1123A] consecratos episcopos Linum et Cletum martyrio absumptos videbat, tertiumque superstitem Clementem ab eodem apostolorum Principe pariter initiatum, imo et successorem sibi destinatum, ab experto per novennium regimine se abdicasse aegre ferebat; credibile est nullius successoris ad electionem procedere voluisse, nisi tentaret prius num flecti Clemens pateretur ad hujus Ecclesiae cathedram iterum conscendendam. Multo autem aegrius consensurus fuisset quisquis eligeretur constante Clementis vita, ejusdem animo non explorato, aut certe non exspectato consilio, et adhortatione ipsius Clementis (quando is in abdicatione persisteret), quibus confirmaretur novus electus ad subeundum onus maximi sacerdotii. His vero nuntiis ultro citroque perferendis, sive trans mare Ponticum jam tum Clemens ageret, sive aliis peregrinationibus apostolici muneris distineretur (certe ab Urbe dissitis, constante causa se subtrahendi a vicinia sedis Romanae, quam supra attigimus), quadrimestre spatium videri non debet [Col. 1123B] mora diuturnior quam necessitas ferat. Ab hac vero constantia in recusando removeri non debuit Clemens in morte Cleti (anno 83) cum eaedem causae sub Domitiano tunc imperante vigerent, quae sub imperio Vespasiani patris illum adegerant ad exsulandum anno aerae Christi 76, atque ab abdicandum se ab honore summi pontificatus. Dixeram in notis chronologicis ad Vitam S. Clementis, num. 7, propugnationem nostrorum dogmatum et vaticiniorum Christo Domino praenuntiantium principatum pacis, quem assentatio servilis Judaeorum atque ethnicorum Vespasiano aptare studuerat, cum pacis templum dedicaret anno 76 aerae Christianae, dedisse ansam Clementi non solum voce, sed etiam scriptis vindicandi oracula fidei Christianae: eoque nomine odium incurrisse assentatorum, atriensium ejusdem principis, quasi maledicta conscriberet in imperatorem, quem divinis honoribus non prosequebatur, sed longe diversum affirmabat [Col. 1123C] a pacis principe per Isaiam indicato. Id vero in secunda quam vulgo dicunt Clementis epistola, quam priorem esse habendam Vendelinus probavit (editus a Cotelerio tomo I, pag. 140, col. 2, cum utraque Epistola G L.) et memoratam a Dionysio Corinthiorum episcopo apud Eusebium lib. IV, cap. 23, reperit laudatus Vendelinus, ita nos admonens de attenta Clementis cura in advertendis fidelibus a foeda assentatione Caesaris, et confirmandis in confessione fidei, principatum pacis cum Isaia tribuentis non mortali cuipiam nihil supra hominem gestanti, sed homini Deo Christo Domino, divinam humanamque naturam in se uno admirabiliter complexo. De tempore enim conscriptae epistolae agens ita pronuntiat. «Tempus quoque insinuat pacatissimum, nullis in Ecclesiam periculis turbidum, tantoque magis ad charitatem mutuam, fovendamque pacem hortatoriam. Ad quam (pacem) obtinendam non oporteat inveniri hominem, qui eam largiatur, sed Deum [Col. 1123D] scilicet. Quibus verbis, vel ego fallor, vel innuitur Vespasianus imperator, qui anno nostro 75 festo suo consulatu templum pacis aeternae, omnium toto orbe pulcherrimum dedicavit; semet existimans illum principem pacis, patrem futuri saeculi, praenuntiati apud Isaiam, cujus imperii non foret finis. Non hunc ergo mortalem hominem, sed Deum inveniri debere monet Clemens, qui aeternam pacem suis largitus sit. Tanto ergo epistola haec prior illa, quae post 20 demum annos missa fuit Corinthum.» Haec Vendelinus, referens hanc epistolam vulgo dictam secundam, re autem vera priorem Clementis ad Corinthios ad annum 75, alteram vero a Clemente scriptam ad eosdem Corinthios non suo, sed Ecclesiae Romanae nomine, ad annum 95 aerae Christi communis. Pacatissimam quod dixit tempus, nullisque in Ecclesiam periculis turbidum prius illud sub Vespasiano principe anno 75 epochae Christianae quo epistola [Col. 1124A] memorata conscripta fuit, paulo post turbulen tum evasit tum Christianis, tum philosophis et sophistis, uti explicavi superius in notis chronologicis ad Vitam Clementis numero 7. Christianis quidem ob principatum pacis Christo Deo assertum, uti Vendelinus in epistola Clementis deprehendit; philosophis vero ac sophistis ob maledicta in principem jactata a nonnullis, quorum causa, omnes tum sontes tum insontes ex Urbe excedere jussi sunt, pertinacium vero ex numero Hostilius ac Demetrius in insulas relegari, Diogenes virgis caesus, Eras capite plexus, uti ex historicis Graecis ac Latinis ibidem retuli. Illae igitur causae asserti principatus pacis Christo Domino, quae suspicionem novarum rerum excitare poterant sub Vespasiano principe in supremo hierarcha Ecclesiae Clemente, si in urbe perstitisset, eumque providenter impulisse credimus ad exsulandum, et ad abdicandum a se primatum cathedrae quem gerebat, non segnius urgebant sub Domitiano, ut oblatum honorem successionis post mortem [Col. 1124B] Cleti constanter recusaret. Quis enim dubitat perinde excitatum iri rumorem, aut opinionem affectati imperii a tanto religionis nostrae duce, et antesignano Clemente, si primus inter episcopos, et participes regalis sacerdotii Christi iterum haberetur, dum Flaviae gentis liberi superessent, quibus aeternitas imperii, et principatus pacis in Urbe caeterarum domina publica assentatione deferebatur? praesertim cum Domitiani ambitio supra paternam adeo excrevisset, ut Deus ac Dominus inscribi passim et haberi vellet: fortasse ne quidpiam sibi deesse vulgus crederet, quo minus haeres paternae conditionis, et principatus pacis Quiritibus appareret. Ne igitur odia intempestiva in universum fidelium coetum urbanum praesentia Clementis revocaret sub Domitiano, quae declinaverat, ac suppresserat lege exsilii suscepta, ac dimissione voluntaria maximi sacerdotii sub Vespasiano, satius duxerit abstinere a regressu in Urbem, et a cathedra jam relicta: [Col. 1124C] atque satius ducens apostolici episcopi munere fungi ultra solitudines Ponti, auctor Romanis clericis fuerit, ut ad liberam electionem procederent successoris Cleti, quemadmodum hi praestiterunt, evecto ad sedem Petri Anacleto. Notarunt pridem indicia hujusmodi providentiae, ac dilectionis in Clementis epistola ad Corinthios data Ecclesiae Romanae nomine viri eruditi: quae detegunt animi sensus praeferentes voluntarium exsilium, quando immineret periculum turbarum, unius praesentiae causa excitandarum. Si propter me, inquit, seditio, contentio, et schismata orta sunt, emigrabo, abibo, quocunque volueritis: sive ut Epiphanius refert in haeresi Carpocratianorum 27, cap. 6, quando memorat abdicationem Clementis, Secedo, abeo, bene stabiliatur populus Dei: quae verba in commentariis quibusdam a se reperta asserit, adnotante Vendelino pag. 139, col. 2 edit. Cotelerii, et habentur etiam in Graeca editione anni 1544, fol. 51, Ἀναχωρῶ, ἄπειμι, εὐσαθήτο ὁ λαὸς τοῦ
Θεοῦ· et aptius respondent occasioni supra indicatae abstinendi a pontificatu maximo, et abscedendi ab urbe Roma, ne toti Ecclesiae discrimen, et persecutio immineret ex unius praesulis dignitate resumpta, qua volens lubensque paucos ante annos se exemerat, ut bene stabiliretur populus Dei. Caetera reservamus notis historicis. Haec autem ut delibaremus in chronologicis suasit necessitas definiendi tempora istorum pontificum: quae in Anacleto ita videntur assignanda. Martyrii coronam adepto Cleto die 26 Aprilis anno 83, Domitiano IX et Rufo coss. sedes vacavit mensibus quatuor, ac diebus decem (qui ex summa duplici in principio notarum hic collata resultant): scilicet usque ad diem 6 Septembris, dum Clementis exsulis sententia exploratur, an iterato velit cum pontificatu Romano totius Ecclesiae clavum capessere, licet antea abdicasset. Clemente constanter recusante ad Urbem reverti, et Petri cathedram [Col. 1125A] iterato conscendere, ne scilicet occasio daretur ethnicis Christianum populum persequendi tanquam factiosum, si contra legem exsilii ab imperatoribus prolatam in Clementem fama notum, et scriptis suis celebrem, eumdem revocarent in patriam, ac principem sacerdotii denuo constituerent. Romanus itaque pontifex eligitur Anacletus die 6 Septembris Sabbato: et die proxima 7 Septembris Dominica consecratur episcopus eodem anno 83. Primum vero Pascha sui pontificatus celebrat anno 84. Domitiano X et Sabino coss. Sedet ex die Dominica 7 Septembris anni 83 ad diem 13 Julii anni 96, Valente et Vetere consulibus, successoris initio tributis ex causa ad initium illius notarum afferenda. Ita enim fit, ut ejusdem pontificatus constet per annos 12 menses 10 ac dies 7. Anacleto attributos tum in picturis basilicae S. Pauli, tum in vetustissimis catalogis aetatis Liberii ac Felicis quarti, tum in pluribus Colbertinis supra editis inter Prolegomena. [Col. 1125B] Qua autem de causa postremi consules assignati sint Anacleto Domitianus XVII et Sabinus, respondentes aerae Christi 95, et cum his consonetannorum 11 numerus, in quatuor catalogis ex codicibus Italiae Bergomensi, Cavensi, Farfensi, et Lucensi ejusdem sedi attributus, exponam loco indicato, scilicet sub initium notarum afferendarum in Evaristo. Linea 2.— Temporibus Domitiani, a consulatu Domitiani decimo, etc. In notis chronologicis plura delibavi ex historia tum Clementis, tum Anacleti. Inter fabulas fortasse rejicient ii, qui Pearsonium ac Doduellium sequuntur: derogantes fidem tum Graecis, tum Latinis scriptoribus Historiae pontificalis: et asserentes se propius sequi vestigia veritatis, quae offendisse autumant apud auctorem prorsus incognitum: ex quo hausta fuisse non dubitant ea quae Eutychius scriptor Alexandrinus decimi [Col. 1125C] saeculi suis Annalibus digessit de Romanorum pontificum epochis et successione. Hac autem ratione permoveri profitentur, quod videant Eutychiana asserta «maxime conspirare suis cum observationibus, ex historiae monumentis magno labore, ac diligentia deductis, sine duce, sine comite,» ut ingenue fatetur Pearsonius dissert. 1, de successione primorum Romae episcoporum in genere; licet in judicio ferendo de Annalibus Eutychii affirmet se non valde dissentire a sententia Labbaei, et eruditorum, qui eosdem putant vix unius assis habendos ubi dissentiunt a probatis auctoribus Graecis ac Latinis. Quae ita affecta sunt ingenia, ut a scriptore decimi saeculi, quem supponunt ab auctore antiquo, sibi nobisque prorsus incognito, descripsisse illa quae ediderit, affirment tuto repeti posse, ac debere rationes temporum, et gestorum, Graecis ac Latinis omnibus historiae, et Chronologiae ecclesiasticae scriptoribus [Col. 1125D] dissentientes, ea, inquam, ingenia, quae ita affecta sunt, valde non moror, si velint fabulis accensere universa haec, quae ducibus et comitibus Graecis ac Latinis colligere nos sategimus. Pearsonio ipso judice adduci deberent ad diffidendum de Eutychii laboribus, ac de suis. Neque enim tanti hos habuit Cestriensis, ut suas dissertationes constante vita in publicum produxerit, imo nec perfecerit quidem. Imperfectum enim opus editores fatentur in epistola nuncupatoria: qui tamen subdunt suis tandem numeris absolutum ab amico decedentis Doduello, dum posthumum ederetur. Habeant igitur sibi editores integram laudem quam nemo illis invideat (fortasse nec ipse Doduellus); si laus est jactare, se veritatis vestigia premere in Historia et chronologia sine comite, sine duce, facem praeferente tum Aegyptio scriptori Eutychio, tum sectatoribus, ad res Romanae Ecclesiae pervadendas, supposito auctore, nullique cognito, vel de nomine. Arbitror cordatos quosque lectores libentius turos vestigia Eutychii [Col. 1126A] et Pearsonii, vel ipsius editorum, ut nota per monumenta Romana, et certis auctoribus ducatum atque comitatum praestantibus, atque indicantibus non minus vetusta quam genuina documenta, eaque proximis aetate, loco, officio scriptoribus insignita, et communita, veritatem historicam et chronologicam consectentur. Satis infirmantur Pearsonii ac Doduelli cogitata ex eorumdem testimoniis, ita claudentibus indicatam dissertationem primam cap. 14, numeris 3 et 4. Pearsonii verba integra recitabo: ut prudentia lectoris judicet, num ea quae de Chronotaxi pontificia per nostram methodum colliguntur, subverti possint ab incertis documentis et auctoribus, unde Eutychius scriptor nihili habendus omnium eruditorum suffragio supponitur sua consarcinasse ex alterius centonibus, quem nemo indicat, neque ubi, aut quando praecesserit. « Cum autem (inquit Pearsonius pag. 140 editionis Londini 1688) ego vulgarem Romanorum pontificum praecipue priorum Chronologiam valde suspectam [Col. 1126B] haberem, eamque ad veritatem Historiae ecclesiasticae reformandam esse censerem, idque aliquo modo propria industria praestitisse me putarem; vidi Annales Eutychii aliam priorum pontificum Chronotaxim, et tum a Latinis, tum a Graecis insigniter discrepantem exhibuisse: et quod mihi mirum videbatur; cum observationibus meis, ex historiae monumentis, magno labore et diligentia, sine duce, sine comite deductis, maxime conspirantem. Unde sua hauserit Eutychius sane nescio: ab antiquiore aliquo nobis prorsus incognito ea sine dubio habuit, qui annos pontificum cum annis imperatorum ad modum Chronici Eusebiani contexuerat, sed cum maximo ab ipso discrimine, tum in initio pontificatus Lini, tum in annis Anacleti, ex quibus male dispositis reliqui errores apud Eusebium praecipui dimanasse videantur. «Haud equidem ignoro, quid hactenus viri docti de Annalibus Eutychianis senserint, eorumque judicium [Col. 1126C] video ex Labbaeo recte percipi posse, qui ad calcem concilii Antiocheni haec liberrime, ut solet, adnotat. «Tam crassi porro tamque frequentes in rebus praesertim chronologicis errores Eutychianorum Annalium hoc apud eruditos lectores effecerunt, ut vix unius assis aestimentur, cum ab Socrate, Sozomeno, Evagrio, aliisque probatis Graecis Latinisque scriptoribus dissentiunt.» Neque ego ab hac sententia multum dissentio. Ut enim in vindiciis Ignatianis late ostendi, erat hic Batricides veteris historiae valde ignarus, neque cum priorum saeculorum scriptoribus ipse decimi saeculi scriptor conferendus. Sed non dubito quin auctorem vetustiorem aliquem in chronologicis habuerit, quem secutus est. Hujus itaque vestigia eruenda, et in iis temporibus tantummodo premenda esse censui; quorum neque Graecorum veterum, neque Latinorum quisquam satis certam notitiam habuisse deprehenditur. In summa, hujus Eutychii auctoritate haud [Col. 1126D] leviter confirmatus, sed observationibus nostris ex historia veteri ecclesiastica petitis praecipue fretus, prioribus Romae episcopis annos suos, eo qui sequitur modo, in posteriori dissertatione tribuendos esse putavi.» Paucis, ut spero, lectoribus suadebunt editores posthumi operis Pearsoniani, per divinationes hujusmodi, ex fonte supposito in Arabum libros, et ad Eutychium derivatas, subverti posse documenta Ecclesiae Romanae, ab exordio suo consignantis non tantum in Actis martyrum, et commentariis notariorum, sed frequenter etiam in lapidibus coemeteriorum diem, et consulatum depositionis martyrum ac fidelium: quae documenta inde transcripta et relata in diptycha, in catalogos et in series pontificum depictas a quarto Christi saeculo ad subsequentia tuentur in praecipuis basilicis Chronotaxim pontificiam, per nos sub certis ducibus, certisque comitibus uniuscujusque aetatis collectam. Ubi vero constiterit, non hariolari Hieronymum quando Clementis [Col. 1127A] vitam producit ad annum tertium Trajani, neque Epiphanium nobis illudere, quando indicat abdicationem Clementis in antiquis codicibus a se repertam, neque canonem missae, aut martyrologia confingere Cletum et Anacletum pontifices distinctos, sed desipere Joannem Thane, editorem praecipuum operis posthumi Pearsoniani ac Doduelliani, quando in nuncupatoria epistola suis assentatus, et jactans veritatem a Petri cathedra jam diu depulsam confugere ad sedem Cantuariensem, imperfecta Pearsonii suis numeris absoluta depraedicat a Doduello, et cum his rejiciens inter fabulas documenta veterum, consignantia distinctis consulibus initia ac terminos Cleti et Anacleti, totum vicennium eorumdem regiminis coarctat intra biennium, ex auctore, ipsis perinde ac caeteris ignoto ac supposito Eutychii praecentore; causa quoque cadent recentes hi defensores Arabicae ac Eutychianae chronologiae, doctis quibusque viris cum Labbaeo nihili habendae: qui ad [Col. 1127B] dissipanda tempora memoratorum pontificum ita animantur, et ad Clementis annos minuendos procedunt, ejusque exsilium, gesta, martyrium cum fabellis exsufflandum putant; ut disciplinam et instituta nascentis Ecclesiae de sacris praesertim virginibus convellant. Suo se jaculo satis conficiunt, cum fundamenta ita infirma proferunt propriae sententiae. Ad oblitterandas enim notas, et obelos suopte ingenio ita infixos annis, et consulatibus, spongiam ipsimet ministrant in postrema parte dissertationis primae, quam recitavi. At inquiunt in catalogo Bucheriano quatuor ex primis pontificibus hoc ordine recensentur: Linus, Clemens, Cletus, Anacletus. In catalogo posteriore, et in libro Pontificali, Linus, Cletus, Clemens, Anacletus. Apud Pseudo-Tertullianum, Linus, Cletus, Anacletus, Clemens. Quando haec objiciunt, primum gratulor nostrae Chronologiae, quod haec documenta longe vetustiora Eutychianis, non secus ac picturae S. Pauli, Cletum [Col. 1127C] ab Anacleto distinctum recognoscant, a Pearsoniana et Doduelliana confusos in uno Anacleto. Deinde laetor, quod ordinent diversimode hanc primam tetradem pontificum Romanorum. Causa enim diversitatis si requiratur, illa manifestabit satis perspicue duplex testimonium antiquitatis, unde catalogi confirmantur; unum scilicet sacrorum diptychorum, seu canonis missae, in quo nomina apponebantur juxta epocham martyrii morte consummati; alterum vero seriei et successionis pontificum, dispositae in annalibus libris, sive in Elenchis pontificalibus juxta ordinem electionis et initiationis. Catalogus Bucherianus hanc posteriorem manifestat, uti perspicuum fit ex consulibus per universos catalogos attributis: unde colligitur electum fuisse Clementem post mortem Lini. Canon missae et posterior catalogus (qui videtur respexisse ad eumdem canonem, et ad indiculos seu diptycha martyrum) Lino et Cleto pro Christo occisis ante Clementem, [Col. 1127D] serius martyrio coronatum, hunc ipsum postposuit. Pseudo-Tertullianus etiam Anacletum Clementi praemisit, eadem, ut reor, ex causa: licet catalogus secundus postponat, et plerique omnes non satis certi de triennio inter utriusque martyrium computando. Canon vero missae non memorat Anacletum, sed a Clemente unum tantummodo, et alterum per singula saecula enuntiat ex successoribus, eo consilio, quod mox aperiam. Summis pontificibus constitutum non fuit, dum canonem ordinarent, universa nomina decessorum percensere, qui martyrium fecissent, ut justae brevitati consulerent: quam consuetudinem nostra etiam aetate retinendam censent tum in canone missae, tum in publicis precibus, quas litanias appellamus, ubi non universa nomina sanctorum, sed in singulis classibus pauca tantummodo recitantur. Contenti igitur fuerunt in canonis ordinatione tam in precibus infra actionem dictis (alii malunt intra actionem ) quam in proximis a consecratione, [Col. 1128A] post illos tres a Petro apostolo initiatos, unicum e singulis duobus consequentibus saeculis nominatim recensere. Ita Xystus e secundo, Cornelius e tertio Christi saeculo seliguntur ante consecrationem. Post consecrationem vero Alexander e secundo, Marcellinus e tertio exprimendi assumuntur: neque alius apponitur, neque ille Telesphorus, quem tamen Doduellus ita non dubitat martyrem fuisse; ut affirmet hunc ipsum esse, quem primum inter episcopos Romanos legerit apud veteres scriptores gloriosum martyrium subiisse. Par est credere, nostros antistites imitari voluisse exempla sacrorum codicum, praesertim libri Ecclesiastici: cujus auctori cum propositum fuisset cap. 44 laudare viros gloriosos parentes suos, licet posset quamplures sanctitate et gestis illustres enumerare, selegit e singulis classibus, vel paucos, vel singulos, nempe e patriarchis antediluvianis Henoch, ex Abrahamitidis Isaac, e judicibus Josue, atque ita e classibus caeteris prophetarum, pontificum, regum. Hoc itaque [Col. 1128B] exemplum imitati nostri Canonis conditores; delibatis per singula saecula paucis nominibus, maluerunt complecti reliquos martyres, et sanctorum universitatem generis vocabulo, omnium scilicet sanctorum appellatione communi: satis consultum fore arbitrati successioni pontificum et martyrum in Ecclesia perstringendae per illa priora a Christo saecula, quibus canon adornabatur; si ab unoquoque saeculo post apostolicum singuli nominatim efferendi ex praedictis classibus legerentur. Litem itaque nobis intentare desinant super diverso numero et ordine nominum, qui in catalogis et in canone deprehenditur, cum ambo illa ita respondeant instituto diverso utriusque libri, prout e gestis pontificalibus petebantur epochae electionis et consecrationis, aut e diptychis martyrum ordo, et aera mortis ac depositionis: observante etiam card. Bellarmino lib. II de Missa, cap. 26, martyres in canone recenseri juxta ordinem passionis, non dignitatis; [Col. 1128C] cum Stephanus diaconus praeponatur apostolo Matthiae. Obiter hic adnotabo, ut removeam objecta, in opere posthumo Pearsonii promota contra epochas et gesta Clementis, aliorumque pontificum proximorum, quando illa apud scriptores, Irenaeo et Cypriano aequales, vel Eusebianae saltem aetatis, non reperiuntur. Meminerint velim subtiles isti indagatores historiae et chronologiae, in censu veterum documentorum Historiae ecclesiasticae, praesertim Romanae complura haberi oportere, quae nec Eusebius vidit, neque Ignatio, Irenaeo, Clementi Alexandrino, Tertulliano, aliisve scriptoribus eorumdem aetatis, aut Eusebianae attingere necesse fuit; cum non scriberent historiam Romanae sedis antistitum, sed libros didacticos et apologeticos. Documenta historica Ecclesiae Romanae martyrum sanguine consignata spectantur adhuc in tabulis marmoreis occludentibus eorumdem loculos, et non semel declarantibus [Col. 1128D] per consules annum, et per reliquas notas mensem, ac diem depositionis plurimorum etiam fidelium cum martyribus quiescentium, in titulis urbanis, et suburbanis cryptis: ubi non tantum recitabantur acta, et passiones Martyrum exceptae a septem notariis per Clementem institutis, sed etiam quotannis cum sacrificio et precibus, a coetu fidelium frequentabantur in memoriam eorumdem martyrum, eadem die coronatorum, eodemque loco depositorum. Oblationes pro defunctis, pro natalitiis annua die facimus: scripsit Tertullianus in libro de Corona militis: et clarius etiam Cyprianus lib. III, epist. 6, ad presbyteros et diaconos suos data, quae est 37 editionis Pamelii. «Dies eorum (pro Christo coronatorum martyrio) quibus excedunt adnotate, ut commemorationes eorum inter memorias martyrum celebrare possimus: quanquam Tertullus fidelissimus, et devotissimus frater noster pro caetera sollicitudine, et cura sua, quam fratribus in omni [Col. 1129A] obsequio operationis impendit (qui nec illi circa curam corporum deest) scripserit, et scribat, ac significet mihi dies, quibus in carcere beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosae mortis exitu transeunt, et celebrentur hic a nobis oblationes, et sacrificia ab commemorationes eorum, quae cito vobiscum, Domino protegente, celebrabimus.» Indicavi epistolam numero 18 praefationis in primum tomum Anastasii; quam praefationem si lector adire velit, tum eo numero, tum consequentibus ad 32, perci piet, quam injuste rejiciant critici severiores, Doduellus ac Pearsonius, chronologiam, martyria et gesta complura priorum pontificum Romanorum, relata in catalogos quarti saeculi ex documentis indicatis Romanae Ecclesiae, licet ea non memorentur apud Eusebium, vel apud Scriptores Eusebio antiquiores; cum ipsemet Episcopus Caesariensis optime nosset, non fuisse universa perscripta ab Hegesippo, ab Irenaeo, a Clemente Alexandrino, aliisque: et idcirco lectorem moneat, a Romanis titulis, ac coemeteriis [Col. 1129B] complura, a scriptoribus, vel districta leviter, vel praetermissa, colligi et comprobari ita scribens lib. II hist. Eccl. cap. 25: «Ac Paulus quidem Romae capite truncatus, Petrus vero crucifixus fuisse eodem (Nerone) regnante traduntur. Quam quidam narrationem abunde confirmant Petri Paulique nomine insignita monumenta, quae in urbis Romae coemeteriis etiamnum visuntur.» Ostendit quoque hanc probandi methodum placuisse Caio, viro catholico, adversus Proculum Cataphrygarum patronum scribenti sub pontifice Zephyrino; cum diceret: «Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum, sive ad Ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum qui ecclesiam illam fundaverunt.» 7. Jure itaque nostro utimur, si Romanorum pontificum tempora, gesta, martyria, a notariis Ecclesiae mandata litteris, incisa marmoribus et loculamentis [Col. 1129C] martyrum affixa una cum sanguine quem fundebant, ut testis locuples est Prudentius, malumus repetere a nostris tabulariis, diptychis, eortologiis, catalogis, basilicis, titulis, aetate proxima ab his, quae gerebantur fundatis, ornatis, depictis publica cura; quam expiscari ab Eutychio Alexandrino, decimi saeculi scriptore, secuto nescio quem vetustiorem, suppositum a Pearsonio, ac Doduelio, istorumque rationibus contra Graecorum ac Latinorum omnium calculos respondentem. Neque aliter, ac nos facturum fuisse constat Hegesippum, Clementem Alexandrinum, atque Eusebium: quorum in scriptis cum tradantur facta complura unici viri testimonio comprobata quem apostolicae aetati proximum audivissent, aut legerent (qualia de Joanne apostolo habet Eusebius Hist. Eccl. lib. III, cap. 23 et 28, necnon de aliis apostolis eodem libro cap. 30, de Symeone cap. 32, hisque similibus) multo lubentius admississet illa, quae testimonio coetus [Col. 1129D] Ecclesiae in publicis ejusdem tabulis describerentur. At, inquiunt, recitantur publica auctoritate lectiones variatae postremis curis saeculo superiori, quibus Trajani, aut Adriani nomina, ac tempora iisdem pontificibus apposita in superioris aetatis codicibus, expuncta et permutata sunt in recentioribus. Hoc ipsum vero comprobat, curam in Romana Ecclesia nunquam dimissam castigandi posteriora exempla codicum ad fidem autographi, aut vetustioris, in ejusdem archivis custoditi et comparandi cum scriptis, ac traditionibus aevi apostolici, ac sinceriorum documentorum. Nam errores amanuensium, ac descriptorum praevertere, aut impedire nemini datum est: recognoscere vero, atque emendare, ac restituere germanae lectioni ad ejus diligentiam pertinet: quam nos consectamur, labore non modico vetustiora hujus Ecclesiae monumenta consulentes, et publica auctoritate proposita, juxta [Col. 1130A] regulas supra constitutas in opusculo 11 capite 2. 8. Discussis opinionibus praejudicatis Pearsonii, Doduelli, eorumque editoris, convertor ad Anacleti tempora, et historiam comprobandam ex ipso Eusebio, qui libro III, cap. 15, scribit: «Anno ejusdem imperii (Domitiani) duodecimo, Anencletus, exactis in Episcopatu annis duodecim, successorem reliquit Clementem.» Duo affirmat: primum est, duodennalem episcopatum Anacleti pariari cum duodecennio Domitiani; alterum est, Anacleto successisse Clementem in episcopatu Romano, anno 12 Domitiani. Secundum hoc negamus: primum illud admittimus, sed paulo aliter ac statuat Eusebius. Nam cum catalogis, et cum picturis basilicae Paulinae tribuimus Anacleto sedis Romanae annos 12, et praeterea menses decem, et quidem sub imperio Domitiani in quo consentientem habemus Eusebium. Hic tamen pariat primum imperii Domitiani, qui fuit aerae Christianae 82, cum primo episcopatus [Col. 1130B] Anacleti; nos vero initium Anacleti componimus cum tertio imperii Domitiani, qui fuit annus aerae Christi 84, a qua parte assertionis nostrae dissentit Eusebius. Hujus tamen historici lapsum ex consulum nominibus perperam ab eo intellectis, sed recte consignatis apud nostrorum Latinorum catalogos, ita detegendum putamus. Uterque annus 82 et 84 Domitiani primus, ac tertius signatur consulibus ordinariis Domitiano et Sabino; nam anno 82 aperuerunt Kalendas Januarii Domitianus VIII et Titus Flavius Sabinus: qui consules leguntur in lapidibus vetustis apud Panvinium, in Fastis, et apud Gruterum fol. 68 n. 1, et anno 84 Kalendis Januarii processerunt Domitianus X et T. Aurelius Sabinus, in antiqua inscriptione legendi apud Almeloveen in sua praefatione ad Fastos num. 14. Exegit quidem juxta Eusebium ac nostros Latinos Anacletus pontifex annuos duodecim (et quidem solidos) sub imperio Domitiani; quorum primus incidit in consules [Col. 1130C] Domitianum et Sabinum. Sed consulatus ab Eusebio assumptus fuit Domitiani VIII cum priori Sabino ex gente Flavia Christi 82; in nostris vero catalogis consulatus Domitiani X cum altero Sabino ex gente Aurelia Christi 84 is est qui attribuitur primo Paschati sub Anacleto: biennii differentia intercedente, eaque suborta ex similitudine nominum utriusque consulis, ita indicati in Fastis anonymi Bucheriani apud Norisium, videndis post epochas Syromacedonum. Imposuisse autem Eusebio homonymiam consulum per anachronismum biennii colligimus ex documentis Romanis, tribuentibus in catalogo Liberiano consules postremos Cleto papae Domitianum IX [Col. 1130D] et Rufum Christi 83 imperii Domitiani secundum: quos proxime excipiunt Domitianus X et Sabinus, nostris in catalogis assignati exordio Anacleti, anno tertio labente imperii Domitiani: cujus consulatus VIII cum Sabino cum sit primus imperii, subsequi nunquam potest tertium imperii signatum coss. eodem imperatore Domitiano X et Sabino. 9. Asserto igitur exordio Anacleti die VII Septembris anni 83 (uti supra explicatum fuit in notis Chronologicis num. 1) anni 12, menses 10, et dies 7 sedi ejusdem tributi in picturis Paulinis, et in Catalogis, pertingunt ad diem 13, Julii Christi 96, consulibus Valente et Vetere, quibus iidem catalogi assignant exordium Evaristi, et Eusebium corrigunt, qui loco Evaristi successorem Anacleto tribuit Clementem. Error Eusebii in hac secunda assertione demonstratur ex ipsius libris. Nam libro III, cap. 2 scribit: Post Pauli Petrique martyrium primus Ecclesiae [Col. 1131A] Romanae episcopatum suscepit Linus. Capite vero 12 refert anno imperantis Titi secundo a Lino traditum Anacleto Romanae Ecclesiae episcopatum, quem duodecim annis Linus administraverat: utique a Petri martyrio computandis. Petri martyrium III Kal. Julii signatum in universis Ecclesiae Fastis cum Eusebius recenseat sub Nerone, uti omnes admittunt: necessario praevertere debet anno ferme solido Neronis mortem: quam sibi cum ipse consciverit III Idus Junii, aerae Christi 69, C Silio Italico, L. Valerio Trachalo coss., fatendum est, non serius affectos morte Petrum et Paulum quam die 29 Junii anno Christi 67. Inde autem ad secundum Titi labentem, quando juxta Eusebium Anacletus a Lino accepit Romanum episcopatum Christi aerae 82, juxta eumdem historicum (licet biennio praevertentem exordia ejusdem Anacleti ex errore consulatus Sabini) sunt anni 15. Non igitur potest duodennium Lini implere quindecim ordinarios consulatus. Alius itaque successor inter Linum et Anacletum quaerendus [Col. 1131B] Eusebio fuit, etiam si toto duodennii spatio bini pontificatum extenderet a morte apostolorum: quem tamen contrahere debuerat intra limites biennii; cum Linus habeatur coadjutor Petri per novennium, et per biennium circiter a Petri martyrio successor, uti perspicuum fuit ex consulibus, eidem recte assignatis per catalogos antea expensos, et comprobatos in notis chronologicis ad Vitam Lini num. 2. 10. Eusebii anachronismo ita detecto, ejusque occasioni subortae ex consulatibus Domitiani cum duplici Sabino gestis (sive prior ipse arripuerit, sive Chronologas antiquior secum in lapsum traxerit) novus error accessit ex notitia vitae Clementis protractae ad annum Trajani tertium, aerae Christi centesimum. Celebre nomen tanti pontificis relegati per annos plures intra solitudines Ponti, non reliquit Asianos incertos de producta ejusdem vita et corona martyrii dilata ad eadem Trajani tempora: quae ostendebant Clementem diu superstitem post annos [Col. 1131C] duodecim priores Domitiani, quibus placuit Eusebio claudere pontificatum Anacleti. Quare successorem opinatus est fuisse Clementem; cum constaret tandiu fuisse superstitem. Accessit ad confirmandum errorem imperitia amanuensium: quae Clementis exordium perperam signavit consulatu Trajani, ab aliis recte expresso veris nominibus Trachali et Italici. Primus consulatus Trajano gestus anno 91, praecessit novennio tertium annum ejusdem imperii, aerae Christianae centesimum, ad quem refertur martyrium Clementis. Videbat Eusebius ex documentis Ecclesiae per annos novem sedisse Clementem in Romana sede pontificem; et in Fastis viderat annum nonum ante ipsius mortem (ad tertium Trajani relatam) praeferre consulem Trajanum, quem amanuenses mendose descripserant loco Trachali, ejusdem initia signantis cum collega Italico, uti in exemplis aliquot Anastasii contingit, quorum variantes lectiones dedimus ad S. Clementem. [Col. 1131D] Arbitratus est hoc novennium ex Christi epochae 91 ad 100, respondens utrique termino consulatus inchoantis sedem Clementis, ac signantis ipsius vitae finem, pertinere ad ejusdem pontificatum. Quare Anacleto successorem dedit ex primo consulatu Trajani eum, quem ex consulatu Trachali enuntiare debuerat decessorem. Cleti et Anacleti per annos novem, a Trachalo, et Italico coss. Christi 68, quibus Clemens inivit, ad coss. Vespasianum IX et Titum VII, quibus deposuit pontificatum, uti ex genuinis catalogis supra exposuimus. 11. Haec omnia diligenter considerata et invicem collata cum satis detegant originem erroris et anachronismi in annis permiscendis trium pontificum Clementis, Cleti, et Anacleti, necnon ostendant, in catalogis non vitiatis vera consulum nomina, veramque Chronotaxim, et ordinem successionis eorumdem pontificum, respondentem picturis, et [Col. 1132A] numeris vetustissimis seriei pontificiae in Basilica S. Pauli, aliisque Romanis, et i de translatam in catalogos Italiae codicum fidelius quam in exoticos: confirmant nos in tradita ratione temporum, ac gestorum constanter retinenda: et destruunt objecta Pearsonii ac Doduelli contra historiam memoratorum pontificum; cum eadem objecta petantur a Chronologiae perturbatione, ac discordia, quae nostris in rationibus et monumentis non invenitur. 12. Ad lineam 4.— Hic memoriam B. Petri construxit et composuit, dum presbyter factus fuisset a beato Petro, seu alia loca ubi episcopi reconderentur sepulturae. Panvinius exponit in libro de septem Ecclesiis cap. 4, ut intelligamus, ab Anacleto, quem B. Petrus presbyterum ordinaverat, dum adhuc in eo gradu consisteret, constitutam fuisse aediculam, seu conditorium, in memoriam Principis apostolorum ad radices Vaticani collis, «juxta viam triumphalem, Caiique ac Neronis circum, quo loco idem apostolus [Col. 1132B] Neronis jussu pedibus in sublime elatis cruci affixus fuerat, etc. Idem vero Anacletus postea pontifex factus instituit, ut reliqui episcopi Romani eo loci sepulturae traderentur Hinc Linus, Cletus, ipse Anacletus, Xystus, Telesphorus, Hyginus, Pius, Eleutherus, Victor, sancti benedictique pontifices, eodem loco sepulti traduntur a Damaso,» id est a scriptoribus Vitarum quas illustramus. Mortuos fraudare sepultura ita refugiebant Romani, ut etiam publice supplicio affectis supremum illud officium sepulturae persolvi a pia necessariorum cura plerumque permiserint. Ita Pilatus Romanus praeses Josepho ab Arimathia occulto Christi discipulo permisit ut divino magistri corpori e cruce deposito sepulcrum novum in petra excisum tribueret conditorium, de quo Isaias vaticinatus fuerat: Et erit sepulcrum ejus gloriosum. Petrus apostolus in secunda Epistola praedicens proximam depositionem tabernaculi sui juxta revelata sibi a Christo Domino ita promiserat: [Col. 1132C] Dabo autem operam, et frequenter habere vos post obitum meum, ut horum memoriam faciatis (II Petr. I, 15) . Stetit promissis. Eodem loco, ubi tabernaculum corporis deposuerat, colligi curavit Christianum populum, undique gentium ad apostolica haec limina confluentem, excitata per Anacletum aedicula (pro recepta apud Romanos consuetudine construendi juxta vias consulares hujusmodi monumenta); quae in basilicam omnium maximam subinde excrevit, ut frequenter haberet nos post obitum suum, ac memores redderet mysteriorum ejus Fidei, quam nobis attulerat pignus salutis et gloriae. Anacleto presbytero haec officia pietatis divinitus inspirata fuisse rei probavit eventus. Pontifex enim renuntiatus inter Petri successores quartus collegit cum apostolorum Principe duos ab illo proximus, qui Romae passi fuerant ac necati; nam Clemens in Ponti regionibus pro Christo occisus ac sepultus, Romam serius perlatus est. Additus ipse quartus [Col. 1132D] in designatione conditorii, ad se pertraxit caeteros subsequentes, paulo ante a Panvinio relatos. Caius Christianus scriptor in fine secundi saeculi hunc locum indicans, in via Triumphali, quae ad Vaticanum ducit, non secus ac via Ostiensi ostendebat tropaea apostolorum, sepulcrum scilicet, aediculam, et coemeterium Petri in Vaticano, et proximorum ab illo pontificum: quorum memoria in canone missae Romanae nominatim cum referatur et inveniatur, ut infra dicemus, tam in antiquis vasis ad sacrificium pertinentibus, quam in diptychis, seu tabulis, et indiculis, complexis nomina in sacrificio missae post oblationem recitanda iisdem in coemeteriis ubi quiescebant, satis commendat antiquitatem sacri ritus, et consuctudinis, supparem constructioni ejusmodi aediculae, ac memoriae, B. Petro excitatae per Anacletum presbyterum, et amplificatae per Anacletum ex presbytero pontificem Maximum, ut attribueret eamdem communem [Col. 1133A] Lino, Cleto et Clementi decessoribus suis: quos idcirco nominatim recitari tum temporis fortasse instituit in precibus ante consecrationem, et consuetudinem ostendit, a sequentibus aetatibus constanter custoditam, et ad nos derivatam, non sine auctoritate atque insinuatione utriusque Apostoli hujus Romanae Ecclesiae institutoris, Petri scilicet ac Pauli: cum ille in secunda Epistola cap. III, versiculo secundo, nostram excitet in commonitione sinceram mentem, ut memores simus apostolorum nostrorum; hic vero in cap. XIII Epistolae ad Hebr., quam Hieronymus affirmat reputari a plerisque dictante Apostolo a Clemente Romano conscriptam, nos moneat, vers. 7: «Mementote praepositorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei: quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem.» His enim communicantes (quod est intuentes exitum conversationis fidem imitari) et memoriam eorum venerantes nomina recitamus. Verum de nominibus apostolorum, [Col. 1133B] pontificum et martyrum in missae actione recitandis erit opportunior dicendi locus. Hic sistimus in designatione et constructione memoriae beati Petri in Vaticano per Anacletum. Simon Stravoltius Polonus, primicerius Tarnoviensis, in Vitis pontificum Romanorum, quas edidit cum conciliorum Epitome, de Anacleto ita scribit: «Hic memoriam beati Petri construxit, hoc est quamdam aedificii structuram, quae postea in Ecclesiam fuit consecrata: ubi et ipse sepultus est in pace juxta corpus beati Petri III Idus Julii.» Addit vero, eumdem pontificem suo decreto sanxisse, quo loco, et quibus testibus sit sacrificandum. Hausit, credo, Stravoltius hoc secundum ex prima epistola decretali Anacleto attributa: cujus in notis Binius sapienter monuit, id potius esse repetendum ex canone 9 et 10 apostolico. Licet autem nobis non constet, utrum ab apostolis priores illi canones conditi fuerint, an ab apostolicae sedis praesulibus, qui apostolorum aetatem proxime attigerint, et ab ipso Anacleto; [Col. 1133C] attamen constat, priores quinquaginta esse antiquissimos. Quod autem attinet ad reputandum Anacletum auctorem structurae Vaticanae, et Petri memoriae, ac designationis loci ad sacrificium Deo offerendum cum recensione tum ipsius nominis, tum proximorum praesulum ac martyrum ibidem cum eo quiescentium, tam proximum habendum est historicae certitudini quam quod maxime. Nam, ut infra legemus num. 6 et 7, proximus ab Anacleto pontifex Evaristus divisit titulos presbyteris in urbe Roma, et hujus successor Alexander Passionem Domini miscuit in precationibus sacerdotum quando missae celebrantur. Erant itaque tituli, seu loca certa ecclesiae conventibus destinata, atque mysteriis perficiendis; si hosce titulos Evaristus divisit. Erant precationes sacerdotum dum missae celebrantur, id est ordo precum et rituum sacrorum canoni missae respondens, cum memoria apostolorum, unde illas accepimus; si Alexander miscuit Passionem Dominicam iisdem precibus. [Col. 1133D] Quidni autem forent? cum Justinus martyr eodem secundo saeculo quo vixit Evaristus, et paucis annis inferior Tertullianus (hic in libro de Covona militis, num. 6, et in Apologetico advers. gent., cap. 3, ille in Apologia 1, num. 87) eumdem ferme ordinem nostrarum synaxeon ad sacramenta eucharistica peragenda et percipienda recenseant, quem hodie servamus: ubi etiam preces memorantur tam ante quam post oblationem panis et vini, et rursus aliae ante consecrationem ab eo qui fratribus praeest, aliae post consecrationem ab eodem pariter recitandae, populo universo acclamante Amen. Erant igitur universa haec, eratque locus ante alios titulos sanctissimus semper habitus, id est confessio beati Petri, tropaeum ac limen apostolorum: ubi non solum vigiliae, psalmodia, conventus antelucani, liturgia, sacrificium celebraretur; sed etiam ordinationes sacerdotum haberentur ac ministrorum, [Col. 1134A] quae sine sacrificio praestari non consueverunt ex traditione continenter servata, et luculenter asserta in sermonibus Leonis Magni, fideles convocantis per quatuor jejuniorum tempora, ut Sabbato de more vigilarent ad S. Petrum. His igitur observatis, comprobantur ea quae traduntur hic de Anacleto, primo constructore Vaticanae memoriae beati Petri, et designatore certi loci ad sacra Christiana celebranda juxta morem ab apostolis acceptum, et ad nos derivatum: cujus protulit documenta magnus Annalium conditor ad annum Christi 57, n. 19 et sequentibus.![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271129A.bmp)
[Tabula]
[Col. 1134A] Linea 1.— Anacletus natione Graecus. Quidam vel vitio scriptoris, vel nominum affinitate, vel alia occasione, perperam Anacletum cum Cleto confundunt; cum tamen alter ab altero nomine, parente, patria, rebus gestis, mortis anno, et die, multum dissideant. [Col. 1134B] Linea 4.— Hic memoriam beati Petri construxit, et composuit. Hoc est, locum sepulcri ejus exornavit, et seorsim a plebe loca in coemeteriis et cryptis, ubi martyres sepeliuntur, distinxit
[Col. 1134B] In additionem Fabrotti ex codicibus Regio, Mazarino et Thuano, apud nos inter varias lectiones. Duas etiam decretales epistolas, etc. Tres circumferuntur Anacleti papae decretales epistolae, quas eruditi supposititias judicant. Prima est ad omnes episcopos et fideles, sed consuta est tam ex locis Scripturae secundum Vulgatam versionem, quam ex Clementis ad Jacobum Epistolis, uti ex Rufini, Damasi, aliorumque auctoritatibus; secunda est ad episcopos Italiae, in qua sunt testimonia ex Augustino, Idacio, Gregorio Magno deprompta; tertia ad omnes episcopos, agitque de patriarchis, quorum nomen hoc et sequenti saeculo ignotum. Denique habet [Col. 1134C] testimonium ex concilio Romano sub Gelasio, et ex aliis posterioribus Patribus. Quod attinet ad alias Romanorum pontificum decretales epistolas usque ad Siricium, quas ex Isidori Mercatoris collectione, conciliorum editores in suas editiones transtulerunt, licet eae magna consensione receptae fuerint etiam ante medium saeculum undecimum, quo publice in scholis coeperunt recitari; a quo tempore non solum posteriorum Romanorum pontificum epistolae illarum testimoniis abundarunt, sed etiam omnium doctorum scripta ubique personarunt: eas tamen non genuinas, sed supposititias esse omnes fere eruditi ingenue fatentur, inter quos Petrus de Marca lib. III de Concordia sacerdotii et imperii, et Schelestratius in parte II Antiquitatis illustratae dissert. 3. Rationes arguendi has epistolas suppositionis attigit idem Marca laudatus cap. 5, § 1. Primo, ob verborum sordes, a secundi saeculi, quo datae dicuntur, [Col. 1134D] elegantia et nitore alienas. Secundo, ob styli dissimilitudinem, et eumdem scribendi characterem, qui in omnibus epistolis occurrit; ita ut ab uno auctore, non a diversis pontificibus conscriptae esse videantur. Tertio ex usu frequentissimo Vulgatae Scripturarum versionis; unde fit, ut post Hieronymi aetatem effictas esse necesse sit. Quarto, quod et Hieronymo, qui scriptorum ecclesiasticorum catalogum texuit, et Innocentio et Leoni, caeterisque pontificibus, quorum germanae epistolae ad nos pervenerunt, omnino fuerunt incognitae, uti Dionysio Exiguo, qui dum Romae magno studio et diligentia praeteritorum apostolicae sedis praesulum constituta colligebat, tempore Justiniani imperatoris, a Siricio initium sumpsit. Quinto, ex observatione Antonii Augustini Tarraconensis archiepiscopi, qui in notis ad capitula Adriani papae omnium primus annotavit: «Ipsa legum imperatoriarum verba, et quae sub [Col. 1135A] Aniani nomine exstant ad codicem Theodosianum scholia, in illis epistolis usurpata fuisse: quamvis pontifices, quibus epistolae tribuuntur, duobus et tribus saeculi codicis Theodosiani editionem praecesserint.» Videri potest Antonius Augustinus in laudatis notis capp. 7, 8, 16 et seqq. Sexto, quia Blondelli industria ab aliquot annis eo processerit, ut sententias et verba ipsa, ex quibus epistolae contextae sunt, et a quibus auctoribus petita, accuratissime demonstraverit in libro, qui inscribitur Pseudo-Isidorus, et Turrianus vapulantes. Franciscus enim Turrianus eas antea ut genuinas publicaverat sub Isidori Mercatoris nomine. Septimo, quia usque ad Adriani primi tempora nullus catholicorum scriptorum, nullus Romanorum pontificum, synodorum nullae, testimonium aliquod ex hisce litteris adduxerint; quinimo Photius tempore Nicolai primi, eas sese in Oriente nusquam vidisse testatus sit; cui, licet earum auctoritatem admiserit, favere videtur [Col. 1135B] Hincmarus, metropolita Rhemensis, qui et ideo frequentius a litteris Siricii papae initium duxit, et in testimoniis subsequentium Siricio pontificum haesit. Octavo, ex Leone papa IV, qui ante Nicolaum I in epistola ad episcopos Angliae de his decretalibus consultus, reposuit, Sedem apostolicam admittere regulas. «Praesulum Romanorum Silvestri, Siricii, Innocentii, Zosimi. Coelestini, Leonis, Gelasii, Hilari, Symmachi, Hormisdae, Simplicii et Gregorii Junioris, qui omnino sunt, et per quos judicant episcopi, et per quos episcopi simul judicantur.» Haec circa annum 840 Leo IV scripsit, ubi non epistolas decretales a Clemente aut Anacleto, sed post statuta Silvestri papae, a Siric. inchoat. Nono, ex codice Vigilano, quem a Vigila monacho anno 876 compilatum tradit Garzias Loaisa in praefatione Conciliorum Hispaniae, aitque continere epistolas decretales centum et unam, sed incipere a Damaso; et finire ad Gregorium primum. Decimo, denique, ex veteri codice canonum Ecclesiae Romanae iterum edito [Col. 1135C] Moguntiae anno 1525, ut adversus Lutherum Ecclesia eo se tueretur. Habet titulus hunc codicem ex tribus vetustissimis exemplaribus transcriptum, et tamen solas epistolas decretales exhibet a Siricio usque ad Gregorium Magnum. Quae a Turriano, aliisque, qui eas epistolas ut genuinas agnoscunt, in medium afferuntur, levia sunt, et a viris eruditis soluta. Quis praefatas decretales epistolas sub ementito [Col. 1136A] Isidori Mercatoris nomine fabricaverit, ac priscis pontificibus supposuerit, incertum; illum solum constat Riculphum Moguntinum episcopum, qui circa finem saeculi Ecclesiae octavi, et initium noni floruit, Pseudo-Isidori librum ex Hispania in Gallias allatum, primum Gallorum accepisse ac publicasse, ut scribit Hincmarus Rhemensis metropolita opusculo contra nepotem, cap. 54, a quo tempore fidelium non minus quam episcoporum erga decretales illas epistolas nata veneratio; licet enim supposititiae sint, et laudandum sit Blondelli criterium, quo illas priscis pontificibus adjudicavit, immerito tamen ab eo, aliisque haereticis, atrocioribus verbis dilacerantur, cum e sententiis, et verbis legum, canonum antiquorum, et SS. Patrum, qui quarto saeculo floruerunt, si pauca demas, concinnatae sint, ut inquit Marca laudatus. Porro omnium epistolarum pseudigrapharum inscriptiones in uno quoque pontifice afferemus, ne imperitus lector existimet omnes [Col. 1136B] omnino Romanorum pontificum epistolas genuinas non esse: cum certum sit epistolas S. Cornelii, quae exstant inter opera S. Cypriani; epistolas Julii primi, quae referuntur a S. Athanasio, apologia 2; epistolas Liberii, quae a S. Hilario in Fragmentis recensentur; epistolam Damasi ad Illyrici episcopos, quam Theodoretus lib. II Hist. ecclesiast. cap. 22 exscripsit, aliasque ejusdem pontificis epistolas apud S. Hieronymum exstantes, omnes denique veterum pontificum epistolas, quae a sanctis Patribus, aut priscis Historiae ecclesiasticae scriptoribus referuntur, genuinum eorumdem pontificum foetum esse. Hic sub Domitiano, etc. Secundam in Christianos persecutionem excitavit Domitianus Augustus, et quidem anno Christi nonagesimo tertio. Ea gravissima fuit; in Chronico enim Alexandrino ad annum 944 legitur: Brutus (legendum Brutius, ut apud Eusebium) «narrat magnam Christianorum copiam ab XIV Domitiani anno sublatam, et martyrio affectam.» Diu etiam duravit, ut legere est in Critica [Col. 1136C] Baronii. Ea saeviente sanctus Joannes apostolus in insulam Patuos relegatus est, postquam Romae in ferventis olei dolium immissus esset. Qua in insula scripsit divinam Apocalypsim. Periit etiam in ea persecutione Flavius Clemens vix deposito ordinario consulatu, anno 94 cum ipso Domitiano gesto. Flavia Domitilla ejusdem Flavii Clementis neptis in insulam Pontiam deportata. De hac persecutione legendus Eusebius lib. III, cap. 17 et seqq.
[Col. 1113] 5 Anacletus, natione Graecus, de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annos novem, menses duos [Col. 1113] CB, m. 3. , dies decem. Fuit autem temporibus Domitiani [Col. 1113] B, Trajani. , a [Col. 1115] consulatu Domitiani [Col. 1115] Sabini C. decimo, et Savini usque ad Domitianum XVII et Clementem consules [Col. 1115] B, Trajani IV et Articulaei usque ad Pisonem et Hastam. . Hic memoriam beati Petri construxit et composuit, dum presbyter factus fuisset a beato Petro, seu alia loca, ubi episcopi reconderentur sepulturae. Ubi autem et ipse sepultus est [Col. 1115] CB, in pace. juxta corpus beati Petri, III Idus Julii. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem, presbyteros quinque, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero sex; et cessavit episcopatus dies XIII.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Anacletus annis XII, mensibus X, diebus III. Fuit temporibus Domitiani a consulibus Domitiano X et Sabino, usque Domitiano XVII et Clemente.
[Col. 1137] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 6, lin. 4, A et B, tamen. lin. 6 A, duas. Lin. 2, ann. 9, m. 10, d. 2. lin. 4, consules. Hic titulos. lin. 5, diaconos ordinavit, qui cust. lin. 6, propter stimulum veritatis. Maz., per stylum v. lin. 7 et 8 numero 5, qui etiam martyrio coronatus est, et sepultus j. c. beati P. in Vaticano. Lin. 2, Cassin. et Flor. duo, an. IX. Florent. sec., ann. X. lin. 4, hic titulos, etc. Deusdedit lib. II cap. 76, in m. s. collectione citat hunc locum usque ad veritatis. lin. 6, Cass., ordin. duas. lin. 7, presb 6. Flor. sec. et Cass., presb. XVII. lin. ead, Cass. et Flor. sec., loca 15. lin. 8, Flor., Vaticano. lin. 9, Vat. XVI Kal.
[Col. 1137A] Linea 4.— Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris. Evaristus in urbe titulos divisit presbyteris: id est, singulis ecclesiis imposuit presbyteros, in eis ordinatos sub earum titulo. Ecclesiae dicebantur tituli, quia cum presbyteri ordinabantur, ordinatio fiebat sub earum titulo. Ordinatio non fiebat sine titulo, id est ascriptione certae Ecclesiae, in qua ordinatus titulatus dicebatur, can. Neminem, can. Sanctorum, 70 dist. Augustin. de Bon. conjugal., c. 24. «Quemadmodum si fiat ordinatio cleri ad plebem congregandam, etiam si plebis congregatio non subsequatur, manet tamen in illis ordinandis sacramentum ordinationis.» Hinc ordinandus in episcopum, nondum presbyter, prius ordinabatur in presbyterum sub titulo certae Ecclesiae. Regin. 2. Chronic. «Porro Coloniae Agripinae rex Hilduinum abbatem praeponere tentavit in pontificali cathedra, fecitque a Francone episcopo Tungrensis Dioecesis in Aquis-Palatio [Col. 1137B] presbyterum ordinari ad titulum sancti Petri praedictae metropolis.» Tituli, quos Evaristus instituit, sunt tituli cardinales, id est Ecclesiae ascriptae presbyteris cardinalibus, quarum numerus per tempora adanctus est. Anastas. in Marcello: «Et viginti quinque titulos in urbe Roma constituit quasi dioeceses, propter baptismum et poenitentiam multorum, qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturas martyrum.» Linea 5.— Et septem diaconos constituit, qui custodirent episcopum praedicantem, propter stylum veritatis. Ex constitutione Evaristi septem diaconi debent astare episcopo praedicanti, ut custodes habeat adversus insidiantes, et testes veritatis praedicatae adversus detractores can., Diaconi, 93 dist. Ex synodo Romana habita sub Gregorio episcopus debet habere clericos in privato famulatu, ut testes habeat conversationis, can. Cura pastoris 2, qu. 7. Imo ex constitutione Lucii episcopus in omni loco circa se debet habere duos presbyteros, et tres diaconos propter [Col. 1137C] testimonium ecclesiasticum, can. Jubemus, de consecr., dist. 1, de quo et Anastas. in Lucio.
[Col. 1137C] Linea 5.— Septem diaconos constituit. Numerum et institutionem ordinavit pontifex, ut tot essent, qui speciali sollicitudine adessent pontificis ministerio. Numerus respicit institutionem septem diaconorum apostolicam; ministerium vero specialem sollicitudinem in diaconis, episcopo servitium exhibentibus. De numero diaconorum Ecclesiae Romanae meminit Cornelius in epistola ad Fabium Antiochenum, apud Euseb. l. VI, c. 43, pag. 244, in qua recensens [Col. 1138A] clerum scribit esse septem diaconos, totidemque subdiaconos. Episcopis vero aliis speciales ministros, et comites diaconos datos docet epistola Dionysii Alexandrini, in qua de exsilio et comitibus agit: «Veni ad Aemilianum non solus, sed comitantibus me Maximo compresbytero, et Fausto, Eusebio, et Chremone diacono.» Quae eadem societas legitur infra in Alexandro martyrium consummante. Martyrio coronatur, et cum eo Eventius presbyter et Theodorus diaconus. Et de Pontio S. Cypriani diacono de Scrip. Eccl. 5, Hieronymus: Pontius diaconus Cypriani usque ad diem passionis ejus cum ipso exsilium sustinens, egregium volumen vitae et passionis Cypriani reliquit. Novatus episcopatum invadens Felicissimum diaconum et comitem elegit ex Cypriano ep. 47, ubi de Novato: Ipse est qui Felicissimum satellitem suum diaconum nec permittente me, nec sciente, sua factione et ambitione constituit. Hinc in libro Pontificali additur, septem Romae [Col. 1138B] diaconos constitutos: ut custodirent episcopum. De istiusmodi comitatu diaconali apud episcopum Romanum loquitur Hegesippus, dum refert suam ad apostolicas inspiciendas Ecclesias peregrinationem. Romam cum venissem, mansi ibi apud Anicetum, cujus tunc diaconus erat Eleutherus. Post obitum deinde Aniceti successor Soter, quem excepit Eleutherus. Ex diaconorum istiusmodi comitatu deligebantur ab episcopis, qui ecclesiasticas chartas deferrent, aut constituta denuntiarent. Hinc saepius in epistolis decretalibus commemorantur diaconi de latere, seu qui pontificio famulatui deserviebant. Designatio haec putabatur necessaria. Unde Eunomius haeresiarcha ad negotia dissolvenda primo diaconatum assumens, legationem perfecit ex Philostorgio, l. IV, c. 8, pag. 68: «Cum Eunomius fama accepisset ea quae a Basilio facta fuerunt, Antiochiam profectus ordinationem diaconi suscepit, legatusque ad Constantium missus quo decreta solveret.» Propter stylum veritatis. In Lucio infra clarius exprimitur [Col. 1138C] diaconale hocce ministerium: Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium ecclesiasticum. Olim enim diaconis concredita erat sollicitudo, non solum chartas ecclesiasticas custodiendi, verum etiam dirigendi acta in synodis, et epistolas, ne ulla falsitas aut interpolatio interveniret. Quare, et custodiendo, et firmando praeerant, atque ab iisdem germana compilatio et indubia postulabatur, actaque ab iis subscripta auctoritate pollebant. Optatus acta Citrensis synodi probaturus, eorumdem veritatem, identitatemque petit ex Diaconi subscriptionibus (l. I, pag. 16) : «Hi, et caeteri, quos principes [Col. 1139A] suos fuisse paulo post docebimus, post persecutionem apud Citram civitatem (quia basilicae nondum fuerant restitutae) in domum Urbani Carisi consederunt die III iduum Maiarum, sicut scripta Nundinarii tunc diaconi testantur, et vetustas membranarum testimonium perhibet, quas dubitantibus proferre poterimus.» Ita Meletio Antiocheno concionanti astitit Antiochenae Ecclesiae archidiaconus, dum electus primam concionem populo recitavit: et cum praeter spem Arianorum, qui ejus ordinationem promoverant, de consubstantialitate Verbi dissereret, archidiaconus os obturare conatus fuit, ex Sozomeno l. IV, c. 27. Pariter cum de identitate concilii Constantinopolitani primi sub Flaviano ab Eutychete dubium moveretur, Aetius archidiaconus fuit expostulatus, ut videre est in actione 1 Chalcedonensi. In conciliis primis si chartae, libri, et alia essent commemoranda, a diaconis haec expostulata et prolata leguntur. Unde cum Bardas tyrannus monothelismi [Col. 1139B] instaurator acta 6 synodi incendisset, Agatho diaconus, qui acta exceperat, jacturam reparavit, uti testatur in epilogo addito actis ejusdem synodi his verbis: «Ego peccator, et omnium minimus Agatho, indignus diaconus et bibliothecarius sanctissimae hujus magnae Ecclesiae, et venerandi secreti patriarchalis protonotarius et cancellarius secundus, triginta duobus plus minus annis cum essem adhuc aetate juvenis in lectoris gradum connumeratus, et inutilis notarius, fui administer huic sanctae et oecumenicae sextae synodo, omnia quae in ea acta sunt ordine perscrutatus, simul cum Paulo, qui fuit sanctae hujus civitatis archiepiscopus et patriarcha, cum esset adhuc laicus, et a secretis imperatoris, et quibusdam aliis. Omnes autem Actorum tomos litteris ecclesiasticis pure et nitide propria manu scripsi: qui etiam in palatio imperatoris obsignati, tuto fuerant repositi cum fidei decreto, quod in scriptis fuit editum ab ipsa sancta synodo. Quin etiam quinque patriarchalibus sedibus tradita exempla hujus decreti scripsi [Col. 1139C] similiter, sic jussus a piae memoriae Constantino: qui hoc imperavit sic fieri, ut puritas et sinceritas orthodoxae fidei nullis appeteretur insidiis.» Diaconi itaque pontifici astantes erant ex officio veluti testes agendorum, et in ecclesiasticis expediendis negotiis pontifici praesto aderant. Quare ipsis cura archivorum commissa, ferendarum epistolarum sollicitudo demandata, utque in conciliis actorum exceptoribus praeessent injunctum, ne falsitas obreperet. Quod si quae adversus canones, interdum actitari contingeret, eorum munus erat prolatis canonibus jura tueri. Hilarius S. Leonis act. 1 Chal. diaconus in latrocinali Ephesino Dioscori tyrannidi, impigre et audacter contradixit: et Aetius actione 4 Chalcedonensi invicte refragatus est quibusdam monachis refractariis, ut ibi legitur (16, act. 4) singulis contra canones postulatis opponens codicem canonum, et adducens ac concilio commemorans regulas, quas pervicaces monachi infregerant, ut ad normam canonum contumacia [Col. 1139D] reprimeretur.
[Col. 1139D] (EX BIN.) Linea 1.— Evaristus. Hujus Evaristi pontificis Irenaeus, lib. II, c. 3; Optat., contra Parm. lib. II; Epiphan., haeresi 26; August., epist. 165, meminerunt. Linea 4.— Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris. —Per titulos intellige domos divino cultui mancipatas, in quibus Christiani synaxes agere consueverant. Vide epistolas Pii Pont. ad Justum Vienn. (EX LABB.) Linea 1.— Natione Graecus. Antiochenus.
[Col. 1139D] NOTAE CHRONOLOGICAE. In chronologia pontificum singillatim elucidanda, ne cogamur saepius repetere easdem regulas eademque [Col. 1140A] observata, quae compluribus eorum adhibita ita conveniunt, ut constantis normae specimen ostendant; semel hic indicare sufficiat nonnulla capita, unde commensus temporum illustratur, et veritas documentorum. In praefatione prioris tomi, numero 17 et sequentibus usque ad 23, ostendi annum ac diem consecrationis pontificum in Ecclesia praesertim Romana diligenter annotari consuevisse pluribus de causis: tum scilicet exemplo sacerdotum Veteris Testamenti, cujus specimen dedi ex sacris litteris in Aarone et Eleazaro ejus filio; tum documento novi foederis, nobis consignante in electione apostoli Matthiae (Act. I) tempus inter Ascensionem Domini et Pentecostem, quando is cooptabatur in collegium apostolorum: quam consuetudinem in caeteris gradibus studiose retinendam posteri receperunt, postquam legibus canonum cautum fuit, ut vocati in sortem Domini certo annorum numero exercerentur in ministeriis inferiorum sacerdotii [Col. 1140B] graduum, antequam ad superiores promoverentur. His accedebat apud Romanos receptus mos, ac derivatus a summo pretio, in quo sacra ministeria habebantur etiam apud ethnicos in superstitionis patriae cultu, ut pontificatus eorum maximi perinde ac minorum collegiorum acta et cooptationes inciderentur marmoreis tabulis, referentibus epochas singulorum, insignitas die mensis, et indicatione anni per nomina consulum, quandoque etiam ab Urbe condita, uti videmus in tabulis fratrum Arvalium, non secus ac in Fastis triumphalibus Capitolinis dies, menses, et annos uniuscujusque triumphi videmus incisos. Quare apud Christianos, religionis verae professores, et conscios divini sacerdotii, a Christo Domino instituti, et communicati ministris qui legerentur, ut comprobaretur vigere longe impensior cura sacrorum, Romanae Ecclesiae notarii regionarii (a Clemente paulo ante instituti, ut in ejus num. 4, lin. 5) in tabulas referre satagebant sacerdotalium actorum epochas pontificales, non [Col. 1140C] segnius quam acta martyrum. Inde autem collecti sunt catalogi pontificales, a SS. Patribus indicati, qui sub Liberio aliisque successoribus ad sua tempora producti inveniuntur. Confirmat usum Romanae Ecclesiae caeterarum magistrae par ferme ratio observata in reliquis occidentalibus, et in Africanis: cujus luculentum testimonium dedi ex Actibus Hipponensis Ecclesiae, quando ab Augustino Eradius presbyter designabatur illi coadjutor episcopus, et successor, relatis inter sancti doctoris epistolas, n. 110, atque ita exordientibus ab epochae consignatione. Gloriosissimo Theodosio duodecies, et Valentiniano Augusto iterum consule, sexto Kal. Octobris cum Augustinus episcopus una cum Regiliano, et Martiniano coepiscopis suis consedisset in Ecclesia pacis Hipponensium regionum, etc. Demum ostendit sedulam curam episcopalis aerae singulorum praesulum, eorumque successionis in ecclesiae tabulas referendae, natalis dies eorumdem cathedrae quotannis [Col. 1140D] celebratus cum statis precibus, in sacrificio recitandis eorumdem constante vita; post mortem vero consecrationis illorum dies in Heortologiis et Martyrologiis signatus, tum apud Latinos, quemadmodum in Ambrosio, tum apud Graecos, ut in Basilio, aliisque in ecclesiastica Historia passim occurrentibus. Unde inferre debemus, non esse levibus de causis variandas epochas pontificum ita consignatas per consulatus, aut per numeros annorum, mensium, ac dierum in publicis monumentis apud eas ecclesias antiquitus constitutis, quas ipsi sede illustrarunt sua, etsi aera illorum duplex inveniatur; sed indagandum esse num conciliari possit una ex his cum electione, altera cum ordinatione, aut successione, pluribus de causis non semel protracta, uti in Gregorio Magno omnes norunt. Caput alterum, quod generatim observandum proponimus, versatur circa necessitatem sublegendi non semel episcopi adjutoris, quae successionis epocham [Col. 1141A] turbare posset, nisi provide distingueretur. Apud omnes in confesso est, ab apostolorum aetate inductum fuisse hujus providentiae modum, ut ubi necessitas Christiani populi posceret subsidium coadjutoris, sublegeretur episcopus, qui munia pontificalia exerceret tanquam vicarius in ecclesia suo pastore nondum viduata. Linum et Cletum a principe apostolorum ita ordinatos fuisse fere universi consentiunt, ut in notis chronologicis ad Lini Vitam supra observavi: id asserente etiam auctore libri Pontificalis tum in 4 num. Clementis, tum in praecedentibus ex codicibus Regio, Mazarino, ac Thuano editis tomo I fol. 2, et ante illum Rufino presbytero, sive eo qui sub Rufini nomine latet juxta Schelestratium (pag. 136 Antiquit. Eccles., dissert. 2, cap. 1, n. 4) ad libros Recognitionum: cujus testimonium relatum quoque a P. Christiano Lupo in cap. 32 Tertulliani de Praescript. haeret. pag. 526, tale est: «Accepimus (inquit) quod Linus et Clemens in urbe [Col. 1141B] Roma fuerint quidem ante Clementem episcopi in urbe Roma, sed superstite Petro, ut illi episcopatus curam gererent, ipse vero apostolatus impleret officium.» S. Epiphanius ad haeresim 27, cap. 6, licet haesitando potius quam affirmando enuntiet Clementem a Petro apostolo consecratum fuisse episcopum; attamen certo definit, causam legitimam fuisse, unde possent viventibus apostolis alii subrogari ad hujus episcopatus Romani curam gerendam, quod scilicet carere episcopo Roma non posset, quando diuturnior mora erat apostolis protrahenda extra Urbem. Quanquam (ait) vel hac ratione poterant viventibus adhuc apostolis, Petro scilicet et Paulo, alii subrogari, quod iidem illi praedicandi Evangelii gratia in alias urbes ac regiones profectionem susciperent; carere autem episcopo Roma non posset. Siquidem Paulus in Hispaniam pervenit. Petrus vero Pontum, et Bithyniam saepenumero peragravit. Card. Baronius ad annum 69, num. 43, affirmat hanc esse communem Latinorum sententiam, Linum scilicet et Cletum [Col. 1141C] tum tempore Petri sedis, per hujus absentiam munere pontificio functos fuisse, ut coadjutores, tum post martyrium Petri alterum post alterum usque ad obitum tenuisse maximum pontificatum; Clementem vero, etsi a vivente Petro fuerit episcopus Romanae Ecclesiae praeelectus et ordinatus, hoc tamen munere sponte cessisse: uti ad singulorum Vitas paulo ante meminimus. Quae dum hic recolo, nolim referri ad comprobandam seriem successionis trium istorum pontificum in sede Romana, sed eo consilio hic memoranda duxi, ut ostenderem, consuetudinem hanc receptam fuisse ab apostolica aetate, ut censeretur gravissima causa ad episcopum adjutorem assumendum in Ecclesia suo pastore nondum viduata, praesertim vero in ea quae ex praecipuis haberetur, et nominatim in Romana omnium principe, ac magistra, si proprius ejusdem episcopus praevideret se impeditum iri necessitate ineluctabili ad totius Christiani populi bonum directa, a sui [Col. 1141D] praesentia praestanda, ita ut diutius arceretur a cura Urbani episcopatus per seipsum gerenda. Id vero in persecutionibus non semel contigit: sive cogeretur episcopus ab Urbe exsulare, quemadmodum sub Claudio principe dum pellerentur Judaei, remigrandum fuit etiam Petro in Asiam; sive arctioribus vinculis ita constringeretur, ut adesse minime posset maximo in discrimine fidelibus confirmandis, aut ministrorum sacrorum supplere numerum, quem pluribus caedibus imminuisset persecutorum saevitia. In Romana vero sede, universi Dominici gregis curam complexa, si apostolici muneris officium hujus pastorem alio avocaret ad corporis totius unitatem tuendam, aut connectendum ordinem cum novis regionibus fide illustratis, sive illustrandis, hanc etiam causam Epiphanius duxit idoneam ad vicarium episcopum Romano tribuendum, exemplo Petri fundatoris: qui Linum et Cletum adjutores adhibuit per sui absentiam ab Urbe, quando avocabatur [Col. 1142A] ad fundatas in Asia ecclesias visitandas et confirmandas, sive etiam ad novas erigendas per Occidentem, uti comprobatur singularum ex originibus et monimentis. Tertium vero caput ex utroque praecedenti descendens erit; ut in sede Romana aliquando cum eveniret, praesertim fervente persecutione, ut is qui vicarius et coadjutor adhibebatur pontifici in vinculis detento, sive in longum exsilium acto, post hujus mortem cleri Romani suffragiis ipse successor eligeretur, duplex epocha episcopalis signanda fuerit, ordinationis una, successionis altera: quemadmodum in Eradii cooptatione Hipponensis ecclesia signavit per consules epocham prioris exordii, nempe designationis ratae habitae adjutoris in episcopatu, paulo post adjectura aeram alteram episcopatus Hipponensis adepti ab Eradio in successione. Quae cum ita sint, consequitur ut admittamus non esse statim rejiciendos consulatus, qui vetustis in catalogis [Col. 1142B] Romanae Ecclesiae attributi leguntur initio uniuscujusque pontificis; nisi constiterit eosdem consules componi minime posse, aut cum epocha ordinationis, quando is consecrabatur episcopus ad vicarii munus exercendum sub vivente pontifice per eum adjuvando; aut cum aera successionis, quando idem ordinatus, qui vicarius fuerat constante vita pontificis cooptantis, post hujus mortem cleri suffragiis Romanus pontifex demortui successor eligebatur. Temperandum itaque sentiant ab acrimonia culpandi quicunque succensent scriptoribus Historiae pontificiae, vicariorum aeram distinguentibus a successione, quasi fulcrum labantis Chronologiae sublesto ingenio conquirant. Vicarios non semel adhibitos perspicuum est ex ipsa Petri institutione. Usum illorum non antiquatum evincit disciplina ad nos usque perducta: licet episcopi suburbicarii sex inter cardinales tum antiquitus, tum hodie numerentur. Epochas ordinationis, et sedis adeptae signari [Col. 1142C] consuevisse jam demonstravi. Quis itaque recuset in veteribus monumentis ea recognoscere, quae pro consuetudine illorum temporum inseri debuisse nemo negaverit? Praesertim cum nihil adversans apostolicis legibus inferant cooptationes episcoporum in vicarios citra conditionem futurae successionis: quam studiose vitavit Ecclesia Romana; etiamsi facilitas, et abusus designandi episcopos non adjutores modo, sed successores ita obrepsisset in Africanas ecclesias aetate Augustini, ut memorata Hipponensium gesta inter sancti doctoris epistolas manifestant. Tribus hisce capitibus constitutis, expeditior erit progressus ad sequentium pontificum tempora stabilienda ex genuinis documentis Romanae Ecclesiae. Experiamur in Evaristo, cujus martyrii diem referunt Tabularia Ecclesiae Romanae, et veterum Martyrologia inde sumpta ad diem 26 Octobris, annum vero catalogi Liberii et Felicis IV ad consules Gallum [Col. 1142D] et Braduam, seu annum Christi 108. Terminus confirmatur ex initio Alexandri successoris, signato coss. Tullo et Palma, pertinentibus ad annum Christi 109. Iidem catalogi, picturae S. Pauli, et caetera documenta collecta in Prolegomenis hujus tomi, fol. 89, attribuunt Evaristo sedis episcopalis annos tredecim, menses septem, dies duos. Incidet itaque exordium Evaristi in annum Christi 95, et in Martii diem 25 signatam et sacratam etiam antiquitus Incarnatione et Passione Domini, quemadmodum spectatur incisa in marmorea cathedra S. Hippolyti episcopi et martyris anno primo Severi Alexandri, e coemeterio S. Laurentii extra muros effossa, et a pluribus edita atque illustrata, cujus typum afferemus in notis ad Vitam S. Victoris. Consules signantes annum aerae Christi communis 95 sunt Domitianus XVII et Clemens: qui tribuuntur postremi Anacleto proximo decessori: quemadmodum Evaristi successoris exordio assignantur proximi Valens [Col. 1143A] et Vetus Christi 96. Ab his tamen consulibus ad coss. Gallum et Braduam non anni 13, sed 12 tantummodo numerantur. Ut igitur summa annorum 13 integra sit, necessario asserendum fuerit, Evaristum ordinatum fuisse episcopum ab Anacleto anno 95, quo Pascha celebraverat die Dominica 29 Martii, Domitiano XVII et Clemente consulibus, quadrimestri fere spatio antequam ipse martyrio afficeretur. Ex eo anno si ordinatus fuerit episcopus die 25 Martii, ann versario Incarnationis et Passionis Dominicae (apud Christianos celebri etiam aetate S. Hippolyti ac Tertulliani; cum in marmore et cyclo Paschali illius, hujus vero in scriptis sub Severo utroque facto illustris habeatur) ad diem 26 Octobris anni 108, constat summa annorum 13, mensium 7, dierum 2, Evaristo attributa in documentis genuinis ac vetustissimis Romanae Ecclesiae, supra indicatis. Anacletus, paulo post quaesitus ad necem, martyrio coronatur Julii die 7, iisdem consulibus Domitiano [Col. 1143B] XVII et Clemente, qui ejusdem sedi jure assignantur postremi. Sederit itaque Evaristus Anacleti vicarius ad eam diem: qui deinde a clero Romano post Evaristi martyrium electus successor, pontificatum Romanum suo nomine gesserit, et primum Pascha celebraverit anno proximo (Christi 96) , Valente et Vetere coss. Hi vero consules ejusdem sedi merito tribuuntur primi in catalogis; cum annorum pontificalium epocha referatur ad tempus Paschale, uti supra ostendi in notis chronologicis ad S. Petrum. Et in prologo antiquissimi catalogi aetatis Liberianae auctor distincte moneat, se inde numerare, scilicet ab Ascensione Domini in successione pontificum quot annis quis praefuit. Repetatur ex iisdem notis chronologicis supra, ubi ait: Imperante Tiberio Caesare passus est Dominus noster JESUS CHRISTUS duobus Geminis consulibus, VIII Kal. Aprilis; et post ascensum ejus beatissimus Petrus episcopatum suscepit. Ex quo tempore per successionem dispositum, quis episcopus, et quot annis praefuit, vel quo imperante. [Col. 1143C] Causa si requiratur cooptandi episcopum in adjutorem, seu vicarium fervente persecutione Domitiani, similis assignalitur illi quae Petrum impulerat ad Linum ita ordinandum et praeficiendum quando ipse cum Judaeis Urbe expellebatur sub Claudio; aut etiam alteri quae Nerone in Christianos saeviente, et Petrum morti proxime addicente, eumdem apostolum suasit ut Clementem ordinaret episcopum et successorem eligendum commendaret Ecclesiae, etiamsi Linus et Cletus, vicariatu jam perfuncti, essent adhuc superstites. Prima illa aetas Ecclesiae Romanae fovenda erat institutis virorum apostolicorum, qui plurimum consuevissent cum Petro sedis istius fundatore. Ostendendi erant, et quasi candidati successionis in publicum deducendi a principe sacri senatus, ejusque suffragio commendandi, ne schismata facile suborirentur, quale Corinthi contigit, ubi praesertim convocatio coetus Ecclesiae in [Col. 1143D] aestu persecutionis difficilis et periculi plena reddebatur. Beatum vitae cursum claudente Evaristo anno Christi 108, Trajani 12, nemo jam supererat ex ordinatis a Petro in Ecclesia Romana episcopis adjutoribus, cum trium illorum novissimus Clemens tertio Trajani anno jam decessisset. Anacletus a Petro quidem presbyter ordinatus (et ea fortasse de causa post Linum, Clementem, et Cletum sedis Romanae episcopus a clero electus, ac caeteris praelatus) episcopum ordinavit Evaristum, et vicaria potestate augere voluit, ut quodam pastorali tyrocinio jam exercitum ad pascendum totius Ecclesiae gregem ostenderet Romano clero expedite eligendum, ac caeteris praeferendum difficillimis temporibus illarum priorum persecutionum. Plures igitur suberant causae cur episcopus ordinatus habeatur, et vicarius adhibitus Anacleto Evaristus per annum 95, antequam succederet coadjuto suo decedenti, affirmetur ex catalogis, miro consensu ei tribuentihus annos [Col. 1144A] tredecim solidos, licet aeram annalium pontificatus Romani ab eodem suscepti referant de more ad tempus Paschale anni 96 rite consignatum consulibus Vetere et Valente in iisdem catalogis. Linea 4.— Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris. Quos, inquies, titulos? Domesticas scilicet ecclesias hospitum ac discipulorum Petri et Pauli: quas ad conventus fidelium et synaxes peragendas concedebant. Puta domesticam ecclesiam Priscae et Aquilae, quam S. Paulus memorat in Epistola ad Rom. cap. XVI, vers. 3, Romanum titulum inter antiquissimos etiam nunc celebrem in Aventino; Lucinae senioris, apostolorum pariter hospitae, hodie titulum primi presbyteri cardinalis; Pudentis in vico Patricio, ubi Paulum baptizasse vetera monimenta testantur; Clementis ad radices Coelii in paterna illius pontificis domo (ut ferunt) qui Lino [Col. 1144B] successit: Claudiae quoque aedes, et illorum qui de domo Caesaris erant, ab Apostolo indicati dum ex Urbe ad Philippenses scriberet. His adde domos militum Romanorum, sive eorum qui in Palaestina ad fidem conversi cum centurione evangelico, vel cum Cornelio centurione cohortis Italicae baptizati fuerant a Petro apostolo, et subinde revocati in Italiam sua cum legione sub principibus Caio et Claudio; sive etiam Romae, Antiochiae, in Asia minori, in Graecia, apostolorum Petri, Pauli, Barnabae praedicatione Christum professi, et in Urbem reversi suis cum doctoribus hic morabantur. Adde quos indicat Florentinius in notis ad suum Martyrologium antiquum Kal. Augusti ex testimonio gravissimorum auctorum Ambrosii, Theodoreti, Theophylacti, Oecumenii, Primasii. Recense Judaeos Romae a Paulo fidem edoctos per biennium in suo conducto (Actorum XXVIII, 24, 29) ubi diaconiam S. Mariae in via Lata postmodum erectam scriptorum consensus tradit: necnon reliquos, qui post Hierosolymorum [Col. 1144C] excidium a Tito Romam perducti, vel sub Nerva principe revocati domesticas ecclesias in Transtiberina regione fidelibus aperiebant. Denique addenda nobilium Romanorum domicilia, qui equestri loco nati, aut etiam ex ordine senatorio ad Christum vocati (quandoquidem, et Clemens inter consulares sub Domitiano Christi martyr effectus est) inter fratres recensebantur sub consecutis principibus Nerva et Trajano: cujus anno 14 etiam in provinciis tantas Christianorum numerus florebat, quantum demonstrant litterae celebres ejusdem principis, et Pfinii proconsulis in Bithynia epist. 93 et seqq. libri decimi. Praefulgebant vero inter primos, ac praecipuos nobiles, ac cives Romanos in Urbe Christum colentes, equites illi Caesariani, qui verbum Dei Petro annuntiante palam susceperant ex sententia Clementis Alexandrini, et alterius gravis auctoris (ut Florentinius supra laudatus indicat) impressi tomo I Bibl. Patrum ad calcem commentarii in primam Epistolam B. [Col. 1144D] Petri: «Ibi enim, inquit, non modo illius praedicationis meminit, sed Petrum a Caesarianis rogatum eisdem Evangelium a D. Marco scriptum dedisse ita testatur. Marcus Petri sectator palam praedicante D. Petro Evangelium Romae coram quibusdam Caesareis equitibus, et multa Christi testimonia ferentem, penitus ab eis ut possent quae dicebantur memoriae commendari, scripsit ex his Evangelium, quod secundum Marcum vocatur.» Tum subdit Florentinius: «Hos autem Caesarianos equites in quorum gratiam Petrus apostolus Evangelium dictavit, cum jam fideles et perfecti valde essent, probabile etiam valde est, propriam ac non longe a Palatinis aedibus domum et ecclesiam habuisse.» Cum igitur Ecclesia Romana, mirum in modum aucta sub pontificatu Evaristi, satis abundaret domibus civium, positis in unaquaque Urbis regione: et cum numerus 25 presbyterorum, Petro mandante a Cleto impletus, probatus esset sub Anacleto per [Col. 1145A] ministeria plurium annorum; successor Evaristus putavit, tuto concredi posse singulis presbyteris domos seu titulos, singulis in regionibus Urbanis sitos, quo facilior esset fidelium conventus ad synaxes peragendas, et ad reliqua Christiana sacra frequentanda, eodem plane ritu, atque exemplo, quo Hierosolymis apostoli post apposita die una animarum tria millia (Act II vers. 41 et 46) quotidie perdurantes unanimiter in templo, et frangentes CIRCA DOMOS panem, sumebant cibum cum exsultatione: et Actorum V, 42: Omni die non cessabant in templo, et GIRCA DOMOS docentes, et Evangelizantes Christum Jesum: et Actor. IV plerisque ad Christum conversi non solum offerebant domos ad peragendas synaxes, et conventus fratrum; sed etiam (ibi vers. 34) studiosi Evangelicae perfectionis quotquot possessores agrorum, aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum, quae vendebantur, et ponebant ante pedes apostolorum. Dividebatur autem singulis, prout cuique [Col. 1145B] opus erat. Haec intra annum a Christi Domini morte, et ab adventu divini Spiritus gesta Hierosolymis satis evincunt, quantum domorum, et incrementi titulorum potuerit in Urbe addi Christiano coetui, ejusdem Spiritus sancti gratia aspirante, eodemque Petro annuntiante magnalia Dei per annos 25 quibus cathedram Romanam vivens tenuit, et per totidem consequentes, et quod excurrit usque ad Evaristum, quibus per successores hanc ipsam Ecclesiam rexit et propagavit. Linea 5.— Et septem diaconos constituit, qui custodirent episcopum praedicantem propter stylum veritatis. Hic numerus diaconorum Romanae Ecclesiae assignatus a Petro fundatore (supra num. 1) qui etiam in Hierosolymitana constitutus fuerat ab universo coetu apostolico (Actorum VI) , quemadmodum et summa 25 presbyterorum totidem vicibus sacerdotalibus (adnumerata cum 24 reliquis etiam vice illius, qui vicarius legebatur summi pontificis), uti supra dictum fuit in notis historicis ad Vitam S. [Col. 1145C] Cleti, ministerii levitarum in templo Domini, dum Judaeorum populus Dei Ecclesiam constituebat, et Christianam figurabat. Duplicari tamen placuit in hac primaria Novi Foederis Ecclesia, quando novis accessionibus, et quidem maximis aucta est, tam presbyteros cardinales, ac titulos Romanos, ex 25 qui prius fuerant amplificatos ad quinquaginta; quam diaconos cardinales, septenario eorum numero ad bis septem adaucto, qui Ecclesiae Romanae sacrum collegium constituit una cum sex episcopis suburbicariis. Addit Biographus decretum fuisse ab Evaristo, ut episcopum praedicantem septem diaconi custodirent propter stylum veritatis. Praeter causas decreti, expositas ab Altaserra, hanc videtur contextus indicare, ut episcopo praedicanti adesse teneantur diaconi septem, id est quotquot in Ecclesia tunc temporis numerabantur: et quidem propter [Col. 1146A] stylum veritatis (interpretor addiscendum in ministerio praedicationis) : in quo scilicet ministerio etiam diaconos exerceri ex officio non semel oportebat, quos in ordinatione ita monet Ecclesia Latina: Diaconum oportet ministrare ad altare, baptizare et praedicare. Ex primis septem Stephanus protomartyr, et Philippus viventibus etiam apostolis, quanta cum laude, quantoque animarum fructu praedicaverint, Acta apostolica satis demonstrant. Docente igitur plebem pontifice, nemo e septenario diaconorum numero abesse debuerat. Universi adstare jussi sunt, tanquam discipuli a doctore formandi ad magisterium veritatis, ejusque stylum, ut pari cum fide, simplicitate, ac dignitate Verbum Dei populis annuntiarent: quando mandante episcopo, aut Spiritu sancto jubente per suos praepositos, et ipsi ad praedicandum mitterentur. Quomodo enim audient sine praedicante? aut quomodo praedicabunt, nisi mittantur? Quare et Apostolus Timotheum, quem primo diaconum suum, deinde presbyterum, et episcopum [Col. 1146B] ordinavit adjutorem, ita monuit Epistola II capite I, versic. 123, dum ait: Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide, et in dilectione in Christo Jesu.
[Col. 1146B] Linea 4.— Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris: ut unusquisque suae paroeciae terminis, caeterisque limitibus distingueretur. Linea 5.— Et septem diaconos constituit, qui custodirent episcopum praedicantem propter stylum veritatis, quasi verae doctrinae testes; ne ab aemulis episcopo praedicanti imponerentur errores, qui ei ascriberentur, quos tamen ipse non commisisset.
[Col. 1146B] Linea 4.— Hic titulos in urbe Roma, etc. Sunt qui Evaristo originem consecrationis templorum ascribunt, sed multo certius est apostolicum institutum esse, quod e Veteri Testamento ad Novum, ab [Col. 1146C] apostolis ad successores emanavit, quem ritum servavit Ecclesia, totius Orientis et Occidentis consensu, nisi dicamus cum cardinali Bona lib. I Rer. Liturg., cap. 20, n. 3, ab hoc Pontifice scripto promulgatum, quod sola traditione ab antecessoribus acceperat. Aut forte addit ad veteres caeremonias, ut sine missae sacrificio basilicae non consecrarentur, ut ex illo referunt canonum collectores. Nam quod aliqui scribunt ante imperium Constantini Magni nullas fuisse Ecclesiarum dedicationes propter metum persecutionis, id de publicis, et solemnibus, non vero de privatis et clam peractis intelligendum existimat Bona laudatus, apud quem hac de re plura. De benedictione ac dedicatione Ecclesiarum legendus etiam Edmundus Martene lib. II de Antiquis Ecclesiae Ritibus cap. 13, ubi plura singularia habet.
[Col. 1135] 6 Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo nomine Juda, de civitate Bethlehem, sedit annos tredecim, menses sex [Col. 1135] B, an. 9, m. 3. , dies duos. Fuit autem temporibus Domitiani et Nervae Trajani [Col. 1135] B, Trajani et Hadriani. , a consulatu Valentis et Veteris usque ad Gallum et Braduam consules [Col. 1135] B, Pisonis et Hastae usque ad Aviolam et Pansam. . Martyrio coronatur. [Col. 1135] Vide Bar. ad ann. 112. Hic titulos in urbe Roma divisit presbyteris, et septem diaconos constituit, qui custodirent episcopum praedicantem propter stylum veritatis. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembris, presbyteros sex, diaconos duos, episcopos per diversa loca quinque [Col. 1135] B. 4, pr. sb. 17, episc. 15. . Qui [Col. 1137] etiam sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticanum [Col. 1137] Vaticano C. , VI Kal. Novembris, et cessavit episcopatus dies XIX [Col. 1137] CB 18,
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Evaristus annis XIII, mensibus VII, diebus II, fuit temporibus novissimis Domitiani. et Nervae, et Trajani, a consulatu Valentis et Veri usque Gallo et Bradua.
[Col. 1147] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 7, lin. 2, B, 16. Num. 7, lin. 2, an. 10, m. 7, d. 11 (Maz., d. 2) . Fuit autem tempore Tr. u. a. H. et V. consules. Hic misc. pass. Dom. in praedicatione sac. q. m. cel. Hic constituit aquam sparsionis. lin. 8, loca 5. Hic martyrio coronatus est, et cum eo Eu. pr. et cum eo Theodotus diac. sepultusque est in via Numentana. lin. 10, d. 25. Lin. 2, ann. 10, m. 7, d. 26, in praedicationem [Col. 1148A] sacerdotum q. missa celebratur. lin. 5, Theodolus. Lin. 2, Vat. Cass. et duo Flor. an. X, men. VII. lin. 3, Flor. Vat. et Cass., praedicatione. lin. 4, Flor. duo, Vat. et Cass., Theodotus. lin. 9, deest in Flor. 2, non longe Lin. 2, sedit ann. VIII, M. VII, dies II. lin. 5, et Theodorus diac. etc. ibi aquam sparsionis. lin. 8, sepultus est in via Numentana.
[Col. 1147A] NOTAE IN TEXTUM ANASTASII. De Eventio et Theodulo, qui cum S. Alexandro martyrii palmam adepti sunt, ita referunt Alexandri Acta: «Vadens autem (S. Severina) in septimo milliario de urbe Roma via Numentana in praedio suo, S. Alexandrum et S. Eventium uno posuit monumento. S. vero Theodulum in alio loco sepelivit.» Ex quibus patet, non Theodorum, vel Theodotum, sed Theodolum, ut habet secundus Catalogus, esse legendum.—Aelianus et Vetus, sub quibus Alexander obiisse dicitur, consules fuerunt anno 116, et juxta morem hujus Catalogi (Felicis IV) , anno duntaxat sequenti obiit Alexander, quo etiam obiit Trajanus, prout testantur Acta Alexandri his verbis: «Nutu Dei eodem anno defunctus est Trajanus.»
[Col. 1147B] Linea 3.— Hic Passionem Domini miscuit in precationem sacerdotum, quando missae celebrantur. Constitutum de memoria Passionis Christi in missae sacrificio celebranda, non est proprium Alexandri, sed potius ipsius Christi, cum praecepit apostolis ut quotiescunque facerent, hoc est sacrificarent, in ejus memoriam agerent: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII) . Quae verba secutus Paulus (II Cor. I) : Quotiescunque, inquit, manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat. Memoria Passionis Christi fiebat semel in anno. Augustinus de Tempore serm. 144: «Passio autem, quia uno die legitur, non solet legi, nisi secundum Matthaeum. Volueram aliquando, ut per singulos annos secundum omnes evangelistas etiam Passio legeretur. Factum est; non audierunt homines quae consueverunt, et perturbati sunt.» [Col. 1148A] Linea 5.— Hic constituit aquam aspersionis cum sale benedici in habitaculis hominum. Ex constitutione Alexandri aqua sale benedicta non modo in Ecclesia, sed et in aedibus privatorum haberi debet, can. Aquam, de Consecrat., dist. 8. Usum aquae lustralis, seu benedictae in Ecclesia, apostolicae institutionis esse tradit Auctor Constit. apostolic. lib. VII, cap. 44. Eamdem etiam in aedibus singulorum haberi statuit Alexander, non abs causa, quia sparsio aquae benedictae valet ad arcendos daemones, avertendas calamitates frugum et segetum, et vitandos nocturnos terrores. Marcellus episcopus Apamaeensis in Syria sparsa aqua benedicta fugavit daemonem, qui fani Jovis eversionem impediebat. Theodorit. lib. V, cap. 21: Ἀπέδραμεν ὁ δαίμων οὐκ ἐνεγκὼν τὴν τοῦ ὕδατος
προσβολήν. Aufugit daemon, non ferens vim aquae aspersae. Daemones qui aegro insultabant, sparsione aquae benedictae pulsos narrat Petrus Cluniacensis de Miracul. lib. I, cap. 7: «Unde alta voce socium Olivum, ut surgeret, inclamans, vas quod forte cum [Col. 1148B] aqua benedicta in proximo dependebat, fide plenus arripit, et sanctificatum elementum huc illucque confidenter aspergens, omnia illius habitaculi loca infundit.» Et infra: «Quibus penitus aegro qui hoc solus cernebat testificante exclusis, et ille a daemonum infestatione liberatus est, et quantum ad similia valeat salutaris aquae cum fide aspersio, demonstratum est.» Cladem locustarum vastantium segetes aqua benedicta per agros sparsa avertit Stephanus VI pontifex. Anastas. in ejus Vit.: «Surrexit, et aquam propriis manibus benedicens, mansionariis praecepit dicens: Tollite, et singulis distribuite, monentes ut in nomine Domini agros suos circumeant, et hanc aquam spargant per sata et vineas, petentes divinum sibi suffragium et subsidium.» Quin Anselmus abbas in Cantuariensem archiepiscopum electus, et ad Ecclesiam raptus, electionis impatientia pene exanimis, aqua benedicta aspersa, et pota statim ad animum rediit. Testis ipse lib. III, epist. 1 ad fratre [Col. 1149A] Beccenses: «De longe audientes accurrerunt, et videntes me aut animam, aut sensum amissurum, timuerunt, et hoc timore aqua benedicta me aspergentes, eam mihi potandam porrexerunt.» Aqua benedicta etiam prodest ad curandas febres et alios morbos. Gregor. Turon. de Glor. Confess. cap. 24: «Quartanariis quoque et gulam dolentibus data benedicta aqua saepius medebatur.»
[Col. 1149A] Linea 1.— De regione Caput Tauri. Indeclinabiliter nomen etiam in Anastasio II, ubi sic: Anastasius natione Romanus . . . . de regione quinta Theuma, caput Tauri. Exstabat haec regio in Palatino colle, ubi et Taurus aeneus, de quo Plutarchus in Mario: «Induciis postulantibus concessis, sub aenei Tauri juramento dimiserunt. Hunc captum post pugnam tropaei loco in domum Catuli delatum ferunt.» In regione vero quinta Palatina erat Catuli domus ex Plinio l. XVII, c. 1: «Crassus orator fuit in primis [Col. 1149B] nominis Romani: domus ei magnifica, sed aliquantulo praestantior in eodem Palatio Quinti Catuli, qui Cimbros cum C. Mario fudit.» In tropaei itaque signum taurus aeneus in Catuli aedibus positus, a capite nomen dedit regioni quam quidam volunt appellatum etiam Capita Bubula. Linea 3.— Hic Passionem Domini miscuit in precationem sacerdotum. Alii codices legunt in praedicatione sacerdotum. Duplicem sensum ea verba facere videntur, primum quod voluerit pontifex, ut specialis mentio Christi passionis in celebratione fieret, juxta datum Petri praeceptum in priori Epistola c. IV, v. 1: Christo igitur passo in carne, et vos eadem cogitatione armamini. In solemni sacrificio excitare fidelium fortitudinem inter ingruentes persecutionum procellas conabatur Alexander exemplo Redemptoris pro omnium salute in carne passi. Secundo, quod verisimilius puto, ad occurrendum quorumdam haereticorum pravitati, delirantium Christum [Col. 1149C] in carne apparenter passionem sustinuisse. De qua haeresi ejusdem saeculi scriptores Irenaeus et Tertullianus loquuntur, ille quidem dum scribit: «Secundum nullam sententiam haereticorum Verbum Dei caro factum est. Si enim quis regulas omnium perscrutetur, inveniet quoniam sine carne, et impassibilis ab omnibus illis inducitur Dei Verbum, et qui est in superioribus Christus.» Et Tertullianus c. 51, sive auctor appendicis ad librum de praescriptionibus, cum de Cerdone, ac erroribus ejusdem circa Christum, inter alia haec de Christo delirasse scribit hunc in substantia carnis negat, in phantasmate solum fuisse pronuntiat, nec omnino passum, sed quasi passum. In praedicatione itaque sacerdotum in celebratione divinorum officiorum decrevit Alexander, ut specialis mentio fieret, et continuata memoria Passionis, quam Christus vere in carne propria sustinuerat.
[Col. 1149D] (EX BIN.) Linea 1.— De regione Caput Tauri. Cum nulla apud antiquos e quatuordecim regionibus eo nomine dicta habeatur, Baron. anno 121, n. 2, existimat locum illum circumscriptum esse juxta palatium, quem Suetonius in Octavio, cap. 5, nominat Capita bubula. Ubi Octavium natum fuisse tradit. Linea 3.— Hic passionem Domini miscuit in precatione sacerdotum. Haec ab Alexandro potius scriptis mandata, ac decreto roborata, quam recens statuta dici debent. (EX LAB.) Linea 4.— Quando missae celebrantur. Absunt a C. A.
[Col. 1149D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Epocha martyrii S. Alexandri papae stabilitur ex Actis ejusdem, a Schelestratio vindicatis dissertatione [Col. 1150A] 2, cap. 3 Antiquit. Ecclesiae: in quibus nihil reperiri ostendit, quod ea conscripta fuisse demonstret post Honorii et Arcadii aetatem. «Unde, inquit n. 12, semper manebit Actis illis auctoritas, quam apud aequos rerum aestimatores obtinere debent ea quae ante mille et ducentos ferme annos (nunc vero dicemus mille trecentos) ex antiquioribus descripta sunt.» His igitur Actis docemur mortem pro Christo illatam fuisse Alexandro papae jussu Aureliani judicis in urbe Roma die 3 Maii eodem anno, quo Trajanus obiit Selinunte in provincia Ciliciae ex Dione, vel apud Seleuciam Isauriae, uti se alibi scriptum legisse refert in Chronico Eusebius, die 10 Augusti. Mors Trajani, et adoptio Adriani contigit, Nigro et Aproniano coss., anno Christi 117. Quare mirum videri non debet, si in Catalogo Romanorum pontificum Caroli Magni aetate exarato, alia quidem manu antiqua tamen adjuncta fuit (observante laudato Schelestratio) in pontificatu Alexandri illa perioche sub Trajano imperatore, et sub Aelio Adriano [Col. 1150B] imperatore: unde Baronius occasionem desumpsit variandi veterem lectionem Martyrologii, quae Martyrium SS. Alexandri papae et sociorum referebat cum actis laudatis ad imperium Trajani, putans eam esse differendam ad imperium Adriani: qui eodem quidem anno imperator renuntiatus est, sed bimestri saltem spatio post mortem S. Alexandri. Verum Beda, Notkerus, Ado antiquam et genuinam lectionem retinent eorumdem Actorum, uti monet Schelestratius: quam pariter exhibent libri lectionarii tam scripti, quam impressi ante Breviarum S. Pii quinti. Certus itaque cum reddatur his documentis terminus mortalis vitae et pontificatus S. Alexandri ad diem 3 Maii aerae Christi anno 117, Nigro, et Aproniano coss., qui primi tribuuntur Sixto successori Alexandri; superest ut ejusdem sedis initium statuamus. Indicabo tamen prius, in catalogis assignari S. Alexandro postremos consules Aelianum et Veterem (seu verius exprimendos ex adnotatis in epistola [Col. 1150C] consulari card. Norisii Aelium Lamiam, et Aelianum Veterem ) qui pertinent ad annum Christi 116, et eos, qui annum signabant 117, quo ille martyrium subiit, attribui Sixto successori. Facile assequimur causam istius attributionis ex methodo Chronotaxeos pontificalis, et consularis cum paschali tempore his in catalogis colligandae, quam supra exposui in exordio notarum chronologicarum ad sanctum Petrum, et circa finem not. chronol. ad sanctum Evaristum. Utroque in loco adnotavi, annos pontificales caput aerae suae fixisse in diebus paschalibus, et cum anno Romano civili, et sacerdotalium collegiorum consuetudini accommodato, exordium in Urbe habuisse ex natali in Palilibus, seu die 21 Aprilis. Quare consules ordinarii qui signabant progressum illius anni Juliani ex ea die, vel ex Paschali tempore, tribuuntur in catalogis pontifici tunc sedenti: et consules proxime superioris anni tribuuntur postremi decessori ejusdem, qui ante Paschale tempus diem clausisset extremum. Cum igitur electio Sixti post mortem [Col. 1150D] Alexandro papae illatam die 3 Maii vix decem diebus consequatur Palilia, et anno 117, quo Pascha contigit die 5 Aprilis cadat intra tempus Paschale; Consules anni 117 Niger et Apronianus tribuuntur initio Sixti; et praecedentes consules Aelius Lamia, et Aelianus Vetus anni 116, claudunt epocham pontificalem sancti Alexandri. Paulo difficilior videri potest determinatio exordii pontificatus suscepti ab Alexandro. Sed per regulas, chronologica in methodo ante constitutas, ita collectum iri confido. Alexandri decessor Evaristus martyrio coronatus est die 26 Octobris anno 108. Gallo et Bradua consulibus, ut per documenta producta in Prolegomenis fol. LXXXIX, et in Notis ad ejus num. pag. 76, probari jam vidimus. Ex ea die ad diem martyrii, seu natalem S. Alexandri 3 Maii anni 117, numerantur anni 8, menses 6, dies 7. Liber Pontificalis, et catalogus Colbertinus septimus [Col. 1151A] hanc summam tribuit, ut infra expendam, computata vacatione sedis. Verum cum catalogi universi, et lectiones antiquae, ac picturae S. Pauli annos Alexandri numerent decem (praeter unicum catalogum Liberii, qui septem assignat), videtur epocha ista decem annorum repeti debere ex ordinatione Alexandri ad episcopatum: quae propterea incidet in autumnum anni 106. Is erat Trajani decimus, quando persecutio tertia vexare coeperat Christianos, ut ex litteris Plinii ad Trajanum constare jam diximus. Non deerat itaque causa, cur Evaristus, exemplum secutus sui decessoris Anacleti, vicarium episcopum sibi Romae sublegentis in persecutione Domitiani et Principis apostolorum in Neroniana consecrantis Clementem, manus et ipse imponeret Alexandro, ut ex presbytero odinaret episcopum adjutorem suum, et vicarium in Urbe: cujus ad cathedram et successionem Cleri suffragiis deinde vocatus diebus proximis a martyrio Evaristi, novam epocham sedis adeptae [Col. 1151B] inchoavit, recte signatam in catalogo Liberiano Palma et Tullo consulibus (Christi 109) quando primum Paschale tempus sui pontificatus ipsi numerabatur. Cur autem catalogus Liberianus signet annos septem, ac menses duos, caeteris omnibus catalogis, et codicibus decennium tribuentibus, et Pontificali nostro octennium decernente, ita statuendum censeo. Picturae basilicae S. Pauli, catalogi veteres, et Lectionarii codices universi concordi numero referebant annos X, menses VII, et dies II, vel III. Suspicor membranas Bucherio memoratas (quae unicae olim spectatae sunt Leunclavio exhibentes catalogum Liberii, et hodie tantum in exemplis praeservantur) eosdem numeros exhibuisse. Sed vitio vetustatis fortasse detritae in eo versu, Alexandri epocham indicante, minus evidentes litteras annorum indices retinebant. Quare numerus mensium VII in locum annorum, et numerus dierum III in locum mensium II a descriptore transponebatur, reservata unitate postrema perinde ac si ea sola ad dies pertineret. [Col. 1151C] Nulla certe facilior est occasio promovendi notas numerales in classem proximam: praesertim cum saepe contingat, ut in catalogis scriptor exprimat solummodo numerales notas X, VII, III, qubus initio catalogi indicationes appositae annos, menses, ac dies distinguendos significarent. Vitiata igitur prae vetustate membrana, ita ut evanesceret littera X index annorum, sequentes siglae VII, quae menses indicabant, a descriptore inter annales numeros sunt relatae; et consequentes unitates III, quae dierum indices esse debuerant, fuerunt mensibus attributae: sive etiam divisae (si forte postrema unitas a duabus praecedentibus, paulo distantior apparebat II I) ut duae priores pro mensibus, postrema pro die acciperetur. Cum igitur scriptum fuisset Alexander X, VII, III, in membranis autographis, evanescente sigla X, a descriptore redditum est Alexander VII, II, I. Verum picturae superstites in basilica S. Pauli, quae notam evidentem denarii ostendunt [Col. 1151D] in sede annorum, et ternarium III manifestum exprimunt in dierum serie, retinentibus mensium numerum VII inter utramque summam codicibus tribus Italicis vetustissimis, catalogo Felicis IV et compluribus aliis supra relatis inter Prolegomena, ostendunt genuinam lectionem tribuere Alexandro annos X, menses VII, dies III, ex quo ad ordinem episcopalem promotus fuit. Octennium vero sedis Romanae ab Anastasii codicibus assignatum Alexandro cum mensibus quinque, et diebus duobus post vacationem sedis dierum 19 a morte Evaristi expressam in hac sectione, recte pariatur cum epocha utriusque martyrii. Si enim Evaristus pro Christo necatus est anno 108, die 26 Octobris qua colitur, et inde vacatio sedis dierum 19 perducta fuit ad diem 14 Novembris assignandam electioni Alexandri in Romanum pontificem; potuit istius ἐνθρόνισμος perfici Dominica prima Adventus; quae eodem anno incidit in diem 3 Decembris Inde [Col. 1152A] vero ad diem 3 Maii anni 117, martyrio Alexandri celebrem, fluunt anni VIII, menses V, et dies duo, si computentur extremi hujusmet summae. Quare constat ratio utriusque epochae in S. Alexandro, ordinationis scilicet ad episcopatum, et enthronismi ad Romanam sedem, ex fide, testimonio et concordia codicum, ac monimentorum, si statuatur B. Alexander ordinatus episcopus coadjutor S. Evaristi sub initium persecutionis Trajani anno Christi 107, die Dominica 29 Septembris: et post obitum Evaristi martyrio coronati die 26 Octobris anno 108 dicatur electus successor die 14 Novembris, et in pontificia sede collocatus die 3 Decembris ejusdem anni 108. Nam a die ordinationis si numerentur anni decem solidi, menses septem, ac dies tres, quot legimus in picturis basilicae S. Pauli; erit terminus summae dies 2 Maii anni 117 aerae Christi, et dies proxima 3 Maii fuerit dies depositionis. Alterius autem epochae a collocatione in pontificia sede [Col. 1152B] Romana die 3 Decembris anni 108 (post mortem decessoris, et suam electionem), quae in libro Anastasii, et in catalogo 7 Colbertino signatur annorum VIII, mensium V, dierum II, rationes pariantur cum hoc intervallo temporis, et consulibus assignatis tam in libro Pontificali, quam in Catalogis, et libris Lectionum. Linea 3.— Hic passionem Domini miscuit in precatione sacerdotum quando missae celebrantur. Praecipuum religionis cultum, nempe sacrificium respiciunt prima Romanorum pontificum decreta. Ministerium sacerdotale attendit Petrus in promotione Lini et Cleti ad ordinem episcopatus (supra, num. 4) . Numerum presbyterorum viginti quinque ex praecepto ejusdem Cletus instituit (num. 30) . Diaconos septem episcopo solemni ritu sacra peragenti, et verbum Dei administranti apostolorum exemplo attribuit Evaristus (num. 6) . Gradibus sacerdotii ita procuratis, loca sacrificiis apta, et synaxibus [Col. 1152C] fidelium destinavit Anacletus in Vaticano (num. 5) . Evaristus in titulis (num. 6) : decessorum vestigia relegens, et apostolorum, qui publice et per domos panem frangebant, ut fideles perseverantes essent unanimiter in fractione panis, et doctrina apostolorum. Ministris, et locis ita constitutis et enumeratis, precum quoque certarum ratio per summos pontifices ordinata est ad sacrificium adhibenda. Dominicam precationem apostolos jam docuerat sacerdos in aeternum Christus Dominus. Ad haec in sui memoriam ea facienda praeceperat, quae ipse in coena praestitisset. Paulus apostolus eadem recensuit in prima ad Corinthios cap. II: Dominus Jesus, in qua nocte tradebatur, accepit panem, etc., quae totidem ferme verbis recensentur in canone, non aetate modo nostra, sed etiam Ambrosii, lib. IV de Sacramentis, uti adnotavit card. Bona rerum Liturg. lib. II, cap. 13, memorans, in vetustis quoque Liturgiis Jacobi, et Clementis nomine donatis, eadem reperiri. Tenebant [Col. 1152D] ex eodem Apostolo (Philipp. IV) oportere in omni oratione, et obsecratione, ut cum gratiarum actione petitiones nostrae innotescant apud Deum. Quare praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, una cum petitionibus orationis, formulas quoque gratiarum actionis in hymnis, ac praefatione, obsecrationum pariter per Sanctum sanctorum, qui offertur, una cum memoria eorum, in quos idem sanctificator omnium gratiam, et gloriam suam contulerat, complectebantur. His autem omnibus miscenda erat Dominica Passio tum verbis, ac sententiis ex Evangelio petitis, tum crucis signaculo, passionis scilicet compendiario signo saepius adhibito, pro more nascentis Ecclesiae, traditionem hanc derivantis ad posteros (Tertulliano teste in libro de Corona militis, ut ad omnem progressum, atque promotum, aditum, exitum, vestitum, calceatum, ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia, crucis signaculo frontem teramus ). Et haec quidem memorat [Col. 1153A] Tertullianus statim, ac meminit calicis, et panis nostri, cujus aliquid in terram decuti auxie patimur. Connexae enim erant disciplinae quarum traditio auctrix, consuetudo confirmatrix, et fides observatrix. Miscuit Alexander Dominicam Passionem precibus sacerdotum in missae oblatione. Utique ad omnem progressum, atque promotum: utique ex traditione, ex consuetudine, ex fide apostolorum, et apostolicorum virorum, quos in canone recensemus. Miscuit, ex Evangelio Joannis, edito paucos ante annos quam Alexander pontificatum iniret. Inde enim elevatio oculorum (Joan XVII, 1) oratio pro praesentibus cum ipso in veritate, et pro universis per illorum verbum in se credituris. Nemo non videt, in precibus tam ante, quam post actionem ita misceri in canone memoriam, gesta, ac mysteria Passionis: quorum plurima cum Tertulliani ex indicatione teneamus consuetudine ac traditione ita firmata in fine secundi saeculi, ut Christianae fidei coaeva fuisse [Col. 1153B] jam tum intelligantur; Alexandri cura, ac decreto, ex lege non scripta consuetudinis in scriptam canonis transierunt. Quare in sac. conc. Tridentino sess. XXII, cap. 4, merito asseritur, canonem missae constare ex ipsis Domini verbis, ex apostolorum traditionibus, ac sanctorum pontificum institutionibus. Linea 4.— Martyrio coronatur, et cum eo Eventius presbyter, etc. Acta S. Alexandri, et sociorum martyrum genuina ab interpolatis distinxit, et vindicavit saepe laudatus praesul a Schelestratio tomo I Antiq. Eccl. dissert. II, cap. 30, quorum summa capita hic delibanda mirifice illustrant tum ipsius vitam, tum historiam Christianae fidei, accessione nobilium virorum, ac feminarum, in Urbe plurimum amplificatae. Antiquitatem Actorum commendant Martyrologia Bedae, et Rabani, et Adonis, quorum primum saeculo octavo, alterum nono ab iisdem mutuantur quidquid referunt de Alexandri papae martyrio, et sociis in agone presbyteris, Eventio, ac [Col. 1153C] Theodulo. Commendat disciplina arcani, in iis observata. Commendat consensus cum chronologia, et Historia Caesarea, ac tertiae persecutionis sub Trajano, dum memorant Acta missum a Trajano, Se leuciae agente (quando expeditionem susceperat in Parthos ante consulatum Pedonis, incidentem in annum Christi 115) judicem Aurelianum, qui tum Hermeti praefecto Urbis, et sorori ejus Theodorae, tum Alexandro pontifici Romano, et Eventio, ac Theodulo presbyteris, tum Quirino tribuno, atque ejus filiae Balbinae martyrium intulit, et compluribus viris ab Alexandro papa in carcere baptizatis: quos naviculae fatiscenti impositos altius in mare provectos demergi jussit. Istorum martyrum corpora, coemeteria, tituli, et in eis inscriptiones pervetustae adhuc superstites historiam tuentur. Hermetis praefecti Urbis coemeterium via Salaria ad secundum ab Urbe lapidem, cum aedicula subterranea, spectatur. Legis apud Aringhium lib. IV, cap. 37, n. 37. Inscriptiones [Col. 1153D] vetustas, reliquiarum indices Hermetis praefecti Urbis, servat titulus S. Pudentianae in lapide inciso sub Gregorio Septimo: Balbinae, ac Theodorae nomina refert antiquior epigraphe superstes in pavimento presbyterii diaconiae S. Mariae in Domnica, nono circiter saeculo insculpta: quo etiam loco aetate nostra beatae Balbinae ossa complura reperta sunt, cum plumbea lamina inscripta: CORPUS S. BALBINAE VIRG. inclusa marmoreo loculamento sub ara maxima constituto, et quidem in publicis tabulis actu relato, cum demandante sanctissimo Patre Clemente XI praefecti sacris reliquiis recognoscendis et curandis viri clarissimi Alexander canonicus Bonaventura paulo post creatus episcopus Nazianzenus, et Marcus abb. Boldetti nunc S. Mariae Transtiberim canonicus, eo convenerunt, uti latius explicui in opusculo ea de re contexto. Corpus B. Quirini tribuni, Balbinae Patris, Roma transmissum a Leone IX Gepae abbatissae circa annum 1050 publicis ex [Col. 1154A] documentis docent Bollandiani socii ad diem 30 Martii fol. 813. Corpus denique S. Alexandri papae cum sociis martyrii presbyteris Eventio ac Theodulo translatum ex ipsius coemeterio via Nomentana milliario VII, in Urbem, ac titulum S. Sabinae sub Eugenio II vetus inscriptio ejusdem corporis custodi capsulae insculpta comprobat, docente Aringhio lib. III, cap. 22. Cum igitur constet, inter antiquissima coemeteria martyrum agri suburbani referri ea, quae nobilitarunt Alexander, ac socii ejusdem in Actis memorati, suis corporibus eo illatis secundo saeculo, inde vero translatis saeculo IX, X, et XI mirum praesidium Ecclesiae ab iis mutuatum, ipsorum Acta, et Ecclesiae Romanae historia in Actis hujusmodi praeservat. Neque enim tantummodo evincitur, nobilitatis Romanae partem non exiguam sub eo pontifice ad fidem fuisse conversam, quae scilicet post consularem virum Clementem jam inter alumnos numerabat in Hermete praefectum cum sorore, in Quirino [Col. 1154B] tribunum cum filia. Sed etiam intelligitur, qui factum sit, ut catenae, quae Principem apostolorum pro Christo arctaverant, et in Actis leguntur a filia tribuni Balbina donatae sorori praefecti Theodorae, ita asservatae sint a Christianis, ut tribus ab illa saeculis quando Eudoxiae titulus erigebatur novum ab his cognomentum receperit. Nihil dissimile praestaret posita prae foribus diaconiae S. Mariae in Domnica, marmorea figura naviculae, et ad exemplum veteris ibi renovata sub Leone X, si referretur hoc signum ad instrumentum martyrii tot fortium Christianorum, quibus cum nobilis virgo Balbina pergebat, dum ad mare submergendi deducerentur. «Eodem tempore (Acta referunt de Aureliano judice) jussit omnes Christianos, qui erant in carcere baptizati (ab Alexandro papa), duci ad mare, et in naviculam vetustam imponi, et in altum deduci, et illico omnibus manu ad manum ligatis, saxis in collo suspensis, ita ipsam naviculam vetustam, quassatam, et perforatam mergi in profundum: cum quibus [Col. 1154C] et virgo Christi (Balbina) perrexit glorificans Deum,» etc. Haec fusius prosequebar in memorato opusculo de reliquiis S. Balbinae. Attingenda tamen obiter hic fuerunt, ut ostenderem, Bibliothecarii historiam, in Vita Alexandri muniri documentis aequalibus aetati ejusdem pontificis, aut proximae, et per consecuta saecula asservatis, ac lectis intra sacra coemeteria, ac titulos Romanos, ubi deposita, et custodita quiescebant corpora SS. Alexandri, Quirini, Hermetis, Balbinae, et Theodorae, et annuis sacris Deo super illa oblatis publica fidelium veneratione eorumdem memoriae recolebantur. Non negat Schelestratius, in exemplaria nonnulla Actorum S. Alexandri sequiori aetate descripta irrepsisse aliquot menda; imo admonuit esse distinguenda interpolata a genuinis (diss. II, cap. 3, n. 1) . Indicat cum Baronio, ex Aureliano judice sub imperio Trajani ab amanuensibus mendose redditum Aurelianum imperatorem. Fortasse etiam ex Comite [Col. 1154D] Trajani in Parthica expeditione perperam procusus est comes utriusque militiae. Titulum enim hunc serius auditum, quam fuerant Trajani tempora, non negarim. Comites tamen expeditionum Romanis principibus adfuisse, eoque nomine honestatos legi in publicis inscriptionibus annis plusquam sexagenis ante imperium Trajani, probat celebre monumentum Ti. Plautii Silvani, in agro Tiburtino ad pontem Lucanum adhuc superstes, ita incisum, et in Grutteri Thesauro excusum pag. 453. TI. PLAVTIO. M. F. . . . . AN. (SILVANO AELIAN.), etc. PR. VRB. LEGAT. ET COMIT I. CLAVDI I. CAESARIS. IN. BRITANNIA. CONSUL I. PROCOS ASIAE. LEGAT. PROPRAET. MOESIAE. Hunc igitur comitem Claudii imperatoris in expeditione Britannica per varios dignitatum gradus ad praefecturam Urbis promotum, et legatum in Hispaniam [Col. 1155A] subinde missum, et ad praefecturam Urbis remissum. SENATVS. IN. PRAEFECTURA. TRIVMPHALIBVS. ORNAMENTIS. HONORAVIT. AVCTORE. IMP. CAESARE. AVGVSTO VESPASIANO, etc. HVNC. IN. EADEM. PRAEFECTVRA. VRBIS IMP. CAESAR. AVG. VESPASIANVS. ITERVM. COS. FECIT. Haec autem attigisse non piget, ut intelligamus primo, Schelestratium haec jure praeservasse a severiore censura Pearsonii, contra fidem gestorum Alexandri exercita pag. 227 operis posthumi, de serie et successione pont. Rom. occasione comitatus utriusque militiae Aureliano attributi, et praefecturae Urbis Hermeti assignatae; si Acta genuina ab interpolatis secernantur. Displicet etiam Blondello aetas immatura, tam Eventio presbytero, quam Alexandro pontifici in Actis afflicta, non tam mendosis, inquit, quam mendacibus: quo etiam nomine culpantur a Blondello in delegatione Aureliani ad [Col. 1155B] internecionem Christianorum omnium: quasi non exstarent apud Plinium Trajani litterae, ac rescripta mitiora ad relationem Tiberiani. Verum de aetate initiandorum ad presbyterium, vel ad pontificatum aevo illo apostolicorum virorum, aegre pronuntiaverit quisquis meminerit, adolescentem vocari Saulum in Actis apostolorum (XII, 57) dum lapidaretur Stephanus: quem tamen adolescentem ex persecutore redditum apostolum decennio post cum Barnaba ordinatum impositione manuum in suis annalibus Paulinis recognoscit in eodem posthumo libro Pearsonius ex cap. Act. XIII. Adolescentiam Timothei, episcopi ab se ordinati exprimit Paulus in prima ad eumdem Epistola cap. IV, vers. 12, cum aureo illo saeculo nascentis Ecclesiae aetas senectutis esset vita immaculata: et nondum disciplinae necessitas se obtulisset, quae consecutis temporibus reservabatur, de provectiori aetate in sacerdotibus requirenda; imo dum Alexander eligeretur pontifex, in ferventis [Col. 1155C] olei dolium immissus Romae paulo ante fuerat apostolus ille Joannes quem pene puerum electum fuisse a Domino Hieronymus affirmavit lib. I contra Jovinianum. Verum ea de re legendus Baronius ad annum Christi 101, n. 8 et 9. De 30 autem aetatis anno in Actis Alexandri signato, ejusque numeri correctione videndus Schelestratius diss. II, cap. 3, n. 12. Quod vero attinet ad moderationem Trajani in Christianorum sanguine parcius fundendo, nemo negaverit plurimum interesse inter efferatas persecutiones Neronis et Domitiani, ac mitiorem Trajani. Sed nemo non agnoscet ex ipsis Trajani responsis ad Plinii epistolas, tertiam Ecclesiae persecutionem ita sub eo principe exercitam, ut ii qui nostrae religionis titulo deferrentur, arguendi, et puniendi extremo supplicio forent. Quare cum Acta producantur omnium Christianorum caedem jubentia; vel de omnibus qui deferrentur et arguerentur, ea [Col. 1155D] caedes et sententia intelligenda est; vel omnium dictio abundat in actis interpolatis. Linea 5.— Hic constituit aquam aspersionis cum sale benedici in habitaculis hominum. Cardinales Baronius et Bona, ille ad annum Christi 132, ex num. 3 ad 5, hic rerum Liturg. lib. I, cap. 20, n. 5, probant ex SS. Patribus, ab apostolica institutione ad nos derivasse ritum aquae benedicendae non ad baptismum tantummodo ministrandum, sed ad quemcunque usum purgandi per invocationem divini nominis, et per sacerdotalem benedictionem, ac preces sanctificandi aquae elementum. Quare Alexandri decreto vetustam consuetudinem stabilitam docent. Cur autem salis admistio, benedictioni sit copulanda, et cur in habitaculis hominum collocanda haec aqua aspersionis, non ita difficulter assequimur; si ritum ablutionum attendimus veteri lege a Domino constitutum, et ab apostolis in novo foedere non rejectum, sed providenter aptatum implemento [Col. 1156A] Scripturarum, et figurarum, quae praemittebantur fidei Christianae. Ita enim illi temperarunt disciplinam, ut per frugalem aspersionis usum excitarent animum ad purgandos dedicatione Christiana mentis affectus, et longe arcerent superstitiosam, et quotidianam totius corporis ablutionem, ab hemerobaptistis excogitatam, uti providenter admonuerat Tertullianus, ejusque interpres de la Barre in lib. de Oratione cap. 12. Baronius ad ann. 57, n. 106 et seqq. ostendit, in more positum apud Hebraeos, ut non solum pontifex, et sacerdotes ante ingressum sanctuarii manus ac pedes lavarent in labro aeneo, de quo Exodi cap. 30, verum etiam Judaei omnes nonisi manibus lotis adorarent, Aristaea id affirmante. Inde autem putat descendisse ad Christianos aetatis apostolicae, et ad consequentes eam consuetudinem: «Fluxisse, inquit, haec consuetudo videtur e Judaeorum ritibus. Nam non tantum (ut dictum est) ipsorum sacerdotes, sed et caeteros Judaeorum nonnisi [Col. 1156B] manibus lotis adorare consuevisse tradit Aristaeas de Septuaginta duobus Interpretibus haec scribens: Rege consalutato, ad consueta loca divertunt; atque (ut mos est Judaeis omnibus) manibus prius in mari lotis Deo preces effundunt. Et paulo post: Interrogavi equidem et illud quoque, cujus gratia cum vota facerent, manus prius lavarent? Quaerenti talia, demonstrarunt, illud testimonium esse, ne quid perperam agant, sed pie sancteque perficiant, quandoquidem universa opera manibus exerceantur: recte singula ad veritatem et justitiam referentes. » Subdit vero ad num. 109 Baronius: «Sed quod ad Christianos pertinet, consuevisse eos ante precationem manus abluere, secundum quod monet Apostolus (I Tim. II) : Volo viros orare in omni loco, levantes puras manus, non tantum, quae diximus docent, sed et antiqua ecclesiasticorum scriptorum testimonia confirmant. Nam et apud Clementem legitur (Const. Ap. lib. VIII, cap. 58) , ut Christianus lotus oret: sed et Tertullianus [Col. 1156C] hoc ipsum demonstrat, dum ait [de Orat. c. 11]) . Caeterum quae ratio est, manibus quidem ablutis, spiritu vero sordente, orationem obire.» His addit complura in eamdem sententiam ex S. Joanne Chrysost. aliisque Patribus. Meminit quoque ad annum 101, num. 9; saepe a se probatum fuisse, tum Dominum, tum etiam apostolos multa esse mutuatos ex legali instituto. Mihi placet in Tertulliani testimonio paulisper procedere: in quo videtur origo, et causa apostolicae consuetudinis, et decreti per Alexandrum firmati, ut admisto sale benedictio aquae perficeretur, et fidelium in habitaculis custodiretur. Sequitur itaque Tertullianus percontari, et reddere causam ablutionis manuum ante orationem. «Id cum scrupulose percontarer (inquit) et rationem requirerem, comperi commemorationem esse in Domini dedicationem.» Et paulo post subdit: «Nos vero (Christiani) non attollimus tantum, sed etiam expandimus [Col. 1156D] (manus) et Dominica passione modulantes, et orantes confitemur Christo.» Ex quibus verbis apparet, a presbytero secundi ac tertii saeculi causam perquisitam, ac redditam fuisse tum ablutionis manuum, tum expansionis apud Christianos pridem receptae in precibus ad Deum fundendis. Commemoratio est in dedicationem Domini, ejusdem passionis significatione, ac fide peracta. Hujus rei gratia cum orare nos velit Apostolus, in omni loco levantes puras manus, utique in dedicationem Domini hostiam laudis oblaturis, praesto esse conveniebat ritum a Deo institutum in veteri foedere abluendi manus offerentium, sed altius provectum invocatione divini nominis per Verbum Deum nobis revelati, et passionis ejusdem fide, ac merito sanctificatum in ea aqua aspersionis; quae non cinere vitulae commisto, ut in legalibus sacrificiis ad emundationem carnis divino jussu paratis, sed Christi Domini cruce, et sanguine, ad spiritum purgandum profuso, nos docent sperare, ac petere. [Col. 1157A] Cum autem nulla oblatio rite Deo fieret nisi adjecto sale, quod praeceperat Dominus Levitici II, vers. 13: Quidquid obtuleris sacrificii, sale condies; nec auferes sal faederis Dei tui de sacrificio tuo: in omni oblatione tua auferes sal, apostoli, et pontifices, ut insinuarent Christianis oraturis, sive in ecclesia, sive domi, precum suarum ubique offerendarum dedicationem a Dominica passione vim percipere, quae universas eminenter continet, ac superat oblationes, sal admiscere congruum duxerunt in aqua dissolvendum, quae invocatione divini nominis, ac producto super eam signaculo crucis Christi exprimeret veteres oblationes in novo foedere dissolutas: et altius provectam ad spiritum expiandum novam hanc aspersionem sanguinis, et aquae, e Christi latere profluentis: multoque praeclarius conscientias nostras inde mundatum iri, ut ait Apostolus; quam Aaron et Levitae legalium victimarum sanguine, ac cinere aqua permisto mundarentur. Huc vero pertinet adnotatio [Col. 1157B] adm. R. P. Calmet ad caput Levitici octavum vers. 13: In omni oblatione tua offeres sal, et ad Numerorum cap. VIII, v. 7, et ad cap. XIX, vers. 17, ubi ritus aquae lustrationis praecipitur. Ibi ex Philonis lib. III, de vita Mosis (cui addi potest aliud ejusdem Philonis opusculum de Victimas offerentibus) nonnulla protulit ad significationem ejusmodi rituum pertinentia apud Hebraeos: et plura indicata ex Augustino, ac Theodoreti quaestionibus in Numeros, quae in figura aspersionum legalium, Christi mortem praenuntiante, purgationis nostrae auctorem, ac fontem ut contemplaremur nos admonent: hoc ipsum curante Ecclesia in benedictione aquae, ac salis, qua ut conspergeremur instituit. Quemadmodum igitur ex Tertulliani testimonio patet, ritum expansionis manuum inter orandum, apud Christianos ab aetate apostolica profectum, significare passionem Dominicam, quam confitemur, et ex qua vim impetrandi precibus a Deo tribui speramus per Dominum nostrum Jesum Christum, cujus invocatione preces [Col. 1157C] concludimus; ita enim initium orandi facimus a fide passionis Christi, ea nos aqua aspergentes, in cujus ritu appareat, fateri nos, et credere, omnem oblationem veterem longe superari a commemoratione Dominicae dedicationis, seu Passionis et sacrificii, quod cruce producta, et sacerdotum precibus super aquam fusis Ecclesia rite recolendum accepit ex aetate apostolica, ejusque indicium perenne asservari tum in publicis Christianorum conventibus, tum in privatis domibus: uti Alexander papa mandavit, auctoritatem secutus hujus instituti ad superiora tempora referendi, quemadmodum ex Tertulliano colligitur, aliisque scriptoribus a Baronio productis. Aequum vero fuit, ut Alexandri aetate hujusmodi decretum stabilius sanciretur. Cum enim illius proximus decessor Evaristus titulos Romanis presbyteris divisisset, qui conventus erant fidelium ad synaxes, et preces publicas; curandum fuit, ut ritus inchoandae orationis a majoribus traditus in titulis diligentius [Col. 1157D] observaretur. Crescente autem fidelium numero per accessionem Romanae nobilitatis ad Christum sub Alexandro pontifice, nova in dies oratoria fundabantur, et coemeteria aperiebantur, ubi fierent collectae. Neque his deesse debuit eadem tessera purgationis ante orationem. Quo enim accuratius abstergerentur maculae praecedentes a fidelium animis ad orandum se comparantibus, excitanda fuit fides, spes, charitas, in hac aspersione, quam Tertullianus appellat memoriam dedicationis Christi. Et quo caveretur efficacius, ne alias imposterum contraherent labes, quae preces vitiarent; invocandum fuit contra malignos spiritus, felicitati nostrae invidentes, et insidias parantes, nostri Redemptoris praesidium, sacerdotis voce jussuque rite praeeunte in aquae hujus dedicatione, ac exorcismis, ad impetus rebellium Deo spirituum virtute Christi frangendos, et coercendos. Haec omnia cum satis explicet antiquissimus ritus, et usus aquae benedicendae, et asservandae, tum ad [Col. 1158A] baptismum in fonte, tum ad aspersionem in atriis ecclesiarum, a prima aetate illarum fundationis, quae originem ostendit Christianae religionis exordio supparem; non est cur diutius immoremur in Alexandri decreto, aut opportunitate ejusdem comprobanda: eo potissimum tempore, quo titulorum divisio peragebatur, et Christianarum aedium frequentia quotidianis augmentis majorem orandi copiam praebebat sive in conventu universi coetus fidelium, sive in privatis recessibus singulorum. Linea 8.— Qui etiam sepultus est via Nomentana ubi decollatus est, ab urbe Roma non longe milliario VII. Coemeterium ibi a fidelibus constructum: ex quo etiam aetate nostra extracta fuisse aliquot corpora sanctorum martyrum memorat V. C. Boldettus lib. II, cap. 18, pag. 569, Observationum ad Coemeteria.
[Col. 1158A] Linea 3.— Hic passionem Domini miscuit in precatione [Col. 1158B] sacerdotum, quando missae celebrantur. S. Alexander in memoriam passionis Christi, primus in sacrificio missae addidit, Qui pridie quam pateretur, usque ad verba: Hoc est corpus meum. Linea 5.— Hic constituit, aquam aspersionis cum sale benedici in habitaculis hominum; ad horum scilicet purificationem, daemonesque fugandos.
[Col. 1158B] Linea 3.— Hic passionem Domini miscuit in precatione sacerdotum, quando missae celebrantur. Ad quae verba Petrus Urbevetanus in Scholiis ineditis notat, ibi videlicet tam beatae passionis. Alii etiam passim scribunt hanc orationem, Unde et memores, Domine, quae post consecrationem a sacerdote dicitur, ab Alexandro institutam. Sed si precise de memoria passionis sermo sit, sive istis, sive aliis verbis fiat, ea certe non fuit, inquit cardinalis Bona lib. II rer. Liturgic. cap. 13, n. 3, ab hoc sancto pontifice instituta, ut praeclare observat Baronius [Col. 1158C] anno 132, num. 3, habemus enim hac de re expressum in Evangeliis praeceptum Domini, et Paulus in I ad Corinth. cap. 11, luculentum ejusdem rei testimonium praebet dicens: Quotiescunque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat. Idem libri Pontificalis auctor ait, Alexandrum decrevisse ut aqua benedicta in habitaculis hominum asservaretur: quem usum aquae benedictae ab apostolis traditione emanatum, et Alexandri decreto stabilitum probat Baronius loco citato. Sacerdos ad consecrationem accedens praemittit hanc orationem: Quem oblationem, etc. Tum ait sacerdos: Qui pridie quam pateretur, accepit panem, etc. Quam clausulam, qui pridie, etc., idem auctor libri Pontificalis, Valfridus, et alii, ab Alexandro additam opinati sunt. Sed rectius sentit Alcuinus etiam apostolis in usu fuisse, de quo, sicuti et de consecratione, ejusque forma et ritu, lege Bonam loco laudato; qui et cap. 9, n. [Col. 1158D] 3, observat, aquam in calice vino misceri ex Christi institutione, non vero, ut quidam perperam scribunt, ex decreto Alexandri: qui ideo dicitur hujus mistionis auctor, quia adversus haereticorum errores, quod ex Domini, et apostolorum traditione acceperat, scripto firmavit. Prolixam de hoc argumento scripsit epistolam S. Cyprianus ad Caecilium ordine 63, quam laudat S. Augustinus lib. IV de Doctr. Christ., cap. 21. Linea 4.— Martyrio coronatur. Tertiam Ecclesiae persecutionem ab anno Christi centesimo septimo, Trajani imperatoris decimo orditur Eusebius in chronico, quia scilicet eo anno plurimum aucta, usque ad Trajani obitum est continuata. Anno 111, cum Plinius Secundus Bithyniae proconsul habita quaestione de Christianis, eos falsis criminibus accusari deprehendisset, ad Trajanum scripsit epistolam XCVII, libri X, retulitque eos nullius impietatis, aut violationis legum esse reos: se solum animadvertisse, [Col. 1159A] quod primo diluculo a somno excitati, Christo tanquam Deo hymnos canerent: caeterum adulteria, homicidia, et reliqua hujusmodi crimina illos etiam aversari, cunctaque ex praescripto legum agere. Rescripsit Trajanus in haec verba: Conquirendi non sunt: si deferantur et arguantur, puniendi sunt. In illa persecutione Simeon Cleophae filius Hierosolymorum episcopus annos natus 120 cruci affixus est, cujus martyrium ex Hegesippo describit Eusebius lib. III, cap. 32. Martyrium pariter subiit sanctus [Col. 1160A] Ignatius episcopus Antiochenus ex eodem Eusebii libro cap. 36, uterque anno 116, ut legere est criticae Baronianae anno 107. Haec persecutio duravit usque ad annum Adriani imperatoris decimum, Christi 126, qui ejus aestum mitigavit, suorum decennalium occasione, de quo legendus Eusebius lib. IV, cap. 8, ubi ista refert ex S. Justino in Apologia ad imperatores, et cap. 9 Adriani epistolam exhibet, ne quis Christianorum indicta causa puniatur. Legenda itidem Baronii critica.
[Col. 1145] 7 Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro, de regione Caput Tauri, sedit annos octo, menses quinque, dies duos [Col. 1145] B, an. 10, m. 5, d. 20. . Fuit autem temporibus Trajani usque ad Helianum [Col. 1145] B, a Coss. Aviola et Pansa ad Catullinum et Aprum. et Veterem [Col. 1145] C, et Vet. consules. . [Col. 1145] Vide Bar. ann. 132. Hic passionem Domini miscuit in precationem [Col. 1147] sacerdotum, quando missae celebrantur. Martyrio coronatur, et cum eo Eventius presbyter et Theodorus diaconus [Col. 1147] B, Evenius et Theodulus presbyteri. . [Col. 1147] Vide Bar. loco. cit. Hic constituit aquam aspersionis cum sale benedici in habitaculis hominum. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem; presbyteros sex, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero V. Qui etiam sepultus est via Numentana, ubi decollatus est, ab urbe Roma non longe, milliario VII, quinto Nonas Maii, et cessavit episcopatus dies XXXV [Col. 1147] CB. 25.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Alexander annis septem, mensibus duobus, die uno. Fuit temporibus Trajani a consulatu Palmae et Tulli, usque Aeliano et Vetere.
[Col. 1159A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 8, lin. 6, B, cum litteris apostolicae salutationis. lin. ead., quod. Lin. 2, tempore Adr. lin. 3, ann. consules. Hic constituit ut m. s. lin. 6, lit. sedis apostolicae salut. p. Maz. ut edit. Ibid. quod est f. lin. 7, pr. 11. Maz., pr. 5, diac. 11. lin. 8, loca 4; hic martyrio coronatus est, et sepultus j. c. lin. 9, in Vaticano. Lin. 2, menses 2, diem 1. lin. 5, apostolicam rediens. lin. 6, salutationis plebi, quod est formatam. [Col. 1160A] Hic constituit ut intra actionem sacerdos incipiens populo hymnum decantaret, Sanctus s. s. Dominus Deus Sabaoth, etc. Hic fecit, etc. lin. 9, in Vaticano. Lin. 2, Cassin. et Flor. duo, menses duos, diem unum. lin. 2, Flor. prim., Ambiguus Bibulus. lin. 5, et rediens, Deest in Vatic. et Flor. et. lin. 6; Cassin., apostolicae. Vatic. et Flor. duo sedis apostolicae, lin. 9, Flor., Vaticano. Lin. 1, Xystus. lin. 9, BP, in Baticanum III Nonas April et cessavit episcopatum dies II.
[Col. 1059A] Linea. 3.— Hic constituit ut ministeria sacra non tangerentur, nisi a ministris. Decretum Sixti est, ne vasa sacra ab aliis quam a sacris ministris contrectentur, [Col. 1159B] can. In sancta de consecr. dist. 1. Ex conc. Laodicensi, can. 21, non licet subdiaconis, quorum nondum sacer erat ordo, sacra vasa contrectare. Ex conc. Bracar. I, can. 28, idem interdictum est- lectoribus. Can. Non oportet, can. Non licet, 23 dist. ministeria sunt vasa sacra. Anastas. in Gregor. II: [Col. 1160A] «Ambonem etiam marmoreum in eadem ecclesia fecit, eamque diversis ditavit linteis, atque ministeriis.» Idem in Urbano: «Hic fecit ministeria sacrata omnia argentea.» [Col. 1160B] Linea 4.— Hic constituit ut quicunque episcoporum evocatus fuisset ad sedem apostolicam, et rediens ad parochiam suam, non susciperetur, nisi cum litteris patriarchae salutationis plebi, quae est formata. Sixti alterum decretum est, ne episcopus evocatus ad sedem apostolicam, inde rediens in sua ecclesia admittatur sine formatis, ut liqueat, an habeat [Col. 1161A] communionem sedis apostolicae. Formatae erant litterae quibus significabatur, portitores litterarum habere communionem sedis apostolicae. Optat. lib. II post editam seriem Romanorum pontificum a Petro usque ad Siricium: «Cum quo nobis totus orbis commercio formatarum, in una communionis societate cocordat.» Et Augustin. epist. 163: «Hic primo asserere conatus est, ubique terrarum esse communionem suam. Quaerebam utrum epistolas communicatorias, quas Formatas dicimus, posset quo vellem dare.»
[Col. 1161A] Linea 4.— Hic constituit, ut quicunque evocatus fuerit ad sedem apostolicam. Secundo Christiano saeculo actualem fuisse persuasionem obsequii hujus certo supponit Irenaeus eodem tempore vivens, qui constanter asserit: «Ad Romanam Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam.» Necessitas conveniendi [Col. 1161B] ob potentiorem principatum exigit etiam evocationem. Recurrisse vero in gravioribus causis Ecclesias ad sedem apostolicam probat missio ejusdem Irenaei ad pontificem facta ab episcopo, et Ecclesia Lugdunensi cum epistola, in qua sic apud Euseb. lib. IV: «Has litteras ut ad te perferret, fratrem et collegam nostrum Irenaeum hortati sumus. Quem quidem, ut commendatum habeas rogamus utpote aemulatorem testamenti Christi.» Et in fine ejusdem saeculi Tertullianus de istiusmodi evocatione Ecclesiarum Africanarum ad sedem apostolicam non obscure loquitur, cum scribit de Ecclesiis apostolicis adeundis pro veritatis examine (de Praescript. c. 36) : Habes Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est. Particula vero illa quoque designat, sicut ab Africana Ecclesia, sic a reliquis expostulata judicia auctoritativa. Quod exemplo probat Asianarum Ecclesiarum quarumdam in causa discernendae prophetiae, quae ad Anicetum recursum fecerant, et judiciis emanatis ( auctoritates vocat Tertullianus lib. [Col. 1161C] adver. Praxeam) deinde utebantur. Ita enim ille: «Nam idem tunc episcopum Romanum agnoscentem jam prophetias Montani, Priscae, et Maximillae, et ex ea agnitione pacem Ecclesiis Asiae et Phrygiae inferentem, falsa de ipsis et Ecclesiis eorum asseverando, et Praecessorum ejus auctoritates defendendo, coegit, et litteras pacis revocare jam emissas, et a proposito revocandorum charismatum concessere.» Ejusdem saeculi Dionysius Corinthiorum episcopus testis accedit, qui fratres commemorat commeantes ad sedem apostolicam, et sermonibus a pontifice firmatos in epistola Romanis data, dum Soteris beneficentiam laudat. «Atque hunc morem episcopus vester Soter non servavit solum, verum etiam adauxit, tum munera sanctis destinata subministrans, tum fratres peregre advenientes tanquam liberos suos pater amantissimus beatis sermonibus consolando.» Commercia litterarum cum dissitis ab Urbe provinciis a sede apostolica eodem [Col. 1161D] saeculo frequentata, et sequenti docet alter Dionysius Alexandrinus, cum de profusa sedis apostolicae largitate in subveniendo Ecclesiis haec Stephano pontifici rescripsit apud Euseb. lib. VII, c. 5: «Syriarum quoque provinciae omnes cum Arabia, quibus identidem necessaria suppeditatis, et quibus litteras nunc scripsistis.» Erat litterarum a Stephano directarum argumentum de non rebaptizandis haereticis, quas epistolas dedit cunctis Ecclesiis (Lirinensi teste in primo commonitorio) ne haeresis rebaptizantium latius serperet, neve eo errore, in oriente disseminato, caeterae coinquinarentur Ecclesiae. De hac sedis apostolicae sollicitudine in dirigendis encyclicis ad mala praecavenda loquitur clerus Romanus, sede vacante, in epistola data clero Carthaginensi, apud Cypr. epist. 3: «Nec enim hoc solum verbis vos hortamur, sed discere poteritis a pluribus e nobis ad vos venientibus, quoniam ea omnia nos Deo adjuvante fecimus, et faciemus cum omni sollicitudine, [Col. 1162A] et periculo saeculari, ante oculos plus habentes timorem Dei, et poenas perpetuas, quam timorem hominum, et brevem injuriam, non deserentes fraternitatem, et hortantes eos stare in fide.» Haec epistolarum, et missorum directio certo supponit frequentes et assiduos commeatus utriusque partis. Ad quod facit, quae observantur in epistola Cypriani ad Antonianum, dum scribit aliquos Africae episcopos, inter quos Pompeius et Stephanus, praesentes fuisse electioni Cornelii, etsi tunc saevissima Daciana persecutio vigeret (epist. 52) : Factus est episcopus a plurimis collegis nostris, qui tunc in Roma aderant; legatur et epistola 41, ubi de episcoporum accessu ad Cornelium pontificem loquitur, et eorumdem in Africam regressu, ad schismaticorum causam jam prostratam denuntiandam per Caldonium, Fortunatum, Pompeium, et Stephanum episcopos, qui in pleno totius Africae concilio rem exposuere, uti Cyprianus rescripsit. «Nam et ego, et collegae plurimi [Col. 1162B] qui ad me convenerant, exspectavimus adventum collegarum nostrorum Caldonii et Fortunati, quos ad te nuper, et coepiscopos nostros, qui ordinationi tuae adfuerant legatos miseramus, ut eis advenientibus, et rei gestae veritatem reportantibus partis adversae improbitas frangeretur. Supervenerunt vero Pompeius et Stephanus, collegae nostri, qui et ipsi quoque ad instruendos istic nos, manifesta secundum gravitatem, et fidem suam indicia, et testimonia protulerunt, ut nec necesse fuerit audiri ultra eos, qui a Novatiano venerunt missi.» Frequens episcoporum ac fidelium commeatus, et epistolae responsivae ad Ecclesias directae ob Romanorum pontificum disciplinam ecclesiasticam instaurandam ostendunt, librum Pontificalem potuisse adnotare admissam evocationem ad sedem apostolicam, et certiori forma ab Alexandro constabilitam esse, quae ex usu recepto et consuetudine priori observabatur. Linea 6.— Nisi cum litteris patriarchae. Haec est una de additionibus secundo catalogo Rom. pontificum [Col. 1162C] insertis, et quidem posteriori manu, cum in praesenti Alexandri saeculo patriarchae nomenclatio inter ecclesiasticas Christianorum voces frequentata non legatur (etsi inter Aegyptiorum sacros gentilitatis ritus usurparetur hoc tempore, ut constat ex Adriani imperatoris epistola), et aliena censeatur ab usu ecclesiasticarum epistolarum trium priorum saeculorum. Imo interpolatorem secundi catalogi non scripsisse patriarchae, sed solam litteram P. nempe Petri nomen exprimentem putamus, qua littera veluti tessera episcopi, et fideles dignoscebant, discriminabantque epistolas canonicas a reliquis, et per eamdem innotescebat communionis catholicae eum esse, qui eadem a sede apostolica dignabatur. Nec aliter intelligi debere additionem ex eo colligitur, quod hisce prioribus temporibus sicut patriarchae nomen inauditum, sic nullum exstat vestigium, aut testimonium formatas epistolas eo patriarchae nomine insigniri: cum tamen frequentissimum esset [Col. 1162D] in epistolis pro tessera nomen Petri apponi, uti advertit Atticus Constantinopolitanus, qui de epistolis canonicis agit, quique asserit notam praedictam appositam epistolis formatis de Petri nomine, fuisse a Concilio Nicaeno approbatam. Cum itaque nullibi legatur, in epistolis canonicis appositam primis temporibus notam nominis patriarchae, bene tamen S. Petri, et apponi illis temporibus testatum reliquerit Atticus; affirmandum inde, consarcinatorem horum actorum addidisse tantum litteram P., intelligendo nempe Petri, sed amanuensium licentia, potius ignorantia litteram explanatam per patriarchae vocem. Hae porro notae nominum additae, ut epistolae symbola, plerumque litteris solis initialibus indicabantur, uti Ferrarius late observat in opusculo de litteris ecclesiasticis, et alii post ipsum. Credibile igitur videtur Sixtum suo decreto statuisse, ut imposterum propria epistolarum formatarum nota esset S. Petri nomen contractum, [Col. 1163A] et per has episcopis directas probatam unius cathedrae Petri societatem, et communionem, uti aiebat Optatus supra, quam ostentabant Episcopi per epistolas hasce communicatorias, ut probarent unitatem Ecclesiae et unius communionis. Imo si quae synodicae, aut encyclicae epistolae a conciliis edebantur, praemittebatur pontificis nomen ante alios episcopos, ut haec societas, et una cathedrae Petri communio denotaretur. Observationem S. Augustino debemus, qui lacessens Cresconium Donatistam, inter alia argumenta adducentem communionem totius Orientis cum Donato recognitam a Sardicensi concilio, advertit synodum scribentem Donato esse coetum Arianorum, qui ut sese opponerent Sardicensi conventui catholicorum, alium conventum eo loci habuerunt: insuper ex eo etiam esse pseudosynodum deducit, quia si universalem consuetudinem servasset, debuisset synodus, aut praemittere nomen veri pontificis, aut saltem episcopi Donatistarum nomen, quem uti Petri cathedrae successorem [Col. 1163B] gregalibus venditabant Donatistae, cum esset haec recepta consuetudo. Proponit argumentum Cresconii contendentis ecclesiam Orientalem in Sardicensi concilio cum Donato communicasse (l. III, c. 34, pag. 186) : «Sed Orientales, quos modo nostros esse concedis, non latuisse hoc facinus dicis. Atque ut hoc probes, inseris principium epistolae concilii Sardicensis, ubi Donati Carthaginis episcopi vestri nomen invenitur ascriptum. Quod ideo factum putas et affirmas, quod videlicet Orientalibus, qui de concilio suo haec scripta miserunt, disciplicuerit traditorum, et ab eorum se communione retraxerunt, et propterea Donato vestro communicabant.» Cui Cresconiano dicto haec Augustinus: «Disce ergo, quae nescis: Sardicense concilium Arianorum fuit, quod notum jamdiu est, ut habemus in manibus; contractum maxime contra Athanasium episcopum Alexandrinum catholicum, qui eorum errorem ex ipsa civitate ortum, prae caeteris acriter arguebat et refellebat. Non igitur mirum si illi haeretici Donatum [Col. 1163C] sibi asciscere tentaverunt, quos per totum orbem catholica damnabat Ecclesia; quanquam nos sine civitatum nominibus episcopos, ad quos hae litterae datae sunt habeamus. Aut ergo aliquis Donatus fuit non in Africa episcopus, cui nomini Carthago a vestris est addita, aut, ut dixi, Africanam Orientalis haeresis tentavit adjungere. Quod hinc maxime credibile est quod ad Carthaginis episcopum, Romano praetermisso, nunquam Orientalis catholica scriberet: ubi saltem vester scribi debuit, quem soletis Romam paucis vestris mittere ex Africa.» Interim tamen per epistolas a pontifice directas veram communionem indicatam, ut certum ex recepta consuetudine supponit Hieronymus, in schismate Antiocheno a Damaso expostulans, «cui apud Antiochiam debeam communicare,» et mox: «Meletius, Vitalis, atque Paulinus tibi haerere se dicunt . . . . . Obtestor beatitudinem tuam . . . ut mihi litteris tuis, apud quem in Syria debeam communicare significes.» [Col. 1163D] Qua persuasione imbutus Gratianus, constitutum anno 378 edidit, ut illi catholici censerentur qui cum Damaso communicabant, et Ruffinus cum a Siricio formatam obtinuisset, dum Romae esset, et deinde ab Anastasio papa ob dogma Origenianum reprehenderetur, protulit veluti communionis catholicae tesseram Siricii formatam. Unde illud S. Hieronymi Apolog. II adversus Rufinum: «Siricii jam in Domino dormientis profers epistolam, et viventis Anastasii dicta contemnis.» Salutationis plebis. Alii codices legunt. Nisi cum formatis salutationis ad plebem a sede apostolica. Altera formatarum, quas tradebant pontifices, erat nota salutationis apostolicae sedis ad plebes directa, merito S. Petri, cujus nomen uti tessera erat appositum in formata. Formata namque erat communionis index, et societatis tessera cum Petri cathedra, de qua gloriabantur universi fideles, uti Donatistis [Col. 1164A] ea communione destitutis Optatus exprobrat: Nunquid poteris approbare mendacium esse cathedram Petri, ubi est nostra societas? Et Augustinus catholicos a Donatistis discriminat ex societate cum cathedra Petri (adv. Petil. l. II, c. 51) : Qua nos in catholica communione connectimur, ut Petiliano Donatistae opposuit, ut eorum schisma exprobraret. Inde episcopi a sede apostolica regredientes cum formatam haberent, et hanc plebibus ostenderent, pontifex nomine Petri plebes benedicebat et salutabat juxta Pauli consuetudinem. Consuevisse episcopos catholicos, multo magis pontifices, plebes in publicis coetibus salutare docuit Optatus l. III, p. 84, dum ita Parmenianum, et Donastistas, et Macrobii schismaticum ambitum convellit: «Episcopalis tractatus probatur ab omnibus sanctitate vestitus, salutatione scilicet geminata. Non enim aliquid incipit episcopus ad populum dicere, nisi primo in nomine Dei salutaverit. Similes sunt exitus initiis. Omnis tractatus in Ecclesia a nomine Dei incipitur, et ejusdem [Col. 1164B] Dei nomine terminatur. Quis vestrum audet dicere, Episcoporum more Macarium populum salutare? igitur cum nec salutaverit antequam aliquid loqueretur, nec salutare ausus sit postquam locutus est . . . quid est quod dicitis, pollui potuisse episcopale collegium, cum ab omni episcoporum officio Macarium videtis alienum?» Cum igitur fideles uti communionis tesseram haberent formatam ab apostolica sede obtentam ab episcopis in regressu, et hanc iidem populis intimarent, ut probarent societatem cum cathedra Petri, non erat inutile, si plebibus pontifex salutationem pronuntiaret, cum salutatio index esset episcopalis, et multo magis pontificalis officii. Quomodo intelligenda veniunt verba postrema S. Gregorii l. VII, ep. 29, pag. 226, ad Eulogium patriarcham Alexandrinum scribentis: «Benedictionem S. Marci evangelistae, imo quod est verius sancti Petri apostoli, in ea dulcedine, qua est transmissa suscepimus, et salutationis alloquium [Col. 1164C] persolventes.» etc. Hinc elucet, quomodo salutatoriae epistolae primis saeculis essent, et in summo pretio haberentur, ac custodirentur singulari diligentia, ut docent acta Felicis. Legitur vero in Actis, quod Alfius Caecilianus, cui tempore Diocletianeae persecutionis onus impositum incendendi sacros codices, haec deposuit in Actis (post Optat. pag. 96): «Tunc mittunt in domum episcopi Felicis; ut tolleret inde Scripturas, ut exuri possent secundum sacrum praeceptum. Sic Galatius nobiscum perrexit ad locum, ubi orationes celebrare consueti fuerunt. Inde cathedram tulimus, et epistolas salutatorias, et omnia ostia combusta sunt secundum sacrum praeceptum.» Addit Alfius, se haec Felici denuntiasse per epistolam, in qua haec legebantur. «Cum Galatius unus ex lege vestra publice epistolas salutatorias de basilica protulerit.» Veluti reum traditionis sacrorum codicum Felix Caeciliani ordinator traducitur, quia epistolas salutatorias permiserit ex cathedra, ubi reservabantur extrahi a pagano satellite. Porro [Col. 1164D] epistolas salutatorias inter sacros codices recensere, in cathedra episcopali reservare, in crimen traditionis vertere earumdem raptum, supponunt pondus earumdem: haec autem aestimatio aliunde oriri non poterat, nisi quia haec a pontificibus exaratae indices essent communionis et societatis cum cathedra Petri, et veluti quoddam sacrum pignus unius fidei et communionis cum catholica Ecclesia certa tessera. Quae est formata. Formatarum epistolarum varium est discrimen. Qui addidit hanc periochen, voluit designare notas apponi consuetas in epistolis datis episcopis ex Urbe regredientibus, ut haberent litteram P., et simul denuntiatam haberent a pontifice salutationem ad plebem factam a pontifice; et epistolam sic conceptam genus esse epistolae formatae edicit. Per has tempore persecutionis retentas, ac ad invicem missas Ecclesiae deprehendebantur [Col. 1165A] esse in Ecclesia per orbem diffusa; et ubi harum formatarum commercia non deprehendebantur, extra societatem esse hujus corporis populum, seu episcopos intelligebatur: harum autem subsidio episcopi ubique locorum, ubi vigebat catholica Ecclesia, omnia communionis, societatis, et hospitalitatis officia experiebantur. Hujus generis epistolae, ut reor, tesseram quamdam habebant, per quam probabantur esse in societate cathedrae Petri. Quod innuunt illa Optati verba de Damaso dicentis: «Cum quo nobis totus orbis commercio formatarum in una communionis societate concordat;» seu, ut Barthius legit: «Cum quo nobis totius orbis commercio formatae, uti in una communionis societate concordat.» Itaque formata erat index communionis et societatis cum cathedra Petri, et exinde cum toto orbe. Indicem porro fuisse communionis hanc formatam, adeo ut qui ea erant destituti, cum Ecclesiis orbis communicare non censerentur, ostendunt verba S. Augustini, [Col. 1165B] qui ex usu formatae catholicae Ecclesiae, qua carebant Donatistae, Fortunium, et Donatistas extra communionem esse probat (epist. 163) : «Quaerebam utrum epistolas communicatorias, quas formatas dicimus, posset quo vellem dare, et affirmabam, quod manifestissimum erat omnibus, hoc modo facillime illam terminari posse quaestionem. Parabam autem, si consentiret, ad illas Ecclesias a vobis litterae mitterentur, quas in apostolicis auctoritatibus pariter legeremus jam illo tempore fuisse fundatas.» Has fuisse reor, quas salutatorias appellatas supra vidimus, quasque episcopi in propria cathedra in ecclesia reservabant. Sedula vero haec Sixti animadversio pro identitate hujus formatae, et pro necessariis notis apponendis occasionem habere potuit ex quorumdam impositorum perversitate, qui ut bonis affluerent, quorum uberem proventum experiebantur ex fidelium hospitalitate, Christianos sese jactabant, eaque fraude personati fidelium domos et ecclesias circuibant. Inter quos memorabilis est ille, de quo [Col. 1165C] inter Luciani Dialogos peregrino inscripto, referuntur, quae ea arte a Christianis obtinuerat. Narratur enim ibi, quod «suscepta peregrinatione egreditur vagaturus, satis sibi viatici in Christianis repositum esse existimans, a quibus quaquaversum incedebat, stipatus agebat in omni rerum abundantia.» Mansurius primas Carthaginensis in epistola ad secundum Tigilitanum inter alia ex S. Augustino in Breviculo haec habebat: «Quidam etiam in eadem epistola facinorosi arguebantur, et fisci debitores, qui occasione persecutionis, vel carere vellent onerosa multis debitis vita, vel purgare se putarent, et quasi abluere facinora sua, vel certo acquirere pecuniam, et in custodia deliciis perfrui de obsequio Christianorum.» Ad has itaque imposterum eludendas artes potuit has notas epistolis formatis inserere, et praecludere aditum hujus farinae hominibus per novam hanc tesseram adjiciendam in formatis
[Col. 1165D] (EX BIN.). Linea 5 et 6.—Non susciperetur nisi cum formatis. Statuitur, ut episcopi ad Romanam sedem vocati a suis non recipiantur, nisi formatas salutationis litteras exhibuerint. (EX LAB.). Linea 3.— Anniculum. Angulum
[Col. 1165D] NOTAE CHRONOLOGICAE. In disponenda chronologia S. Sixti tanta est concordia documentorum, quae colliguntur ex catalogis aliisque monumentis supra editis inter Prolegomena folio XC, ut nemo non videat, annos X, menses III, dies XXI, ab ordinatione episcopali ad martyrium esse illi tribuendos. Annorum decadem omnes Italiae catalogi perinde legunt. Exteri quoque consentiunt, praeter Colbertinum quartum, in quo V pro nota denarii X assumi facile potuit, detrita fortasse in exemplari ex quo excipiebatui inferiori [Col. 1166A] parte litterae X: quemadmodum in Colbertino sexto ductus fortuitus I ante eamdem decadis notam X variare potuit numerum X in IX: et in septimo codice Colbertino ductus, seu distinctio similis I post eamdem denarii siglam X reddere potuit XI. Non secus in mensium numero Belgicus codex Papebrochii ostendit, ab amanuensis incuria iteratam notam annorum X extendisse trium mensium summam ad XIII; cum nequaquam credendum sit de auctore catalogi, post annos decem X recensere voluisse menses tredecim XIII separatim; nam enuntiasset potius annos XI et mensem unum. Pari observatione unum, aut alterum scripturae vitium in catalogis Italiae deprehenditur et emendatur; ut in Bergomensi menses VII et III intelliguntur formati solo inflexu styli in exaranda nota primae unitatis VII: qua expuncta alii codices numerant menses II; sive accepta pro duplicis binarii sigla aliud exemplum exprimit IIII. Tanti non est immorari in leviusculis hisce mendis amanuensium: quae facile cognoscuntur [Col. 1166B] et in concordiam revocantur cum caeteris codicibus et monimentis tribuentibus Sixto annos X, menses III, dies XXI. Indicare potius praestat, qua ratione consules Niger et Apronianus aequentur initio Sixti, ejusque termino Verus, et Ambibulus; cum primi pertineant ad annum Christi 117, secundi vero ad annum 126, novennio tantum ab illis dissitum; et catalogi toto decennio solido, et mensibus ferme quaternis extendant sedem Sixti. Nodum resolvimus cum Henschenio, distinguentes ordinationem Sixti in episcopum, Alexandri Vicarium futurum, dum is carceri manciparetur per Aurelianum judicem, ab electione ejusdem Sixti ad Romanam sedem promoti, et ad successionem Alexandri, postquam hic martyrio coronatus in coelum migravit die 3 Maii anno Christi 117, Nigro et Aproniano consulibus. Aera itaque decennalis, Sixto assignata in catalogis, ostendit illum annis X, mensibus [Col. 1166C] III, diebus XXI, antequam subiret martyrium anno Christi 127, die 3 Nonas Aprilis (qua etiam in hoc libro Pontificali narratur depositus in Vaticano juxta corpus beati Petri ) ordinatum fuisse episcopum adjutorem, seu vicarium ab Alexandro. Fuerit igitur dies illius ordinationis Dominica 14 Decembris anni aerae Christi communis 116. Consularis autem epocha, ex qua supra vidimus figendum Alexandri martyrium die 3 Maii anno 117, Nigro et Aproniano coss., producta ad annum solidum 126 ejusque consules Verum et Ambibulum (postremos ex assignatis Sixto) imo et ad diem 3 Aprilis anni sequentis 127, ejusque consules ordinarios Titianum et Gallicanum tributos initio Telesphori, ex methodo catalogi referentis annos pontificales ad Paschale tempus circa Palilia, seu natalem Urbis, dabit Sixto annos novem, et aliquot menses, ac dies. Hos etiam definiemus, si admittere voluerimus, tempus interpontificii, seu vacationis Romanae sedis post mortem [Col. 1166D] Alexandri fuisse dierum 35, quot scilicet assignant liber Pontificalis et auctor catalogi ab annis sexcentis descripti, quem supra exhibuimus in Prolegomenis opusculo VII, fol. 19. Nam Sixti electio, sive evectio ad sedem apostolicam, et ἐνθρονίσμος ex hac supputatione incidet in diem Dominicam 7 Junii memorati anni 117, et inde ad martyrium subsecutum die 3 Aprilis anni 127. Pontificatum maximum administraverit Sixtus annis 9, mensibus 9, diebus 26, qui ab ordinatione episcopatus egerit annos X, menses III, dies XXI, et ex his vicarius egerit menses V, dies XXV, antequam successor eligeretur et collocaretur in cathedra Petri Romana. Scio contra hunc vicariatum Sixti opponi a Pearsonio, pag. 232 Operis posthumi, Acta S. Alexandri; si velimus cum Henschenio haec haberi tanquam genuina. In his enim cum asseratur, Severinam matronam, postquam in suo praedio sepulturae tradiderat corpora SS. Alexandri papae, et sociorum, «vestivisse [Col. 1167A] se cilicio, et tandiu jacuisse ante limina sanctorum, quos illa sepeliverat, donec veniret ex Oriente Sixtus episcopus;» consequi videtur vicario munere non fuisse perfunctum Sixtum utpote absentem. Verum ex die 14 Decembris anni 115, qua ordinatum opinamur Sixtum episcopum vicarium Alexandri, ad diem 3 Maii 117, qua martyr occubuit, ac depositus fuit Alexander, cum sex menses effluxerint, et quod excurrit, plura contingere potuerunt, quae postularent, ut Sixtus licet vicarius Alexandri in orientem se conferret, unde exspectandus fuerit a Severina, postquam electus esset a clero Urbis ad maximum pontificatum. Quare neque Acta refragantur chronologiae ita distributae inter vicariatum et pontificatum Sixti; neque Actorum fides minuitur admissa Sixti absentia ab Urbe, dum successor eligeretur Alexandri, cujus fuerat vicarius. Linea 1.— Ex patre Pastore. Cognomentum Pastoris, [Col. 1167B] secundo Christi saeculo frequens, reperitur in aliquibus monumentis, et apud scriptores, familiae nomine non expresso: et quidem hac ipsa aetate. S. Pius dicitur frater Pastoris ex civitate Aquileia, infra num. 11, qui et Hermes dicitur appellatus. Vide Baronium ad annum 159, n. 4. Lapis e Christianorum coemeteriis paulo ante effossus est ita inscriptus: PASTORI IN PACE. Familiae nomina his in Pastoribus ignoramus, non secus ac in Pastore, qui consulatum gessit una cum L. Papirio Aeliano Christi anno 163, licet Panvinius eum judicet ad gentem Juniam pertinere; alii vero ad Aureliam ex inscriptione veteri, in epistola Cuperi praefixa Fastis Almelovenii, num. 4. Linea ead. De regione via lata. Regio septima inter Augustaeas dicitur via lata: quo etiam nomine nunc audit regionis portio, ad radices collis Quirinalis extensa ex Varrone ac Rufo, a Nardino diligenter descripta (unde etiam diaconia S. Mariae in via Lata nuncupatur), et ad septimam ex ecclesiasticis referenda. Vide supra in Prolegomenis Linea 2.— Temporibus Adriani usque ad Verum et Ambibulum. Recte, ut in notis chronologicis jam expendimus, consentientibus Eusebio, Martyrologiis omnibus, et auctore vetustissimi catalogi; licet ab his recedere non vereatur Pearsonius pag. 232, ita scribens: «Sedit igitur Xystus ab anno Domini 101, Trajano IV, et Paeto coss. usque ad annum Domini 111, Pisone et Rustico coss. Hunc obiisse volunt Baronius, Petavius et Labbaeus sub Antonino Pio anno Domini 139, immani metachronismo. Quem Eusebius, et martyrologia omnia obiisse tradunt sub Adriano, et quidem secundum vetustissimi catalogi auctorem, Vero et Ambiguo coss., anno Domini 126.» Cum hoc igitur auctore vetustissimi catalogi, cum Eusebio, et cum omnibus Martyrologiis nos retinentes martyrium Xysti sub Adriano et sub consulibus Vero et Ambibulo, Pearsonii Chronotaxim, perinde ac caeteras ab ipso accusatas, esse corrigendam asserimus tum in Xysto, tum in Telesphoro et Hygino: quod etiam infra ostendam luculentius numero 10, ubi de Hygino sermo erit, et de Cerdonis haeresi, eo sedente suborta. Linea 3.— Hic constituit, ut ministeria sacrata non tangerentur, nisi a ministris. Erant igitur sacrata ministeria, jam tum segregata ab aliis usibus, quae adhiberentur tantummodo ad sacrificium. Quidni? cum et Petalum, frontalem laminam adhibitam a SS. apostolis Jacobo, primo Hierosolymorum episcopo, et Joanne evangelista testentur S. Epiphanius ad haeresim 78, et Polycrates episcopus Asiae octavus a Joanne, tum apud Eusebium Hist. eccl. libro V, cap. 24, tum apud Hieronymum de Script. eccl., de Marco autem evangelista idem scribi ab historico ejusdem passionis observat Valesius in notis ad laudatum locum Eusebii. Praeterea in Zephyrino ad finem hujus secundi saeculi, de quo agimus, legemus, infra num. [Col. 1168A] 16, constitutum ab eo pontifice, ut ministri patenas vitreas in ecclesiam deferrent ante sacerdotes, donec episcopus missas celebraret: quarum nonnullas in coemeteriis martyrum effossas ediderunt Aringhius et Severanus cum Bosio, et lectissima eruditione nuper illustravit V. C. Philippus Bonarroti senator Florentinus. Ex Aringhio duas proferam, quae Sixti nomen et imaginem continent. Retulit ille, libro IV Romae subterraneae, cap. 47, pag. 405. Primam ex illis hic reddam, quae praeter Xystum (seu Sustum) exhibet etiam Timotheum, in sella considentes, et a Christo Domino corona donatos. Fortasse Timotheus ille est presbyter ac germanus frater Novati, Pudentianae, atque Praxedis, cujus et pastoris compresbyteri datas ultro citroque epistolas recitat Baronius ad annum 162, occasione dedicationis tituli Pastoris, seu S. Pudentianae, a Pio I pontifice peracta in Thermis Novati. Alteram vero imaginem reservabo ad illustrandas notas in vitam S. Damasi; cum hunc exhibeat cum Xysto II eodem ferme ornatu, quo [Col. 1168B] uterque illorum expressus conspicitur in antiquissimis picturis basilicae S. Pauli. Prior itaque haec patera vitrea, (seu patena, ut aliquibus postmodum dicta est) ita exhibet imaginem Sixti, a quo Bibliothecarius affirmat decretum fuisse, ne sacra eadem ministeria ab aliis tangerentur, quam a ministris. Sustus hic legitur substituta V latina littera pro Y Graeca, ut legitur in basi Obelisci ad portam Flaminiam inscriptio Augusti AIGVPTO pro AIGYPTO, et alibi Sylla et Sulla, Syria et Suria perinde scripta nomina videmus, ut plures notarunt. Quod alii non attendentes Justus, loco Sustus, legebant. [Col. 1169A] Morinus de sacris Ordinationibus parte III, exercitatione XII, cap. 3, n. 8, considerans contactum vasorum sacrorum laicis fuisse interdictum per eam aetatem, qua urgente persecutionum discrimine permittebatur fidelibus corpus ipsum Dominicum tum recipere a sacerdote, tum secum deferre, tum domi retinere, et propriis manibus ori admovere (ut luculenter constat ex epistola Magni Basilii ad Caesariam Patriciam) dubium excitat opportunum ad illustrandum decretum, de quo loquimur. Quaerit enim, cur ex aequo non fuerit permissum vasa sacra iisdem manibus contrectare, quibus Dominicum corpus longe sacratius licebat recipere et retinere? Et quidem Basilii epistola perspicue docet eam consuetudinem diu ante fuisse receptam. « Sacerdos, inquit Basilius, particulam tradit: detinet autem eam cum omni libertate is qui accipit, et sic ori admovet propria manu. » His vero praemittit in eadem epistola haec verba: «Hoc autem persecutionis temporibus cogi [Col. 1169B] aliquem, absente sacerdote, aut ministro, communionem propria manu accipere, minime esse grave, supervacaneum est demonstrare: propterea quod longa consuetudo id reipsa confirmavit. Omnes enim, qui in eremis solitariam vitam agunt, ubi sacerdos nullus est, communionem domi servantes per seipsos participant. In Alexandria vero et Aegypto unusquisque etiam ex laicis, ut plurimum habet domi suae communionem, et cum vult per se ipsum communicat.» Postquam universa haec ex Basilii epistola recitavit Morinus, et confirmavit ex aliis Patribus, tum Graecis, tum Latinis, merito quaerit numero 17: «Cum igitur illa consuetudo tangendi corporis Christi tam antiqua, vulgata, et constans fuerit, quidni, et vasa sacra, calicem et patenam?» Dubitationem solvit per ea, quae sequuntur. «Respondeo, inquit, longe disparem esse utriusque rationem. Nam corpus Christi res est sacrificata, et actio, per quam panis fit corpus Christi, est sacrificium. Sed de ratione sacrificiorum est, si [Col. 1169C] demas holocaustum, ut sacrificio assidentes illius fiant participes, ut docetur Deuteronomii XII, et cap. XVIII initio. Et Numerorum XVIII, vers. 9 et 19, atque alibi. Ergo Christi corpus, quod est omnium antiquorum sacrificiorum veritas, et perfectio, ab omnibus participari debet, et ideo conjungi. Deinde Christi corpus, sive Eucharistiae sacramentum est veritas, cujus figura erat apud Judaeos agnus Paschalis, quem unaquaeque familia comedere tenebatur. Denique jubet Christus in institutione missae omnes accipere, consequenter et contingere. Corpus igitur Christi a fidelibus contingi absolutae est necessitatis: imo ideo fit panis corpus Christi maximo cum miraculo, ut contingatur a nobis, et contractu suo nos sanctificet, atque ad immortalitatem nos disponat. Eadem erit consequentiae vis, si Christi corpus in sacramento consideretur quatenus scilicet animarum nostrarum medela et ἀλεξιφάρμακον. Prorsus etiam hoc modo [Col. 1169D] contactus est necessarius, et ejus participatio. Sed vasorum longe dispar ratio. Nulla est laicis imposita necessitas ea contrectandi; nihil est illis cum vasis commune; nulla cum iis participationis et unionis realis utilitas; nulla figurarum cum veritate relatio. Quapropter potuit illis ejusmodi contactus prohiberi. Populus carnibus sacrificiorum participabat, vasa tamen sacra tangere prohibebatur. Vasorum ministerio deputati erant Levitae: populi ministerio nihil erat opus. Sunt igitur rationes evidentes, propter quas vasorum sacrorum, non autem corporis Christi contactus fuit prohibitus (XVIII). Verum concesso parem esse utrobique rationem, quod esse non potest; in iis, quae sunt institutionis ecclesiasticae alterum colligi non potest esse prohibitum ex alterius prohibitione. Potissima enim ratio ejusmodi prohibitionum est penes voluntatem et arbitriumins tituentis. Sufficere debet, legem de uno latam esse, de altero nullam esse.» Hactenus Morinus. [Col. 1170A] Libenter addam, ab Ecclesia praecepti Dominici conscia de perceptione corporis Christi, ac de comestione oris et gutturis contactu, atque deglutitione perficienda citra necessitatem contactus manuum ministris reservata, perinde constitutum fuisse post illa persecutionum discrimina, et sacerdotum absentiam ab eremis, quam Basilius indicabat, ne imposterum domi a privatis custodiretur, aut propriis manibus ori admoveretur corpus Dominicum: quemadmodum eidem Ecclesiae placuit sub Sixto manus laicorum removeri a contactu sacrorum vasorum, decreto interposito, quod ante Sixtum non memoratur editum. Abusus quorumdam fidelium, irreverenter contrectantium sancta, quae acceperant, pluribus in conciliis perpensus, quae a Morino ibidem indicantur numero XV, jure commovit pontifices, ut plebem Christi contentam esse juberent necessario tantum contactu oris et gutturis in deglutiendis et comedendis speciebus eucharisticis. [Col. 1170B] Serius attamen ille abusus obrepsit; cum secundo Christi saeculo, de quo nunc agimus, ac tertio, vigeret disciplina, de qua testantur Justinus martyr in Apologia, Tertullianus de Corona militis, et Origenes homilia XIII in Exodum: «Nostis, ait, qui divinis mysteriis interesse consuevistis, quod cum suscipitis corpus Domini, cum omni cautela et veneratione servatis, ne ex eo parum quid decidat, ne consecrati muneris aliquid dilabatur.» Quousque constitit apud plebem Christianam vigor disciplinae et cautelae, ab Origene commendatus, nihil obstitit quominus contraderetur Eucharistia manibus reverenter accipientium et caute servantium. Poterant enim fideles singuli diligentissime curare partem oblationis sibi concreditam, ne parum quid ex illa decideret. Vasorum autem sacrorum, in quibus oblata munera frangebantur, et sanguis Christi asservabatur omnibus erogandus, si cura et custodia uniuscujusque e plebe Christiana, omniumque manibus concrederetur, res periculi plena futura erat. [Col. 1170C] Nam fragmenta decidua, et guttulae inter paterarum toreumata, et calicum anaglypha spargi ac dissipari saepe contingeret, si temere ac passim per manus omnium accedentium ea vasa porrigerentur. Quin etiam timendum foret, ne frequenter accideret, ut calices vitrei (quales tunc fuisse infra videbimus in Zephyrino) confringerentur, et sanguis Domini effunderetur, si promiscuus vasorum contactus populo esset permissus. Solis itaque ministris fuit reservandus, non tantum vasorum gratia, sed potius Eucharistiae causa accuratissime procurandae, ne quid minimum haerens vasculis imperitia, aut negligentia populi dilaberetur: quod a ministris timendum non erat, ad haec munera rite obeunda formatis experimento diuturno, ac monitis episcopi et presbyterorum. Hanc autem haberi oportere sententiam decreti Sixtini colligo ex alio decreto postmodum edito sub Sotere, ne ulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret [Col. 1170D] in sancta Ecclesia. Colligitur etiam ex Vita Urbani: ubi cum legamus, fecit ministeria sacrata omnia argentea, et patenas argenteas viginti quinque posuit, perspicuum fit sacrata ministeria auctori Vitarum non esse altaris vela, aut thuris capsulas, sed calices et patenas, ad continendum corpus Dominicum elaboratas. Cur autem, et pallae sacratae contactus (cujus par est ratio cum calicibus et patenis) et praeterea thuris adolendi usus interdictus sit sanctimonialibus, suo loco dicere conabor in notis historicis ad Vitam Soteris. Linea 6.— Nisi cum litteris patriarchae salutationis plebi, quae est formata. Deest in codicibus Vaticano et Florentino perioche illa: Patriarchae salutationis plebi, quae est formata, annotantibus Holstenio et Schelestratio. Patriarchae nomen serius attributum episcopis Christianis, et primum Leoni Magno in concilio Chalcedonensi monuit Thomassinus de Benef. par. I lib. I, cap. 3, num. 13, qui negat a Judaeorum [Col. 1171A] Patriarchis id nominis esse profectum, munto autem minus a Montanistis, quorum Patriarchas memorat Hieronymus epistola 54. Formatae quoque appellatio serius usurpata est, quam aetas Sixti ferat. Quare vel inserta est periocha ad exponenda ea verba cum litteris, post aetatem Leonis Magni, dum ex catalogis aliisve documentis auctor Vitae ea decreta describeret; vel in aliquot codicibus libri Pontificalis veluti glossema a posteris est apposita. Verum excluso etiam adjectitio commate ( Patriarchae salutationis plebi, quae est formata ) vis decreti Sixtini percipitur jubere, ut litteras apostolicae Sedis signaculo munitas perferat episcopus ad Romanam sedem evocatus, quando hinc ad suam paroeciam est reversurus. Luitprandus ita exponit sententiam hujus decreti. «Hic constituit, ut quisque episcopus aliqua adversitate pulsatus licenter appellet Romanam, et apostolicam sedem, et illuc vocatus venire non renuat: nec inde absque apostolicis [Col. 1171B] litteris ad propriam redeat; ut vicini sui ex hoc intelligant, qualiter ibi suam aliorumque causam finiverit.» Usus formatae, sive commendatitiae epistolae, inductus fuit exemplo apostolorum: quibus in concilio Hierosolymitano ita placuit munire legationem Pauli, Barnabae, Judae ac Silae ad Ecclesiam Antiochenam (Act. XV) ut haec secernere posset missos apostolorum ab aliis absque legitima jussione ad eam profectis, quibus apostoli non mandaverant. In Paulinis quoque litteris non semel includitur commendatio eorum qui easdem perferrent. In calce epistolae ad Ephesios commendatur Tychicus: et in ea, quae data est ad Colossenses Tychicus et Onesimus. Sed etiam signi appositio (unde formatas a forma, seu typo qui apponebatur dictas voluit aetas posterior testante apud Cangium in Lexico mediae Latinitatis Sirmondo, aliisque scriptoribus eruditis suffragantibus) videri debet profecta ab exemplo Pauli: qui omnes epistolas suas certo salutationis [Col. 1171C] signo ab se apposito muniri consuevisse testatur in epistola ad Thessalonicenses secunda: Salutatio mea manu Pauli: quod est signum in omni epistola. Ita scribo. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen. Romani pontifices morem hunc apostolicum imitati signare consueverunt simile quippiam in suis epistolis, graviori praesertim de causa scriptis, quas bullas dicimus consistoriales. Nam crucis signaculo (quod salutis, et gratiae a Christo fidelibus adprecandae indicium est quotidianum) late expanso includunt monogramma sui nominis, sive nomen extensum, et praeterea inscribunt circulo, eidem monogrammati, et crucis figurae circumducto, aliquem versiculum e sacris litteris desumptum: olim post siglam, quae redditur Bene valete: nunc post clausulam supremam epistolae, respondentem indicatae salutationi. Horum exempla vides frequentia apud bullarum collectores, tum apud Ughellium in Italia sacra, tum apud Mabillonium [Col. 1171D] de re Diplomatica, libro quinto: quibus addi possunt adnotata a Cotelerio in can. 12 apostolicum tomo II, pag. 462, ad Opera SS. PP. saeculi apostolici. Verum his opportuniori loco servatis, pauca tantummodo hic subdam de causa decreti a Sixto vulgati, ne ullus episcopus a Romana sede evocatus reciperetur a propria paroecia, si rediret absque litteris apostolicis. Ita consulendum putavit unitati Ecclesiae servandae sub uno capite, unaque doctrina catholica, avertens periculum quod imminebat post mortem apostolorum et aliorum e praecipuis viris, qui Christum Dominum in carne viderant. Imminebat autem id, quod Eusebius retulit ex libris Hegesippi, celebris Christianorum historici, hisque temporibus aequalis, ejusdem verbis ita conceptum lib. III, cap. 32: «Ecclesiam ad haec usque tempora instar cujusdam virginis integram, atque incorruptam permansisse: adhuc in obscuro recessu delitescentibus quicunque [Col. 1172A] rectam praedicationis Evangelicae regulam depravare niterentur. Sed postquam sacer Apostolorum chorus vario mortis genere exstinctus est, effluxeratque jam aetas hominum illorum qui divinam ipsam sapientiam suis auribus auscultare meruerant: tunc demum exorta est impii erroris conspiratio fraude et malitia falsorum doctorum. Qui utpote nullo amplius ex apostolis superstite, post haec nudo, quod aiunt, capite adversus praedicationem veritatis adulterinam doctrinam obtrudere aggressi sunt.» Haec Hegesippus. Devixerat sub Trajano Joannes evangelista, apostolorum superstes ultimus. Sub eodem principe, constante persecutione a Plinio descripta, necnon ab Eusebio, atque idcirco referenda ad finem Evaristi, et ad hunc ipsum de quo agimus Sixti Pontificatum, Symeon filius Cleophae, Hierosolymorum secundus episcopus, Redemptoris nostri consobrinus, martyrio dedicaverat aetatem centum et viginti [Col. 1172B] annorum. Tum vero haereticorum licentia ex occultis latebris in apertum proruens palam aggressa est adulterinam doctrinam obtrudere et in agro Evangelico zizania disseminare: quasi dormientibus in Christo iis, qui eumdem in carne viderant, nemo vigilum reperiretur, qui posset a tritico lolium secernere. Quid igitur consilii caperent, aut quaenam praesidia opponerent custodes agri Dominici, isque inprimis Sixtus, qui Petro successerat in magisterio cathedrae caeterarum principis ad confirmandos fratres suos? Idem plane remedium opposuit suborienti morbo, quod Actorum XV apostoli, et seniores adhibuerant contra descendentes ex Judaea ad seditionem, et turbas, et falsa dogmata introducenda in Ecclesiam Antiochenam. Opposuerant illi judicia concilii ac presbyterii, decreta collegii apostolici, legatos, et litteras, quibus testatam facerent auctoritatem ablegatorum, et commendarent veritatem doctrinae, ab apostolis eisdem viris traditae, dum remittebantur. Hoc ipsum praesidium, et firmamentum, [Col. 1172C] ac tesseram doctrinae atque unitatis catholicae Sixtus paravit contra haeresum violentias ac insidias ex aequo adhibendum. Constituit enim, ut episcopi acciti ad Romanam sedem, utpote in Ecclesia universa obtinentem Christiani synedrii principatum per jura Petro ac successoribus tradita, ita se sisterent, ut causa cognita remittendi cum forent, recipi minime possent absque litteris apostolicis: per quas in majoribus hisce causis opportune declararetur, num recta et consentanea fidei regulis reperta esset ipsorum doctrina. Litteris quoque encyclicis usum fuisse Clementem, Petri discipulum et successorem, contra haeresim Ebionis, testatus est Epiphanius iis verbis, quae a card. Baronio referuntur ad annum 74, num. 10: «Idem Clemens ipsos (Ebionem ejusque sectarios) per omnia redarguit in epistolis quas scripsit encyclicis, quae in sanctis Ecclesiis leguntur, quod alium habeat characterem fides ejus et sermo ab his quae sub nomine ipsius in [Col. 1172D] circuitionibus corrupta sunt.» Haec nimirum vestigia signabat illi per eamdem aetatem apostolus Joannes suis in epistolis contra Menandrum, Ebionem, aliosque ab eadem schola profectos haereticos et profecturos, ita conscribens, in I quidem Epistola, cap. II, vers. 18, 19: Et nunc antichristi multi facti sunt: unde scimus quia novissima hora est. Ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis. Nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Et in II, vers. 7-11: Multi seductores exierunt in mundum, qui non confitentur Jesum Christum venisse in carne: hic est seductor et antichristus. Videte igitur ne perdatis quae operati estis, sed ut mercedem plenam accipiatis. Omnis qui recedit et non permanet in doctrina Christi, Deum non habet: qui permanet in doctrina, hic et Patrem et Filium habet. Si quis venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec Ave ei dixeritis. Qui enim dicit ei Ave, communicat operibus ejus malignis. Cum igitur disciplina [Col. 1173A] apostolica ostenderet, per encyclicas litteras demonstrari oportere communionem cum Ecclesia catholica eorum qui essent legitima missione ab eadem Ecclesia ablegati ad annuntiandum Christi Evangelium, neque sufficere si quondam fuissent ex coetu cum apostolis congregato, nisi constaret cum eodem coetu ipsos permanere et perseverare in doctrina eidem coetui concredita, aliter nec recipiendos in domum, nec Ave eis dicendum; multo diligentius id exigendum esse intellexerunt Ecclesiae praesules, praesertim Sixtus caeteris praestans in Romana sede, quando sub ejusdem pontificatu id monstro simile primum auditum fuit, haereses disseminari ab iis qui episcopatum obtinuissent, vel episcopatum appeterent: quorum antesignanus uti apostolorum aetate fuit Simon, ita post mortem apostolorum fuit e schola sectariorum Simonis (Menandri, Ebionis, Basilidis) Valentinus. Menander enim et Basilides magos et philosophos sese jactabant. Valentinus vero [Col. 1173B] probe cum nosset, non satis auctoritatis ex iis nominibus apud Christianos sese habiturum, episcopale fastigium ambiebat: quemadmodum Tertullianus capite 4, contra eumdem asseverat. Providus igitur pontifex Sixtus vidit majus periculum seducendae Christianae plebis ab iis imminere, qui jure episcopatus cum haberentur successores apostolorum, docendi quoque potestatem inter potiora sui officii munera obtinuissent; si post adeptum episcopatum dignitatis suae juribus abuterentur. Edixit itaque episcopos ad tribunal Petri evocatos ita se sistere oportere, ut, causa discussa, recipi a suis plebibus minime possent sine litteris encyclicis primariae sedis. Provide id factum, ea potissimum tempestate, qua persecutiones frequentes non ita facilem reddebant conventum episcoporum, qualis fuerat apostolorum ad concilium super dissidiis apud Antiochenos subortis in causa legalium observationum. Quare dictatoria veluti auctoritate, in Petri sede a Christo Domino jam constituta, utendum fuit ad consulendum [Col. 1173C] unitati Ecclesiae atque indemnitati fidei, ubi maximum immineret discrimen ab episcopis ad falsa dogmata declinantibus, nec ratio temporis sineret concilia praesulum cogi sub oculis persecutorum, aut pastores removeri ab ovibus sibi concreditis in illa temporum difficultate, qua plebibus in periculo constitutis praesentia fidelium vigilum erat maxime necessaria. Rursus Clemens Alexandrinus Stromatum libro VII docet, Basilidis, Valentini, et Marcionis haereses coepisse sub Adriano. Ait enim pag. 769: «Inferius autem circa tempora Adriani imperatoris fuerunt qui haereses excogitaverunt, et pervenerunt usque ad aetatem Antonini natu majoris. Sicut Basilides, etsi Glauciam sibi ascribat magistrum, ut ipsi gloriantur, qui fuit Petri interpres. Similiter autem Valentinum dicunt audisse Theodadem. Is autem fuit Pauli familiaris. Marcion enim cum natus esset eadem qua ipsi aetate, versabatur [Col. 1173D] ut senex cum junioribus.» Haec a Clemente scripta recitans Lupus in scholiis ad cap. 30 Tertulliani de Praescript., subdit: «S. Clemens secundo dicit, quod Basilides, et Valentinus, et Marcion, fuerint coaevi, et omnes coeperint sub imperio Adriani. Quaestio est, quid coeperint? An vitam, an haereticam praedicationem? Respondeo, quod haereticam praedicationem. Etenim Basilidem sub imperio Adriani praedicasse diserte scribit S. Hieronymus in encomio illustris viri Agrippae Castoris.» Idem Lupus observaverat paulo ante, scilicet pag. 479, ex S. Epiphanio, et ex appendice libri Tertulliani de Praescript. Marcionem fuisse episcopi, et quidem sanctissimi viri, degenerem filium. Addit, ab Optato Milevitano affirmari, et ipsum Marcionem fuisse episcopum. «Sunt, inquit, qui existimant, Marcionem sub patre Amaseno episcopo ac totius provinciae metropolita fuisse Sinopensem episcopum, et ab illius synodali, qua degradatus fuerat, [Col. 1174A] sententia Romam appellasse. Fundant se in referendis infra ex S. Epiphanio.» Hujus textum producit pag. 484, et cum illo varias opiniones de episcopatu Marcionis. Sed sive Marcion fuerit tantummodo filius episcopi, sive et ipse episcopus; cum haeresim suam disseminare coeperit sub Adriano; et cum Valentinus episcopatum ambiverit in insula Cypro, uti ex S. Philastrio admonet P. Lupus pag. 480, ubi etiam probat sub pontificatu B. Telesphori, qui huic Sixto successit proxime, delirasse palam, ac praedicasse Valentinum (ex Justini Apologia) et Marcionem Cerdonis discipulum sub eodem Telesphoro corruptum et seductum; Cerdonemque ipsum memoret ex S. Irenaeo lib. III, cap. 4, modo exomologesim fecisse et poenitentiam simulasse, modo ad vomitum rediisse; universa ista probant, providentia Sixti, jam perspicientis haeresum afflatu siderari viros sacratissimo ordini episcopatus, vel initiatos, vel proxime initiandos, cautum fuisse per saluberrimam [Col. 1174B] illius decreti sanctionem, ne quispiam episcoporum postulatus ad judicium Romanae sedis, ab eaque redux reciperetur sine litteris encyclicis, certum testimonium proferentibus de veritate et confessione doctrinae apostolicis dogmatibus consonae. Satis ergo intelligitur ex Ecclesiae constitutione sub Sixto I, imperante Adriano, nempe ex historia haereseos, tum primum ausae inter episcoporum cathedras se audacter intrudere, postquam mortali huic vitae erepti fuerant apostoli, ac discipuli, qui Christum Dominum in carne viderant, intelligitur, inquam, occasio et vis decreti Sixtini, providenter prospicientis Ecclesiae unitati ac fidei integritati servandae per encyclicas hujusmodi litteras, quae postmodum formalae dictae sunt, certa documenta proferentes, ac tesseram communionis omnium episcoporum cum Petri sede primaria ut in reditu ad proprias plebes tuto reciperentur a fidelibus eorumdem curae concreditis.![[Figure]](../assets/FIGURES/1271167A.bmp)
[Figure]
[Col. 1174C] Linea 5.— Rediens ad parochiam suam non susciperetur, nisi cum litteris patriarchae. Censuit sanctus pontifex Sixtus, ne episcopi, ad sedem apostolicam quacunque ex causa vocati, redeuntes, a suis plebibus reciperentur, nisi secum deferrent litteras Romani pontificis, populum salutantes, eosque purgatos, vel instructos, causamque eorum discussam fuisse cognoscerent.
[Col. 1174C] Linea 3.— Hic constituit, ut ministeria, etc. Constituit etiam ex eodem libro Pontificali, ut sacra vasa ab aliis quam a sacris ministris non tangerentur. Ideo autem id vetuit Sixtus, quia tam calix, quam patena erant vasa consecrata; exstat enim in ordine Romano utriusque consecratio, unctione Chrismatis, certisque precibus adhibitis. Idem decrevit [Col. 1174D] postea concilium Laodicenum anno circiter 363 celebratum, in quo canone 21 sancitum est, non oportere subdiaconum vasa sacrata contingere; et concilium Agathense anno 506, sub Symmacho, canone 66, statuit non oportere insacratos ministros contingere vasa Dominica. Subdiaconis tamen data facultas ista est in concilio Bracarensi sub Joanne III, anno 563, canone 10. «Placuit ut non liceat cuilibet ex lectoribus sacra altaris vasa portare, nisi his qui ab episcopo subdiaconi fuerunt ordinati.» Acolythis etiam eamdem licentiam concessam ex ordine Romano manifestum est. Plerique scribunt, Sanctus, sanctus, sanctus, etc., a Sixto sacrificio missae additum esse, sed auctius Chronicon veterum pontificum id solum a Sixto constitutum ait, ut, sacerdote hymnum illum incipiente, etiam populus eumdem cantaret. Quia vero progressu temporis quidam abusus irrepserant, ut nonnisi in solemnibus missis diceretur, eo tollendo [Col. 1175A] hic canon a concilio Vasensi anno 529 editus est: «Ut in omnibus missis, seu in matutinis, seu in quadragesimalibus, sive in illis quae pro defunctorum commemoratione fiunt, semper Sanctus, sanctus, sanctus, eo ordine quo modo ad missas publicas dicitur dici debeat; quia tam sancta et tam dulcis, et desiderabilis vox, etiamsi diu noctuque possit dici, fastidium non poterit generare.» Altera pars hymni, Benedictus qui venit in nomine Domini, Hosanna in excelsis, Christo Domino a turbis in solemni Hierosolymae ingressu ante passionem decantata fuit. De hujus hymni ritu et origine legendus cardinalis Bona lib. II rer. Liturgic., cap. 10. Linea 4.— Hic constituit, ut quicunque episcoporum. [Col. 1176A] Decrevit ex libro Pontificali, ut quicunque episcopus evocatus fuerit ad sedem Romanam apostolicam, rediens ad parochiam suam non susciperetur, nisi cum formatis salutationis ad plebem per sedem apostolicam. Litteras enim formatas, seu communicatorias dabat episcopis sedes apostolica, et commercio earum totus orbis in una communionis societate concordabat, ut affirmat sanctus Optatus Milevitanus. Ad hunc porro locum, tam auctioris Chronici veterum pontificum quam libri Pontificalis, epistolarum decretalium auctor secundam Sixti epistolam composuit, quae est de vasis sacris a solis ministris tangendis, et de non redeundo sine formatis epistolis, inquit Schelestratius in nota ad Sixtum.
[Col. 1159] 8 Sixtus, natione Romanus, ex patre Pastore, de regione Via lata, sedit annos decem, menses tres, dies viginti unum [Col. 1159] B an. 10, mense 1 et d. 22. . Fuit autem temporibus Adriani [Col. 1159] et Antonini Pii. usque ad Verum et Anniculum [Col. 1159] B, usque ad Ant. Aug. et M. Aurel. Anton. cos. . Martyrio coronatur. Hic constituit ut ministeria [Col. 1159] vasa. sacrata non tangerentur nisi a ministris [Col. 1159] C, m. sacratis. . Hic constituit ut quicunque episcoporum evocatus fuisset ad sedem apostolicam [Col. 1159] CB, Romanam apost. , et rediens ad parochiam suam, non susciperetur nisi cum litteris patriarchae salutationis plebi [Col. 1159] CB, nisi cum formatis salut. ad plebem a sede apost. Vide Bar. ad an. 142. , quae est formata. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembris: presbyteros undecim, diaconos quatuor, [Col. 1159] CB tres. , episcopos per diversa loca numero quatuor. Qui etiam sepultus est juxta corpus beati petri in Vaticanum III Nonas Aprilis [Col. 1159] CB VIII Id. April. , et cessavit episcopatus dies duos.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Sixtus annis decem, mensibus tribus, diebus viginti uno. Fuit temporibus Adriani a consulatu Nigri et Aproniani usque Vero III et Ambibulo.
[Col. 1175] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 9, lin. 10, B, duos. Ad not. marg., d. episcopos per diversa loca 13. Lin. 1, ex patre Anach. lin. 3, ut per septem h. a. P. j. c. et ut in natale Domini n. m. c. et ut omni t. lin. 5, qua scilicet hora D. n. a. c. et ut ante s. lin. 7, Deo. Hic fecit ordin. lin. 9, diac. 8, episcopos per diversa loca 13. Hic martyrio coronatus est et sep. j. c. B. P. in Vat. IV Non. J. et cess. ep. d. 7. Lin. 1, annos XI, m. III, d. XXI. lin. 4, nam omni [Col. 1176A] tempore. lin. 5, missas cel. lin. 6, in crucem. lin. 8, III Non. J. lin. 10, dies 7. Lin. 4, Vatic. et Flor., missa celebraretur, nam constituit ut. lin. 7, Flor. et Cass., coronatur. lin. 9, Vat. et Florent. addunt, episcopos per diversa loca tredecim. Lin. 1, Telesphorus. lin. 10, dies VII.
[Col. 1175B] NOTAE IN TEXTUM ANASTASII. In Telesphoro incipit auctor Libri Pontificalis adjungere nonnulla quae aliunde desumpsit, quam ex [Col. 1176B] secundo catalogo, ut rationem, quam addit de non incipienda missa ante horam diei tertiam, id est juxta computum horarum in Palaestina fieri assuetum, ubi dies hora sexta ante meridiem incipiebat, et in meridie sexta finiebat. Caeterum ex eo quod [Col. 1177A] auctor libri Pontificalis non numeret consules, qui desunt in secundo catalogo, et reperiuntur in primo, colligitur, non quidem primo, sed secundo usum fuisse. Linea 4.— Cum omni tempore ante horae tertiae cursum nullus praesumeret missam celebrare, qua Dominus noster ascendit crucem. Hora diei tertia juxta modum computandi horas diei in Palaestina usu receptum, ut supra adnotavimus. Praeclarum est autem hoc Telesphori decretum, quod in primitiva Ecclesia locum habere potuit, dum unum altare in singulis Ecclesiis, et non plusquam una missa per diem in illis celebrabatur. Tantum noctu natalis Domini. Undenam auctor catalogi desumpserit, Hymnum angelicum, Gloria in excelsis Deo, tantum noctu natalis Domini cantari debuisse juxta Telesphori decretum, fateor me ignorare: initio tamen Ecclesiae [Col. 1177B] non adeo frequenter recitatum fuisse, ut nunc fit in omnibus festis, vel ex antiquo Sacramentario Gregorii M. patet, quod tempore Caroli M. scriptum asservatur in Bibliotheca Palatino Vatic., ubi initio legitur: «Item dicitur Gloria in excelsis Deo, si episcopus fuerit tantummodo die Dominico sive diebus festis: a presbyteris autem minime dicitur, nisi solo in Pascha.» Linea 1.—Loco Antonini Macrini legunt Henschen. et Papebrochius Adriani, cum tamen in ms. codice habeatur ut nos hic edimus.
[Col. 1177B] Linea 2.— Hic constituit, ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur. Jejunium Quadragesimae non est primitus institutum a Telesphoro: id enim institutionis apostolicae esse jam observatum ex can. 69 apostolorum; sed pontificia lege sancitum, can. Statuimus, dist. 4. Jejunium enim [Col. 1177C] Quadragesimae a Domino institutum agnovere Patres. Hinc illud fidei nostrae opus vocitat Ambros., serm. 33: «Diximus superiore Dominica hoc esse fidei nostrae opus primum ut horum quadraginta dierum curriculo devotissime jejunemus.» Et illud jejunium a quibusdam infringi contra praeceptum Domini conqueritur idem serm. 35: «Qualis autem Christianus es, cum, Domino jejunante, tu prandes? Dicite enim mihi, interrogo vos, qui in Quadragesima prandetis, si non in conscientiis vestris rei estis, quod, abstinente toto populo, vos soli, contra praeceptum Domini, devoratis.» Jejunium Quadragesimae ad exemplum jejunii Christi institutum. Hieronym. in Jonam cap. 3: «Ipse quoque Dominus verus Jona, missus ad praedicationem mundi, jejunavit quadraginta dies, et haereditatem nobis jejunii derelinquens, ad esum corporis sui sub hoc numero nostras animas praeparat.» Jejunium Quadragesimae constituitur septem hebdomadis. Hinc Gregorius [Col. 1177D] homil. 16 in Evangel. in Dominica I Quadragesim.: «A praesenti etenim die usque ad Paschalis solemnitatis gaudia, sex hebdomadae veniunt, quarum videlicet dies quadraginta duo fiunt, ex quibus dum sex Dominici abstinentiae subtrahuntur, non plus in abstinentia, quam triginta et sex dies remanent.» Linea 3.— Et natali Domini noctu missae celebrarentur, cum omni tempore ante horae tertiae cursum nullus praesumeret missam celebrare, qua hora Dominus noster ascendit crucem. Telesphori constitutum est, ut in nocte nativitatis Dominicae missae celebrentur, cum extra hunc diem missae non celebrarentur ante horam tertiam, qua Christus crucifixus est, can. Nocte sancta de consecr. dist. I. In natali Domini missa celebratur de nocte in galli cantu. Abbas Urspergens.: «Centius quidam civis Romanus, ex fautoribus Henrici IV in nativitate Domini [Col. 1178A] Gregorium papam (is est Gregor. VII) in galli cantu missam celebrantem, de altari graviter vulneratum rapuit, et in turre sua in custodiam misit.» In die natali Domini in missa, quae celebratur in galli cantu, Evangelium alta voce legit Carolus IV imp. de quo Albert. Argentinens. in Chronic.: «In die quoque sancto nativitatis Domini rex communicatus fuit, legitque in missa galli cantu alta voce, habens in manu evaginatum gladium, Evangelium: Exiit edictum a Caesare Augusto. » Mediam noctem signat galli cantus, quo Christiani surgebant ad orandum. Augustin. in psalm. CXVIII: «Post galli cantum consuevit esse tempus orandi.» In honorem nativitatis Domini multa singularia introducta sunt. Primum, quod missa celebratur de nocte. Secundum, quod eodem die tres missae celebrantur: prior media nocte, qua hora natus est Christus; secunda diluculo, id est sub lucem; tertia, hora tertia qua solent celebrari missae publicae. Gloss. in d. can. Nocte, cap. [Col. 1178B] Consuluisti, de celebrat. missar. Tertium, quod si natalis Domini incidat in feriam sextam, licet vesci carne ex consuetudine generali; cap. ult. de observ. jejun. de quo Matth. Paris ad ann. 1255: «Erat autem illo anno dies natalis Domini feria sexta, et comederunt aliqui carnes, ob reverentiam Christi, quia Verbum caro factum, ea die prodiit in lucem saeculi, unde quidam admirative ait: O carni concessus honor!» Missae publicae celebrantur hora tertia, can. Et hoc de consecr. dist. 1, conc. Emeritens. can. 19, Aurelianens. III, can. 14, de quo dixi Dissert. lib. VI, cap. 2. Linea 6.— Et ante sacrificium hymnus diceretur angelicus, hoc est, Gloria in excelsis Deo. Postrema pars decreti Telesphori est, ut initio sacrificii missae caneretur hymnus angelicus, hoc est, Gloria in excelsis Deo. Primum hoc institutum a Telesphoro, ut hymnus angelicus caneretur in missa in natali Domini, d. can. Nocte sancta. Deinde usu receptum ut idem hymnus decantetur semper in missis solemnibus, [Col. 1178C] etiam in Coena Domini, can. Porro, de consecr. dist. 1. Symmacho hoc tribuit Anastas. in ejus Vit.
[Col. 1178C] (Ex BIN.) Linea 3.— Hic constituit ut septem hebdomadas. Quadragesimale jejunium ab apostolis Domini institutum atque universae Ecclesiae traditum est, ut ex can. apostol. 68 constat; nam diu ante Telesphorum hujus jejunii quadragesimalis Ignatius in Epistola sua ad Philippenses meminit hisce verbis: «Quadragesimale jejunium ne spernatis; continet enim exemplum conversationis Dominicae.» (EX LAB.) Linea 4.— Cum omni tempore. Absunt a C. H.
[Col. 1178C] NOTAE CHRONOLOGICAE. In hoc pontifice picturae basilicae S. Pauli, tum in [Col. 1178D] vetusta serie colorata musivo cum opere Leonis Magni, et Gallae Placidiae, tum in recentiori iteratione ejusdem epochae, per Nicolaum III inferius delineata, uti dixeram in Prolegomenis opusc. XI, cap. 3, num. 3 et 4, nitide ostendunt, numerum annorum undecim, mensium trium, dierum viginti unius beato Telesphoro esse tribuendum. Par consensus in annis est omnium catalogorum et codicum, memoratorum eodem folio XCI, solo Colbertino sexto vitium ostendente in nota numerali VI quam loco XI substituit scriptor illius codicis: consueto vetustatis damno fortasse deceptus; dum evanescentibus inferne ductibus decussatis siglae denarii X notam quinarii V arbitratus est se videre in dimidiata illa littera X, quam integram picturae, et codices manifestant. Caetera errata leviora adjectae, vel detractae unitatis in mensibus intelliges ex iis, quae supra dixeram in Alexandro. Quare ad calcem columnae S. Telesphori in Prolegomenis collegi, sedis illius [Col. 1179A] annos 11, menses 3, dies 21 ex omnibus monumentis deduci. Dies martyrii 5 Januarii, qua colitur, spectabit ad consules anni 138 Camerinum et Nigrum; cum praecedens consulatus Caesaris II et Balbini postremum tempus Paschale demonstret celebratum constante Vita Telesphori: et Pascha primum assignatum successori Hygino per catalogum Felicis IV (nam lacuna prohibet id cognoscere in Liberiano), praeferat consules indicatos anni 138 Nigrum et Camerinum. Ex die igitur 5 Januarii anni 138 retrocedentes per annos undecim solidos, menses tres, dies viginti et unum episcopatus Telesphori, cognoscimus illius ordinationem fuisse peractam die Dominica 16 Septembris anni 126, Vero et Ambibulo coss. semestri ferme spatio antequam Sixtus martyrio coronaretur. Quare illud semestre spatium exegerit Sixti vicarius et coadjutor, more satis frequenter usurpato in persecutionibus a pontificibus Romanis, ut episcopalem ordinem suo Vicario conferrent, ob causas jam indicatas [Col. 1179B] in adnotationibus chronologicis ad Vitam S. Evaristi, numero 2. A morte Sixti sedem apostolicam vacasse refert codex Anastasianus biduo tantum. Haec igitur chronotaxis assignanda erit Telesphoro. Anno Christi 126, die Dominica 16 Septembris, Vero et Ambibulo coss., ordinatur episcopus. Anno proximo 127, die 5 Aprilis, eligitur successor Sixti, biduo ante martyrio coronati. Anno 138, die 5 Januarii, Camerino et Nigro coss. ( Nigrum consulem aliqui appellant Magnum ), pro Christo occiditur, post annos 11, menses 3, dies 21 impensos administrando episcopatui Romano, per primum quidem semestre vicaria potestate illi a Sixto collata, reliquo vero tempore a Sixti morte, et ab electione ad pontificatum maximum, uti successor Petri, et Sixti in cathedra Romana. [Col. 1179C] Linea 1.— Ex Anachorita. Fuisse anachoretas aetate Telesphori nemo negaverit, qui attendat ex Evangelio, ante praedicationem Christi Domini, Joannem illius praecursorem deserti accolam, zona pellicea succinctum lumbos, et locustis ac melle silvestri famem sedantem, antra deserti subisse teneris sub annis. Ejusdem certe exemplo Patres attribuunt, et cum his catholici omnes, originem vitae monasticae apud Christianos: quem propterea monachorum principem dixerunt SS. Joannes Chrysostomus et Hieronymus: aliique simili elogio commendant, videndi apud Baronium ad annum Christi 31, n. 14 et 15. Quin etiam divinus ipse praeceptor noster Christus Dominus, uti virtutum omnium exemplar et norma, ita etiam in deserto agens per dies quadraginta videtur insinuasse vitae solitariae institutum, antequam activae praecepta daret. Quare Basilius agens de laudibus eremi, ubi eam commendavit ab exemplis Moysis, Eliae, Elisei, et Joannis praecursoris, [Col. 1179D] aliorumque prophetarum, altius orationem extollens ait: «Et quid amplius memorem? Quandoquidem ipse Salvator omnium in exordio suae manifestationis inviserit, ac propria dignatus est se habitatione consecrare. Postquam enim baptismatis aquam, qua lotus est, lavit, ut evangelista testatur, statim Spiritus expulit eum in desertum . . . . Debitorem se tibi mundus agnoscat, unde praedicaturum, ac mirabilia facturum suscepisse Deum non ignorat.» Merito itaque referunt scriptores nostri cum Hieronymo et Cassiano, aliisque ad Marci evangelistae discipulos Alexandrinos rationem illius instituti, quam in Essenis, hoc est in prima illa Ecclesia Christiana tantopere commendavit Philo, ejusdem formam describens plane anachoreticam, neque admodum diversa a consuetudine primorum fidelium per apostolos conversorum post adventum divini Spiritus: quos iisdem Essenis in Christum credentibus per Marci praedicationem in Aegypto peraequat Hieronymus [Col. 1180A] in elogio Philonis. «Ex quo apparet, inquit, talem primum in Christo credentium fuisse Ecclesiam quales nunc monachi esse visuntur, et cupiunt, ut nihil cujusquam proprium sit, nullus inter eos dives, nullus pauper, patrimonia egentibus dividantur, orationi vacetur, et psalmis, doctrinae quoque et continentiae; quales et Lucas refert primum Hierosolymis fuisse credentes.» Viguisse quoque in Judaea eadem aetate apostolica Essenorum ascetarum copiam luculenter ostendit Baronius ad annum 64, invictis argumentis comprobans contra Novatorum commenta, plerosque illorum, qui a Josepho laudantur, fuisse Christianos, ex Judaeorum Essenis quidem conversos, neque habendos illius antiquitatis, quam Plinius et Solinus iisdem affingunt, sed circa aetatem Christi Domini, et Herodis Magni a scriptoribus tantummodo memoratos: qui cum caeteras Judaeorum sectas superioribus aetatibus describere non omiscrint, de his ne verbum quidem proferunt. Cum vero de Essenis fateatur Solinus, [Col. 1180B] interiora Judaeae illos colere praeditos morali disciplina, recessisse a ritu gentium universarum, venere se penitus abdicare, pecuniam nescire, palmis victitare, et plurimos undique gentium ad eos properare: neque tamen ullum admitti, nisi quem castitatis fides et innocentiae meritum prosequatur; jure Annalium parens in eis recognovit Christianos, ad fidem facilius perductos ex Essenorum secta, quam ex caeteris apud Judaeos tunc vigentibus. Sive igitur Telesphorus anachoreta Christianus fuerit ex prioribus illis consilia Evangelica professis in Judaea, aut Alexandriae sub apostolis, et Marco, sive anachoreta primum inter Judaeorum Essenos, ad quos undique gentium convolabatur, adeoque et ipse adveniens illuc e Graecia perfectioris vitae studio se illis adjunxerit, mox certior factus nostrae professionis in schola Christi eam adinvenerit relictis Judaeorum Essenis; potuit utroque modo dici ex anachoreta ad maximum sacerdotium evectus [Col. 1180C] in hac Romana sede ab auctore libri Pontificalis. Linea 2.— Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium, etc. et Natali Domini noctu missae celebrarentur, etc. Tam cardinalis Baronius ad annum 154, num. 2, quam Altaserra ad hanc sectionem Anastasiani textus observant, jejunium Quadragesimae manasse ex apostolica institutione, id attestantibus praeter Eusebium etiam pluribus episcopis secundi saeculi ex Asia scribentibus, se id traditione percepisse, apud eumdem Eusebium lib. V, Hist., cap. 24, ubi non solum quaestio erat de Paschali die, verum etiam de jejunii varietate, singulis Ecclesiis se tueri affirmantibus proprios ritus, ab apostolis acceptos. Quod autem attinet ad nocturnas horas missae sacrificio celebrando primum destinatas a Telesphoro, idque tantummodo in Dominico natali, quasi antea nemini liceret horam diei tertiam praevertere in missae celebratione, opponit merito cardinalis [Col. 1180D] Baronius morem antelucani coetus, a Christianis passim frequentatum diu ante Telesphorum, et in Plinii litteris evidentem. Quare monet, ita esse intelligenda ea quae hic affirmantur de jejunio Quadragesimae, ut dicamus id a Telesphoro primum esse confirmatum scripta lege, quod traditione antea non scripta laudabiliter tenebatur ab Ecclesiis, rituum apostolicorum observantiam professis. Receptae interpretationi ac sententiae Baronii, aliorumque auctorum de scripto confirmata per Telesphorum lege consuetudinis apostolicae ita respondent indicia gestorum istius aetatis; ut nos manuducant ad perspicienda incrementa sacrorum rituum, celebritati mysteriorum potiorum adhibita per summos pontifices pro temporum ac locorum opportunitate, ac providenter digesta in eos commentarios sacerdotales, ex arcani disciplina tum temporis concreditos ministris sacrorum, unde in pace Ecclesiae postea collectus est codex Ordinis Romani per anni [Col. 1181A] circulum. Telesphori enim aetate plurimum perfectionis accepisse ritus eosdem in potioribus mysteriis religionis nostrae anniversaria celebritate recolendis probe intelligimus; si complexum attendimus trium decretorum quae hic memorantur a Telesphoro perscripta, eaque comparamus cum testimoniis Patrum istius aetatis, mores, ac ritus Christianorum attingentibus, quantum illis permisit cautela sanctioris disciplinae nostrae, neque infidelibus neque catechumenis tum temporis apertius propalandae. Tria igitur haec decreta Telesphori manifestant celebritatem ritus potius quam rei institutionem esse illi tribuendam: ut scilicet lex a Telesphoro perscripta non invexerit in Ecclesiam morem jejunii Quadragesimae, jam ab apostolis inductum ex imitatione Christi Domini, cujus exemplum ipsis, ac nobis norma vivendi propositum semper fuit; sed ut in septem hebdomadibus Quadragesimam constituentibus certus delectus precum stabiliretur, apte disponens [Col. 1181B] ad mysteria Paschalia clero et populo devote celebranda, et ad baptismum novis Ecclesiae fetibus administrandum praevia dispositione catecheseon, et scrutiniorum, quae cum geniculationibus, et pervigiliis, et orationibus crebris jam tum oportere observari ab ingressuris ad baptismum Tertullianus presbyter proximus Telesphori aetati commemorat in libro quem de eodem sacramento perscribit. Stata vero tempora solemnioris baptismi administrandi per eam aetatem cum haberentur non tantum paschalia Resurrectionis Dominicae, et Pentecostes, sed etiam Natalitia, et Epiphaniae, quae ita juncta Nativitati sunt, ut apud Aegyptios dicatur eadem die utraque solemnitas celebrata (quemadmodum Ecclesia Latina manifestationem Domini, Baptismum, et miraculum nuptiale in Epiphania recoli a se testatur); consequens erat, ut Nativitatis etiam Dominicae, et Epiphaniorum ritus peculiares hisce mysteriis convenienter administrandis aptarentur a Telesphoro in titulis Romanis, quos paucis ante ipsum [Col. 1181C] annis diviserat 25 presbyteris Evaristus. Proximus Evaristi successor Alexander statim ac titulis singillatim praefectos vidit a decessore presbyteros, legem scriptam canonis quotidiani sacrificii contradendam illis curavit, et passionis Dominicae memoriam, a Christi prima institutione et ab apostolorum traditione continenter alligatam; licet tum eam, tum formulam certorum verborum ad sacramenti integritatem pertinentium sartam tectamque semper custoditam sciret, praeviis tamen precibus, ac ritibus ad ejusdem passionis tremenda mysteria attentius recolenda sacerdotem, ministros, et populum excitantibus instruxit, ut abunde notavi. Hoc etiam instituto providit, ut nihil diversum in titulis presbyteri inducerent ab eo quod servari per episcopum viderent in quotidianis sacris exemplo apostolorum. Pari igitur cura ac sollicitudine Telesphorus, postquam curatam vidit providenter legem quotidiani sacrificii, ejusque rituum in [Col. 1181D] titulis per Alexandrum, censuit sibi esse consulendum, ut in iisdem titulis annua sacra potiorum celebritatum Paschatis et Nativitatis (sive Epiphaniae Domini) occasione baptismi solemnis tunc administrandi frequentiores coetus fidelium habitura (quandoquidem ad baptismum, et poenitentiam administrandam tituli praecipue fuerant instituti, ut diserte legimus num. 11 et 31) certam legem rituum obtinerent, qua pietas confluentium aptius disponeretur per easdem celebritates ad gloriam Deo exhibendam, et uno spiritu unaque voce honorificandum Deum, ut apostoli nos monuerant. Procurationi Alexandri fuit adjumento complementum canonis librorum Novi Testamenti, in Joannis apostoli morte peractum: ut posset a receptis per se, ac decessores, et ab universa cui praeerat Ecclesia libris eosdem ritus, et preces non minus, quam a traditionibus derivare. Eorumdem vero librorum sacratus census paulo jam vulgatior sub Telesphoro, non in [Col. 1182A] Romana modo, sed etiam in recentius fundatis in Ecclesiis, auxit ipsius fiduciam ad impetrandum a Deo spiritum consilii, ut certis lectionibus utriusque Testamenti praescriptis per septem jejunii hebdomadas in Quadragesima pararet Domino plebem perfectam. Ut vero id feliciter cedere animadvertit, conversus etiam ad Nativitatis Dominicae mysteria cultu celebriori disponenda, iterandum ea nocte divinum sacrificium praecepit: fortasse ut consuleret affluentiae fidelium, plurimum auctae sub Alexandro ex conversione Romanae nobilitatis ad Christum, quo scilicet copiam sacris assistendi parationem praeberet in tanta solemnitate. Hymnum quoque angelicum, ea nocte concinendum statuisse fertur, ad beneficia praeterita recolenda partae pacis Deum inter et homines, atque in Nativitate Christi annuntiatae. His igitur incrementis pro temporum opportunitate apte dispositis, ad celebritatem jejuniorum et Paschatis aeque ac Nativitatis Dominicae recolendam Telesphori [Col. 1182B] decreta instruxerunt Romanae Ecclesiae Rituales libros: quorum indicia satis manifesta nobis praeservant Apologia Justini martyris, et scripta Tertulliani. Quod enim pertinet ad ritum jejuniorum solemnium per Quadragesimam, manifestum est comparanti ritus memoratos a Tertulliano, indicatosque a Justino, atque adeo usurpatos secundo saeculo de quo loquimur, cum descriptis ab Augustino per quartum saeculum, a Gelasio vero, et a Gregorio Magno in ordinem Romanum, et in Sacramentaria reductis quinto, sexto, et consecutis saeculis, nihil esse similius. «Ingressuros ad baptismum (ait Tertullianus loquens de solemni Paschae) orationibus crebris, jejuniis et geniculationibus, et pervigiliis orare oportet, etc.» Haec nempe sunt scrutinia, quae vocantur in Ritualibus Romanae Ecclesiae, ex mediana praesertim hebdomade illarum septem, quae Quadragesimam constituunt, et jam tum constituebant juxta hoc decretum Telesphori ipso administrante pontificatum, et unde majora jejunia a Patribus appellata solent veteres [Col. 1182C] auctores arcessere, vivendi apud R. P. D. Martene de antiquis Ecclesiae ritibus tomo, et lib. I, artic. II. Ex illa hebdomade, ac Dominica mediana in sacris quotidianis Evangelii lectionem ex Joanne ferme dietim Ecclesia Romana mutuatur: indicium plane manifestum hujus delectus non habiti ante initium secundi saeculi; cum dilectus Christi apostolus Evangelium suum serius mandaverit litteris, quam ut antea legi potuerit. Ritus vero scrutiniorum per has hebdomadas coaevos habendos esse cum plerisque illorum consequentium, quos usurpamus in ipsa majori hebdomada; sacrisque solemnibus feria VI in Parasceve, et Sabbato sancto, et Paschali die ad nostram aetatem ex hisce fontibus derivatos, perspicue contemplari possumus in Apologia prima Justini, sect. 35, ubi recens baptizatos deducens e sacro fonte ad synaxim cum caeteris fidelibus celebrandam, describit seriem rituum, et precum, aetate Telesphori, ac sua servatorum, ita conceptam, ut videri potuerit [Col. 1182D] compendiariam imaginem ex officio majoris hebdomadae Ordinis Romani, Gelasiani, Gregoriani, ac nostri fideliter transcripsisse, nisi ante ipse edidisset, quam Gelasius, et Gregorius, et nostri Rituales libri Ordinem missae expendissent ad memoratum sabbatum, et Dominicam Resurrectionis post ordinem solemnis baptismi. Ita enim scribit Ἡμεῖς δὲ, etc. Vertit R. P. Joachimus Perionius Benedictinus: «Nos autem, postquam ita abluimus, expiavimusque eum qui credidit, et assensus est, eum ad eos qui fratres dicuntur ducimus eum in locum quo convenerunt comprecandi causa contentis animis, et pro se, et pro eo qui illustratus est, omnibusque aliis qui ubique sunt, ut et veritatis discipuli, et reipsa bonae sanctaeque vitae cultores, et praeceptorum custodes possimus inveniri, ut aeternam salutem adipiscamur.» Haec vero omnino respondent statis precibus Paschalis octavae, per quas a Deo comprecamur, ut renati in Christo sacramentum vivendo teneant quod fide perceperunt: [Col. 1183A] quemadmodum series precum pro se, pro neophytis, pro caeteris omnibus qui ubique sunt, collectas referunt, feriae sextae, et Sabbato majoris hebdomadae singillatim addictas ab Ordine Romano, ut pro Ecclesia universa ejusque partibus, omnibusque aliis qui ubique sunt, et ad eamdem vocari, aut revocari possunt, divinae gratiae munera Christus largiatur. Tum vero a precibus proceditur ad oblationem. «Sub finem, inquit, precum inter nos osculo salutamus: deinde ei, qui praepositus est fratribus, panis offertur, et poculum, aqua, et vino temperatum,» etc. Et paulo post sect. 87, eadem diligentius prosequitur de solemni celebrandi ritu diebus festis. «Die qui solis dicitur omnes qui in oppidis, ait, vel in agris morantur, unum in locum conveniunt, commentariaque apostolorum, et prophetarum scripta legunt quandiu hora patitur: deinde ubi is qui legit desistit, is qui praeest admonet, et hortatur, ut ea quae lecta sunt, bona imitemur. Tum surgimus omnes, ac comprecamur, conclusisque nostris precibus, panis, [Col. 1183B] jam ut dixi, vinumque, et aqua offeruntur: tum is qui primum locum tenet,» etc. Si quis perpendat mature utrumque Justini testimonium ac Tertulliani, secumque reputet, per eam aetatem, qua disciplina arcani parcius ut dissererent de his coram infidelibus Christianos monebat, tam multa nihilominus Justinum retulisse de ritibus Telesphori, aetate, ac sua constitutis in celebrando jejunio Quadragesimae, quod baptismati solemni praemittebatur, necnon pervigiliis, ac festis hactenus indicatis, facile intelligit, optimo jure assignari huic pontifici decreta superius recensita, licet jejunium Quadragesimae, et sacra antelucana diu ante sacerdotium Telesphori apostolica ex institutione vigerent. Hanc etiam opinari possumus fuisse causam, cur Irenaeus ad Victorem scribens (apud Eusebium lib. V, Hist. cap. 23) de constantia Romanorum pontificum Victoris decessorum in die Paschali nunquam separando [Col. 1183C] a die Dominica, neque aliis permittendo, ut aliter observarent, non ascendit enumerando ultra Sixtum, Telesphori proximum decessorem: a quo inchoata fortasse, vel meditata rituum celebritas fuit, quam subinde Telesphorus vel perfecit, vel decreto firmavit. Ita enim scribit: «Presbyteri ante Soterem, qui Ecclesiae, cui tu jam praees, praeficiebantur, Anicetum dico, Pium, Hyginum, Telesphorum, Sixtum, licet neque ipsi hoc festum ea die qua episcopi Asiae observarent, neque aliis post se ita observari permitterent,» etc. Aliud hinc acute intulit Pearsonius, collatis Anatolii verbis ex ejus canone Paschali, ubi de Asianis episcopis, Pascha celebrantibus statim a luna XIV, post aequinoctium vernum, non exspectata Dominica die, ita scribit: «Non acquiescens auctoritati quorumdam, id est Petri et Pauli successorum: qui omnes Ecclesias, in quibus spiritualia Evangelii semina jecerunt solemnitatem Resurrectionis Christi Domini die tantum [Col. 1183D] Dominica posse celebrari docuerunt.» Ipsi videbatur, ex his testimoniis inferri posse morem Paschalis celebrandi die Dominico non esse tribuendum apostolis Petro et Paulo, sed quibusdam Petri successoribus, quos nominatim percenset Irenaeus, dum ordine retrogrado memorat decessores Soteris Anicetum, Pium, Hyginum, Telesphorum, Sixtum. «Xystus igitur primus, intulit Pearsonius, post sancti Joannis obitum Romae episcopus constitutus Romanae Ecclesiae morem stabilivit: quod ante sancti Joannis mortem nemo facere ausus est: eaque de causa putat,» Anicetum Polycarpo suadenti, ut eadem die celebraret, qua Joannis discipuli, respondisse, «se morem praedecessorum debere retinere:» ut legitur in Epistola Irenaei ad Victorem apud Eusebium: «Nullam (subdit Pearsonius) ab apostolis in ea re traditionem asserebat Anicetus; sed tantummodo morem apud praedecessores suos obtinentem,» Romanos scilicet pontifices Xystum, [Col. 1184A] Telesphorum, et successores. Verum si Anatolius et scriptor iste recentior respicere voluissent ad omnes Ecclesias, praedicatione Petri successorum in tribus patriarchalibus sedibus fundatas, in quibus dies Dominica Resurrectionis festo perinde addicta fuit, ac quinquagesimus ab illa dies, qui pariter in Dominicam incidit, Pentecostes celebritati deputatus, ut omnia orientalium et occidentalium heortologia testantur, concilia, Patres, et auctor apostolicarum Constitutionum quem constat scripsisse ante Nicaeni concilii tempora, vidissent profecto istorum concordi suffragio diem Dominicam idcirco delectam fuisse episcoporum consecrationi, quia Spiritum sanctum fidelibus illapsum noverant in coenaculo simili die; et inferre debuisset, ante Sixtum, ac Telesphorum ab aetate apostolica invaluisse una cum jejunio Quadragesimae morem Paschatis Christiani celebrandi Dominica die, tum apud Ecclesias occidentales, tum apud caeteras per Africam, Aegyptum, Libyas, per Asianam et Ponticam [Col. 1184B] dioecesim, et per Ciciliam, indicatas in epistola Constantini apud Eusebium de ejus Vita lib. III, cap. 19, et Hist. Eccl. lib. V, cap. 23, ubi Synodi plures ea de re testimonium adjiciunt. Hunc vero morem constantissime prae caeteris observatum in Ecclesia Romana si celebrioris officii ritu decorandum censuit Telesphorus, uti ex ejus decreto colligi potest; sive etiam Sixtus, uti ex Irenaei recensione quispiam deduxit; non ad hos tantum respexit Anicetus, sed ad caeteros quoque pontifices superiores, quorum consuetudinem inconcussam sibi caeterisque proposuit ex aequo servandam, ac Sixti atque Telesphori decreta, quando respondit, se morem praedecessorum debere retinere. Linea 6.— Hymnus angelicus: Gloria in excelsis Deo. De antiquitate hujus hymni sacra Evangelia testantur, cum primam illius per odum referant totidem verbis a coelestibus spiritibus prolatam. Reliquas etiam partes ab Ecclesia additas vetustate [Col. 1184C] excellere ex eo intelligimus, quod idem hymnus ita completus reperiatur, et Graece scriptus in antiquissimo bibliorum codice, quem Theclae dicunt, et V. C. Laurentius Zaccagnius scriptum fuisse ostendit labente quarto Christi saeculo aliisque in exemplaribus pervetustis Psalmorum et Canticorum. Quin etiam Graece cantari consuevisse in Ecclesia Turonensi observat R. P. Martene de antiqua Eccl. disciplina in divinis celebrandis officiis tomo IV, cap. 12, n. 20, pag. 89. Verum de illius antiquitate, et de auctore consule cardin. Bona rerum Liturgicarum lib. II, cap. 4. Cum in hoc libro Pontificali recenseantur nonnulla decreta pontificum Romanorum, quibus adnotationes atteximus pro munere suscepto, obscura istius libri loca pro viribus illustrandi, semel hic praemittenda esse duco, ea quae pertinent generatim ad decreta pontificum, qui sederunt ante Siricium, ne in singulis eadem repetere sit necesse, quando [Col. 1184D] in illis se quippiam offeret observandum. Hujusmodi decretorum origo compluribus videretur obscura, si eorumdem documenta repeterentur, aut firmamenta ex litteris decretalibus, quas sub conficto Isidori nomine primum vulgavit Riculfus episcopus Moguntinus octavo Christi saeculo. Ex his addiscenda non proponam decreta priorum pontificum; probe cum noverim de collectione hujusmodi pseudo-Isidori quid sentiant eruditi, atque inter hos duo clarissima lumina Ecclesiasticae antiquitatis, cardinales scilicet Baronius et Bona. Satis est hujus posterioris sententiam (quae alterius collegae sui testimonium includit) describere ex libro I, cap. 3 rerum Liturgicarum, ita conceptam: «Dudum ab eruditis observatum est, inquit, illorum epistolas decretales usque ad Siricium supposititias esse a quodam Hispano sub nomine Isidori (quicunque ille fuerit) sub finem septimi saeculi pia fraude confictas, et ex sententiis veterum canonum, legum [Col. 1185A] etiam civilium, et sanctorum Patrum, qui et quarto et quinto saeculo floruerunt, turpi anachronismo, eodemque fere stylo, ac dicendi charactere magna ex parte contextas: quas primum ex Hispania in Galliam detulit labente octavo saeculo Riculfus episcopus Moguntinus; et inde in alias regiones disseminatae, ac communiter receptae sunt. Sed tandem impostura detecta est, et Baronius de his epistolis disserens, anno 865, earum falsitatem agnoscit, et aperte fatetur, ne quis, inquit, calumniari possit, ab Ecclesia Romana aliquid hujusmodi commentum esse. Earum igitur testimoniis tanquam falsis, et inutilibus, rejectis, certiora ex veris et legitimis pontificum et Patrum scriptis proferenda sunt.» Hanc regulam Baronii et Bonae cardinalium tenendam proposui in his seligendis, quae illustrare possent decreta pontificum ante Siricium. Ut enim Bona laudato loco exemplum Baronii secutus, sepositoque falso Isidoro, et epistolis confictis, abstinendum [Col. 1185B] esse judicat ab iis quae originis incertae sunt, nec proximis aetatibus notae, solasque adhibendas ad historiae firmamentum, quae petuntur a genuinis fontibus probatorum scriptorum, historica fide praestantium, aut ex operibus Patrum in quibus recitantur; ita mihi praestandum sentio in exponenda eorumdem decretorum notitia, origine, occasione, sententia, praxi, prout in singulis visum fuerit opportunum. Linea 1, 2.— Antonini Macrini. Mendum manifestum amanuensis in primo catalogo. Legendum est, ut in secundo, Antonini et Marci, hoc est Pii et M. Aurelii: quorum tempora indicant consules in primo catalogo recensiti. Linea 2— Caesare et Albino. Corrige Caesare H et Balbino ex inscriptionibus editis a Grutero XXIII, 12, et 445, 10; necnon a Fabretto pag. 513. [Col. 1185C] Inscript. n. 180, aliisque figlinis similibus Romae spectatis, et omnibus fastis.
[Col. 1185C] Linea 1.— Telesphorus natione Graecus. Sanctus Telesphorus Graecus, patria Thuriensis, in Calabria, quae olim Magna Graecia dicta fuit, hodie Terranova in Sybaris reliquiis aedificata. Linea ead.— Ex anachorita. Quoniam Telesphorus fuit anachoretae filius, apparet in prima Ecclesia aliquos hujus sancti instituti fuisse sectatores. [Col. 1186A] Linea 2.— Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur. Quadragesimae jejunium jam ab apostolis traditum can. 6 Apost. et apud Clem. lib. V et VII. Const. Ignat. epist. 4 ad Philipp., sed a multis fortassis propter persecutiones neglectum, novo edicto restauravit.
[Col. 1186A] Linea 2.— Hic constituit. Institutio jejunii Quadragesimalis Telesphoro a quibusdam tribuitur apud Eusebium in Chronico, ad annum Christi 141, ubi ita legitur: «Quadragesimale jejunium a Telesphoro per hoc tempus institutum, ac praeceptum quidam scribunt.» Verum haec verba in Mss. codicibus desiderari, ideoque Chronico Eusebii inserta esse, jam animadverterunt Arnaldus Pontacus, et Josephus Scaliger in notis ad illud Chronicon. Rabanus quidem Maurus lib. II de Institut. clericor. cap. 34, et Rupertus Tuitiensis abbas lib. IV de divinis Officiis, cap. 9, idem scribunt ac Eusebius; sed dicendum [Col. 1186B] Rabanum et Rupertum deceptos fuisse, sive testimonio libri Pontificalis, sive interpolato jam Eusebii Chronico, et recentiores esse auctores quibus prae sanctis Hieronymo et Leone fides sit adhibenda, ut habet Natalis Alexander saeculo II, dissert. 4, art. 3, ubi probat antipaschale jejunium ex apostolorum traditione acceptum probabilius asseri. Linea 3.— Et Natali Domini. Denique Anastasius, sive libri Pontificalis auctor, scribit Telesphorum constituisse ne quis praesumeret ante cursum horae tertiae missas celebrare: quod decretum referunt Amalarius lib. III, cap. 42, et Strabo cap. 23. Sed hos decepit pseudo-Isidorus, qui primorum pontificum epistolas decretales ausu temerario finxit, totique Ecclesiae tanquam legitimas merces obtrusit. Quid enim, inquit cardinalis Bona lib. I, rer. Liturgic. cap. 21, n. 5, magis alienum a conditione illius saeculi, quo Christiani, furentium imperatorum gladios declinantes, summo studio latitabant, quam [Col. 1186C] hujus legis editio, quae nullo modo poterat observari? Noctu et in occultissimis locis convenisse fideles ad synaxim Tertullianus in libro de Fuga in persecutione, et alibi nos docet, qui aliquot annis post Telesphorum scribere coepit, imperante Severo; nec aliter sane poterant, ut et dignitati sacrificii et propriae vitae securitati prospicerent. Probabilis igitur sententia est, magisque congrua, quam refert Baronius anno 382, hanc tertiae horae praefixionem a sancto Damaso sancitam fuisse, ex praescripto, ut aiunt, canonis Nicaeni, qui tamen non exstat. Qui plura de his cupit legat Bonam card. laudatum.
9 Telesphorus, natione Graecus, ex anachorita, sedit annos undecim, menses tres, dies viginti duos [Col. 1175] B, m. 9, minus d. 3. . Fuit autem temporibus Antonini et Marci [Col. 1175] B, Antonini Pii tantum usque ad coss. Glabrionem et Verianum. . [Col. 1175] Vide Bar. ann. 554, Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur, et Natali Domini noctu missae celebrarentur, cum omni [Col. 1175] CB, omni alio. tempore ante horae tertiae cursum nullus praesumeret missam celebrare, qua hora Dominus noster ascendit crucem, et ante sacrificium hymnus diceretur angelicus, hoc est, GLORIA IN EXCELSIS DEO. Martyrio coronatus est. Qui sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano IV Nonas [Col. 1175] CB, Nonis. Januarii. Hic fecit ordinationes quatuor per mensem Decembrem: [Col. 1175] CB, episc. per d. loca 132. presbyteros duodecim, diaconos octo [Col. 1175] Septem CB. ; et cessavit episcopatus dies quatuor.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Telesphorus annis undecim, mensibus tribus, diebus tribus. Fuit temporibus Antonini Macrini a consulatu Titiani et Gallicani usque Caesare et Albino.
[Col. 1187A] Apud Fabrottum ex codice Freneri et ex Regio, Mazarino et Thuano. Num. 10, lin. 1, c. genealogiam non inveni s. a. 4, m. 3, d. 4. lin. 3, usque ad Orphitianum et P. consules. Maz., Orphitum, et in ora, al. Orphitianum. lin. 5, diac. 3, Maz., diac. 5. lin. 6, loca 6. lin. 7, dies 4. Lin, 1, cujus genealogiam non inveni. s, a. 1, m. 3, d. 4. lin. 6, loca numero 6. Lin. 1, Vat., cujus genealogiam non invenimus. lin. 3, Vat., usque ad Orfidum, lin. 6. Florent. Cass et Vat., sex. Lin. 1. cujus genealogiam non inveni. sedit ann. X. ( supra manu Peniae script. IV), m. III, dies VIII. lin. 6, per diversa loca VI. lin. 6 et 7, in Baticano III Idum Januariarum, etc.
[Col. 1187A] Notae pertinentes ad Hyginum, Pium, Anicetum, Soterem et Eleutherium; seu caput 4 Dissertationis 2 Schelestratii, tomo I Antiquitatis Ecclesiae, pag. 105, quod inscribitur: DE PIO, ANICETO, SOTERE ET ELEUTHERIO: QUO ORDINE ET QUIBUS TEMPORIBUS SEDERINT. 1. Duplex est difficultas circa Pii, Aniceti, Soteris et Eleutherii pontificatum: quarum altera ad [Col. 1187B] ordinem quo Anicetus, et Pius; altera ad tempus quo Soter et Eleutherius sederunt, pertinent. Prima quaestio orta est ex nonnullis antiquorum catalogorum et Patrum testimoniis, quibus Anicetus Pio praeponitur: sic enim in antiquissimo catalogo tempore Liberii papae concinnato post Hyginum ponitur Anicetus, et post Anicetum Pius. Idipsum ex hoc, aliove catalogo desumpsisse videntur S. Optatus Milevitanus lib. II contra Parmenianum, et D. Augustinus epist. 165, ubi successionem Romanorum pontificum exhibent his verbis: Ygino Anicetus, Aniceto Pius, Pio Soter, Soteri Eleutherius. Auctor secundi catalogi tempore Justini imperatoris, antiquiorem catalogum secutus, Anicetum Pio praeponit. Idem ordo servatur in membranis Antuerpiae apud V. Cl. Danielem Papebrochium exstantibus, et in catalogo Vaticano, saeculo nono exarato. Concinit auctor libri Pontificalis juxta editionem Moguntinam ex bibliotheca Velseri Duumviri Augustani, et juxta [Col. 1188A] editionem Annibalis Fabrotti in corpore Byzantinae Historiae: quibus concordant complures codices manuscripti, inter quos unus est Vaticanus sub numero 5269, ante quingentos facile annos ex alio antiquiori codice descriptus, alter Thuanus, tertius Cassinensis. 2. Caeterum non omnes Ms. Anastasiani operis codices hac de re conveniunt, sed magna inter illos diversitas reperitur, pluribus quoad ordinem Aniceti et Pii cum supra allatis pugnantibus. Notavit [Col. 1188B] enim Annibal Fabrottus, quod in duobus Ms. codicibus Gallicis Regio et Mazarino ponatur Pius ante Anicetum. Et Lucas Holstenius in notis Ms. ad Anastasium Bibliothecarium refert post pontificatum Hygini: Hic in Ms. Florentinis ponitur Pius, cui subjicitur deinde Anicetus; et sic Regius, nimirum codex nunc bibliothecae Alexandrinae Vaticanae. Ex quibus apparet, inter Anastasianos codices reperiri, in quibus Pius Aniceto praeponitur, et quidem rectissime, si consules ab auctore libri Pontificalis adductos sequamur. Habet enim, Pium sedisse a consulatu Clari et Severi, qui in annum 146 incidit; Anicetum vero coepisse a consulatu Gallicani, et Veteris, qui cum aera 150 concurrit: adeo ut ex ipsa temporis nota constet, Pium Aniceto praeponendum esse. Desumpsit autem Anastasius illam consulum notam ex auctore libri Pontificalis; auctor vero ille ex duobus antiquioribus catalogis, in quos primum insignis error irrepsit, dum in illis [Col. 1189A] Anicetus Pio praepositus fuit. Hunc errorem agnovit post obitum Henschenii Papebrochius, qui in conatu Chronico-Historico fatetur, quod se diu multumque in omnem partem verterit, ut antiquioris catalogi chronotaxis ex consulibus desumpta vero calculo responderet. «In tanta perplexitate, inquit pag. 22, ambiguus haesi, fateor, diu multumque, et me in omnem partem torsi. Tandem tamen incidit ancipitis consilii divinatio, quae nodum non solvere, sed scindere videatur; bis gemino consulum pari inter duos pontifices aliter digesto, sic tamen, ut eorumdem nomina serventur intacta, et Pius praeponatur Aniceto, levi facta mutatione in antiquissimo omnium catalogo, unde confusio in caeteros omnes velut ex fonte profluxisse potuit.» Mutationem illam proponit in divinatione sua pag. 23, ubi pro consulibus, qui nunc ita in catalogo exhibentur: Anicetus . . . a consulatu Gallicani et Veteris usque Praesente et Rufino.—Pius . . . a consulatu [Col. 1189B] Clari et Severi usque Duobus Augustis; petit sibi licere haec verba ita invertere.— Pius . . . a consulatu Clari et Severi usque Praesente et Rufino.—Anicetus . . . a consulatu Gallicani et Veteris usque Duobus Augustis. «Hac enim mutatione permissa,» inquit consequenter Papebrochius, «videor mihi sic ordinare omnia, ut continuata successione pontificum, vicariorumque, etiam in his duobus, et consequenti Sotere, eo loco, ubi alias requireretur interpontificium piusquam semestre, pauci dies sufficiant, quibus sedes vacaverit.» 3. Hactenus Papebrochius, qui ut antiquioris catalogi auctoritatem tueatur, duos in primis errores corrigendos esse putat. Verum cum catalogus ille opus habeat istis correctionibus, nemo non videt, eumdem ab eo concinnatum fuisse, qui accuratiori Romanorum pontificum notitia indigebat. Et si ita liceret mutare in Actis, prout sibi circa hunc catalogum licere petiit vir eruditus, vix ullum monumentum [Col. 1189C] supposititium reperiretur quod verisimile reddi non posset. Agnovit hoc Papebrochius ipse in Anamnesi de Cleto et Anacleto pag. 217, ubi ingenue fatetur, primum antiquissimumque catalogum in hisce principiis non ita certum esse, ut possit fidem facere indubitatam post animadversam in Aniceto, et Pio difficultatem. Relictis itaque iis, quae ad antiquioris catalogi auctoritatem spectant, veniamus ad primum errorem, quem Papebrochius corrigendum duxit, et monstremus Pium Aniceto praeponendum esse, prout praeponunt complures catalogi ante, et post tempora Anastasii Bibliothecarii, inter quos reperitur unus Vaticanus saeculi undecimi, alter Bibliothecae quondam sapientissimae reginae Sueciae saeculi noni, tertius Palatino-Vaticanus saeculi octavi, alii Corbeienses duo, quorum alter initio saeculi octavi, alter saeculo sexto sub Vigilio papa, concinnati sunt. Catalogorum vero auctores hac in re secuti sunt testimonium sancti [Col. 1189D] Prosperi, qui in Chronico post Hyginum Pium, post Pium Anicetum retulit; sicut Epiphanius haeresi 27 eos exhibet his verbis: Anicetus, qui Pio, aliisque pontificibus successit. Desumptus est autem hic ordo ex Eusebii Pamphili Chronico, et Historia ecclesiastica: libro namque 4, cap. 11, diserte affirmat: «Hygino post quartum episcopatus annum mortuo, Romanae Ecclesiae sacerdotium suscepit Pius.» Et ibidem: «Cum Pius anno episcopatus sui XV vitam cum morte commutasset, Anicetus Ecclesiae illius antistes factus est.» Porro hanc Romanorum pontificum successionem Eusebius ab iis didicit, qui Anicetum, et Pium per aetatem videre potuerunt, et sub Aniceto, et Eleutherio Aniceti successore Romae fuerunt. Primum inter hos locum obtinet D. Irenaeus, qui sub Eleutherio ad Urbem missus est a martyribus Lugdunensibus; secundum Hegesippus, qui Romae usque ad tempora Aniceti permansit. Irenaei testimonium exstat lib. III, cap. 3, ubi in catalogi [Col. 1190A] Romanorum pontificum ita scribit: Hyginus, post Pius, post quem Anicetus. Hegesippi testimonium reperitur apud Eusebium, lib. IV, cap. 21, ubi Hegesippus affirmat: «Cum essem Romae, mansi ibi usque ad pontificis Aniceti tempora, cujus tum quidem Eleutherius diaconus erat. Huic successit Soter, quo morte exstincto, Eleutherius munus episcopale capessit.» Quo testimonio nullum manifestius desiderari potest, cum omni exceptione majus sit, et clare ex eo appareat, Aniceto successisse Soterem, adeoque Pium Aniceto praeponendum esse. 4. Cum itaque ex dictis constet quid statuendum sit de prima difficultate circa ordinem quo Pius et Anicetus in serie Romanorum pontificum collocari debent; agendum nunc est de secunda difficultate, quae movetur circa tempus quo Soter et Eleutherius, Aniceti successores, sedem apostolicam obtinuerunt. Ac de annis quidem Soteris papae consentiunt fere omnes catalogi Ms. et typis editi, in [Col. 1190B] quibus Soteri novem anni, et aliquot menses, ac dies tribuuntur. Antiquissimus catalogus tempore Liberii papae conscriptus refert, Soterem sedisse annis novem, mensibus tribus, diebus duobus: cui concinit catalogus Vaticanus saeculo nono exaratus. Corbeiensis tempore Vigilii papae concinnatus habet totidem annos, menses duos, et dies viginti unum. Membranae Antuerpienses saeculi sexti habent annos novem, menses tres, dies viginti. Catalogus Palatino-Vaticanus saeculi octavi affirmat sedisse annos novem, menses sex, dies duodecim, quot annos et menses ei tribuunt alii catalogi antiqui, in hoc solum diversi, quod dies duodecim in viginti unum commutent. Quibus consentit auctor libri Pontificalis in tribus Mss. codicibus, Florentino nimirum, Regio et Vaticano: nam, juxta illorum lectionem, sedit annos novem, menses sex, dies viginti unum. Series pontificum in ecclesia S. Pauli ante quingentos annos depicta habet, annos novem, menses tres, dies viginti unum: a quibus alii catalogi non dissentiunt: [Col. 1190C] ita ut juxta communem horum catalogorum consensum Soter sederit annos novem. Differt ab hac traditione catalogus tempore Justini imperatoris conscriptus, in quo Soteri tribuuntur anni octo, menses sex, dies viginti unus, ejusque auctor hac in re secutus est Chronicon S. Prosperi, in quo legitur: Romanae Ecclesiae episcopatum XI suscepit Soter annis octo. Desumpsit autem S. Prosper tempus Soteris ex Chronico Eusebii, in quo eadem omnino verba habentur. Confirmat haec omnia Eusebius in historia lib. V, ubi persecutionem in Galliis sub Antonini filio motam descripturus, his verbis prooemium dicti libri incipit: «Igitur Sotere Romanae urbis episcopo post octavum episcopatus annum vita functo, duodecimus ab apostolis Eleutherus in ejus locum successit. Annus tunc agebatur decimus septimus imperii Antonini Veri. Quo tempore cum in nonnullis terrarum partibus violentior adversus nostros persecutio commota esset ex incursione popularium, innumerabiles [Col. 1190D] prope martyres per universum orbem enituisse, ex iis, quae in unica provincia contigerunt, conjicere est.» Et cap. 1: «Porro Regio ipsa . . . . Gallia vocatur. In hac duae prae caeteris insignes praestantesque urbium matres celebrantur, Lugdunum, et Vienna.» Atque haec est illa persecutio, cujus meminit Severus Sulpitius lib. II Historiae sacrae, his verbis: «Sub Aurelio Antonini filio persecutio quinta agitata: ac tum primum intra Gallias martyria visa, serius trans Alpes Dei religione suscepta.» 5. Persecutio itaque in Galliis mota fuit tempore Eleutherii papae, cum M. Aurelius decimum septimum imperii annum ageret, in qua persecutione passi sunt S. Pothinus episcopus, et alii quamplurimi, de quorum martyrio caeteri confessores carceribus inclusi ad Ecclesias Asiae et Phrygiae retulerunt. Exstat ea de re martyrum Lugdunensium epistola apud Eusebium lib. V, cap. 2, in qua Pothinum prope nonagenarium diris cruciatibus enecatum [Col. 1191A] fuisse perhibent; et addit Eusebius cap. 5: «Igitur cum Pothinus (Photinum alii male legunt) anno aetatis nonagesimo una cum Gallicanis martyribus caesus esset, episcopatum Lugdunensis Ecclesiae post illum suscepit Irenaeus.» Idem habet divus Hieronymus libro de Scriptoribus in Irenaeo; affirmat enim, quod «Pothino prope nonagenario ob Christum martyrio coronato, in locum ejus substitutus sit.» Ex quibus omnino sequitur, Irenaeum in persecutione M. Aurelii Antonini, quae anno imperii ejus XVII seu aera 177 coepit, et cum morte ejus anno 180 finem accepit, Pothino in sede Lugdunensi successisse; cum jam antea a martyribus Lugdunensibus Romam missus fuisset ad Eleutherium papam, ut patet ex eorumdem martyrum litteris, quas refert Eusebius libro V, cap. 4, ubi testatur Irenaeum nondum episcopum fuisse, sed solum presbyterum, dum a martyribus Eleutherio commendatus fuit. Verba Eusebii sunt: «Sed iidem martyres Irenaeum, qui tunc temporis adhuc presbyter Lugdunensis Ecclesiae [Col. 1191B] erat, supradicto Eleuthero per litteras commendarunt.» Et presbyteri confessores in ipsis litteris: «Te per omnia, ac perpetuo optamus in Deo valere, Pater Eleuthere. Has litteras, ut ad te perferret, fratrem, et collegam nostrum Irenaeum hortati sumus.» 6. His positis sequitur, durante M. Aurelii persecutione Eleutherium Romae sedisse: quod ut eminentissimus cardinalis Baronius suo calculo accommodaret, a Sotere annos aliquot auferendos esse censuit, et cui omnes antiqui scriptores, ac catalogi tam Mss. quam typis editi ad minimum octo, vel novem annos pontificatus tribuunt, ipse solum quatuor, minus diebus duodecim, reliquit. Posuerat Baronius Soteris initium anno 175, cui sui cum Eusebio et S. Prospero octo annos, vel cum catalogis, ac libro Pontificali annos novem tribuisset, Eleutherius nonnisi anno 183 vel 184, sedere coepisset. Hoc autem cum martyrum Lugdunensium testimonio [Col. 1191C] repugnare videret, Soteri tantum tres annos, undecim menses, et octodecim dies tribuit, ad hoc ut mors illius anno 179 collocari, et ante obitum M. Aurelii Irenaeus ad Eleutherium Soteris successorem legatione fungi potuisset. Notat tamen ad annum 179, n. 51: «Si quis autem certiorem de annis Soteris invenerit chronographiam, qua tamen non rejiciatur Cletus e numero Romanorum pontificum, nec litterarum martyrum Lugdunensium sincerum testimonium contemnatur; haud inviti assentiemur.» Haec cum annotaverit ipse Baronius, debitam ipsi reverentiam servantes, recessimus ab ejus sententia, certiorem chronotaxim statuendo circa nonnullos pontifices, de quibus, aut ex antiquis monimentis, aut ex veterum testimoniis, adeo clare constat, ut de tempore quo pontificatum gesserunt ambigere minime liceat. Statuimus id de Petri apostolorum Principis, Clementis, et Alexandri temporibus, quibus martyrio coronati sunt. Idem de Soteris pontificatu [Col. 1191D] ostendere coepimus, de quo certum est decimum septimum M. Aurelii imperatoris annum, quo persecutio coepit, excedere non potuisse. Tempore enim illius persecutionis martyres Lugdunenses saepius ad Eleutherium papam scripserunt, ut testatur Eusebius in historia lib. V, cap. 1, ubi epistolam illorum exhibet, quam D. Irenaeo ad Eleutherium deferendam tradiderunt. 7. Porro circa tempus Soteris papae, quo martyrium subivit, et Eleutherio cathedram Romanam reliquit, eminentissimus cardinalis Baronius a nobis dissentit tantum in duobus annis, quibus a vera chronotaxi primorum pontificum perpetuo deflectit. Quare omnia gesta ecclesiastica duobus annis postposuit; qua ratione etiam factum est, quod M. Aurelii imperatoris annum decimum septimum, qui cum aera 177 concurrit, ad annum 179 retulit. Si autem annus 17 Marci Aurelii aerae suae 177 restituatur, nobiscum sentiet Baronius circa tempus persecutionis, [Col. 1192A] quo Soter martyrii palmam adeptus est, et Eleutherius Romanam cathedram obtinuit. Audienda sunt Baronii verba ad annum 179, ubi agens de persecutione in qua martyres Lugdunenses occubuerunt, ita scribit num. 50: «Hac item persecutione sublatum fuisse Soterem papam, litterae martyrum Lugdunensium, quae hoc eodem persecutionis tempore scriptae sunt ad Eleutherium ejus successorem, necessario nos affirmare compellunt; licet alii annos novem eidem tribuerint. Sed quod tres tantum ordinationes fecisse reperiatur, haud longiori tempore sedisse, possumus opinari. Eusebius autem in Chronico, anno superiori, nempe decimo sexto Marci imperatoris, ponit Eleutherium suffectum in locum Soteris, sed in historia hoc ipso anno decimo septimo: cui, quoniam credimus id accepisse ex litteris martyrum Lugdunensium, haud inviti astipulamur; cum alioqui in reliquis praeteritis Romanis pontificibus, quod praetermiserit Cletum, haud possumus eidem assentiri. Sic igitur in re [Col. 1192B] ambigua, non tam ex ipso Eusebio quam ex litteris sanctorum Lugdunensium martyrum, hoc tempore ad Eleutherium scribentium, Soteris obitum, atque Eleutherii ingressum, consulto ponendum esse existimamus.» Atque haec Baronius, cujus regulam de temporibus praedictorum pontificum ex litteris martyrum Lugdunensium secuti, veram eorumdem chronologiam tradidimus.
[Col. 1192B] Linea 4.— Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Ordines ecclesiastici distincti erant jam a tempore apostolorum, et gradus cujusque compositus: verum aliquid additum priori distinctioni, et gradui ordinum ab Hygino credendum est.
[Col. 1192B] Linea 4.— Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Persecutio prior ante Antoninum perverterat clerum, adversus quem ferociori impetu exarserat. [Col. 1192C] Sub Antonino Pio et Marco imperatoribus pax Ecclesiae redditur, uti constat ex rescripto dato communi Asiae (apud Euseb. l. IV, c. 13) . «Multi ad me de illis retulerunt: quibus ego patris mei constitutionem secutus respondi: Quod si quis adhuc pergit cuiquam illorum negotium facessere, ex eo quod Christianus sit, delatus quidem crimine absolvatur, tametsi constet eum reipsa Christianum esse: delator autem ipse poenas luet.» Pontifex itaque perturbato ordini suppetias daturus, clerum composuit, et ad pristinos gradus restituit. Componere enim importat rem ad ordinem reducere, reformare, in melius distribuere. Quo sensu Cyprianus scripserat, cum Novatianum schisma Ecclesias perturbasset (epist. 42) : «Ad catholicae Ecclesiae unitatem scissi corporis membra componerent.» Gradus distribuere est ordinem inducere cujusdam praerogativae. Quo sensu scripsit Michaeli imperatori Nicolaus I (ep. 8) : «Hinc enim confessor Christi Sylvester fecit gradus [Col. 1192D] in gremio synodi, ut non presbyter ad episcopum, non diaconus adversus presbyterum . . . det accusationem aliquam.» Quandoque dignitatem, ut cum simplex sacerdos ad presbyteratum, seu ad praeposituram in Ecclesia evehitur, quo sensu Cornelius in epistola ad Fabium dixit (apud Eused. l. IV, c. 13) : Presbyterum gradum consequi, et Cyprianus Numidicum presbyterum martyrum elevavit ad dignitatem presbyteratus Carthaginensis Ecclesiae, insuper quod (epist. 33) : «Promovebitur ad ampliorem locum,» et alibi: «Merebatur talis clericae ordinationis ulteriores gradus, et incrementa majora, non de annis suis, sed de meritis aestimandis: sed interim placuit, ut ab officio lectoris incipiat.» Presbyteratum vero gradum honoris putatum esse supra sacerdotium declarat Pontius in Vita sancti Cypriani: «Presbyterium et sacerdotium statim accepit. Quis enim non omnes honorum gradus crederet tali menti credenti?» Varios vero fuisse etiam [Col. 1193A] in primitiva Ecclesia gradus et ministeria distincta docent acta SS. Eusebii et Procopii, quae censentur ex collectione Actorum martyrum Eusebii, ubi de martyre Eusebio (apud Valesium in notis ad Eusebium) «Tria Ecclesiae ministeria praebebat: unum in legendi officio; alterum in Syri interpretatione sermonis; et tertium adversus daemones manus impositione . . .»
[Col. 1193A] (EX BIN.) Linea 4.— Hic clerum composuit, et gradus distribuit. Quod hierarchicus catholicae Ecclesiae ordo, quo presbyteris, et diaconis subditus est, ab Hygino compositus esse hic dicitur, non aliter intelligi potest, quam quod Hyginus hierarchiae ecclesiasticae jam tempore apostolorum a Christo Domino constitutae, et a sanctis Patribus ipso antiquioribus comprobatae, quaedam duntaxat injuria temporum, et scriptorum deperdita addiderit, vel eadem, quae divino jure instituta, et a Patribus [Col. 1193B] comprobata sunt, hac constitutione sua illustraverit. (EX LAB.) Linea 1.— Cujus genealogiam. Absunt in C. A. Linea 3.— Veri. Lege Severi.
[Col. 1193B] NOTAE CHRONOLOGICAE AD VITAS SS. PONTIFICUM HYGINI, PII, ANICETI ET SOTERIS. Pontificiae chronologiae studiosis crucem figit quatuor sequentium pontificum successionis ordo, et spatium regiminis in sede Romana. Origo difficultatis in utroque statuendo manavit ex lacunis, jamdiu observatis vetustissimo in catalogo Liberiano ab ejusdem editore Bucherio, ut ipsius verba declarant, observanda in margine opusculi primi inter Prolegomena hujus tomi folio VII. Deest hic Anicetus. Deest rursum Eleutherius. Deest item Zephirinus. Praeterea consules implexi, et permutati, non secus, [Col. 1193C] ac summae annorum, mensium ac dierum in Pio et Aniceto, ut indicatum fuit eisdem in Prolego menis, vix ulla vestigia temporum nobis relinquunt, quae sibi invicem non adversentur. Hinc intelligimus, cur tot in sententias, tamque diversas abierunt tum veteres scriptores post Optatum Milevitanum, tum recentes historici post Baronium: quos enumerat Schelestratius Antiquit. Eccl. tomo I, dissert. 2, cap. 4, quod integrum ut ederetur curavi post ejusdem breves notas ad sect. 10. S. Hygini; ne repetam ea quae de Nodo historico inter duos proximos Hygini successores P. Papebrochius erudite retulit in conatu Chronhistorico pag. 22 et 23, aut ea quae opposuit partim Blondello, partim fautoribus nostri Anastasii Pearsonius in posthumis: cujus objectis in nostram Chronologiam, si quae supererunt, faciam satis. In hac igitur difficultate inhaerendi certis vestigiis num feliciter procedat methodus Chronotaxeos a nobis proposita in Prolegomenis, [Col. 1193D] et cui nos insistere profitemur, lector facile judicabit ex his quae nobis hic erunt constituenda. Perducta cum sit series, et chronologia pontificum Romanorum, consensu catalogi Vetustioris, aliorumque documentorum, ad finem Telesphori, consulibus Aelio Caesare II, et Balbino, anno Christi 137, quaerenda est aera proximior inter successores, in qua consentiant eadem documenta, et catalogi. Erit autem aera illa initium Soteris: cui anni novem tribuuntur tum a catalogo vetustiori, tum a picturis S. Pauli, tum a reliquis catalogis, et codicibus recensitis in serie pontificum Romanorum inter Prolegomena, anni, inquam, novem ante consulatum Severi II, et Herenniani (Christi 171), unde iidem catalogi (praeter Liberianum mutilum) et codices ordiuntur quindecennium pontificatus Eleutherii, claudendum consulibus Materno et Bradua, Christi 185. Quare juxta haec testimonia Soteris initium cadit in annum Christi 162, [Col. 1194A] Rustico et Aquilino coss., quos etiam consules catalogus Felicis Quarti, liber Pontificalis, et Ocriculenses codices assignant exordio Soteris. Sunt igitur ex anno postremo Telesphori, Christi 137, ad annum primum Soteris Christi 162, anni intermedii 25, dividendi tres in pontifices, Hyginum, Pium, Anicetum: quos enumerant inter Telesphorum et Soterem non modo catalogi, et liber Pontificalis, sed etiam scriptores gravissimi eisdem pontificibus aequales, nempe Hegesippus et Irenaeus: uterque Romae degens circa eorumdem aetatem, adeoque istorum Chronologiae testes omni exceptione majores. Irenaeus lib. III, cap. 3: Ἕπειτα Ὑγῖνος, εἶτα Πῖος,
μεθ` ὅν Ἀνίκητος, διαδεξαμένου τὸν Ἀνίκητον Σωτῆρος. Deinde Hyginus, postmodum Pius, post quem Anicetus: cum successisset Aniceto Soter. Et in epistola ad Victorem eosdem enumerat ordine retrogrado. Hegesippus quoque apud Eusebium lib. IV, cap. 22, ita scribit: Γενόμενος δὲ ἐν Ῥώμῃ, διαδοχὴν ἐποιησάμην
μέχρις Ἀνικήτου, οὗν διάκονος ἦν Ἐλέυθερος· καὶ παρὰ
Ἀνικήτου διαδέχεται Σωτὴρ, μεθ` ὅν Ἐλεύθερος· Romam vero cum venissem, mansi ibi apud Anicetum, cujus tum diaconus erat Eleutherus; post obitum deinde Aniceti successit Soter, quem excepit Eleutherus. Dividendi sunt igitur anni 25, quorum primus sit aerae Christi 138, Camerino et Nigro consulibus, et postremus sit Christi 161, duobus Augustis coss. inter Hyginum, Pium, et Anicetum. Hygino quadriennium Romanae sedis assignant universa documenta, pari consensu tres etiam menses addentia, ut in serie Romanorum pontificum inter Prolegomena edidi. Hujus etiam quadriennii primos consules Camerinum et Nigrum recenset tam catalogus Felicis IV, quam Liber Pontificalis; qui pertinent ad annum 138. Diffunditur ergo sedes Hygini ad annum solidum 141, ejusque coss. Severum et Priscinum. Priscum nominat Liber Pontificalis loco Priscini, collega Orfito: et successori Pio tribuit Severum, collega Claro. Sed [Col. 1194C] germana lectio consulatuum huic tempori respondentium facile restituitur ex annorum numero constanter definito per quadriennium utrobique assignatum: et cum primi consules Hygini sint Camerinus et Niger (Christi 138) ex catalogo Felicis quarti, perinde ac ex Libro Pontificali; quartus consulatus definiens terminum illius sedis necessario pariari debet cum Severo et Priscino, qui signant annum Christi 141. Quadriennio Hygini sic assignato, supersunt ex 25 annorum summa anni 21 dividendi inter Pium et Anicetum ex consulibus memoratis anni 141 ad consules anni 162 Rusticum et Aquilinum: qui cum Soteris initium constituant, tam in catalogo Felicis IV, quam in Libro Pontificali, et in libris Lectionariis, uti supra recensitum fuit inter Prolegomena; relinquunt paria consulum unum et viginti, seu vicennium, et annum solidum partiendum inter Pium et Anicetum: duos pontifices intermedios inter Hyginum et Soterem, quos enumerat Irenaeus, [Col. 1194D] sub iisdem Romae agens, ut ab ipso perscriptum legimus, conteste Hegesippo. Catalogi Italiae vetustiores, inter Prolegomena relati, vicennium ipsum ita dividunt inter Pium et Anicetum; ut uni istorum annos 8 vel 9 et menses 3, alteri vero annos 11 et menses 4 constanter assignent. Pariantur itaque rationes vicennii recte distributi hac in chronologia: quae a genuinis fontibus Romanis proxime derivata nativam retinet puritatem. Superest ut ostendamus cuinam ex duobus pontificibus, Pio et Aniceto, hoc vicennium implentibus, conveniant anni 8 et menses 3; ut alteri supersint reliqui 11 et menses 4 iis in catalogis Italiae constanter asserti. Picturae basilicae S. Pauli cum Irenaeo et Hegesippo litem definient. Licet enim circa imagines utriusque pontificis nomina exciderint; attamen superstites numeri mensium 3 in priori imagine, et annorum 11 in secunda satis indicant sedem et epocham, inde petitam, ac translatam in eos antiquissimos Italiae catalogos, Bergomensem, Farfensem, [Col. 1195A] Cavensem, et Lucensem: atque ostendunt Pium priore loco vindicare sibi annos 8, menses 3, dies totidem; Anicetum vero posteriori in sede obtinere annos 11, menses 4, dies 21, cum de ordine successionis testentur Irenaeus et Hegesippus utrique aequales et Romae versati. Quare acceptum feramus Leonis Magni providentiae, quod ita praeservatae sint decessorum suorum epochae in basilica, ejusdem pio studio decorata musivo, picturis et imaginibus: quorum monimentorum ope atque indicio difficillimum hunc nodum chronologiae solvere feliciter contigit. Superest postremo loco, ut consulatus utrique pontifici respondentes stabiliantur. Sunt vero in catalogis expressi; licet lacunae adhuc hiantes in vetustiori Liberiano occasionem praebuerint imperitiae et audaciae descriptorum commiscendi fragmenta versuum detriti exemplaris, et susdeque movendi atque vertendi nomina consulum. Quatuor paria consulum in his memorantur: Gallicani et Veteris, qui coss. pertinent ad annum Christi 150, duorum Augustorum [Col. 1195B] (Marci Antonini et Lucii Veri) quibus consignatur annus 161. En annos 11 debitos Aniceto: cui recte succedit Soter, juxta Hegesippum et Irenaeum, Rustico et Aquilino consulibus anni 162, rite tributis ejusdem Soteris initio a catalogis et a Bibliothecario. Residui anni 8 fluentes ex 141 ad 149, qui Pio decessori convenient, ostendunt consules Rufinum et Quadratum anno 142, signantes exordium Pii, post terminum Hygini signatum Priscino et Severo coss. anno 141, eruntque postremi consules qui claudant octennium Pii anno 149, Orfitus et Priscus: priorem secundus catalogus, et Bibliothecarius utrosque transtulit in Periochen Hygini, fortasse quia eodem anno, vel Hoenius Severus, vel Orfitus consul suffectus est collega Priscini. Gruter. CLXXXII, 4. Erunt itaque ita ordinanda tempora horum quatuor pontificum. Hyginus post martyrium Telesphori die 5 Januarii [Col. 1195C] ex Camerino et Nigro coss. anno Christi 138, usque ad consules Severum et Priscinum (seu Orfitum et Priscinum) anno 141, obtinet sedis annos 4. Pius ex initio sequentis consulatus Rufini et Quadrati (pro quibus Rufinus et Praesens ex anno 153 male petiti sunt a librariis ad implendam lacunam catalogi Liberiani) primum Pascha celebrat anno Christi 142, et sedem perducit ad consules Orfitum et Priscum (male translatos ad periocham Hygini) anno 149, sibi vindicans annos 8. Anicetus ex coss. Gallicano et Vetere, recte ipsi tributis in catalogo vetustiori exempli Caesarei apud Schelestrat. pag. 414, ex anno 150, pertingit ad consules duos Augustos aerae Christi 161, perperam transpositos ab Amanuensibus ad signandum terminum Pii, dum audacter implere student lacunam catalogi Liberiani, et suppresso Aniceto, vicennium integrum assignant Pio. Ita recipit Anicetus suos annos 11. [Col. 1195D] Soter ex consulibus Rustico et Aquilino, eidem recte attributis tum in catalogis, tum apud Bibliothecarium, et reliquos codices anno 162, sedet usque ad consules Cethegum et Clarum eidem recte assignatos, anno solido 170. Ita implet sui regiminis annos 8 tam in picturis, quam in catalogis et codicibus ipsi constanter attributos. Annis ita ordinatis et comprobatis consensu documentorum, genuinis ex fontibus Romanis ad nos perducto, illustrare satagam Hygini epocham integram, suisque mensibus ac diebus expressam per notas sequentes, illius proprias hoc in numero: idem praestiturus in consequentibus ad singulos successores. Hygini sive martyrium et obitum, sive depositionem in sepulcro post martyrium pridie completum produnt Tabularia Ecclesiae Romanae die 11 Januarii (anno 142, uti probavimus ex catalogis) cum episcopatus [Col. 1196A] sui numerasset annos 4, menses 3, dies 8; ordinatus itaque fuerat episcopus circa initium Octobris anni 137. Dies 30 Septembris eo anno incidit in diem Dominicam. Quare si Telesphorus excitatae persecutionis causa martyrio proximus (quo coronatus fuit die 5 Januarii proxime consecuti) vicarium sibi deligendum esse censuit exemplo decessorum, et ea die ad episcopatum promoverit Hyginum; jure numerantur hujus episcopatus anni 4, menses 3, dies 8, tam in picturis S. Pauli, quam in catalogis, aliisque codicibus antiquis Romanae Ecclesiae, editis supra inter Prolegomena quod temporis spatium exegerit partim vicarius Telesphori per menses 3, dies 5, partim successor post brevem vacationem sedis (diebus quatuor aut septem in Libro Pontificali, definitam) per annos solidos quatuor, die una, vel altera imminutos. Referenda igitur est ordinatio episcopalis Hygini [Col. 1196B] ad diem Dominicam pridie Kalen. Octobris anno 137. Electio ad pontificatum. Romanum die 10 vel 13 Januarii 138. Collocatio in throno apostolico die Dominica 14 Januarii ejusdem anni 138. Mors, vel sepultura die 11 Januarii anno 142, Rufino et Quadrato consulibus: (non Rufino et Praesente, ut mendose transcripserunt librarii ex lacunis catal. Liber., et inde in Bibliothecarii librum ad Anicetum) qui consules jure assignabuntur successori Pio, post obitum Hygini electo; cum ejusdem anni Pascha sui pontificatus primum iisdem coss. ipse celebraverit die 24 Aprilis, uti collegimus ex documentis hactenus explicatis. Ex iisdem documentis hucusque adductis haberi posse autumo satis constabilita Hygini tempora, ac trium successorum. Respondendum attamen est argumentis eorum, qui cum diversa a nobis sentiant, et noverint plurimum difficultatis expertos fuisse scriptores non paucos in iis constituendis, expendi [Col. 1196C] a nobis postulant ea testimonia et momenta, quorum vi se pertrahi in Chronotaxim longe dissimilem asseverant. Epocham igitur Hygini, a chronologis et historicis magni nominis varie vexatam, restituere professi sunt ex Tertulliano Pearsonius ac Doduellus cap. 8 dissert. de annis priorum Romae episcoporum. Verum auctores hi, licet rei chronologicae adjumentum non exiguum aliis in operibus attulerint, hic tamen non satis inter se concordes, nec Tertullianum, ut arbitror, feliciter exponentes, novis erroribus implicant Chronologiam, quam liberare ab aliorum erratis conantur; praecipue cum sequuntur Eutychium illum Alexandrinum, scriptorem nihili habendum a viris doctissimis judicatum. Inter errores superioribus additos profecto referam assertionem Pearsonii, ita scribentis numero 11 indicatae dissertationis: «Vidimus Telesphorum martyrio coronatum anno Domini 122. Alii 152. Ingens discrimen! [Col. 1196D] Nostram sententiam dicimus esse veram, aliorum falsissimam.» Erroribus pariter accensendum puto alterum ejusdem assertum initio capitis 12, ubi ex suo Eutychio ita ordinat Hygini tempora. «Anno imperii Adriani sexto constitutus est Eugenius (sive Hyginus) patriarcha Romanus, qui cum quatuor annos sedisset, mortuus est, inquit Eutychius. Sedit igitur ab anno Domini 122, Agricola et Pansa coss., usque ad annum Domini 126, Vero et Ambiguo coss. Haec mihi videntur veritati maxime consentanea, et ad veterem Ecclesiae historiam recte intelligendam optime comparata.» Ita Pearsonius. Eutychii, quem sequitur, calculos et assertionem non valde moror, cujus auctoritas, vel minima, vel nulla est, ut supra retuli Tertulliani, Irenaei, Cypriani, Hieronymi, Epiphanii testimonia, in Pearsonii dissertatione producta, plurimi facio: quae tamen Pearsonii sententiam ita non juvare demonstrandum mihi est, ut nostram potius confirment suae adversantem; et [Col. 1197A] adamussim congruant cum rationibus Chronotaxeos per nos productae ex documentis genuinis Romanae Ecclesiae. Locus Tertulliani, quem in patrocinium Eutychianae chronologiae ac suae Pearsonius profert, atque interpretatur, paulo aliter ac exponat, ac tempori aptet Doduellus, petitur ex origine sectarum Valentini, Cerdonis et Marcionis, diligenter adnotata per antiquos Patres, quibus cordi erat ut novitatis characterem haereseon proprium ex epocha earumdem ortus redderent manifestum. Hunc igitur serum natalem haereseos Marcionis contra evangelica dogmata ita perstringit Tertullianus libro I adversus Marcionem cap. 19: «Anno 15 Tiberii Caesaris Jesus de coelo manare dignatus est, spiritus salutaris: Marcionis salutis, qui ita voluit, quoto quidem anno Antonini Majoris de Ponto suo exhalaverit aura canicularis, non curavi investigare. De quo tamen constat, Antoninianus haereticus est, sub Pio impius. A tiberio [Col. 1197B] autem usque ad Antoninum anni fere 115 et dimidium anni cum dimidio mensis: tantumdem temporis ponunt inter Christum et Marcionem.» Tertulliani verbis praemisit testimonia Irenaei, aliorumque Patrum, superius indicatorum, quae Valentini et Cerdonis haereses, unde suas hausit Marcion, recensent sub Hygino. Irenaeus lib. III, cap. 3 adv. haeres. adnotante etiam Eusebio, ait: «Valentinus enim Romam venit sub Hygino. Cerdon autem, qui ante Marcionem, et hic sub Hygino.» Epiphanius in Anacephalaeosi de Cerdone: «Qui e Syria Romam profectus dogma suum Hygini temporibus exposuit.» S. Hieronymus: «Sub Hygino Romanae urbis episcopo Valentinus haeresiarches, et Cerdo magister Marcionis Romam venerunt.» S. Cyprianus: «Cujus (Marcionis) magister Cerdon sub Hygino tunc episcopo, qui in Urbe nonus fuit, Romam venit.» Epiphanius haeresi 42, de Marcione. «Fugit ex eadem urbe (Sinope) et ipsam Romam profectus est post obitum Hygini episcopi Romani.» Et haeresi 41, [Col. 1197C] de Cerdone: «Hic igitur (Cerdon) exstitit tempore Hygini episcopi, qui nonum locum a successione Jacobi, et Petri, et Pauli apostolorum tenuit.» Rursus ex eodem Epiphanio haeres. 42, n. 1. Doduellus astruit, in illa sedis Romanae vacatione, quae mortem Hygini consecuta est, non communionem duntaxat Ecclesiae Romanae, sed ipsum etiam pontificatum a Marcione expetitum ( τὴν προεδρίαν ). Spe autem illa duplici dejectum intentasse minas schismatis aeterni a se inducendi, cum Pius papa Hygini successor eligeretur. Ex his igitur testimoniis, quae illi pro sua producunt, chronologiam nostram stabiliri affirmo, Pearsonianam everti. Numeratio annorum 115 ab anno Tiberii 15 ad initium Antonini Pii adhibebatur a Tertulliano ad ostendendam seram originem pseudoevangelii Marcionis, exhalantis de Ponto suam auram canicularem post annos totidem, ex quo de coelo manaverat spiritus [Col. 1197D] ille salutaris, qui in baptismate Christi Domini signaverat initium ejusdem praedicationis et manifestationis anno 15 Tiberii, teste Luca evangelista. Hunc annum pariari cum 25 aerae Christi communis ex nostra chronologia manifestum est; cum ostenderim in Prolegomenis Opusculo 4 annum Passionis Dominicae duobus Geminis consulibus, triennio solido posteriorem baptismo Christi, incidisse in eum, quem vulgaris aerae numeramus 28 aetatis vero Redemptoris nostri 33; cum quinquennio ante communem computum ejus natalis sit collocandus, uti ex documentis ibidem productis consentiunt hodie eruditi, ex quo praesertim eminentissimus card. Norisius exposuit nummum Herodis tetrarchae, in Musaeo Rigordiano asservatum Massiliae, et proconsulare imperium Tiberii numerandum esse demonstravit triennio ante quam Augusto decedenti succederet: quod supra in Prolegomenis, solari ex eclipsi, a Dione relata, ac tabulis astronomicis [Col. 1198A] respondente, vidimus convenire cum anno aerae Christianae communis tertio decimo. Imperium igitur proconsulare Tiberii ex decimo aerae vulgaris anno inchoandum triennio antequam Augustus vita excederet decimum quintum pariabit cum aerae Christianae 25. Inde autem si numerentur anni 115 a Tertulliano recensiti ex 15 Tiberii ad Antoninum Pium, inclusis extremis, provenit annus aerae communis 139, quo inchoante Kalendis Januarii numerabat Antoninus cognomento Pius imperii sui annum primum nondum completum; cum ab Adriano adoptatus V Kal. Martii anni 138, Camerino et Nigro consulibus, eidem decedenti post menses quatuor ac semis ab illa adoptione, nempe VI Idus Julii, successisse iisdem coss. Quare nec integros 116 annos Tertullianus computabat ab illo Tiberii termino ad Antoninum, sed fere 115 ac dimidium anni cum dimidio mensis. Tantumdem vero temporis cum affirmet ex omnium aequalium sententia inter Christum et [Col. 1198B] Marcionem, quem Epiphanius tradit Romam advenisse post mortem Hygini, dum sedes adhuc vacaret, et cathedram apostolicam appetiisse (Doduello interprete); pariatur omnino tempus cum nostra Chronologia pontificia, referente mortem Hygini ad initium anni 142, Rufino et Quadrato coss. qui annus inchoans est 116 completus post 25 aerae communis, nempe a baptismo, praedicatione et manifestatione Christi Domini, cujus crucifixionem, pariandam cum 28 aerae communis, et duobus Geminis consulibus, triennio, ut par est, praecedit. In rationibus vero Pearsonianae chronologiae, retrahentis mortem Hygini ad annum 122, Tertulliani summa non constat; sed vicennio solido decurtatur; nisi violenter detorqueantur verba Septimii, indicantia terminum numerationis Christi ab anno 15 Tiberii (qui constituit epocham Evangelii) ad annum decimum aetatis Christi Domini, aerae communis quintum, quem eodem in libro Tertulliani ne nominari quidem constat, nec habere quidpiam commune [Col. 1198C] cum primo, aut cum decimo quinto Tiberii. Linea 4.— Hic clerum composuit, et distribuit gradus. In hoc Bibliothecarii textu exponendo, qui brevitate sua nonnihil obscuritatis involvit, plerique auctores generatim monere contenti sunt, ordines ecclesiasticos fuisse distinctos etiam aetate apostolorum, et gradum cujusque compositum; verum ab Hygino aliquid additum ad illustrandam priorem distinctionem, et gradus ordinum. Sed attendentibus nobis vim verborum, quae usurpantur a Bibliothecario, dum memorat distributos tum hic tum alibi gradus, clerumque compositum, facem praeferet S. Basilius in epistola ad Amphilochium canone 51, diligenter observatus a Morino de sacris ordinationibus parte III, exercit. 14, cap. 2, n. 4, ut inde internoscamus, clericis jam ordinatis ex consueta institutione Sacramenti per Christum Dominum apostolis tradita, [Col. 1198D] fuisse collata ab Hygino, ac distributa certa officia, quae aptius concrederentur clericis, quam caeteris fidelibus: eaque hic significari nomine Graduum. Sanctus Basilius (ait Morinus loco indicato) can. 51 epistolae ad Amphilochium statuit tria genera clericorum. Primum eorum, qui erant in gradu; deinde duo eorum qui sunt in ministerio, eo quod sit ministerium duplex. Prius quod datur per manus impositionem, posterius quod datur sine manus impositione. Talis est canon: Quod adversus clericos statutum est, canones indefinite ediderunt, unum in iis qui lapsi sunt supplicium decerni jubentes, a ministerio scilicet motionem, sive sit in gradu, sive etiam in ministerio, quod non impositis manibus datur, perseverent: Εἶτε ἐν βαθμῷ τυγχάνοιεν, εἴτε καὶ ἀχειροτονήτῳ
ὑπερεσίᾳ προσκαρτεροῖεν. Idem, et quid amplius colligitur ex canone 2 concilii Chalcedonensis: Si quis episcopus, etc. Vides iterum duo ex usu illius temporis distincta: ordinare, χειροτονεῖν, ordinatio, [Col. 1199A] χειροτονια ; et promovere, προβάλλεσθαι, promotio, προβολή. Episcopum, presbyterum, et alios χειροτονέθαι, ordinari; defensorem vero, et oeconomum, et paramonarium distingui. Iterum eodem canone utrosque distingui, licet utrique χειροτονουμένοι, ordinati dicantur, ordinati scilicet ἐκ τῆς χειροτονίας
ἢ προβόλῆς, ex ordinatione vel promotione. Denique utrosque esse canoni, sive matriculae Ecclesiae inscriptos: hoc enim est esse in clero, aut ex clero, ut videre est can. Nicaeno 17: Multi qui in canone recensentur, etc., hoc est qui in clero; et paulo post e clero deponatur, et sit alienus a canone, quod de clericis tantum dici potest. Cum igitur concilium Chalcedonense dicit defensorem, oeconomum, etc., esse in canone, eo ipso clericis eos ascribit; sed «iis qui, sicut dicit S. Basilius, ministerium nanciscuntur quod sine manuum impositione datur.» Integrum locum Morini exscribendum esse duxi, quo clarius constaret, praeter ordinum majorum et [Col. 1199B] minorum facultates, cum sacramento institutas initio Ecclesiae a Christo Domino, et collatas certis signis conferentibus gratiam ad eas partes sacerdotalis officii sancte peragendas, quae clerum proprie constituunt vocatum in sortem Domini, et characteris impressione ordinatum a caeteris secernunt, agnosci a SS. Patribus et a conciliis alia officia, quae congruentius clericis quam laicis contraduntur, eaque non conferenda per sacramentum, seu per eam ordinationem, quae Graecis χειροτονία dicitur, adeoque nec gratiam ex se conferentia, sed tantummodo addicentia alicui peculiari ministerio, mandante episcopo, aut illo ad quem pertinet, instituto ad utilitatem Ecclesiae, eum virum, qui matriculae Ecclesiae ascribitur ex adeptione illius officii, et in Clero late sumpto censetur; cum caeteroqui rectius ac decentius illud officium, ac ministerium conferatur viro, per sacramentum ordinis jam assecuto gratiam, et characterem animae impressum. Haec inter officia et ministeria deputationis humanae, diversa a ministeriis [Col. 1199C] divino jure connexis cum charactere, ac signaculo ordinis per sacramentum clericis collato, recenset Morinus ex concilio Chalcedonensi defensores Ecclesiae, oeconomum, et paramonarium. Addi possunt alia complura officia, ac ministeria, numerata ab eodem Morino in Notitia dignitatum, officiorum et ministeriorum Ecclesiae magnae Constantinopolitanae, eodem tomo pag. 208 et sequentibus: ubi leguntur referendarius, logotheta, commentariensis, primus defensor, jeromnemon, monitor, doctor, visitator, praefecti caeremoniarum et inspectores: et rursus exercit. 16, cap. 4 et 5, memorantur praecipui officiales sex dicti exocatacoeli, nempe magnus eoconomus, magnus sacellarius, magnus vasorum custos, chartophylax, praefectus sacelli, primus defensor. Ne autem putentur haec omnia serius instituta, quam ut possint eorum nonnulla ad Hygini aetatem referri, legendae sunt apud Thomassinum de Benef. part. I, lib. II, cap. 30 et 34 auctoritates SS. Patrum Hygini [Col. 1199D] saeculo proximorum, ex his officiis nonnulla indicantes. Memorat enim S. Cyprianus lib. III, epistola 22, doctores audientium; Epiphanius, linguarum interpretes tam in lectionibus, quam in concionibus; et cantores, et architectores, et laborantes, et custodes sacrorum vestibulorum, et notarii, et martyriorum custodes passim leguntur in Actis martyrum et conciliorum. His accensenda officia majora, plerumque concredita initiatis ad presbyteratum, diaconatum et subdiaconatum, quemadmodum vicarii, seu primi defensoris, aut archidiaconi ministerium, non tantum ad sacrificium offerendum, aut sacrificanti ministrandum, quod ad ordinem pertinet, sed etiam ad continendos in officio caeteros, aut ad custodiam thesauri ecclesiae, et ad pias erogationes, necnon ad curam supellectilis sacrae, et sacri patrimonii; quam curam necessario commendatam fuisse circa hanc aetatem primi ac secundi a Christo saeculi lectis a pontifice viris, fide, ac diligentia praestantibus, et [Col. 1200A] ordine diaconali insignitis probant largitiones illae a Romana Ecclesia transmissae (et quidem ab illius exordio) ad quam plures ecclesias in singulis urbibus constitutas, et ad indigentes fideles etiam exteros, et ad longe dissitos, atque ad metalla damnatos: quas memorat Dionysius Corinthiorum episcopus ad Soterem pontificem, et Romanos scribens apud Eusebium lib. IV, cap. 23: «Haec enim, inquit, vobis consuetudo est jam ab ipso religionis exordio, ut fratres omnes vario beneficiorum genere afficiatis, et ecclesiis quamplurimis, quae in singulis urbibus constitutae sunt, necessaria vitae subsidia transmittatis. Et hac ratione tum egentium inopiam sublevatis, tum fratribus, qui in metallis opus faciunt, necessaria suppeditatis: per haec quae ab initio transmittere consuevistis munera, morem institutum que Romanorum, a majoribus vestris acceptum Romani retinentes. Atque hunc morem beatus episcopus vester Soter non servavit solum, verum etiam [Col. 1200B] adauxit: tum munera sanctis destinata copiose sub- ministrans, tum fratres peregre advenientes tanquam liberos suos pater amantissimus beatis sermonibus consolando. » Has autem omnes impensas, ac largitiones, tot ecclesiis, tot civitatibus, tot diversis operibus destinatas procurare, asservare, dispertire, transmittere sine rationariis, custodibus, thesaurariis, commentariensibus accurate minime posse nemo non intelligit: quibus dirigendis, et in officio continendis diaconi plerumque ita addicebantur, ut aliquis ex illis praeses deligeretur, qui ad episcopum deinde referret praestita a se atque a caeteris pensa, et rationes. Addictos vidimus per unamquamque regionem scribendis martyrum Actis notarios ab ipso Clemente Petri discipulo. His ex integro colligendis num. 21 subdiaconos septem destinavit Fabianus, iisdemque jussit, ut notariis imminerent: cum paulo ante etiam Anterus num. 20 gesta martyrum diligenter exquisita in Ecclesia condidisset. En igitur scriniarii et chartophylacis officia, supra notariorum [Col. 1200C] ministerium jam instituta. Praepositi fabricae in titulis ac coemeteriis deesse non debuerant, ex quo titulos Evaristus divisit, Pius dedicavit, ex quo coemeteria et memorias martyrum Anacletus in Vaticano adhuc presbyter construxit num 5, ex quo Alexander via Nomentana, Anicetus Appia sepulcrum obtinuit. Laborantibus ac fossoribus, cum quibus condendorum corporum curam ipsos etiam pontifices suscepisse novimus, quemadmodum curaverunt apostoli Stephanum, Fabianus Cornelium (qui et multas fabricas per coemeteria fieri praecepit infra num. 21). Stephanus Tertullianum, Marcellus Cyriacum et socios, Melchiades Sebastianum, et solus Eutychianus (infra, num. 28) martyres 342 manu sua sepelivit. praepositum fuisse presbyterum minime dubito, tum ex Dionysii papae instituto, coemeteria presbyteris, non secus ac titulos dividentis: tum ex cura Eutychiani jubentis, ut cum dalmatica, aut colobio purpurato martyres conderentur, eaque de re ad se referretur; [Col. 1200D] tum ex erudite adnotatis per V. C. Bencinium supra num. 5, pag. 62 et seqq., de Presbyteris Martyrum. Officia ista praestita ab exordio Ecclesiae Romanae in largitionibus, in cura sacrorum, hospitii, archivi, bibliothecae, epistolarum, formatarum, fabricae, coemeteriorum ac titulorum, omnine requirebant ministeriorum praesides, et officiorum magistros, quos e clero plerumque sumptos graduum appellatione dicimus a Bibliothecario enuntiari. Neque enim unquam ex hac Hygini aetate deficiunt exemplo et indicia ordinatae istius partitionis officiorum, ad posteros derivatae. Praefecturam sacri patrimonii, ac thesauri, et largitionum Lucius contulit Stephano diacono suo num. 23, Stephanus Sixto num. 24, Sixtus Laurentio (num. 25) . Munera chartophylacis et bibliothecarii, seu scrinarii, necnon ab epistolis, et cancellarii, Graecis logothetae, diversis quidem nominibus, pari tamen, sive non multum dispari officio ab eo, quod interpretes Petro praestiterant, et [Col. 1201A] successoribus formatarum diribitores et curatores, retinuerunt saecula consecuta: non secus ac caetera in Ordine Romano postmodum celebrata, et saepius occurrentia in Libro Pontificali, clericis, ut plurimum demandata inveniuntur. Sacellarii munus Gregorio II tum temporis subdiacono a Sergio papa concreditum fuit una cum bibliothecae cura infra num. 77. Numero autem 71 exhibentur praeter episcopos, presbyteros et diaconos, adlecti de more ad comitatum pontificis complures officiorum administri: ubi etiam notandum est gradus nominati: ut inde constare possit notio verbi satis aperta. Ibi enim describens Bibliothecarius iter Constantini papae, ad regiam Urbem Roma proficiscentis solemni cum comitatu, ait: «Secuti sunt eum Nicetas episcopus Sylvae Candidae, Gregorius episcopus Portuensis, Michaelius, Paulus, Georgius presbyter, Georgius diaconus, Georgius secundicerius, Joannes primus defensor, Cosmus sacellarius, Sisinnius nomenculator, Sergius scriniarius, [Col. 1201B] Dorotheus et Julianus subdiaconi, et de reliquis gradibus Ecclesiae pauci clerici.» Inter gradus igitur Ecclesiae, sive officia et ministeria clericis concredi solita adnumerari constat illa superiora et majora, tum ab his proxima notarii, cubicularii, ac similia, dignitate satis praestantia; cum viros iisdem officiis insignitos legerint aliquando pontifices ad regias legationes obeundas: quemadmodum num. 294 Adrianus secundus ad Desiderium regem direxit missos suos, Stephanum notarium regionarium, et sacellarium, et Paulum cubicularium. Non equidem negaverim, pleraque nomina praepositorum hisce officiis serius adhibita, post redditam Ecclesiae pacem a Constantino, et collata Maximo pontifici, et Romano clero amplissima dona, quibus possent ea praesidia, et alimenta praestari singulis viris eadem officia exercentibus, quae amplificati ministerii modo congruerent. Attamen ut ea praestari necesse fuit, quae ante meminimus, in procurandis muneribus Ecclesiarum [Col. 1201C] regimini necessariis quacunque aetate ante Constantinum: ita deesse nunquam potuit ordinata quaedam series officiorum in his qui praesto essent Romano pontifici, unde gradus constituerentur etiam in eo ministerio, quod juxta Basilii distinctionem non confertur impositione manuum, sed demandatur clericis jam ordinatis, et instituitur ad levamen episcopi in patrimonii sacri cura, epistolarum, bibliothecae, fabricae, hospitii, et hujusmodi rerum sollicitudine, a sacerdotali ministerio altaris discreta. Graduum vero istorum aptatio refertur ad Hyginum, a quo apta materies ad plurium officiorum praepositos constituendos observabatur parata per suos decessores. Siquidem aetate Clementis et Anacleti notariorum institutio, et sacrorum librorum Canon vix complebatur, et cum eo archivi, ac bibliothecae tantum rudimenta apparebant. Sixti constitutio de Formatis ab apostolica sede impetrandis, scriniarii designationem et sedulam operam requirebat. Pii liberalitas in titulum a [Col. 1201D] se dedicatum, cui dona multa legitur obtulisse, num. 11, quod et in caeteris 25, ab Evaristo divisis inter presbyteros, et auctae sub Alexandro oblationes fidelium, quando pars magna Romanae nobilitatis conversa fuerat ad fidem, poscebat aerario Ecclesiae praefectum dari, et sacris largitionibus, qualem Leo Magnus indicavit Laurentium, dum vocat «sacrarii praesulem, qui non solum ministerio sacramentorum, sed etiam dispensatione ecclesiasticae substantiae praeeminebat.» ( Serm. in Nat. S. Laur. ) En igitur ante Constantinum gradus officiorum clericis distributos, quorum causa etiam dispensatione munerum temporalium praeeminerent extra altare, qui in altari alium gradum consecuti eminebant ministerio [Col. 1202A] sacramentorum. Hanc vero disciplinam in Ecclesia Romana non intermissam, sed fideliter custoditam et evidentius explicatam in hac pacis tranquillitate qua fruitur, a Deo sibi parta per Constantinum, ostendunt luculenter praeterita saecula in Ordinis Romani libris, nostra vero aetas etiam oculis subjicit in conspectu throni pontificii, et in consensu sacri senatus, et in comitatu ac stipatoribus, ad solii gradus ipsi assidentibus, praesertim dum pontifex sacris operatur. Praeeminent in ministerio sacramentorum juxta gradus institutos a Christo Domino, episcopi, presbyteri, diaconi caeterique levitici muneris administri ordinibus majoribus aut minoribus initiati. Eminent quoque in hac omnino completa sacri ordinis hierarchia gradus ministeriorum ab officio sacerdotali suapte natura disparati, sed congrue aptati ac distributi a pontificibus inter collegia hujus cleri. Munera enim cancellarii, camerarii, signatoris, bibliothecarii, thesaurarii praefectorumque sacris redditibus distributa observantur inter [Col. 1202B] proceres ecclesiasticae hierarchiae. Judices quoque graviorum causarum, libellorum et epistolarum magistros, et curatores sacri patrimonii adlectos videmus e clericis, sacellani et acolythi munere perfuncturis in sacrorum celebritate. Ita enim gradibus ordinis sua integritate donatis a Christo Domino per institutionem sacramenti, cui nihil addit, aut detrahit admotio cleri ad alia ministeria et officia, pietatis titulo affinia, sed potestate diversa, copulantur gradus ab Hygino distributi et clero collati etiam a successoribus.
[Col. 1202B] Linea 4.— Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Sanctus Hyginus, ubi primum pontifex renuntiatus est, clericorum ordines prudenter per gradus distribuit distinxitque, ut in unoquoque titulo, seu presbyterio, partim cardinales, partim qui cardinalibus subessent, populo fideli, cum res ipsa [Col. 1202C] postularet, ministrarent. De origine autem cardinalium vide eumdem Ciac. in Hygino, ubi fusius hanc rem pertractat.
[Col. 1202B] Linea 4.— Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Quae ita intelligenda esse censet Baronius quod cum ea quae ad ecclesiasticam pertinent hierarchiam, jam a temporibus apostolorum essent composita, aequum esse existimare, aliqua tantum antiquae formae ab Hygino fuisse addita, vel eadem illustrata. Hygino sedente, Valentinus et Cerdo haeresiarchae Romam perrexerunt, et multas apud fideles turbas excitarunt. Marcion vero alter haeresiarcha Ponticus, cum ob incestum Ecclesia pulsus fuisset, Hygino jam mortuo, Romam se contulit, ut colligitur ex Irenaeo lib. I, cap. 28, et Epiphanio haeresi 42. cap. 1. Quare cum Hyginus anno Christi centesimo quadragesimo primo, et quidem die decima Januarii ad [Col. 1202D] coelestem patriam transierit, postquam annos duntaxat quatuor sedisset, eodem pariter anno Marcionis Romam adventus, tempore interpontificii collocandus est. Porro Philastrius lib. de Haeres., cap. 46 scribit, Marcionem primo in Asia errores suos docuisse, ibique a Joannis apostoli discipulis, potius quam ab ipso Joanne convictum, Romam venisse. Sed cum, sede vacante, a presbyteris qui Ecclesiam, ut mos erat, administrabant, ne Ecclesiae quidem aditum impetrare potuisset, in Pontum rediit, et majores trahens spiritus, vehementius in eosdem suos errores coepit incumbere, de quibus legendus Natalis Alexander saeculo II, ubi et de Valentini ac Cerdonis haeresibus agit.
10 Hyginus, natione Graecus, ex philosopho de Athenis, cujus genealogia non invenitur, sedit annos quatuor, menses tres, dies octo [Col. 1185] A. an. 4, minus d. 2. . Fuit autem temporibus Veri et Marci, a consulatu Magni et Camerini usque Orfidum et Priscum [Col. 1185] Ant. Pii a cos. Glabr. et Veriano ad Silvanum et Augurinum. C, ad Orphitum. . Hic clerum composuit, et [Col. 1185] Vide Bar. an. 158. distribuit gradus. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem: presbyteros quindecim, diaconos quinque, episcopos per diversa loca septem [Col. 1185] CB, sex. . Qui etiam sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano, tertio Idus Januarii, et cessavit episcopatus dies tres.
[Col. 1187] CATALOGUS SUB LIBERIO. Ex editione Bucherii.
Hyginus annis duodecim, mensibus tribus, diebus sex. Fuit temporibus Veri, a consulatu Gallicani et Veteris usque Praesente et Rufino.
Idem ex editione Schelestratii, exacta ad ms. Caesareum, etc.
Hyginus annis duodecim, mensibus tribus, diebus sex. Fuit temporibus . . . . .
Notae Schelestratii in Catalogum Liberianum.
Lacunae in Hygino et Aniceto reperiuntur in ms. Caesareo, quae tamen ex secundo catalogo suppleri possunt, utpote cujus auctoris temporibus in ms. codice exstabant, ex quo imperatorum et consulatuum notas colligere licet.
Blanchini monitum ad eumdem Catalogum Libertanum et lacunas in illo indicatas.
Observant eruditi editores catalogi Liberiani, Bucherius et Schelestratius, lacunas frequentes deprehendi eodem in catalogo ex Hygino ad Callistum; easdemque suppleri posse Schelestratius advertit ex catalogo secundo quem apposuit in sua editione, pertinente ad aetatem Felicis IV et Justiniani. Supplentur autem, ni fallor, multo felicius tum his ex monumentis, tum ex pluribus supra relatis inter Prolegomena. Lacunarum indicia tantum in margine indicavit Bucherius. Plura Schelestratius etiam in textu. Ne priora repetam inutiliter, quae impressa jam sunt, ad fidem exempli Bucheriani, supra in Prolegomenis, dabo lacunarum sedem in contextu, earumque supplementum ex nostra sententia. Hujus autem supplementi probationes habebit lector infra in nostris chronologicis notis ad Anicetum sectione XII. Quod hic subdam de supplendis lacunis catalogi Liberiani in Hygino, praestabo etiam in pontificibus subsequentibus usque ad Callistum: ubi lacunae cum desinant, occasio nulla erit supplendi textum catalogi Liberiani.
Lectio Catalogi supplentis Liberianum ejusque lacunas ex infra relatis probationibus in notis chronologicis Blanchini ad Anicetum.
Hyginus annis IIII, mensibus III, diebus VIII. Fuit temporibus Antonini a consulatu Magni et Camerini usque Severo et Priscino.
[Col. 1203A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 11, lin. 2, B, 7. lin. 5, AB, 6, lin. 6, AB 8. lin. 7, B, 19. In Reg. et Maz. anteponitur Pius Aniceto. lin. 1, de vico Humisia s. ann. 11, m. 4, dies 3. lin. 2, Reg. Marci et Severi. Maz. Severi et Marci. lin. 3, usque ad Rufinum et Pr. Hic constituit ut clericus co. lin. 5, presb. 18. lin. 6, loca 9, qui etiam martyrio coronatus est et sepultus in cimiterio ( sic [Col. 1204A] constanter habent mss. codices ) Kal. XV. Kal. M. Maz. XX Kal. M. et cessavit ep. d. 17. Anteponitur Pius. lin. 1, de vico Umisiae sedit ann. 11, m. 4. lin. 7, dies 17. Lin. 1, Vat. et Flor. prim., Humisa. lin. 2, Florent. duo, an. 11, men. 4. lin. 4, Cassin et Flor., nutriat. lin. 5, Flor. duo, Vatic. et Cass. presbyteros 19, episc. 12. lin. 7, Flor. duo, Cass. et Vatic, dies septemdecim.
[Col. 1203A] Duodecimus Anicetus. Ex hoc numero pontificatus duodecimo, patet auctorem Libri Pontificalis Pium Aniceto praeposuisse; cum enim Hyginum statuat [Col. 1203B] decimum, et Anicetum duodecimum, Pius in antiquis Libri Pontificalis codicibus intercedere debuit, sicut attestatur Lucas Holstenius, qui notat: Hic in manuscriptis Florentinis ponitur Pius, cui subditur deinde Anicetus. Et sic codex reginae Sueciae. Notatur quoque in corpore Byzantinae Historiae post Anastasii Vitas pontificum in Regio et Mazarino codicibus anteponitur Pius Aniceto.
[Col. 1203B] Linea 3.— Hic constituit ut clerus comam non nutriret, secundum praeceptum Apostoli. Aniceti decretum [Col. 1204A] est, ne clerici comam nutriant, sed desuper caput in modum sphaerae radant, can. Prohibere, 23 dist. Ex antiqua consuetudine Ecclesiae clerici fuere tonsi in coronam. Beda Hist. Anglic. lib. IV, [Col. 1204B] cap. 1, de Theodoro, qui a Vitaliano papa ordinatus, et in Britanniam missus Evangelii praedicandi causa: «Qui subdiaconus ordinatus, quatuor exspectavit menses, donec illi corona cresceret, quo in coronam tonderi posset: habuerat enim tonsuram more Orientalium sancti Pauli apostoli.» Nativam coronam capillorum ordine suo in orbem surgente habuisse memoratur Nicetius Trevirensis episcopus. Gregorius Turon. de Vit. Patr., cap. 17: «Igitur sanctus. Nicetius episcopus, ab ipso ortus sui tempore clericus designatus est: nam cum partu fuisset effusus, omne caput ejus, ut est consuetudo nascentium infantium, [Col. 1205A] a capillis nudum quidem cernebatur; in circuitu vero modicorum pilorum ordo apparuit, ut putares ab eisdem coronam clerici fuisse signatam.»
[Col. 1205A] (EX BIN.) Linea 1.— Anicetus. Qui Anicetum Pio anteponendum esse senserunt, Hegesippi et Irenaei testimonio efficacissime refutantur. (EX LAB.) Linea 4.— Secundum praeceptum Apostol. Absunt a C. H.
[Col. 1205A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Quae dicenda sunt de temporibus Aniceti noscuntur esse ita connexa cum chronologia Pii, praesertim post utriusque loca invicem permutata, nonnullis in catalogis atque codicibus Anastasii, ut separari minime possint examen et observationes epochae amborum pontificum. Quare ad utrumque pertinere [Col. 1205B] censenda sunt tum ea quae hic dixero ad numerum Aniceti, tum ea quae reservavero ad numerum Pii; quemadmodum utrique communia sunt pleraque ex iis quae praemissa sunt in Hygino. Erat autem universarum observationum caput, Lacunas frequentes occurrere in textu catalogi Liberiani juxta codices ejusdem, Cuspiniano et Bucherio visos. Has lacunas, indicatas a Bucherii editione in margine ex Hygino ad Callistum, hic supplendas propono quam emendatissime, ita ut supplementa respondeant exacte tum stylo auctoris catalogi, tum spatiis lacunarum, tum chronologiae rationibus maxime castigatis per nomina Caesarum et consulum in eodem catalogo memoratorum. Lacunas esse non paucas ex Hygino ad Callistum demonstrat tum illa suppressio trium pontificum hos inter inclusorum, nempe Aniceti, Eleutheri, et Zephirini, a Bucherio in margine suae editionis notata, uti nos in Prolegomenis edidimus sub principium, tum posterior editio Schelestratii collata ad aliud exemplar ms. Caesarei. Integrum [Col. 1205C] vero esse catalogum tam ante Hyginum, quam post Callistum constat ex rationibus satis exactae chronologiae, quae inde eliciuntur hac methodo. Catalogus numerat in pontificibus a Lino ad Hyginum ex consulibus Capitone et Rufo Lini postremis, ad consules Aelium Caesarem II et Balbinum postremos Telesphori (cui succedit Hyginus) annos 70, menses 6, dies 22, omisso spatio vacationis sedis. Sunt vero Clementis anni 9, mens. 2, dies 12; Cleti, an. 6, mens. 2, dies 10; Anacleti, an. 12, mens. 10, dies 3; Evaristi, an. 13, mens. 7, dies 2; Alexandri, an. 7, mens. 2, dies 1; Sixti, an. 10, mens. 3, dies 21; Telesphori an. 11, mens. 3, dies 3. Summa est annorum 70, mens. 6, dier. 22, quae satis exacte respondet rationibus Chronologiae consularis: in qua Capito et Rufus pertinere ostenduntur ad annum 67 aerae Christi communis. Quibus si addantur anni 70 in hac summa collecti, provenit annus 137 notatus Nigro et Camerino consulibus: [Col. 1205D] qui proximi sunt a Caesare II et Balbino consulibus anni 137. Annus enim qui abundat dispertitur in menses vicariae ordinationis, compensatos mensibus et diebus vacationis sedis, satis proxime pariantibus hanc temporis summam. Par est commensus annorum et epocharum a Callisto ad Caium per annos fere septuaginta similiter respondens chronologiae consulari, ex duodecim pontificum epochis fideliter collectae in catalogo, ut sequitur ex primis consulibus Callisto assignatis, Antonino et Advento, qui pertinent ad annum Christi 218, usque ad consules postremos Eutychiani, Carinum II et Carum, spectantes ad annum Christi 283. Callistus, annis 5, mens. 2, diebus 10; Urbanus, an. 8, mens. 11, dieb. 12; Pontianus, an. 5, mens. 2, dieb. 7; Anterus, mens. 1, dieb. 10; Fabianus, an. 14, mens. 1, dieb. 10; Cornelius, an. 2, mens. 3, dieb. 10; Lucius, an. 3, mens. 8, dieb. 10; Stephanus, [Col. 1206A] an. 4, mens. 2, dieb. 21; Sixtus, an. 2, mens. 11, dieb. 6; Dyonisius, an. 8, mens. 2, dieb. 4; Felix, an. 5, mens. 11, dieb. 25; Eutychianus, an. 8, mens. 11, dieb. 3. Colligitur summa annorum 69, mens. 9, et dier. 8. Ex anno 218 numeratis annis 70 (inclusis extremis), provenit annus 287. Quadriennium istius summae, quod abundaret post consulatum Carini II et Cari anno Christi 283, refunditur in menses vicariatus aliquot pontificum in ea summa repetitos in epocha decessoris: qui si demantur, proxime respondent sibi chronologia pontificia et consularis a Callisto ad Eutychianum. Sed summa collecta ex epochis catalogi ab Hygino ad Soterem abludit a consulari per annos viginti novem, licet quatuor tantum ex pontificibus in catalogo colligatur, qui sunt: Hyginus, annis 12, mens. 3, diebus 6; Pius, an. 20, mens. 4, dieb. 21; Soter, an. 9, mens. 3, dieb. 2; Victor, an. 9, mens. 2, dieb. 10. Provenit summa annorum 51, mens. 1, [Col. 1206B] dier. 9, quae cum incipiat a coss. Nigro et Camerino Christi 138, primis ex Hygino assignatis, et pertingat ad consules Antoninum III et Adventum, primos ex attributis Callisto proxime succedenti pontificatui Victoris, et affixos anno Christi 218, implere debuerat spatium annorum 80, a quo proinde deficit totis 29 annis, nisi lacunae aliunde suppleantur felicius. Constat itaque, tum ex suppressione trium pontificum, tum ex tricennio ferme solido aerae consulari detracto a pontificia catalogi inter Callistum, et Eutychianum, lacunas non paucas inesse huic parti catalogi Liberiani. Easdem supplere conatus est antiquus aliquis descriptor ejusdem catalogi, sed valde imperitus tum historiae, tum chronologiae. Si enim, vel leviter fuisset in utraque versatus, profecto non reliquisset adeo immanem hiatum undetriginta annorum, neque omisisset tres pontifices recognoscere in lacunis proprio loco restituendos, ex indiciis versuum praecedentium [Col. 1206C] et consequentium in ea parte catalogi superstitibus. Quam facilis sit designatio lacunarum in locis singulis, et restitutio verborum singulis versibus reddendorum, patebit (ut equidem spero) ex comparatione oculari trium lectionum ejusdem textus catalogi Liberiani, quas totidem per columnas ita dispono. In columna media colloco textum catalogi Liberiani cum lacunis nondum suppletis. In alia columna ad dexteram legentis apposita exhibeo supplementa lacunarum, olim adjecta atque inserta textui ab imperito illo descriptore sequioris aetatis, quem unicum superstitem nobis praeservatum edidit Bucherius, et nos ex illo jam dedimus, inter Prolegomena, initio. In columna sinistrum locum occupante, spectanda praebeo supplementa earumdem lacunarum ex nostra sententia textui restituenda, ejusque germanae lectioni. Horum supplementorum vadem non unicum dare possum. Primus erit stylus [Col. 1206D] auctoris catalogi, hanc methodum constanter observantis a Lino ad Urbanum, ut nomini uniuscujusque pontificis apponat annos, menses, ac dies sui episcopatus; deinde exprimat nomina imperatorum, qui eodem tempore rei Romanae praeerant; demum nominet consules ordinarios, qui primum, et qui postremum Paschale tempus illius episcopatus signarunt. Praeter haec pauca nihil admodum additur a Lino ad Pontianum, praeter quam in Pio; ubi additamentum petitum fuit ex apocrypho libro Constitutionum Clementis ad implendam lacunam, ut manifeste constabit consideranti spatium in lacunis apertum, quod vetus ille descriptor ad dexteram, nos ad sinistram supplemus. Vades reliquos nostrae lectionis dabo tum picturas basilicarum Urbis, et catalogos inde transcriptos, tum catalogos et codices vetustos in quibus consules nominantur. Singulis numeris ab Hygino ad Pium in notis memorabo documenta illa genuina, quae supplementum nostrum [Col. 1207] ministrant. In hac lectione catalogi Liberiani, ita restituta ex Telesphoro ad Callistum (ubi lacunae observabantur), spero consensuros tum criticos, tum chronologos; cum verba verbis ferme reddantur, nedum versus singulis versibus. Verba supplementorum tam in prima quam in tertia columna [Col. 1208] perspicuitatis gratia exhibentur charactere inclinato, sive, ut vocant, Italico. Quae rotundis litteris impressa sunt, ea lector inveniet in textu catalogi secundam columnam obtinente feliciter praeservata propriae sedi, ad indicium faciendum satis evidens germanae lectionis catalogi. [Col. 1208] The following three manuscript versions are printed in parallel in Migne. [Col. 1207] Quaerent a me critici, cur in Hygino exempli causa asseram descriptorem illum vetustae et sequioris aetatis ex lacuna, quam suppono in verbis versus tertii, et sequentium, a consulatu . . . . . ni. . ve . . . . . . . ino reddiderit, a consulatu Gallica ni et Ve teris usque Praesente, et Ruf ino. Dico occasionem erroris in delectu consulum postremorum eidem oblatam ex nomine Rufini consulis inchoantis epocham successoris. Putaverit enim recte assignari posse postremos decedenti consules eosdem, quibus inibat episcopatum successor. Sequebatur autem in textu catalogi Liberiani post Hygini periochen sectio Pii. Pius annis, etc., temporibus Antonini a consulatu Rufin. . . cujus nomen abrumpebat (ut videtur) lacuna, subducens duos postremos versus ex fine periochae Pii, et totidem ex initio Aniceti. Descriptor catalogi ex amanuensi redditus breviator, cum inveniret nomen ejusdem Antonini in fine lacunae repetitum, ex duplici periocha Pii et Aniceti, unicam conflavit, et attribuit Pio, pertingentem ex Rufini consulatu unde Pius revera coeperat, ad duos Augustos consules, occurrentes in fine Aniceti. Idem praestiterit in Sotere: cujus detritos consules aetatis Antonini confudit cum consulibus, Eleuthero pontifici (per lacunam non apparenti) assignatis sub Antonino et Commodo; cum Antonini nomen occurreret [Col. 1208] temporibus Antonini praeservatis in periocha Soteris. Simile quidpiam admiserit occasione detriti versus, Zephyrini epocham inchoantis, una cum superioribus versibus exprimentibus nomina consulum Victoris. Junctis enim marginibus lacunarum, ex duplici periocha distincta Victoris et Zephyrini, unicam conflavit Victori assignatam, cum consulibus successoris, per ea verba, a consulatu Saturnini et Galli, usque Praesente et Extricato. Haec habui, quae generatim adnotarem de lacunis observatis in textu intra hos annos 80 (a consulatu Aelii Caesaris et Balbini, in quo Telesphorus desinit anno 137 usque ad consulatum Praesentis et Extricati, in quo desinit Zephyrinus anno 217) male contractos ad 51 ab imperito descriptore catalogi; licet is Hygini pontificatum extenderit ad annos 12 contra rationes epochae consularis, quam illi assignat ex Gallicano et Vetere, Christi 150 ad Praesentem et Rufinum, Christi 153 annum indicantes; et Pii sedem produxit per integrum vicennium, superans quinquennio solido aeram consularem ab ipsomet attributam, ex coss. Claro et Severo, spectantibus ad annum 146 ad duos Augustos consules, Marcum et Lucium, referendos ad annum Christi 161. Nunc ad Aniceti periochen, suae integritati a nobis [Col. 1209A] restitutam, et hujus numeri propriam convertor, ut nostrae restitutionis fundamenta, et idonea documenta demonstrem, quae talia sunt. Linea 1.— Anicetus annis 11, mens. 4, diebus 3. Aniceti annos 11 exhibent numeri superstites Romanis litteris ita signati sub ejus imagine in picturis basilicae sancti Pauli, necnon in catalogo Felicis quarti, cum mensibus 4 et diebus 3, hodie delapsis ex memorata pictura, sed praeservatis in catalogis et in Libro Pontificali. Tot etiam menses assignant catalogi omnes relati in Prolegomenis excepto uno ex Italicis, et altero ex codicibus extra Italiam, qui dempta unitate, 3 menses loco 4 expressit, ubicunque inveniuntur anni XI (qui sunt indicium epochae Aniceti, etiamsi permutetur sedes cum Pio). Dies quoque 3 numerant ex Italicis catalogis duo, Cavensis et Farfensis, et ex Colbertinis complures, consentientes cum catalogo Felicis quarti, et cum textu Anastasiano. [Col. 1209B] Linea 2.— Fuit temporibus Antonini Pii a consulatu Gallicani et Veteris, usque duobus Augustis. Catalogus Felicis quarti initium Aniceti desumit ex coss. Gallicano et Vetere Christi 150, quemadmodum desumunt codices Libri Pontificalis: unde si numerentur anni 11 solidi, quot jam probavimus in picturis Paulinis et catalogis donari Aniceto; necesse cadet terminus in duos Augustos consules anni Christi 161, a Catalogo Liberiano recte enuntiatos in fine illius periochae, quam descriptor male confudit cum superiori. Praeterea suffragatur codex Florentinus, supra relatus in Prolegomenis, ubi catalogum exhibebat episcoporum Neapolitanorum, cum Romanis pontificibus et cum imperatoribus, sub quibus singuli sederant, exceptis ex Paulo Diacono. Ibi sociantur tempora Pii papae cum Antonino, et cum initio imperii Marci et Lucii, filiorum ejus; tempus vero Aniceti, Soteris et Eleutheri, conjungitur cum M. Aurelio Antonino, L. Vero, Commodo, Pertinace, [Col. 1209C] et Severo. «Marcus, inquit, (episcopus Neapolitanorum IV) sedit annis 28. Fuit temporibus Igini et Pii papae, et Antonini pii imperatoris, et filiorum ejus. Probus (episcopus V Neap.) sedit annis 24. Fuit temporibus Anecyri, Soteris, Eleutheri papae, et Antonini Veri, et Lucii Commodi, et Aelii Pertinacis, seu Severi imperatoris.» Catalogum hunc eo lubentius commemoro quo clarius ordinat Romanos pontifices, hinc etiam suo loco ac tempori restituendos in lacuna catalogi Liberiani, juxta seriem successionis, non minus luculenter assertam ab Hegesippo, et Irenaeo, cum iisdem pontificibus Romae versatis. Constabit autem ratio summae annorum 11, mensium 4 et dierum 3, si epochae initium desumatur a die ordinationis Dominica 15 Decembris anni 149, littera Dominicali F, seu die XVIII ante eas Kalendas Januarii, quas aperuerunt, anno 150 ineunte, consules Gallicanus et Veter, idcirco signati in ejus exordio [Col. 1209D] juxta catalogos et codices universos, et deducatur, ad diem 17 Aprilis anni 161, duobus Augustis fratribus Marco et Lucio consulibus, ejusdem martyrio in Ecclesia celebrem. Inclusis enim extremis, eadem prorsus summa colligitur. Linea 1.— Syrus de vico Omisa. Vicum fortasse intelligit circa Amisum urbem, in regione Leucosyrorum descriptam ab Ariano, seu verius anonymo Graeco in periplo Ponti Euxini inter veteres Geographiae scriptores Oxoniensis editionis tomo III, pag. 9: «Amisus urbs Graeca Atheniensium colonia, ad mare sita in Leucosyrorum regione jacens, Phocaeensium etiam colonia:» ubi id quoque additur «Halys fluvius, ubi mare subit, Sinopensium, et Amisenorum rura agrosque separat; trecentis vero stadiis ab Amiso distans, inter Syros et Paphlagonas [Col. 1210A] fluens, in Pontum se exonerat.» Quare Syrum jure potuit appellare Anicetum, si hac in regione Pontica ex vico prope Amisum ad Leucosyros pertinentem, ortus est, ubi Halys Syros a Paphlagonibus separat. Ex eadem regione Pontica Marcion haeresiarcha Romam advenerat, vacante sede apostolica post mortem Hygini ex die 11 Januarii ad 9 Aprilis, qua Pius successor a clero electus pontificatum suscepit anno 142, juxta adnotationes nostras in ejusdem numero. Pagius ad praecedentem annum retulit martyrium Hygini, sedis vacationem, electionem Pii et adventum Marcionis. S. Epiphanius scribit, ut Pagius observat: «Marcionem prius in Asia errores suos docuisse, ibique a Joannis apostoli discipulis, potiusquam ab ipso Joanne convictum Romam venisse. Sed cum sede vacante a presbyteris, qui Ecclesiam, ut mos erat, administrabant, ne Ecclesiae quidem aditum impetrare potuisset, in Pontum rediit, et majores trahens spiritus, vehementius in eosdem suos errores coepit incumbere.» Aniceto deinde regente [Col. 1210B] Ecclesiam, iterum in Urbem concessisse colligitur ex historia Eusebiii lib. IV, cap. 14, conterranei fortasse sui animum indulgentiorem se experturum praesumens. Verum et hujus constantiam invictam expugnare minime potuit. Eusebius refert, per idem Aniceti tempus Romam venisse B. Polycarpum Joannis evangelistae auditorem, id testantibus litteris Irenaei, ob quaestionem quamdam, quae de Paschate inciderat. Auctor Chronici Alexandrini annum quoque indicat adventus Polycarpi, sub consulatu Tertulli et Sacerdotis, aerae Christianae 158. Quid in Urbe praestiterit nos docet laudata Irenaei epistola apud Eusebium lib. IV, cap. 14: «Aniceti, inquit, temporibus Romam veniens (Polycarpus) multos ex supradictis haereticis (Marcionis asseclis) ad Ecclesiam Dei revocavit.» Et paulo post: «Ipse etiam Polycarpus, cum ei Marcion aliquando occurrisset, dixissetque, Agnosce nos, respondisse fertur: Agnosco te primogenitum Satanae. Adeo religiose [Col. 1210C] cavebant apostoli, eorumque discipuli, ne vel sermone tenus miscerentur cum ullo eorum, qui veritatem adulterabant. Quemadmodum et Paulus dixit: Haereticum hominem post unam aut alteram admonitionem devita, sciens hujusmodi hominem perversum esse, et suo ipsius judicio condemnatum peccare. Hactenus Irenaeus,» (inquit Eusebius.) Haec testimonia probant aperte, eamdem constantiam fuisse presbyterii Romani vacante sede, et Aniceti pontificis, quae fuit Polycarpi, dum submoverent ab ingressu Ecclesiae, et a societate catholicorum Marcionem in haeresi sua pertinacem. Illustris quoque martyr Justinus Romae agens per eadem tempora, Eusebio teste lib. IV, cap. 16, libros edidit contra Marcionem, ab Iraeneo commendatos (ibi cap. 18) et ab Hegesippo pari laude donatos apud Eusebium capit. 22, ubi Marcionistarum errores a Judaeorum sectis emanantes perstringit Contra eumdem Marcionem Rhodon Asia oriundus, sed Romae institutus a [Col. 1210D] Tatiano, varios conscripsit libros (ait Eusebius capit. 13) et cum reliquis adversus Marcionis haeresim decertavit. Quae vero inter se amice contulerint Anicetus, et Polycarpus de controversia ritus Paschalis, idem Eusebius commemorat lib. V, cap. 4, ex litteris Irenaei ad Victorem. «Cum beatissimus Polycarpus (inquit) Aniceti temporibus Romam venisset, atque inter eos de quibusdam aliis rebus modica esset controversia, statim mutuo pacis osculo se complexi sunt, de hoc capite non magnopere inter se contendentes. «Honorifice habuit Polycarpum Anicetus,» cui consecrandi etiam munus in Ecclesia honoris causa concessit.» Caeterum non omisit cogere synodum, cui S. Polycarpus interfuit, et alii decem episcopi; si fidem accommodamus libello synodico, per Pagium producto num. 3 ad Anicetum. Illa synodus definivit, «tremendam, et salutarem D. N. Jesu Christi passionem in sancta Parasceve mystice celebrandam, [Col. 1211A] Resurrectionem autem vitae autricem ipsa celebri et magna Dominica esse peragendam.» Verum quia V. C. Henricus Valesius in notis ad cap. 23 lib. V Eusebiani de auctore hujus libelli synodici nonnihil dubitat, sive synodum coegerit Anicetus, sive distulerit expectans consensum Polycarpi postquam in Asiam rediisset, certum est Anicetum, aperte respondisse Polycarpo, decessorum suorum morem sibi esse retinendum. Doduellus inferre conatur, id moris institutum a Xysto, propterea quod epistola Irenaei solum memoret Pium, Hyginum, Telesphorum, Xystum inter decessores Aniceti, qui diem Dominicam jusserint esse Paschalem, nec suis permiserint ut aliam hebdomadae feriam Paschati destinarent. Ab apostolo Petro eam traditionem acceperant Romani, non secus atque Antiocheni, et Alexandrini patriarchatus Ecclesiae, et Ponticae, uti ex litteris supra indicatis constat. In illa vero epistola Irenaei ascendere nequaquam debuit vir apostolicus enumerando [Col. 1211B] ultra aetatem Xysti, quando Polycrates objiciebat permissum fuisse a Joanne evangelista, ut Luna XIV Pascha celebraretur. Nam Xysti decessores meminisse poterant Joannis apostoli, qui Romae fuerat sub Domitiano. Porro si quae permissio fuit Joannis apostoli, non alia certe quam temporaria censenda erat, ex privilegio apostolis concesso, ut different legalium praxim de medio tollere etiam post celebrationem concilii Antiocheni, prout ipsorum prudentiae videretur, ut Judaeos lucrifacerent: quemadmodum Paulo licuit circumcidere Timotheum eadem de causa. Quare cum Irenaeus videret, expeditam fore exceptionem Victoris, quem suadere conabatur, ad tolerantiam Asianae consuetudinis exemplo decessorum, si eos quoque enumerasset, qui vidisse poterant Joannem apostolum ita permittentem, recensuit tantummodo Xystum, et ab eo consecutos pontifices: quorum exemplum retundi non poterat apostolico privilegio temporaneae permissionis Joannis evangelistae, ante Xysti pontificatum [Col. 1211C] jam vita functi. Contra hujusmodi inductionem etiam intra tempus Xysti, et successorum validius coarctatam ab Irenaeo, Victor cum Aniceto, similia reponente precibus Polycarpi, ostendit contrariam consuetudinem ab iisdem decessoribus suis constanter observatam, a se quoque firmiter esse retinendam, ejusque observantiam a caeteris exigendam, qui Joannis privilegio, apostolis tantum concesso, non essent praediti. Hoc plane sensu accipienda esse, quae continentur in synodicis litteris Irenaei, et indicantur de summa gestorum a pontificibus memoratis, jampridem vidit cum Beda Venerabili V. C. Ludovicus Bail doctor theologus, ac propoenitentiarius Parisiensis in summa conciliorum tomo II, pag. 5, ad hunc locum ita perscribens: «In hac re Polycratem non moror, qui studio partium laboraverit, et cum Judaeis in Paschate celebrando conspiraverit, contra monitionem summi pastoris Ecclesiae, cui obedire debuit. Nec eum [Col. 1211D] excusat exemplum D. Joannis, quod pro se afferebat. Ille enim, ut ait Beda lib. III Hist. cap. 25, celebravit Pascha decima quarta die, ut se in illis initiis accommodaret Judaeis ad fidem conversis, sicut propter eamdem causam Paulus apostolus Timotheum episcopum circumcidit. Attamen D. Petrus Romae instituit, ut Pascha die Dominico celebraretur, cujus institutio debet praevalere.» Linea 3.— Hic constituit, ut clerus comam non nutriret secundum praeceptum Apostoli. Duo hic affirmantur. Primum est constitutio Aniceti, ne clerus comam nutriret; alterum est praeceptum Apostoli, idem jubentis. Primum illud apparet ab auctore Libri Pontificalis petitum ex secundo catalogo. Alterum vero de praecepto Apostoli unde hauserit, quaestionem movet. Utrumque assertum mirifice illustrant ea quae card. Baronius docte collegit ex Patribus ad annum Christi 58, num 122 et seqq.; praecipue vero ex Hieronymo, Isidoro, et Germano. CP., ubi non [Col. 1212A] solum exemplo Petri, sed etiam Pauli, aliorumque apostolorum, et virorum apostolicae aetatis id moris obtinuisse confirmat, petitum a Nazaraeis, ut sanctioris vitae institutum, Deoque dicatum unice se amplexos significarent: cum quo, et aliud symbolum coronae junxerunt, diligenter descriptum apud Bedam et Gregorium Turonensem: quos vide in Notis Altaserrae ad hunc numerum. Exprimitur vero hujusmodi tonsura in antiquissimis imaginibus summorum pontificum in basilica S. Pauli, quarum specimen habes supra initio notarum fol. 1, perinde ac in musivis vetustissimis ecclesiarum Urbis, et in cryptis martyrum: unde imago desumpta est fideliter a Severano et Aringhio pontificis sacrum velamen aptantis virgini Deo devotae, quam in Pio papa producam numero proximo in notis historicis. Conferantur imagines ac tonsurae istae cum Isidori textu, per Baronium allato ad annum 58, n. 123: «Quod vero (inquit Isidorus) [Col. 1212B] detonso superius capite, inferius circuli corona relinquitur, sacerdotium regnumque Ecclesiae in eis existimo figurari. Tiara enim apud veteres constituebatur in capite sacerdotum. Haec ex bysso confecta rotunda erat, quasi sphaera media; et hoc significabatur in parte capitis tonsi; corona autem latitudo aurei circuli est, quae regum capita cingit. Utrumque itaque signum exprimitur in capite clericorum, ut impleatur corporis etiam quadam similitudine quod scriptum est, Petro apostolo praedocente: Vos estis genus sanctum, regale sacerdotium (I Petr. II, 9) . Quaeritur autem, cur sicut apud antiquos Nazaraeos, non ante coma nutritur, et sic tondetur? Sed qui haec exquirunt, animadvertant quid sit inter illud propheticum velamentum, et hanc evangelicam revelationem, de qua dicit Apostolus: Cum transieritis ad Christum, auferetur velamen. Quod autem significabat velamen interpositum inter faciem Moysi, et aspectum filiorum Israel, hoc significabat illis temporibus coma sanctorum. Nam et Apostolus [Col. 1212C] comam pro velamine dicit esse: proinde jam non oportet, ut velentur crinibus capita eorum qui Domino consecrantur, sed tantum ut revelentur, quia quod erat occultum in sacramento prophetiae, jam in Evangelio declaratum est.» Hactenus Isidorus. Isidori testimonio consentiunt ea quae superius attuli in Lino num. 2, occasione decreti de velando mulierum capite in ecclesia, ab apostolis pariter profecti, ut epistolae Pauli demonstrant, ad indicandam earumdem exclusionem a sacerdotio Christiano: quod viris tantummodo reservatum fuit a Christo Domino, scribente Apostolo I ad Cor. cap. XI: Volo autem vos scire, quod omnis viri caput Christus est: caput autem mulieris vir: caput vero Christi Deus. Omnis vir orans, aut prophetans velato capite deturpat caput suum. Omnis autem mulier orans, aut prophetans non velato capite deturpat caput suum. Caetera quae sequuntur ab Isidoro jam [Col. 1212D] exposita de capillorum velamento, eadem de causa feminis attributo, et de mystico signo rationis crinium in capite clericorum, ex apostolica traditione servato ac servando, cohaerent cum utroque decreto Lini et Aniceti innixo apostolicis institutis, ac disciplinae Petri auctoritate vigentis in Romana praesertim Ecclesia: et ostendunt, his etiam ritibus, qui respiciunt externum cultum, in exortu Ecclesiae fuisse consultum apostolica providentia, cum Paulus in eadem epistola cap. 14, postquam mandavit tum de velamento ac silentio mulierum, ne doceant in Ecclesia, tum de numero eorum qui legerentur ad prophetandum et interpretandum, caput claudit, affirmans et monens, Domini esse manaata, omniaque honeste, et secundum ordinem fieri oportere. Quare et in rituum istorum praecepto non dubitat auctoritatem Domini, nedum suam interponere: ut plane constare possit, cur etiam his confirmandis Linus et Anicetus pontificia decreta [Col. 1213A] quasi novum signaculum veteris disciplinae apposuerint. Linea 7.— Sepultus est in coemeterio Callisti. Primus Romanorum pontificum hoc in coemeterio sepultus, quod paulo post ab amplificatore Callisto nomen accepit, legitur Anicetus. Inde autem extractas ejusdem reliquias Henschenius memorat in Appendice ad tomum tertium Aprilis pag. 982, signatumque id publicis tabulis anno 1590, indict. III, die 16 Aprilis Sixti papae V, anno 5. Caput S. Aniceti donatum refert serenissimo duci Bavariae: corpus autem ejusdem pontificis ac martyris a Clemente VIII impetravit dux Angelus ab Altaemps die 18 Octobris 1604, ut memorat laudatus Henschenius tomo II Aprilis pag. 478, idque a reverendissimo praesule D. Angelo Rocca episcopo Tagastensi, et sacrarii apostolici praefecto illatum fuisse in sacellum, praefati ducis in aedibus magnificenter exstructum (ubi quotannis totius Urbis frequentia ac veneratione [Col. 1213B] colitur) declarat epigraphe insculpta, quam retulit saepe commendatus canonicus Boldetti in Observationibus ad Coemeteria SS. Martyrum, lib III, cap. 14, pag. 715. MARTYRIS OSSA ANICETI PAPAE AB ARENARIO QUOD POSTEA CALLISTI COEMETERIUM APPELLATUM EST AUCTORITATE CLEMENTIS VIII. TRANSLATA. JOANNES ANGELUS AB ALTAEMPS DUX SACELLUM OBTULIT. CORPUS EJUSDEM MARTYRIS IN LABRUM QUOD ALEXANDRI SEVERI IMP. SEPULCHRUM FUIT COLLOCAVIT D ANNO DOMINI MDCXVII Quam illustre hoc coemeterium reddiderint frequentes Christianorum coetus, videndum erit in [Col. 1213C] Calisto, Urbano, Stephano, et Xysto II, ex litteris S. Cypriani.[Chi-rho]
[Col. 1213C] Linea 3.— Hic constituit, ut clerus comam non nutriret secundum praeceptum Apostoli. Ne scilicet malis moribus Ecclesia Romana labefactaretur; imo sanctus hic pontifex instituit, ut in capitis vertice coronam instar sphaerulae clericus gestaret. Ciaconius Aniceto Pium anteponit.
[Col. 1214A] Linea 3.— Hic constituit ut clerus comam non nutriret. Eo sedente, sanctus Polycarpus Smyrnae episcopus Romam venit, et quidem Antonino Pio imperante, ut Eusebius in Chronico, et in Historia lib. IV, cap. 23. Hieronymus, et Suidas in Polycarpo, Marianus Scotus, Ado in Chronico, aliique tradunt. Annum nos docet auctor chronici Alexandrini, qui ad consulatum Tertulli et Sacerdotis, ad annum scilicet Christi 158 scribit: «Polycarpus Smyrnae pontifex, vir admiratione suspiciendus, apostolorum auditor, et ab ipsis episcopus institutus, adhuc superstes, Aniceto pontifice, Romam venit, ob controversiam de tempore quo celebrandum esset Pascha.» Qua de controversia legendus Irenaeus in epistola ad Victorem papam, cujus insigne fragmentum nobis conservavit Eusebius lib. V, Hist. ecclesiast. cap. 24: «Cum beatissimus Polycarpus, inquit, Aniceti temporibus Romam venisset, atque [Col. 1214B] inter illos de quibusdam aliis rebus modica esset controversia, statim mutuo pacis osculo se complexi sunt: de hoc capite non magnopere inter se contendentes,» scilicet de die Paschatis celebrandi, de quo antea locutus fuerat. Linea 6.— Obiit martyr. Marcus Aurelius et Lucius Verus imperatores quartam in Christianos persecutionem moverunt, de qua Eusebius tam in Chronico, quam in prooemio libri quinti Historiae ecclesiast. Ea grassante, S. Polycarpus Smyrnae episcopus, S. Joannis apostoli discipulus, die 26 Martii anni 169 cum multis aliis martyrium passus est, ut auctor est Eusebius lib. IV, cap. 15. Sanctus etiam Justinus philosophus Christianus ex Flavia Neapoli Syriae Palaestinae oriundus, post duas apologias in Christianorum favorem imperatoribus oblatas, pro Christi fide mortem oppetiit, et quidem anno 165, si auctori chronici Alexandrini fides; de eo Eusebius citatus cap. 16. Hac persecutione in Galliis propagata, [Col. 1214C] anno Christi 177 complures Christiani occisi sunt, quos inter excelluerunt martyres Lugdunenses, Potinus episcopus Lugdunensis, Attalus, Alexander medicus, sanctus Diaconus, Maturus, Blandina, et Biblis, et Ponticus quindecim annorum adolescens, quorum certamina egregie descripta legi possunt in epistola Ecclesiarum Viennensis et Lugdunensis ad Ecclesias Asiae et Phrygiae, data apud Eusebium lib. V, cap. 1 et seqq.
11 [Col. 1203] Bar. probat Aniceto anteponendum Pium ad ann. 158. Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne de vico Omisa [Col. 1203] C, Humisia. , sedit annos novem, menses tres, dies tres [Col. 1203] CB, ann. 9, minus m. 3 et d. 7. . Fuit autem [Col. 1203] B. M. Aurelii et L. Veri a coss. Pudentis et Orphiti, ad Severum II et Claud. Pompeianum. temporibus Severi et Marci, a consulatu Gallicani et Veteris usque ad Praesentem et Rufinum. Hic constituit ut clerus [Col. 1203] CB, clericus. comam non nutriret secundum praeceptum Apostoli [Col. 1203] I Cor. XI. . Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembrem: presbyteros septemdecim, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero novem. Qui etiam obiit martyr et sepultus est in coemeterio Calixti XII Kal. Maii [Col. 1203] XV Kal. CB. , et cessavit episcopatus dies septem [Col. 1203] CB, 17. .
CATALOGUS SUB LIBERIO Ex editione Bucherii.
Deest hic Anicetus, cui dant annos pene octo.
Idem ex editione Schelestratii, exacta ad ms. Caesareum, etc.
Anicetus annis. . . . . a consulatu Gallicani et Veteris usque Praesente et Rufino.
Lectio catalogi Liberiani, suppletis lacunis, restituta ex aliorum catalogorum subsidio, ut infra ostendit Blanchinus in notis chronologicis ad hunc numerum.
Anicetus annis 11, mens. 4, dieb. 3. Fuit temporibus Antonini Pii, a consulatu Gallicani et Veteris usque duobus Augustis.
[Col. 1215A] Apud Fabrottum ex codice Regio, Mazarino et Thuano. Num. 12, lin. 2, ann. 11. ibi tempore Ant. Pii. lin. 4, quod ei praeceperit A. lin. 5, ut Pascha. lin. 7, fecit. Hic ex rogatu ut. lin. 9, loca 10, qui s. e. lin. 10, dies 17, et mox in honore sororis suae S. Pudentianae, et ibid. offer. ministravit, ubi et f. b. consecravit, et constitui fecit, et manu sua benedixit, et multos ven. ad f. bapt. in n. Tr. Hic fecit ordinationes quinque. Lin. 5, ut Pascha. lin. 10, dies 14. Hic incipit Vita [Col. 1216A] Aniceti. ibid., hic, etc. Haec desiderantur in ms. usque ad vocem Trinitatis. Lin. 2, Vat., annos 11. lin. 3 Sub hujus, etc. apud S. Ivonem, Decret. lib. IV, cap. 145. lin. 7. Florent. et Cass. ordin. tres. lin. 10, verba ex rogatu—Trinitatis, absunt a Florentinis mss., item a Regio et Vaticano. Lin. 1, ex patre Rufino fratre Pastoris. lin. 2, sedit annos XI, m. IIII, dies III. lin. 3, a consulatu Clari et Severi veteris. lin. 5, cum venit. lin. 11, in honore sororis suae sanctae Potentianae.
[Col. 1215] NOTAE CHRONOLOGICAE IN SUPPLEMENTUM CATALOGI LIBERIANI AD SANCTUM PIUM. Lectio Catalogi Liberiani lacunis frequentioribus cognoscitur impedita ab Hygino ad Callistum. Lacunarum [Col. 1215B] hiatus aliquando absumperat priores tantum versus alicujus periochae, cum nomine pontificis, et numeris annorum, mensium, ac dierum, quos in episcopatu is transegerat, ut in Aniceto, Eleuthero, ac Zephyrino; aliquando vero integris remanentibus nomine pontificis, ac numeris memoratis, necnon indicatione imperatoris eosdem in annos incidentis, deperdita erant in membranis nomina consulum, indicantia exordium ac finem epochae ejusdem pontificatus; quod in Aniceti proximo decessore Hygino, in Sotere decessore Eleutheri, in Victore Zephyrinum praeeunte evenisse observamus. Oculis id subjeci in numero Aniceti ejusque notis chronologicis pag. 112, dum restituere conatus sum germanam [Col. 1216A] catalogi lectionem expansis columnis tribus, quarum media textum catalogi lacunis interpolatum, dextra vetus supplementum descriptoris vitiose (ut arbitror) id praestantis, sinistra vero exhiberet supplementum apte respondens tum spatio lacunarum, tum operis contextui, et litteris superstitibus, tum stylo auctoris [Col. 1216B] catalogi, tum veris rationibus Chronologiae. Vitiose quod dixerim suppletas ab imperito descriptore lacunas, res ipsa ostendit. Nam columnis trium lectionum ante oculos positis, unusquisque facile intelliget, quod ubicunque descriptor ille offendit nomen imperatoris iteratum ante ac post lacunam, arbitratus est jungi posse duas periochas diversorum pontificum per lacunam mutilatas, quasi ad eamdem pertinerent; et consules successoris attribuit papae decessori. Quare chronologiam utriusque subvertit. Id in Soteris, et Eleutheri periochis redditur manifestum. Post nomen, et epocham Soteris ita praeservatam: Soter ann. 1 m. 3 d . . . 9 cum legeret, Fuit temporibus, Antonini et . . . . . . . . . , eosdemque [Col. 1217A] Antoninum et Commodum legeret indicatos in fine lacunae, in qua occultari non advertebat una cum fine periochae Soteris etiam nomen, ac duos priores versus periochae Eleutheri, qui Soteri successit, hujus consules . . . . verum, et Herennianum (hoc est Severum, et Herennianum, male ab ipso redditos Verum, et Herennianum ) junxit priori parti praecedentis periochae Soteris, quasi nulla lacuna interfuisset, et annos illius 9 a se recte numeratos, indicavit per paria consulum, annis 15 inter se dissita, quot Eleuthero contigerant, cui anni 15 illique consules debebantur, a Severo et Hereniano (Christi 171) ad Maternum et Braduam (Christi 185) ipsi male enuntiatos Paternum et Braduam. Scripsit igitur, dissimulata lacuna: Soter annis 9, mens. 3, d. 2. Fuit temporibus Antonini et Commodi a consulatu Veri et Erenniani usque Paterno et Bradua; cum scribere debuisset: Soter annis 9, mens. 3, d. 21. Fuit temporibus M. Antonini et Commodi a consulatu [Col. 1217B] Rustici et Aquilini usque Claro et Cethego.—Eleutherus annis 15, m. 3, d. 5. Fuit temporibus M. Antonini et Commodi a consulatu Severi et Herenniani usque Materno et Baradua. Idem observatur in vitiosa contractione duarum epocharum Victoris et Zephyrini. Apponuntur enim Victori, (cui annos 9, mens. 2, dies 10, attribuit, licet debeantur anni 12 et dies 10) paria consulum duplo majori spatio temporis inter se dissita, nempe a consulato Saturnini et Galli (Christi 198) ad coss. Praesentem et Extricatum (Christi 217): qui consules, et quae summa 18 annorum debentur Zephyrino, Victoris successori, per lacunam in membranis latenti: cum essent in lacuna primum restituendi consules, Victoris duodennium in illa olim signantes ex Commodo V et Glabrione (Christi 186) ad coss. Lateranum et Rufinum (Christi 197): ut in germanae lectionis supplemento per sinistram columnam reposui. [Col. 1217C] At vetus ille descriptor catalogi, inosculatis temporibus, et consutis extremis laciniarum periochae Pii et Aniceti, hic non subsistit. Implendum sibi esse viderat spatium adhuc vacans in Pio per quatuor circiter versus. Mutuatus igitur est ex apocrypho libro Constitutionum Clementis, vel aliunde historiolam, quam subdit, de libro Hermetis, et de angelo eidem apparente in habitu pastoris, praeceptoque diei Paschalis, tanquam de gestis cum historia et officio pontificali connexis: non observans additamentum istud a se intrudi contra stylum auctoris Catalogi servatum in superioribus periochis, nihil tale admittentibus, et in proximis usque ad Pontianum, nihil tale pariter exhibentibus. Praeterea videns nomina consulum Gallicani et Veteris recensita in Pii pontificis periorche post ea verba, Fuit temporibus Antonini, putavit sibi licere eosdem consules adhibere ad implendam lacunam Hygini, in qua pariter legebantur similia verba, Fuit temporibus Antonini: ratus fortasse, perperam translatos [Col. 1217D] fuisse ex priori sede ad implendam lacunam secundae per vetustiores librarios, sive utrobique repetitos ab auctore Catalogi cum Antonino. Rufini vero consulis nomen, quod ad initium Pii pertinebat cum collega Severo, in detritione membranarum fortasse occultato, postremum esse duxit praecedentis Hygini: et pro collega Severo, qualem requirit annus 141 pontificatum Hygini claudens, substituit alterius Rufini collegam Praesentem qui indicat annum 153; Clarum autem et Severum consules, quorum vestigia superesse duxit in fragmentis dictionum Clar. . . et. e . . . (quae Clarum et Cethegum indicabant), et quos videbat similiter attributos temporibus Antonini, pari facilitate revocandos esse duxit ad Pium decessorem, quasi negligentia librariorum suo loco dejectos, et super inductos lacunae successoris. Vix alia ratione opinari possumus contigisse, ut Liberiani catalogi textus in septem hisce pontificibus, [Col. 1218A] a fine Telesphori ad initium Callisti interceptis, vitiaretur tot implexis translationibus nominum consularium, totque erroneis juncturis lacunarum; cum a B. Petro ad Telesphorum, et a Callisto ad Liberium, in quo definit, immunis ferme sit a translationibus et a lacunis. Restituendam itaque duxi germanam lectionem hujus periochae in catalogo Liberiano, ita suppleta lacuna: Pius annis 8, mens. 3, diebus 3. Fuit temporibus Antonini, a consulatu Rufini et Quadrati, usque Orphito et Prisco. Annos 8, menses 3 et dies totidem pontificatus Romani Pio esse tribuendos post electionem, qua successor processit Hygini, comprobavi paulo ante in Notis chronologicis ad hanc sectionem, ex Catalogis vetustioribus Italiae, collatis ad residuos numeros basilicae S. Pauli. Consulatum Rufini et Quadrati anni 142, proximum a Severo et Priscino coss., qui claudunt tempus decessoris Hygini, deberi ejusdem sedis exordio, testantur consules anni 150 Gallicanus [Col. 1218B] et Veter, post hoc de quo agimus octennium Pii recte signati ad ingressum successoris Aniceti omnibus in catalogis et codicibus, quos produxi tum in notis ad ejus numerum, tum in Prolegomenis sub finem. Iisdem testimoniis evincitur, postremos hujus Piani octennii consules esse Orphitum et Priscum anno 149, qui proxime antecedunt eosdem Gallicanum et Veterem, unde Aniceti successio juxta omnes codices et catalogos inchoatur.
[Col. 1218B] Linea 5.— Ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Tempore Pii statutum, ut Pascha semper die Dominico celebraretur. Hoc tribuitur Pio, can. Nosse., de consecr., dist. 3. Tempore Victoris papae vehemens orta est controversia de die Paschatis. Ecclesiis Asiae diem Pascha celebrantibus quarto decimo die lunae, exemplo Judaeorum, caeteris Ecclesiis semper [Col. 1218C] Pascha celebrantibus die Dominica etiamsi non incideret in eum diem: cujus dissidii causa Victor Ecclesias Asiae submovit a communione. (Euseb., Hist. eccles., lib V, capit. 23, 24.) Et a Victore decretum ut Pascha semper celebraretur die Dominico, can. Celebritatem, de consecr., dist. 3, de quo Anastas. in Victore: Hic constituit ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur.
[Col. 1218C] Linea 7.— Hic constitutum de Ecclesia fecit. Scriptores aevi, quando pontifex sedebat, utuntur voce constituti, qua indicabatur generale decretum. Vopiscus in Probo: Miraris fortasse, quod ego imberbem tribunum fecerim contra constitutum divi Adriani. Secundus tamen catalogus, et Liber Pontificalis eumdem exscribens, sicuti in Pio, ita in sequentium pontificum gestis recensendis, indefinite referunt a quolibet pontifice constitutum de Ecclesia publicatum, sed omittunt constituti materiam [Col. 1218D] insinuare. Hinc ne in legendo cespitetur, constituti materia ex probabilioribus conjecturis assignanda. Pius itaque videtur decretum edidisse de Paschate, cum antecedenter dixisset: « Sub hujus episcopatu Hermes librum scripsit, in quo mandatum continetur, quod ei praecepit angelus . . . . ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. » Nisi dicatur, intelligi Pii decretum a Gratiano laudatum dist. 2, de poenitentia ejus, cujus negligentia de sanguine Domini aliquid stillat. Linea 14.— Multos venientes ad fidem baptizavit in nomine Trinitatis. Nempe ex Judaizantium sectis, quorum varii erant haeresiarchae ex Hegesippo dicente, apud Euseb. l. IV, c. 22: «Ex his etiam manarunt Menedriani, et Marcionitae, et Carpocratiani, et Valentiniani, et Basilidiani, et Saturniliani, aliique, qui seorsum singuli proprias opiniones induxerant.» Horum plurimi aut solo Christi nomine invocato [Col. 1219A] baptizabant, aut Trinitatis formulam pervertebant. De horum susceptione et baptismo loqui insinuant ejusdem Pontificalis Libri verba, aientis, Pium decrevisse venientem ex Judaeorum haeresi suscipi, et baptizari. De haeresi ista Judaizantium perseverante etiam saeculo tertio loquitur Cyprianus in epistolica dissertatione de Baptismi Validitate collati sub sola Christi Domini expressione: in qua inter reliqua scribit epist. 73. «Non est autem quod aliquis ad circumveniendam Christianam veritatem, Christi nomen opponat, ut dicat: In nomine Jesu Christi ubicunque, quomodocunque baptizati, gratiam baptismi sunt consecuti.» Dictum pluribus refellit, et astruit necessitatem proferendi in forma baptismi nomen Trinitatis, et ad rem: «Insinuat Trinitatem, cujus sacramento gentes baptizantur. Nunquid hanc Trinitatem Marcion tenet? nunquid eumdem asserit, quem et nos Patrem Creatorem? Nunquid eumdem unum Filium Christum de Maria Virgine natum: qui sermo caro factus est.» Theodoreti [Col. 1219B] tempore Marcionitas nonnisi per baptismi receptionem admissos proprio exemplo ostendit in epistola data Constantinopolitanis (ep. 145) : «Dudum adversus Marcionis tabe corruptos argumenta protuli, convictosque Dei beneficio plures decem millibus ad sanctissimum baptisma perduxi.»
[Col. 1219B] Linea 1.— Pius. Hygino non Pium, sed Anicetum in pontificatu successisse asserunt Optatus Milevitanus lib. II contra Parmen.; Augustinus, ep. 165; Hieronymus, de Scriptoribus ecclesiast. Verior tamen, et magis recepta sententia est, Pium Aniceto pontifici anteponendum esse. Ita Eusebius in chron. Epiph., haeres. 27; Nicephor. Callist., lib. III, cap. 25; Hegesippus apud Euseb., lib. IV, c. 21; Irenaeus, lib. III, c. 2 et 4; Tertull., lib. III contra Marcionem; Baron. anno Christi 158, n. 3. Linea eadem.— Frater Pastoris. Hujus pontificis [Col. 1219C] frater Pastor cognominatus est, vel quia fuerit de familia Junii Pastoris, qui anno tertio Aurelii imperatoris cum Papirio Aeliano consulatum gessit; vel quia, quod probabilius est, angelus quo die Pascha celebrandum sit annuntians in habitu pastoris ei apparuit. Vide Tertull. lib. III, carm. contra Marcion. in fin. Linea 4.— In quo mandatum continetur. Hoc mandatum nusquam apud librum Pastoris nunc exstantem reperitur. Linea 6.— Hic constituit haereticum venientem ex Judaeorum haeresi suscipi et baptizari. Per Judaeorum haeresim hoc loco intelligit Cerinthi sectam, sic dictam, quod prae caeteris Hebraicis ritibus observandis studebat. Vide Epiph. haeres. 28.
[Col. 1219C] NOTAE CHRONOLOGICAE. [Col. 1219D] Monueram in notis chronologicis ad Hyginum, esse gradatim procedendum ad ordinanda et definienda tempora quatuor pontificum, ab Hygino ad Soterem se consequentium: quorum ordinem et epochas in exemplo Catalogi Vetustioris Liberiani ad nos cum lacunis perperam suppletis perduxerat descriptor sequioris aetatis. Easdem luculentius ostendere, ac germanae lectionis supplemento implere conatus sum paulo ante in numero Aniceti: ubi etiam monui ordinem successionis deposcere, ut Pius Aniceto praeponeretur, prout aliquot exemplaria hujus Libri Pontificalis praeponunt. Verum ne praecedentes editiones Velseri et Fabrotti immutarem, satis esse duxi ad praeservanda jura verae chronologiae et historiae, apponere (ut illi providenter praestiterunt) nomini Aniceti numerum successionis 12 in numeri exordio; et numerum 11 successionis addere nomini Pii hujus numeri initio, male transpositi ad occupandam sedem [Col. 1220A] 12. Pollicitus quoque sum in restitutione lectionis, quam puto germanam, catalogi Liberiani, per supplementa lacunarum, in singulis hisce pontificibus adductum iri a me singillatim documenta, comprobantia veritatem nostrae restitutionis ad eum pontificem pertinentis, de quo agitur in numero. Curavi jam in Aniceto. Id modo praestandum in Pio. Ordinem successionis servandum jure diximus, qui Pium Aniceto praeponit; cum Irenaeus, et Hegesippus synchroni testes, et Romae versati per illa tempora talem exhibeant. Irenaeus legatione perfunctus Lugdunensis Ecclesiae nomine ad Eleutherum papam, qui fuerat diaconus Aniceti, ordinem successionis hunc ipsum tradit, lib. III, cap. 3: «Telesphorus delectus est, qui praeclare et generose martyrium subiit. Tum Hyginus deinde Pius, post Anicetus illo honore potiebatur. Soter Aniceto proxime succedit. Jam duodecimo loco ab apostolis Eleutherius ministerium obtinet.» Hegesippus, qui apud Anicetum se hospitem mansisse in Urbe memorat, [Col. 1220B] dum diaconus Aniceti esset Eleutherus, signat apud Eusebium lib. IV, cap. 21, eamdem successionem, supra redditam ejusdem verbis in notis Schelestratii ad S. Hyginum. Prosper in Chronico, complures catalogi a Schelestratio ibidem recensiti n. 3, non sinunt hodie de hoc ordine dubitare. Ordine stabilito, ita procedimus ad spatia temporum propria utique pontifici tribuenda. Concordia codicum integrorum in recensendis consulibus postremis ante Hygini pontificatum, nempe Caesare II et Balbino, Christi 237, initium Hygini declarat sub coss. proximis 138, Nigro et Camerino, in textu Bibliothecarii signatis Magno et Camerino, ut supra legimus pag. 100, cui accommodavi lectionem Catalogi pag. 101 licet exprimendos censeam Nigrum, et Camerinum, ut in restitutione germanae lectionis praestiti pag. 112 secutus antiquos lapides ita consignantes. Post annos 4 solidos Hygino assertos in ejus sectione ab Anastasio, et caeteris documentis, tam in Prolegomenis, quam in Notis, claudunt illius [Col. 1220C] epocham, et annos successoris aperiunt Severus, et Priscinus, magistratum ineuntes anno 141, unde vicennium solidum numeratur ad duos Augustos consules anni 161, signantes in omnibus codicibus, et catalogis terminum illius pontificis, qui proxime praecessit Soterem, concordi suffragio eorumdem codicum et catalogorum initia sedis obtinentem sub proximis coss. Rustico et Aquilino anno 162. Vicennium igitur integrum ex anno 141 ad 161 certis documentis enumeratum dividere oportet duos inter pontifices, quorum prior habeatur Pius, Anicetus vero secundus, ex ordine successionis, idoneis testibus jam firmato. Quaestio igitur unica superest, quota pars hujus vicennii sit assignanda Pio, quota Aniceto. Descriptor antiquus catalogi Liberiani ab hac indagine se facile exemit, omisso Aniceto, cujus nomen lacuna obliteraverat, licet Irenaeus et Hegesippus integrum praeservaret, cum caeteris Patribus, catalogis, chronologis, historicis, tantum [Col. 1220D] pontificem, et Christi martyrem non oblitis. Nobis est indago temporis Pii confirmanda, licet in Aniceto satis probata videri possit. Si picturae S. Pauli epochas integras exhiberent sub imaginibus Pii et Aniceti, sola earumdem inspectio litem dirimeret. Verum Soteris quidem epocha (quae subsequitur Anicetum) integra superest in renovatis a Nicolao III ad exemplum seriei Leonianae, cujus numeri vetustate consumpti in Sotere jam exciderunt; et perspicue cernitur expressa annis 9, mens. 3, diebus 21, ut in serie pontificum Romanorum inter Prolegomena edidi. In sede autem proxima ante Soterem (quam referri jam diximus ad Anicetum) legitur in serie Leoniana superstes numerus annorum 11: mensium et dierum notas absumpsit aetas. Aera praecedens, quae ad Pium pertinet, in Leonianis picturis absumpto numero annorum ac dierum, praeservat integrum versum medium [Col. 1221A] cum indicio mensium trium ita signato M. III. Ð . . . . . Ex his attamen reliquiis numerorum satis evidens testimonium accedit quatuor catalogis vetustioribus Italiae: in quibus epochae annorum 11 adduntur menses 4 et dies 3; alteri autem epochae proximae, complenti vicennium per annos 8 vel 9 adduntur quoque menses 3, ad imaginem Pii pertinentes in picturis aetatis Leonianae: et exprimuntur etiam dies 3, uti diximus in Prolegomenis. Cum vero satis ostenderim, numeros illorum catalogorum Italiae descriptos fuisse ex picturis basilicarum patriarchalium, quarum in Paulina partes supersunt, catalogi Italici gratiam hanc rependunt suis fontibus, hoc est picturis aetatis Leonianae, ut subsidio sint ad supplendas earumdem lacunas. Quare illorum auctoritatem secuti, possumus jure tribuere Aniceto, qui Soterem proxime praecedit annos 11, menses 4, dies 3, et Pio qui Anicetum antecedit annos 8 vel 9, menses 3, dies 3. Dixi autem in Pio annos 8 vel 9 quia duo ex catalogis [Col. 1221B] Italiae octennium exhibent, duo reliqui hanc summam augent unitate. Nostrarum jam erit partium utriusque rationes componere cum consulibus assignatis, et duplicis hujus aerae Pianae tum 8 annorum, tum 9, momenta ponderare. Inter Prolegomena, in serie pontificum Romanorum, ubi collegi testimonia potiora quae pertinent ad aeram duorum istorum pontificum stabiliendam, plura observavi: primum, permutatas invicem fuisse in quibusdam catalogis epochas utriusque pontificis, occasionem praebente Optato Milevitano, dum Pium Aniceto postponit, quem Hegesippus et Irenaeus testes synchroni praeponebant; secundo, catalogum vetustissimum aetatis Liberianae hic mutilum et luxatum reticere quidem Anicetum, et Pio attribuere totum vicennium (librariorum ausu lacunas codicis imperite supplente), sed in exemplari Caesareo ejusdem catalogi ubi lacuna in numeris haesit, opportune [Col. 1221C] exhiberi consules Gallicanum et Veterem, Aniceti exordio attributos. Hoc uno indicio satis instruimur ad utramque aeram complendam. Si enim consules Gallicanus et Veter (seu Vetus, ut alii malunt) anni 150, signant exordium Aniceti, cui annos 11 solidos picturae veteres, et codices perinde attribuunt. necesse est successorem Soterem obtinere consules anni 162, Rusticum et Aquilinum. Eosdem vero obtinet in catalogis integris, perinde ac in caeteris codicibus enumeratis in Prolegomenis. Consequens igitur est ut octo paria consulum, quae supersunt ex Severo et Priscino anno 141 claudentibus Hygini pontificatum, ad proxime memoratos Gallicanum et Veterem anni 150 aperientes sedem Aniceti, pertineant ad Pium; cui propterea pontificatus annos 8, menses 3, diesque totidem assignabo ex catalogis, olim descriptis e picturis earumdem basilicarum: ubi nunc vestigia memorata istius epochae in ternario mensium M. III, clare spectantur. Malui tamen folio 92 eosdem consules anni 141, [Col. 1221D] Severum et Priscinum, postremos Hygini repetere in Pio, eique propterea ascribere cum catalogis Bergomensi et Farfensi annos 9, menses 3, dies 3, quia in exordio Pii Severum consulem recensent catalogi aetatis Liberii et Felicis quarti, necnon Bibliothecarius, licet collegam Clarum perperam tribuant, qui cum alio Severo e gente Claudia consul processit anno 146, et in pluribus antiquis inscriptionibus memoratur. Consueta librariorum incuria Severum consulem anni 141, collega Priscino, permutavit in Severum consulem anni 146, collega Ebucio Claro. Quare consulibus ita restitutis, etiam ex indicio consulum proxime praecedentium in fine Hygini, et ex annorum summa Pio et Aniceto pontificibus contingenti usque ad initium Soteris, possumus jam facilius assequi mensium quoque ac dierum rationes, eorumdem sedi respondentes. Dies utriusque martyrii ecclesiasticis in tabulis consignati hanc [Col. 1222A] etiam, ut spero, manifestabunt et component, ni fallor, differentiam octennii, ac novennii promiscue attributi a diversis catalogis eidem Pio. Martyrium Pii consignant Romanae Ecclesiae tabularia, suffragantibus Beda, Usuardo, Adone, aliisque Martyrologiis die 11 Julii; aniceti vero coronam eadem testimonia referunt ad diem 17 Aprilis. Si Aniceti beatus exitus contigit anno 162 (uti ex successoris Soteris initio constat, signato consulibus anni 162 Rustico et Aquilino); et si epocha annorum 11 in picturis, et in catalogis superstes numerat etiam menses 4 ac dies 3 ejusdem episcopatus, quot illi assignantur in catalogo Felicis 4, retrocedendo per annos 11, mens. 4 et dies 3 ejusdem episcopatus, pervenitur ad diem 15 Decembris anni 149, quae cum sit Dominica (eo anno sibi vindicante litteram Dominicalem F), apta invenitur ejusdem ordinationi ad episcopatum, sive adhiberetur vicarius Pio, vitam adhuc producenti ad mensem Julium subsequentis anni 150, sive destinaretur episcopus Ecclesiae [Col. 1222B] alicui recenter fundatae; nam et hanc vicarii muneris ad tempus conferendi causam exemplo apostolorum adhibitam placuisse prioribus illis Romanis pontificibus fateri oportet. Cum scilicet episcopos per diversa loca ordinare, et hinc dimittere ipsis necesse foret, prout fundatio novorum episcopatuum requirebat, non est a ratione alienum credere ipsos voluisse, etiam nulla persecutione Ecclesiam turbante, exercere presbyteros ordinandos, aut recens ordinatos episcopos tantisper detinere et occupare administratione vicaria episcopatus Urbani, quasi formandos experimento, antequam eosdem dimitterent ad sedes ipsis destinatas. Hoc autem tyrocinii tempore, ut ita dicam, si contingeret Romanum pontificem vita excedere, et cleri Urbani suffragiis eumdem qui vicarius fuerat eligi successorem, utpote in ministerio pontificali probatum in primis idoneum, is ad universalis Ecclesiae regimen vocatus, poterat ad Ecclesiam sibi decretam, et nondum [Col. 1222C] aditam, alterum subrogare, cum ad hanc Romanam promotus, in qua est omnium sollicitudo conjuncta, non penitus eam derelinqueret, cui regendae fuerat destinatus. Verum haec obiter. Ordinatio igitur Aniceti ad episcopatum die Dominica 15 Decembris anno 149 commensum habet exactum cum summa annorum 10, mens. 4, et dierum 3 illi attributa in catalogo Felicis quarti (nam in Liberiano desideratur, lacuna obtinente initium periochae Aniceti, et amanuensi confundente et constante in unum Pii pontificatum utriusque communis vicennii partes): et resultat etiam ex picturis basilicae S. Pauli, suppletis per catalogos, inde excerptos, Farfensem et Cavensem, et collatis cum die martyrii 17 Aprilis, signata in Tabulis Romanae Ecclesiae et in Martyrologiis indicatis. Par erit ratio commensus annorum 8, mensium 3, ac dierum totidem, Pio assignatorum per catalogos Farfensem et Bergomensem, respondentes residuis [Col. 1222D] numeris basilicae sancti Pauli, unde antiquitus exceptos fuisse collegimus. Nam ex die 11, Julii anni 130 ejus natali sacra, si recedamus in anteriora per annos novem solidos, menses tres, et dies tres, cadet numerationis terminus, inclusis extremis, in diem 9 Aprilis anni 141, Severo et Priscino consulibus, qui postremi assignantur Hygino decessori. Pascha illius anni 141 incidit in diem sequentem 19 Aprilis: quae illius ordinatione episcopali insignita fuerit, licet videatur referri ex numero unitate abundanti ad vigilias diei praecedentis. At Hyginus, inquies, vitam produxit ad diem 11 Januarii anni sequentis 142, ut paulo ante statuimus in notis chronologicis ad ejus epocham: cum ei tribuatur Paschale tempus, et consulatus supremus Severi et Priscini, anno 141. Hoc ipsum assero in causa fuisse, ut iidem consules, idemque Paschale tempus utrique assignetur: Hygino quidem Pascha celebranti [Col. 1223A] sui pontificatus postremum sub iisdem consulibus; Pio autem ducenti epocham suae ordinationis episcopalis ex Paschali die in eodem consulatu. Quare conciliantur invicem universa illa documenta genuina ex archivis Romanae Ecclesiae, praeservata tum in catalogis et codicibus integris, tum in reliquiis superstitibus picturarum, tum in ephemeridibus Martyrologii, ac in diptychis suarum Ecclesiarum, si tempora Pii et Aniceti ita distinguantur per annos, menses ac dies, uti recensendum insinuant utrique codices, tam qui octennium, quam qui novennium solidum assignant epochae Pii. Pius anno Christi 141, Severo et Priscino consulibus, ordinatur episcopus vicarius Hygini, die 10 Aprilis Dominica Paschae. Anno sequenti 142, Rufino et Quadrato consulibus, martyrio coronatur Hyginus die 11 Januarii. Intra mensem tertium ab ejusdem obitu eligitur Romanus pontifex Pius, et in Romana sede collocatur, [Col. 1223B] die Dominica 9 Aprilis ejusdem anni 142. Anno 149 Pius ordinat episcopum adjutorem, seu vicarium Anicetum die Dominica 15 Decembris, Orphito et Prisco consulibus. Anno 150 Pius martyrio coronatur die 11 Julii, Vetere et Gallicano consulibus. Ab ordinatione episcopali ad diem martyrii S. Pius numerat annos 9, menses 3 ac dies 3, quot illi assignantur in catalogis Bergomensi et Farfensi. A successione autem, qua consequitur decessorem Hyginum, obtinet annos 8, menses 3, d. 3 in Cavensi et in Lucensi catalogo, et in Belgico Papebrochii assignatos ad complementum vicennii, dividendi inter Pium et Anicetum; cum iidem catalogi alteri ex his attribuant 11 annos, menses 4 et dies 3; alteri annos 8, menses 3 et dies totidem. [Col. 1223C] Anicetus ordinatur episcopus adjutor, seu vicarius Pii die Dominica 15 Decembris, Orphito et Prisco coss., Christi anno 149. Anno 150, Vetere et Gallicano consulibus, qui primi eidem assignantur in catalogo vetustiori (ubi postremi quoque recensentur in verbis usque duobus Augustis ), biduo post obitum Pii electus a clero Romano, pontificatum assumit, die Dominica 13 Julii. Vide notas chronologicas ad Hyginum et ad Anicetum. Anno 161 martyrium consummat die 17 Aprilis. Quare consules anni 161 duo Augusti fratres Marcus Aurelius et L. Verus ipsi assignantur tanquam postremi, claudentes spatium annorum 11 Aniceto attributum cum mensibus 3 ac diebus totidem, ut in notis chronologicis ad ejus numerum paulo ante statuebatur. [Col. 1223D] Linea 1.— Frater Pastoris. Linea 3.— Sub hujus episcopatu Hermes librum scripsit, in quo mandatum continetur, quod ei praecepit angelus Domini cum veniret ad eum in habitu pastoris, et praecepit ei ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Cardinalis Baronius ad annum 159, n. 12, merito observat librum apud antiquos celebrem, qui Hermae, sive Hermetis Pastor inscribitur et producitur ab Irenaeo, Origene, Clemente Alexandrino, Tertulliano, aliisque Patribus, versus deinde a Rufino, et nostra aetate Graece ac Latine editus a Cotelerio, censendum esse plane diversum ab hoc Hermae commentario, qui sedente Pio scriptus fuit: cum in priori illo nuspiam appareat praeceptum angeli de celebrando Paschate die Dominico: et caeteroqui communis sententia sit ab eodem Baronio validissimis rationibus comprobata, quae refert ad apostolos primam constitutionem Paschatis die Dominica celebrandi: licet Asianis nonnullis [Col. 1224A] diversam consuetudinem obtendentibus (de qua supra satis egimus in notis historicis ad Telesphorum) occurrendum fuerit circa finem secundi saeculi decreto Victoris primam illam constitutionem firmatis, ut in ejusdem numero dicetur. Auctorem primi illius libri putat Hermam, sive Hermetem, ab apostolo Paulo memoratum in Epistola ad Romanos cap. XVI, vers. 14; cum ad Clementis pontificatum referri videatur. Alium vero Hermetem fuisse, Pio papa Ecclesiam regente, qui scripserit mandatum angeli, pastoris specie apparentis, de celebrando Paschatis festo Dominica die Bibliothecarius ex Catalogo secundo desumpsit: catalogus secundus ab antiquiori catalogo aetate Liberii: catalogi vero hujus descriptor potius quam scriptor primus videtur adjecisse hanc narrationem, acceptam vel ex libro apocrypho constitutionum Clementis, vel ex Actis infra indicandis, ad implendam lacunam, ut paulo ante prodideram in notis chronologicis, tum ad numerum Anastasii, tum ad catalogum. Cotelerius [Col. 1224B] expungendam illam judicat tanquam commentum, et eximendam, licet a carminibus poetae latentis sub nomine Tertulliani, tum a Beda, Adone, aliisque memoretur. Litem non movebo de veritate libri hujus Hermetis secundi, ad aetatem Pii pertinentis, aut de visione et mandato angeli: quam litem judico minime necessariam ad historiam pontificiam, aut decreti Paschalis, Victoris aetate minime dubii. Satis est adnotasse Bibliothecarium, in producenda hac narratione secutum fuisse auctoritatem duplicis catalogi vetustioris, tum integri sub Felicite quarto, tum interpolati in lacunis Liberianis, et fortasse auctorem Vitae et Actorum S. Prudentianae virginis, de quo paulo infra dicendum erit. Iidem catalogi vocant Hermetem illum Fratrem Pii, ad quem Baronius refert (anno 159, n. 8) libellum de gestis sanctae Praxedis virginis, ipsiusque fratrum, ut putat, Navati ac Timothei: quos alii excludunt a gentilitia stirpe tum Pii, tum Praxedis. Post hujusmodi virorum [Col. 1224C] sententias quid observaverim ex antiquis monimentis istius aetatis, non erit absonum hic memorare: ut his quoque inspectis, lectoris animus instructior sit ad eligendam eam quae probabilior illi visa fuerit sententiam. Hac igitur aetate comperio, Hermae et Hermetis cognomen satis frequens assumptum tum a Romanis civibus, tum ab eorumdem libertis. Ut enim omittam duos a Paulo apostolo nominatos eodem versiculo 14, cap. XVI Epistolae ad Romanos Herman, et Hermen, et Hermetem praefectum sive Urbi, sive legioni, aut copiis militaribus, Balbinae patrem, de quo supra pag. 82, in notis hist. ad S. Alexandrum, quatuor hic memorabo ex inscriptionibus istius aetatis de qua agimus, pertinentes ad gentem Corneliam: ad quam Pudentem quoque referri, hospitem apostolorum in vico Patricio, ejusque vel filias, vel neptes Praxedem et Pudentianam (quarum domi ecclesiam Pius consecravit hoc in numero memoratam) [Col. 1224D] probabile admodum esse dixi, quod hic confirmandum promisi. Tres itaque L. Cornelios Lucii libertos exhibet marmor Capitolinum inter vicomagistros Urbis incisum, L. Ceionio Commodo Sex. Vetuleno Civica Pompeiano cos., quorum postremus cognomento Hermes magisterium exercuit in vico Censoris regione 14, apud Gruterum fol. 251, et pertinet ad annum Christi 146. Lucium Cornelium Hermetem, et C. Cornelium Hermetem nominat alia marmorea inscriptio, tres ante annos egesta ante portam Capenam prope arcum Claudii: quam eo lubentius hic proferam, quo evidentius testimonium continet aetatis, de qua nunc agimus, pontificatus Pii per consulatum anni 141 Ser. Salvidieni Orfiti cui collegam tribuit M. Peducaeum Priscinum, indicatum etiam in pluribus figlinis a Fabretto editis; licet inscriptio apud Gruterum pag. 182, n. 4, collegam illi Priscino tribuat T. Hoenium Severum, fortasse suffectum. Inscriptio talis est: [Col. 1225A] Lucius Cornelius Hermes portionem hujus monimenti ad se pertinentem vendidit Lolliae Aprili. Et Publius Cornelius Hermes recensetur inter allectos participes jurium ejusdem monimenti; quod proximum fuisse intelligimus Corneliorum sepulcris, via Appia inter primum ac secundum ab Urbe lapidem memoratis a Cicerone, ut supra dixeram ex indicio areae Caecilianae huic monimento acquisitae. Nam et Caeciliorum sepulcra, et fundos (unde areae nomen) circa secundum ab Urbe lapidem via Appia fuisse testatur sepulcrum Caeciliae Metellae Q. Caecilii Cretici filiae hodie superstes, et coemeterium S. Caeciliae ac suorum, pars ejus qui Callisti etiam dicitur ad S. Sebastianum. Unde conjectura non rejicienda esse videtur, quae in Corneliorum fundis prima Christianorum coemeteria nobis indicat: ut ii qui viventibus apostolis hospitium in Urbe aperuerant ad vicum Patritium, et prope vicum Corneliorum, in domo Pudentis, seu titulo S. Pudentianae, et Pastoris, ubi vetus inscriptio asservatur Corneliae Pudentianetis supra edita fol. 11, etiam mortuis conditorium, ac coemeterium paraverint in fundis domesticis. Quare et coemeterium [Col. 1225B] Priscillae via Salaria non est ab hoc censu eximendum; cum Priscilla mater Pudentis fuerit (Vide Baronium ad ann. 44, num. 61 et ad 59, num. 18, et 159, 8, et Aringhium Romae subterr. tom. II, lib. IV, cap. 28, et Acta ibidem producta) ejus qui sub Antonino vixit; et via Salaria in suo coemeterio condiderit Pudentiana Praxedem sororem apud patrem Pudentem multo antequam alia Priscilla tertio Christi saeculo, rogatu beati Marcelli papae, aliud coemeterium Priscillae pariter dictum eadem via Salaria Christianis aperiret. Quin etiam Vaticanas cryptas, ac coemeterium, ubi S. Petrus, et proximi ab eo pontifices primum reconditi fundamenta hujus ecclesiae jecerunt, a Corneliorum fundis non distare censendum est, non modo quia Corneliae portae, ac viae adjacent (ut in notis ad descriptionem topographicam coemeteriorum SS. martyrum prope Urbem inter Prolegomena observabam), sed etiam quia memorant antiquarii, praeter sepulcra Corneliorum via [Col. 1225C] Appia inter primum ac secundum lapidem a Tullio memorata, spectatum quoque fuisse non longe a basilica Vaticana alterum sepulcrum Corneliae gentis inter molem Adriani et basilicam: quod supererat ad S. Mariae Transpontinae antequam ab Adriano papa VI dirueretur (ut plures antiquarii apud Nardinum memorant lib. VII, cap. 13, pag. 491 novae editionis) excitatum in morem pyramidis tanta magnificentia, ut ab aliquibus vulgo haberetur pro sepulcro Africani: de quo tamen constat ex M. Tullio conditum eum fuisse in priori illo Corneliorum via Appia, ubi et Ennium poetam recipi jusserat honoris causa. Quare tum via Appia ad S. Sebastianum, [Col. 1226A] tum via Triumphali et Cornelia apud S. Petrum patuisse primis pontificibus Romanis ac fidelibus, et martyribus coemeteria in fundis Corneliae gentis excavata ita mihi persuasum est, ut hoc etiam nomine putem tribui B. Cornelio papae (infra num. 22) quod reportari curaverit corpus apostolorum principis ad coemeterium Vaticanum ex catacumbis coemeterii Callisti, ubi aliquando jacuerat. Si enim, utriusque fundi proprietas vel ad eumdem Cornelium papam, vel ad agnatos gentis suae pertineret, poterat is tutius ossa legere beatissimi decessoris, et inferre, seu restituere conditorio cui maluisset. Cum inviolabilis hospitii jura considero, tam sancte a divino praeceptore suis apostolis commendata, dum juberet, ut semel recepti transire nollent de domo in domum, sed in eadem domo manerent (Luc. X) a S. Ambrosio ita diligenter expensa lib. VI in cap. IX et X Lucae, quae nobis Ecclesia quotannis legenda tradit intra hebdomadam Pentecostes; et expendo officiorum genus omne a primis fidelibus erga apostolos exercitum, facultates eorum pedibus oblatas, Cornelium centurionem iisdem pedibus advolutum, et rogantem cum omnibus domesticis suis, ut apud se Petrus maneret dum Caesareae versaretur; [Col. 1226B] ac Pudentis domum, et vicum Patricium, et Corneliorum Romae similiter habitum apostolorum hospitium, et seminarium, ut ita dicam, priorum pontificum, sicuti Cleto Aemiliani filio de vico Patricio Corneliae gentis agnationem non deesse indicavi pag. 36, cui Clementis domum, et originem satis proximam ibi indicabam; cum haec inquam universa considero, et comparo cum Justini hospitio prope Thermas Novati, hoc est Pudentis, et Corneliorum, et cum monimentis eorumdem Corneliorum prope antiquiora fidelium coemeteria; temperare vix possum, quin concludam, primitias gentium in Cornelio Centurione dedicatas, et addictas vicario Christi Petro excipiendo tum Caesareae, tum Romae, tam sancta hospitii jura cum ipso, et successoribus contraxisse, ut ne mortui quidem hospitis hanc tesseram hospitalem obliti fuerint: praesertim cum Petrus sponderet fidelibus in secunda Epistola, paulo ante martyrium suum in Urbe data, se operam daturum ut frequenter haberet etiam post [Col. 1226C] obitum suum eos, quos adeo impense in Christo dilexerat tabernaculo corporis nondum deposito. Praeter haec judicia constantis officii et hospitalitatis a Corneliae gentis viris exercitae tum in Palaestina, tum in Urbe erga principem apostolorum et primos fideles, nonnihil adjuvant conjecturam etiam cognomina Hermetis, et Hermae, perinde frequentia primo, ac secundo saeculo in Corneliorum gente, ac in Romanis fidelibus, praesertim in cognatione conjunctis cum pontificibus in Urbe natis. Indicant enim ea cognomenta non semel communicata consanguineis, vel clientibus, aut hospitibus, aut libertis, quamdam necessitudinis conjunctionem, ut pridem adnotarunt tum antiquarii, [Col. 1227A] tum historici. Videndus ea de re card. Baronius ad annum 36, num. 10, et seqq., imo S. Hieronymus, ita statuens de cognomine Pauli ab Apostolo gentium assumpto, posteaquam Evangelium annuntiaverat proconsuli Sergio Paulo: quemadmodum etiam nomina gentilitia benevolentiae causa videmus communicata ab ipsis imperatoribus eadem ferme aetate; nam Titus Josephum Judaeorum historicum, quem bello coeperat Hierosolymitano, Flavii nomine decoravit, ut ipse narrat in libro de vita sua. Hermetis igitur nomen si per catalogos tribuitur eidem fratri Pii papae, quem Pastorem quoque appellatum ferunt, et presbyterum tituli Pudentis et Pudentianae a Pio dedicati in Thermis Novati vico Patricio, tot indiciis referto gentis Corneliae, potuit indicationem ostendere hospitalis benevolentiae, et officii ejusdem gentis erga pontificem dedicantem, ejusque agnatos et affines. Verum de his satis; cum haec quae Bibliothecarius enuntiat de Hermetis libro, et de agnationis nexu cum Pio, in Liberiano catalogo minime scripta [Col. 1227B] videantur ab auctore, sed lacunae superinducta ab aetatis sequioris amanuensi, et probabili admodum conjectura petita fuerint, vel ab apocrypho libro Constitutionum apostolicarum Clementi asserto, vel a documentis non indicatis in Catalogo Liberiano, aut in Feliciano aut in Libro Pontificali. Linea 10 et 13.— Hic ex rogatu beatae Praxedis dedicavit ecclesiam Thermas Novati in vico Patricio, in honorem sororis suae sanctae Potentianae, etc. Imo et fontem baptismi, etc. Complura documenta dedicationis istius tituli ante reliquos hoc honore donati legimus apud Baronium et Panvinium. Hic in opusculo de septem Urbis ecclesiis, ille in Annalibus ad annum 159 et 162, recensuerunt tum ex codicibus, tum ex monimentis in titulo ipso conspicuis, inscriptionum, musivorum, et picturarum complura testimonia. Ex codicibus cardinalis Baronius selegit epistolas ultro citroque datas, tum a pontifice Pio ad Justum Viennensem, tum a Pastore presbytero ad [Col. 1227C] Timotheum collegam, hujusque responsa. Verum in litteris ad Justum Viennensem, licet ab archivo Ecclesiae Viennensis dicantur subministratae, et a Binio editae fuerint cum conciliis, et a card. Bona indicatae Rerum liturgicarum lib. I, cap. 3, hodie produci difficulter possunt tanquam germanae; cum in illis Pius inducatur memorans inter Romanae Ecclesiae presbyteros Eleutherium, qui sub Aniceto Pii successore diaconi officio fungebatur, teste Hegesippo, ejusdem Aniceti hospite in urbe Roma. Ab hac nota dissensionis ab historia Hegesippi habentur immunes epistolae Pastoris ad Timotheum, et Timothei ad Pastorem, relatae a card. Baronio ad annum 159, quae continentur in Actis seu in Vita SS. virginum Praxedis et Pudentianae, vetustis in exemplaribus membranaceis custodita non uno ab archivo. Quin etiam in codice hujusmodi asservato in basilica Liberiana, praefatio, ab auctore Vitae praemissa, indicat collectam fuisse a genuinis documentis. Asserit enim, se dubitantem num Vitas praedictarum virginum [Col. 1227D] scribendas susciperet, quas a venerabili viro Pastore presbytero acceperat editas, et viderat circumferri, confirmatum fuisse in consilio scribendi, propterea quod deprehendisset, lucubrationem Vitarum ejusmodi, quae Pastoris nomine vulgata fuerat, contextam fuisse posteriori aetate: ut ostendebat exordium, desumptum ex prologo Passionis sancti Chrysogoni. Quare cum auctor iste accuratum se ostenderit in collatione, et comparatione documentorum, unde suam colligebat historiam, non temere rejiciendus est inter sublestae fidei scriptores, aut alienae imposturae asseclas; nisi certa contra rerum gestarum fidem demonstretur assertio. Quam is vero sibi constans, et veracibus documentis consona habita sint Acta illa, seu Vitae tum a priscis scriptoribus, tum a recentibus, colligi potest ex iis quae Florentinius exhibuit ad vetus Martyrologium Kal. Augusti Exercit. 11 observans eadem Acta secutos Adonem, Notkerum, [Col. 1228A] Petrum de Natalibus, et in compendium redegisse quorum et ipse producit numerum integrum pagin. 703, quam nec apud Surium prostare, nec alibi a se visam memorat. Legitur autem in nostro etiam codice Liberiano iisdem sententiis expressa, sed verbis paulo diversis, ut plane constet, Florentinii exemplar reddere Acta, quae nomine Pastoris edita circumferebantur, nostrum vero Liberianum exprimere acta ab anonymo illo conscripta, qui Pastori ascriptam lucubrationem contulerat cum textu passionis sancti Chrysogoni, unde prooemium desumptum fuisse compererat. Dabo igitur numerum illum ex nostro exemplari Liberiano ita interpunctum: Gloriosae itaque virgines Praxedes et Pudentiana post patris obitum in domo propria commanentes. piisque operibus studiose, ac sollicite insistentes, coeperunt omne patrimonium suum vendere et Christi pauperibus erogare. Et communicato cum viro Dei Pastore consilio. hoc Christi virgines statuerunt. ut fontem in titulo supradicto construerent. in quo adveniente [Col. 1228B] solemnitate Paschali. quotquot in communi familia gentiles essent per ministros Catholicae Fidei fierent Christiani. Quod cum sancto Pio primae sedis episcopo retulissent. magno gavisus est gaudio. adeo ut non solum hoc fieri hortaretur. verum etiam eumdem fontem suis ipse manibus designaret. Quo Deo auxiliante perfecto. convocaverunt sanctae virgines Praxedes et Pudentiana suam familiam universam tam de Urbe quam de suburbanis possessionibus. quae sibi a parentibus relictae fuerant etc. et in die sancto Paschae baptizati sunt promiscui sexus numero nonaginta sex in titulo supradicto. His autem tali ordine consummatis. coeperunt Christiani agere in eodem titulo solemnes celebresque conventus. et ibidem ymnis, ac laudibus vacare diebus, ac noctibus. ita ut magna multitudo gentilitium eorum ritu delectata. legibus, et superstitionibus patriis derelictis. ad fidem se converteret Christi. Super qua re facta est suggestio ab ethnicis Antonino Vero, quem scilicet Antoninus [Col. 1228C] Pius vicesimo secundo imperii sui anno moriens. successorem reliquerat. Qui mox tale contra Christianos promulgavit edictum. ut eis sufficeret in suis habitaculis vivere, nulla communione saeculi hominibus jungerentur. nulla eis esset emendi, vel vendendi licentia. neque thermis publicis uterentur. sed sola essent habitatione contenti, etc. Prosequitur narrans, post annum alterum ac dimidium beatam Pudentianam virginem Christi migrasse ad Dominum, ejusque corpus primum domi curatum in eodem titulo per dies 28, deinde sepultum in coemeterio Priscillae apud patrem suum Pudentem, via Salaria. Ad haec Praxedes in titulo, frequens orabat cum B. pontifice Pio, ac Novato, viro illustri, et germano Timothei presbyteri Romani. Contigit Novatum intra biennium vita fungi, ac bonorum suorum haeredem scribere fratrem suum Timotheum, et virginem Praxedem: quorum assensu communi oblatae Timothei thermae cesserunt in titulum, memoria Praxedis ornatum, et dedicatum [Col. 1228D] ab eodem pontifice. Et rogavit beatum Pium episcopum (virgo Praxedes) ut thermas Novati, quae jam in usu non erant, ecclesiam dedicaret, etc. et placuit sancto Pio episcopo. et dedicavit ecclesiam Thermas Novati. in nomine beatae Praxedis virginis. quam et titulum constituit in urbe Roma. in vico qui appellatur Laterica. In quo et baptisterium consecravit sub die tertio Idus Maias. Quo etiam tempore constituit beatus Pius episcopus. ut sanctum Pascha die tantum Dominico celebraretur. cum usque ad tempus illud a plerisque aliis celebraretur diebus. Eo autem gubernante Ecclesiam. Hermes librum conscripsit in quo continetur. quod angelus Domini sibi in habitu pastoris apparuit. praecipiens quod omnibus divulgaret. ut deinceps Pascha die tantum Dominico celebraretur. Post menses autem duos obiit beatus Pius. et sepultus est in Vaticano. juxta corpus beati Petri apostoli quinto Idus [Col. 1229A] Julias, cum gubernasset Ecclesiam annis undecim, mensibus quatuor, diebus viginti uno. Recte igitur colligit Florentinius ex hac narratione, aliisque antea praemissis in notis ad numeros beati Petri et Lini, hospitium principis apostolorum apud Pudentem, et in proxima crepidine collis Exquilini, mansione equitum Praetorianorum, fuisse in causa ut primi Romanae Ecclesiae tituli hic dedicarentur, et post incendia aut eversiones, et persecutiones ibidem repararentur, ubi praesentia apostolorum Petri et Pauli jecerat auspicato fundamenta Urbis sacerdotalis. Observare etiam possumus, ordinem gestorum hinc talem colligi: ut primo Pudentis domus, quae Petrum sub Caio et Claudio exceperat, circa postremum utriusque apostoli adventum in Urbem, Christianorum conventui dicata fuerit: mox in divisione titulorum, mandato apostolorum principis ab Evaristo peracta, tituli Romani honore sit decorata: tum etiam amplioribus spatiis adaucta, et fontis baptismi [Col. 1229B] accessione et consecratione nobilitata, quando sub Pio offerentibus sanctis virginibus Pudentiana et Praxede ad solemniorem illius sacramenti ritum in Paschate peragendum, qui paulo ante constitutus a Telesphoro in praxim deducebatur, 96 domesticis virginum accedentibus ad Christi gratiam in sacro fonte percipiendam. Subinde Novato ad Deum recepto, Timothei quoque thermas ad similem usum oblatas (fortasse, ut in uno fonte mulieres, in alio viri separatim in aquam descenderent baptizandi) alterius tituli proximi beatae Praxedis nomine ibidem aperiendi, ac dedicandi occasionem praebuisse, post primam illam dedicationem tituli ac fontis antiquioris in domo Pudentis nomine Pudentianae virginis, seu Pastoris presbyteri nuncupati. Unum est, quod in Actis emendandum censeo; pertinet autem ad chronologiam. Video auctorem istius Vitae, qui profitetur in praefatione se ad scribendum serius contulisse post acta martyris Chrysogoni vulgata (qui fuerat Christi confessor cum [Col. 1229C] martyre Anastasia initio quarti seculi) occasionem turbandae chronologiae arripere ex nomine Antonini Veri, hoc est Marci Aurelii, quod substituit loco Antonini Pii tunc imperantis, et L. Verum filium Aelii Veri cum Marco Aurelio uxoris suae fratris filio pariter adoptato in familiam (qui et Verus dictus est, et tribunitiae potestatis annos 15 cum patre Caesar exegit), ad successionem imperii allegendis. Neque enim aliter Pii pontificis aetas ac gesta cum hisce Antoninis convenirent: cum supra ostenderim, beatum Pium ex consulibus Rufino et Quadrato anni 142 ad annum solidum 149, Orfito et Prisco coss. pontificem Romanum fuisse; Antoninus vero Pius Adriano decedenti successerit anno 138, Camerino et Nigro coss., et moriens anno 161, duos adoptivos filios Marcum et Lucium Verum ejusdem anni consules habuerit successores, cum annum quartum, et vicesimum tribunitiae potestatis inchoasset in nummis signatum, et imperii tertium ac vigesimum [Col. 1229D] ageret: ut proinde in vigesimo secundo vita non cesserit. Confirmavit auctorem Vitae in vitiata chronologia permutatio epocharum inter duos pontifices Pium et Anicetum, ab Optato Milevitano inducta, quam ipse sequitur, cum annos 11, menses 4, dies 20 tribuat Pio, quos ostendi pertinere ad Anicetum successorem, juxta ordinem ab Irenaeo et Hegesippo aequalibus scriptoribus traditum. Temporum serie ita restituta, consequitur ut Pius papa cum vita cederet anno 150 (Antonino imperatore nonum imperii sui annum agente, et Caesare Marco Aurelio Vero tribunitiae potestatis annum 5 inchoante), bimestri spatio a dedicatione tituli sanctae Praxedis, ac Thermarum Novati, ut acta ista recensent; per octo annos antecedentes quibus in pontificatu vixit, potuerit, et fontem, et titulum sanctae Pudentianae consecrare ante Pascha anni 145 (Adriano jam septennio prius vita functo ad d. VI Idus Junii, dum proxime completurus sui regiminis [Col. 1230A] annum 21, Antonino Pio Marci, et Lucii Veri parenti adoptivo imperium reliquit) ut eadem acta significant, quae annos quinque numerant a dedicatione tituli, et fontis S. Pudentianae ad dedicationem thermarum Timothei, et obitum Pii papae I. Pacata enim tempora Antonini Pii felicem illum Ecclesiae statum in Urbem, et in provincias intulerant, quem Justinus martyr aequalis eorumdem temporum, et proximus ab eo Tertullianus in Apolog. C. 6, et Lucius Caecilius in libro de Mortibus persecutorum meritis laudibus prosequuntur, dum narrant Ecclesiam ita restitutam floridius enituisse, «ut manus suas in orientem, occidentemque porrexerit; ut jam nullus esset terrarum angulus tam remotus, quem religio Dei non penetrasset.» Biennio post mortem beati Pii acta recensita commemorant virginis Praxedis migrationem e vita: quae proinde inciderit in annum aerae Christianae 152. In hunc annum ab Actis indicatum si referatur, non est cur miremur, patrem illius Pudentem potuisse a [Col. 1230B] Paulo apostolo baptizari, et Petrum domi suae hospitem habere. Nam Quadratus apud Eusebium Hist. Eccl. lib. IV, cap. 3, in Apologia, quam obtulit Adriano tunc imperanti, diserte affirmat, nonnullos eorum, qui a Christo Domino sanati fuerant, aut ad vitam revocati, ad sua usque tempora superfuisse: quae rerum potiente Adriano distabant annis saltem 88 ab anno Passionis Dominicae, supra constituto aerae communis 28. Annus vero 152, postremus vitae Praxedis, ab anno 65 quem apostolorum martyrio signatum vidimus Nerva et Vestino coss. tantumdem elongabatur: quinquennio ab eo minus mors Pudentianae: multo autem proximior erat terminus vitae Pudentis, cui utraque filia diu superstes ab Actis proditur, antequam earumdem rogatu fontem baptismi iisdem in aedibus Pius dedicaret circa annum 145, uti ex Actis collegimus. Quare si ad imperium Adriani vegeta aetate pervenit Quadratus, qui cum curatis a Christo Domino ante annos ferme nonaginta [Col. 1230C] consueverat; ad imperium Antonini, qui Adriano post annos 21 sui regiminis successit, superesse profecto poterant filiae Pudentis, minori temporis intervallo dissitae a morte apostolorum, quae totis 37 annis Christi mortem consequebatur: et Pudens ipse in paterna domo apostolorum hospitio dignata potuit a Paulo baptizari, et vitam producere per annos circiter 75 ad Antonini Pii exordia. Huic epochae astipulatur vetus pictura pone absidem tituli S. Pudentianae adhuc superstes in sacello inter ruinas Thermarum domus ejusdem aperto ad usum baptismi fidelium in ipsa fontis dedicatione sub Pio, imo etiam ab apostolis Petro et Paulo, eidem usui deputato ut constans traditio fert, ibidem expressa duplici versiculo picturam explicante: cujus de antiquitate Ciampinus disserens in explicatione duplicis sarcophagi Christianum baptismi ritum exprimentis, autumat ultra saeculum decimum Christi extendendam, licet carmina rhythmum Leoninum exprimant. [Col. 1230D] Sunt vero hujusmodi: ![[Inscriptio]](../assets/FIGURES/1271225A.bmp)
[Inscriptio]
Visitur ergo prospectus vici Patricii antiquae Urbis in eodem expressus ad radices Viminalis et Exquilini collis: ut ostendit substructio, ibidem delineata, et praegrandibus saxis quadrilateris collem praecingens: cujus praecinctionis vestigia spectari adhuc possunt tendentibus a titulo S. Pudentianae per latus Viminalis ad proximum titulum S. Laurentii [Col. 1231B] in Panisperna, non penitus disjecta sinistrorsum in via Sixtina. Substructioni incumbunt magnifica utrinque aedificia, patriciorum scilicet aedes, unde vico nomen derivatum est, quando Servius Tullius, tradente Festo, «jussit patricios sub Exquiliis hic habitare, ut si quid novi molirentur, e locis superioribus opprimerentur.» Magnificentiam structurarum hoc in vico et in musivo apparentium comprobat etiam vetus inscriptio, quam Gruterus retulit CLXXIIII, 9, et Ugonius aliique memorant repertam in hoc eodem titulo sanctae Pudentianae, dum Card. Cajetanus splendidum illud sacellum construeret, inter elegantiora urbis numeratum:
. . . . . . . . . . . . . . . S. VAL. MESSALA V. C. PRAEFECTVS VRBI . . . . . . SPLENDOREM PVBLICVM IN VICO PATRICIO VICTORIAE ET FIERI ET ORNARI PROCVRABIT.
Haec inter magnifica aedificia erectum visitur salutare crucis signum, indicans titulum Pudentis: sub [Col. 1231C] quo Christus Dominus insidet sellae, velis de more constratae, veluti in throno, et apertum librum sustinet manu, in quo leguntur litterae Dominus conservator ecclesiae Pudentianae. Hinc inscriptioni respondebat altera epigraphe Siricii papae, relata in Appendice Gruteriana fol. MCLXXII, 7, a Florentinio in vet. Martyrologio ad diem 26 Novembris, aliisque.
Ejusdem Siricii reparatoris nomen palmaribus litteris insculptum marmoreis tabulis hodie superest, olim praecingentibus Ambones, seu pulpita duo lapidea ex antiqui aedificii marmoribus fabrefacta, ut Panvinius memorat (de septem Urbis Eccl. pag. 266) salvo Siricio episcopo ecclesiae sanctae. Conservat etiam proximum marmor nomen Leopardi presbyteri, [Col. 1231D] ejus scilicet quem Siricii successor post Anastasium Innocentius Mediolanum misit, ut legatione sedis apostolicae fungeretur una cum Crescente et Maximo ad concilium ibidem indictum in causa Joviniani, cum litteris ad beatum Ambrosium datis, ubi fratrem et compresbyterum suum appellat Leopardum. Eodem nempe, sive titulari, sive praeposito fabricae, usus est Siricius in curanda sacrae hujus aedis reparatione, et ornatu, cum exemplo decessorum absidem decoraret musivi hujus operis additamento. Sedenti igitur Christo Domino, et conservatorem se pollicenti ecclesiae Pudentianae, decem viri, tunica, et pallio amicti, hinc inde assident: quorum qui proxime Redemptoris lateri adhaerent ex subscriptis nominibus Petrus et Paulus esse deprehenduntur. Illa enim nomina in exemplo musivi expressa, antequam novis ornatibus arae maximae additis (annis circiter abhinc 60) occultarentur, delineari diligenter curavit eques Cassianus a [Col. 1232A] Puteo ad fidem prototypi, et compegit cum caeteris sacrae antiquitatis monumentis in pretiosa illa volumina, quibus hodie nobilitatur Albana bibliotheca. Suberat etiam symbolum agni nimbo coronati, et columbae coelo in eum illabentis, descriptum ante annos 120, etiam a Paulo de Angelis in ms. de Titulis presbyterorum Urbis in archivo Liberiano; ut Christo Domino sanctificatum baptisma denotaret per gratiam sancti Spiritus, super eum in Jordane simili specie advolantis, quam in sacramento hic administrando largitur. Octo autem viri apostolico more tunicati et palliati, quos alii ad caeteros apostolos referunt, licet numerum exacte non impleant, retulit fortasse auctor musivi ad octo proximos Petri successores, qui a Lino ad Telesphorum numerantur, et a Pudente in vita superstite excipiebantur domi ad sacra mysteria, et fidelium synaxes celebrandas. Cum enim Acta superius producta ejusdem mortem indicent diu ante annum Christi 145, Hygini exitum videtur ea mors praevenisse: [Col. 1232B] nec propterea cum caeteris ante Pudentem coelo receptis praesulibus illius imago, qui nonus fuit ab apostolis, in titulo Pudentis exprimebatur. Petrum et Paulum coronant laurea duae virgines velatae Praxedes et Pudentiana, singulae singulis astantes, tum officioso ejusmodi honore hospites coronandi apud veteres pridem recepto, tum a Christianis adhibito erga imagines Christi Domini, ejusque sanctorum, ut vitrei orbiculi in martyrum coemeteriis reperti, eorumque icones ibidem depictae, et in cryptis fidelium apud Severanum et Bosium spectandae luculenter ostendunt: ex quo Apostolus a militari more metaphoram repetens, scripserat, repositam sibi a Domino esse coronam justitiae. Videndus ea de re prae caeteris consultissimus antiquitatum illustrator Philippus senator Bonarroti in expositione tabularum 15 et sequentium laudati operis de vitreis orbiculis et figuris, quae in coemeteriis SS. martyrum apud Urbem effodiuntur. Emblemata et [Col. 1232C] figuras musivi, absidem in titulo ornantis, complent quatuor animalia in Apocalypsi descripta, et symbola evangelistarum praeferentia, quae in plerisque musivis et picturis veteris Ecclesiae, Romae praesertim, conspiciuntur.
His itaque documentis hospitii apostolorum apud Pudentem, et frequentati hujus tituli a Christianorum coetibus etiam ante Pium, multo autem celebrius post fontem rite ab eo dedicatum, confirmantur catalogorum, et Anastasii assertiones de Thermis Novati in ecclesiam conversis a Pio in vico Patricii rogatu Praxedis in honorem sororis suae Pudentianae, et de fontis sacri dedicatione ad solemnes baptismi ritus ibidem administrandos Paschastis die appetente, postquam Telesphorus paulo ante ordinaverat in Quadragesimae septem hebdomadibus ritus eosdem, a Tertulliano indicatos, quos aetas posterior nomine scrutiniorum recensuit in libris Ritualibus.
[Col. 1232D] Duas observationes liceat mihi addere ex hisce ritualibus libris Ordinis Romani, quae hactenus narrata de hoc titulo, et baptismo solemni Paschatis in eodem peracto non parum illustrant. Primum quod observandum propono illud est, scrutiniorum exordium peti postridie ejus diei, quo statio ad titulum Pudentis, seu S. Pudentianae, Feria 3 hebdomadae post tertiam Dominicam Quadragesimae uti olim aetate Magni Gregorii stationum ejusmodi restitutoris celebrabatur, ita per annos mille ac centum a Magno Gregorio numeratos nostra quoque aetate celebratur, basilicae Liberianae clero cum litania eo solemniter procedente: ut scilicet supplicante clero ad Pudentis titulum, ubi solemnis ille ritus a Pio pontifice juxta Telesphori leges peragebatur, norma quaedam sancte peragendi mysteria ab exemplis, et memoria apostolorum hospitum, ac successorum, baptismi gratiam hic administrantium, repeteretur. Alterum observandum est occursus notarii regionarii [Col. 1233A] in die sancto Paschatis Romano pontifici ex Lateranensi ad Liberianam basilicam equitanti ad sacrificium Deo de more offerendum, ut annuntiaret numerum baptizatorum nocte praecedenti in sancta Maria. Ordo Romanus antiquissimus inter editos a R. P. Mabillonio Musaei Italici tomo II, ita annuntiandum praescribit:
«Die autem Resurrectionis Dominicae, procedente eo (Romano pontifice) ad sanctam Mariam, notarius regionarius stat in loco qui dicitur Merolanas ( locus est in monte Exquilino haud procul a basilica sanctae Mariae Majoris, ubi ecclesia sancti Mathaei, quae dicitur ad Merolanas, ut recte notat Mabillonius) et salutato pontifice dicit: In nomine Domini nostri Jesu Christi baptizati sunt hesterna nocte in sancta Dei genitrice Maria infantes masculi numero tanti, feminae tantae. Respondet pontifex: Deo gratias. «Cum pontifici e Lateranensi patriarchio discedenti aliorum urbis fontium baptismata non referrentur, sed [Col. 1233B] solius Liberiani fontis, (qui a constructa basilica intermedius inter titulos sibi adhaerentes Praxedis et Pudentianae illorum vetustiorum vices quodammodo gerebat) fecunditas in Christo enuntiaretur; vix aliam ritus ejusmodi causam suspicari possumus, quam ut antiquam illam originem testaretur solemnis baptismi Paschalis, in proximo Pudentis titulo a primitiva Ecclesia celebrati. Ut enim SS. apostoli, et Pius, ita Urbanus I, in pictura pone absidem vetustissima ibi expressus cum Tiburtio et Valeriano, necnon Stephanus pariter I, ibidem in Paschate baptizare consuevit, ut lectiones hujus Ecclesiae propriae referunt in festo translationis SS. Virginum. Qua etiam de causa constitutum puto, ut missa pontificalis, ac statio eadem Dominica Resurrectionis celebraretur in memorata basilica Liberiana potius quam in Lateranensi, aut Vaticana. Praevaluit enim memoria pontificis Pii, Paschalem solemnitatem celebrantis ad Pudentis titulum, et ibidem edicentis, ne extra diem Dominicam [Col. 1233C] a fidelibus perageretur, atque ita pertrahentis non modo ad exemplum, sed etiam ad locum ab apostolis frequentatum, suos successores, ut auctoritas legis etiam conspectu hospitii, Petro fundatori Romanae Ecclesiae oblati, redderetur illustrior.
His obiter observatis, confirmari non leviter puto assertam a Bibliothecario fontis ac tituli dedicationem per pontificem Pium rogatu familiae Pudentis, occasione Paschalis baptismi solemniter peragendi in vico Patricio, ubi Petrus et Paulus hospites utrumque collem Exquilinum ac Viminalem catechesi et baptismo nobiliores reddiderant, quam olim Servius Tullius patriciorum sede ibidem constituta. Universa enim documenta conspirant, in catalogis, in codicibus, in musivis, picturis et inscriptionibus circa hunc titulum, et ipso in titulo consignata: quibus etiam accedit Justini martyris, horum temporum aequalis, responsio ad praefectum Urbi, designans locum hospitii sui ad has easdem thermas Timothei, Christianorum [Col. 1233D] conventibus ita celebratas, uti omnes historiae ecclesiasticae cultores concordi suffragio decernunt, actorum praesertim veterum ductu, quae recitavimus.
Quod si nonnulla in actis chronologica errata esse emendanda monuimus, quae profecta videbantur ex homonymia Antoninorum, minus caute confusa a scriptore, duplici saltem saeculo ab iis elongato, mirum id videri non debet, cum scriptores, caeteroqui praestantes diligentiae accuratae laude in vestigandis documentis rerum quas enarrabant, humanum aliquid passi fuerint, lapsu fortasse memoriae nimium de se fidentis, etiam in iis quae putaverant sibi explorata. Exemplum dabo in accurato ac celebri scriptore Florentinio, qui in notis ad diem Kal. Aug., multiplici eruditione et quidem solida refertis, agens de utroque titulo Pudentianae et Praxedis haec scribit: «Utraque ecclesia S. Pudentianae et Praxedis, haec in Exquiliis et Carinis, illa in Viminalis collis [Col. 1234A] radicibus de vetustate inter se penes scriptores certant. Titulum Pastoris ad thermas Novati, seu S. Pudentianae templum tanquam vetustiorem praefert Baronius tam in notationibus quam in Annalibus, et antiquiorem omnibus Urbis ecclesiis praedicat Panvinius de VII Ecclesiis, cap. ult.; qui etiam testatur a majoribus traditum ibi in sacello musivi operis D. Petro primum Romae incruentum sacrificium fuisse oblatum. Verum in ecclesia S. Praxedis non modo altare ligneum ad modum arcae ad dexteram intrantibus ostenditur, in quo idem apostolorum princeps missam celebraverit, sed ad laevam marmorea prostat epigraphe, quae ejusdem supra reliquas ecclesias vetustatem affirmet: In hac ecclesiarum Urbis vetustissima olim domo S. Pudentis senatoris, patris SS. Novati, et Timothei, et SS. Pudentianae et Praxedis virginum, fuit SS. apostolorum Petri et Pauli hospitium primum ad martyrum et Christianorum baptismum, et ad missas sacramque synaxim. Sub altari jacent tria millia corpora SS. martyrum, et copiosus [Col. 1234B] sanctorum sanguis, » etc.
Cum haec legissem tam asseveranter prolata a celebri auctore, fateor me diffidisse de proprio experimento, quod ceperam, per annos ferme quadraginta ex quo Urbem incolo, per duodecim vero proxime elapsos in Liberiana basilica canonicus, utrique titulo basilicae adhaerenti, eorumque sacris antiquitatibus inspectandis non semel immoratus. Nunquam mihi contigerat in titulo beatae Praxedis de altari ligneo ac de epigraphe quidpiam audire; sed utrumque illud in beatae Pudentianae titulo saepe a me spectatum ac lectum memineram. Attamen consului religiosissimos viros Vallombrosiani ordinis monachos, S. Praxedis accolas, eosque interrogavi num inter sacra lipsana ligneum altare beati Petri, num inter ecclesiae illius monumenta indicatam a Florentinio inscriptionem asservarent? Nihil ejusmodi apud se asservatum respondent. In alteram autem aedem ac titulum S. Pudentianae ingredientibus parte laeva [Col. 1234C] inscriptio illa Latine incisa, dextrorsum vero Italice reddita, oculis omnium patet; et sub mensa altaris, beati Petri nomine nuncupati in sacello erecto, ad laevam pariter adorantium ante aram maximam, tabula lignea recondita est, qua usum ferunt eumdem apostolorum principem, dum sacris operaretur in eadem Pudentis domo.
Haec autem haberi nolim eo animo a me prolata, ut viri de sacra historia optime meriti allucinationem suggillem, sed ut exemplo adeo illustri confirmem etiam cordatis viris ac diligentibus aetatis nostrae quandoque contigisse ut humanum aliquid paterentur, dum memoriae suae aut alienae nimium fidentes, negligerent Romanae Ecclesiae monumenta suismet oculis usurpare, aut iterato conspectu explorare, quando de eisdem Romanae Ecclesiae monumentis scribendi curam suscipiunt. Nostro proinde jure facere videmur si quid asserimus saepe subjectum oculis et examini, de monumentis superstitibus apud [Col. 1234D] basilicas ac titulos, quos ab annis fere quadraginta frequentamus. Hac diuturna mora frui si potuissent tum veteres pontificiae seriei et chronologiae descriptores in basilicis patriarchalibus, tum actorum breviatores aut paraphrastae veteres in archiva raptim admissi, non dubito quin purgatiores catalogos et acta defaecatiora fuerint posteris relicturi. Quod igitur illi praestare prohibiti sunt necessitate compulsi celeris ad suos reversionis, aut impotentia in Urbem redeundi, liceat nobis supplere in Urbe nutritis, et in Romanae Ecclesiae complexu per plures annorum decades circa martyrum cryptas, veteres titulos et basilicas circumductis. Liceat optimae parenti nostrae hanc vicem obsequentis et grati animi contestari, ut quidquid illa praeservat ad veritatis historicae documentum, id negligentia nostra non occultetur, et liberetur studio quo fieri possit maximo ab interspersis improvide naevis per scriptores aut aetatis minus cultae, aut hinc elongatos.
[Col. 1235A] Locus admonet ut occasione actorum et Vitae, de qua loquimur, SS. virginum Praxedis et Pudentianae propositum describentis, qua se in professione castitatis Deo obstrinxerant, et locum depositionis quem obtinuerant apud parentes in coemeterio Priscillae via Salaria, inseramus hisce notis picturam veterem ab Aringhio et Bosio repertam in eodem coemeterio, ac descriptam et explicatam Romae Subterraneae tomo II, pag. 395. Illustrat enim non mediocriter priorum pontificum ritus in velandis virginibus, quae perpetuam castitatem Deo vovissent: et eorumdem pontificum sedem, aut cathedram, vestesque ac tonsurae consuetudinem exhibent; perinde conspiciendam in illorum imaginibus ad basilicam S. Pauli caeterisque in musivis antiquissimis huic picturae plane conformem. Reservatis autem suo loco iis quae pertinent ad vestes ac tonsuram pontificum, hic per stringam ea quae spectant ad virgines velandas in amplexando instituto Deo dicatae virginitatis. Quibus id verbis aptius [Col. 1235B] exprimam quam relatis ab Aringhio in ejusdem picturae explicatione? Sunt autem ea quae sequuntur.
Praememorata autem imago (si quis rem probe discutiat) Praxedem, aut Pudentianam ejus sororem praesefert, quae ambae illibato animi candore, firmoque mentis proposito suam Christo virginitatem devovere. Verum ut altius rem expendendo, ipsum lector veritatis tramitem assequatur: contemplanda ibidem oculis intuentium subjicitur mulier stans, velamen quoddam manu gestans, cui pontifex (ipse forte beatus Pius papa) throno receptus manum imponit; juxta quem presbyter quidam erecto item corpore exprimitur, Pastor videlicet, si ita nobis interpretari fas est.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1271235A.bmp)
[Figure] Promiseram in notis ad Clementem me hic redditurum ea quae dicenda erant de perpetuae virginitatis votivo instituto catholica in Ecclesia a piis virginibus suscepto circa nostrae religionis exordia; quod ab hac aetate de qua agimus alienum esse commenti sunt hujus consilii evangelici non aequi aestimatores: qui proinde negabant Clementi papae velatam fuisse [Col. 1236A] virginem Domitillam. Leopardus presbyter, cujus nomen incisum videmus sub Siricio papa in hoc titulo S. Pudentianae, legatus ab eodem pontifice missus in causa Joviniani, haeretica perfidia retrahentis ancillas Dei ab hoc sancto proposito, et Virgini virginum exemplari ejusque asseclis per summam injuriam infensi, eoque nomine damnati tum a summo pontifice, tum a legatis in concilio, ut synodales litterae ad Siricium testantur, auspicio suo facit, ut contra negantes honorem hujusmodi professionis saeculo apostolicorum virorum, hunc tueamur.
Consilium evangelicum id esse, a Christo Domino insinuatum fidelibus perfectioris vitae studiosis Apostolus docet aperte in I ad Corinthios, cap. VII: De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do, tanquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis; et I ad Tim. I: Adolescentiores viduas devita, etc.; cum enim luxuriatae fuerint in Christo, nubere volunt, habentes damnationem, quia [Col. 1236B] primam fidem irritam fecerunt. Consilium Domini probant loca a SS. Patribus et conciliis producta et explicata, praesertim dictum illud Matthaei XIX: Sunt eunuchi qui se castraverunt propter regnum coelorum; quod Chrysostomus, Hieronymus, Augustinus, Epiphanius illustrant luculenter: adeo ut de sensu et consensu Patrum nec ipsi negare possint haeretici, ut Bellarminus ostendit lib. XI de Monachis, cap. 27. De praxi autem istius consilii in utriusque sexus fidelibus sanctis cum Christo Domino versatis, nempe beatissima Virgine ejus matre, S. Joanne Baptista, apostolis aliisque eorumdem exemplo excitatis, ad perfectionem constanti professione tum istius consilii, tum voluntariae paupertatis et obedientiae, Patrum vox una est et conciliorum; licet haeretici, qui Ecclesiam audire detrectant, ut privato spiritu superbiae suae Scripturas divinas pervertant, et accommodent suis voluptatibus, in aliorum luce misere caecutiant. Plerique tamen illorum negare non audent, sub finem secundi saeculi, et sub initium tertii constare per litteras Cypriani, necnon ex Tertulliani aliorumque scriptis de virginum dedicatione; adeo ut intra limites primi a Christo saeculi, aut paulo ultra medietatem secundi contineant suas negationes. Quibus cum opposueris Essenos in Syria, Marci discipulos in Aegypto, ejusdem professionis asseclas, et institutores illorum, qui ubique terrarum paulo post propagarunt hanc vitae rationem, sibi ac caeteris illudunt, pernegantes saltem in sexu muliebri votum castimoniae et morem eam dedicandi solemni ritu ac ministerio pontificum. Verum et his Hieronymus ostendit Aegypti, ac Syriae monasteria, non virorum modo, sed etiam virginum, ac viduarum, moris antiqui sanctimoniam professa. «Moris est (inquit in epistola ad Sabinianum) in Aegypti ac Syriae monasteriis, ut tam virgo, quam vidua, quae se Deo voverint, et saeculum renuntiantes, omnes delicias saeculi conculcarint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum, non intecto postea contra apostoli voluntatem incessuras capite, sed ligato pariter ac velato.» Acta nostrarum virginum ac martyrum Ecclesiae occidentalis prioribus saeculis idem testantur. Et ne quidpiam desit confirmandae traditioni, atque exemplo sancti hujus propositi, ac ritus, etiam litterarum inexpertis, idem repetunt picturae testimonia, a sanctis martyribus in fidelium cryptis expressa: adeo ut commentis haereticorum perfricta fronte haec negantium parietes ipsi perspicua affirmatione respondeant. Nec sane pluribus opus erat ad facti evidentiam fidelibus tum temporis memorandam, etiamsi rudes litterarum et inexperti [Col. 1237A] fuissent; cum plane nossent, etiam Vestalibus suis ethnicorum pontifices flammeum velum contradere consuevisse; cum castimoniae virginalis professio honoranda videretur etiam iis, qui perfectioris vitae studio tenerentur, ad quam rationis lumine, licet evangelica fide nondum adaucto, creperae tamen lucis quodam fulgore perstricti disponebantur, ut longa enumeratione erudite probat Hieronymus lib. […] I contra Jovinianum. Quandiu igitur suam Theclam Iconii cum Paulo celebrabunt, et Hierapolitani cum Polycrate duas virgines Philippi filias apud Eusebium lib. III, cap. 21, Aquileienses Dorotheam, Euphemiam et Erasmam; nos vero apud confessionem beati Petri virginem Petronillam; in conspectu Anxuritani littoris contra insulas Pontias Domitillam, Eusebio pariter notam cum socia Theodora; in Viminali et Exquilino colle Praxedem ac Pudentianam; in Aventino, ac Coelio Balbinam, ac Theodoram, illustres titulis, memoriis, sepulcris, [Col. 1237B] non carebimus exemplis Deo dicatae virginitatis primo et altero Christi saeculo, probatis per tot genuina documenta, quoties postmodum inclarescunt etiam aetates consecutae per Caeciliam, Eugeniam, Agnetem, Susannam, Anastasiam, Bibianam. Neque enim diverso Evangelio, quod gerebant in pectore, usae sunt istae in dedicatione suae castitatis, ac utebantur priores illae, quarum exemplis et vestigiis secundae insistebant, et quarum sepulcris advolvebantur. Ex quo Salvator noster in cruce pendens, ac sanguinem fundens stantem sub cruce virginem Matrem pontificia veluti aspersione iterum dedicavit in exemplar virginum, et virgini discipulo commendavit, atque hunc ipsum virginitatis honore prae caeteris sibi dilectum filium adoptionis virgini Matri substituit, utriusque exemplo tot virgines succreverunt, quot ille in Apocalypsi se vidisse commemorat circa Agnum in monte Sion, qui cum mulieribus non sunt coinquinati; virgines enim sunt, et sequuntur Agnum quocunque ierit, empti ex hominibus primitiae [Col. 1237C] Deo et Agno. Si quis in tanta luce Scripturarum, et exemplorum non videt gemello veluti partu editas fidem Christianam, et vocationem ad evangelicae virginitatis consilium consectandum ab iis, qui perfectioris vitae studio tenerentur, aures quoque obturabit Hieronymo diserte loquenti contra inimicum ejusmodi consilii Jovinianum lib. I: «Grandis fidei est, grandisque virtutis Dei templum esse purissimum, totum se holocaustum offerre Domino, et juxta eumdem Apostolum esse sanctum corpore et spiritu. Hi sunt eunuchi, qui se lignum aridum ob sterilitatem putantes, audiunt per Isaiam quod pro filiis et filiabus locum in coelis habent paratum. Horum typus est Abdemelech eunuchus in Hieremia, et spado ille reginae Candaces in Actis apostolorum, qui ob robur fidei viri nomen obtinuit. Ad hos, et Clemens, successor apostoli Petri, cujus Paulus apostolus meminit, scribit epistolas: omnemque pene sermonem suum de virginitatis puritate contexuit; et deinceps multi apostolici, [Col. 1237D] et martyres, et illustres tam sanctitate quam eloquentia viri, quos ex propriis scriptis nosse perfacile est.» Hactenus Hieronymus, qui omnium ferme Ecclesiarum Orientis et Occidentis conspectu, et experimento edoctus traditiones quas acceperat continenter fluentes ab apostolica ad suam aetatem perduxit, et comprobavit.
Nos interim in Pudentis, seu Pudentianae titulo, per Pium dicato, et in coemeteriis Priscillae, ubi deposita fuit cum virgine sorore, ac parentibus sacra virgo, perfruimur conspectu documentorum, his picturis ac musivis expresso, tum in velandae virginis ritu, quem exhibet pictura coemeterii; tum in gestando hujusmodi amictu, et velo in conventu praesertim Ecclesiae, quod a musivario utriusque virginis capiti decenter et constanter aptatum intuemur in earumdem imaginibus, expressis in abside tituli, ornata per Siricium, et reparata per Adrianum.
[Col. 1238A] Linea 5.— Ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Dum de die Paschatis quaestio agitaretur in Asia, Hermes, ipsius Pii papae frater librum scripsit titulo Pastoris sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri, alterius fratris sui, in quo refert, angelum Pastoris persona indutum ei praecepisse, ut omnibus persuaderet, festum Paschatis die Dominico celebrandum fore, quod in eo Christus Dominus a mortuis surrexisset. Quod et fecit. Qua causa motus Pius papa cum primum congregato sacerdotum in Urbe concilio, decreto sanxit ut resurrectio Domini die, qui Dominicus dicitur, celebraretur. Quod postea ab ejus successoribus Romanis pontificibus confirmatum est. Vide notas sequentes Pagii.
[Col. 1238A] Linea 5.— Ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. [Col. 1238B] Verior enim et magis recepta est prior sententia, cui, praeter auctores laudatos, astipulantur Hegesippus, qui sub eodem Aniceto Romam venit, duo Nicephori, ac demum tam Latini quam Graeci recentiores omnes. Huic pontifici tribuitur decretum de celebrando Paschate die Dominico; sed epistolam decretalem Pii, ex qua id conjicitur, ei suppositam conveniunt omnes eruditi. Praeterea licet decretum illud a Pio editum esse legatur in Chronico Eusebii his verbis: «Sancitum est a Pio, ut Resurrectio Dominica, die Dominica celebretur, quod a pluribus postea pontificibus confirmatum est;» Arnaldus tamen Pontacus in notis testatur, illa verba non reperiri in mss. codicibus Chronici Eusebii, ideoque ex eo penitus delenda; cum praesertim ex ipsomet Eusebio lib. V Hist. ecclesiast., cap. 23, constet tale decretum, de celebrando Paschate die Dominica, ab apostolis sancitum fuisse. Quare Josephus Scaliger, in nova editione Chronici Eusebiani ex [Col. 1238C] eo verba illa expunxit. Sed exstat apud Gratianum cap. de Consecratione, dist 2, decretum Pii papae de poenitentia ejus, cujus negligentia de sanguine Domini aliquid stillat. Illud autem tale est: «Si per negligentiam aliquid de sanguine Domini stillaverit in terram, lingua lambatur, tabula radatur; si non fuerit tabula, ut non conculcetur, locus corrodatur, et igne consumatur, et cinis intra altare recondatur, et sacerdos quadraginta diebus poeniteat. Si vero super altare stillaverit calix, sorbeat minister stillam, et tribus diebus poeniteat. Si super linteum altaris, et ad aliud stilla pervenerit, quatuor diebus poeniteat. Si usque ad tertium, novem diebus poeniteat. Si usque ad quartum, viginti diebus poeniteat, et linteamina, quae tetigerit stilla, tribus vicibus minister abluat, calice superposito, et aqua ablutionis sumatur, et juxta altare recondatur.» Ex hoc et aliis decretis de ritu, et modo culpas in sacramentum Eucharistiae commissas [Col. 1238D] expiandi, et supplendi defectus in ipso sacrificio occurrentes, ostendit Edmundus Martene lib. I de Antiquis Ecclesiae Ritibus, cap. 5, art. 5, quanta reverentia erga sacram eucharistiam veteres ducerentur, quam reverentiam recte scribit non infimum tenere locum debere inter varia rationum momenta, quibus realis in Eucharistia Christi praesentia comprobari potest. Si enim, inquit, ex Tertulliano, lib. de Corona militis, cap. 3, Christiani suo tempore anxie patiebantur, si quid ex Eucharistia in terram decideret: et ex Origene homilia 13 in Exodum, reos se esse credebant, et recte credebant fideles, si quando id per negligentiam accidisset; quae tandem tantae anxietatis causa? quae culpa, quod crimen reos constitueret, et recte constitueret? si praeter panem et vinum, meramque figuram aliud nihil agnovissent in sacramento. Aliud ergo, et illud magnum aliquid credebant: et quid illud? Nisi realis in Eucharistia Christi praesentia.
[Col. 1239A] Linea 7.— Et constitutum de Ecclesia fecit. Per haec pontificum tempora, quorum nuper meminimus post Telesphorum, undique pullularunt haeretici. «Eousque cum Ecclesiae tanquam clarissima lumina (ait Eusebius lib. IV, cap. 7, Hist.) suum splendorem per totum terrarum orbem diffudissent, et fides in servatorem ac Dominum nostrum Jesum Christum in universo hominum genere magnopere vigeret; diabolus osor probitatis, veritatis inimicus, et humanae salutis semper hostis infensissimus, omnes suas machinas et fallacias contra totam Ecclesiam versans, sicut jam pridem externis persecutionum procellis, et impetu adversus eam dimicarent; sic tum quidem ab illis viis interclusis, viris perditis, et plenis praestigiarum usus alio insidiarum genere oppugnare, omnesque vias excogitare studuit, quibus hi praestigiatores, et homines fraudulenti illam ipsam nostrae religionis appellationem callide praeferentes [Col. 1239B] non modo fideles praecipitarent, sed etiam fidei ignaros, rudesque, ab aditu, qui ad salutare Dei Verbum patebat, penitus averterent.» Per provincias audacter disseminabant errores suos; at Romam si accederent, ab hujus Ecclesiae communione separatos se videri cum nollent, doctrinam suam palliabant ac dissimulabant, non nisi remotis arbitris eamdem latenter insusurrantes. Sin vero detegerentur, exomologesim se facere ac retractare simulabant. Verum iterata cespitatio in eosdem errores quos paulo ante damnaverant, cum illos proderet relapsos, pontificum judicio condemnabantur et pellebantur ab Ecclesia. Quae Romae reddebantur judicia, sequebantur passim provinciae. Montanistae cum hujusmodi simulationibus pacis litteras, et communionis a Romana sede subripuissent, recepti fuerant ab Asianorum et Phrygum Ecclesiis. Verum fraude eorumdem haereticorum detecta pacis litterae jam emissae [Col. 1240A] revocatae sunt. Testimonium reddit rei gestae ex illorum gregalibus Tertullianus adversus Praxeam sub initium. Ad confundendos in provincis haereticos et schismaticos, confugiebatur ad sanctam Petri sedem, tanquam ad sequestrem atque custodem doctrinae. Persuasio enim communis, teste Irenaeo, jam tum vigebat, eamdem, quae ab apostolis erat in Ecclesia traditionem, et veritatis praeconiationem hic praeservari sua nativa puritate praeditam, et ad aetates omnes transmitti per successionem pontificum. Notum enim erat, a Christo Domino hanc sedem constitutam fuisse, ut esset visibilis demonstratio, unicam vigere in Ecclesia fidem, et unicam regulam morum. «Romae fundatae Ecclesiae fidem, et traditionem indicantes confundimus, etc. Hac ordinatione, et successione, ea quae est ab apostolis in Ecclesia traditio et veritatis praeconiatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima haec ostensio, unam, et eamdem [Col. 1240B] vivificatricem fidem esse, quae in Ecclesia ab apostolis usque nunc sit conservata, et tradita in veritate.» S. Irenaeus adv. haeres. lib. III, cap. 3. Ille ex antiquis Patribus, qui haec perscripsit, legationem obiverat ad Romanam sedem nomine Ecclesiae Lugdunensis, cujus tunc erat presbyter. Eusebius affirmat (lib. V Hist., cap. 3) : « idcirco ablegatum a Lugdunensibus fuisse ad Eleutherum Romanum pontificem, quem vehementer rogabant, ut pax et concordia in Ecclesiis constabiliretur: » in quibus novatores schismata, et turbas concitaverant. Addit S. Hieronymus, a martyribus ablegatum, consulendi causa super difficilibus quaestionibus. (Hieron., de Script. Eccles. in Irenaeo. ) Haec nempe testimonia invicte demonstrant, Petri sedem a primis hisce temporibus Ecclesiae habitam fuisse tanquam haeresum exterminatricem. Confundimus malam sententiam: et tanquam arbitram pacis Ecclesiae: Pax, et concordia in Ecclesiis constitueretur.
12. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia, sedit annos novemdecim, menses quatuor, dies tres [Col. 1213] B, an 9, m. 6, minus d. 3. . Fuit autem temporibus Antonini Pii, a consulatu Clari et Severi [Col. 1213] B, Ant. Pii M. Aur. et L. Veri a coss Silvani et Augurini ad Pudentem et Orphitum. . [Col. 1213] Vide Baron. an. 159. Sub hujus episcopatu Hermes librum scripsit, in quo mandatum continetur quod ei praecepit angelus Domini, cum veniret ad eum in habitu pastoris, et praecepit ei ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Hic constituit haereticum venientem ex Judaeorum haeresi suscipi et baptizari; et constitutum de Ecclesia fecit. Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembrem presbyteros 19 [Col. 1213] C, B, 18. , diaconos 21 [Col. 1213] C, 20. , episcopos [Col. 1215] per diversa loca numero 12 [Col. 1215] C, B, 14. . Qui etiam sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano V Idus Julias, et cessavit episcopatus dies XII. [Col. 1215] Bar. an. 162. Hic ex rogatu beatae Praxedis dedicavit ecclesiam Thermas Novati in vico Patricii in honorem sororis suae sanctae Potentianae, ubi et multa dona obtulit, ubi saepius sacrificium Domino offerens ministrabat, imo et fontem baptismi construi fecit, manu sua benedixit et consecravit, et multos venientes ad fidem baptizavit in nomine Trinitatis.
CATALOGUS SUB LIBERIO. Ex editione Bucherii et Schelestratii.
Pius annis viginti, mensibus quatuor, diebus viginti uno. Fuit temporibus Antonini Pii a consulatu Clari et Severi usque duobus Augustis. Sub hujus episcopatu frater ejus Hermes librum scripsit, in quo mandatur contineturque quod ei praecepit angelus cum venit ad eum in habitu pastoris.
Lectio catalogi Liberiani, suppletis lacunis, restituenda ex antea deductis in Aniceto supra.
Pius annis 8, mensibus 4, diebus 3. Fuit temporibus Antonini a consulatu Rufini et Quadrati usque Orphito et Prisco
Additamentum catalogo appositum, ut videtur, ad supplendam lacunam proxime apparentem in loco Aniceti.
Sub hujus episcopatu frater hujus Hermes librum scripsit, in quo mandatur contineturque, quod ei praecepit angelus, cum venit ad eum in habitu pastoris.
[Col. 1241A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 13, lin. 2, a. 15, A. lin. 7, AB, 11. A, dies 21. Lin. 2, mens. 3, dies 21, F, a tempore S. lin. 5, presb. 18; Maz. 19. diac. 9, M. 19, lin. 6, loca 11. lin. 7, dies 21. Lin. 2, mens. 6, di. 21. lin. 5, ordin. 6. lin. 7, d. 21. Lin. 2, Vatic. Reg. et Florentini duo, menses 6, dies 21. lin. 3, Florent. secund. Vat. et Reg., nullus monachus. lin. 4, Reg. nisi. lin. 5, Cass. et Flor. duo. ordin. quinque. lin. 7, Flor. secund., Junias. Lin. 4, poneret in sanctam Ecclesiam.
[Col. 1241B] Linea 3.— Hic constituit ut nulla monacha, etc. Legunt tres mss. codices, ut nullus monachus. Verum monachae lectio retinenda, quam auctor ex secundo catalogo desumpsit, et codex Palatino-Vaticanus saeculo VIII conscriptus servat. Notandum autem Soteris temporibus monachas fuisse, sive illae fuerint, quae in monasteriis simul, et in communi vivebant sub aliqua matre, quarum mentionem facit D. Optatus Milevitanus, qui eas tempore Donatistarum in Africa fuisse affirmat, sive sint virgines Deo sacratae, quae in parentum domibus habitabant, et cum reliquo populo ad ecclesiam accedebant, propioremque ad sacrum Bema locum habebant, ut monachi quoque, de quibus loquitur Dionysius libro de Hierarchia ecclesiastica.
[Col. 1241B] Linea 3.— Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in [Col. 1241C] sancta Ecclesia. Soteris decretum est, ne sanctimonialis sacra vasa, vel sacram pallam altaris contingat, vel incensum adoleat circa altaria, can. Sacratas, 23 dist. Idem decretum repetitum a Bonifacio I ex Anastas. in ejus Vita.
[Col. 1241C] (EX BIN.) Linea 1.— Soter. Afflictarum Ecclesiarum solatium, pauperum et egentium, teste Dionysio Alexandrino, magnus remunerator. Linea 3.— Hic constituit ut nulla monacha pallam sacram contingeret. Non tantum monachae, sed etiam diaconissae, aliisque laicis, et quibusdam etiam clericis sacrorum vasorum, et corporalis contactus est interdictus. Probabile est hujus constitutionis editae causam fuisse, quod ex Montani secta, ut docet Baron. ann. 173, feminae se sacris immiscerent. (EX LABB.) Linea 6.— In coemeterio. Juxta corpus [Col. 1241D] beati Petri C. H.
[Col. 1241D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Soteris epocha satis certa redditur documentis superius productis, tum in serie chronologica pontificum Romanorum, inter Prolegomena, tum in notis chronologicis ad Hyginum, Pium et Anicetum. Horum summa est. Consules anni 171, Severus II et Herennianus, attributi ab omnibus catalogis et codicibus integris initio Eleutheri successoris, ostendunt paschale tempus circa finem Aprilis, ab Ascensione Domini ejusdem anni, esse illi tribuendum. Soteri autem, martyrium adepto 22 Aprilis. consules anni superioris, Cethegus et Clarus, recte assignantur, tanquam postremi. Concordia codicum et picturarum S. Pauli in numerandis annis IX mensibus III, diebus [Col. 1242B] XXI, sedis beati Soteris tanta est, quantam ostendunt monumenta recensita in Prolegomenis, qua major exspectari vix potest; nam in duobus vel tribus exemplis, quae juxta catalogum Felicis quarti ex III, mensibus VI reddiderunt, facile arguitur amanuensis negligentiam id peccasse, ut, duabus unitatibus quae praecedunt paulisper inclinatis, expresserit siglam quinarii V. Retrocedentes itaque ex die martyrii 22 Aprilis anni 171, per annos solidos IX, menses III, dies XXI, assequimur initium sedis Soteris, figendum ipsis Kalendis Januarii initio anni 162, Rustico et Aquilino procedentibus ad consulatum. Sive Soter ea die fuerit ordinatus episcopus, in quam incidebat Circumcisio Domini et octava Nativitatis ejusdem; sive Dominica praecedenti, postrema Decembris; perspicuum est vicinas Kalendas Januarii civili more (quem nunc etiam sequimur in annis Nativitatis Christi, consignandis) inchoasse aeram assumpti a Sotere pontificatus. [Col. 1242C] Vacaverit itaque sedes ante electionem Soteris ex die martyrii Aniceti, quam constituimus anno 161, die 17 Aprilis, ad finem ejusdem anni, duobus Augustis consulibus. Dilatae electionis causam suspicari facile possumus ex antea narratis ad Pium et Anicetum in notis historicis, necnon ex chronologicis ad Hyginum, ubi haec retulimus. Marcion haeresiarcha, vacante apostolica sede post obitum Hygini Romam veniens, et spe dejectus tum communionis obtinendae a presbyterio Romano, per quod repulsus fuerat, tum primae sedis assequendae, cui inhiaverat, minas intentavit aeterni schismatis a se inferendi. Licet vero post vacationis spatium trimestre jam cerneret electum Pium Hygini successorem, audaciae tamen suae tenacior multos a fide catholica suum in errorem pertraxit; tum in Pontum rediens omnia susdeque vertit, neque interea destitit suos in Urbe asseclas atque emissarios subinde incitare ac fovere: quorum tamen [Col. 1242D] plurimos S. Polycarpus in Urbem veniens sub Aniceto revocavit ad fidem, ut in superiori numero memoravi ex Eusebii Historia et ex Patribus tunc Romae versatis. Mirum non est si, post disces um Polycarpi ab Urbe abeunte e vita Aniceto, animos iterum resumpsit Marcion aeterni schismatis, quod ante minatus fuerat, pro viribus excitandi. Marcionistas enim et Valentinianos ab eadem schola pro […] ctos diu superfuisse satis superque ostendit scribens sequenti saeculo Tertullianus; qui initio libri adversus Valentinianos dicit frequentissimum inter haereticos illorum collegium, quia plurimum ex apostatis veritatis. Occurrendum itaque erat artibus, in sidiis ac violentiae tam efferati hominis, qui ingenio poterat et eloquio, totque ejus gregalium, nihil pensi habentium humana omnia ac divina miscere, ut solent animi (quod Tertullianus de Valentino monuit) [Col. 1243A] pro primatu exciti praesumptione ultionis accendi. Occasionem quoque turbarum contra pacem Ecclesiae auxit mors Antonini Pii, vita functi ante Nonas Martii eodem anno 161, quo Anicetus sequenti mense supplicio addictus fidem sanguine consignavit. Colligere siquidem possumus ex ejus martyrio ethnicae superstitionis ministros ac sectatores, post obitum mitissimi principis Antonini, a quo cohiberi et prohiberi assueverant, praesertim post decennium imperii sui, ne Christianos insectarentur, liberam criminandi facultatem sub novis principibus Marco et Lucio Vero exercere voluisse, deferendo, et impietatis crimen (ut ipsi jactabant) objiciendo, ac legum Romanarum praesidium contra nos implorando a magistratibus. Epistola ad commune concilium Asiae scripta a M. Aurelio tunc imperante, et per Eusebium inserta lib. IV, cap. 13, Historiae, statuens mitiora de Christianis judicia fieri (licet eamdem perperam ascribat Eusebius Antonino Pio, ut evidenter ostendit Valesius ex titulis, ac numero [Col. 1243B] XV tribunitiae potestatis, conjuncto cum tertio consulatu, qui tituli ac numeri Marco filio aptantur, non patri Pio, numeranti tribunitiam potestatem XV imo et septem praecedentes, cum consulatu quarto, ipsa, inquam, epistola indicat persecutionem in Asia jampridem excitatam contra Christianos, et pluribus in provinciis ab earumdem rectoribus, nec penitus desiisse aliquot saltem locales persecutiones sub Pio parente, easque invaluisse recentius sub Augustis fratribus, etiamsi litterae supponantur datae tribunitiae potestatis anno XV, qui Marco Aurelio labebatur ex die V Kal. Martii anni 161, diebus undecim ante obitum Pii, ad V Kal. Martii anni 162. Verum ex titulo Armeniaci, Marco Aurelio in litteris iisdem attributo (quem non assumpsit nisi triennio post, victo per Cassium Vologese, qui Armeniam occupaverat, ut nummi et inscriptiones docent), serius datam fuisse epistolam, et trib. pot. XXV potius quam XV signatam arguemus numero sequenti. In [Col. 1243C] hac igitur epistola, sive data in trib. pot. XV, sive serius, affirmat primum imperator, plures rectores provinciarum divo parenti suo antea scripsisse de Christianis qui deferrentur, et ad necem postularentur, quid esset statuendum. Deinde addit: sed et multi ad me de illis retulerunt, quibus ego patris mei constitutionem secutus respondi. Constitutio Antonini Pii parentis sui fuerat: Ejusmodi homines (Christianos) nulla poena afficiendos esse, nisi forte contra statum imperii Romani aliquid moliri videantur. Indulgentiam Antonini patris frustrabantur ethnici tanquam temporariam, ejusque cum morte sublatam) cum a Marco successore multi adhuc quaererent delationes admitti contra Christianos. Confirmationis vero paterni rescripti qualis usus vel abusus fuerit tam apud rectores provinciarum quam apud magistratus urbanos et senatum, demonstrant martyria tum Justini, causam capitis in senatu dicentis, et illustre martyrium consecuti intra quinquennium imperii duorum fratrum Augustorum, sub praefecto [Col. 1243D] Urbis Q. Junio Rustico (quod martyrium referunt passim historici Ecclesiae vel ad annum 163 vel ad 165 aerae Christi); tum gravissimi persecutionum motus, qui Asiam concusserunt, eodem Eusebio tradente cap. 13 et 14, quando decendenti Pio M. Aurelius Verus, qui etiam Antoninus dictus est, ejus filius cum Lucio fratre successit, qua tempestate cum gravissimi persecutionum motus Asiam concussissent, Polycarpus vitam martyrio terminavit. Ubi mirari necesse est, ita abreptum fuisse ab Eutychianis rationibus Pearsonium, ut illarum aequandarum gratia cum Vita Aniceti, vicennio solido praeverterit aeram passionis S. Polycarpi, ab Eusebio relatam in Chronico ad annum septimum M. Aurelii, Eusebianae tamen epochae plerique eruditi acquiescunt, etiam perspectis dissertationibus Pearsonii ac Dodvelli contra Valesium: ac prae caeteris doctus P. Ruinartius in Actis martyrum de Polycarpo n. 6, [Col. 1244A] pag. 26, ubi ad annum 166 probabilius retunt ejus passionem post complures auctores a se productos et collatos. Longum esset universa perpendere, quae illis in dissertationibus plurima cum eruditione afferuntur, praesertim de die martyrii, ex Actis incidente in magnum sabbatum, ac in diem 26 Martii, necnon de anno quo proconsul L. Statius Quadratus Asiae praeerat, in editione Latina eorumdem Actorum nominatus, qui consul fuerat anno 142, sub Pio. Alii tamen malunt alium Statium Quadratum intelligi oportere, patrem, aut patruum T. Numidii Quadrati, qui consul processit anno 167 cum L. Vero Augusto III, dum ex eorumdem placito patruus proconsul Asiam administraret hoc eodem anno 167, et plura de illo legi posse apud Cl. le Moine in Prologomenis ad varia sacra admonet Relandus in Fastis. Quod autem attinet ad diem martyrii pariandam cum 26 Martii, et magno Sabbato, fatetur Pearsonius cap. 29, dissert. 2 n. 3, duos illos characteres diei in Actis recensitos optime convenire [Col. 1244B] etiam anno Domini 158, Antonini Pii 22, a quo tamen excludit gesta martyrii, cum asserat jungi minime posse eodem anno cum Statio Quadrato proconsule. At ego nec video cur non potuerit Statius Quadratus iterum in provinciam mitti proconsul extra sortem; cum P. Aquius Scaura (apud Gruterum 360, n. 3) qui PROCONSVLE. PROVINCIAM. CYPRVM. antea obtinuerat, postmodum EX S. C. IN. QVINQVENNIVM. COS. ITERVM. EXTRA. SORTEM. AVCTORITATE. C. CAESARIS. ET. S. C. MISSVS. fuerit AD. COMPONENDVM. STATVM. IN. RELIQVVM. PROVINCIAE. CYPRI. Nec percipio cur anno 164, ad quem libenter referam martyrium Polycarpi ex indicio Eusebii, circa initium imperii duorum fratrum Augustorum Marci et Lucii Veri id memorantis, referri pariter nequeat tum iste proconsulatus Asiae extra sortem Statio Quadrato collatus ad componendum fortassis provinciae statum auctoritate Marci, ejusque provinciae motus subortos cohibendos; tum uterque [Col. 1244C] character lunae Paschalis decimae quartae, eo anno incidentis in diem Sabbati magni, tam ex motibus lunae veris ac mediis, quam ex cyclo Caesaris. Scio eodem anno bissextili Dominicalem litteram B, ex die VI Kal. Martii mutari in A, eaque de causa diem 26 Martii, quae in anno communi incidisset in Sabbatum, ob intercalationem bissexti pariari eo anno cum Dominica. Verum cum indicatio diei, quae in Graeco textu Actorum signata erat Xanthici, in translatione Latina vitiose conversa demonstretur tum a Pearsonio, tum a reliquis, quando inscribitur mense Aprilis, die VII Kal. Maii, quae reddenda fuisse dicebatur mense Martio die VII Kal. Aprilis; cur non poterit ex nostra sententia reddi mense Martio die VIII Kal. Aprilis? Certe in eam cadit quarta decima dies lunae Paschalis, cujus novilunium tum ex veris motibus, tum ex mediis praecesserat die 12 Martii nondum completa, et recte signabatur ex cyclo Caesaris, per nos explicato ex antiquo marmore [Col. 1244D] Farnesiano ante annos 19, in libro de Calendario et Cyclo Caesaris, die 11 Martii completa. Quare decima quarta dies lunae pariabatur eodem anno cum die XIII Kal. Aprilis, eodemque magno Sabbato Judaeorum, et Asianorum more Paschali futuro nobis vero, ac caeteris Ecclesiis die Dominica subsequente Christianum Pascha celebraturis. Caeterum quocunque tandem anno post initum a M. Aurelio imperium cum Lucio fratre censeatur martyrium Polycarpi, sive anno 164, ut ego sentio, sive 166 vel 167, aut 169, ut docti viri a Ruinartio recensiti judicant, certum est in litteris Ecclesiae Smyrnensis, eo de martyrio datis ad Ecclesias Ponti, id legi, nempe sperari jam posse beati Polycarpi martyrio, quasi signaculo quodam impositum esse finem persecutioni. «Scripsimus vobis, fratres, tum de reliquis martyribus, tum de beato Polycarpo, qui martyrio suo veluti signaculo quodam persecutioni finem imposuit.» Praecesserat itaque tum aliorum [Col. 1245A] martyrium, tum persecutio per illa priora tempora principatus M. Aurelii, quamvis ille patris exempla secutus rectoribus provinciarum scripsisset, «Christianos homines nulla molestia afficiendos esse, nisi forte contra statum imperii aliquid moliri viderentur.» Vigebat enim mitioris istius rescripti lex etiam aetate Commodi, uti narrat Eusebius: qui tamen ostendit, exceptionem fuisse paratam ad eludendum istius rescripti mitius ingenium etiam in Urbe media, et ab ipso senatu: cum patres conscripti nihil morati edictum Antonini adhuc vigens, utpote non revocatum, attamen judicarent ex veteri lege, Christianos semel delatos, nisi a proposito suo recederent, nequaquam esse absolvendos ac dimittendos Quare privati cujusque hominis invidiae, et odio patebat eorum accusatio, et poenae intentatio, ubi semel fuissent in jus vocati: quod luculenter comprobat illustri exemplo Apollonii, ex senatus sententia capite plexi pro fidei Christianae assertione, dum adhuc vigeret lex quae contra delatores Christianorum [Col. 1245B] extrema supplicia decreverat. Praestat integrum Eusebii textum hic reddere lib. V, cap. 21, exceptum ex Actis martyrum a se collatis. «Commodo, inquit, imperium Romanum obtinente, res quidem nostrae in tranquilliori statu versabantur, pace per Dei gratiam cunctas terrarum Ecclesias complexa. Atque interim salutaris Dei sermo ex omni genere hominum quamplurimos ad religiosum summi numinis cultum pertrahebat: adeo ut multi ex iis, qui in urbe Roma genere atque opibus eminebant, simul cum universa domo, ac familia salutem consecuturi accurrerent. Verum infestissimus bonis omnibus daemon, et suopte ingenio invidus, istud ferre non potuit. Rursus igitur varias adversus nos machinas commentus armatur. Denique Romae Apollonium quemdam e numero fidelium, qui in humanioribus litteris, et in philosophia eximius habebatur, in judicium adduxit, suscitato ei accusatore homine quodam perditissimo, qui ad hujusmodi [Col. 1245C] flagitia idoneus imprimis minister daemonis videbatur. Sed miser intempestive suscepta accusatione, cum imperatoris edicto capitalis poena in eos qui talia detulissent esset constituta, confestim fractis cruribus occiditur, Perenne ejusmodi adversus ipsum sententiam pronuntiante. Martyr vero Deo acceptissimus, cum judex multis eum precibus obsecrasset, petissetque ab illo, uti coram senatu rationem fidei suae redderet, elegantissima oratione pro defensione fidei suae coram omnibus pronuntiata, capitali supplicio a senatu damnatus est. Quippe veteri apud eos lege sancitum erat, ut Christiani, qui semel in jus vocati fuerant, nisi a proposito suo discederent, nequaquam dimitterentur. Porro cuncta ab illo in judicio dicta, et quaecunque Perenni interroganti respondit, et orationem illam, quam pro fidei nostrae defensione in senatu habuit, quisquis nosse voluerit, ex antiquorum martyrum passionibus, a nobis collectis poterit percipere.» Hactenus Eusebius. [Col. 1245D] Haec paulo fusius exponenda duxi, tum chronologiae causa, tum historiae. Video enim eos, qui de paucitate martyrum pro ingenii sui praejudicata opinione scripserunt, et Romanis pontificibus, non secus ac caeteris pluribus per provincias eamdem gloriae coronam primo ac secundo saeculo adimere sunt conati, contra omnium Ecclesiarum documenta, ac traditiones, plerumque niti legibus Antoninorum, mitiora de nobis decernentibus, duriora in delatores nostrorum fratrum. His attamen legibus non revocatis, senatus edicta superiora et producebat, et sequebatur, ubi privatorum artibus iterum sisterentur judicio illustres etiam Christiani, quales Justinus et Apollonius: et poenam capitis de tantis viris sumebat, eodem principe non vetante, qui mitiora pro nostris edicta vulgaverat. Quare has observationes non inutiles fore judicavi ad liberanda, et vindicanda ab injuriosis exceptionibus ejusmodi criticorum [Col. 1246A] Aniceti, Soterisque tempora, eorumque, et aliorum secundi saeculi pontificum martyria et coronas. Poterunt etiam inde colligi et confirmari conjecturae non improbandae circa sedis Romanae vacationem ad aliquot menses protractam post Aniceti martyrium eodem anno 161, quo Marcus cum fratre Vero coeperat imperare; cum praeter Marcionis asseclas, inducendi schismatis studiosos, quod ille aeternum fuerat comminatus huic sanctae Ecclesiae per se illatum iri, retardarent designationem successoris turbulenta illa studia ethnicorum, post obitum Antonini Pii ad delationes Christianorum se comparantium. His enim obnoxium prae caeteris futurum noverat Romanus clerus quemcunque expedite elegisset, fervente adhuc oestro novorum delatorum; paulo autem securius occultatum iri ab hostium audacia, et ab insidiis tutatum iri pontificem, quem collocasset in sede, sedato paulisper impetu conquirentium ad necem Ecclesiarum praesules et doctores. [Col. 1246B] Nihil igitur impedit quo minus sequamur ductum catalogorum et aliorum codicum, ac monimentorum quae supra memoravimus, ad constituendam electionem Soteris Dominica postrema anni 161, ejusque epochae pontificalis initium desumi colligamus ex Kalendis Januarii anni 162, Rustico et Aquilino consulibus, ibidem perspicue signatis: donec absolutis annis 9, mensibus 3, diebus 21, sui pontificatus, concordi testimonio veterum picturarum, catalogorum, et codicum eidem attributis, martyrium parietur juxta ecclesiasticas tabulas pariter consentientes anno 171, die 22 Aprilis, qua colitur. Linea 2.— Fuit temporibus Severi a consulatu Rustici et Aquilini usque ad Cethegum et Clarum. Consulatus uterque recte consignatus demonstrat errorem librarii in substituendo nomine Severi pro [Col. 1246C] Marci et Veri nominibus, quae distincte expressa leguntur in secundo catalogo aetatis Justiniani, quem catalogum Bibliothecarius exscribit. Linea 3.— Constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in sancta Ecclesia. Indicaveram in notis ad praeceptum Apostoli a Lino renovatum de velandis mulieribus in Ecclesia, primam haeresim Simonis, caeterarum antesignani, Selenem circumducentis tanquam suae mentis Ennoiam, per quam angelos, occasionem dedisse contra eam praemuniendi fideles, ac declarandi aperte in conventu Ecclesiae, feminas excludi penitus a sacerdotio, idque significari per velamen impositum mulierum capitibus dum orarent, ut intelligerent se esse sub viri potestate; aperto autem capite viris orandum esse, ut Christi sacerdotium sibi reservatum recordarentur. Addebam, imitatione Simonis Marcionem haeresiarcham, et Gnosticos istius aetatis de qua loquimur inde arripuisse [Col. 1246D] (ex Selene, ac Simone) ut complura officia sacerdotalia suis mulierculis communicarent; tantaque arrogantia usurpata fuisse ab ambitiosis eorum feminis haec ministeria, ut Firmilianus apud sanctum Cyprianum scripserit, constare, quamdam gregalem impiae factae eo audaciae pervenisse, ut «frequenter sanctificare se panem, et Eucharistiam facere simularet, et sacrificium Domino sine sacramento solitae precationis offerret.» Vigiles Ecclesiae pastores, quibus in Petri sede ovium pariter et agnorum est cura concredita, nascenti, seu renascenti malo Samaritani Simonis in Marcionis, et sociorum schola praesens remedium opposuerunt, apostolicae scilicet disciplinae prima decreta: ut clerici in sortem sacerdotii Christiani a Deo vocati a caeteris discernerentur externo quoque capitis signo. Id praestitit Anicetus, Petri tonsuram et Pauli clericis gestandam iterato praecipiens. Successor autem Aniceti Soter curavit renovari leges excludentes caeteros [Col. 1247A] fideles in sortem Domini non vocatos a contactu sacrati ministerii, quas edixerat Sixtus. Sixtina enim lex, quae vel unice, vel praecipue prospexerat curae ac diligentiae praestandae in contrectatione sacrorum, ne quidpiam scilicet oblati et consecrati muneris conversique in corpus et sanguinem Domini imprudenter excideret, atque in terram dilaberetur (cui periculo cavebatur reservato contactu vasorum sacrati ministerii solis ministris, divina institutione ad sacerdotium vocatis, et ad illud procurandum sedulo pontificum studio exercitis), ut redderetur etiam utilis ad cohibendas haereses tunc subortas, et abusum Marcionis, ac feminarum ejusdem gregalium audaciam coercendam, qua ut ille ad episcopatum, ita istae ad sacerdotium pertingere praesumebant, roboranda fuit per Soterem, interdicto quovis officio, ac ministerio sacerdotali etiam leviori feminis quibuscunque, licet sanctimonia professionis, et virginitatis titulo Deo per pontifices rite dicatis. Id enim [Col. 1247B] monachae appellatione (serius quidem inducta, et ex phrasibus catalogi secundi a bibliothecariis translata in hunc numerum, cum per ea de quibus agimus tempora ancillae Dei, et virgines Deo sacrae, aut diaconissae appellarentur) intelligendum esse constat, tum ex adnotatis superius in Clemente ac Pio, ubi indicavimus consuetudinem ab apostolis profectam virginum Deo dicandarum, tum ex observandis infra ad Vitam Leonis Magni numero 67, ubi monachae nomine exponitur ea quae virginitatis dedicationem consequeretur benedictione velaminis capiti suo imponendi, per ritum paulo ante demonstratum in Pio, ex veteri pictura in cryptis SS. Martyrum reperta in coemeterio Priscillae. «Hic constituit ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate sexaginta annorum.»
[Col. 1247B] Linea 6.— Qui etiam sepultus est in coemeterio, Calixti, via Appia. Sanctus hic pontifex sepultus est via Appia [Col. 1247C] in coemeterio, quod ipse contruxit, et Soteris de nomine suo appellatum est, quem post annos 670 Sergius pontifex Maximus hujus nominis secundus in Ecclesiam sanctorum Sylvestri et Martini in montibus titulo equitii transtulit: ut ex antiqua ibi inscriptione liquet.
[Col. 1247C] Linea 1.— Soter. De Sotere, et Ecclesia Romana illustre exstat testimonium Dionysii Corinthiorum episcopi. Cum enim Ecclesia Romana esset opulentissima, aliarum ecclesiarum inopiam liberalitate sua sublevabat, et fratribus ad metallum damnatis, aut in exsilium missis, alimenta et munera submittere consueverat, quem morem, inquit Dionysius apud Eusebium, lib. IV, cap. 23, « Beatus episcopus vester Soter non servavit solum, verum etiam adauxit; tum munera sanctis destinata copiose subministrans, tum fratres peregre advenientes tanquam liberos suos pater amantissimus beatis sermonibus consolando. » Haec [Col. 1247D] S. Dionysius in epistola ad Romanos data. In hunc usum fiebant collectae in Ecclesia Romana, de quibus exstant aliquot S. Leonis papae sermones. Quae laudabilis consuetudo jam inde a primis apostolorum temporibus instituta, in postrema etiam persecutione Diocletiani servata est, ut lib. IV, cap. 23, testatur Eusebius. Quo tempore Ecclesia Romana Christianis ad metalla Palaestinae, et per Aegyptum damnatis collectas pecunias misit. De hoc more Romanae Ecclesiae praeter Dionysium Corinthiorum, loquitur etiam Dionysius Alexandrinus in epistola ad Stephanum papam, quam refert Eusebius lib. 7 cap. 5: Syriarum quidem provinciae omnes, inquit Dionysius, cum Arabia, quibus identidem necessaria suppeditatis. Ita Valesius in notis ad cap. 23 libri IV Eusebii. Colitur S. Soter die 22 Aprilis.
[Col. 1247D] Postquam Sommier lib. II Hist. dogmaticae S. sedis [Col. 1248A] retulit testimonia obsequentis venerationis SS. Polycarpi et Irenaei erga S. sedem Romanam, dum ad eamdem sese conferrent, responsi gratia obtinendi a Petri successoribus super quaestionibus de disciplina subortis, haec subdit pag. 138: «Nempe hisce prioribus etiam saeculis respiciebantur pontifices Romani tanquam communes universorum fidelium patres non modo in vita spiritus immortali tuenda per Christi gratiam, verum etiam in temporalis vitae subsidiis necessariis corpori ministrandis, quae infinito propemodum numero confessorum subtrahebantur a persecutoribus Ecclesiae, cum ad extremam rerum omnium inopiam fideles Christi redigerent. Eusebius Caesariensis oculatus testis luculenter ostendit a se spectata, et audita suae, ac superiorum aetatum exempla, plane respondentia testimonio Dionysii Corinthiorum episcopi. Hic ad Romanos fideles scribens gratulatur, vigere apud ipsos consuetudinem, ab origine hujus Ecclesiae perpetuo custoditam, ut omnia subsidia omnibus [Col. 1248B] ecclesiis transmittere curarent, et singillatim ministrare fratribus indigentibus, praesertim ad metalla damnatis, praesidia vitae. Id segniter observatum ab exordio suae fundationis ( optima parens Romana Ecclesia ) nunquam non praestitit diligenter; beatus vero Soter, decessorum suorum imitator, ita prosequitur custodire, ut etiam cumulare superiorum pontificum beneficiis mantissam addat.» Deinde Eusebii verba ex editione Ozoniensi profert ita Latine reddita: «Romanorum consuetudinem, quae assidue ad hanc persecutionem nostra aetate grassantem servata est, magnopere approbans (Dionysius) ista scribit: Apud vos is mos jam inveteravit, ut omnes fratres variis afficeretis beneficiis: et Ecclesiis permultis, quae in civitate quaque sunt, vitae mitteretis subsidia. Sic plane non solum egentium sublevatis inopiam, verum etiam fratribus, qui sunt ad metalla damnati, opem fertis: sicque per ea beneficentiae [Col. 1248C] subsidia, quae jam a primis Ecclesiae vestrae jactis fundamentis passim mittere consuevistis, cum sitis Romani, Romanorum consuetudinem a Patribus traditam sedulo observatis. Quam quidem certe beatus Soter vester episcopus, et hactenus custodivit diligenter, et mirum in modum suo propenso studio adauxit: idque non modo opes in sanctos reficiendos delegatas benigne subministrando; verum etiam fratres ad ipsum adventantes, tanquam pater indulgens, et clemens in liberos, beato ac pio sermone ad virtutem cohortando.» (Euseb., Histor. lib. IV, cap. 22.) His ex historia Eusebii productis sequentem subjicit observationem laudatus praesul Sommier inter notas ad Soterem merito eligendam, quae merentur etiam referri inter observationes ad illustrandam Dionysii epistolam opportunas. «In imagine antiqui hujus sanctique pontificis effigiem [Col. 1248D] intuemur Clementis XI, ex eadem sede nos hodie gubernantis. Hujus plena humanitatis virtus, comitatis exceptio, indoles beneficentiae, spectata eloquentia, et ars admirabilis animos devinciendi, et mentibus imperandi, atque inspirandae pietatis ad se accedentibus, nota jam decora universis, et perspecta sunt. Experimento proprio haec addidici: imo qua die haec in litteras mando, accepi. Sanctitatem suam ex aerario pontificio transmisisse Parisios ingentem pecuniae vim ad relevandas inclyti illius principis necessitates, qui decus catholicae religionis praetulit regiis titulis suarum natalium.» Quam libenter haec in litteras mandaturum cum C. V. Sommier putamus Dionysium, si inter nos viveret! In utroque enim principe continuatum ab origine sua Ecclesiae Romanae decus praecipuum agnosceret: in exsule, et fidei causa spoliato paternis regnis, constantiam confessorum; in pontifice, hospitis regis gloriosam inopiam Romanae Ecclesiae consuetis [Col. 1249A] praesidiis levante, Soteris studium, et charitatem; de qua nihil remisit sanctissimus Pater Innocentius XIII, decessoris Clementis beneficia et Romanae [Col. 1250A] Ecclesiae characterem sua munificentia custodiens.
[Col. 1239] 13 Soter, natione Campanus, ex patre Concordio, de civitate Fundis, sedit annos novem, menses tres [Col. 1239] B, ann. 4, minus d. 12. . Fuit autem temporibus Severi a consulatu Rustici et Aquilini usque ad Cetegum et Clarum [Col. 1239] B, M. Aur. a coss. Aur. Severi II et Cl. Pompeiani, usque ad Commodum et Quintillum. . Hic [Col. 1239] Vide Bar. an. 179 in fin. constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in sancta Ecclesia. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem: presbyteros octo [Col. 1239] CB, 18. , diaconos novem, episcopos per diversa loca numero undecim. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti via Appia, X Kalend. Maii, et cessavit episcopatus dies viginti duos [Col. 1239] CB, 11. .
CATALOGUS SUB LIBERIO Ex editione Schelestratii.
Soter annis novem mensibus tribus. Fuit temporibus . . . . .
Notae Schelestratii ad catalogum Liberianum in Sotere.
Lacuna antiquioris catalogi in Sotere suppleri posset ex ms. Caesareo, in quo habetur: Tempore Antonini et Commodi, a consulatu Veri et Herenniani usque Paterno et Bradua. Verum vitio librarii consulatus hic aliunde in ms. irrepsit.
[Col. 1241] Lectio catalogi Liberiani, suppletis lacunis restituenda ex antea deductis in Aniceto.
Soter ann. IX, m. III, d. XXI, fuit temporibus Marci Antonini et Veri, a consulatu Rustici et Aquilini usque Claro et Cethego.
[Col. 1249B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 14, lin. 5, esca, in A et B deest usualis. lin. 6, AB, ordinationes duas. lin. ead. B an. 16. lin. 7, AB, 14. Lin. 2, ann. 15, m. 3, d. 2. lin. 3, Br. consules. lin. 4, Britannorum R. lin. 6, quae tamen rationabilis. Lin. 1, Eleuterus. lin. 2 mens. 3 di. 2. lin. 5, [Col. 1250B] deest usualis. ibid., repudiaretur, quae tamen, etc. lin. 7, diac. 9. Lin. 2, Cass. et Flor., mens. 3, dies 2. lin. 5, in Vat. deest, maxime fidelibus. lin. 7, Cass. IX Kal. lin. ead. Flor., dies 15. Lin. 1, Eleuther natione, etc
[Col. 1249B] (Dissert. 2, cap. 4, num. 5.) Persecutio itaque in Galliis mota fuit tempore [Col. 1249C] Eleutherii papae, cum M. Aurelius decimum septimum imperii annum ageret, in qua persecutione passi sunt S. Pothinus episcopus, et alii quamplurimi, de quorum martyrio caeteri confessores carceribus inclusi ad Ecclesias Asiae et Phrygiae retulerunt. Exstat ea de re martyrum Lugdunensium epistola apud Eusebium lib. V, cap. 2, in qua Pothinum prope nonagenarium diris cruciatibus enecatum fuisse perhibent; et addit Eusebius cap. 5: «Igitur cum Pothinus (Photinum alii male legunt) anno aetatis nonagesimo una cum Gallicanis martyribus caesus esset, episcopatum Lugdunensis Ecclesiae [Col. 1250B] post illum suscepit Irenaeus.» Idem habet divus Hieronymus libro de Scriptoribus in Irenaeo; affirmat enim quod Pothino prope nonagenario ob Christum martyrio coronato, in locum ejus substitutus [Col. 1250C] sit. Ex quibus omnino sequitur, Irenaeum in persecutione M. Aurelii Antonini, quae anno imperii ejus 17, seu aera 177 coepit, et cum morte ejus anno 180 finem accepit, Pothino in sede Lugdunensi successisse, cum jam antea a martyribus Lugdunensibus Romam missus fuisset ad Eleutherium papam, ut patet ex eorumdem martyrum litteris, quas refert Eusebius libro V, cap. 4, ubi testatur, Irenaeum nondum episcopum fuisse, sed solum presbyterum, dum a martyribus Eleutherio commendatus fuit. Verba Eusebii sunt: «Sed iidem martyres Irenaeum, qui tunc temporis adhuc presbyter [Col. 1251A] Lugdunensis Ecclesiae erat, supradicto Eleuthero per litteras commendarunt.» Et presbyteri confessores in ipsis litteris: «Te per omnia, ac perpetuo optamus in Deo valere, Pater Eleuthere. Has litteras, ut ad te perferret, fratrem et collegam nostrum Irenaeum hortati sumus.» His positis sequitur, durante M. Aurelii persecutione, Eleutherium Romae sedisse: quod ut eminentissimus cardinalis Baronius suo calculo accommodaret, a Sotere annos aliquot auferendos esse censuit, et cui omnes antiqui scriptores, ac catalogi, tam mss. quam typis editi, ad minimum octo vel novem annos pontificatus tribuunt, ipse solum quatuor, minus diebus duodecim, reliquit. Posuerat Baronius Soteris initium anno 175: cui si cum Eusebio et S. Prospero octo annos, vel, cum catalogis ac Libro Pontificali, annos novem tribuisset, Eleutherius non nisi anno 183 vel 184 sedere coepisset. Hoc autem cum martyrum Lugdunensium testimonio repugnare videret, Soteri tantum tres annos, undecim menses, [Col. 1251B] et octodecim dies tribuit, ad hoc ut mors illius anno 179 collocari, et ante obitum M. Aurelii Irenaeus ad Eleutherium Soteris successorem legatione fungi potuisset. Notat tamen ad ann. 179, num. 51: «Si quis autem certiorem de annis Soteris invenerit chronographiam, qua tamen non rejiciatur Cletus e numero Romanorum pontificum, nec litterarum martyrum Lugdunensium sincerum testimonium contemnatur, haud inviti assentiemur.» Haec cum adnotaverit ipse Baronius, debitam ipsi reverentiam servantes, recessimus ab ejus sententia, certiorem chronotaxim statuendo circa nonnullos pontifices, de quibus aut ex antiquis monimentis, aut veterum testimoniis adeo clare constat, ut de tempore, quo pontificatum gesserunt, ambigere minime liceat. Statuimus id de Petri apostolorum principis, Clementis, et Alexandri temporibus, quibus martyrio coronati sunt. Idem de Soteris pontificatu ostendere coepimus, de quo certum est decimum septimum [Col. 1251C] M. Aurelii imperatoris annum, quo persecutio coepit, excedere non potuisse. Tempore enim illius persecutionis martyres Lugdunenses saepius ad Eleutherium papam scripserunt, ut testatur Eusebius in Historia lib. V, cap. 1, ubi epistolam illorum exhibet, quam D. Irenaeo ad Eleutherium deferendam tradiderunt. Porro circa tempus Soteris papae, quo martyrium subivit, et Eleutherio cathedram Romanam reliquit, eminentissimus cardinalis Baronius a nobis dissentit tantum in duobus annis, quibus a vera chronotaxi primorum pontificum perpetuo deflectit. Quare omnia gesta ecclesiastica duobus annis postposuit; qua ratione etiam factum est, quod M. Aurelii imperatoris annum decimum septimum, qui cum aera 177 concurrit, ad annum 179 retulit. Si autem annus 17 Marci Aurelii aerae suae 177 restituatur, nobiscum sentiet Baronius circa tempus persecutionis, quo Soter martyrii palmam adeptus est, [Col. 1251D] et Eleutherius Romanam cathedram obtinuit. Audienda sunt Baronii verba ad annum 179, ubi agens de persecutione in qua martyres Lugdunenses occubuerunt, ita scribit num. 50: «Hac item persecutione sublatum fuisse Soterem papam, litterae martyrum Lugdunensium, quae hoc eodem persecutionis tempore scriptae sunt ad Eleutherium ejus successorem, necessario nos affirmare compellunt; licet alii annos novem eidem tribuerint. Sed quod tres tantum ordinationes fecisse reperiatur, haud longiori tempore sedisse, possumus opinari. Eusebius autem in Chronico, anno superiori nempe decimo sexto Marci imperatoris, ponit Eleutherium suffectum in locum Soteris, sed in historia hoc ipso anno decimo septimo: cui, quoniam credimus id accepisse ex litteris martyrum Lugdunensium, haud inviti astipulamur; cum alioqui in reliquis praeteritis Romanis pontificibus, quod praetermiserit Cletum, haud possumus eidem assentiri. Sic igitur in re ambigua, non tam [Col. 1252A] ex ipso Eusebio, quam ex litteris sanctorum Lugdunensium martyrum, hoc tempore ad Eleutherium scribentium, Soteris obitum, atque Eleutherii ingressum consulto ponendum esse existimamus.» Atque haec Baronius, cujus regulam de temporibus praedictorum pontificum ex litteris martyrum Lugdunensium secuti, veram eorumdem chronologiam tradidimus. Linea 3.— Hic accepit epistolam a Lucio Britanniae rege. Idem refert Ven. Beda lib. I Hist. Gentis Anglorum c. 4, ubi: «Cum Eleutherius vir sanctus pontificatui Rom. Ecclesiae praeesset, misit ad eum Lucius Britannorum rex epistolam, obsecrans ut per ejus mandatum Christianus efficeretur, et mox effectum piae postulationis consecutus est.» Quae omnino concinunt catalogi et Libri Pontificalis verbis.
[Col. 1252A] Linea 5.— Hic firmavit ut nulla esca usualis [Col. 1252B] a Christianis repudiaretur. Judaizantium, sicut Pius, errorem alium perstringit pontifex, qui in cibis delectum superstitiosum tuebantur. Cum Eleutherio alii ecclesiastici scriptores convellere eodem tempore elaborabant superstitionem, uti Clemens Alex. l. II Paedag., c. 1 et seq. Dicitur hic firmavit: vel quia Pius in priori adversus Judaizantes decreto, id vetaverat; vel quod verius est, Pauli praeceptum I Corinth., c. VIII datum, publicandum censuit et confirmandum. Porro haec Eleutherii translatio, cum certo constet Pium non successisse, firmare videtur nostras conjecturas de Libro Pontificali aucto per additiones, quae in schedulis, aut in catalogis additae, deinde occasionem dederunt, ut consarcinarentur. Sed hanc provinciam lustrandam aliis relinquimus: nos in notis ordinem libri sequimur.
[Col. 1252C] (EX BIN.). Linea. 8.— Sepultus est. Martyr, an confessor, incertum est. In Martyrologio appellatur quidem martyr; sed id nomen etiam frequenter tributum est confessoribus, maxime illis, qui fidei causa cruciatum aliquem sustinuerunt, ut probat Baronius in notis pluribus ad Martyrologium. (EX LAB.). Linea 1.— Abundio. Lege Abundantio.
[Col. 1252C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sotere martyrii coronam adepto 22 Aprilis anno 171, ad Petri sedem provectus fuit Eleutherius: cujus exordio tribuuntur consules ejusdem anni Severus II et Herennianus in catalogo Liberiano mendose scripti defectu primae syllabae Verus et Erennianus, quemadmodum, et in postremis ejusdem sedi assignatis tum in eodem catalogo, tum in secundo aetatis Felicis quarti, necnon in Libro Pontificali, [Col. 1252D] aliisque codicibus recensitis inter Prolegomena fol. XCIII, corrupte leguntur consules Paternus et Bradua, et in Lectionariis impressis per Lucam Antonium Junctam anno 1562, corruptius exhibentur Patrianus et Bradua; cum tamen Maternus et Bradua appellandi sint, ita consignati compluribus in inscriptionibus apud Gruterum CXCII, 19; Sponium Antiquit. pag. 80; Almeloveen, in epistola Cuperi ad Fastos Consulares, n. 11. Episcopatus anni quindecim Eleutherio tribuuntur consensu omnium catalogorum. Adduntur menses tres a catalogo Felicis IV (nam lacuna Liberianum hic occupat, ut antea monui): quem sequuntur Colbertini duo; licet alii sex menses exprimant, et Belgicus Papebrochii quatuor. Hunc caeteris praeferendum censeo, utpote consentientem cum picturis Leonianis basilicae S. Pauli; prout etiam in diebus quinque, tum ibi spectandis, tum in catalogis Italiae, et quinque ex Colbertinis. Quocirca temporis summam Eleutherio [Col. 1253A] assignandam censeo annorum 4, mensium 15, dierum 15. Ex 26 Maii, qua recolitur martyrium beati Eleutherii, et ex consulibus Materno et Bradua anni 185, regressu facto in anteriora tempora per annos 15, menses 4 et dies 5 provenit ejusdem ordinatio ad episcopatum die Dominica 22 Januarii anno 170, quindecim solidis mensibus antequam decessor ejus Soter martyrio coronaretur, quod contigit, ut supra diximus, 22 Aprilis anni 171, Severo II et Herenniano consulibus. Hos itaque consules Severum et Herennianum retulit catalogus Liberianus ad initium epochae pontificalis Eleutherii; cum parietur ex ea die rationibus anni pontificalis, apud Catalogorum scriptores renovandi Paschali tempore circa Ascensionem Domini, quemadmodum diserte profitetur auctor catalogi Liberiani in Praefatione: «et post Ascensionem ejus beatissimus Petrus episcopatum suscepit. [Col. 1253B] Ex quo tempore per successionem dispositum, quis episcopus, et quot annos praefuit, vel quo imperante:» praecipue cum Romae civilis usus annorum ab Urbe condita ex parilibus, adhibitus in fastis marmoreis tam consularibus quam triumphalibus, necnon in collegiis sacerdotalibus ad Acta publica marmori incidenda, paria faceret cum pontificalibus annis nostris, ita dispositis ex instituto ejusdem catalogi. Vide observata superius in notis col. 1020, 1139, 1149. Fuit altera quoque causa tribuendi eosdem consules Eleutherio; cum ad mensem Januarium, quo novi consules annum aperiebant Julianum, referenda sit ejus ordinatio ad episcopatum; ut colligitur ex die martyrii, atque ex memorata summa annorum, mensium, ac dierum, eidem attributa in catalogis et picturis quarti et quinti saeculi. Necesse igitur est vicarium Soteris recognoscere Eleutherium per 15 illos menses, qui intercedunt ex die 21 Januarii, Dominica ordinationis Eleutherii, ad diem 22 Aprilis, natalem Soteris [Col. 1253C] ex martyrio suo redditam: consuetudine satis recepta vicarios in Urbe in persecutionibus promovendi, aliisque Ecclesiae necessitatibus. Martyriorum non infrequens fuit imperium M. Aurelii, licet et Antoninus pater, et ipse Marcus rescripta dedisset pro Christianorum securitate, quae observata sunt in notis historicis ad S. Soterem. Ex quo Romae Justinus philosophus Christianus, qui pro nostra causa peroraverat ad principes et senatum, publico judicio capitis damnatus est cum sociis, anno 165 juxta Chronicon Alexandrinum et Baronium, quem ad 167 referri monet Ruinartius (in Actis pag. 42) vel anno 170, juxta calculos Papebrochii; mirum non est, si mors illata fuit Romae etiam Soteri papae. Rectores provinciarum pulsabantur ethnicorum libellis, philosophorum et sophistarum artibus, sacerdotum querelis, et insani vulgi clamoribus, dira contra nos imprecantibus; ut abunde comprobant apologiae ipsae Justini, ac Tatiani scripta, [Col. 1253D] et epistolae martyrum Lugdunensium ad Eleutherium papam transmissae per Irenaeum, tum temporis presbyterum, ab Eusebio relatae lib. IV Historiae cap. 1. Importunis igitur petitionibus extorquebant ab eodem principe, mitiora de nobis jubente, potestatem gladii contra fideles exercendi obtentu Christiani nominis; quod luculenter ostendunt Acta eorumdem martyrum Lugdunensium ac Viennensium in Galliis et in Urbe, nedum aliis in provinciis gesta et passiones, ut Polycarpi ac sociorum in Asia, Ptolemaei sociorumque in urbe Roma sub praefecto urbico, quae Ruinartius ad annum 166, Marci Aurelii et L. Veri quintum, referenda esse demonstrat. Tertullianus in Apologetico adversus gentes confirmat ea quae dicimus, dum eximit M. Aurelium e numero debellatorum Ecclesiae, ejusque litteras indicat, memorantes Germanicam sitim Christianorum militum precationibus insperato imbre discussam. Subdit enim, quod imperator ut, non [Col. 1254A] palam ab hujusmodi hominibus (Christianis) poenam dimovit, ita alio modo palam dispersit, adjecta etiam accusatoribus damnatione, et quidem tetriore. His ostendit principem nobis caeteroqui non infensum, imo et propensiorem, etiam post recepta a Deo beneficia precibus militum Christianorum exercitus praeservati, eaque contestata senatui populoque Romano, poenales tamen leges pridem contra nos editas non abrogasse; quod satis erat ut judices ex officio inquirendi contra nos potestatem pro lubitu exercerent. Excogitavit quidem remedia, quibus redderentur difficiles criminationes ac delationes Christianorum, hostibus praesertim privatis, periculum subituris adjectae contra illos poenae, nisi ex legibus non abrogatis reos peregissent quos publico judicio sisti curassent. Quae cum attente considero, videor mihi satis perspicue definire posse per decennium imperii sui primum ita non vetitas delationes et accusationes Christianorum, ut praesides provinciarum [Col. 1254B] et magistratus urbani jus gladii exercerent tanquam in reos violatae religionis contra Christianos, juxta praxim a Trajano mandatam Plinio proconsuli in Bithynia, quam Tertullianus indicat Apologiae cap. 2, et Eusebius Historiae lib. III, cap. 27, uti observat Baronius ad annum 104, num. 6 et 7. Tertullianus: «Tunc Trajanus rescripsit, hoc genus inquirendum quidem non esse, oblatos vero puniri oportere. O sententiam necessitate confusam! Negat inquirendos, ut innocentes, et mandat puniendos, ut nocentes. Parcit et saevit, dissimulat et animadvertit.» Trajanus epistola 98 libri X, inter Plinianas: «Actum quem debuisti, mi Secunde, in excutiendis causis eorum qui Christiani ad te delati fuerunt, secutus es. Neque enim in universum aliquid quod quasi certam formam habeat, constitui potest. Conquirendi non sunt; si deferantur et arguantur, puniendi sunt.» Eusebius ista recensens, quid inde sequeretur admonuit: «Quo facto, inquit, persecutionis incendium, quod nobis violentius incumbebat, [Col. 1254C] restinctum quidem aliqua ex parte videbatur; iis tamen qui nos maligne et fraudulenter aggredi vellent, non minor opportunitas suppetebat, interdum populo, interdum praesidibus provinciarum adversus nostros insidias comparantibus. Adeo ut si non palam et publice, locales tamen in aliquot provinciis persecutiones exardescerent, et plurimi ex fidelibus multiplicis martyrii certamen subirent.» Et rursus exponens praxim a Plinio proconsule observatam, quam Trajanus rescribens approbaverat, ait hanc fuisse, ut quosdam damnaret, quosdam gradu pelleret. Ex his itaque legibus, consuetudinibus et rescriptis Trajani non abrogatis actum esse dicam sub Antonino Pio et sub M. Aurelio, priori ejus imperii decennio labente, donec anno decimo in expeditione Germanica dum ageret, impetrata coelitus pluvia precibus Christianorum (cujus rei documentum illustre visitur in columna Cochlide, ejusdem belli gestis anaglyptico opere insculpta), in posterum [Col. 1254D] Marcus edixit mitius agenduum contra Christianos, in epistola per Eusebium inserta libro IV, cap. 13, sublatis delationibus quas Trajanus permiserat praxim Plinianam approbans, neque Antoninus Pius sustulerat, licet saeviores Adriani leges silere jussisset. Operae pretium est hujus epistolae ab Eusebio productae auctorem ac tempus ostendere, ad comprobandam historiam pontificum et martyrum secundi, de quo agimus, saeculi. Valesius in doctis adnotationibus ad Eusebium pridem ostendit, graviter lapsum historicum, qui eamdem epistolam tribuerit Antonino Pio; cum ipsa inscriptio evidenter ostendat referri ad M. Aurelium. «Errat, inquit, Eusebius, qui Antonino Pio hanc epistolam tribuit, cum sit divi Marci, ut ex inscriptione ipsa apparet, scripta anno primo ejus imperii, eum ipse esset tertium consul. «Subdit vero»: Hunc errorem Eusebii vidit quidem auctor Chronici Alexandrini, sed illam [Col. 1255A] epistolam male assignavit anno ejus decimo.» Pro auctore Chronici Alexandrini contra Valesium (salvo tanti viri honore) definiendum evidenter est eadem ex inscriptione epistolae, unde ipse merito arguebat perperam attributam fuisse Antonino Pio tam ab Eusebio, quam a Zonara, definiendum inquam est epistolam datam fuisse anno imperii M. Aurelii non primo, sed decimo, et tribunitiae potestatis titulum non XV, sed XXV praeferre debere. Titulus epistolae talis ab Eusebio consignatur: «Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus Armeniacus pontifex Maximus trib. potest. XV, cos. III. Communi Asiae,» etc. Armeniaci titulus, quem exprimit in hac epistola imperator, tributus illi non fuit nisi post annum imperii tertium jam initum cum tribunitiae potestatis numero XVIII, ut nummi docent, et inscriptiones. Nuspiam legi potest Armeniaci cognomentum cum trib. pot. XV, vel XVI. Nam labente M. Aurelii trib. potestate XV, Vologaeses Parthorum rex, caesis Romanorum copiis, Syriam vastabat, cum [Col. 1255B] Armeniam occupasset. Bellum Parthicum statim decretum. Expeditio a L. Vero suscepta: et post biennium Vologaeses a Cassio victus. Hinc coepit M. Aurelius Armeniaci nomen obtinere, cum trib. potest. XVIII et consequentibus jugatum. Vidit Valesius ad Pium referri non posse titulum Armeniaci, quod miror non observatum Eusebio. Non vidit Valesius eum numerum trib. pot. XV, tam repugnare in Marco appellationi Armeniaci, quam Armeniaci appellatio repugnabat Pio. Noverat Eusebius Pium non pertigisse ad trib. pot. XXV, cum ex XXIV delibaverit tantum dies XI, unde et in Chronico illi tantum assignat annos imperii solidos XXIII. Quare detrahendam fortasse duxit primam decadem numero XX, recte jugato titulo Armeniaci in M. Aurelio. Sed auctor chronici Alexandrini retinens integrum numerum XXV, in M. Aurelio Armeniaci nomen pridem adepto, ad decimum ejus imperii annum rescriptum epistolae pertinere probe intellexit, et fideliter [Col. 1255C] consignavit. Confirmat hanc nostram restitutionem trib. pot. XXV, cum auctore laudati chronici praeter appellationem Armeniaci etiam forma rescripti, solum nomen M. Aurelii praeferens, non adjecto nomine Veri fratris ad imperii consortium assumpti: quod omissum non fuisset anno primo communis imperii, quando leges utriusque fratris titulo edebantur, ut ostendit ea, quae signata est nota anni 161, iisdem Augustis fratribus consulibus l. 2, C. de Procuratoribus, et altera, quae signatur coss. anni 162, Rustico et Aquilino, l. 3, C. de alendis liberis a parentibus. Cum enim Antoninus Pius vita perfunctus fuisset Nonis Martii anni 161, M. Aurelio et L. Vero coss., Marcus ita expedite associavit Augustae dignitati fratrem, et collegam Verum, ut intra dies 14 a patris obitu epigraphe Puteolana, a cl. v. Jo. Vignolio edita in fine libri de Columna Pii, pag. 322, incisa X Kal. Aprilis, utrumque fratrem et consulem appellet imperatorem Caesarem Augustum [Col. 1255D] trib. pot., etc. Probabile non videtur solum Marcum rescripturum fuisse Asianis, cum uterque Augustus jus diceret universis. Anno autem decimo imperii M. Aurelii tr. pot. XXV gerentis anno Christi 171, solus respondit Communi Asiae; cum in fine anni 169 L. Verus tr. potestatem numerans IX nondum completam, dum M. Aurelio labebatur XXIII vita excessisset media hieme, ut historici referunt, et nummi contestantur. Solus, inquam, eo anno 171 nominatur in epistola, quippe qui fratre ante biennium circiter amisso, in consortium imperii nondum assumpserat filium Commodum, Augusti nomine, ac tribunitiae potestatis titulo serius donatum, scilicet anno Christi 175, mense Augusti, cum M. Antoninus pater numeraret trib. potest. XXIX. Ante hoc rescriptum anni 161 impune poterant accusatores deferre, et in judicium vocare Christianos ex lege illa temperatae sevitiae, quam praxis Plinii, et approbatio Trajani non abrogata judicibus permittebat, [Col. 1256A] ut sequerentur. Quare temporibus diligenter perpensis, ac restitutis per genuina documenta, quae attulimus, constare potest, cur anno 161 post mortem Antonini Pii revixerint delationes adversus cultores Christianae fidei, tam in Urbe quam in provinciis, eoque anno martyrio coronatus sit pontifex Romanus Anicetus die 17 Aprilis, et anno 164, Polycarpus in Asia, Justinus Romae anno 165, juxta chronicum Alexandrinum, juxta alios 167, vel 170, et anno 171, die 21 Aprilis Soter pariter pro Christo occisus; cum M. Aurelius vix attigisset alterum mensem trib. potest. suae XXV, nondum in Italiam regressus a bello Germanico, quo adhuc detinebatur: et ubi eodem anno trib. pot. XXV, procedente expertus opem divinitus sibi impetratam precibus Christianorum contra Marcomannos, siti exercitus aestivo tempore relevata, potuit epistolam dare ad commune Asiae, et ad senatum perscribere quidquid Eusebius memorat cum Tertulliano. Linea 3.— Hic accepit epistolam a Lucio Britanniae rege, ut Christianus efficeretur, etc. De legatione Lucii regis ad Eleutherium papam, ejusque epocha satis convenit inter vetustiores illius insulae scriptores, et inter eos e recentioribus, qui diligentia excellunt in antiquitatibus Britanniae investigandis, videndos apud Usserium de Britannicis Ecclesiis pag. 29, ubi haec habet de Mariano Scoto, Bedam secuto in connectendo initio Eleutherii cum anno 16 M. Aurelii Antonini et coss. Pollione et Apro.: «Legationem Lucii cum Beda ad initium Eleutheri, et horum utrumque ad consulatum Pollionis et Apri non male retulit.» Quare latius circumscriptum haberi debet a Beda initium Eleutheri, et legatio Lucii, quando utrumque pariabat cum anno 167, ut idem Usserius scribit pagina proxima, ubi admonet ex libro Pontificali, initium Eleutherii cadere in [Col. 1256C] annum 171. Longum esset attexere scriptorum classes integras, pluribus e saeculis ibi productas ad illustrandam Lucii regis historiam, et origines Ecclesiarum ejus insulae praecipuarum, capitibus tertio et sequentibus, usque ad 7, praesertim vero illarum 28 (quot etiam Beda connumerat), quas ex Ninii catalogo ab antiquissimis duobus exemplaribus Cottonianis descripto, et cum aliis novem collato recensuit pag. 83, cum legi apud eumdem possint. Operae pretium me potius facturum judicio; si occasione prosequendi extensionem Christiani nominis in Britannicae insulae partibus Romanae dominationi non omnimode subjectis, ita flagitante atque adnitente Lucio rege, et papa Eleuthero adlaborante, et annuente piis votis, delibem summa capita constitutionis illius provinciae Britanniae: quae potiorem insulae partem per tria priora saecula complexa est, deinde sub Constantino in plures divisa fuit. Decerptam nonnulla ex adversariis, quae [Col. 1256D] aliquando seposueram ad illustrandam notitiam provinciarum ecclesiasticarum, huic secundo saeculo respondentem. Haec enim nonnihil lucis affundere fortasse poterunt universis numeris hujus Libri Pontificalis, ubi legimus fere per singulas earum, episcopos per diversa loca ab eo pontifice constitutos et ordinatos. Observaveram igitur cum beato Leone Magno, divinae providentiae consilio suaviter, ac fortiter singula disponente, paratam fuisse, quasi vehiculum Evangelio in orbem universum perferendo, magnitudinem atque unitatem Romani imperii, et foedera cum remotissimis terrarum tractibus a Romanis principibus inita. «Disposito namque divinitus operi (ait S. Leo, sermone 1 in Nat. apostolorum) maxime congruebat, ut cito pervios haberet populos praedicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis.» Nascente Domino, juxta vaticinia prophetarum, dum terrarum orbis esset in pace compositus, [Col. 1257A] et per eos Augusti annos, quibus edictum vulgatum fuerat ab eodem Caesare, ut describeretur universus orbis, ordinatio provinciarum sub uno principe non modo facilem aditum parabat designatis praeconibus Evangelii, verum etiam ordiebatur in civili dispositione regionum, nexuque oppidatim per eas contexto, quoddam specimen ordinati sanctiorisque regiminis, paulo post contradendi a pacis Principe Christo Domino suis apostolis, eorumque successoribus in episcopatus Christiani hierarchia, quam erat proxime fundaturus. Hanc artem divini consilii cum ante Leonem Magnum probe cognosceret princeps apostolici coetus, et primus Ecclesiae suae hierarchia electus a Christo Domino Simon Petrus, Orientis et Occidentis praecipuis sedibus constitutis adjecit tertiam in Aegypto, unde Meridionalium regionum tractus amplissimi legatos Christi reciperent, ad Indos usque, ac Aethiopas potestatis suae terminos prolaturos: quibus tamen omnibus, ut intelligerent cathedrae illius auctoritatem esse praelatam, [Col. 1257B] quam ipse vivens ac moriens donasset privilegio suae successionis in amplissima potestate, quanta fuerat sibi a Redemptore humani generis collata supra universos fidelium coetus; hanc in urbe Roma figere voluit, caput orbis, et imperii pridem effecta, per Europam, Asiam, et Africam propagati: unde facilius possent tum ipse, tum successores in quaecunque terrarum spatia suas leges perinde ac legationes transmittere. Famulabantur consilio divini operis non modo pax, et ordinatio provinciarum, ac census civium, et foedera Augusti cum remotissimis regibus, verum etiam bella, et victoriae, itinera, et partitiones provinciarum, militares expeditiones, coloniarum deductio, legionum transvectio, praesidum sortitio, ac universa propemodum gesta Reipublicae, et Caesarum consequentium. Sive in Britanniam moverent Caius Caligula et Claudius; sive in Armeniam Nero; sive in Judaeam Vespasianus; sive Trajanus in Daciam, [Col. 1257C] Parthiam, et Mesopotamiam; sive Adrianus barbaris restitueret ea quae Trajanus ademerat; sive lustraret ipse, ejusque exemplo Antoninus provincias, et crebris itineribus totum imperium redderet pervium; sive Romanis legionibus communiret; sive etiam maria et insulas continenti conjungeret, instructis in Italia classibus Superi Maris, et Inferi, Ravennati, ac Misenati; sive limites imperii firmaret collocatis exercitibus Britannico, Cappadocico, Dacco, Germanico, Hispanico, Illyrico, Mauritanico, Moesiaco, Rhetico, Sarmatico, Syriaco, spectandis in nummis Adriani: universa haec Evangelii perferendi apparatus, et comitatus erant, et adjumenta, non hominum vano consilio ad temporariae tantum vitae usus haec dirigente comparata, sed sapientiae divinae nutu, ac potestate disposita, ac ministrata Christi gloriae, et electorum saluti: cui omnem praesto esse creaturam, et servire nec cogitantem, atque etiam contra stimulum calcitrantem jubet. [Col. 1257D] Quantum enim facilitatis conciliaretur missionibus apostolicis ex Urbe dirigendis a summo Ecclesiae hierarcha in dissitas quascunque regiones frequens legionum transvectio, magistratuum majorum minorumque profectio ferme quotidiana ad provincias et copias regendas, satis attigi supra, ad numerum primum, cum perpenderem divinae providentiae vim plane admirabilem, quae infirma mundi eligens, ut fortia quaeque confundat, exigit sapientiae suae consiliis servitium praestari, et compendia etiam ab insanis et ludicris hominum cogitationibus: quemadmodum observatum fuit in Caio Caligula, quando legiones undique accitas ad Britannicam expeditionem eduxit, et «directa acie in littore Oceani (Sueton., cap. 46 illius Vitae) ac balistis machinisque dispositis, nemine gnaro, ac opinante quid coepturus esset, repente ut conchas legerent, galeasque, et sinus replerent, imperavit: spolia Oceani vocans Capitolio, palatioque debita.» Insani [Col. 1258A] principis vanitatem, et Caianarum expeditionum ludibrium, ut appellat Tacitus Hist. lib. IV, cap. 15, ita serio sibi famulari adegit Dei sapientia, ut hoc uno levitatis humanae joco adduxerit e Syria ad Britannos complura Romanorum civium millia, ascripta legionibus, quartae, sextae, ac decimae, inde transvectis ad hanc expeditionem: quorum militum plerique veterani ante annos quatuordecim interfuerant Christi Domini praedicationi, et miraculis, morti ac resurrectioni, vel ejusdem discipulorum gestis adesse potuerant multo recentius, testes oculati mirabilium ac magnalium Dei. Sive cum Cornelio centurione cohortis Italicae meruissent; sive cum alio centurione evangelico, cujus fidei parem se in Israele non invenisse Salvator dixit; sive cum militibus in morte Domini conversis, et exclamantibus, Vere Filius Dei erat iste; sive cum Paulo ex persecutore in apostolum repente converso; sive cum equitibus Caesarianis supra memoratis cum Clemente Alexandrino, alioque scriptore, aut [Col. 1258B] cum iis, qui de domo Caesaris erant, et in fine Epistolae Pauli ad Philippenses ab Urbe datae recensentur, Roma profecti sint in Britanniam; poterant tum annuntiare de Christo Domino ejusque Ecclesia quae viderant, tum discipulos Domini, aut apostolorum secum transvehere in easdem provincias. Verum de Britannia Evangelii luce illustrata paulo post agam distinctius. Nunc generatim prosequor facilitatem perferendae Christianae fidei in quaslibet provincias Romanas, et in regiones Romanis limitibus proximas, earumque regionum, ac provinciarum Ecclesias nectendi cum capite universarum constituto in sede Romana a principe apostolorum. Nam ubi semel Christo nomen dedissent Romani cives, praesertim eo loco nati equestris, aut patriciae nobilitatis, quorum de numero praetores, proconsules, legati ab Urbe in provincias mittendi forent, vel quotannis, vel per triennia, et quinquennia; Romanus quoque pontifex uti poterat [Col. 1258C] parata occasione, et comitem illis dare presbyterum, aut etiam episcopum a se ordinatum, ut ejusdem provinciae, praefecturae, ac vicinarum gentium oppidanis, et incolis sacra administraret, vetustos errores, ac novos, eorumque sectas detegeret, atque expurgaret fidem, ac disciplinam catholicam ibidem constabiliret, ac promoveret; et, ut verbo universa complectar, par illi copia dabatur cognoscendi per triennia singula Ecclesiarum illarum statum, et religionis incrementa, ac hodie detur per triennales visitationes sacrorum liminum apostolicorum, episcopis indictas in eorumdem consecratione, dum student Romanum pontificem pastorem universi gregis Dominici certiorem reddere de fidelium progressu eumdemque consulere de rebus ad divinum cultum pertinentibus, et ad aeternam salutem populi eadem in provincia sibi concrediti. Hac vero opportunitate usos fuisse Petri successores comprobari potest ex primis episcoporum sedibus, ibi plerumque [Col. 1258D] constitutis, ubi Coloniae civium Romanorum splendidae fuerant deductae, aut Romanorum exercituum sedes, et castra Praesidiorum posita ab Adriano, et Antonino, sive etiam a superioribus principibus, aut successoribus. Adrianum tamen, et Antoninum praecipue nomino; quod hi compleverint hoc secundo, de quo nunc agimus, saeculo provinciarum Romanarum ordinationem primam ab Augusto editam, eamque perfecerint post accessiones sub Claudio, Nerone, Vespasiano, ac Trajano celebratas. l. De Fraisse canonicus Carnotensis, auctor opusculi de Origine Ecclesiarum Galliae cap. 5 decernit, Treviros, Lugdunum, Viennam inter Galliarum civitates haberi primas, quae episcopos obtinuerint. In Tabula chronologica, quam construxit cap. 10, ad annum Christi 68, refert S. Eucharium Trevirensibus datum fuisse episcopum eodem anno, quo etiam putat apostolorum principem martyrio coronatum. Anno autem proximo censet S. Crescentem Moguntinis [Col. 1259A] episcopum a beato Lino constitutum. Anno 140 figit epocham episcopatus Lugdunensis, tunc erecti per Telesphorum: qui et ablegavit Pothinum episcopum, sancti Polycarpi discipulum. Anno 167 Viennensibus infert beatum Severum episcopum: qui ex Perside vocatur ad annuntiandum in Galliis Evangelium In his autem illustribus qua coloniis, qua legionum hibernis castris, quae metropoles plerumque fuerunt provinciarum, aut emporia, solebant Romani pontifices constituere episcopos, qui vicarii quoque apostolici auctoritate pollerent, ex causa quam attulit Coelestinus primus epistola 13, inter Holstenianas a Schelestrate producta in dissert. de Auctorit. patriarchali, cap. 3, pag. 41: «Sunt culpae aliquantae non leves, quae illis innatae provinciis (per Illyricum) ad nos, cum simus longius, non possunt pervenire, aut jam semotis omnibus, non ita ut sunt acta interposito temporis spatio perferuntur: quas omnes nos intercessione fratris, ac coepiscopi nostri [Col. 1259B] Rufi (is erat Thessalonicensium episcopus), cujus experimentum comprobatum esse in causis omnibus, et vitae actibus liquet, volumus reservari. Cui vicem nostram per vestram provinciam noveritis esse commissam, ita ut ad eum fratres charissimi, quidquid de causis agitur, referatur; sine ejus consilio nullus ordinetur; nullus usurpet eodem inconscio commissam illi provinciam; colligere nisi cum ejus voluntate episcopos non praesumat: per eum etiam ad nos, si quid est, referatur.» Neque id primum Coelestinus constituit, sed ante ilium Damasus jam perfecerat ea de causa, quam idem Schelestratius refert pag. 49, ut obsisteret episcopi Constantinopolitani usurpationibus, et Romae veteris ea esset praerogativa, quae ex prisca apostolica disciplina (ut verbis Theodosii probat Schelestratius in notis ad Leonem) semper effecit, ut omnibus Ecclesiis praeesset, «utque per hos provinciarum episcopos in majoribus urbibus constitutos ad Petri sedem [Col. 1259C] universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret,» quemadmodum, et Leo Magnus affirmat epistola 54 ad Anastasium Thessalonicensem. Vide Schelestratii laudatam dissertationem ubi supra. Has igitur ad colonias illustres, aut metropoles provinciarum, vel emporia, et oppida constituta prope castra stativa legionum, et civium Romanorum, licet facilis esset accessus praeconibus Evangelii illuc directis, non tamen eisdem assignabantur facile sedes episcopales, nisi constaret de ordinatione provinciae temporibus ita pacatis, ut mutatio repentina timeri minime posset, quae statum provinciae subverteret. Quare in provincias nondum liberas ab excursibus barbarorum, aut ab intestinis indigenarum motibus, ante pacata Adriani tempora et Antoninorum, episcopi saepe mittebantur vicariorum apostolicorum more ad eam nationem directi, in qua possent excurrere quocunque necessitas advocaret. Ubi autem pax regionis videbatur spondere [Col. 1259D] durabilem provinciae constitutionem, et opportunitas daretur ultro citroque commeandi Romam ex provincia, et ad provinciam ex Urbe, et quod inde consequebatur conferendi de statu illarum Ecclesiarum cum Romano pontifice: ibi episcopos Romanus pontifex constituebat, ut sedis certae ac successionis ordine in coloniis, metropolibus, emporiis concreditum sibi populum regerent, ac docerent. Quocirca Innocentius I epistola prima ad Decentium per Occidentalem imperii tractum regiones enumerans Romanis subditas, ratum id et manifestum asseruit. «Cum sit manifestum, inquit, in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, Siciliam, insulasque interjacentes, nullum hominum instituisse Ecclesias, nisi eos, quos venerabilis Petrus apostolus, aut ejus successores constituerunt sacerdotes.» Quod si tractus regionis evangelica doctrina excolendae partim Romanis pareret, partim amicis, aut foederatis Romanorum regibus, aut populis; pertinebat ad [Col. 1260A] providentiam Romani pontificis, antequam certam episcopatus sedem in ea designaret, curare, ut ex utrisque fiduciam caperet paratae facilitatis conservandae communicationis, et obedientiae earumdem Ecclesiarum et sedium erga communem omnium matrem Romanam: ita ut inconcussum maneret in discretis etiam temporalium principum Romanorum, et exterorum ditionibus Irenaei axioma: «Ut scilicet ad hanc Romanam Ecclesiam propter ejus principalitatem oporteret omnem Ecclesiam (et consequenter illam, seu illas, quae ibi fundarentur) convenire. » Mirandum propterea non est, si Evangelii luce orbem universum satis celeriter pervadente, non tamen illico inveniantur sedes episcopales primo saeculo ubique constitutae. Ubi opportunitas data nondum erat certam sedem episcopatus deligendi, hanc disciplinam viguisse ordinandi episcopum gentis illius, cujus saluti prospiciebatur, notavit ex Photii bibliotheca cod. 48, Thomassinus, de [Col. 1260B] Vet. et Nov. Eccl. disciplina, parte I, lib. I, cap. 54, n. 8: «Refert, inquit, in Bibliotheca Photius, Caium doctissimum clarissimumque Romanae Ecclesiae presbyterum, pontificibus Victore et Zephyrino, gentium episcopum, ordinatum esse, χειροτονηθῆναι ἐθνῶν ἐπίσκοπον· et veluti regem inunctum, et coronatum esse ei regno, quod vi et consilio esset adepturus. Eo fere modo pontifices Romani consecravere episcoporum partem longe maximam, quos deinde immitterent ad debellandas, fideique jugo subjiciendas provincias illas, quas in epistola sua enumerat Innocentius primus.» Obiter hic adnotabo, data occasione consecrationis hujus Romani presbyteri circa finem secundi saeculi in episcopum illarum gentium, quas Christo erat acquisiturus, non esse cur aversetur adeo acriter Pagius episcopos adjutores a nobis non semel admissos in hac historia pontificali prioribus Ecclesiae saeculis, quos deinde contigerit ad successionem apostolicae sedis Romani cleri suffragiis eligi post [Col. 1260C] obitum decessoris; cum praeter exemplum apostolorum principis ita ordinantis Linum, Cletum, Clementem, etiam in fine secundi saeculi Caius ex Romano presbytero episcopus gentium ordinatus esse dicatur, pontificibus Victore et Zephyrino, nempe promotus ad episcopatum in aliqua natione exercendum vicarii apostolici auctoritate, eumque in Urbe retentum, donec daretur opportunitas expeditionis. Non aliter contigisse opinor, cum hunc ipsum Eleutherium, cujus vitae notas attexo, ordinatum episcopum recognovimus ex epocha illi attributa mensibus quindecim antequam Soter obiret. Pacatis enim temporibus Antoninorum cum acquirerentur Christo regiones Romanis foederatae, aut finitimae, frequens occasio sese offerebat episcopos ex Urbe mittendi ad gentes illas erudiendas. Quos autem apostolico ministerio deputaret Romanus pontifex aequum erat experimento regiminis aliquandiu tentare, et tyrocinio quodam exercere in munere [Col. 1260D] pastorali. Id vero praestari facilius, ac securius non poterat, quam adhibendo candidatos evangelicae missionis per aliquot menses ad vicariae potestatis officia episcopalia in Urbe exercenda. Quocirca mirum non est, si vacante interim sede, aliquando contigerit, ut aliquis episcopus ita promotus non ad sedem certam implendam, sed ad gentem aliquam vicarii apostolici more ad fidem formandam, eoque nomine exercitus aliquot mensibus in vicario munere apostolatus apud Romanum pontificem, repente sublegeretur successor a Clero, illius virtutes, et prudentiam experto sub decessore. Nec video, cur V. C. Pagius, tum ad annum 67, num. 17, tum alibi, et praesertim ad annum 219, adeo confidenter pronuntiet, vicariatus hujusmodi per tria priora saecula esse supposititios; cum admittat exemplum apostolorum principis tres sibi vicarios in Urbe sublegentis; et consulatuum ratio accurate per nos expensa id perspicue demonstret non semel [Col. 1261A] admittendum tam saeculo secundo quam tertio. Verum de vicariis satis. His igitur generatim praecognitis, quae ad episcopatus fundandos, et ad provincias ecclesiasticas ordinandas primo ac secundo saeculo pertinebant, unde satis constat a publicatione Evangelii per aliquot provincias Romanas nondum pacatas aut Romanis finitimas, non esse continuo subsecutam episcopalium sedium fundationem; procedendum est ad originem sedium episcopalium vetustiorum Britannicis in insulis detegendam, aut certe ad ejus Ecclesiae statum propius recognoscendum ex fidei Christianae primordiis in Occidente ad legationem Lucii regis ad papam Eleutherium: quo ex tempore Tertullianus paucos post annos dum scriberet in libro adversus Judaeos, asserere potuit, «Britannorum inaccessa Romanis loca esse Christo jam subdita, quemadmodum et Hispaniarum omnes terminos, et Galliarum diversas nationes.» Quin, et Justinus annis quinquaginta circiter ante illa Tertulliani [Col. 1261B] scripta in Dialogo adversus Tryphonem inducitur ita loquens: «Ne unum quidem est genus mortalium, sive barbarorum, sive Graecorum, seu etiam aliorum omnium, quocunque appellentur nomine, ne eorum quidem, qui pro domibus plaustris utuntur, ac tentoriis agentes vitam pastoriciam, inter quos per nomen crucifixi Jesu supplicationes, et gratiarum actiones Patri, et Fabricatori rerum omnium non fiant.» Quam parata fuerit occasio perferendi ad Britannos Evangelii etiam Petro apostolo, ejusque discipulis, exposui supra in notis ad num. 1, et ad num. 4, cum legiones integrae civium Romanorum, a C. Caligula, et Claudio ex Syria in Occidentem accitae, et in Britannica expeditione pluribus annis occupatae, ibique moratae sub Vespasiano, ac Domitiano ad terminum saeculi primi aerae Christianae, nubem testium adduxerant ex Palaestina, et Syria gestorum Christi et apostolorum, quibus [Col. 1261C] eaedem legiones et cohortes interfuerant; et complures ex iis ad fidem conversos: quibus presbyteros aliquot, vel etiam episcopos comites dare facile poterant Petrus, et Petro proximi successores. Nec tamen episcopales sedes ita celeriter fundatas fuisse per insulam crediderim; ut ad primum Christi saeculum referri possint. Lubentius credam intra secundum redemptionis saeculum primos episcopatus ibidem constitutos, quando provinciae status pacatiora ferebat tempora. Licet enim Claudius imperator, capto rege Caractaco, et Romam ducto, redactaque in potestatem populi Romani provincia, non modo eamdem frequentaverit civibus, sed etiam coloniam Romanam veteranorum eo deduxerit, scilicet Camalodunum anno Christi 50, C. Antistio Vetere M. Suillio Rufo coss., subsidium adversus rebelles, et imbuendis sociis ad officia legum (ut ait Tacitus Annal. XII, cap. 32) ; attamen decennio post Paeto ac Turpiliano coss. Christi 61, circa initia [Col. 1261D] Neronis, Irene regina ultura graves injurias, a militibus Romanis sibi suisque illatas, et commotis ad rebellionem Trinobantibus, adeo viriliter pugnavit contra Romanas acies, ut caesa fuerint inter Camalodunum, Verulamium, et Londinum octuaginta millia civium Romanorum, ac sociorum, uti memorant in Annalibus Tacitus, Dio in historia. Longa inde series vicissitudinum, et varia praeliorum discrimina etiam sub Vespasiano principe, legenda apud Tacitum in Vita Agricolae cap. 7, sub Cereali et Frontino, necnon sub Agricola, modo cum insulanis citerioribus, modo cum ulterioribus, quos tum Caledonios vocabant, hodie Scotos, ibidem indicata cap. 33, sub Domitiano. Haec igitur tempora perturbata motibus Britannorum ferme continuis, tum externis contra aggressores Romanos, tum etiam intestinis intra insulares (quandoquidem narrat ibidem Tacitus etiam Hiberniae [Col. 1262A] regulum, qui seditione domestica expulsus confugerat ad Agricolam, fuisse quidem benigne receptum, sed obtentu amicitiae ab eo retentum in belli occasionem) minus opportuna visa sunt praesulibus apostolicis, quam ut certis sedibus designatis episcopales cathedrae ibidem erigerentur, tum in ditione Romanis obtemperante, tum in reliquis, quae parebant propriis regibus. Constituta vero provincia per Adrianum, qui, Spartiano teste in ejus Vita, « conversis egregio more militibus Britanniam petiit, in qua multa correxit, murumque per 80 millia passuum primus duxit, qui Romanos barbarosque divideret, et Britannicum exercitum in eo limite collocavit, ut numismata antiqua demonstrant, et classem Britannicam instruxit,» quam produnt vetustae inscriptiones; aetas opportunior illuxit ad cogitandum de certis sedibus episcoporum. Adriani pacem stabiliorem reddidit Antoninus, postquam subortos in Britannia motus compescuit per Lollium Urbicum victis Britannis, ut Capitolinus asserit in ejus Vita, [Col. 1262B] et nummi ex omni metallo a Vaillantio expositi contestantur; et postquam exemplum patris secutus, alium murum cespititium submotis barbaris duxit. Tum vero satis compositis Romanorum et insulanorum limitibus, pacisque diuturnae spe confirmata, visum est apostolicae sedis pontifici opportune obsecundare occasioni episcopatuum in insula constituendorum. Hanc obtulit inter Britanniae reges ille pietate praecipuus, quem Lucium Latine appellant, Britannica vero lingua Les, ut capite 3 Britannicarum Antiquitatum Usserius refert: qui etiam dixerat pag. 20, Regem Britwallanorum eumdem nominari in Latino, Saxonicis Annalibus Bibliothecae olim Cambdeni, nunc Cottonianae: et pag. 22, addit: «Nec hoc praetereundum, repertos esse in Anglia duos antiquissimos nummos (argenteum unum, quem habuit M. Josephus Hollandus, aureum alterum, quem inter D. Roberti Cottoni κοιμήλια vidimus) Christiani regis (uti ex signo crucis apposito colligitur) [Col. 1262C] imagine, et litteris obscurioribus, quae LVC denotare videbantur, insignitos.» Omnium certe historicorum, qui res Anglicas pertractarunt, una sententia est, a Beda, Gilda, aliisque vetustis gentis suae auctoribus accepta, memoratum regem Lucium petiisse a Romano pontifice Eleutherio, ut sacris Christianis imbueret suos Britannos: cujus rei causa alii Timotheum presbyterum Romanum Novati fratrem (et juxta aliquorum opinionem germanum quoque Praxedis, et Pudentianae virginum) ablegatum fuisse dicunt: alii Damianum (seu Duvianum) et Fugatium missos affirmant, ex epistola beato patricio attributa, necnon ex magna Tabula Gastoniensi, productos etiam ab Usserio et a scriptoribus memoratis per Schelestratium in libro de Auctoritate patriarchali, cap. 1, n. 8 et seqq. Hos autem ita studiose receptos, et liberaliter habitos a piissimo rege complures memorant, ut episcopales etiam sedes iis attributae, ac dotatae ab illo credantur. Scriptorum ingentem classem recenset [Col. 1262D] Usserius cap. 4 et 5, quorum tamen delectum habendum insinuat; cum eorum non pauci proclives sint ad inanes vulgi rumores pro exploratis historiis obtrudendos. Regem Lucium quod attinet, adeo constans memoria est ejusdem professionis Christianae fidei, ac legationis ad Eleutherium ipsius fidei praedicandae gratia populis sibi subjectis, ut Bedae et Adonis in Martyrologiis ad VIII Kal. Junii, necnon in Chronicis et Annalibus repetatur. Galfridus Monemuthensis hist. Brit. lib. IV, cap. 18 et 19, cum pluribus qui eum sequuntur refert, Coillum Marii regis filium, Arviragi nepotem ab infantia Romae nutritum, moresque Romanorum edoctum, ac tributum quod ab eis exigebatur solventem, in pace regnum suum obtinuisse: filium vero ejus Lucium non secus habitum ac alterum Coillum, omnes bonitatis paternae actus imitatum fuisse: eoque sine sobole, quae sibi succederet, decedente, [Col. 1263A] Britannos a Romana potestate descivisse. Balaeus quoque, et Scotorum chronographi apud Usserium pag. 20, ubi praedicta retulit, affirmant, Lucium Pium Coilli filium unicum Romani imperii fautorem, Caesaris Marci Antonini Veri tum benevolentia tum auctoritate Britannis imperasse post patrem. Erat siquidem, (ut ex Appiano adnotavit Panvinius, de Rom. Imper. pag. 25) consuetudo Romanis, ut pluribus nationibus reges statuerent, cum nihil iis ad imperium indigerent. Quare Augustus, et Caius, et Claudius in Palaestina, et Nero in Armenia, et ultra Euphratem Trajanus regna assignarunt; et Lucius Verus hac ipsa aetate, de qua disserimus, confecto bello Parthico in Oriente, regibus regna, provincias vero comitibus suis regendas dedit, ut in ejus Vita narrat Capitolinus. Rex Quadis datus ab Antonino conspicitur in ejus nummis. Ut vero sistamus in Britannia, rex Cogidunus civitatibus donatus fuerat, vetere, ac jampridem recepta populi Romani consuetudine (ait Tacitus in Vita Agricolae cap. 14) ut haberet [Col. 1263B] instrumenta servitutis et reges: quem etiam fidissimum permansisse ad aetatem suam commemorat. Post murum igitur ductum ab Adriano in limitibus Britanniae, et vallum renovatum ab Antonino, parta securitate socios inter reges, ac Romanos, Lucius rex illius Coilli filius, qui Romae educatus Romanis moribus imbutus fuerat, ad Christianam religionem cum vocaretur, ab Eleutherio pontifice Romano doctores petiit, quibus erudiretur. Sive enim audisset a Christianis militibus inter Romanas legiones exercitus Britannici stipendia facientibus, aut cum patre suo educatis in Urbe, hinc esse profectam ab apostolis doctrinam fidei nostrae quam appetebat, et late diffusam per Occidentem; sive etiam consultis in proxima Galliarum regione Christianae fidei doctoribus, id responsum tulisset ab Irenaeo, quod in litteras etiam retulit, ad hanc Romanam sedem propter principalitatem confluere oportere omnem undique Ecclesiam; sive ei quidpiam suboluisset per eosdem [Col. 1263C] fideles de legibus veri Dei cultus hinc repetendis, ubi princeps apostolorum totam cum sanguine doctrinam effuderat, qua etiam de causa tum Gallicanae Ecclesiae tum Asianae legationes poterant memorare ad Pium et Anicetum paulo ante institutas, eo praesertim tempore, quo Marcionitae aliique haeretici perversa dogmata disseminabant; consentiunt Anglici cum proximarum nationum scriptoribus, rogatu Lucii regis ab Eleutherio papa missos fuisse in Britanniam Evangelii ministros, qui ejus ditionis populos Christianis sacramentis imbuerent. Nec dubitare licet id prospere processisse, cum paucis post annis indicaverit Tertullianus fidem Christianam in majori Britannia ita late ac feliciter prolatam, ut non modo floruerit intra vallum ac limitem Adriani et Antonini, circa quem regnasse Lucium ostendit nomen illi tributum regis Britwallanorum, hoc est Britanniae Vallis (hodie Walliae, seu Walles) incolarum, cujus supra meminimus ex Annalibus Anglo-Saxonicis, [Col. 1263D] sed etiam ultra Romanos fines inter Caledonios et Pictos per eadem tempora penetraverit. Affirmat enim Septimius cap. 7 contra Judaeos «Britannorum inaccessa Romanis loca Christo esse jam subdita:» quod ita declarat Usserius pag. 23, cap. 3 Britannicae Ecclesiae Antiquitatum. «Ultra vallum illud (Adriani et Antonini) erat Britanniae pars quae Caledonia appellabatur, maximam hodiernae Scotiae partem complexa: in qua sub Victore primo (hujus Eleutherii de quo agimus proximo successore) et Severo imperatore primum receptam esse fidem Christianam Scoti tradunt historici. Quanquam auctor Annalium, lingua Anglo-Saxonica ante sexcentos annos scriptorum hanc ipsam Eleutherii et Lucii historiam ad Severi tempora referat, quem anno Domini 189 imperium adeptum esse cum Beda affirmat. Nec desunt qui in hac insulae parte, quam Britanni liberi possederunt, Lucium regnasse existiment, et Tertullianum hic testem advocent sub Severi [Col. 1264A] imperio scribentem Britannorum inaccessa Romanis loca Christo subdita.» Annis centenis vix evolutis post Severum, hoc est anno Christi 314, in concilio Arelatensi subscripserunt tres Britanniae episcopi (tomo I Concil. Gall., edit. Paris. pag. 9) nempe: Eborius episcopus de civitate Eboracensi, provincia Britannia. Restitutus episcopus de civitate Londinensi provincia suprascripta. Adelfius episcopus de civitate Colonia Londinensium, exinde sacerdos presbyter, Arminius diaconus, etc. Tres istae sedes episcopales aequalibus propemodum spatiis dividunt orientalem insulae partem Romanis subditam, et ab occidentali separatam per memoratum Adriani murum, seu vallum, et aggerem Antonini, ductum a Clausento, meridionali insulae portu (hodie Southampton) ad Gabrosentum in Nortumbria, non longe ab ostiis fluvii Tina (hodie Thyn sive Tees ) ubi ferme Castrum novum (Newcastel ) [Col. 1264B] adversum habet vicum Gatesend, fortasse corruptum nomen ex Gabrisento, in dioecesi Dunhelmensi, quo in loco etiam Tabulae chorographicae murum statuunt, Scotiam ab Anglia antiquitus separantem. Quidquid continebatur a Clausento intra priorem murum, seu vallum praedictum, et fretum Germanicum alluens orientalem hanc insulae partem, a Scotia quoque divisam per alterius transversi muri ductum circa Gabrosentum, apud Romanos usque ad Severum principem constituebat unicam Britanniae provinciam: quam Severus deinde partitus in duplicem praefecturam, ut Herodianus Historiae lib. III tradit, posteris ansam dedit Britanniae veteris serius dividendae in primam et secundam. Tertiam et quartam volunt a Constantino donatas nomine Flaviae Caesariensis: necnon quintam, a Valentiniano Valentiam, quae partem Scotiae obtinet meridionalem. Posterior haec subdivisio Britanniae, collata cum subscriptionibus trium episcoporum sub [Col. 1264C] Constantino Magno, satis declarat, fundationem earumdem sedium episcopalium anteriorem esse imperio Severi. Nam si Britannia secunda dici coepit ex quo Severus in duas praefecturas unicam, quae antea fuerat Romanam provinciam Britanniae partitus est, Διελὼν εἶς δύο ῆγεμονίας τὴν τοῦ ἔθνους ἐξουσίαν ; et restitutus Londinensis civitatis episcopus, quae ad Britanniam primam, seu citeriorem civili regimine referebatur, ejusdem provinciae se asserit cum Eboracensi, quae ad alteram, sive ulteriorem Britanniam pertinet; infertur necessario praesules istarum sedium nihil mutasse in ecclesiasticae provinciae constitutione ab ea Britanniae singularitate, quae ante Severum fuerat, dum sedes istae Britannicae ejusdemque provinciae constituerentur. Dicturi enim fuissent Eborius episcopus Eboracensis provincia Britannia ulteriori, Restitutus episcopus Londinensis provincia Britanniae citeriori, si utraque sedes in prima sua constitutione duplicem hanc Britanniam [Col. 1264D] nacta esset; vel etiam scripturi fuissent: Ebroicus episcopus Eboracensis provincia Britannia Flavia Maxima Caesariensi. Restitutus episcopus Londinensis provincia Britannia citeriori. Adelfius episcopus de civitate Colonia Londinensium provincia Britanniae Flavia Caesariensi, […] si episcopatuum istorum erectio incidisset in ea tempora Constantini, quibus provinciae quatuor Britanniam antea unicam sub Antoninis provinciam partiebantur. Coloniam Londinensium esse Lindum coloniam (Lincoln) paulo post cum Thoma Gale demonstrabitur. Indicant igitur subscriptiones anni 314 trium episcoporum, unius, et ejusdem provinciae Britanniae originem, seu fundationem earumdem sedium ante Severum principem ad Lucii regis aetatem referri, sive sub Antoninis, sive sub Commodo. Ad utriusque imperii partem cum extendatur Eleutherii pontificatus; [Col. 1265A] perinde convenit primi ac secundi temporibus trium illarum Britanniae sedium erectio, quam a Fugatio et Duviano per Eleutherium ordinatis episcopis, et ad regem Lucium ita postulantem missis non modo designatam, sed rite perfectam, et cum approbatione ejusdem Romani pontificis absolutam fuisse non obscure indicant complures Anglorum historici. Nam Galfridus Monemuthensis, Rogerus Wendoverius, ac uterque Matthaeus Parisiensis, et Westmonasteriensis, necnon collector historiae Roffensis (ab Usserio indicati pag. 53, sub initium cap. 6) narrant eosdem Fugatium et Duvianum, quos vocant antistites, rediisse Romam, ut ab Eleutherio impetrarent ea confirmari, quae ipsi constituissent apud Britannos. Confirmatione vero facta, reversi sunt in Britanniam compluribus aliis comitati: quorum doctrina gens Britonum in fide Christi brevi corroborata fuit. Eorum nomina, et actus in libro reperiuntur, quem Gildas de victoria Ambrosii Aurelii inscripsit. [Col. 1265B] Haec Galfridus Monemuthensis retulit annum gratiae 184. Si attendatur constitutio Romani imperii provinciarum, et praesertim Britanniae sub Antoninis usque ad Severum principem; nulla fortasse tempora occasionem praebere poterant potiorem ad haec omnia pacifice peragenda, ad communicanda consilia cum Romano pontifice, ad mandata ab ipso impetranda, ad quem Ecclesiae Gallicanae et Asianae deferebant suas controversias, et cujus auctoritate tam in Occidente apud Gallos, quam in Oriente apud Palaestinos concilia jam tum cogebantur complurium episcoporum, quemadmodum dicendum erit in Victore [Col. 1266A] proximo Eleutherii successore numero sequenti. Seriis hujusmodi documentis miscenda non sunt sequioris aetatis auctorum imaginaria illa non dicam rudimenta, sed portenta partitionis Ecclesiarum, et sedium Britannicarum, quae flamines et archiflamines in civitatibus constitutos confingunt, eisque substitutos episcopos et archiepiscopos. Discussa jampridem sunt haec puerilia figmenta, nec nostris indigent curis ut refellantur: non secus ac litterae supposititiae Eleutherii papae ad regem Lucium, tam elongatae ab ejus aetatis stylo, ut solius primi versus inspectione inepti litteratoris foetus esse cognoscantur, otio abutentis suo, et alieno. Liceat mihi ad comprobandum Britanniae provinciae statum sub Romanis imperatoribus primi, et secundi saeculi (a qua notitia separari minime potest cognitio primae constitutionis illius Ecclesiae), in [Col. 1266B] medium producere nonnulla documenta genuinae antiquitatis, decerpta ex opere ampliori, quod parabam ad universas provincias ecclesiasticas singillatim illustrandas. Inde seligam pauca ex pluribus quae collegeram ad Britanniae constitutionem pertinentibus. Numismata sex huic tabellae graphice insculpta comprobant statum Britanniae provinciae sub Romanis ab Augusto ad Severum principem. Provinciae, inquam, non provinciarum; cum nec Severi duas ἡγημονίας, nec quatuor provincias Constantini, aut quinque Valentiniani adhuc Britannia admisisset. [Col. 1265B] 1. Primus nummus argenteus legionis X ex Antonianis frequentibus, effossus in agro Maridunensi inter Dimetas, qui Silurum pars fuere, illustratur a Thoma Gale in celebri opusculo ad Itinerarium Britannicum Antonini pag. 122. Hanc legionem in Britannia [Col. 1266B] meruisse sub Ostorio contra Silures et Orderices comprobat etiam ex pluribus lateribus, seu figlinis, repertis apud Conovium (rudera Caer Hyn Urbis antiquioris, quae postea corrupte dicta fuit Caer Rhyn ad tertium lapidem ab ostio fluvii cognominis [Col. 1267A] Conovii hodie Cowey contra occidentalem insulam, Mona antiquis, nunc Anglesey Ile appellatam) ita signatis inscriptione legionis decimae LEG. X, quam hinc traductam in Palaestinam nomine Fretensis, et decimae Ferratensis, sub Vespasiano militasse contra Judaeos, captisque tandem Hierosolymis ibi a Tito fuisse relictam memorat ex Josepho belli Judaici libro I et VII: ubi et eam fatiscente jam imperio, invenit Theodosius Junior, ut observat ex Notitia imperii fol. 92. 2. Nummus alter, ex argenteis Claudii principis, obsignatus arcu triumphali DE BRITANNIS, satis illustratur a Suetonio in Claudio cap. 17: «Justi triumphi decus unde acquireret Britanniam potissimum elegit, neque tentatam ulli post Julium, et tunc tumultuantem ob non redditos transfugas. Hic vero sine ullo praelio, aut sanguine, intra paucissimos dies parte insulae in deditionem recepta, sexto quam profectus fuerat mense Romam rediit, triumphavitque [Col. 1267B] maximo apparatu.» Ejus triumphi monumentum illustre erexit senatus populusque Romanus, arcu excitato regione nona, uti comprobant Panvinii additiones ad Rufum, et Victorem; cum reperta fuerit, Nardino teste, aliisque antiquariis, in via quae ex fonte Trivii perducit ad proximam Flaminiam ( il Corso ) prope aream Columnensium dictam Piazza di Sciarra Colonna, pars non modica magnificae illius inscriptionis, quam inter ornamenta potiora Barberinarum aedium translatam spectamus, et cujus supplementa cum pluribus tentata fuerint, omnium aptissime videtur excogitasse Fabrettus in Commentario ad veteres suas Inscriptiones Urbinates pag. 728, litteris minusculis hic exhibenda, cum quadrato charactere exprimamus quidquid superest antiquae inscriptionis. T.CLAVdio. Drusi. f. Caisari AVGVsto. Germanico PONTIFICi. Maximo. trib. potest. XI. COS. V. IMp. XXIIII. patri. patriai [Col. 1267C] SENATVS. Populusque. Romanus. Quod. REGES. BRITtanniani. perduelles. absque VLLA JACTVra. suorum. captivos. habuerit GENTESQVE. barbaras. ultra. oceanum PRIMUS. INDICTO. bello. imperio. adjecerit Primus enim Claudius revera obtinuit, et subegit. (Tacit. de Vita Agricolae cap. 13) : «Primus omnium Romanorum divus Julius cum exercitu Britanniam ingressus, quanquam prospera pugna terruerit incolas, ac littore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non tradidisse. Claudius auctor operis, transvectis legionibus, auxiliisque, et assumpto in partem rerum Vespasiano: domitae gentes: capti reges: et monstratus fatis Vespasianus. Consularium primus Aulus Plautius praepositus, ac subinde Ostorius Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in formam provinciae proxima pars Britanniae: additae insuper veteranorum coloniae. Quaedam civitates Cogiduno regi donatae. Is ad nostram usque [Col. 1267D] memoriam fidissimus mansit, vetere, ac jampridem recepta populi Romani consuetudine, ut haberet instrumenta servitutis et reges.» Vidimus supra transvectas fuisse primum legiones a Caio Caligula, quibus Claudius septennio post in Britannica expeditione usus insulae partem subegit. Ex his IV, V et X accitae fuerant ex provincia Syria, ubi ab Augusto collocatae, a Tiberio retentae fuerant: quas propterea spectatrices fuisse oportet gestorum Christi Domini, et apostolorum: ita disponente Deo, qui gentium primitias in Cornelio Centurione delegerat; ut inde facilior redderetur cum illarum militibus transvectio eorum, qui Evangelium erant insulanis ultra Oceanum positis annuntiaturi, et in Veteranorum coloniis stabiliori etiam hospitio, ac statione deposituri. De gestis Vespasiani in Britannia Suetonius haec retulit, ejus Vitae capite 4: «Claudio principe Narcissi gratia legatus legionis in Germaniam missus est: inde in Britanniam translatus [Col. 1268A] tricies cum hoste conflixit. Duas validissimas gentes, superque XX oppida, et insulam Veterem Britanniae proximam in deditionem recepit, partim A. Plautii consularis legati, partim Claudii ipsius ductu.» Legioni secundae praepositum a Claudio Vespasianum demonstrat Gale in laudato libro ad itinerarium Britannicum Antonini Itinere XII: A Calleva Muriduno, etc. ISCE LEGVA AVGVSTI. M. P. XV. quod ita emendandum docet. ISCA LEGio II. AVGVSTA, hodie Caerleon, et Britannis Caer Leon-at-Usk, id est Urbs legionis ad Iscam. Haec legio secunda tandiu hic (Londini, et Rutupiis), egit, ut etiam secunda Britannica diceretur, ex Tacito lib. III, sect. 44: «Vespasianus ei a Claudio praepositus, quod illic bello clarus egerat, favorem Britanniae obtinuit.» In eodem libro Taciti, sect. 23, legiones IX, II et XX appellantur Britannicae. Et vigesimam quod attinet, illa ex Germania inferiori, ubi fuerat constituta ab Augusto, postquam a Claudio in Britanniam traducta [Col. 1268B] est, nomen Victricis obtinuit: quemadmodum ex veteribus historicis collegit Vaillantius in nummo Gallieni, ubi etiam Valeriae praefert appellationem. Auli Plautii consularis legati, qui praeerat his legionibus, epigraphen integram nobis praeservat lapis ad pontem Lucanum sub Tibure, quam reddit Gruterus pag. CCCCLIII. Ejus partem, quae pertinet ad Britannicam expeditionem sub Claudio, retuli supra. Ad memoratum Claudii triumphum de Britannis spectat lamina plumbea, reperta in Angliae comitatu Somersetensi sub Henrico VIII, quam ex Cambdeno Gruterus edidit fol. CCXXXVIII, 5. TI. CLAVDIVS. CAESAR. AVG. P. M. TRIB. P. VIIII. IMP. XVI. DE BRITAN. Ejus rei ergo, quod fines imperii protulisset, Urbis pomoerium ampliavit Claudius: quemadmodum legimus in Veteri cippo Romae spectando apud Cloacam S. Luciae, edito a Cl. V. Fabretto pag. 726. Inscript. [Col. 1268C] et a Grutero fol. CXCVI, 4. Colonia Veteranorum a Claudio in Britanniam deducta, et victi per illum reges recensentur a Gale pag. 91 et 113, ubi nummum profert Cunobelini regis Trinobantum (hodie Essex, et Middlesex ) percussum Camaloduni ( Walden ): ubi scilicet reges Trinobantum loci jucunditate allecti, suum condidere palatium, Romanique coloniam deduxere. Eo de rege, ejusque liberis Catarataco et Togodumno victis per A. Plautium, de quo supra, vide Dionem libro LX in tertio consulatu Claudii ad annum Urbis 769. Censitor civium Romanorum hac eadem in colonia legitur Gn. Munatius M. F. Pal. Aurelius Bassus apud Gruterum CCCCXXXIX, 5, correctius tamen apud Fabrettum Inscript. pag. 29, ubi dicitur CENSITOR CIVIVM ROMANORVM COLONIAE VICTRICENSIS QVAE EST IN BRI TANNIA CAMALODVNI Deductionem ejus coloniae referendam esse ad annum aerae Christi 50, C. Antistio M. Suillio cos., vidimus [Col. 1268D] supra, ex Tacito, Annalium lib. XII, sect. 32. Quae inde secutae sint clades Romanorum sub Nerone, alienatis insulanorum animis, et paulo post victoriae sub Vespasiano, et constitutio atque ordinatio provinciae sub principibus subsecutis, ibidem retuli. 3, 4. Tertius et quartus nummus ex aere spectant ad Adrianum. Horum in primo Britannia armigera provincia secura sedet, compositis ab Adriano motibus, quos indicat potius quam narrat Spartianus, haec raptim commemorans: «Conversis egregio more militibus Britanniam petiit, in qua multa correxit, murumque per octoginta millia passuum primus duxit, qui Barbaros Romanosque divideret:» et paulo post compositis in Britannia rebus eumdem exhibet in Galliam transgressum. Utrumque nummum totidem verbis passim exponunt antiquarii: quos inter eques Patinus, qui et tertium nummum Restitutionis Britanniae apte conjunxit: «Sub Adriano, inquit, Britanni teneri sub ditione Romana [Col. 1269A] non poterant. Ergo conversis regio more militibus (ita enim legit Spartiani locum) Britanniam petiit: in qua multa correxit, murumque per LXXX millia passuum, etc. Huic expeditioni adjungendus venit alter nummus majoris modi, in quo EXERCITUS BRITANNICUS per imperatorem, et milites designatur: alterque imperatori dicatus RESTITUTORI BRITANNIAE. Hasta et clypeus provinciae arma demonstrant.» Haec Patinus. Accessum principis Adriani tum ad componendum Britanniae statum, tum ad militarem disciplinam retinendam memorabat Florus poeta apud Spartianum lepidis illis versiculis: ![[Nummi]](../assets/FIGURES/1271266A.bmp)
[Nummi]
[Col. 1269B] Praeter terrestres in Britannia copias, classem quoque Britannicam instructam in provincia comprobant antiquae inscriptiones: eaque praesertim, apud Camertes constituta M. Maenio Caii filio tribu Cornelia, quam Reinesius retulit, et illustravit pag. 462, n. 432. Hic exhibendam esse censeo; cum Adriani expeditio Britannica, et classis Britannicae, et provinciae ipsius constitutio per hanc uberius explicetur, quam per historicos; et innotescat cohors II Flavia Brittonum equitatus, a Vespasiano fortassis instituta, unde Flaviae nomen accepit; necnon procuratio provinciae, et Augusti in provincia, et praefectura classis huic M. Maenio concredita.
M. MAENIO C. F. COR. AGRIPPAE ET VSIDIO CAMPESTRI HOSPITI DIVI HADRIANI PATRIS SENATORIS PRAEF. COH II. FL. BRITTON. EQVITAT. ELECTO A DIVO HADRIANO ET MISSO IN EXPEDITIONEM BRITTANNICAM TRIB. COH. [Col. 1269C] I. HISPANOR. EQVITAT. PRAE. ALAE. I. GALLOR. ET PANNONIOR. CATAPHRACTAE. PROC. AVG. PRAEF. CLASSIS BRITANNICAE PROC. PROVINCIAE BRITANNIAE EQVO PVBLICO PATRONO MVNICIPI VICANI CENSORIACENSES CONSECVTI AB INDVLGENTIA OPTIMI MAXIMIQ. IMP. ANTONINI AVG. PII. BENEFICIO. INTERPRETATIONIS EJUS PRIVILEGIA QVIBVS IN IVRE CIVIVM AVCTI CONFIRMATIQVE SVNT D. D. D.
Classis Britannicae praefectum exhibet quoque inscriptio apud Gruterum fol. 493, n. 6, ubi num. I legitur Licinius Italicus legatus Augustorum (M. Aurelii et L. Veri), idemque pro praet. provinciae Britanniae, qui in expeditione Judaica militaverat sub divo Adriano.
5. Ad Antoninum Pium pertinet nummus quintus, et ad victoriam Britannicam, ejusdem auspiciis reportatam per Lollium urbicum legatum: de qua Julius Capitolinus in ejus Vita: «Per legatos plurima bella gessit. Nam et Britannos per Lollium urbicum [Col. 1269D] legatum vicit, alio muro cespititio submotis barbaris ducto:» uti Vaillantius adnotat in nummi explicatione. Post eam victoriam, cujus etiam meminit Pausanias lib. VIII, pag. 526, indicatus a V. C. senatore Bonarroti ad nummos ex aere maximo card. Carpinei pag. 49, ita pacato provinciae statu usi sunt Antonini Pius, et Philosophus; ut itinerarium nobis reliquerint, quo Britannia undique peragratur, a Limine, id est Vallo [seu Luguvallio hodie Carlile ] ad portum Ritupis [hodie Stonar ] prope Dorobernium [seu Canterbury ]: et ab eodem Vallo ad Clausentum [Southampton ] portum insulae meridionalem: et ad aestuaria occidentalia, ubi ISCA LECionis II Augustae [hodie Caerleon ]: et ad Segontium [Caersegont hodie Caernarvon ] contra Monam insulam [hodie Man ] maris Hibernici: aliisque itineribus diligentissime expositis in opere posthumo Thom. Gale. Ptolomaeus quoque, geographorum non minus quam astronomorum celeberrimus sub Antoninis, [Col. 1270A] potuit per eadem pacata tempora complurium Britanniae oppidorum longitudinem, ac latitudinem nobis exhibere.
Bellum exarsisse sub Commodo, et quidem grave, percipimus ex historia Dionis libro LXXII: «Fuerunt, inquit, sub Commodo bella quaedam cum barbaris, qui ultra Daniam sunt, etc. Sed bellum Britannicum omnium longe maximum fuit. Quippe cum Britanni essent murum transgressi, qui inter ipsos et Romanorum castra intercedebat, vastassentque multa, Romano duce, et militibus, quos secum habuerat, caesis; Commodus timore perterritus, Ulpium Marcellum contra eos misit. Is erat homo modestus, et frugi, fortis, et magnanimus, etc. Igitur Marcellus tali ingenio praeditus, maximis atque gravissimis damnis in Britannia barbaros affecit; quo facto, parum abfuit, quin virtutis ipsius ergo Commodus eum necaret; tamen ipsum dimisit. Consueverat enim Commodus, ut auctor est Lampridius, [Col. 1270B] mittere homines ad provincias regendas, vel criminum socios, vel a criminosis commendatos.»
Hujus Marcelli gestis titulos Britannici, et imperatoris VI Commodo accrevisse Lampridius recognoscit: quos tamen ita non suos historicus reputabat, ut asserat ab adulatoribus attributos, etiamsi in nummis, et inscriptionibus passim legantur. Britannis enim adeo despectum fuisse affirmat, ut imperatorem contra eum eligere voluerint. Rumori occasionem dedit ingens ille numerus militum Romanorum (mille quingentos fuisse affirmat Dio), qui seditionem cum excitassent contra Perennem, seu Perennium, praefectum non tam praetorio, quam imperio universo, ut Commodus voluptatibus tantum vacaret, delecti ex majori numero, et profecti ex Britannia in Italiam venerunt, nemine prohibente, et ab eodem principe supplicium Perennis impetraverunt. Indignati sunt enim milites, quod amotis senatoribus, iste praeficeret bello Britannico equestris loci viros, prodita re per legatos exercitus, hostis est [Col. 1270C] appellatus: lacerandusque militibus datus, uti scribit Lampridius.
6. Quae sub Severo principe gesta sunt in Britannia postremus indicat nummus, duplici victoria signatus, fortasse juxta nationes totidem ex insulanis a Severo superatas, et a Dione ita descriptas: «Britannorum duo sunt praesertim genera (loquitur de iis, qui ad extremos Romanae provinciae fines, vel etiam ultra aetate sua degebant) Caledonii, et Maeatae. Nam caeterorum nomina ad hos fere referuntur. Incolunt Maeatae juxta eum murum qui insulam in duas partes dividit. Caledonii post illos sunt.» Et paulo post totius insulae Britanniae longitudinem definiens millibus passuum DCCCXCI, latitudinem CLXXXIX: ubi maxima, ubi minima est XXXVII, haec subdit: «Hujus insulae pars paulo minus quam dimidia nostra est: quam Severus cum vellet omnem in potestatem redigere, ingressus est in Caledoniam (Scotiae partem meridionalem) eamque dum pertransiret, [Col. 1270D] habuit maxima negotia, quod silvas cederet, etc. Neque tamen destitit Severus, quousque ad extremam partem insulae venit, ubi diversum quam apud nos sit cursum solis, itemque noctium, ac dierum tam aestivorum quam hibernorum magnitudinem diligentissime cognovit. Tandem per omnem fere terram hostilem vectus (nam plurimum propter imbecillitatem operta lectica utebantur) revertit ad socios, Britannis ad foedus faciendum coactis ea conditione, ut non parva regionis parte cederent, etc. Post haec facta est iterum defectio Britannorum. Quamobrem Severus convocatis militibus jussit, ut regionem eorum invaderent, atque omnes quibus occurrissent interficerent: idque praecepit his versibus.
Haec igitur de statu provinciae Britanniae a Claudio Caesare ad Severum perstringenda esse duxi, ut ex civili constitutione ejusdem insulae confirmarem documenta Christiani cultus, eo feliciter illati, et propagati intra Romanae provinciae fines per primum saeculum ab adventu principis apostolorum in urbem Romam, amplificati vero multo praestantius pacatis temporibus utriusque Antonini (Pii et Philosophi), dum Lucius rex Britualanorum, ortus parente [Col. 1271D] rege Coillio Romanis amicissimo, ac in eorum fide prae caeteris constantissimo, Eleutherii papae aetate, de qua agimus, ab eodem pontifice impetravit, ut per idoneos viros Roma transmissos (non secus ac olim Antiocheni ab apostolis, et ab Hierosolymitana Ecclesia, tunc caeterarum magistra, doctores acceperant) Britanni regionis suae mysteriis fidei nostrae plenius imbuerentur. Ostendi facilitatem maximam a Claudio ad Severum semper paratam ultro citroque mittendi ab Urbe in Britanniam quotquot Evangelii praecones Romanus pontifex statuisset, in quotidianis profectionibus magistratuum ad eam provinciam regendam, et legionum in transvectionibus, passim memoratis sub principibus utrumque hoc saeculum suo imperio emensis. Observavi, legiones integras Christi Domini ejusque apostolorum gestis in Syria praesentes, inde translatas in Britanniam sub Caio, et Claudio, non modo adduxisse ingentem numerum testium rerum earum, [Col. 1272A] quae in nobis completae essent, sed etiam quasdam ipsarum in Veteranorum coloniis stabile domicilium aperire potuisse commanipularibus Cornelii Centurionis, aut Pauli apostoli, ad fidem in Syria, aut Romae conversis, adeoque et religionis Christianae cultum fovere, ac dilatare, tum inter caeteros colonos tum inter proximos insulares. Neque ministrorum sacrorum copiam illis defuisse, quae a providentia Romanae sedis antistitum illuc ablegaretur pro varia temporum opportunitate, collegi ex praxi non dissimilis diligentiae, in proximis provinciis Galliarum et Hispaniarum, disponentis gradatim conventus fidelium per episcopos gentium, seu vicarios apostolicos, et per presbyteros ac doctores ad annuntiandum Evangelium illuc missos; donec opportunitas sese offerret constituendi certos episcopatus in praecipuis provinciae oppidis aut metropolibus, aut coloniis Romanis in eam deductis. Par enim disciplina videtur a Marco evangelista Petri discipulo in patriarchatum Alexandrinum invecta; cum [Col. 1272B] ejus successores ablegarent non semel doctores, ac presbyteros ad remotissima terrarum spatia, rogantibus nationum legatis, ut Christum annuntiarent, antequam certae sedes episcopales ibidem fundari possent. Ita Demetrius Alexandrinus antistes, legatis Orientalium rogantibus, Pantaenum concessit (ut refert S. Hieronymus de Script. ecclesiasticis) ejus rei ergo ad Indos usque profectum. Quin et Antiochenae Ecclesiae fundatio ita gradatim processerat ad exemplum caeterarum, ut primum fratres Judaeorum persecutione dispersi eo deferrentur, et annuntiarent Christum Jesum; deinde Barnabas ab Hierosolymis eo mitteretur, et assumeret Paulum ministerii socium; denique princeps apostolorum cathedram episcopatus in ea metropoli Orientis erigeret, septennio integro per se administraret, ac traderet tandem Euhodio ejusque successoribus possidendam.
Cum vero pacata provinciae tempora, ut plurimum [Col. 1272C] attenderentur ad sedium episcopalium designationem, ut certi fines, nec facile permutandi possent unicuique attribui, et a successoribus retineri; hinc erat consequens ut eaedem praecipue figerentur, ubi Romanorum coloniae, aut praesidia, et exercitus, aut regum sociorum sedes, et emporia, et regionum metropoles essent constitutae, diuque perstitissent certis foederibus ac pace compositae. Idcirco et Britannia, unde profectos novimus tres episcopos ad concilium Arelatense anno 314 antiquissimos omnium illius insulae quorum memoria certa supersit, Eboracensem, Londinensem, et coloniae Lindi, unius et ejusdem provinciae ecclesiasticae illos connumerabat etiam sub Constantino (ut ex ipsorum subscriptionibus constat), quod sedes praedictae jam essent unica in provincia Romana pacatis illis temporibus constitutae, quae ad aetatem Eleutherii papae, Antoninorum, et Lucii regis pertinebant. Praefertur Eboracensis; cum Spartianus per excellentiam civitatem vocet [Col. 1272D] Eburacum: meritoque contendant viri docti (ut Gale pag. 20 observat) hanc totius insulae fuisse metropolim; cujus rei argumentum etiam capio, inquit, quod tempore Constantini Magni videam tractum illum, in quo sedet Eburacum, dici BRITANNIAM PRIMAM. Municipii quoque, et coloniae promiscuam dignitatem ex antiquis monimentis obtinuisse docet itinerarium Antonini Britannicum itinere primo. EBVRACVM LEGIO VI. VICTRIX M. P. XVI Severi imperatoris nummus a Golzio recensitus in Thesauro pag. 239.
COL. EBORACVM LEG. VI VICTRIX. Inscriptio I, fol. CCCCXCIII Gruteri in Thesauro, quam refert etiam Cambdenus, et auctiorem in tertio versu edidit Gale pag. 24 ostendit M. VERECVNDVM DIOGENEM IIIIII VIRum COLoniae EBORACensis. Panvinius imperii Rom. pag. 213. Colonia Eboracum, legio VI Victrix, de qua Ptolemaeus. Colonia Londinum de qua Tacitus libro XIIII. Sequitur Ptolomaei canonem [Col. 1273A] urbium insignium castigatissime nuper editum a V. C. Joan. Hudson tomo III Scriptorum minorum veteris geographiae, ubi Eboracum praefertur Londinio.
De Londini originibus, et incremento post Romanorum ingressum serius statuendo haec habet Gale pag. 64: Jam incertus plane haereo, ita me veritas amet, cui viae insistam, ut Londinum inveniam. Et postquam indicavit Londinium in Cantiis a Ptolemaeo collocari: «Nec promptum est credere, inquit, Ptolemaeum oscitanter ista scripsisse, qui Marinum Tyrium de situ Neomagi, et Londinii tam accurate ad examen vocaverit. Expediendae hujus difficultatis rationem aliam plane nullam video, quam ut credam cunabula urbis Londinii (cui nunc similem orbis non habet) quaeri oportere in statione aliqua Romanorum, quam ad meridionalem Thamesis ripam, ad subditorum tutelam mature collocabant, expulsis inde prius Britannis. Haec statio indaganda est nobis [Col. 1273B] ad viam militarem. Hanc paulo ante ostendi ultra Westmonasterium (ad trajectum Thamesis dictum the Horse-Ferry ) per Regnos Cantium subintrare.» Refert plura antiquitatis vestigia ibidem reperta, multa Romanorum numismata, opera tessellata, lateres, rudera. Addit castrum Cyningston, vulgo Kinton ibidem haberi, ubi carceres publici, aedificia publica, piscaria, vivarium, et concursus trium semitarum militarium a Durobrivis, Neomago, et Sulloniacis stationi opportunam sedem, et Romanis cultam prae caeteris indicant. In ea igitur est sententia, ut credat, Aulum Plautium praetorem hic subsedisse cum exercitu Romano ad fluvium Thamesim, donec advolaret Claudius imperator ab ipso accitus: «Claudius transmittit in Britanniam, ait Dio, et ad copias se ad Thamesim exspectantes perrexit, transgressusque flumen cum Britannis conflixit, Camalodunum regiam Cinobelini cepit,» etc.
«Post illam de Trinobantibus victoriam (subdit Gale) Romani castella, et praesidia ultra Thamesin [Col. 1273C] promovebant, paulatimque Britannos versus Boream protrudebant. Ex hoc interiora, tanquam in tuto negligi. Colonia Camalodunum deducitur, Verulamium Municipii nomine insignitur, mox Londinium tempore Neronis e tenebris emergit. Copia negotiatorum, et commeatuum maxime celebre (ait Tacitus lib. XIV) , nondum colonia, sed praefectura: praetoriumque habuisse videtur eo in vico, ubi lapis ille notissimus, sive milliarium, sive columna Mercurialis in capite Fori, per multa urbis facta, et calamitates eluctatus est, et immobilis semper perstitit tanquam deus Terminus.»
Apparet igitur ex recitatis observationibus Gale, ac veterum testimoniis, Londinum, Nerone imperante nondum coloniam, sed praefecturam, augmenti occasionem cepisse ex vicinae coloniae Camaloduni subversione, ita proxima suae deductioni (quam diximus a Claudio peractam anno Christi 50), ut nonnisi per decennium substiterit. Tum vero Icenorum regina, [Col. 1273D] Britanniae motibus classicum canens, tandiu Romanos exercuit, donec Vespasiani aetate, ac filiorum ejus Titi, et Domitiani principatu provinciae status pristinam formam receperit. Adriani, et Antonini victoriae plenam in Britannico solo pacem Romanis pepererunt. Id temporis opportunum fuit instaurationi praesidiorum, constitutioni classis Britannicae, et plurium coloniarum deductioni, aut incremento. Eboraco primas detulit Alcuinus, quem primum edidit Grabe pag. 20, ita canens:
Superest, ut de Lindi Colonia [Lincoln ] quae tertia Ecclesia ejusdem provinciae apparet in subscriptionibus episcoporum, aliaque proferamus. Mihi vero nihil praestandum superest, quam ut Thomae Gale doctas aeque ac breves notas transcribam ex pag. 96:
« Lindo [Lin Colne ] Anonymus Ravennas habet expresse Lindum Colonia. Hoc uno vocabulo adjecto quantum lucis affudit ille historiae antiquae! Magnas profecto gratias ei debemus, quod tandem subscriptionem concilii Arelatensis intelligamus. Adelphus episcopus de civitate Colonia Londi, haud dubie pro Colonia Lindi. Hoc ipsum Beda pene vidit, cum hanc urbem Lindi-Collina nominavit. Ptolemaeus quoque Lindum dixit. Romana numismata in campis ad Boream hujus civitatis inveniri notat Lelandus in Itinerario.»
Commendat etiam ordinationem provinciae, tam [Col. 1274C] civilis, quam ecclesiasticae justa partitio Britanniae in aequas ferme portiones per triplicem hanc coloniam, et episcopatum, Eboraci, Londini, et Lindi coloniae. Dividunt enim provinciam spatiis satis proxime aequalibus: praesertim si Eboraco attribueretur pars illa ultra vallum Caledoniis restituta per Caracallam, quam serius Valentiam provinciam appellavit notitia imperii sub Valentiniano. Certe ad Eboracensis Ecclesiae antistitem cura pertinuisse censenda est promovendi evangelicam doctrinam aetate Commodi, ac Severi ultra vallum, eaque loca ad Christum perducendi, quae Tertullianus ibidem indicat, cum ait, Britannorum inaccessa Romanis loca esse Christo jam subdita. Haec plenius intelliguntur, si nonnulla producantur in medium, quae servata videmus aetate apostolorum, et proximis in fundatione sedium episcopalium.
In fundandis episcopatibus complures erant dispositiones praemittendae atque attendendae, quae tum [Col. 1274D] Ecclesiae illius singularis, tum universalis bono prospicerent, dum nova sedes episcopalis erigeretur, ne dici de illa posset: Multiplicasti gentem, sed non magnificasti laetitiam. Prima erat, ut certi fines attribuerentur, intra quos gregem suum novus ille pastor concluderet. Altera, ut fideles singulos intra eadem septa sibi commissos ordinata partitione tam in civitate, quam in agro ita posset episcopus censere, nosse, curare, ac regere singillatim per se, aut per presbyteros, ut nemini deessent ad salutem comparata praesidia doctrinae, et sacramentorum. Tertia, ut Ecclesiae illius partium unitas diligenter custodiretur, et unitatis arctissimae nexus cum Ecclesia omnium principe ac matre per apostoli Petri sedem a Domino constituta. Tres istae conditiones, ac dispositiones, necessario requirendae ad novos episcopatus rite fundandos, perspicue deprehenduntur ex antiqua disciplina emanare, et hodie retineri in consecrando juxta regulas sanctorum Patrum [Col. 1275A] electo ad tanti ordinis dignitatem, cum sacramento sese obstringit ad visitanda singulis trienniis limina apostolorum, et pastoralis officii sui rationem Christi in terris vicario Petri successori reddendam, status Ecclesiae suae, cleri. ac populi disciplinae, et animarum sibi concreditarum salutis: necnon cum praemissis a consecrante episcopo interrogationibus requiritur: «Vis ea, quae ex divinis Scripturis intelligis, plebem, cui ordinandus es, et verbis docere, et exemplis? Vis traditiones orthodoxorum Patrum, et decretales sanctae et apostolicae sedis constitutiones veneranter suscipere, docere, et servare? Vis beato Petro apostolo,» et caetera, quae consequuntur usque ad postremum illud, quo interrogatur, «num omnibus indigentibus esse velit propter nomen Domini affabilis, et misericors?» Sponsionum autem istarum implendarum praesidia, ac dispositiones non peraeque poterant in quacunque ordinatione reipublicae reperiri, nisi haec accederet ad specimen illius [Col. 1275B] regiminis, quod in populo ad verum Dei cultum per Moysen edocto, et ad figurandam Christianam Ecclesiam praemisso apostoli experti fuerant. Metatio enim regionis, ac divisio per tribus duodecim, tribuum singularum per familias, familiarum per capita, designatio civitatum sacerdotalium, statae vices levitarum, ac sacerdotum, census civium in libris sanctuarii, conventus omnium certis diebus indictus ad idem templum, legis divinae repetitio ex codicibus sanctissime custoditis formabant animos ad Ecclesiae Dei unitatem custodiendam, non minus quam ordinem certum, ac stabilem ex collectis undique copiis fidelium: et paratam reddebant facultatem levitis, ac sacerdotibus singulos populares suos instituendi in divinae legis doctrina, et officiis; cum illa civilis partitio expeditum, ac praesens privato cuique civi redderet legis, ac sacerdotii publicum beneficium. Quare, et Hierosolymis fundari placuit episcopatum Ecclesiae Christi nascentis priusquam alibi fundaretur; et per annos non paucos vetitum fuit extra [Col. 1275C] Judaeorum fines Ecclesias fundari a Hierosolymitana illa non dependentes, in qua synedrium novae legis apostolorum coetus cui Petrus praeerat novimus constitutum, uti ex Apollonii narratione docti viri colligunt apud Eusebium supra recensitum, ut scilicet custodiretur cum unitate Ecclesiae ordo regiminis, ac disciplina facilitatem praebens episcopo docendi plebem sibi commissam tum in templo Dei, tum per domos, exemplo apostolorum in Hierosolymitana id praestantium. Quando autem apostoli ex Judaea educebantur in provincias a divino Spiritu orbem universum suis fidelibus impleturo; primum in synagogis Judaeorum nonnihil morabantur Christum annuntiantes, ubi ordinis, atque unitatis antiquae major spes affulgebat, demonstrato doctrinae, ac disciplinae Christi nexu, et concordia cum oraculis prophetarum, et institutis; deinde convertebantur ad gentes, conspectu veteris Ecclesiae Judaicae quodammodo cicuratas: eisque populis episcopos in primis [Col. 1275D] tribuebant, apud quos imitatio quaedam Hierosolymitanae politiae in constitutione reipublicae rudimentum aliquod induxisset repartitionis aptae ad episcopalis officii curam facilius exercendam ea diligentia, quam Apostolus gentium Ephesiis se praestitisse memorabat (Act. XX) docens publice, et per domos, et per triennium, nocte ac die non cessans cum lacrymis monens unumquemque eorum ex majoribus natu Ecclesiae quos accersiverat; atque ita reddidisset cives unitatis amicos, et ordinis retinendi patientes, ac studiosos. Qua vero ratione apostolici praesules in episcopatuum fundatione curanda id obtinerent facilius in regionibus Romanae reipublicae imperio subjectis, ejusdemque imperii constitutione (maximam partem ex Judaeorum, et Graecorum exemplis suos in mores traducta) jam dispositis ad ordinis, et unitatis praesidia ministranda, patere cuique potest consideranti statum urbis Romae, et imperii provinciarum sub Augusto principe, et subsecutis caesaribus [Col. 1276A] primo Christi saeculo, et in secundo sub Antoninis. Ipsa civilis dispositio, ac nexus partium, tam urbem Romam, quam rempublicam, et imperium constituentium, in coloniis praesertim, ac municipiis, paratam partitionem episcopo, ejusque presbyteris ministrabant civitatis, et agri ad censum ecclesiasticum redigendi, ut publice in Dominico, vicatim, et per domos, non secus ac in primo Hierosolymorum episcopatu panis fidelibus frangeretur, et certi paroeciae fines episcopo, certi presbyteris illico assignarentur, et nexus arctissimus cum Romana sede, universarum matre et capite a Petro constituta, ad eamque accessus, et confugium in gravioribus causis facilis haberetur, et universalis Ecclesia ita sibi cohaerens in singulis partibus, redderetur contra hostium aggressiones terribilis, et inexpugnabilis ut castrorum acies ordinata. Ut in Britannia sistam, cujus episcopatuum prima fundatio nunc illustranda proponitur occasione Eleutherii viros idoneos ad eam provinvinciam ablegantis, mira erat facilitas assignandi [Col. 1276B] officia, et fines unicuique episcopo ex tribus antiquissimis sedibus jam memoratis, quae suapte sponte fluere videbatur ex civili ordinatione ejusdem provinciae. Semel ordinatus (exempli causa) Eboracensium episcopus intelligebat sibi attributos cum civitate Eboraci eosdem fines paroeciae, qui et agrum coloniae metarentur: praeterea jubebatur in provinciam universam ultra fines paroeciae, et coloniae quaedam jura exercere (non secus ac Romanus praefectus Britanniae Eboraci residens supra ejusdem provinciae praeturas) quae archiepiscopi, aut primatis postea sunt appellata. Londinensi vero antistiti tribuebantur fines Londini civitatis, et praeturae. Lincolniensi non dissimilis assignatio circumscripta certis limitibus jam notis agri ejusdem coloniae. Singulis autem praesulibus eorumque clero, et populis certus ordo unitatis, et obedientiae servandus indicabatur erga Romanam sedem, ejusque summum hierarcham, Petri apostoli successorem. Cum vero in coloniis [Col. 1276C] apud Romanos id moris vigeret, ut certus magistratus ab imperatore mitteretur ex Urbe CENSITOR CIVIVM ROMANORVM EIVSDEM COLONIAE, quem in colonia Britannica Victricensi Camaloduno memoravi supra ex veteri inscriptione pag. 147, ea res in Christiano censu fidelium ejusdem episcopatus pari facilitate perficiebatur, utpote civili designatione ubique circumducente episcopum per eadem vestigia. Quae cum in hostico solo tentari vix possent, praesertim ubi vario marte confligeretur inter Romanos, et insulares, (tot enim fines episcopatuum fuissent variandi, quot hinc inde victoriae confligentium subsequerentur; si episcopales cathedrae alibi statutae ab initio forent, quam in pacatis provinciae partibus, et certo coloniarum, aut municipiorum ordini jam assuetis); hinc est, ut antiquissimi provinciarum episcopatus a pace Christiana lubentius designati, et erecti reperiantur in metropolibus, coloniis, municipiis, stationibus, aut praesidiis Romanorum, [Col. 1276D] et in hostili solo fidei quidem nostrae lux circumlata sit per viros idoneos ad docendum, cura pontificis, aut proximorum antistitum eodem ablegatis; sed episcopales sedes ibidem serius appareant institutae.
Quo evidentior haec disciplina habeatur, attendi velim, ut ab Eleutherio in Britanniam presbyteros primum Romanos ferunt ablegatos, deinde episcopos ordinatos; ita et ad reliquas provincias, ac fundationes sedium episcopalium Romano e presbyterio saepe delectos, aut certe ordinatos per diversa loca episcopos legimus a singulis fere pontificibus Romanis. Causae suberant huic disciplinae tum aliae gravissimae, tum ista non accensenda inter postremas: quae descendit a facilitate ordinis observandi tam in finibus certis singulorum episcopatuum designandis, quam in eorum nexu cum cathedra principe totius Ecclesiae retinendo. Tituli presbyterorum, Petro apostolo ita mandante, a successoribus in Urbe erecti, [Col. 1277A] habeantur instar dioecesum. Quod supra attigi in notis ad Cletum, et ad Evaristum pag. 77, et infra legemus in Dionysio, num. 26: « Hic presbyteris Ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioeceses instituit. » Et clarius in Marcello num. 31: « Viginti quinque titulos in urbe Roma constituit quasi dioeceses propter baptismum, et poenitentiam multorum, qui convertebantur, ex paganis, et propter sepulturas martyrum. » Qualis demum erat haec dioecesum, seu paroeciarum, nempe episcopatuum species, ac rudimentum in titulis Romanis? Talis scilicet, ac tanta, ut ordo atque administratio amplissimi cujusque episcopatus, non minus quam connexio cum summo sacerdote percipi posset ex inspectione uniuscujusque tituli Romani. Divisa erat Urbs ab Augusto in regiones quatuordecim, certis limitibus, ac spatiis designatas. Regiones singulae suos vicos, vici suas insulas agnoscebant. Civilis haec divisio regionum Urbis ejusque partium expeditam [Col. 1277B] reddebat et perspicuam (quemadmodum ex lapide Capitolino dignoscitur apud Gruterum edito pag. CCL, necnon ex Rufo et Victore) curatoribus, denuntiatoribus, vicomagistris, aliisque ministris ad regionis curam institutis sui limitis notitiam, et procurationem. Nec minus perspectam titulorum jurisdictionem in certos fines singulis attributos eadem divisio Romanis presbyteris afferebat. Diaconis enim regionarii, ut erat parata maxime, ac nitida ex regionum ambitu ac limite, cum duae regiones singulis attributae quatuordecim Augustaeas in septem pontificias contraherent: ita etiam presbyteris viginti quinque vicorum noti fines, et insularum, pontificia partitione attributi, relinquebant nihil ambiguum, aut cura certi presbyteri destitutum. Ordinis quoque ratio quae in Urbis politia vicomagistros curatori, curatorem praefecto Urbis nectebat, in ecclesiastica partitione adhibebatur, ut notarii subdiaconis regionariis, subdiaconi diaconis, diaconi presbyteris, et insulae, vici, eorumque [Col. 1277C] incolae, ac fideles singuli sive in Christo per baptismum nascerentur, sive decederent, sive poenitentiae per sacramentum gratiae forent restituendi, judicem quique suum, ac censorem in tituli cardinali presbytero agnoscerent, atque ita cum episcopo, presbyterii, et Ecclesiae universae capite, Christi vices in terris agente, connecterentur. Quis non videat, ut in ordinatione, atque unitate imperii Romani paratum fuisse vehiculum Evangelio facilius perferendo jam diximus: ita in recte constituta Urbis partitione, et regionum nexu cum suis officiis dispositam oeconomiam regiminis titulorum, atque in titulis urbanis, eorumque presbyteris, ad hanc ordinis legem pontificia auctoritate formatis, et civili consuetudine adjectis, methodum absolutam addisci debuisse regendarum dioeceseon, et paroeciarum? Erat igitur ejus disciplinae compendium non postremum, quae in fundandis episcoporum cathedris, assignandis finibus, nexuque servando cum sede apostolica requirebatur; [Col. 1277D] si a Romano pontifice ad ordinandas Ecclesias futuri episcopatus, aut provinciae, ablegarentur ex urbano clero presbyteri, titulorum Urbis magisterio, quasi in dioecesum procuratione exerciti: vel episcopi Romae ordinati et pontificiae hujus disciplinae testes oculati, quandoque etiam ad temporariam vicariae potestatis curam adhibiti, quasi emeriti duces Christi vexillationum, et censitores civium vere Romanorum ad colonias coelestis Jerusalem deducendas, et cum hac earumdem in terris metropoli arcte connectendas, poscentibus populis ac regibus, concederentur.
Haec fusius exposita si quis ducat, quam ratio adnotationum exposceret ad Eleutherii sectionem, exhibentem Lucii regis postulata, et Eleutherii paternam curam in promovenda apud Britannos religione Christiana, et ordinandis Ecclesiis ejusdem provinciae, indulgebit, ut spero, excursum non inofficiosum, neque alienum a ratione Adnotationum in [Col. 1278A] Anastasium; cum videat in Britanniae provinciae ecclesiastica fundatione commentarium hic esse ita contextum, ut non solius Britanniae Ecclesiarum, sed etiam totius Occidentis episcopatuum, ac provinciarum specimen recognoscat, a Romanae sedis hierarcha summo curatum juxta exemplar principis apostolorum, cui succedebat; imo et totius orbis Ecclesiarum imaginem breviatam intueri se putet; quandoquidem, et Marcus hinc ablegatus ad Alexandrinum patriarchatum non dissimiliter ordinandum, et Evodius ad Antiochenum ita administrandum directus, orbis universi Christiani provincias cum Petri cathedra, et cum Romanae Ecclesiae disciplina simili jure, nec dispari regiminis methodo connectebant.
Quae de duplici limite, ac vallo Adriani, et Antonini supra dicta sunt, ita intelligat velim lector, ut in limite occidentali juxta planum meridianum a Clausento ad Luguvallium perducto [Col. 1278B] non opinetur vallum perpetuum ab imperatoribus excitatum, sed a Clausento [Southampton] ad Iscam flavium [ Usk ]: inde vero cursus fluvii ab ostiis ad suos fontes vicem valli suppleat usque Rotunum [Routon ]: hinc rursus excitato vallo ad aestuaria prope Devam [Chester ] reliquam limitis partem compleat Oceanus alluens littoralem tractum Britanniae occidentalem contra Monaedam insulam ex Devae aestuariis ad Luguvallium [Carliie ]. Ibi vero alter limes incipit, murus scilicet excurrens ab occidente in orientem ex Luguvallio ad Gabrosentum, utrinque attingens Oceanum, et Scotiam hodiernam ab Anglia separans. Per limitem illum priorem ferme juxta ductum meridiani divisa subinde fuit Britannia prima a secunda, necnon a Flavia Caesariensi sub Valentiniano, ut Gale in tabula ostendit.
[Col. 1278B] Linea 3.— Hic accepit epistolam a Lucio Britanniae [Col. 1278C] rege, ut Christianus efficeretur per ejus mandatum. Ineunte Eleutherii pontificatu, Lucius Coylli filius, Britannorum rex anno Christi 182, et principatus sui 13, cupiens exstinctam religionem Christianam renovare, quam primum Joseph Arimathiensis, qui Christi corpus sepeliit, navi vectus cum multo comitatu, in eam insulam, sive casu, sive divino consilio, ita volente Deo, appellens, praedicavit, ubi tam ipse, quam ejus socii multos ad pietatem ex gentilismo ductos, sacris aquis intinxerant Ecclesiamque constituerant (nam Gildas, vetustissimus illius gentis scriptor Britannos, jam inde ab initio orti Evangelii, Christianam suscepisse religionem testatur) ad sedem apostolicam duos ex suis prudentes, et primores viros, Helvanum, et Medianum, cum litteris misit qui a pontifice postularent religionis Christianae magistros, ut tam se, quam ejus populum in ea instruerent, instructosque baptizarent. Eleutherius, nihil cunctatus, Fugacium, [Col. 1278D] et Damianum S. R. E. presbyteros, singulari doctrina, et pietate viros illuc misit, qui regis votis satisfacerent. Ita Britannia opera Eleutherii omnium provinciarum prima Evangelium publice suscepit. Adeo ut Tertullianus vicinus eorum temporum in lib. contr. Judaeos Britannorum inaccessa Romanorum loca subdita tunc Christo esse scripserit. Linea 5.— Ut nulla esca usualis a Christianis repudiaretur. Encratitarum tunc haeresi invalescente, quae non solum nuptias, sed humanos cibos damnabat, instituit Eleutherius, ne quis fidelium ob superstitionem, genus ullum cibi rejiceret, quo homines ex consuetudine vescerentur.
[Col. 1278D] Linea 3.— Hic accepit epistolam. Eleutherius, inito pontificatu, epistolam accepit a Lucio Britanniae rege, qua rogabatur, ut divini verbi ministros, ac sacerdotes [Col. 1279A] in Britanniam mitteret, qui populum in fide, et moribus instruerent. Quare hic sanctus pontifex Fugatium, et Damianum, seu Donatianum misit, qui regem, et alios Christiana religione imbutos sacris mysteriis initiarunt. De ea conversione, praeter Librum Pontificalem, habemus testimonium Bedae, qui lib. I, Hist. gentis Anglorum cap. 4, ait: «Cum Eleutherius vir sanctus pontificatui Romanae Ecclesiae praeesset, misit ad eum Lucius Britannorum rex epistolam, obsecrans, ut per ejus mandatum Christianus efficeretur, et mox effectum piae postulationis consecutus est.» Porro Eleutherii papae tempore, Britanniam a Romanis nondum totam subactam sed potius adhuc magnam partem populi trans murum habitantis regem habuisse, probat Baronius anno 183, n. 5.
[Col. 1279A] Linea 4.— A Lucio Britanniae rege, etc. Qui factum Lucii regis in dubium revocant, aut etiam negant (Basnage, Hist. de l'Eglise liv. VII, c. 5, n. 4) , [Col. 1279B] ea persuasione ducti, quod Britannia, utpote in provinciam redacta sub Claudio, reges habere hoc [Col. 1280A] tempore non potuerit, non animadvertunt, in more positum apud Romanos, ut reges persaepe sibi obstrictos, ac foederatos relinquerent, aut darent provinciis, etiam in suam potestatem redactis, et imperio subditis: cujusmodi exempla videre licet in Judaea, Armenia, ipsaque Britannia sub Nerone, ut memorat Tacitus Annal. lib. XIV, Josephus aut. lib. XIV, c. 26 et alibi; et Spartianus in Adriano. Aliunde constat, insulam universam nequaquam fuisse a Romanis domitam; et murum per octoginta millia passuum ab Adriano ductum, cui Antoninus successor vallum adjecit, ut partem imperio parentem separaret a reliqua sub insulanorum libero dominio constituta. Regnum itaque Lucii potuit ultra murum collocari: qua de parte Britanniae fortasse loquitur Tertullianus, quando affirmat Britannorum inaccessa Romanis loca, Christo vero subdita. Quod si recentiorum quispiam decorare voluit factum attributis proprio marte confictis, ac superadditis, nunquid haec [Col. 1280B] additamenta derogant fidem genuinis narrationibus antiquorum?
14 Eleutherius, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos quindecim, menses sex, dies quinque [Col. 1249] B, an. 15, d. 23. . Fuit autem temporibus Antonini et Commodi usque ad Paternum et Braduam [Col. 1249] B, M. Aurel. et Comm. usque ad coss. Commodum VIII et Pertinacem. . Hic [Col. 1249] Baron. ad an. 183. accepit epistolam a Lucio Britanniae rege, ut Christianus efficeretur per ejus mandatum, et hoc iterum firmavit, ut nulla esca usualis a Christianis repudiaretur, maxime fidelibus, quam Deus creavit, quae tamen rationalis et humana est. Hic fecit ordinationes tres per mensem Decembrem: presbyteros duodecim, diaconos octo, episcopos per diversa loca numero quindecim. Qui etiam sepultus est juxta corpus beati Petri apostoli in Vaticano, VII Kalend. Junii, et cessavit episcopatus dies quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO, Juxta edit. Schelest. ex ms. Caesareo.
Eleutherus annis . . . fuit temporibus Antonini et Commodi, a consulatu Veri et Herenniani usque Paterno et Bradua
Supplementum tacunarum catalogi ex dictis in Anicet
Eleutherus annis 15, m. 3, d. 21. Fuit temporibus M. Antonini et Commodi, a consulatu Severi et Herenniani usque Materno et Bradua.
[Col. 1279] Apud Fabrottum ex codice Regio, Mazarino et Thuano. Num. 15, lin. 1, ann. 15, m. 3, lin. 2, fuit a. t. [Col. 1280] Caesaris A. Commodo V. et Gravione. lin. 4, sicut et Eleuth. lin. 5, cleros. Hic constituit ut necessitate faciente ubi in f. lin. 8, ven. baptizetur. Sic. M. Reg. [Col. 1281A] autem, baptizaretur. Hic fecit ord. 2. lin. 11. Th. Alexandrino episcopo, ut a XIV. l. lin. 13, custodiretur. In cod. Freh. lin. 14, 15, B, dies 2. Lin. 2, temporibus Commodi et Gravionis V. lin. 5, et mart. cor. lin. 5, ubi et ubi inventum fuisset. lin. 7, ex gentile V, bapt. lin. 8, ord. 2. lin. 9, presb. 12, diac. 8. lin. 10, de circ. P. et dominico Paschae cum p. Lin. 2, Reg. Vat. et Florent., Caesaris Aug. a [Col. 1282A] Commodo II et Claberione, lin. 4, Flor., frequentes. lin. 5, Flor. secund. et Vat. deest. ibi. lin. 8, Flor. 2 et Vat. duas. lin. 11, Alexandriae, leg. Caesareae. lin. 13, post verba Sanctum Pascha Flor. 2 et Reg. ponunt ordinationes duas, deinde, martyrio coronatur, qui et sepultus est. Lin. 2, fuit autem temporibus Caesarii ac Commodi. V. et Gravionem usque ad Lat. et Ruf. lin. 5, necess. fac. ubi ubi inventus fuisset, sive in fl. lin. 8, ordinationes II, per m. Dec.
[Col. 1281A] Linea 4.— Sicut et Eleuther. Secundus catalogus habet: Sicut Pius, qui occasione libri Pastoris praecipere potuit, ut sanctum Pascha die Dominco celebraretur. [Col. 1281B] Caeterum hunc ritum, qui apud Asianos usu receptus non fuit, Victor papa ubique observari voluit eaque de re frequentia concilia tam Romae quam in aliarum regionum provinciis celebrari jussit, quod ultimis verbis auctor indicat, et omnino concinit illi, quod hac de re tradit Eusebius lib. V, cap. 23.
[Col. 1281B] Linea 3.— Hic constituit, ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur sicut Eleuther. A Beda exscriptam periochen censeo, et a consarcinatore inditam gestis Victoris, dum in libro de sex Aetatibus Beda habet: «Victor datis libellis constituit Pascha die Dominico celebrari, sicut et praedecessor ejus Eleutherius.» Similem additionem reperio a Beda desumptam supra in Eleutherio incertam, ubi lego (l. I Hist. gentis Angl., c. 4) : «Hic accepit epistolam a Lucio Britanniae rege, ut Christianus efficeretur [Col. 1281C] per ejus mandatum.» Beda totidem ferme verbis habet: «Cum Eleutherius vir sanctus pontificatui Romanae Ecclesiae praeesset, misit ad eum Lucius Britannorum rex epistolam, obsecrans, ut per ejus mandatum Christianus efficeretur, et mox effectum piae postulationis consecutus est,» etc. Additionem posteriori manu factam deduco ex codice 39 bibl. Palatino-Vaticanae n. 39, ubi exstant antiquissimae membranae repraesentantes haec pontificum gesta, et ibi legitur: Sicut Pius. Accedit quod Irenaeus in epistola ad Victorem Pii meminit, non Eleutherii circa eam controversiam statuentium. (apud Euseb. l. V, c. 24) «Sed et presbyteri illi, qui ante Soterem Ecclesiam, cui tu nunc praees, gubernarunt, Anicetum dico, et Pium, et Hyginum cum Telesphoro, et Xysto, neque ipsi unquam observarunt,» etc. Unde videtur, additionem posteriori manu factam ex Beda esse desumptam; cum solus Beda Victorem, et Eleutherium tanquam earum constitutionum auctores [Col. 1281D] laudet; antiquissimi vero catalogi memorent Victorem et Pium. Isti autem sunt sequendi, utpote cum Irenaeo concordantes, qui eodem tempore vivens poterat hasce constitutiones editas perfectius scire, et recensere. Linea 4.— Hic fecit sequentes cleros. Martyrio coronatur, et constituit, ut necessitate faciente . . . ut baptizaretur. In gestis mira transpositio occurrit, et inordinata gestorum series, quae pandit, et firmat nostram conjecturam de additis interpositionibus suae luci restituendis. Verba itaque illa Martyrio coronatur, adnectenda sunt cum verbis antecedentibus, et legendum: Hic martyrio coronatur. Hic fecit sequentes cleros . . . . . et constituit, ut necessitate faciente, etc. Praeter enim codd. Florent. secun., et reg. ipse tractationis ordo transpositionem probat, et factam restitutionem firmat. Restituimus cum punctis verborum quorumdam designantium omissa esse verba aliqua, cum opinemur, olim exstitisse ordinem, et gradus ministrorum, qui esset servandus in [Col. 1282A] baptismi collatione, quos Victor retinendos decrevit: gradus omisit Amanuensis enumerare, cum illa verba, per sequentes cleros, ordinem dantium a pontifice esse determinatum aperte designent. Potuisse [Col. 1282B] vero Victorem ex quadam circumstantia nobis ignota rem decernere probat ejusdem temporis scriptor Tertullianus de Bap. c. 17, qui ordinem in baptismi collatione servandum, et personarum discrimen assignavit, dum ait: «Dandi quidem habet jus summus sacerdos, qui est episcopus. Dehinc presbyteri, et diaconi non tamen sine episcopi auctoritate, propter Ecclesiae honorem, quo salvo, salva pax est.» Et quibusdam interjectis de laicis, quos ministros baptismi ordinarios esse negat, addit: «Cum ea majoribus competant, ne sibi desumant dicatum episcopis officium episcopatus. Aemulatio schismatum mater est. Omnia licere dicit sanctissimus Apostolus, sed non omnia expedire. Sufficiat scilicet in necessitatibus utaris, sicubi aut loci, aut temporis, aut personae conditio compellit. Tunc enim conscientia succurrentis excipitur, cum urget circumstantia periclitantis. Quoniam reus est perditi hominis, si suspenderet praestare, quod libere potuit.» Argumentum [Col. 1282C] a Tertulliano retractatum et expensum ostendit eo aevo aemulationes fuisse circa baptismi administrationem, ad quas sopiendas Victor sequentes cleros, nempe ordinem a majoribus clericis servandum decrevit, seriem exponens, quam incuria amanuensium invidit. De reliquo etiam in necessitate servatum ordinem, quando temporis angustiae, et subsidia deferenda non obstabant, docet factum proximiorum temporum, nempe dum Novatianus vivebat. Hic cum presbyter esset, et in baptismi necessitate versarentur catechumeni, diaconi non audebant conferre baptismum, ideoque Novatianum vocarunt, qui renuit venire. Hoc inter crimina Novatiani recenset Cornelius in epistola ad Fabium Antiochenum ex Rufini interpretatione. «Scribit enim de ipso, quod persecutionis tempore, cum in cellula quadam lateret, et a diaconis, ut moris est subvenire in exitu catechumenis rogaretur,» etc., ipse eam provinciam subire metu persecutionis detrectavit. [Col. 1282D] Moris itaque erat, etiam cum catechumeni essent subveniendi, ut si presbyteri adessent, illi baptizarent. Cum itaque Victor sequentiam determinaverit personarum, dicere oportet, hanc seriem fuisse omissam, et determinationis causam olim exstitisse, qua permotus Victor Constitutum edidit. Vide S. Augustinum l. II contra Parmen. c. 13. Linea 10.— Hic fecit constitutum. Repetit fusius quod antecedenter dixerat de constitutione circa controversiam de die Paschatis. Haec vero repetitio clarissime probat additiones factas, sive secundo Rom. pontificum catalogo, sive aliis, quodque consarcinatores plerumque noluerint has immutare, sed ut in catalogis notabantur, in unum deinde collegerint. Ad interrogationem sacerdotum. Additio plenius exponit quomodo Victoris constitutum fuerit publicatum, nempe post epistolas episcoporum, qui singuli in singulis provinciis responsa ad Victoris interrogationes dantes, unanimi voto rescripserunt, Pascha [Col. 1283A] esse celebrandum die Dominica post lunam XIV. De quo ordine haec Eusebius l. V, c. 23: «At synodi ob id, coetusque episcoporum convenere. Atque omnes uno consensu ecclesiasticam regulam universis fidelibus per epistolas tradiderunt, ne videlicet ullo alio quam Dominico die mysterium Resurrectionis Domini unquam celebretur: utque eo duntaxat die Paschalium jejuniorum terminum observemus.» De epistolis vero emissis ea occasione ita Eusebius rem prosequitur enarrare: «Exstat etiamnum epistola sacerdotum, qui tunc in Palaestina congregati sunt: quibus praesidebant Theophilus Caesareae Palaestinae, et Narcissus Hierosolymorum episcopus. Alia item exstat epistola synodi Romanae, cui Victoris episcopi nomen praefixum est. Habentur praeterea litterae episcoporum Ponti, quibus Palmas utpote antiquissimus praefuit. Epistola quoque Ecclesiarum Galliae exstat, quibus praeerat Irenaeus. Ecclesiarum quoque in Osdroenae provincia, et in urbibus regionis illius constitutarum litterae visuntur.» [Col. 1283B] Hae porro epistolae in unum codicem relatae, qui inde encyclicus vocabatur, exstabant etiam aetate Eusebii, qui earum ordinem breviter expressit. Alius erat epistolicus codex ejusdem argumenti, quem ibi laudat his verbis: «Seorsim vero Bacchyli Corinthiorum episcopi, aliorumque complurium epistolae exstant.» De unanimi consensu haec pandit: «Qui omnes eamdem fidem, eamdemque doctrinam proferentes unam edidere sententiam.» Liber Pontificalis in hac additione correspondet cum ordine codicis laudati encyclici, ubi praemittitur Theophilus, et Victoris synodica subsequitur, ut hic legitur: et accersito (per epistolam nempe) Theophilo episcopo Alexandriae (legendum omnino Caesareae, ut Eusebius scripserat), facta congregatione (epistolarum synodicarum nempe, quas ad interrogationem Victoris emiserant), ut a quartadecima luna, etc. Has porro epistolas encyclicas fuisse, et denuntiativas, quibus eo aevo episcopi emergentia fidei, aut disciplinae dubia [Col. 1283C] declarabant juxta traditionem in propriis Ecclesiis servatam, custodinamque, et has vicinioribus dirigebant, et ii similiter aliis per omnes orbis Ecclesias aperte docet synodica Palaestinorum sub Theophilo, quae ita legentes admonet: «Date operam, ut epistolae nostrae exemplaria per omnes Ecclesias mittantur, ne nobis crimen imputent, qui animas suas a recto veritatis tramite facile abducunt. Illud etiam vobis significamus, eodem quo apud nos die Pascha Alexandriae celebrari. A nobis enim ad illos, et vicissim ab illis ad nos litterae perferuntur, ita ut uno consensu, et simul sacrosanctum peragamus diem.» Controversia vero specialissima, quae tunc exarsit Victoris pontificatu per Judaizantes excitata in eo versabatur, quod qui cum Christiana religione legalium observantias conjungendas, uti ad salutem necessarias, dogmatizabant, decretum proscinderent, veluti alienum ab usu Ecclesiarum, et apostolorum traditione. Ad horum retundendas calumnias [Col. 1283D] Victor, et reliqui catholici episcopi in synodis provincialibus coeuntes, consuetudinem celebrationis expositam in synodicis tradidere. In Palaestina examen primo institutum, dum ibi apostolicae institutiones Ecclesiae vigerent, testatamque facerent ab apostolis habitam, receptamque consuetudinem, quod praestarunt in laudata synodica. Velitationem fuisse de traditione, et usu apostolico servato ad Victoris tempora clare innuit Eusebius, qui cum retulisset synodum sub Theophilo Caesariensi Palaestinae, et Narcissi Hierosolymitani, qui tunc Caesariensi Metropolitico jure subdebatur, ita retractatum controversiae argumentum proponit: «Postquam de traditione diei Paschalis jam inde ab apostolis ad ipsos continua successione manaverat, multa in suis litteris disseruerunt, tandem ad finem epistolae his utuntur verbis: Date operam,» et reliqua supra laudata. Quod colligitur etiam ex altera Eusebiana animadversione, dum recensens synodicas [Col. 1284A] editas ab episcopis, primo laudat Palmae Ponti antistitem antiquissimum episcopum, utpote aptum ad prioris temporis consuetudinem manifestandam. Secundo quia referens Theophili verba in synodica, adnotavitilla verba, ubi Theophilus, et propriam canitiem commendat, et diu agitatam disceptationem, quam tamen solutam ab aliis episcopis scribit, juxta receptum usum celebrandi Pascha in Dominica sequente lunam XIV. Ego. . . quinque et sexaginta annos natus in Domino, qui cum fratribus toto orbe dispersis sermones saepe contuli. Haec itaque innuit Liber Pontificalis in secunda memoria constitutionis editae a Victore, sicut praedecessores determinaverint diem, et cum Judaizantes decretum proscinderent veluti contrarium usui apostolico, Victor episcopos Palaestinos admonens, et per hos reliquos orbis antistites, cum probatum usum haberet, et quidem ad interrogationem accersito, seu electo Theophilo, cui eam illustrandam traditionem commiserat, decretum edidit, editumque Judaizantium audaciam retardavit, [Col. 1284B] dum post Victorem ad Nicaeni concilii tempora episcopi, et Ecclesia usum custodivit celebrandi Pascha de Dominico die. De circulo Paschae, seu termino etiam jejuniorum. Utramque disceptationem sub Victore a Judaizantibus excitatam dixerat Eusebius l. V, c. 23: «Iisdem temporibus gravi controversia exorta, eo quod omnes per Asiam Ecclesiae vetusta quadam traditione nixae, quarta decima luna salutaris Paschae festum diem celebrandum esse censebant, quo die praescriptum erat Judaeis, ut agnum immolarent: eaque omnino luna in quamcunque demum diem septimanae incidisset, finem jejuniis imponendum esse statuebant: cum tamen reliquae totius orbis Ecclesiae alio more uterentur, qui ex apostolorum traditione profectus etiamnum servatur, ut scilicet non alio quam resurrectionis Dominicae die jejunia solvi liceat.» Finis jejuniorum erat altera disceptationis pars, quod clarius expressit Irenaeus [Col. 1284C] in epistola Victori data, apud Euseb. l. V, c. 24, pag. 192, dum scribit: «Neque enim de die solum controversia est, sed etiam de forma ipsa jejunii. Quidam enim existimant unico die sibi esse jejunandum, alii duobus, alii pluribus: nonnulli etiam quadraginta horis diuturnis ac nocturnis computatis diem suum metiuntur. Atque haec in observando jejunio varietas non nostra primum aetate nota est, sed longe apud majores nostros coepit, qui negligentiores, ut credibile est, praesidentes ex simplicitate, et imperitia ortam consuetudinem posteris tradiderunt.» Utramque controversiam a Victore terminatam edicit uctor libelli synodici, qui de Romana synodo sub Victore, et de determinatione diei cum decretum narrasset, subdit (tom. V Concil. pag. 1494) : «Neque hoc solum, sed etiam ea, quae ad hoc festum pertinebant prosequitur, et cum ipso synodi in plurimis provinciis et partibus terrae congregatis idem unanimiter sentiunt.» Porro [Col. 1284D] verba illa: quae ad hoc festum pertinebant, prosequitur, satis indicant etiam de jejunii solvendi lege aliquid a Victore statutum esse. Jejunium quidem ad Sabbatum ante Dominicam protrahendum sanxit Victor, et quidem usque ad Sabbati mediam noctem, relinquens tamen varias consuetudines gentium, qui paulo ante jejunium quadragesimale solvunt. Sequenti enim saeculo tertio Dionysius Alex. episcopus in sua epistola Canonica apud Bever. tom. II, part. I, ab Ecclesia Orientali suscepta, et in suo codice canonum primum obtinet epistolarum canonicarum locum, et de Romana consuetudine laudata loquitur, et de varietate reliquarum Ecclesiarum. «Misisti ad me . . . . . interrogans, qua hora dici Paschae jejunium solvendum est. Dicis enim aliquos fratres dicere, quod oporteat hoc in galli cantu facere; alios vero, quod hoc sit faciendum vespere. Qui enim Romae sunt fratres, ut aiunt, gallum exspectant. De iis autem, qui hic sunt, dixisti quod citius.» Dionysius [Col. 1285A] prae aliis proponit sequendam Romanam. Epiphanii aevo usque ad galli cantum in Oriente jejunium protractum, cum de jejuniorum superstitione agit, ipse affirmat: In Ancerato. «Qui studiosi sunt biduum, ac triduum, ac quatriduum superponunt: quidam totam hebdomadam usque ad galli cantum,» etc., quae ultima verba explicant, terminum jejuniorum fuisse communem, ut in nocte Sabbati galli cantus esset jejuniorum finis. Superpositio vero in jejuniis erat, cum praeter ordinarium jejunium quis biduo, aut magis absque cibo protrahebat. Occurrit vox eo sensu in actis martyrum Numidiae n. 8: Continuatis in carcere gemina superpositione jejuniis. Ad episcopalem curam spectasse jejuniorum lites dirimere, Tertullianus in libro de Jejunio hoc ipso tempore scribens, liquido testatur: Episcopi universae plebi mandare jejunia assolent. Victor itaque ab episcopis interrogatis terminum jejuniorum agnoscens, in suo constituto declaravit quid esset sequendum, ut rite Paschae circulum celebrarent. Porro in Ecclesia [Col. 1285B] Armeniorum adhuc perseverat consuetudo, ut ad Sabbati vesperam Dominicae Resurrectionis jejunia solvant.
[Col. 1285B] (EX BIN.) Linea 11.— Theophilo episcopo Alexandriae. Hunc Theophilum a Victore ad Romanum concilium accersitum, fuisse non Alexandrinum, sed metropolitanum episcopum Caesareae Palaestinae, testatur Eusebius lib. V, hist. c. 22. Linea 13.— Custodiatur sanctum Pascha. Constituit Pascha celebrandum esse Dominica proxima lunae decimae quartae post aequinoctium vernum. (EX LAB.) Linea 11.— Facta collatione. Interrogatio facta est de Pascha, vel de die prima cum Theophilo.
[Col. 1285B] NOTAE CHRONOLOGICAE. [Col. 1285C] Quantum conferat ad assecutionem tum Chronologiae, tum Historiae Victoris inspectio archetyporum documentorum, ostendent epochae duae Victoris et Zephyrini, a nobis examinandae et stabiliendae. Vix enim posset de illis quippiam decerni, sola inspectione catalogorum etiam ubi universi consentiunt; nisi consultis archetypis, unde catalogi exscripti sunt, vitium descriptionibus deprehendatur. In fine Eleutherii pariando cum consulibus Materno et Bradua, sive cum primis Victoris anno Christi 185 omnes catalogi, et codices consentiunt: non secus ac in fine Zephyrini, cui ex aequo assignant consules anni 217 Praesentem et Extricatum. Finem vitae Eleutherii referunt ad diem 26 Maii; Zephyrini ad 26 Augusti. Ex die 26 Maii anni 185 ad diem 26 Augusti anni 217, numerantur anni solidi 32, et menses tres pariter solidi. Summa temporis Victori attributa ex consensu omnium catalogorum constat decennio, et mensibus duobus, ac diebus decem; [Col. 1285D] (unicus enim codex Papebrochii detrahit mensem, et postremus ex Colbertinis bimestri integro praeservato adimit octiduum ex diebus): quare supersunt Zephyrino anni 22, et dies 20: cui tamen catalogus Felicis Quarti septennium assignat, alii octennium, alii novennium, alii annos 13, vel 16, 17, 18, 19, nullus vero codex ad vicennium pertingit. Consulta ratione pingendi numeros in basilica S. Pauli superstites, et in codicibus aliquot vetustis, colligitur satis manifeste, annos XII, et dies X assignatos fuisse Victoris sedi, Zephyrino autem annos XVIII, menses X, ac dies X: quorum summa complet annos 31, menses 10 et dies totidem, et omnino respondet consulatibus assignatis, ac tempori utriusque martyrii, cum paucis diebus interpontificii, post Victoris mortem reservandis electioni successoris. Qua vero ratione id deprehenderim ex picturis S. Pauli, et vetustis codicibus, expono. In picturis pontificum toties descriptis basilicae [Col. 1286A] S. Pauli (quarum specimen dedi supra [col. 1001] in figura impressa) inter utramque imaginem clypeatam duorum pontificum proximorum spatium inter orbiculos imaginum superstes impletur duplici epigraphe, ubi nomina et epochae eorumdem duorum pontificum signantur per litteras Romanas. Numerus annorum post nomen pontificis, et verbum SED AN sedit annis plerumque signatur in uno versu: menses in versu proxime inferiori: dies vero in infimo. Aliquando tamen numerus in uno versu inchoatus, ob angustiam spatii continuatur in consequentibus per columnas. Ita in pontifice Eusebio dies viginti quinque ita exprimuntur: X X V non secus, ac in Marco dies 21 ita signantur: XX I et in Anastasio dies 26 ita collocantur: X XVI Id non attendentibus descriptoribus, facile ex annorum numero duplicem versum occupante contigit loco duarum partium legere numeros duos, et priorem ad annos referre, alterum ad menses, praecipue ubi mensis nullus supra annos integros erat exprimendus; vel nullus dies addendus supra menses solidos. Hac vero adhibita observatione, pariantur summae in numeris rite signatis cum consulatibus similiter recte expressis. Demonstrandum est id in Victore. Consensu catalogorum aliorumque codicum illi attributi sunt, ut exposui pag. XCIV in Prolegomenis anni X, menses II, dies X. Respondere hoc minime potest diebus, et annis martyrii seu obitus decessoris Eleutherii, et sui Eleutherius die 26 Maii, Victor 28 Julii coelo receptus colitur. Non possunt igitur menses duo cum diebus decem praeter annos solidos inter utrumque terminum numerari, etiamsi [Col. 1286C] eadem die supponatur electus Victor, qua moriebatur Eleutherius. Consulum quoque ratio repugnat assignato decennio; cum paria consulum undecim, numerentur a Commodo V et Glabrione Christi 186, primis Victori attributis, ad Saturninum, et Gallum Christi 198 primos ex adscriptis Zephyrino. Quare nec dies, nec anni consentiunt in epocha Victoris, in qua tantus est codicum et catalogorum consensus in numeris. Picturae Leonianae in basilica S. Pauli solam denarii notam praeservant in primo versu, in quo portio legebatur numeri annorum. Desiderantur autem litterae versuum sequentium, ubi menses, ac dies, si qui essent, signandi erant. Non dubito, quin binarii nota non succederet in secundo versu, non tamen referenda ad menses, qui nulli erant, sed ad reliquam partem duodenarii numeri annorum complens summam ex parte signatam in versu superiore: ita ut epocha ita expressa intelligatur: Porro anni XII et dies X, post finem Eleutherii 26 Maii 185, recte pertingent ad finem Victoris 28 Julii 197, si vacationis sedis mensis unus, et dies 23 attribuantur post mortem Eleutherii ad electionem, et ordinationem Victoris 18 Julii anni 185 die Dominica: unde ad ejus vitae terminum 28 Julii 197 summa numerabitur annorum XII et dierum X. Primi tamen consules illi tribuuntur Saturninus, et Gallus, qui signant annum 186, et primum Pascha ejusdem pontificatus; cum anno praecedenti 185, Paschale tempus, Materno et Bradua consulibus, pertineat ad Eleutherium adhuc in vita superstitem. [Col. 1287A] Eadem perversio numerorum provenire poterat ex codicibus, si anni, menses, ac dies ita disponerentur per columnas sibi proximas, ut in aliquot vetustis exemplaribus observavi, in quibus ita proximae sunt columnae, ut scriptor facile potuerit deducere paulisper binarium ex una, et subsequenti movere. Exemplum dabo: ![[Figure]](../assets/FIGURES/1271286A.bmp)
[Figure] [Col. 1286D] pro qua descriptor exhibuit: sedit annis X, mens, II, diebus X.
Paululum spatii omissum a librario negligenter inter decadem, et binarium annorum Victoris potuit in errorem inducere descriptores, et ansam praebere, ut denarium referretur ad columnam annorum, binarium vero ad colomnam mensium: quem in errorem non incidisset, si annorum notas exigere curasset ad consulatus in antiquissimo Liberii catalogo consignatos: ex quibus apparet, duodecim annos [Col. 1287B] tribuendos esse Victori, octodecim Zephyrino: quemadmodum ex utriusque natalitio die in Ecclesiae tabulis adnotato constat; nec menses duos tribui posse Victori supra annos solidos. Germanam itaque lectionem epochae Victoris restituemus codicibus, et picturis per easdem litteras numerales: quibus sejunctis lectio pervertitur, conjunctis custoditur, si ex consulatibus in catalogo Feliciano nominatis, et inde translatis in codices Bibliothecarii, necnon ex diebus natalitio insignitis ejus, ac decessoris in tabulis ecclesiasticis talis reddatur, qualem adhibui pagina 112 ad supplendas lacunas catalogi Liberiani, nempe:
Annis. Mens. Diebus.
Petrus sedit XXV IIII VIII
Linus sedit etc. XI III XII
Victor X II X
Victor sedit annis XII, diebus X. Fuit temporibus Commodi et Severi, a consulatu Commodi V et Glabrionis usque Laterano et Rufino.
Materno enim et Bradua consulibus anno 185, ubi vitam complevit Eleutherius die 26 Maii, qua colitur; vacatio sedis protracta videtur circa diem Dominicam [Col. 1287C] 18 Julii ejusdem anni, qua ordinatus fuerit episcopus Victor a clero electus successor: qui Pascha primum sui pontificatus celebraverit anno subsequenti 186, Commodo V et Glabrione consulibus, qui primi juxta methodum Paschalem catalogorum illi tribuuntur. Completis vero post ordinationis diem annis XII et diebus X, si martyrium subiit eadem die 28 Julii qua colitur, pervenerit ad consules anni 197, Lateranum et Rufinum, quos illi postremos tribuunt catalogi et codices memorati.
EJUSDEM NOTAE HISTORICAE.Linea 2.— Temporibus Helii Pertinacis. Omnes nosunt ex nummis et historicis, legendum esse Helvii Pertinacis. Addam libenter testimonium lapidis antiqui, ex Leprigniani collibus translati in musaeum em. Card. Alexandri Albani; cum in illo certa reddatur epocha brevissimi ejus imperii mensium 11, ex dierum XXV, ita numerati Julio Capitolino in ejus [Col. 1287D] Vita, ex Kalendis Januarii ad diem V Kal. Aprilis, Falcone et Claro consulibus, hoc est aerae Christi 193. Inscriptio stylobatae, ad sustinendam statuam principis a Capenatibus erectae, talis est:
IMP. CAES. P. HELVIO PERTINACI. AVG. COS. II. PONTIFICI MAXIMO. TRIB. POT. P. P. PRINCIPI SEN FORTISSIMO DUCI ET OMNIUM VIR TVTVVM ( sic ). PRINCIPI CAPENATES. FOEDER PR. C. LICINIO. SPERANDO
In latere dextero ejusdem stylobatis legitur dedicationis epocha ita signata:
[Col. 1288A] DEDICATA. XIII. KAL. APRILIS CVR P. SEXTILIO PROSPICIO . . . . MVCIO MVCIANO FALCONE. ET CLARO. COS.
Edidit etiam V. C. Fabrettus Inscript., pag. 688.
Linea 3.— Hic constituit ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Eleuther. Et lin. 10: Hic fecit constitutum ad interrogationem sacerdotum de circulo Paschae cum presbyteris et episcopis facta collatione, et accersito Theophilo episcopo Alexandriae [legendum Caesareae] facta congressione, ut a quarta decima luna usque ad vigesimam primam die Dominica custodiretur sanctum Pascha.
In notis ad Anicetum ostendi traditionem ac disciplinam Paschatis celebrandi die Dominica tribus in patriarchalibus sedibus a Petro apostolo constitutam, et a successoribus constanter assertam, fuisse deductam in controversiam a quibusdam Asianis, qui asserebant cum Polycarpo permissum sibi fuisse a Joanne apostolo, ut Pascha Dominicum celebrarent [Col. 1288B] die lunae decima quarta. Beatum vero Polycarpum, ejus controversiae causa Romam cum accessisset ad Anicetum, et ab eo fuisset exceptus honorifice, re tamen infecta in Asiam rediisse: tuente Aniceto sibi traditam a decessoribus, et a Petro apostolo profectam consuetudinem: neque permittente, ut aliter observaretur in Occidente: licet non magnopere contenderet cum Polycarpo de Joannis temporaria permissione inter Asianos: cum uteretur apostolico privilegio sepeliendi synagogam cum honore. Ea de re tamen turbas iterum fuisse excitatas non solum in Asia, sed etiam in Gallia, ubi cum S. Irenaeo agebant alii ex iisdem Asianis, cognoscimus ex epistolis Paschalibus Patrum, editis per Bucherium in libro de Doctrina temporum, nempe Anatolii Alexandrini pag. 443, num. 4; Philippi pag. 469, et aliorum. Num. praesens indicat legem apostolicae consuetudinis vigentem Romae, et in patriarchatibus Alexandrino et Antiocheno ratam fuisse habitam etiam ab [Col. 1288C] Eleutherio papa: per quam confirmatur separari non debere Paschalem diem a Dominica proxime consequenti diem XIV lunae mensis primi. Acrius instabant Asiani sub Victore: qui ut facilius insinuaret, et sanctius commendaret etiam Asianis praxim suorum decessorum ab universa Ecclesia receptam, coacto presbyterio, et accitis ad synodum episcopis, non modo in ea confirmavit consuetudinis legem decretis suorum decessorum antea vulgatam, et in Romana atque universali Ecclesia vigentem; sed auctor etiam fuit ut cycli Paschales apte disponerentur, quibus imposterum ordinaretur ad annos complures consequentes certa dies Paschalis ab universis fidelibus observanda. Neque his contentus vigiliis, quas occidentales episcopi secum impendebant in re Paschali ordinanda, in caeteris etiam provinciis aliorum studia excitavit ad conferendam symbolam, praesertim ubi haberentur viri omnibus disciplinis ad eam rem necessariis exculti. Victoris jussu indixit concilium [Col. 1288D] Theophilus episcopus Caesareae: cujus fragmentum superest apud Bedam in libro de Aequinoctio vernali, et apud Bucherium in memorata epistola Philippi de Pascha. Liber Pontificalis, licet memoret Theophilum Victoris aetate Romam advenisse, et in concilio Romano adfuisse, ubi de cyclo Paschali ordinando actum fuisse affirmat, attamen errore collectoris Vitarum sive amanuensium contigit ut, loco Theophili Caesareensis episcopi in Palaestina, aequalis aetati Victoris, et sub eo cogentis concilium in Syria, obrepserit nomen alterius Theophili Alexandrini episcopi, qui de re Paschali docte quidem scripsit, et circulum decem novennalem ad annos centum expandit, sed multo serius vixit; cum Theodosio seniori Augusto opus nuncupaverit in fine quarti saeculi, ut in epistola Dionysii Exigui de ratione Paschae, scripta anno Christi 505, Probo consule, indict. III, legimus in memorata collectione Bucherii, pag. 485, Eusebius lib. V Hist. Eccl. cap. 23 et 25, [Col. 1289A] memorat complura concilia congregata fuisse in provinciis, praeter eam synodum, quam Romae habuit Victor, et Patrum epistolas aetate sua superesse. «Exstat, inquit, etiamnum epistola sacerdotum, qui tunc in Palaestina congregati sunt: quibus praesidebant Theophilus Caesareae Palaestinae, et Narcissus Hierosolymorum episcopus. Alia item exstat epistola synodi Romanae, cui Victoris episcopi nomen praefixum est. Habentur praeterea litterae episcoporum Ponti, quibus Palma utpote antiquissimus praefuit. Epistola quoque Ecclesiarum Galliae exstat, quibus praeerat Irenaeus. Ecclesiarum quoque in Osdroenae provincia, et in urbibus regionis illius constitutarum litterae visuntur. Seorsum vero Bacchyli Corinthiorum episcopi aliorumque complurium epistolae exstant. Qui omnes eamdem fidem, eamdemque doctrinam proferentes, unam edidere sententiam. Et haec quidem fuit, ut dixi, illorum definitio.» Illam definitionem superius expresserat eodem cap. 23, his verbis: «Synodi ob id coetusque episcoporum [Col. 1289B] convenere. Atque omnes uno consensu ecclesiasticam regulam universis fidelibus per epistolas tradiderunt: ne videlicet ullo alio quam Dominico die mysterium resurrectionis Domini unquam celebretur: utque eo duntaxat die Paschalium jejuniorum terminum observemus.» Capite vero 25, producit verba ex epistola synodi Caesariensis, cui interfuerant Narcissus Hierosolymorum, Theophilus Caesareae, Cassius Tyri, Clarus Ptolemaidis, aliique episcopi, testati de traditione diei Paschalis, quae jam inde ab apostolis ad ipsos continuata traditione manaverat, et in ea monent, ut exemplaria illorum epistolae per omnes Ecclesias mittantur. Significant etiam, se cum Alexandrinis in die Paschali convenire: cum ea de causa suae ad illos, et illorum ad se litterae vicissim perferantur. Studia Victoris pro apostolicae disciplinae observantia, et unitate ac pace Ecclesiae tuenda, quam in discrimen vocabat contumacia Asianorum, promovit in Galliis S. Irenaeus notis in litteris apud [Col. 1289C] eumdem Eusebii librum, cap. 24. Constat etiam viros praestantissimos hujus aetatis Victori aequalis, et proximarum adlaborasse in ordinandis cyclis Paschalibus. Anatolius Alexandrinus, episcopus Laodicensis in opusculo canonis Paschalis apud Bucherium, pag. 439, refert, ea de re fuisse commentarium editum ab Origene Alexandriae, ubi studia florebant ad hujusmodi computum necessaria. Ipse vero Anatolius mirae doctrinae vir (ut ait Hieronymus de Script. eccles.) in arithmetica, geometria, astronomia, aliisque disciplinis, cujus ingenii magnitudinem de volumine, quod super Pascha composuit, metiri licet, eodem in argumento praeclare versatus scripta sua nobis reliquit. Dionysius Alexandrinus, qui sub Gallieno floruit, eodem in stadio se exercuit, usus octaeteride: ut observat card. Norisius dissert. 2 de Paschali Latinorum cyclo.
Verum prae caeteris illustrat genuino monumento hujus aetatis in marmore consignato Hippolytus [Col. 1289D] episcopus, qui duplicata octaeteride sedecim annorum circulum concinnavit, deductum ex anno primo imperatoris Severi Alexandri, ad quem exegerat, uti Hieronymus tradit, rationes Paschae, et temporum canones. Licet enim eodem cyclo usa non sit Ecclesia, ex illo tamen occasio et ratio suborta est componendae enneadecaeteridos, seu circuli novemdecim annorum, quem caeteris Ecclesia praetulit. Praeterea cyclus ille Hippolythaeus marmori insculptus, et in martyrum cryptis effossus prope ecclesiam S. Laurentii extra Muros, in agro Verano, et a Marcello Cervino cardinali bibliothecario, qui postea ad pontificatum Romanum evectus Marcelli II nomen retinuit, in Vaticanam bibliothecam illatus, ubi hodie conspicitur, exercuit ingenia plurium chronologorum in eo illustrando. Fraudarem insigni ornamento, et documento sacrae antiquitatis praecipuo notas in hunc num., nisi curarem hic inserere ejusdem marmoris et cycli imaginem, quam ex archetypo [Col. 1290A] delineatam, et aeri incisam protuli in libro de Kalendario et cyclo Caesaris, ubi ostendisse puto, ex cyclo octagrammo in marmoreo Kalendario Caesaris lunae periodum satis exacte accommodante annis Julianis, deductam fuisse methodum duplicatae octaeteridis, qua constat cyclus Hippolythaeus. Utroque autem ex cyclo (Juliano et Hippolythaeo) componi posse ostendi tertium cyclum, annis 1184 Gregorianis explicatum, et iterum repetendum quoties opus fuerit, qui exacte respondeat canonibus Paschatis celebrationi optime constitutis tum ab Ecclesia in Nicaena synodo, tum a Gregorio XIII in correctione Kalendarii, atque huic eidem regulae in textu Anastasii recensitae hoc in numero, ut a quarta decima luna primi mensis usque ad vigesimam primam die Dominica custodiatur sanctum Pascha. Ea ratio cognosci potest expansa ac demonstrata in opusculo, cui titulum praefixi: Solutio problematis Paschalis. Fraudarem, inquam, insigni documento historiam hujus numeri, nisi illud monumentum insererem: in [Col. 1290B] quo una cum cyclo et canone Hippolyti incisum legitur anno primo imperatoris Alexandri decretum a Pio, Eleuthero, Victore et successoribus Romanis pontificibus constanter propositum Ecclesiae universae, et Victoris aetate plurium conciliorum concordia assertum, uti vidimus cum Eusebio, ut scilicet recepta ex aevo apostolico disciplina et exemplo dies Dominica Christiano Paschati celebrando semper addiceretur, quae post quartam decimam lunarem diem mensis primi proxime consequatur: neve jejunia solemnia solvantur ante praedictam diem Dominicam. Ex hoc enim marmore perspicuum fit, etiam fervente persecutionum aestu, decretum Romanorum pontificum scriptis et conciliis sanctorum Patrum luculenter fuisse illustratum, et genuinis documentis marmori insculptis in Urbe non caruisse, quae victrix aevi religio nostra integra servat posteritati. Argumentum inde capiant velim lectores fiduciae quam debemus documentis temporum in Romana [Col. 1290C] Ecclesia asservatis et publice propositis post redditam illi pacem; cum videamus tam splendido monumento decoratos etiam in cryptis martyrum sub Severo Alexandro temporum canones unius episcopi scripto illustratos, et additum catalogum caeterarum ejus lucubrationum. Recenset illas B. Hieronymus in libro de Scriptoribus ecclesiasticis, plane respondentes titulis operum, consignatis hoc in marmore prope canonem temporum superiorum, per heccaeadecaeteridas digestum. Partes illius singulas cum explicuerim in dissertatione de cyclo S. Hippolyti edita in libro de Kalendario et cyclo Caesaris, et in Germania recusa in editione operum ejusdem S. episcopi et martyris, abstineo a pluribus afferendis ad veteris illius monumenti illustrationem, quam post Petavium et Scaligerum, ibidem reperies auctam commentariis in ea editione recusis virorum clarissimorum, aetatis nostrae decus sua eruditione tuentium, Philippi a Turre dum viveret episcopi Adriensis, Joann. abb. Vignolii Vaticanae basilicae et bibliothecae [Col. 1290D] officiis illustris, et R. P. Virginii Valsechi, in Pisana academia sacrarum litterarum interpretis, amicitia mihi et studiorum communione junctorum. Iconem marmoreae sedis et simulacri Hippolytum episcopum referentis, cum litteris Graecis in duplici sedis latere hinc exprimentibus canonem temporum (et catalogum operum in sedis inflexione postica) inde cyclum Paschalem ad consequentia tempora expansum ex primo anno Severi Alexandri pag. seqq. subdo duplici aenea tabula excusam.
Linea 4.— Hic fecit sequentes cleros. Κλῆρος apud Eusebium lib. VII, cap. 15, redditur Latine gradus seu dignitas. Marinus gradum centurionis promeritus habuit competitorem, qui contendit Marino tanquam Christiano non licere dignitatem capessere, sibi vero gradum illum competere. Ita enim Latine reddit Valesius, quod Graece expressit Eusebius: Αὐτῷ δὲ ἐπιβάλλειν τὸν κλῆρον. Transposita videntur in hoc [Col. 1291A] numero praedicta verba: quorum sententia videtur esse continuanda cum ordinationibus infra recensitis: Hic fecit ordinationes, etc. Quare periocha Victoris a Bibliothecario videtur compacta ex duplici catalogo: cum in eadem bis memorentur decreta Paschalia, bis indicentur ordinationes, et fine vitae per martyrium semel expresso post illa verba, Hic fecit sequentes cleros: martyrio coronatur: nova decreta addantur: et rursus de re Paschali, mox de sepultura fiat sermo.
Linea 9.— Episcopos per diversa loca duodecim. Inter hos aliqui numerant episcopos a Victore datos Caledoniis, seu Pictis, et Scotis, quos interdicitur promoveri curasse Christianam fidem per insulam Britannicam ultra Romanos fines. Ita enim interpretantur illud testimonium Tertulliani, quod supra relatum fuit in Eleutherio, ut scilicet Romanis inaccessa loca per Britannias fierent jam pervia Christi Evangelio. Scotorum historici affirmant, eorumque e numero inprimis illustris Hector Boethius haec [Col. 1291B] litteris mandavit libro V Scoticae historicae, circa finem de Donaldo Scotorum rege, et hujus temporis Christianis: «Talem dederat ei animum pacis princeps et auctor, Christus Dominus, quod verae pietati, aspernato malorum daemonum cultu, sese addixerit. Nam Severo imperante Romanis, apud Victorem pontificem maximum (qui quintus decimus post Petrum Ecclesiae praefuit) per legatos obtinuit ut viri doctrina et religione insignes, in Scotiam ab eo missi, se cum liberis et conjuge Christi nomen profitentes baptismate insignirent. Regis exemplum Scotica nobilitas secuta, aversata impietatem, Christique religionem complexa, sacro fonte est abluta. Fuit annus ille quo Scoti ad lumen verae pietatis, Dei optimi maximi benignitate, vocati sunt, et recepti, ab eo qui primus fuit humanae salutis, tertius supra ducentesimum, etc.
«Donaldus praeter haec primus omnium Scotorum regum (ut in nostris annalibus proditum est memoriae) [Col. 1291C] nummum argenteum aureumque signavit: una parte salutiferae crucis, altera sui capitis effigie expressa; quo susceptae a se primum inter Scotos reges Christianae pietatis memoriam ad posteros propagaret. Moritur tandem, religiosis et urbanis operibus Christianoque amore (sacerdotibus, qui tum sacram rem inter Scotos tenebant persuadentibus) in agro Christianorum sepulturae multis et piis precationibus, ut fieri solet, dicato conditur. Quo prope tempore Alexander (tulit et is Severi nomen, ut honoratior haberetur) Romanum tenebat imperium. Incoepere nostri tum primum sacras colere litteras, sacerdotibus praeceptoribus, quos Victor pontifex maximus ad Christi dogma propalandum in extremam miserat Albionem. Restabant tamen non pauci malis daemonibus sacrificandi ritus: quos Donaldus rex, nullis suasionibus, nullis adhortationibus sacerdotum, nec ulla vi potuit abolere; sed nec etiam Ethodius, qui secundum Donaldi exitum [Col. 1291D] Scotorum tenuit imperium.»
Haec Boethius: quem etiam in Scotiae descriptione secutus Paulus Jovius Donaldum, ait, «primum e Scotis regibus Christianae religionis sacra suscepisse, primumque in Scotia (cum venalia in humanos usus aliarum rerum permutationibus, aut aliunde importata pecunia, in foro et nundinis emerentur) aurum et argentum Scotica nota percussisse.» Sed miratur Baronius Ann. tom. V, ad ann. 429, § 2, «tanta haec antiquiorem Scotum chronographum Marianum prorsus ignorasse, et Bedam illis propinquum penitus latuisse:» nec desunt qui ad Hiberniam (quae antiqua Scotia fuit (totam conversionis hujus historiam transferendam esse existiment, a quibus non multum dissidere videntur et illa Thomae Bozii lib. VIII de Signis Ecclesiae cap. 1: «Tradunt in Scotia, quae tunc erat Hibernia, Christi cultum disseminatum eodem tempore, quo in Britannia, sub annum salutis CCIII, Victore sedente.»
[Col. 1292A] Ut summam eorum perstringam, quae vero proximiora, et a probatis fontibus collecta esse censeo de antiquitate Ecclesiarum Scotiae, figere primum oportet historiam civilis dominationis earum regionum quae a Scotis incoli apud veteres dicebantur. Sunt vero haec summa capita ad historiam civilis imperii pertinentia, quae legi possunt et amplo censu scriptorum, a celebri Usserio producta in Antiquitatibus Britannicarum Ecclesiarum cap. 15. Tantam inde collegit materiem R. P. Michael Alfordius, alias Griffith, soc. Jesu presbyter Anglus, ut compegerit quatuor ingentes tomos Annalium Ecclesiae Britannicae, per quinque priora Christi saecula, impressos post ejus obitum anno 1663 Leodii, passim in illis proferens historicos ab Usserio observatos.
Diximus paulo ante col. 1261, potiorem partem insulae Majoris Britanniae, victo rege Caractaco, a Claudio imperatore domitam fuisse et redactam in provinciam Romanam, eamque auctam a Domitiano [Col. 1292B] primum, deinde ab Adriano, et Antonino Pio non pertigisse tamen nisi ad murum transversum a freto Germanico ductum ad Oceanum Hibernicum ex Gabrosento ad Luguvallium. Reliqua pars insulae ad Boream vergens ultra hunc murum, quam hodie dicimus regnum Scotiae, tunc vero dicta erat Caledonia, incolebatur a Pictis, et a Britannis, quibus postea successerunt Scoti ex Hibernia. Utraque autem gens ( Picti et Scoti ) traditur fuisse originis Scythicae: «Post Britones, ait Usserius, in Aquilonari sui parte Pictos primum, ut putatur, e Scythia, deinde ex Hibernia Scotos sumpsit Britannia. De Pictorum adventu primo in Bedae Historia ecclesiastica habentur ista. Contigit gentem Pictorum de Scythia, ut perhibent, longis navibus non multis Oceanum ingressam, circumagente flatu ventorum extra fines omnes Britanniae Hiberniam pervenisse, ejusque septentrionales oras intrasse: atque inventa ibi gente Scotorum, sibi quoque in partibus [Col. 1292C] illius sedes petisse, nec impetrare potuisse. Est autem Hibernia insula omnium post Britanniam maxima, ad occidentem quidem Britanniae sita; sed sicut contra Aquilonem ea brevior, ita in meridiem se trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniae septentrionalia (quamvis magno aequore interjacente) pervenit. Ad hanc ergo usque pervenientes navigio Picti (ut diximus) petierunt in ea sibi quoque sedes et habitationem donari. Respondebant Scoti, quia non ambos eos caperet insula: sed possumus, inquiunt, salubre vobis dare consilium, quid agere valeatis. Novimus insulam esse aliam non procul a nostra contra ortum solis, quam saepe lucidioribus diebus de longe aspicere solemus. Hanc adire si vultis, habitabilem vobis facere valeatis: vel si qui restiterint, nobis auxiliariis utimini. Itaque petentes Britanniam Picti, habitare per septentrionales insulae partes coeperunt. Nam Austrina Britones occupaverant. Cumque uxores [Col. 1292D] Picti non habentes peterent a Scotis, ea solum conditione dare consenserunt, ut ubi res veniret in dubium, magis de feminea regum prosapia quam de masculina regem sibi eligerent: quod usque hodie apud Pictos constat esse servatum.»
E Germanica Scythia prodiisse Pictos antea memoratos communis est opinio, deducta ex Tacito in Vita soceri sui: Rutilae Caledoniam habitantium comae, magni artus Germanicam originem asseverant. Scythiam vero Germanicam docet habere Daniam, Suetiam, Norvegiam ex pluribus testimoniis: inter quae praeclarum illud Anastasii Nicaeni quaest. 38 editionis Herveti, vel Sinaitae quaest. 40, edit. Gretseri. Scythiam soliti sunt vocare veteres omnem regionem Borealem, ubi sunt Gothi et Dani; et alterum Pocopii lib. II de Bello Goth., p. 232, 233 edit. Graecae, ubi Scythiae insula, quae Thule illi dicitur, Daniae partem complectitur, Suetiam, et Norvegiam; et a Claudiano appellatur sedes Pictorum [Col. 1297A] in Panegyrico de quarto Honorii consulatu.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1271293A.bmp)
[Figure] [Col. 1295] ![[Figure]](../assets/FIGURES/1271295A.bmp)
[Figure] «Ut enim Orcadas (subdit Usserius Saxonum piratas, tenuisse, ita Pictos Thulen (sive Scandinavia ea fuerit, sive septentrionalium insularum quae alia) et Scotos Iernem incoluisse claris et apertis verbis significat: quod et de Ierne, sive Hibernia nostra confirmat etiam Beda, in loco jam citato illud addens: Haec proprie patria Scotorum est: qui ab hac egressi, tertiam in Britannia Britonibus et Pictis gentem addiderunt. Quod etiam solo linguae communis testimonio evinci proditum ostendit ab Anglo Canibdeno Britann. pag. 12, et a Scoto Joanne Majore, de Cest. Scotorum lib. I, cap. 9.»
Ordo igitur successionis istarum gentium fuit, ut Britones, qui australem insulae partem tenebant, [Col. 1297B] sub Claudio principe a Romanis in provinciam redactam, dominarentur etiam Boreali, seu Calidoniae, quae hodie Scotia dicitur: quo arma Romana neque sub Claudio pertigerant, neque sub Domitiano. Hujus autem aetate ex Juvenale satyra 4:
[Col. 1298A] Gestorum itaque series ostendit, secundo ac tertio Christi saeculo Borealem Magnae Britanniae partem ultra Romanos fines ita fuisse obnoxiam bellorum motibus ferme continuis, ut episcopatuum in ea erigendorum vix ulla occasio sese praebuerit: constante regula superius indicata pontificum Romanorum, ne episcopales sedes ibi fundarent praepropere, ubi nondum firmata pace, et consolidato statu ejus reipublicae timeri posset eas facile ruituras. Quando igitur memorant auctores producti a laudato Patre Michaele Alfordio in Ecclesiae Britannicae annalibus ad annum Christi 203 legationem institutam a Codualdo Caledoniorum rege ad Romanum pontificem Victorem, exemplo Lucii regis, qui paulo ante legatos direxerat ad Victoris decessorem Eleutherium, ut Victor episcopos suae genti destinaret ad Christianae religionis cultum in ea constituendum, et perhiberet Paschasium legatum Dodualdi a successore Victoris Zephyrino id impetrasse (quod [Col. 1298B] Victor jam decessisset); ejusque Paschasii a Dodualdo rege missi ad Victorem papam memoriam superesse in menologio Scotico die 12 Decembris: id putaverim intelligendum tanquam gentis episcopum nullae adhuc sedi addictum, seu Vicarium apostolicum Victor concesserit. Vero tamen similius videtur, Eboracensi episcopo in Britannia Romana jam instituto, ab Eleutherio et Victore mandatum ut Caledonios, et Maeatas, et Albaniam omnem, seu Magnae Britanniae partem Borealem per idoneos doctores Christianae fidei curaret associare; cujus rei felicius peragendae causa in eosdem populos jura Eboracensis sedis Victor extenderit. Concessi ergo creduntur a proximo episcopo presbyteri et doctores Christianae legis, qui eidem episcopo subessent, donec firmato regionis statu, et civili dominatione, composita, tempus appeteret fundandi sedes episcopales intra eosdem populos ex Caledoniis, Britonis, Pictis, et Hibernis collectos. Licet autem Dempsterus [Col. 1298C] in Apparatu lib. VII, cap. 6, contendat ex Jordano, Limeriensem Ecclesiam Scoticarum antiquissimam in Hibernia tunc esse fundatam, hujus tamen documenta subvertit Usserius; et P. Alfordus opportune addit animadversionem: quae tam citae fundationis persuasionem a Scotis ipsis excludit. Considerat enim, in duobus conciliis Basileensi et Constantiensi oratores Angliae regis tam acriter disputasse cum oratoribus aliorum regum occidentalium, quibus praeferri se debere asserebant. Cum Lucius enim rex Britannus prior tempore quam caeteri Christum adorasset, etiam Lucii successores Britanniae reges affirmabant potiores haberi oportere successoribus aliorum regum Occidentalium: «Cur, inquit, non eodem argumento pugnarunt aliquando Scotorum reges? Nam revera si Dodualdus Scotus, et Scotorum regum primus qui hoc anno (203) baptizatur, fortius pro Scotorum eminentia quam pro Lucio, premeret argumentum. Angli enim et nomine, et re, et natione, et toto fere coelo a Britannis [Col. 1298D] differunt. Scoti Septentrionem nostrum insederunt (si Scotis est habenda fides) trecentis triginta ante natum Christum annis, Fregusio Scotorum rege; ut Donaldus ex eadem origine, eodem sanguine, eodem prorsus nomine a Scotis perhibetur. Cur non exclusis Anglis, posthabitis Gallis, Hispanisque, pro prima in conciliis, et Romana curia sede disputarunt?» Verum de Dodualdi narratione, et de prima oratorum regiorum sede alii disputent. Nostri argumenti est hic tantum, inquirere de fundatione sedium episcopalium in illa insulae Britanniae seu Albionis parte, quam tunc Caledoniam appellabant, sive Albaniam, nos hodie Scotiam dicimus. Serius profecto ducimus in ea regione constitutas fuisse certas sedes episcoporum. Cur enim ex illa provincia non inveniuntur episcopi proximis aetatibus subsignati in conciliis; cum ex Britannia Romana ejusdem insulae parte muro Severi distincta tres reperiantur in Arelatensi [Col. 1299A] concilio ante Nicaenum, et post Nicaenum in Ariminensi? Cur nulli memorantur antistites inter Scotos successores priorum ante Palladium a Coelestino datum, si aliqui exstitissent sub Dodualdo rege? Cur neque Hiberni Scotorum parentes ullum admittunt ante Patricium? Libratis itaque momentis rationum, et scriptorum testimoniis, cum liquido constet ex Tertulliano propagatum fuisse in Majori Britannia Christi nomen ultra Romanos fines inter Caledonios et Pictos, inaccessa Romanis loca; et complures historici Britanniae affirment id contigisse beneficio Victoris et Zephyrini, pontificum Romanorum; neque ulla inveniantur vestigia cathedrae episcopalis ibidem erectae secundo ac tertio Christi saeculo: consequitur, ut dicamus, consueto sedis apostolicae more divinarum rerum ministeria ibi peracta in fide annuntianda, et sacramentis populo administrandis per presbyteros, et doctores, eo transmissos ac delegatos, ut subessent episcopo Eboracensi proximiori, sive etiam ut ab eo mitterentur [Col. 1299B] de mandato apostolicae sedis, donec opportunitas offerretur episcopatuum in illa insulae parte constituendorum.
Colligere tamen praestat alterum corollarium ex diuturna dilatione ad fundandos episcopatus adhibita inter Caledonios, et Pictos, eorumque successores Scotos; nempe, ab hodiernis haereticis presbyterianis, adeo frequentibus in Scotia, frustra obtendi erroris sui patrocinium ex defectu episcoporum in ea regione per tria priora saecula aerae Christianae: ad quae propterea libenter provocant, cum de regimine episcopali in Ecclesia Dei retinendo juxta institutionem Christi Domini sermo est. Nullos episcopatus ibi fundatos ante aetatem Constantini Magni ultro admittam, etiamsi annis plusquam centenis ex aetate Severi Christianus cultus in ea regione fuerit exercitus. Non idcirco tamen consequitur, ut illis fidelibus episcopus non praeesset, aut presbyteri, ac diaconi, per quos doctrina Christi ad [Col. 1299C] eos penetraverat, et conservabatur, certo episcopo non subessent. Hac eadem Severi aetate, ac filiorum, Demetrius Alexandrinus antistes ad Indos usque ablegavit presbyteros, ac doctores, qui Christum tam dissitis regionibus annuntiarent, Eusebio teste. Nunquid acephali erant presbyteri, et doctores ad id munus apostolicum ita ablegati? Atqui reduces ex missionibus rationem reddebant episcopo Alexandrino villicationis suae, non secus ac reliqui eidem Ecclesiae Alexandrinae subjecti. Quin etiam scholas catecheseon in eadem Alexandrina Ecclesia resumebant, ut Pantaeno contigit, quem Demetrius illius sedis episcopus Indorum legatis postulantibus concessum, mox ab institutione Indorum reducem scholae ita praefecit: non secus atque Origenem, intercessione aetatis nondum presbyterum, a duce Arabiae expetitum Evangelii causa ab ipso excipiendi, eo negotio confecto idem Demetrius reversum Alexandriam institutorem scholae catecheseon declaravit. [Col. 1299D] Saeculo autem integro evoluto post Indicam expeditionem Pantaeni Athanasius Indorum genti episcopum concessit Frumentium, ut produnt Ruinus, et Socrates lib. I, cap. 14: et altero saeculo pariter absoluto ab Origenis missione in Arabiam, Moyses anachoreta ab Orthodoxis episcopis, Saracenorum regina expetente Institutorem Christianae fidei, episcopus est ordinatus; cum ab Arianae perfidiae signifero, qui tunc occupabat thronum Alexandrinum, ordinari non pateretur. His addit Thomassinus de ver. Eccl. disciplina lib. I, cap. 54, exemplum illustre Victoris (de quo agimus) et Zephyrini paulo ante memoratum col. 126 in hisce notis; quando scilicet Caius Romanae Ecclesiae presbyter doctissimus et clarissimus primum destinatus fuit, deinde ordinatus episcopus gentium, narrante Photio cod. 48. Quare idem Thomassinus subdit: «Sic teste Prospero Coelestinus primum Scotis, id est Hibernis, in Scotia, ut antea dictum est, degentibus, [Col. 1300A] episcopum ordinavit Palladium. Ordinato Scotis episcopo (sunt verba Prosperi adv. Collat.) dum Romanam insulam studet servare catholicam, fecit etiam barbaram Christianam, hoc est (explicat Thomassinus) Pelagianos ex Anglia, idololatras e Scotia expulit.» Opportunitas igitur erigendi episcopatus exspectata et dilata est per unum et alterum saeculum; neque interea fraudavit sacramentis, et ministris gentes ad Christum vocatas; neque presbyteros acephalos, aut a jurisdictione certi episcopi non dependentes attribuit populis, semper censendis sub apostolorum successoribus, adeoque sub episcopali hierarchia, ut ad coelestem Jerusalem spectare possint: in qua portae duodecim, quae cives admittunt, nomina praeferunt duodecim apostolorum Agni. Haec dicta sint ad illustrandas tum ordinationes episcopales Victoris per recensionem Caii, ejus aetate non minus inter episcopos gentium, quam inter presbyteros Romanae Ecclesiae celeberrimi; tum Britannicae insulae [Col. 1300B] primas sedes episcopales, mature quidem constitutas in regionibus jam compositis ad ordinem reipublicae stabilem retinendum, serius vero fundatas ubi nondum pacatis rebus civilis imperii et militaris, satius erat illis populis sacra administrari per presbyteros a proximis episcopis regendos, sive per gentium episcopos a Romano pontifice legem accepturos sui ministerii, eique subinde indicaturos, ubi certae sedis figendae opportunitas oriretur.
[Col. 1300B] Linea 6.— Sive in flumine, sive in mari, sive in fontibus. Statuit inter caetera hic pontifex, ut baptismus universim in Paschate celebretur; at si necessitas ulla emergeret, aut mortis periculum subesset, gentilesve ad fidem accederent quocunque tempore, et quavis aqua sive marina, pluviali, aut fontana, sive puteali baptizari posse.
[Col. 1300C] Linea 10.— Hic fecit constitutum, etc. Victor synodum celebravit, in qua decretum est, Pascha, non decima quarta luna primi mensis die, sed potius die Dominico post decimam quartam lunam, et post vernale aequinoctium occurrente, juxta apostolorum traditionem esse celebrandum, ut habet Eusebius lib. V, cap. 23. Synodo adfuere episcopi quatuordecim ex libello synodico. Idem Theophilus auctoritate Victoris, concilium etiam Caesareae in Palaestina eadem de causa coegit, cujus fragmentum exstat apud Bedam de aequinoctio vernali. Rationes Victoris sunt, ne communicemus cum Judaeis Christi interfectoribus. Secundo, ut in tota Ecclesia sit una ratio Paschatis celebrandi, et pauci Orientales judaizantes, omnibus Occidentalibus, pluribusque Orientalibus populis, et episcopis aliter sentientibus, cedant. Denique, quia aliter facientes Orientales, quandoque uno anno bis, quandoque nunquam Pascha celebrarent, quae sunt tres rationes, [Col. 1300D] quibus Constantinus Magnus in epistola ad omnes Ecclesias, quae legitur apud Eusebium lib. III de Vita Constantini, decreti hujus aequitatem confirmat post concilium Nicaenum, in quo Victoris constitutum confirmatum est.
[Col. 1300D] Victor papa illustrem reddit pontificatum suum damnatione haeresum suo tempore subortarum, et cura quam adhibuit perducendi universas Ecclesias ad Paschale festum uniformi designatione celebrandum. Theodotus quidam apprime excultus utraque disciplina religionis et scientiarum, licet professione coriarius, fidem Christianam sceleste abjuraverat in persecutione. Impos pudoris diu tolerandi quo dietim perfundebatur, Byzantio natali solo relicto, Romae domicilium constituit. Cito vulgato ejus crimine, non defuit qui desertionem exprobaret: ille [Col. 1301A] ut apostatae dedecus declinaret, maluit haeresim profiteri, asseverans se cum abjuraverat Christum, nihil supra hominem abjurasse. Errori suo patrocinium conquirebat ex divinae Scripturae testimoniis perperam explicatis proprii ex ingenii libidine, ut solent haeretici. Hunc igitur Victor damnavit, et a fidelium communione removit, tanquam corruptorem doctrinae catholicae. Ejus sectarii quo se pertinacius tuerentur, jactabant, se Romanae sedis doctrinam exacte profiteri a majoribus traditam, nihilque a se vulgari aut doceri, quam ea quae in Ecclesia tradita et recepta fuerant a Petro apostolo ad Victorem: imputantes Zephyrino perversionem dogmatis ac disciplinae corruptionem, quam a decessoribus removebant. Verum orthodoxi scriptores istius aetatis, fraudem ac temeritatem hujusmodi sectariorum manifestarunt. Anonymus inter hos excelluit, qui eisdem opposuit scripta SS. Patrum, qui vixerant iisdem temporibus ad defensionem erroris sui delectis per [Col. 1301B] novatores. Quod attinet ad Victorem, idem Anonymus mirari se affirmat (apud Euseb. Hist. Eccl. lib. V, cap. 27) : «quomodo illos non pudeat haec Victori tam falso objectare, praesertim cum explorate cognitum habeant, Victorem, Theodotum illum coriarium, ducem et quasi parentem hujus impiae, et exsecrandae a fide defectionis, Christum Deum pernegantis, Christiana communione interdixisse.» Paucis ante annis, «Nonnulli Romae vigebant, quorum Florinus presbyterii ecclesiastici gradu abdicatus, et Blastus persimili implicatus errore, pariter cum illo principatum obtinuit. . . . . Irenaeus varias contra eos composuit epistolas: unam ad Blastum, quam inscripsit de schismate, etc. (Euseb. Hist. lib. V, cap. 14 et 19) . Latenter vult (Blastus) Judaismum introducere. Pascha enim dicit non aliter custodiendum esse, nisi secundum legem Moysi, quartadecima mensis. (Tertullian. lib. de Praescript. ) Isti certe complures alios quasi ab Ecclesiae complexu [Col. 1301C] abstrahentes, in suam pertraxere sententiam. (Euseb. lib. V. cap. 14.) «Jam vero Florinus quoque, et Blastus, qui in presbyterorum catalogum erant cooptati, in Valentini perniciosam sectam declinaverunt. Ferunt beatissimum Irenaeum, eorum morbum deplorantem, scripsisse adversus Valentinum. (Theodoret., haeret. Fab. lib. III.) » Victor papa, ut exstingueret schisma quod Blastus excitabat in ipso Romanae Ecclesiae sinu, concilium in Urbe convocat, in quo decrevit custodiri morem a suis decessoribus servatum, et Paschale festum celebratum iri perpetuo die Dominica, quae prima consequeretur diem decimam tertiam lunae mensis Martii usque ad vigesimam primam. Theophilus episcopus Caesareae in Palaestina hoc ad concilium accitus fuit. «Aliud est etiam episcoporum, qui Romae similiter conveniebat, de eadem controversia statutum; quod quidem Victorem id temporis [Col. 1301D] episcopum fuisse declarat. (Euseb. Hist. lib. V. c. 22.) Victor Romanae urbis episcopus, et Narcissus Hierosolymorum, etc., quod sibi probabile visum fuerit, litteris ediderunt.» (Idem in Chron. sub annum 198.) Idem Theophilus aliud subinde concilium coegit in sua metropoli, non solum episcopos suffraganeos sedis suae, verum etiam ex variis provinciis convocans, mandante Victore, cui placuit de Paschae celebratione ita concordi statuto diem decerni ac stabiliri in regionibus quas mundi Salvator incoluerat, perinde ac in caeteris pronvinciis Christiani orbis celebraretur. Ea de re constat in fragmento concilii per venerabilem Bedam nobis praeservato: «Papa Victor Romanae urbis episcopus direxit auctoritatem ad Theophilum, Caesareensis Palaestinae antistitem, ut quo modo Pascha recto jure a cunctis catholicis celebraretur Ecclesiis, inibi fuerit ordinatio, ubi Dominus et Salvator mundi fuerat in [Col. 1302A] carne versatus. Percepta itaque auctoritate praedictus episcopus non solum de sua provincia, sed etiam de diversis regionibus omnes episcopos evocavit. Ubi cum illa multitudo sacerdotum convenit, tunc Theophilus episcopus protulit auctoritatem ad se missam Victoris papae; et quid sibi operis fuisset injunctum ostendit,» etc. (Fragm. Conc. Palaest., apud Bedam de Aequin. verno. ) Aliae quoque synodi in Ponto sub Palma, in Galliis sub Irenaeo, in Osroena finitimorum, in Graecia sub Bacchylo, necnon in aliis provinciis, quarum fuit unanimis de sedis Romanae decreto observando consensus. «Aliud item conc. episcop. Ponti, quibus Palmas, utpote antiquissimus et maxime venerandus, praesidebat. Aliud Ecclesiarum Galliae, quas Irenaeus regebat episcopus. Aliud porro Ecclesiarum, quae Osroenam, et reliquas in eo loco civitates incolebant. Aliud separatim Bacchyli Corinthiorum episcopi; et alia denique aliorum prope infinitorum, [Col. 1302B] qui uno consensu, judicioque uno, eamdem de illius festi observatione tulere sententiam.» (Euseb. Hist. lib. V, c. 22.) Solus Polycrates Ephesiorum episcopus, qui synodum suae provinciae collegit, in qua Victor rogaverat, ut Asiae Minoris episcopos universos advocaret (quod indicat mandato Romani pontificis haec omnia concilia celebrari), solus, inquam, Polycrates a consuetudine sua recedere detrectavit, et Victori perscripsit, constitutum fuisse in illo Asianorum episcoporum concilio, celebrandum esse Pascha die lunae quarta decima, in quamcunque hebdomadae feriam incideret, ex causis in epistola expressis, quam ad illum dabat. «Possem, inquit, hoc loco episcopos, qui mihi in concilio aderant, commemorare, quos ut accerserem a vobis rogatus, diligenter accersebam. (Euseb., cap. 23) . Isti omnes diem Paschatis 14 die lunae ex Evangelii praescripto observarunt; nihil ab eo instituto, ac more plane digressi, sed secundum regulam, et normam fidei eum assidue tenuerunt.» [Col. 1302C] (Ibidem.) Pontifex Romanus indignatus super hujusmodi singulari Asianorum sententia, qui etiam jactaverant se illius minacibus litteris nequaquam deterreri, statuit ab Ecclesiae corpore eosdem separare, et gravioribus litteris ad eos datis adjecit segregaturum se a communione fidelium quotquot incolerent eam regionem. «His, quae nobis ad terrorem objiciuntur, minime conturbor. (Ibid.) His rebus adductus Victor, qui tum Romanae Ecclesiae praeerat, totius Asiae Ecclesias, cum aliis finitimis, tanquam alterius fidei et opinionis, simul omnes (ut complectar brevi) a communi unitate Ecclesiae amputare conatur: et in eos per litteras graviter invehitur, atque adeo omnes fratres eam incolentes regionem a communione secludendos edicit.» (Ibid., cap. 24.) Victoris severitas non omnibus perinde episcopis illius dicto parentibus opportuna videbatur. Ex his nonnulli datis ad eum litteris insinuabant, cum ipsius decessores ea de [Col. 1302D] causa noluissent Asianos rejicere sed pacem cum iis coluissent, praestare, juxta suorum decessorum exempla, ut hos haberet humanius, et pacem cum iis conservaret. «Illum igitur magnopere adhortabantur, ut pacis, concordiae, et charitatis erga proximos diligentem curam haberet.» (Ibid.) Qui haec singillatim perscribebant episcopi, non satis attendebant causas suadentes Ecclesiae caput ad agendum severius. Quandiu quaestio versabatur circa disciplinam haec dissidia secum trahentem, praecipue post habitam a S. Polycarpo ea de re collationem cum S. Aniceto, permittebatur Asianis Ecclesiis, ut tranquille uterentur sua consuetudine. Verum ex quo Montanistae ex ritus disciplina procudere ausi sunt dogma a catholica fide alienum, et Blastus inde occasionem sumpsit schismatis inducendi, nisique sunt ejus sectarii legem universalem condere ex singulari opinione suorum: praxis intolerabilis visa est Victori, qui se adactum censuit pontificis maximi [Col. 1303A] auctoritate qua fungebatur ad eamdem supprimendam. Eo justius id esse duxit, quod hujusmodi consuetudo celebrandi Pascha more Judaeorum cum alio nomine haud toleraretur, quam deferendi gratia apostoli Joannis memoriae, hoc ad tempus permittentis Ecclesiis quibus ipse in Asia praeerat, demerendi causa fideles ex Judaeis ad Christum conversos, atque ut Synagoga sepeliretur cum honore; haec indulgentiae occasio jam desierat, et causa atque incitamentum consilii. Fatendum est, Asianos a Polycrate perstitisse, nec detulisse Victoris judicio; et complures ex iis qui Romano decreto synodali subscripserant cum pontifice, non probasse, ut sacris interdiceretur eis, qui decreto non parerent. Sed quid inde consequitur, nisi hoc unum, quod Asianis persuasum erat, posse in traditis sibi ritibus persistere citra periculum schismatis, aut haereseos crimen incurrendi; cum tandem ageretur solummodo de ratione disciplinae [Col. 1303B] observanda; et cum episcopi Victori adhaerentes putarent esse alienum a regulis apostolicae charitatis infligere durissimam excommunicationis poenam compluribus Ecclesiis, easque a communi Christianorum Patre sejungere, hujusmodi generis negotio tantum modo intercedente. Extra quaestionis orbitam excurrit itaque et evagatur quisquis cum recentiori scriptore audet hinc deducere (Maimbourg, Histoire de l'Eglise Rom. cap. 8) : «Manifestum esse atque evidens neque hos episcopos Asianos et Orientales omnes, neque S. Irenaeum et Gallicanam Ecclesiam neque aliarum regionum episcopos, ita valide perscribentes ad Victorem pro tuenda indemnitate istarum Ecclesiarum Orientalium credidisse infallibile esse Romanum pontificem.» Asiani episcopi sejuncti non erant a Romana Ecclesia per dogma fidem aut mores attingens. Occidentales vero, aut ullus ex iis qui hac occasione data scripto aut voce perorarunt nunquam dixerunt deesse pontifici [Col. 1303C] Romano potestatem hujusmodi controversiae definitiva sententia terminandae. Conquesti sunt tantummodo de poenae severitate; sive illam inflixisset Victor, ut nonnulli contendunt ( vide Baron. ad ann. 198), sive eamdem tantummodo interminatus fuerit, ut alii existimant. S. Irenaeus respondens omnino proprii nominis indicationi, ostendendi virum pacis tuendae et conciliandae studiosum (Euseb. lib. V, cap. 24 Hist.) officio mediatoris tunc perfunctus fuit; contentio ab ipso rectissime pacata est (ait Anatolius scriptor vicinus illorum temporum, editus a Bucherio in Can. Pasch. pag. 445); et inductus fuit Victor ejus suasione ad suspendendos effectus excommunicationis inflictae, quemadmodum comprobant ex Sozomeno eruditi nostrae aetatis auctores. «Exortam olim controversiam sapientissime dissolvisse mihi videtur Victor. . . . ex communi consilio placuit, ut singuli festum prout consueverant celebrantes a mutua inter se communione nequaquam discederent.» (Sozomen. lib. VII, c. 20, cit. a Marca l. III de Concord., c. 3.) [Col. 1303D] Sed cuicunque tandem sententiae adhaereamus circa attributa et consecutiones istius excommunicationis, dubitare nequaquam possumus quin Victor justissimam sententiam tulerit in definienda controversia, damnans disciplinam Asianorum, tanquam fautricem schismatis et haereseos. Id satis ostenderunt tempora consecuta, cum Nicaeno etiam concilio visum fuerit necessarium mandare Orientalibus, ut in hujusmodi negotio se conformarent moribus Romanae Ecclesiae. «Quod autem ad omnium consensum de sacratissimo festo Paschatis celebrando attinet, scitote quod vestris precibus controversia ea de re suscepta, prudenter et commode soluta est; ita ut omnes fratres, qui Orientem incolunt, quique Judaeorum consuetudinem ante in eo festo observando imitari solebant, jam Romanos nos, et omnes vos, qui eumdem morem, quem nos in illo recolendo a primis temporibus tenuistis, consentientibus animis in eo [Col. 1304A] celebrando deinceps secuturi, sunt.» ( Epist. Synod. conc. Nic. Ecclesiae Alex. ) In quo, ait Rufinus, Nicaeni Patres hoc unum praestiterunt, ut universis Ecclesiis proponerent antiquum canonem ea de re editum, quem scilicet Romana Ecclesia condiderat, indicatum in epistola synodali ad Ecclesiam Alexandrinam data: Jam Romanos nos, et omnes vos, etc. Neque insinuare fas est quemadmodum recentior quidam argutatur in Vita nostri sancti pontificis (Baillet . . , ad diem 28 Julii ) eos qui a Romani pontificis communione sejuncti sunt, in aliorum episcoporum communione censeri et perseverare, neque idcirco segregari a generali Ecclesiae unitate. Firmilianus Cappadox, cujus testimonium recentior iste adhibet, id nequaquam affirmat. Conqueritur tantum, occasione dissidii suborti inter sanctos Stephanum papam et Cyprianum, procedere voluisse pontificem Romanum ad separandum ab Ecclesiae catholicae unitate illos qui probatis rationibus inducti [Col. 1304B] recusabant admittere praxim disciplinae ab Ecclesia Romana servatae aliquibus in ritibus: quod nemo ex decessoribus fecisse traditur. Oportet contra memoratum auctorem statuere ac ratum habere, unum idemque fore privari communione Romanae sedis, et privari communione Ecclesiae universalis; cum necesse sit (asserente S. Irenaeo) omnes Ecclesias terrarum orbis ad hanc Romanam earumdem principem, et potentiori principalitate supra illas praeditam, convenire. «Ad Romanam Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam.» Versari in communione cum Romano pontifice, idem est, interprete Cypriano, ac versari in eadem communione cum catholica Ecclesia: cum Petri sedes inter Ecclesias prima origo sit unitatis sacerdotalis. «Scripsisti etiam, ut exemplum earumdem litterarum ad Cornelium collegam nostrum transmitterem, ut deposita omni sollicitudine, jam sciret se secum, hoc est cum Ecclesia catholica communicare. (S. Cyprian., epist. 50, ad Antonian.) Ad Petri cathedram, atque ad Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est.» (Idem, epist. 59.) Profanat sacra mysteria quisquis eadem percipit hanc extra domum (ait Hieronymus); et perire in diluvio eligit quisquis hanc in arcam se recipere negligit. «Cathedrae Petri communione consocior . . . Quicunque extra hanc domum agnum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit regnante diluvio.» (S. Hieronym., epist. 57, ad Dom.) Cathedra ista Romae a Petro constituta unitatem tribuit Ecclesiae, ait Optatus Milevitanus lib. II contra Parmen., nec caeteris apostolis datum fuit, ut ad Ecclesias a se fundatas singulare hoc privilegium transmitterent, cui usurpando nemini attentare datum est, quin reatum incurrat criminis et schismatis. «In qua una cathedra (Romae collata) unitas ab omnibus servatur, ne caeteri apostoli singulas sibi quisque defenderent: ut jam schismaticus et peccator esset qui [Col. 1304D] contra singularem cathedram alterum collocavit.» (Optat. Milevit., ibid.) Nemo ignoret (addit Augustinus) sedem apostolicam praeferri et praeesse caeteris suo principatu: et ab hoc centro unitatis exclusos omnino esse extra Ecclesiam, et partem nullam habere cum Christo Jesu, neque ejus vita vivere, sed esse obnoxium irae Dei et aversioni, quacunque virtute se pollere autemet. «Ecquis nescit illum apostolatus principatum cuilibet episcopatui praeferendum? (S. August., lib. II de Baptismo contra Donat. cap. 1.) Quicunque unitati Ecclesiae non communicant, non sunt in Ecclesia. (Idem, de Unit. Eccl., c. 4.) Quisquis ergo ab hac catholica Ecclesia fuerit separatus, quantum laudabiliter se vivere existimet, hoc solo scelere quod a Christi unitate disjunctus est, non habebit vitam, sed ira Dei manet super eum.» (Ibid. epist. 152.)
15 Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos decem, menses duos, dies decem [Col. 1279] B. m. 1, d. 28. . Fuit autem temporibus Helii Pertinacis et Severi, a consulatu Commodi quinto et Glabrionis usque ad Lateranum et Rufinum [Col. 1279] B, m Comm. et Severi, a coss. Comm. Aug. II et Pertin. II usque ad Fabianum et Mucianum. . Hic constituit ut S. Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Eleuther. [Col. 1279] C, Pius. Hic fecit sequentes cleros. Matyrio coronatur. [Col. 1279] Vide Bar. an. 198. Et constituit ut, necessitate faciente, ibi ubi inventus fuisset, sive [Col. 1279] quicunque hominum sive, CB. in flumine, sive in mari, sive in fontibus [Col. 1279] fonte sive in stagno, CB , tantum Christiana confessione credulitatis clarificata [Col. 1279] C, declarata. , quicunque hominum ex gentilitate veniens, ut baptizaretur [Col. 1279] CB, integer efficeretur Christianus. . Hic fecit ordinationes tres [Col. 1279] CB, duas. per mensem Decembrem: presbyteros quatuor, diaconos septem, episcopos per diversa loca duodecim. Hic fecit constitutum ad interrogationem sacerdotum de circulo Paschae, cum presbyteris et episcopis facta collatione, et accersito Theophilo episcopo Alexandriae [Col. 1279] Bar. ad an. 198 legit episc. Caesareae Palaestinae. , facta congregatione, ut a quartadecima luna [Col. 1279] C, 13 luna. , primi mensis, usque ad vicesimam primam die Dominica custodiatur sanctum Pascha. Hic sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano V Kalendas Augusti, et cessavit episcopatus dies duodecim. [Col. 1279] CB, 11. .
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Victor ann. . . . . II, d. X, Fuit temp. . . . . . . . . Commodi . . . . . .
Notae Schelestratii ad Catalogum Liberianum.
Lacuna Consulum in Victore suppleri potest ex secundo Catalogo.
Supplementum lacunarum Catalogi ex dictis in Aniceto.
Victor annis XII, d. X. Fuit temporibus Commodi et Severi, a consulatu Commodi, et Glabrionis usque Laterano, et Rufino.
[Col. 1305] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 16, lin. 3, AB, Stricatum. lin. 10, AB, ordinationes 7. Lin. 1, Maz., Zephirus. ibid. sed. ann. 8, m. 7, d. 10. lin. 3, Istrigatum. lin. 4, fidel. sive clericus, sive levita s. S. o. Maz. sive cler. levita s. S. o. Hic fecit constit. in Ecclesia. lin. 6, in Ecclesia ministri supportarent. lin. 11, presb. XIII, d. 7, p. d. I. 13. Lin. 1, annos 8, m. 7. lin. 3, lege praes. lin. 4, sive clericus, sive Lev. lin. 6, in ecclesia et ministros celebrare cum episcopus missam celebraret ante sacerdotes astantes sic missa celebraretur exc. lin. 9, de [Col. 1306A] manu ep. jam corona consecrata acceperit presbyter t. p. lin. 11, presb. 14. ibid. loca numero 13. lin. 12, VI Kal. linea seq. dies 7. Lin. 1, Vat. an. 16, Flor. secund. 9, Flor. prim. 7. lin. 4, Flor. et Vat. addunt sive clericus. lin. 8, Flor. duo, praesentes exeant consecrationem. lin. 9, et acciperent, iidem codd. lin. 11, Flor. 2 et Vatic. 13. Lin. 5, et fecit constitutum de Ecclesia, et patenas vitreas ante sacerdotes in ecclesiam, et ministros subportantes, donec episcopus missas celebraret. lin. 9, jam coronam consecratam acciperet presbyter. lin. 11, episcopos per diversa loca XIII ( et supra manu Peniae VIII).
[Col. 1305B] Linea 3 et 4.— Hic constituit ut in praesentia. Legit auctor Libri Pontificalis: in praesentia. Statuitque Zepherinus, ordinationes publice in ecclesia peragiprout etiamnum observatur. Idem Zephyrinus statuisse dicitur, ut celebranti episcopo adstarent omnes sacerdotes istius ecclesiae, qui ritus etiamnum perseverat.
[Col. 1306B] Linae 3 et 4.— Hic constituit ut in praesentia omnium clericorum, et laicorum fidelium, sive Levita, sive sacerdos ordinaretur. Zepherini decretum est, ut ordinationes presbyterorum et diaconorum fiant in praesentia cleri et plebis, ut fiant consilio cleri, assensu et testimonio plebis. Idem tribuitur Anacleto, can. Reliqui. 67 dist. Idem conc. Carth. IV, can. 22: [Col. 1307A] «Episcopus sine concilio clericorum suorum clericos non ordinet, ita ut civium conniventiam et testimonium quaerat.» (Can. Episcopus. 24 dist.) In ordinandis clericis hanc legem sibi imposuit Cyprianus epist. 33 ad presbyteros et diaconos: «De ordinationibus clericorum, P. C. solemus vos ante consulere, et mores ac merita singulorum communi consilio ponderare.» Novati ordinationem, quod presbyter ordinatus esset reluctante clero et plebe, nullam et irritam fuisse tradit Euseb. lib VI, cap. 35. Ordinationem Osberni presbyteri ad Ecclesiam de Trichestana in Anglia nullam esse intendebat Jordanus prior Acreusiae, quod sine ipsius assensu, invitis et reclamantibus parochianis ecclesiam ingressus esset. Joan. Sarisber. epist. 119: «Adversus Osbertum presbyterum super Ecclesia de Trichestana, Jord. Prior Acrensiae instituit controversiam, dicens eum praefatam Ecclesiam possidere, quam sine prioris assensu, et alterius advocati, citra solemnem ordinem juris, et regni consuetudinem, invitis et reclamantibus [Col. 1307B] parochianis ingressus fuerat.» Linea 7.— Et sic missae celebrarentur, excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret omnibus praesentibus ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam, et acciperet presbyter tradendam populo. Ex constitutione Zepherini, ubi episcopus missam celebrabat, ipse coronam consecratam, id est sacram Eucharistiam, distribuebat clericis, et reliquas partes tradebat presbytero, per eum distribuebat plebi. Officium presbyteri est tradere sacram Eucharistiam plebi. Presbyteri ruris in Ecclesia civitatis, praesente episcopo vel presbyteris ipsius urbis, non possunt offerre, id est missam celebrare, nec Eucharistiam dare, ex conc. Neocaesar. can. 13, can. Presbyteri. 95 dist. Tamen etiam praesente presbytero diaconus, si necessitas urgeat, potest erogare Eucharistiam, ex conc. Carth. IV, can. Praesente. 93 dist. Et haec fuit antiquior consuetudo Ecclesiae. Cyprian. de Lapsis: «Ubi vero [Col. 1307C] solemnibus adimpletis calicem diaconus offerre praesentibus coepit,» etc. Idem Justin. martyr Apolog. II: « Εὐχαριστίσαντος δὲ τοῦ προεστῶτος, καὶ ἐπευφημήσαντος
πάντος τοῦ λαοῦ, οἱ καλουμένοι παρ` ἡμῖν
διάκονοι διδόασιν ἑκάστῳ τῶν παρόντων, μεταλαβεῖν ἀπὸ
τοῦ ἐυχαριστήθεντος ἄρτου, οἴνου καὶ ὕδατος, καὶ τοῖς
οὐ παροῦσι ἀποφέρουσι. Praesidens vero postquam gratiarum actionem perfecit, et populus universus fausta acclamatione eam comprobavit, diaconi distribuunt unicuique praesentium, ut participet eum, in quo gratiae actae sunt, panem, vinum et aquam, et absentibus perferunt.
[Col. 1307C] Linea 5.— Fecit constitutum de Ecclesia, ut patenas vitreas ante sacerdotes in ecclesia ministri portarent. Ministrorum nomine plerumque veniunt subdiaconi, qui cum vel presbyteris, vel diaconis in ministerio praesto esse deberent, sequentes dicuntur [Col. 1307D] saepius in Ordine Romano. Et Amalarius, lib. II de Offic. Eccl. c. 11, subsequentes vocat, Alcuinus, et alii passim. Pontifex itaque decrevit, ut subdiaconi ante sacerdotes gererent vitreas patenas, dum peracto sacrificio a pontifice presbyteri deberent consecratum panem super has patenas recipere, et populo tradere, ut mox dicetur. Erat vero Zepherini aetate pervulgatus usus vitrorum, cum et calices ex eadem materia conficerentur, quod coevus scriptor Tertullianus (cap. 7) testatur in libro de Pudicitia dum adversus catholicos insurgit: «Procedant picturae calicum vestrorum, si vel in illis perlucebit interpretatio pecudis illius.» Et mox (cap. 10) : «Si forte patrocinabitur pastor, quem in calice pingis:» in fragili vitri materia pastorem expressum, et desuper pictum deducitur ex verbis subsequentibus: «At ego qui pastoris scripturas haurio, qui non potest frangi.» De usu, imaginibus, et pictura vitrorum antiquorum eruditissime Cl. vir Buonarotta in [Col. 1308A] Italico de vitris in coemeteriis Romae repertis opusculo disserit, et inventorum imagines exhibet. Vitrorum vero usus in Eucharistico peragendo sacrificio inductus censetur, nedum ad munditiam, verum ut qua possent fideles ostenderent sacramenti peragendi excellentiam, et praesentis numinis majestatem denotarent. Apud eum plerasque gentes vitra in conviviis, praecipue quae picta, et sculpta erant in summa aestimatione, quod paucis Apuleius expressit cum de solemni convivio partes exhibet. Metamor. l. II, pag. 52: «Frequens ibi numerus epulonum, et, utpote ad primatem feminam, flos ipse civitatis. Et opipares cibi, et ebore nitentes lecti, aureis vestibus intexti, ampli calices, variae quidem gratiae, sed pretiositatis unius. Hic vitrum fabre sigillatum, ibi crystallum impunctum; argentum alibi clarum, ut aurum fulgurans, et succinum mire cavatum in capides, ut bibas.» Antequam a nota manum amoveamus, non erit inutile observare quod, etsi Liber noster Pontificalis saepius repetat, hic constituit [Col. 1308B] aut fecit constitutionem de Ecclesia, id non ad ampliandam pontificiam majestatem, sed titulo dignitatis, et Christi privilegio est actum. Promulgationi subsecutam fidelium persuasionem in edictis recipiendis aperte inter alia ipse Tertullianus testatissimum facit in libro, quem certo sub Zepherino edidit de Pudicitia, quando ab Ecclesia defecit. Loquens enim de Zepherini decreto concedente lapsis graviorum criminum reis veniam, ait: «Audio etiam edictum esse propositum, et quidem peremptorium: pontifex scilicet maximus, quod est episcopus episcoporum, edicit: Ego et moechiae, et fornicationis delicta poenitentia functis dimitto.» Suggillat in refractariorum numero positus edictum, sed insimul promulgantis conditionem exprimit, et quidem ex persuasione communi, qua imbutum ante defectionem fuisse his verbis fatetur: «Erit igitur et hic adversus Psychicos titulus, adversus meae quoque sententiae retro penes illos societatem, quo magis [Col. 1308C] hoc mihi in notam levitatis objectent.» Peremptoria itaque habebantur apostolicae sedis edicta, et taliter suscepta esse ab Ecclesia tum ex Tertulliano, tum ex aliis laudatis laudandisque claret. Linea 7.— Ante se sacerdotibus adstantibus. Antiquum pontificis celebrantis ritum exhibet Liber Pontificalis a praesenti perioche, et sequentibus verbis, et exprimit, presbyteros cum Pontifice celebrante etiam concelebrasse, et ab ipso deinde supra vitreas patenas consecratum accepisse, populo distribuendum. De quo ritu ob ampliatam Romae religionem in aliquibus immutata ita loquitur Innocentius I ad Decentium Egubinum scribens, c. 1: «De fermento, quod de Dominico per titulos mittimus, superflue nos consulere voluisti, cum omnes ecclesiae nostrae intra civitatem sunt constitutae. Cum presbyteri, quia die ipsa propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a nostra [Col. 1308D] communione, maxime illa die (Dominica nempe) non judicent separatos. Quod per parochias fieri debere non puto. Quia non longe portanda sunt sacramenta; necnon per coemeteria diversa presbyteris destinamus, et presbyteri eorum conficiendorum jus habent et licentiam.» De presbyterorum assistentia, et concelebratione cum episcopo celebrante adeundus est Morinus de Sacr. ordinat. exer. VIII, c. 1, pag. 188. Sicut et Lupus tom. III in responsis ad Cerularii calumnias in Latinos. Linea 7, 8.— Excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret. Intra parenthesim periochem includendam puto, ac textum sic legendum esse: Sic missae celebrentur (excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret anus celebrationis sacrificii) omnino praesentibus, et simul ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam sumentibus et deinde acciperet presbyter tradendam populo. [Col. 1309A] Linea 9.— Coronam consecratam. Eucharisticum nempe panem, quomodo vocatur a Gregorio Magno lib. IV Dial. c. 4: Tunc duas secum oblationum coronas detulit. Olim enim in modum circuli erant panis Eucharisticus, quod observavit Constantinus Porphyrogenneta (lib. VII Themat., tit. 4, c. 6) : «Buccella panis dicitur in modum circuli facta.»
[Col. 1309A] Linea 5.— Ut patenas vitreas. Sicut his temporibus vitreas patenas in usu fuisse hinc constat, ita etiam calicem vitreum, ligneum, atque argenteum, hoc tempore usitatum fuisse aliunde probatur. De calice vitreo scribit S. Gregorius papa lib. I, Dial., cap. 7.
[Col. 1309A] NOTAE CHRONOLOGICAE. In Zephyrini epocha sive a picturis, sive a codicibus describenda errore non dissimili ac in superiori [Col. 1309B] transtulerunt amanuenses partem numeri annorum in sedem mensium, et mensium signa retulerunt ad columnam dierum. In picturis vetustissimis saeculi Leonis Magni consignati erant anni novemdecim et menses decem in triplici versu, quales nunc etiam de proximo inspicientibus cognoscuntur XVII. II. m X. Sigla M index mensium aetatis vitio oblitterata, non secus ac litterae hosce numeros praecedentes, descriptorem docere non poterat, ad menses, non ad dies denarium pertinere. Ratus est separatis versibus tres numeros exhiberi, annorum XVII in primo, mensium II in secundo, dierum X in tertio. Attribuit igitur Zepherino sedis Romanae annos XVII, menses II, dies X. Hunc in errorem non incidisset descriptor, si consuluisset catalogos numerantes epochas pontificis Zepherini per consulatus, quod nos [Col. 1309C] praestitimus in Prolegomenis. Zephyrino primi consules tribuuntur Saturninus et Gallus, signantes annum aerae Christi communis 198, consensu codicum et catalogorum. Quare intelligitur primum Pascha sui pontificatus eodem anno ab illo celebratum, quod contigit die Dominica 9 Aprilis. Postremum vero Pascha (ex consueto catalogorum stylo jam exposito in not. ad S. Petrum), Zephirini papae sub regimine celebratum pari consensu catalogorum et codicum, qui mutili non sint, enuntiatur consulibus Praesente et Extricato, quod incidit anno 217 in diem Dominicam 13 Aprilis. Consularis igitur chronologia demonstrat, viginti Paschata pontifici Zepherino esse assignanda: quae annos novemdecim solidos, ac praeterea menses complures requirunt; cum beatus iste pontifex vitam produxerit post illius postremi Paschatis diem per menses tres et semis fere, nempe usque ad diem 26 Julii natalem illius martyrii, ita signatam in vetusto lapide noni saeculi (ut ex forma characterum illius aetatis colligitur spectando [Col. 1309D] in pronao monasterii SS. Stephani et Silvestri in Campo Martio, sive in titulo S. Silvestri in capite nuncupato. Paulus I illius monasterii fundator dum conderet monachis oratorium, et in eo collocaret martyrum complurium reliquias, quorum natalitiis diebus erat memoria celebranda, in causa fuit, ut duplici tabula marmorea inciderentur hinc sanctorum inde sanctarum nomina, et natalitia, hoc titulo praefixo. Differam ad numerum Pauli I integrum hoc menaeum exhibere, cum de fundatione hujus monasterii ac tituli sermo incidet. Satis fuerit nunc indicare, opus esse proximum, aut suppar illius aetati: et in eo perspicue legi, natalem papae ac martyris Zepherini pariari cum die 26 Julii Paschata igitur viginti Zepherino pontifici celebrata sub totidem consulatibus ordinariis demonstrant, numerum superstitem in basilica S. Pauli sub ejus imagine ex primo ac secundo versu continuatum reddere annos XVIIII, decadem vero, quae subsequitur versu proximo significare menses decem solidos ejusdem sedi addendos supra numerum annorum praedictum 19, nullo cum dierum additamento. Porro, si ex die 26 Julii anni 217, quae Zepherini pontificatum et vitam martyrio coronavit, regrediamur in anteriora per annos XVIIII et menses X, terminus numerationis cadet in diem Dominicam 25 Septembris anni 197, aptam illius ordinationi ad episcopatum: quam inter et martyrium Victoris decessoris sui, referendum ex praecedenti sectione ad [Col. 1310B] diem 28 Julii ejusdem anni 196, cum intercedant menses duo ferme solidi, spatium quoque congruum vacationis Romanae sedis intercipitur. Ex consulum autem serie ac nominibus, quae amanuensium incuria difficilius permutari possunt quam signa numerorum, esse corrigendam in codicibus annorum summam, quae descriptorum erratis frequentibus est obnoxia, supra jam dixeram in notis ad Cletum, et in Praefatione prioris tomi ostenderam numeris 26 ac 32. Addere tamen oportet superioribus observatis, hanc etiam providentem curam, quae compluribus conciliis aptissima visa est ad memoriam temporis certi liberandam ab omni dubitatione, ut nempe apponeretur in litteris comprobantibus tempus ordinationis uniuscujusque episcopi nomen consulatus. Est canon concilii Milevitani Arcadio et Honorio V coss., Christi 402, signatus numero XCIX in codice Graeco-Latino canonum Ecclesiae Africanae, ubi haec leguntur: Placuit, ut [Col. 1310C] quicunque deinceps ab episcopis ordinarentur per provincias Africanas, litteras accipiant ab ordinatoribus suis, manu eorum conscriptas, continentes consulem et diem, ut nulla altercatio de posterioribus, vel anterioribus oriatur. Praescribitur nomen consulis indicandum potius quam numerus annorum imperatoris, quando agitur de epochae praeservatione a periculo mutationis; cum notarum numeralium vitiosa expressio unius elementi labe gravissima esse possit etiam in annis principum significandis, quae in nominibus consulum exprimendis plurium litterarum deformatione perfici tantum valet. Hoc autem, quod Milevitani Patres statuunt in ordinationibus episcoporum esse praestandum, ex veteri disciplina acceptum a se profitentur, cum asserant superiorum conciliorum decreta a se renovari. Et certe nomina consulum passim apponebantur in Ecclesiis Occidentalibus non modo episcoporum [Col. 1310D] epochae in sepulcris, uti ex Nolanae Ecclesiae monumentis exhibui in Praefatione tomi primi numero 26, quod possem pluribus confirmare, sed etiam in levioris momenti gestis nota temporum distinguendis. Romae autem quam frequens usus fuerit consulatus notae apponendae non modo virorum illustrium sepulcris, sed etiam vulgarium quorumque, et ipsis infantum loculis, apud Christianos, martyrum coemeteria luculenter ostendunt. Referebantur vero multo diligentius in Acta martyrum (quales sunt pontifices de quibus loquimur) a notariis regionariis per Clementem institutis, et in regesta Ecclesiae, tum ordinationes episcoporum, tum etiam clericorum cujusque ordinis promotiones, ut ex epocha illorum ministerii provehi possent ad altiorem gradum juxta regulas Patrum. Prae caeteris vero aera novi pontificis consulatu et die erat significanda, ut inde judicari facilius posset de veritate formatarum, decretorum, epistolarum, quae ad alias [Col. 1311A] Ecclesias hinc perferrentur, ne privatorum fraude fictitiae pro veris obtruderentur. Jure igitur constituimus annorum numeros in codicibus expressos exigi oportere ad chronologiam consularem, et ex illa restitui pontificum epochas, uti praestitimus in Victore et Zepherino, quae ita redditae apte respondent tum consulatibus catalogorum, tum numeris genuinis aevi Leoniani, in basilica S. Pauli nondum deperditis. Post vindicatos annos ac menses pontificatus S. Zepherini, resolvendae sunt difficultates nonnullae, quae circa diem ejusdem martyrii natalem 26 Julii moventur a vir. clar. Florentinio, Papebrochio, et Pagio. In Martyrologio, quod Florentinius editor putat esse Hieronymi, videtur natalis dies Zepherini referri ad 20 Decembris, cujus in periocha ibidem legitur, Romae Zephyrini episcopi. In aliis vero martyrologiis Bedae, Usuardi, Adonis, quibus consensit etiam Romanum, memoria Zepherini papae et martyris consignatur die 26 Augusti. [Col. 1311B] Postremum hoc dubium solvit Anastasius, qui distincte expressit die 26 Augusti sepultum fuisse Zephyrinum in coemeterio suo juxta coemeterium Callisti, via Appia. Fuit igitur dies depositionis, non dies martyrii in eo coemeterio celebrata, in quod inferebatur: et inde forsitan exemplum ejus memoriae celebrandae die depositionis potius quam die martyrii deduxerunt tam indicata Martyrologia, quam clerus urbanus. Titulus tamen et monasterium SS. Stephani et Silvestri, dum Paulus I ex coemeterio Callisti transferret Zepherini corpus in eam ecclesiam, restituit memoriam et celebritatem cum indicatione expressa natalis martyrii diei 26 Julii, in eodem lapide bis declarata, nempe in titulo docente notitiam ibi proponi: Natalitiorum sanctorum ibi quiescentium, et iterum in repetito Natalis vocabulo die 20 Julii, Nat. SS. Zephyrini papae et mart. et Tarsicii mart. Primam vero difficultatem, promotam ex textu [Col. 1311C] martyrologii quod putant Hieronymi, valde non moror. Ibi enim non declaratur an sit natalis, vel ordinationis, vel translationis illius Zepherini episcopi memoria, quae incidit in diem 20 Decembris: sed neque asseritur eum Zepherinum fuisse episcopum Romanum. Romae dicitur sanctum illum episcopum recoli, qui perinde potuit alterius Ecclesiae episcopus in Urbe hospes ea die ad Dominum migrasse; et in aliquo suburbano coemeterio, in quo sepultus fuerit, annua mortis aut depositionis memoria potuit honorari. Contra evidens testimonium marmorei documenti publice positi saeculo VIII, una cum corpore pontificis et martyris Zepherini, exprimens natalem martyrii die 26 Julii, nec dissentiens a depositionis memoria post mensem peractae in suo coemeterio 26 Augusti, et confirmatae per Bibliothecarium, et per complura martyrologia, et consuetudinem Romanae Ecclesiae, utramque illam memoriam martyrii et depositionis discretis in locis celebrantem, [Col. 1311D] infirma prorsus habenda sunt objecta, quae unius codicis aetatis et auctoris incerti tria verba suscitant, nec satis manifestant num de Zepherino nostro loquantur. Denique Zepherini epocha ita consentiens nominibus consulum, et numeris aetatis Leonianae, ac Victoris papae sui proximi decessoris martyrio, adamussim etiam congruit aerae Callisti successoris, consensu omnium documentorum perspicue definitae, ut in notis chronologicis ad numerum sequentem exponemus. Undique igitur comprobatur, sedis Romanae annos XVIIII et menses X Zepherino papae fuisse per hasce notas merito restitutos. Linea 3 et 4.— Hic constituit ut in praesentia omnium clericorum et laicorum fidelium sive Levita, sive sacerdos ordinaretur. Veteris istius disciplinae, per quam proponuntur in coetu fidelium ordinandi ad [Col. 1312A] gradus hierarchiae sacerdotalis meminerunt antiqui libri Rituales, et Pontificales, et Sacramentaria: ut inducta intelligatur ab exordio Ecclesiae Christianae, cum vigeret etiam in praecedenti lege Mosaica. Et certe servatum fuisse hunc morem non modo aetate Gregorii Magni, sed etiam inter ipsa Ecclesiae nascentis primordia manifestum est ex Actis apostolorum, tam in electione Mathiae ad apostolatum, quam in constitutione prima septem diaconorum ad ministerium. Quare gentium doctor Paulus insinuat discipulis suis Timotheo ac Tito, dum memorat hunc episcopum a se relictum Cretae, ut constitueret presbyteros per civitates, illi vero Ephesinorum episcopo constituto mandat in examine virtutum requirendarum in ordinandis ad gradus Ecclesiasticae hierarchiae, ut testimonium bonum habeant etiam ab iis qui foris sunt (Tit. I) . Aetatis autem Zepherini, de qua nunc agimus in fine secundi saeculi et initio tertii, luculenta testimonia supersunt hujus [Col. 1312B] consuetudinis non intermissae. S. Cyprianus epist. 33: «In ordinationibus clericis [ lege in ordinandis clericis], fratres charissimi, solemus vos ante consulere, ac mores, et merita singulorum communi consilio ponderare. I Medardus pag. 283 in eruditis notis et observat. ad libr. Sacram. S. Gregorii papae, ad lin. 13, fol. 236, idem haberi observat ex epistola S. Cypr. 68, et apud S. Basil. ep. 181, Ubi haec materia, inquit, fusius tractatur. Addit ex Lampridio, aetate Severi Alexandri, quam proxime attigit Zepherinus successor Callisti, ita notum ac probatum fuisse morem Christianae censurae, de qua loquitur, ante ordinationem; ut imperator ille, a Christianis mutuatus complura vitae documenta, hunc etiam morem traducere cupierit ad electionem eorum qui praeficerentur provinciis. Lampridius in ejus Vita: «Ubi aliquos voluisset vel rectores provinciis facere, vel procuratores, id est rationales ordinare, nomina eorum proponebat, hortans populum, ut si quis quid haberet criminis, probaret [Col. 1312C] manifestis rebus: si non probasset, subiret poenam capitis. Dicebatque grave esse, quod Christiani et Judaei facerent in praedicandis sacerdotibus, qui ordinandi sunt, id non fieri in provinciarum rectoribus, quibus et fortunae hominum committerentur et capita.»—«Quare et publice ordinandi sunt clerici (concludit Medardus post illa superius relata) ut episcopus de his palam sciscitetur a populo, ut in nostris codicibus mss. vides, ut juxta antiquum morem, quem notare licet in edicto Theophili patriarchae Alexandrini can. 6: De his qui ordinandi sunt haec erit forma: ut quidquid est sacerdotalis ordinis consentiat et eligat, et hunc episcopus examinet, vel ei etiam assentiente sacerdotali ordine χειροτονεῖν ἐν μέσῃ τῆ ἐκκλεσίᾳ, etc., ordinet praesente populo, et episcopo alloquente, an possit et populus ei ferre testimonium. Ordinatio autem non fiat clanculum.» Praeconia in consistoriis summorum pontificum, [Col. 1312D] ad hanc usque diem observata in proponendis episcopatibus, et sententiae sacri collegii cardinalium de more rogatae, ac praemissae novis creationibus presbyterorum ac diaconorum ejusdem coetus, quae antiquitus consueverant in praecedenti consistorio enuntiari, nunc in ipso limine creationis singillatim exquiruntur, vestigia sunt veteris disciplinae, ab aetate apostolica in Romanam Ecclesiam inductae, nec unquam abrogatae. Linea 5.— Ut patenas vitreas ante sacerdotes in Ecclesiam ministri portarent. Vitreas patenas cur praeferri jusserit Zepherinus, potius quam ligneas, aut metallicas, non difficulter conjicimus, si attendimus diligentem curam et anxiam, qua sacerdos in confringendis ac dividendis oblatis et consecratis donis cavere debuit, ne fragmenta dilaberentur. Quare Tertullianus in libro de Corona militis, Origenes homilia 13 in Exodum, aliique Patres producti per V. C. Edmundum Martene, de antiquis Ecclesiae [Col. 1313A] Ritibus lib. I, cap. 5, art. 5, eam tantopere commendant. Illa autem cura et anxietas Ecclesiae catholicae perennem fidem comprobant contra sectarios recentes in confitenda Christi Domini praesentia sub consecratis speciebus. «Constitutiones illas, inquit (de reverentia erga sacrificium, ac de modo expiandi defectus in ipso occurrentes), ex primaeva Ecclesiae traditione ad nos pervenisse haud aegre fatebuntur (ipsi sectarii qui modo negant) si vel tantillum ad illa Tertulliani verba in libro de Corona militis cap. 3, animum reflectant: «Calicis et panis nostri «aliquid decuti in terram anxie patimur.» Nec minori consideratione digna sunt ea quae scribit Origenes, homilia 13 in Exodum: «Nostis, inquit, qui divinis mysteriis interesse consuevistis, quomodo cum suscipitis corpus Domini, cum omni cautela et veneratione servatis, et ne ex eo parum quid decidat, ne consecrati muneris aliquid dilabatur. Reos enim vos esse creditis, si quid inde per negligentiam [Col. 1313B] decidat.» Igitur ex Tertulliano anxie patiebantur suo tempore, hoc est ineunte saeculo tertio, Christiani, si quid ex Eucharistia in terram decideret; et ex Origene reos se esse credebant, et recte credebant, si quando id per negligentiam accidisset. Verum quae tandem tantae anxietatis causa? Quae culpa, quod crimen reos constitueret, et recte constitueret, si praeter panem et vinum meramque figuram aliud nihil agnovissent in sacramento? Aliud ergo et illud magnum aliquid credebant, et quid illud nisi realis in Eucharistia Christi praesentia? Eamdem erga sacram Eucharistiam religionem inspirat Cyrillus Hierosolymitanus in Catechesi V mystagogica, ubi fideles post acceptum in manibus sanctum panem, ita admonet: «Cave autem ne quid inde tibi excidat: quod enim amittas, hoc tanquam ex proprio membro amiseris. Nam si quis tibi ramenta aurea daret, nonne magna cum diligentia illa teneres, cavens ne quid ex illis periret, damnumque sustineres? Et non multo magis et diligentius [Col. 1313C] de his, quod auro gemmisque pretiosius est, ne mica aliqua ex illo cadat, providebis?» Haec autem amplius elucescent ex ritu et modo supplendi defectus in ipso sacrificio occurrentes, culpasque in divinum illud sacramentum commissas expiandi, quas in subjectis statutis facile quisquis deprehendet,» etc. Huic igitur disciplinae anxie curanti, ne quidpiam oblati, et consecrati muneris in terram dilaberetur, cum studiose intenderet Zepherinus, videtur patenas vitreas praeferre idcirco voluisse caeteris diversa ex materie elaboratis ad supponendum consecratis speciebus, dum corpus Dominicum in sacrificio offerretur, et oblata dona, sub quibus latet, frangerentur; quod scilicet pellucida vitri materies redderet evidentiora minuta quaeque fragmenta: in quorum singulis peraeque praesens, cum fateamur integrum Domini corpus, tanta erant sollicitudine attente colligenda. Accedit quod, cum hoc tempore persecutionum [Col. 1313D] saepe necesse foret in cryptis coemeteriorum, et hujusmodi obscuris ac subterraneis locis sacra mysteria celebrare, ac distribuere fidelibus eucharistica dona, ejusmodi patenae vitreae a subdiaconis afferendae, ac per diaconos ministrandae presbytero sacra facienti, ac dividenti inter fideles accedentes ad participandum, reddedant conspicuas particulas etiam minutissimas, quae deciderent; praesertim si admoto lumine lances istae vitreae non secus ac specilla in fenestris illustrarentur. Laevigata superficies metallicarum, quibus hodie utimur eamdem facilitatem praestat minuta quaeque fragmenta supra illarum superficiem deprehendendi in aperto lumine sacrarum aedium; sed in obscuris recessibus, in quos Christianis necesse erat tum temporis sese recipere, dubitari minime potest, quin vitri pellucida natura copiam praeberet opportuniorem micas omnes diffractarum specierum colligendi, et guttulas etiam minimas, e calice forte decussas, ministerio admoti, [Col. 1314A] et circumacti, ac suppositi luminis undequave investigandi. Inde factum arbitror, ut aliquibus episcopis vitrea materies electa sit etiam in calice ad sacrificium adhibendo, non tantum studio paupertatis, quam anxiae hujus sollicitudinis causa, quae inquiri et consumi postulat quidquid consecratione conversum est in corpus et sanguinem Domini. Celebratur quidem in quarta epistola B. Hieronymi ad Rusticum sanctus ille episcopus Tolosanus nomine Exuperius, plurimarum virtutum laudibus, sed praesertim evangelicae paupertatis studio commendatus, de quo ita scribit: «Nil illo ditius, qui corpus Domini in canistro sumit vimineo, sanguinem portat in vitro.» Sed card. Baronius in notis Martyrologii ad diem VII Idus Augusti, et Severanus Romae subterr. lib. VI, cap. 18, qui hoc exemplum recensent, ostendunt etiam vitreis saepe calicibus tam apostolos usos fuisse, quam complures episcopos et sacerdotes per aliquot saecula [Col. 1314B] consecuta, licet etiam promiscue uterentur pretiosis calicibus ex quovis ditiori metallo, ut infra ostendemus in Urbano: donec (Decretum part. III, cap. 44 et 45, et apud Ivonem lib. I) in concilio Rhemensi tempore Caroli Magni periculum, quod imminebat effusionis sanguinis ex fragili materia apud eos, qui crassioribus vitris fortasse non utebantur, occasionem dederit vitreos calices omnino removendi a sacrificio. Audiendus Baronius in notis ad diem VII Idus Augusti. «A temporibus apostolorum vitreus calix in usu fuisse videtur; unde Marcus haeresiarca illis temporibus proximus, et ipse aemulatus catholicam Ecclesiam, utens calice vitreo in suis sacris impostura quadam per magicam artem exhibita populum dementabat: dum vini color albus, qui foris apparebat in vitro, quibusdam praestigiis mutabatur in rubrum.» Praeter decretum concilii Rhemensis, produci potest constitutum generale S. Leonis quarti: quod ille vulgandum curavit per universos episcopos in [Col. 1314C] dioecesibus propriis: et legitur cum Conciliis editum homiliae titulo praefixo, tam in edit. Binii tomo III, part. I, sect. 2, pag. 272, quam in editione Labbei, tomo VIII, pag. 300: «Nullus, inquit, in ligneo, plumbeo, aut vitreo calice audeat missas agere.» Sub initium ejusdem octavi saeculi apud Aegyptios pariter adhibitos fuisse vitreos calices ac discos in sacrificio, cum Ecclesia Alexandrina spoliata fuisset aureis et argenteis, quos antea possederat, intelligimus ex responso Alexandri Jacobitarum pseudoantistitis: qui requisitus a monachis et a laicis, ut erogaret consuetam largitionem feria III Paschatis, ita se excusavit: «Videte, fratres, quanta ecclesiarum spoliatio facta sit, adeo ut pro calicibus aureis et argenteis, in quibus offerebatur sanguis pretiosus, fecerimus vitreos, et discos seu patenas sacras ex ligno.» Vide etiam Renaudot in Hist. patriarch. Alexandrinorum, pag. 193, circa annum 714. [Col. 1314D] Superest, inter sacra cimelia antiquitatis Ecclesiae apud me custodita, portio vitrei calicis hemisphaerici, ad eam fere magnitudinem ac figuram, qua hodie solemus sacra vasa argentea efformare vel aurea, quae pyxides communi vocabulo dicuntur, et ad asservandum Eucharistiae sacramentum in altaris mensa collocantur. Spissiori ex vitro constat vas illud nostri cimelii, et in eo figurae stantes visuntur SS. apostolorum, incisis etiam eorumdem nominibus, simili genere caelaturae ac illa sit, quae per cava anaglypha litteras atque imagines exhibet in poculis ex crassiori crystallo apud Germanos elaboratis, et ad nos perlatis. Barbaries tum caelaturae in imaginibus, tum scripturae in nominibus, aetatem indicat septimi vel octavi circiter saeculi, paulo ante quam Leonis IV constitutione hujusmodi calices prohiberentur. Supra figuras apostolorum, in nostris fragmentis separatas singillatim per columnas porticum efformantes, ita leguntur Petri, Andreae, et Philippi [Col. 1315A] nomina expressa: PETRIUS . . . . ANDREAS, PHILIPPUS. Caetera in fragmentis desiderantur. Supra columnas vero singulas nomen Christi conspicitur per Graecum monogramma expressum, et ornamento circuli inclusum. Cum ad me venalia perferrentur haec vetusta fragmenta vitrei calicis, audivi effossa fuisse in monte Aventino, inter antiqua Ecclesiae rudera prope S. Priscam. Discorum, seu patenarum ex vitro fragmenta antiqui operis, quae diametrum sui circuli ostendunt plus quam bipedalem, videri possunt in cimeliarchio em. ac rev. D., cardinalis Gualterii, omnigenae antiquitatis copia referto. Alia vero minoris mensurae, et nostris communibus aequanda, eaque ornata sacris imaginibus sanctorum, ac litteris, passim reperta in suburbanis martyrum cryptis ac coemeteriis vulgarunt praeter Aringhium et Severanum in Roma subterranea, Fabrettus in libro Inscriptionum fol. 539, et omnium luculentissime senator Bonarroti, et can. Boldettus saepe a nobis [Col. 1315B] cum laude memorati. In his autem imaginibus, et litteris exhibentur, ut plurimum Christus Dominus, Virgo deipara (ut apud Aringhium pag. 589 tom. II, et Boldettum pag. 202) et SS. apostoli ac martyres, quorum nomina praesertim in canone missae recitantur. In nostri calicis fragmento PETRUS, ANDREAS, PHILIPPUS leguntur expressi. SIMON, THOMAS, PHILIPPUS apud Boldettum pag. 201. PETRUS et PAULUS omnium frequentissime, necnon STEPHANUS, LAURENTIUS, CORNELIUS, CYPRIANUS, AGNES, in canone perinde ac in hujusmodi vitreis patenarum et calicum frustis recensiti, aliique SS. pontifices, et martyres seu confessores, quorum nomina in Romanis coemeteriis celebrantur, aut depositione, aut fundatione, ut CALLISTUS, JULIUS, DAMASUS, SIXTUS, TIMOTHEUS, HIPPOLYTUS, VINCENTIUS, videri possunt cum suis imaginibus apud auctores indicatos.
[Col. 1315B] Linea 5.— Ut patenas vitreas ante sacerdotes in [Col. 1315C] ecclesiam ministri portarent. Statuit S. Zepherinus ut consecratio divini sanguinis in vitreo vase fieret, non autem in ligneo, ut antea fieri consuevit. Haec autem institutio sequentibus temporibus immutata est; vetitum enim fuit, ut nec in ligno fieret propter raritatem, qua sacramentum imbibitur, nec in vitro, propter fragilitatem; nec in aere, ob tetrum saporem, quem inde concepit. Sed fieri voluit ex auro, argentove, aut stanno, ut in Triburiensi et Rhemensi conciliis scriptum apparet.
[Col. 1315C] Linea 3.— Hic constituit. etc. Auctor Libri Pontificalis asserit eum statuisse ut ordinationes publice in ecclesia pera gerentur, prout etiamnum observatur, ac praeterea ut celebranti episcopo astarent omnes sacerdotes istius Ecclesiae. Zepherino sedente, Severus imperator persecutionem in Christianos excitavit, qua durante, Zepherinus, ut gregi suo provideret, delituit, sed ea sedata, e latebris emergens et munia [Col. 1315D] pontificia obiens, Natalium, olim confessorem, postea pecuniae corruptione Theodotianorum haereticorum episcopum factum, sed tandem cilicio et sacco indutum, ac cineribus aspersum, ad pedes ejus se supplicem abjicientem, et patrati sceleris exomologesim agentem recepit: Proclum celeberrimum Montani discipulum a Caio spectatissimae vitae et eruditionis viro, manifestae temeritatis super nova prophetia defendenda convictum, omnesque pseudoprophetiae defensores, et inter alios ipsum Tertullianum anathemate perculit. Origenem pro Christi causa profugum, qui, ut ait Eusebius lib. VI, cap. 14: «Zepherino Romanam Ecclesiam gubernante, se in urbem Romanam advenisse scribit, cum sibi in votis fuisset, sicut ipsemet alibi dixit, Romanam Ecclesiam omnium antiquissimam coram videre,» humaniter et comiter suscepit.
[Col. 1315D] Linea 1.— Zephyrinus, etc. Zepherini pontificatus [Col. 1316A] nobis offert complures demonstrationes auctoritatis supremae, quam sancta sedes obtinet ad haereticos proscribendos, et absolvendos quando ab erroribus resipiscunt. Vigilantia ac zelus hujus pontificis contra eum procul dubio excitavit calumnias heterodoxorum sui temporis, praesertim vero discipulorum Theodoti Coriarii, qui per summam impudentiam eumdem insimulantes tanquam corruptorem veteris doctrinae eo temeritatis processerunt, ut affirmaverint (Eusebio teste lib. V, cap. 27) primum e Romanis pontificibus fuisse Zepherinum qui senserit pro Christi divinitate (quam Theodoti asseclae impie negabant): «Affirmant veram praedicationis rationem usque ad Victoris tempora, qui decimus tertius a Petro Romae episcopus fuit, integre servatam illam quidem, sed a Zepherino illius successore penitus corruptam et depravatam fuisse.» Insignem hanc imposturam supra refellimus sub initium capitis praecedentis. [Col. 1316B] Considerandum hic est ex testimoniis veterum Patrum, generatim triumphasse Zepherinum de haeresibus Marcionis, Praxeae, Sabellii, Valentini, aliorumque sectariorum usque ad Cataphrygas: «Marcion, Praxeas, Sabellius, Valentinus, et caeteri temporibus suis a Victorino Pictaviensi, et a Zepherino Urbico, et Tertulliano Carthaginensi usque ad Cataphrygas, et ab aliis assertoribus Ecclesiae Catholicae superati sunt.» (Optatus Milevit. adv. Parmen. lib. I, ante med.) Quod autem attinet ad Cataphrygas et Montanum, discemus ex antiquis nostris auctoribus, post celebrem disputationem Romae habitam inter Caium theologum fidei catholicae defensorem, et Proclum erroris Phrygum propugnatorem, pronuntiatum fuisse anathema contra fanaticos per pontificem Zepherinum (Euseb. Hist. lib. VI, cap. 14. Vide S. Hieronym. in Caio) . Tertullianus similiter constestatur, et ostendit, se quoque involutum fuisse inter perculsos eadem sententia anathematis. (Tertull. in lib. de Jejun. circa finem.) [Col. 1316C] Nuperi illi ex hostibus Romanae sedis, qui nostris temporibus adnumerare ausi sunt Zepherinum papam inter Montanistas, pari iniquitate contra eumdem peccarunt, ac veteres Theodotiani, qui novitatis notam inurere ipsi attentarunt circa dogma divinitatis Christi Domini. Praeter ea quae dicta a nobis sunt cap. 3 ad defensionem Romani pontificis (sive Eleutherius is fuerit, sive alius quispiam, quem Tertullianus suppresso nomine insimulat, tanquam litteras communionis concesserit Montanistis); apologiam Zepherini praestantissimam contexit testimonium illustre ab historia redditum de illius praxi ac disciplina, ex diametro plane opposita regulis eorumdem sectariorum in administratione poenitentiae. Natalis quidam illustris ex fidei confessione coram tyrannis edita, infeliciter inciderat in haeresim Theodotianorum, quorum episcopum se ordinari passus etiam fuerat: Jesus Christus nolens extra Ecclesiam [Col. 1316D] suam perire eum qui passionum suarum testis exstiterat, internis inspirationibus necnon apparitionibus frequentibus dignatus est illum sollicitare, ut schisma atque haeresim derelinqueret. «Sed cum Natalis (prosequitur Eusebius, Hist. lib. V, cap. 28) nocturnas hujusmodi visiones negligeret utpote honore primae apud illos sedis, et turpis lucri cupiditate inescatus (quae multis mortalibus exitio est) tandem a sanctis angelis per totam noctem flagris caesus, et gravissime verberatus est. Adeo ut primo diluculo consurgens, saccum induerit, et cinere conspersus confestim cum lacrymis ad pedes Zepherini episcopi sese abjecerit, non solum cleri, verum etiam saecularium vestigiis advolutus, et Christi misericordis Ecclesiam ipsam quoque misericordem fletibus suis commoverit atque concusserit. Multisque precibus usus, ostensis etiam vibicibus plagarum, quas pro Christi confessione pertulerat, vix tandem ad communionem admissus est.» [Col. 1317A] Exigebat tum temporis recepta Ecclesiae disciplina gravissimis ex causis constituta, ut in restituendis ad communionem reis hujusmodi, qui insigniter deliquerant et scandalum universis fidelibus obtulerant, extrema cum precautione ageretur, licet sacramento poenitentiae expiari suppliciter poscerent. Quorumdam severitas ultra Ecclesiae leges et cautelam ita processerat in saevitiem, ut de criminibus nonnullis nec indulgentiam remissionis habendam censerent, hoc est de idololatria, homicidio et adulterio; ita ut admitterent quidem ad opera poenitentiae exercenda eorumdem criminum reos; attamen contenderent non posse iisdem ab Ecclesiae tribunali absolutionem pronuntiari, sed oportere ut ad Dei judicium in futuro saeculo remissio reservaretur. Tertullianus Montani sectam amplexus, hos in errores impegerat. Quare impotenter excandet contra illum ex Romanis pontificibus, qui per eam aetatem Ecclesiae [Col. 1318A] praeerat (is creditur fuisse Zepherinus) cum ab eodem emanasset decretum adulteris et fornicatoribus poenitentibus absolutionis beneficium concedens. «Audio etiam edictum esse propositum (Tertul., lib. de Pudic., sub init.) et quidem peremptorium. Pontifex scilicet Maximus, episcopus episcoporum, dicit: Ego et moechiae et fornicationis funes dimitto.» Ex his Tertulliani verbis dignoscimus a primis Ecclesiae temporibus consuevisse Romanis episcopis attribui titulum pontificis maximi, et episcopi episcoporum. Quod si contendatur scriptorem hunc audaciorem ex haeresi redditum ironice tantum ea nomina papae accommodare voluisse, id semper ex facto verbisque resultat, Romanum scilicet episcopum exercuisse eam potestatem per hujusmodi titulos indicatam, utpote quam auctoritate Christi Domini Petro et successoribus collatam jure obtinebant.
16 Zepherinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos septemdecim, menses duos, dies decem [Col. 1305] B, an. 18, d. 18. . Fuit autem temporibus Antonini et Severi a consulatu Saturnini et Gallicani usque ad Praesentem et Striganum consules [Col. 1305] B, Severi, Caracallae, Getae, Macrini et Elagabali, a Coss. Fabiani et Muciani ad Anton. August. II et Sacerdotem. . Hic constituit ut in praesentia omnium clericorum et laicorum fidelium sive Levita [Col. 1305] C, sive clericus. , sive sacerdos ordinaretur, et fecit constitutum de Ecclesia, ut patenas vitreas ante sacerdotes in Ecclesiam ministri portarent, donec episcopus missas celebraret, ante se sacerdotibus astantibus, et sic [Col. 1305] dum sic C. missae celebrarentur, excepto quod jus episcopi interesset, ut tantum clerus sustineret omnibus praesentibus bus ex ea consecratione de manu episcopi jam coronam consecratam, et acciperet presbyter tradendam populo. Hic fecit ordinationes quatuor, per mensem Decemb.: presbyteros IX [Col. 1305] C B, 13. , diaconos VII, episcopos per diversa loca VIII [Col. 1305] C B, 13. . Qui etiam sepultus est in coemeterio suo, juxta coemeterium Calixti, via Appia, VII Kalend. Septembris, et cessavit episcopatus dies VI.
CATALOGUS SUB LIBERIO. Juxta edit. Schel. ex S. Caesareo.
Zephyrinus annis . . . . . a Consulatu Saturnini et Galli usque Praesente et Extricano.
Supplementum lacunarum catalogi ex dictis in Aniceto.
Zephirinus annis XVIII, d. X. Fuit temporibus Severi et Antonini, a consulatu Saturnini et Galli usque Praesente et Extricato.
[Col. 1317A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 17. lin. 7, B, presb. 14. ead. lin. A, 9, B, loca 13. Lin. 1, de regione urbis Ravennatium s. ann. 6, m. 10, d. 10. Fuit autem temporibus Antonini et Alexandri a cons. Macrini et Heliogabali usque ad Praesentem et Gallicanum consules. Hic constituit je. d. s. lin. 6, trans Tiberim que vocatur sanctae Mariae. Maz., quae S. M. appellatur. Hic fecit aliud cimiterium via Appia, ubi m. s. lin. 10, cimiterium Calixti. Hic fecit ordinationes 5, per m. D, p. 16, [Col. 1318A] diac. 4, ep. per d. loca 8. Qui etiam martyrio coronatus est, et sepultus in cimiterio Caleopodii via Aur. mil. 3 ab Urbe 11 Idus Oct. et cessavit episcopatus dies 6. Lin. 1, urbe Ravennatium. lin. 5, prophetiam. Hic f. lin. 8, sepultus est. Lin. 3, cod. Cass. om. hic martyrio coronatur. lin. 5, Flor. Cass. et Vat. om. quarti, septimi et decimi. lin. 8, Flor. 2, martyrio coronatur et sepultus est.
[Col. 1319A] Linea 9.— Fecit aliud coemeterium via Appia, ubi multi sacerdotes et martyres requiescunt, quod appellatur usque in hodiernum diem coemeterium Callixti. Ita auctor Libri Pontificalis, et ita quoque nostris temporibus coemeterium appellatur, cujus frequens mentio in Actis sanctorum, qui ibidem sepulti sunt. Notandum autem quod Callixtus hoc coemeterium fecisse traditur, adeoque verum non sit, quod a Burneto notatum fuit in litteris de Itinere Italico, coemeteria esse gentilium, et primum quinto saeculo Christianos in iis sepeliri consuevisse. Vide quae infra ad Vitam Marcelli annotabimus.
[Col. 1319A] Linea 4.— Hic constituit jejunium die Sabbati, frumenti, vini et olei gratia. Callixtus dicitur auctor jejunii Sabbati: tamen ex apostolica institutione et primaeva Ecclesiae consuetudine, in memoriam Christi [Col. 1319B] quiescentis in sepulcro, id repetendum esse verius est. Augustinus (epist. 86) : «Sequitur Sabbatum, quo die caro Christi in monumento requievit. Hinc exorta est ista in regia illa urbe varietas, ut alii, sicut maxime populi Orientis, propter requiem significandam, mallent relaxare jejunium; alii propter humilitatem mortis Domini jejunare, sicut Romana et nonnullae Occidentis Ecclesiae.» Ambros. in epist. ad Romam. cap. 14: «Nam sunt quidam qui quarta feria carnem non edendam statuerunt; sunt qui Sabbatis; sunt iterum qui a Pascha usque ad Pentecosten edant.» In jejunio Sabbati variae fuere consuetudines Ecclesiarum. Romana Ecclesia jejunium Sabbati servabat, Mediolanensis Ecclesia contra; et in hac re consuetudines Ecclesiarum servandas esse, consulto B. Ambrosio, scripsit Augustinus (epist. 318) : «Mater mea Mediolanum me consecuta, invenit Ecclesiam Sabbato non jejunantem: coeperat perturbari et fluctuari quid ageret, cum ego talia [Col. 1319C] non curabam: sed propter ipsam consului de hac re beatissimae memoriae virum Ambrosium. Respondit se nihil docere me posse, nisi quod ipse faceret: quia si melius nosset, id potius observaret. Cumque ego putassem, nulla reddita ratione, auctoritate sola sua nos voluisse admonere, ne Sabbato jejunaremus, subsecutus est, et ait mihi: Cum Romam venio, jejuno Sabbato; cum hic sum, non jejuno: sic etiam tu ad quam forte Ecclesiam veneris, ejus morem serva, si cuiquam non vis esse scandalo, nec quemquam tibi.» Jejunium Sabbati etiam ab Innocentio I comprobatum. Anastas. in Innocentio: «Hic constituit Sabbato jejunium celebrari, quia Sabbato Dominus in sepulcro positus est, et discipuli ejus jejunaverunt.» De jejunio Sabbati etiam Hieronym. apud Augustin. epist. 19, et Cassian. de Instit. coenobitar. lib. III, cap. 10; Socrat. lib. V, cap. 21; Niceph. Callixt. lib. XII, cap. 24.
[Col. 1319D] Linea 3 et 4.— Martyrio coronatur. De martyrio Calixti Romanum Martyrologium haec continet: «Romae, via Appia, natalis beati Calixti papae et martyris, qui Alexandri imperatoris jussu diutius fame in carcere cruciatus, et quotidie fustibus caesus; tandem e fenestra domus in qua custodiebatur, precipitatus, atque in puteum demersus, victoriae triumphum promeruit.» Sed cum Alexander imperator, teste Lampridio in Alexandro, Christianam rem non solum non laeserit, sed potius plurimum promoverit, Christum inter deos habuerit, eique matutinis horis in larario suo rem divinam fecerit, ac nisi oraculis deorum dissuasus fuisset, templum eidem erigere decreverit, Christianorum moribus delectatus fuerit, eos provinciarum rectoribus imitandos proposuerit, iisque demum, popinariis expulsis, ad conventus faciendos [Col. 1320A] publicum locum, ex quo olim, regnante Augusto, Christo in Bethlehem nascente, oleum scaturiit, concesserit, ac ibidem per Calixtum pontificem templum in honore partus Virginei consecratum erigi permiserit: hac, inquam, voluntate optima cum erga Christianos affectus fuerit, Callixtum pontificem non ipsius Alexandri imperatoris expresso jussu ac decreto, sed potius consilio ac decreto jurisconsultorum, et imprimis Ulpiani, quem Christianis, velut sacrilegis, infestissimum fuisse, ex Lactantio Firmiano lib. IV, c. 11 et 12, occisum fuisse verius esse putavimus. Linea 8.— Milliario tertio. Ab urbe nimirum: lege enim XII tabularum teste Cicer. de Legibus lib. II, vetitum fuerat defunctum intra moenta sepelire. Hac igitur lege cogebantur etiam Christiani suos mortuos extra moenia sepelire, nisi forte quis clanculum (quod saepius accidit) cadaver martyris sustulisset, ac in domo propria sepelisset. Sed Christianis [Col. 1320B] imperatoribus sanctorum ossa in ecclesias translata sunt. Baron. ann. 226, n. 7 et 12. (EX LAB.) linea 9.— Et fecit aliud coemeterium. Desunt in C. H.
[Col. 1320B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Epocham B. Calixti, consensu codicum, et picturarum, definitam, in Prolegomenis, annis V, mensibus II, diebus X, dixi adamussim convenire cum epocha decessoris Zepherini, et cum consulatibus assignatis in catalogo Liberiano, nempe ex Antonino et Advento (Christi 218) ad Antoninum IV et Alexandrum (Christi 222). Ex his postremos tantum recensent Bibliothecarii textus, eumque imitati codices Ocriculenses. Quam apte consentiant cum consulibus, perspicuum est ex quinquennio ab his comprehenso, et a serie continuata post coss. anni 217. Praesentem et Extricatum, qui fuerunt postremi in Zephyrino. Quam concinne respondeat [Col. 1320C] etiam diebus martyrii sui, ac decessoris, breviter expediam. Zepherinus martyrii palmam assecutus est die 26 Julii (ut ex tabula in titulo S. Silvestri in Capite constare dixi). Vacavit sedes ab illius obitu dies VI, ita narrante Bibliothecario in ejusdem numero, et assentiente catalogo Lucensi, supra relato in Prolegomenis. Electus itaque fuerit successor Callixtus postridie Kalendas Augusti: quae Kalendae anno 217, cum incidant in feriam VI, ut littera Dominicalis E ostendit, dies electionis Sabbatum 2 Augusti, et ordinationis Dominica proxime eam diem attingens 3 Augusti reputanda est. Ex ea die numeratis annis V, mensibus II, dies X, terminus numerationis cadit in diem 13 Octobris anni 222, qua martyrium complevit. Die autem 14, qua colitur, sepultus est in coemeterio Calepodii, ut memorat Bibliothecarius in fine numeri: qui etiam sepultus est in coemeterio Calepodii, via Aurelia, milliario tertio, pridie Idus Octobris. [Col. 1320D] Acta martyrii a Mombritio edita narrant ea quidem die illatum fuisse sacrum ejus corpus in coemeterium Calepodii, sed ante dies septemdecim fuisse demersum in puteum ejus domus in qua custodiebatur, et ingestis ruderibus suffocatum simul atque illisum obiisse beatum pontificem. Verum cardinalis Baronius pridem notavit in Martyrologio ad indicatum diem 14 Octobris, eadem Acta indigere aliqua castigatione. Inter caetera vero emendandum videtur tempus extractionis e puteo: ut extractio, quae postridie ab ejus martyrio facta sit, perperam referatur ab imperitis amanuensibus post dies XVII. Nam usus putei necessarius inquilinis domus in qua custodiebatur, impediendus non erat diuturna cadaveris detentione, et maceratione; cum tortoribus mandatum fuisset Callixto necem inferre, non inquilinis reddere puteum cadaveris corruptione insalubrem. Postridie [Col. 1321A] igitur ejus martyrii, non post dies XVII legendum arbitror. Quare martyrium spectat ad diem Octobris 13, extractio e puteo et illatio in coemeterium ad diem 14: ut plane sint ab ejus ordinatione ad martyrium anni V, menses II, dies X, omnium documentorum suffragio comprobati: quemadmodum signantur in picturis et codicibus et catalogis de quibus inter Prolegomena. Linea 1.— Natione Romanus, ex patre Domitio, de regione urbe Ravennatio. E gente Domitia natum asserit Callistum de regione urbis Ravennatium appellata. In regione urbis XIV Augustea, Transtiberim dicta, quae est sexta regio ecclesiastica ( supra in Prolegomenis ) hortos Domitii a Publico Victore collocatos observant antiquarii: et castra Ravennatium in eadem regione similiter statuunt cum Donato lib. III de urbe Roma, pag. 310, aliisque auctoribus. Quare potuit Callistus hoc etiam nomine fundi [Col. 1321B] ad gentem suam Domitiam pertinentis Titulum Romanum in illo erigere, qui postmodum basilica S. Mariae Transtiberim, et Callisti a conditore promiscue nuncupatur. Donati verba sunt: «Sub ipso Janiculo non horum tantum Vitellianorum temporariae stationes, sed perennes militum erant institutae ab Augusto castra Ravennatium dicta; nempe militum, qui classem Ravennae collocatam tuebantur ad defensionem superi Maris. (Sueton. in Aug. c. 49) . Hi classiarii venientes ad Urbem ibi stativa habebant, et ad hos, sive alios Taberna meritoria, ubi nunc Aedes S. Mariae Transtiberim pertinebat: unde oleum abunde ad fluvium usque fluxisse ecclesiastica monumenta prodidere: et constans fama, designatusque in templo maximam sub aram locus, veterique hoc titulo notatus Fons olei, abunde testantur. Quoniam vero principatu Caesarum rarissimae expeditiones maritimae, Ravennates classiarii frequentes erant in Urbe, ludisque vela ducebant in theatro. Lampridius [Col. 1321C] in Commodo: «Irritum, inquit, id credens (Commodus) a populo Romano, a militibus classiariis, qui vela ducebant, interimi praeceperat.» Haec Donatus. Missus Ravennatium meminit inscriptio L. Furii L. F. pal. Victoris apud Gruterum fol. CCCCXIV, et Panvinium de urbe Roma pag. 172, qui dicitur missu Ravennatium procurator ludi magni. Affirmat Carolus Piazza in Hierarch. cardinal. agens de hoc titulo pag. 367, Blondum Flavium observasse in aliquot Actis SS. martyrum hanc basilicam S. M. Transtiberim vocari Ravennatium. In eadem quoque regione Transtiberim convenire consuevisse B. Callistum in domo Pontiani circa castra Ravennatium testantur Acta ejusdem martyrii, custodita in codicibus S. Caeciliae, et in Vallicellianis, quae laudatus Piazza recenset pag. 561: «Ab eodem die coepit Alexander curiose quaerere B. Callixtum episcopum, et divulgatum est ei quod esset Transtiberim in [Col. 1321D] domo Pontiani juxta urbem Ravennatium.» His igitur observatis verisimile redditur pontificem Callistum Domitii filium partem aliquam fundorum suorum, vel ad gentiles suos pertinentium obtulisse ut Deo sacram faceret, constituens titulum presbyteri Romani hac in Urbis parte, in qua ferunt etiam Principem apostolorum Judaeis Transtiberinam regionem incolentibus Christum annuntiasse. Vide Baronium ad annum 44. Linea 9 et 10.— Fecit et aliud coemeterium via Appia, etc., quod appellatur usque in hodiernum diem coemeterium Callisti. Deposito sanctorum pontificum et martyrum reddidit maxime celebre post Vaticanum coemeterium Callisti. Opuscula quarti saeculi, superius edita in Prolegomenis et Bucherio, complures memorant pontifices et martyres ibi depositos. Licet vero in eo, cui titulus est Depositio episcoporum, antiquissimus ex ibi recensitis sit Lucius; attamen in proximo, cui praefigitur nomen Depositio martyrum, adnotatur XIII Kal. Febr. dies depositionis Fabiani [Col. 1322A] in eodem coemeterio Callisti, et Idibus Augusti recensetur memoria depositionis Pontiani in Callisti; qui duo martyrio et pontificatu praecedunt Lucium. Quare cum haberentur jam tum complures catalogi scripti circa medium saeculi quarti, in quibus apparent commemorationes istorum martyrum et pontificum his in coemeteriis diu ante institutae; et cum ex litteris S. Cypriani relatis in notis ad S. Anacletum, necnon ex Tertulliano in libro de Corona militis constet de vetustiori consuetudine ante imperium Severi vigente, ut annua die recolerentur cum oblatione divini sacrificii memoriae martyrum; infeliciter admodum argutatur Burnetus in epistolis de suo Italico itinere negans haec coemeteria fuisse Christianorum usibus deputata ante quintum saeculum. Doctae Pagii notae crassi erroris eumdem merito notant: cui revincendo, et evertendo satis est quotidianum experimentum Christianarum inscriptionum, in eisdem coemeteriis occludentium loculos defunctorum: ubi αὐτοψία manifestat aetates superiores per consulatus [Col. 1322B] ibidem insculptas. Mirandum profecto est, quod oculatus iste viator, qui eruditionis causa tot itinera suscepit, et hasce cryptas ingredi ac perlustrare voluit, non attenderit, saltem Hieronymi testimonio, quod in ipso ingressu coemeterii Callisti intra ecclesiam S. Sebastiani extra muros provide incidendum curarunt ejusdem ecclesiae praepositi: ubi sanctus doctor affirmat se puerum studiorum causa Romae versantem (quod sub initium quarti saeculi fuisse constat) diebus Dominicis cum suis aequalibus haec sacra loca martyrum depositionibus referta visitare consuevisse. Verum tanti non est Burneto, in sua voluntaria caecitate contra facti evidentiam saecula postponenti, nota sanctorum Patrum testimonia, et aequalium monimentorum documenta inclamare.
[Col. 1322B] Linea 4.— Hic constituit jejunum die Sabbati. Callistus pontifex in tanta rerum perturbatione, et [Col. 1322C] nimio luxu imperii Heliogabali nequaquam a proprio instituto deflectens jejunia quatuor temporum instituit, vel potius renovavit, Hebraeis olim injuncta, in Vernale scilicet, Aestivale, Autumnale, et Hyemale, quibus temporibus deinceps ratio sanctorum ordinum habita est, cum antea id quidem tantummodo Decembri mense fieri consuevisset. Linea 5, 6.— Hic fecit basilicam trans Tiberim. In honorem scilicet B. Virginis: non tamen creditur illa esse, quae hodie tam celebris et ampla cernitur; cum ea tempestate ob crebras persecutiones occulta essent omnia sacella, atque eadem abdita, et plerumque subterranea, quam apertis in locis, ac pluribus, fierent. Oratorium igitur, vel humile sacellum, initio esse potuit, quod ad ministeria Christiani populi inserviret, non quod ad invidiam Ethnicos irritaret. Et forsan illud fuit templum, quod erigere Christiani, Alexandri Severi imperatoris rescripto, obtinuerunt, adversus ganeones, qui popinas in eodem [Col. 1322D] situ fabricare volebant, dicentis melius fore ut Deus quomodocunque illo loco coleretur, quam popinis manciparetur, ut Lampridius in Alexandro scribit. Religiosissimus itaque pontifex Callistus hanc Ecclesiam pro votis construxit, Deiparae Virginis titulo, ubi tempore Augusti oleum, magno miraculo, terra erumpens, copiose fluxit, in signum Christi, humani generis Redemptoris, in mundum proximi adventus. Sacrum adhuc foramen exstat, ex quo olim oleum scaturiit: terra inferius posita adhuc oleo madens. Et hoc fuit templum primum Virgini publice dicatum.
[Col. 1322D] Linea 5.— Secundum prophetiam. Nihil admodum nobis praeservat antiquitas ex pontificatu Callisti, quam decretum ab ipso conditum juxta prophetiam de jejunio ter in anno celebrando, et in gratiarum actionem Deo a nobis offerendo pro concessis terrae fructibus per eadem tempora collectis frumenti vini et olei. Necesse igitur est recognoscere, [Col. 1323A] tria haec jejunia esse, quae quatuor temporum appellantur. Prophetia enim de qua hic loquitur est Zachariae cap. VIII, versu 19: Jejunium quarti, et [Col. 1324A] jejunium quinti, et jejunium septimi, et jejunium decimi erit domui Juda in gaudium.
17 Calixtus, natione Romanus, ex patre Domitio, de regione Urberavennatio [Col. 1317] C, urbis Ravennatum. , sedit annos sex, menses duos, dies decem [Col. 1317] a B, an. 5, m. 1, d. 12. . Fuit autem temporibus Macrini et Heliogabali, a consulatu Antonini et Alexandri [Col. 1317] B, Elagab. et Alexandri, a Coss. Anton. Aug. II et Sacerdotis ad Julian. et Crisp. . Hic martyrio coronatur. Hic constituit jejunium die Sabbati ter [Col. 1317] * CB, quater. in anno fieri, frumenti, vini et olei [Col. 1317] olei gratia CB. secundum prophetiam [Col. 1317] Zach. VIII. quarti, septimi [Col. 1317] * quinti. , et decimi. Hic fecit basilicam [Col. 1317] C B, bas. S. Mariae. trans Tiberim. Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembrem: presbyteros sedecim, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca octo. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calepodii, via Aurelia, milliario tertio, pridie Idus Octobris, et fecit aliud coemeterium [Col. 1317] Baron. an. 26, de coemeteriis. via Appia, ubi multi sacerdotes et martyres requiescunt, quod appellatur usque in hodiernum diem coemeterium Calixti; et cessavit episcopatus dies sex.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Callixtus annos 5, menses 2, dies 10. Fuit temporibus Macrini et Henogabali, a consula tu Antonini et Adventi usque Antonino III et Alexandro.
[Col. 1323B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 18, lin. 3, qui etiam fuit clarus confessor temporibus Diocletiani. lin. 9, 14 Kal. B. Kalend. Jun. Lin. 1, sed ann. 4. m. 10. d. 12. Hic fecit min omnia argentea sacrata, et p. a. 25. posuit. Hic fuit temporibus Maximi et Afr. cons. lin. 5. Ceciliae et fratrem ejus Tiburtium. lin. 9. Praetextati Callisti via Appia, et cess. Ep. di. 30. Lin. 1 ann. 4. m. 10. lin. 3. arg. 25. Fuit etiam [Col. 1324B] clarus confessor temporibus Diocletiani. Hic sua trad. lin. 9, 14 Kalend. Lin. 1 Flor. secund., an. 4, mens. 6. lin. 3, in Flor. secund. deest posuit et sequitur: qui etiam, claruit confessor tempore Diocletiani. hic sua, etc. lin. 5, Regius codex post sanctae Caeciliae addit: cum fratre suo Tiburtio, et infra post multi addit, alii. lin. 7, 8. Fl. 2. et Reg., presb. XVIII, diaconos VII. lin. 9, Florent. secund. post via Appia addit, quem sepelivit B. Tiburtius.
[Col. 1323B] Linea 2.— Hic fecit ministeria sacrata omnia argentea. Ministeria, id est, vasa sacra ecclesiae argentea esse, decretum ab Urbano. Singulare est quod narratur de Exuperio Tolosano episcopo, eum sacrificasse in vitro, id est calice vitreo. Hieronym. [Col. 1323C] ad Rusticum: «Nihil illo ditius, qui corpus Domini canistro vimineo, sanguinem portat in vitro.» Ea tamen passim vasa sacra erant ex auro vel argento. Augustin. in Psalm. CXIII, Simulacra gentium argentum et aurum: «Sed enim et nos pleraque instrumenta et vasa ex hujuscemodi materia vel metallo habemus, in usum celebrandorum sacramentorum, quae ipso ministerio consecrata sancta dicuntur.»
[Col. 1323C] Linea 3.— Hic verus confessor exstitit. Tituli honorum, quibus martyres cohonestabantur ad confessionem, et martyrium, plures erant, ac inter hos veri confessoris, et in his dandis ac concedendis sedula erat inspectio, et inquisitio, forsitan ex praemisso diligenti examine presbyteri martyrum, sive diaconorum, quorum frequentissimo ad carceres commeatu poterant fortitudinis, et patientiae, ac reliquarum virtutum exercitia in martyribus agnosci, ut deinde gloriosa confessione conspicui debitis convenientibus titulis decorarentur, et pro merita laude [Col. 1324B] Christi athletae, qui in agone viriliter decertaverant, honestarentur, sicque in fidelibus excitaretur zelus, ut alacri animo certamina subirent in persecutionibus. Antiqua est institutio. Lugdunensis etiam Ecclesia in epistola encyclica de martyribus passis veros martyres discriminat ab aliis, eosque saepius veros [Col. 1324C] martyres, et beatissimos, ac fortissimos pronuntiat, insectaturque eos qui corruerant. Tertullianus eos qui post latam sententiam jam ad martyrium erant adducendi, vocat Benedictos martyres designatos. Quae formula saepius occurrit in epistolis Cyprianicis; speciatim cum de Paulo confessore scribit (epist. 21) : Cum benedictus martyr Paulus adhuc in corpore esset. Quandoque a Cypriano Floridorum clerus nuncupantur. Quod occurrit in laudata epistola, ubi: Cum essem et ego in tam florida confessione, mox addit: Audivi enim te floridorum ministerium percepisse: et ante finem: qui laetantur confessione tua florida. Erat Lucianus presbyter martyrum, et ideo eum vocat Floridorum ministrum, et paulo post: Et nunc super ipsos factus Antistes Dei recognovit idem minister forsitan ministerium martyribus in carceribus exhibitum. In eadem epistola martyres designatos dominos vocat. «Rogo itaque, domine, et peto per Dominum nostrum Jesum Christum, ut caeteris collegis tuis, fratribus tuis, et meis, meis dominis [Col. 1325A] referas, et ab eis petas, ut quicunque prior vestrum coronatus fuerit, etc.» Et in fine: «Hoc scire debes me et dominis meis fratribus tuis scripsisse.» Sic Lucianus Celerino in epist. Cypr. 22 vero confessori in epistola epigraphe, Lucianus Celerino Domino. Veri confessores designabantur a supplicio et tormentis. Sic Lucianus iisdem, cum refert indulgentiam concessam a martyribus, eos ex supplicio discriminat inquiens, «Quorum nomine subjicio, Bassi in petrario, Mappalici in quaestione, Fortunionis in carcere, Pauli a quaestione, Fortunae, Victorini, Victoris, Hereni, Credulae, Herenae, Donati, Firmi, Venusti, Fructi, Juliae, Martialis, et Aristonis, qui, Deo volente, in carcere fame necati sunt.» Sic martyres multiplici confessione gloriosi in certamine evaserant; sicut in ludis Olympicis, aliisque athletarum, numerus victoriarum notabatur, sic et martyrium notati agones, atque ab ipsis reportati triumphi. Qua laude Cornelius Pontifex exaltat Maximum, et Urbanum in epistola ad Fabium Antiochenum [Col. 1325B] scribens, apud Euseb. l. VI, c. 43: «Maximus Ecclesiae nostrae presbyter, et Urbanus ambo ex fidei confessione egregiam jam secundo laudem adepti.» Et Cyprianus ep. 33 de Aurelio lectore disserens inter reliquas ejus laudes enumerat, quod gemino hic agone certavit bis confessus, et bis confessionis suae victoria gloriosus. Et Lactantius eodem sensu in lib. de Mortibus persecutorum: Novies adversarium gloriosa confessione vicisti. In passione enim SS. Seraphiae et Sabinae (apud Baluz. tom. II Miscellan. pag. 106) , legitur Herodis metallarii cujusdam, qui sub Vespasiano Augusto ter in urbe Roma candidam confessionem dedit Romanis; et in actis S. Bonifacii de Aglae: Haec ergo ter candidam egerat apud Urbem Romam ex praefectura. Confessio ipsa titulo Gloriosae notabatur, de qua idem Lactantius c. 1: «Audivit Dominus orationes tuas, Donate charissime, quas in conspectu ejus per omnes horas tota die fundis, caeterorumque fratrum nostrorum, qui gloriosa confessione sempiternam sibi [Col. 1325C] coronam pro fidei suae meritis quaesierunt.» De Diocletianea persecutione agens Severus, qua grassante sacro martyrum cruore orbis inundavit, l. II Hist. inquit: «Certatim gloriosa in certamina ruebatur, multoque avidius tum martyria gloriosis mortibus quaerebantur.» In actis priorum martyrum saepius occurrunt voces, gloriosa confessio, gloriosae mortes, gloriosa certamina, martyria, agones, etc. Quali vero diligentia Ecclesiae incumberent per presbyteros martyrum, diaconos, ac martyrum notarios, ut dignoscerentur, qui titulis essent honorandi, et quam perantique fuerit talis sollicitudo, Ecclesia Lugdunensis ad orbis Ecclesias data epistola demonstrat; ibi namque veri confessores proponuntur gloriosi, et coronati martyres; ibi eos indigitat paratos et exercitatos, discriminatque a falsis et in exercitatis, qui in priori congressu defecerant. Poterant Urbani acta titulo veri confessoris pontificem cohonestare, cum Christianum nomen Roma praecipue propagaverit, [Col. 1325D] et Valerianum clarissimae virginis Caeciliae sponsum, pluresque nobiles Romanos (inter quos Tiburtius, et Maximus imperatoris praefectus) baptizatos ad martyrii coronam hortationibus suis perduxerit, cumque forti demum animo gloriosam confessionem edens martyr fuerit coronatus.
[Col. 1325D] Linea 6.— Per ejus monita multi martyrio coronati sunt. Qui Valerianum, Tiburtium, et Maximum cum sancta Caecilia in fide instruxerat, baptizaverat, et adversus ictum gladii hortatu suo obfirmaverat, tandem ipse quoque multa propter Ecclesiam passus; cervicibus abscissis, martyrio coronatus est, anno Christi 233, Alexandri imperatoris 10, vigesimo quinto die Maii.
[Col. 1325D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Anni VIII, menses XI et dies XII. Episcopatus, qui [Col. 1326A] ex consensu documentorum exposito in Prolegomenis desinunt in consulatu Agricolae et Clementini (Christi 230) exordium capere debent maturius, quam ex consulibus Aeliano et Vetere, signantibus annum aerae Christi 223. Successio tamen Urbani in sede apostolica recte adnotatur consulatu Aeliani et Veteris; cum hi proxime consequantur consules Antonium IV ( Elegabalum ) et Alexandrum, quibus signari contigit annum 222 Septimi Paschatis a Callisto celebrati, mortuo paucos ante dies Elagabalo, et imperium tenente ex die VI ante Idus Martii Alexandro: et auctor catalogi Liberiani, quem posteriores sequuntur, respiciat, ut saepe dixi, Paschale tempus in pontificum annis unicuique assignandis et indicandis per consulatus. Idcirco anni VIII, menses XI, et dies duodecim, qui terminum postremum obtinent, Agricola et Clementino coss., anno 239, circa depositionem beati Urbani, a Bibliothecario consignatam die 25 Maii, inchoandi sunt ex mense Junio anni 221, quo tempore ad episcopatum [Col. 1326B] promotus fuerit, vel ut vicarium ageret Callisti in Urbe, vel destinatus ad aliquam gentem Christo acquirendam. Si dies ordinationis supponatur Dominica secunda Junii quae anno 221 ex littera Dominicali G pariatur cum 10 ejusdem mensis; martyrium subsequens post annos VIII, menses XI, dies XII, paria faciet cum 23 Maii 230. Biduo post ejus sacri corporis humationem refert Liber Pontificalis per ea verba: qui etiam sepultus est in coemeterio Praetextati via Appia VIII Kal. Junias. Quare ab his documentis percipimus ordinationem episcopalem fuisse susceptam ab Urbano, sive ut vicarium Callisti gereret, sive ut destinaretur episcopus gentis alicujus aut provinciae, die Dominica 10 Junii 221. Anno autem proximo 222, quem aperuerunt consules Antoninus Elagabalus IV, et Alexander, qui eodem anno mense Martio in imperio successit; cum Callistus die 13 Octobris in puteum demersus martyrium complevisset, ac die proxima illatus fuisset [Col. 1326C] in coemeterium Calepodii; post vacationem dierum sex, a Bibliothecario memoratam, apostolicum thronum implevit Urbanus, a clero electus successor die 20 Dominica tertia Octobris littera Dom. F. et primum Pascha sui pontificatus celebravit anno proximo aerae Christi 223, Maximo II et Aeliano consulibus, recte positis in catalogo Liberiano. Supremum vero Pascha illi fuerit anno 230, Agricola et Clementino coss. ibi pariter indicatis, et a caeteris catalogis, et codicibus: denique martyrio coronatus die 23 Maii, in coemeterium Callisti illatus fuit die 25 Maii, qua colitur. Linea 2.— Hic fecit ministeria sacrata omnia argentea, et patenas argenteas 25 posuit. Numerum quod attinet XXV, videtur referendum esse ad summam totidem titulorum. Materiem vero quod respicit, supra diximus, in Zephirino agentes, de usu vitrearum patenarum, ejusque delectus causa. Neque ille sublatus omnino fuit, etiamsi argenteis quoque [Col. 1326D] ministraretur; nam et hodie ad sacrificium vitreis urceolis oblatos vini et aquae liquores plerumque ministramus, licet argenteorum sit copia, ad facilius discernendum quando unius, aut alterius species sacerdoti est porrigenda. Vitreos calices, ne dum patenas, pro arbitrio adhibitos usque ad Leonem Quartum ibi ostendi: donec experimento constitit esse cautius adhibendam aliam materiem, ea de re edito ejusdem pontificis decreto. Caeterum argentea vasa sacri ministerii videmus, ac nonnulla etiam servamus operis ac caelaturae adeo antiquae, per elegantiam anaglyphorum comprobatae, ut referenda procul dubio sint ante saeculum Constantini. Urceolus argenteus apud me superest inter sacra cimelia asservatus, quo vinum, aut aquam ad sacrificium ministrarent fideles. In illius externa superficie prominent anaglyptico opere satis affabre elaborata sigilla exprimentia Christi Domini imaginem inter discipulos stantis, et vertentis aquam in vinum ad nuptias [Col. 1327] Aliud vasculum simili figura praeditum ex argento pariter ductum asservabatur paucos ante annos in musaeo nobilissimi praesulis Leonis Strozzi (cui paucos ante dies piissime vita functo eruditorum omnium studia parentant) cujus iconem ex archetypo ductam non adjungam, quod alio asportatum intelligam. In illo exhibebatur imago Christi Domini, beato Petro claves tradentis, et in pallio deponentis, eodem ferme typo (sed valde elegantiori sculptura) quo visitur in [Col. 1329C] sarcophago Junii Bassi, inciso sub consulatu Eusebii et Hypatii, Christi 360, spectando in subterranea basilica S. Petri contra altare Confessionis. Aliud quoque signum Redemptoris nostri prominet in eodem vasculo, usum oculorum tribuentis caeco nato. In priori figura opportune indicatur potestas sacerdotii: in secundo signo effectus Christi contactus. Alia etiam vascula argentea, eorumve fragmenta vidi, quae aliis symbolis et characteribus Christiani cultus insignita sunt. Tertullianus memorabat, imaginem Pastoris boni nostris in calicibus exprimi consuevisse, quidem in pateris recognoscimus apud Boldettum in observ. Coemet. pag. 200, et apud Senat. Bonarroti tab. V et VI de vitreis vasculis coemeteriorum. Oves quoque Dominici gregis contemplamur in nostro urceolo, ad Agnum respicientes, pro nostra salute oblatum, et occisum. Accedit explicator mysterii Chrysostomus, ita interrogans homilia LX: «Quis pastor oves proprio pascit cruore? Et quid dico pastor? Matres multae sunt, quae post partus dolores filios aliis tradunt [Col. 1329D] nutricibus. Hoc autem ipse non est passus; sed ipse nos proprio sanguine pascit, et per omnia nos sibi coagmentat.» In alio vasculo argenteo, apud Cl. virum M. Antonium Sabbatinum Romae custoditum in lectissimo suo cimeliarchio, praeter imagines Christi Domini et apostolorum, necnon oviculas gregis sui sub hoc Pastore dispositas, superne visuntur columbae cum apposito crucis signo. Vasis figura et caelatura indicare videntur, illud adhibitum fuisse ad sacrum chrisma continendum. Ordo Romanus antiquissimus, post Hittorpium editus a Mabillonio, pag. 4, num. 3, ostendit sacrum chrisma praeferri consuevisse pontifici ad stationem solemniter equitanti per acolythum stationarium. «Unus autem ex acolythis stationarius praecedit pedester equum pontificis, gestans sacrum chrisma manu in mappula involuta cum ampulla.» Asservantur etiam tum in musaeo Sabbatino, tum in nostro, argentea cochlearia tum solida, quam perforata, illa ad incensum thuribulo [Col. 1330A] ingerendum, haec ad aquam vino stillatim infundendam in praeparatione sacrificii. Card. Baronius ad annum 133, num. 1, observat a Gregorio Turonensi de Gloria martyrum cap. 38, litteris proditum de argenteis urceis, et hujusmodi vasis ad sacrificium adhibendis, quae reperta sunt in eadem crypta coemeterii Priscillae via Salaria, ubi deposita fuerunt corpora SS. martyrum Chrysanthi et Dariae. His igitur similia vasa ministerialia, praeter calices et patenas ex argento paraverit Urbanus, imperante Severo Alexandro; cujus erga Christianos nota propensio reddebat minus impedita sacerdotum studia in hisce ornamentis divino cultui comparandis. Linea 5.— Etiam Valerianum nobilissimum virum, sponsum S. Caeciliae, etc. Callisti decessoris pervigilem curam in Transtiberina regione fidelibus frequentanda auctam fuisse nobilibus incrementis sub pontifice Urbano demonstrant Acta SS. Caeciliae et Valeriani, eorumque domus martyrio nobilitata: quam Romanum titulum ejusdem Caeciliae [Col. 1330B] rogatu dedicavit. Si quis autem miretur, sub imperio Severi Alexandri, principis erga Christianos ita propensi, ut in ejus Vita Lampridius ostendit ex pluribus dictis ac gestis, miretur in quam simul a nobis admitti dedicationes titulorum Christiani ritus, et martyria eorum, qui easdem domos obtulerant fidelium conventibus; meminerit martyria SS. Caeciliae ac sociorum sub Almachio praefecto Urbis, et paulo post consecutam passionem S. Urbani papae referri circa annum imperii nonum illius principis, quando suscepta in Persas expeditione Urbe profectus tribunitia potestate nona (ut nummi docent signati TR. P. VIIII. COS. III. P. P. et in parte aversa litteris PROFECTIO AUG. S. C.) per biennium egit in oriente. Tunc vero Trajani, Adriani, et Antoninorum legibus nunquam revocatis, de quibus egimus pag. 138, imo et recentioribus a Caracalla contra nos latis excitati delatores et judices supplicia in Christianos exerceri pro lubitu decernebant, absente [Col. 1330C] principe: cujus praesentis indulgentiam et aequitatem nobis paratam et propensam inanium deorum sacrificuli aversabantur. Conciliare igitur jure possumus ac debemus principis Alexandri erga Christianos benignitatem cum veritate gestorum a SS. martyribus sub ejusdem imperio passis et coronatis, praecipue vero SS. Caeciliae, Tiburtii et Valeriani: quae gesta uberius prosequitur Baronius in notis ad martyrologium et in Annalibus, licet ejusdem chronologia cum aera Christi comparata biennio differat a nostra, ut adnotavit Schelestratius supra relatus, servato tamen consensu, in nono imperii Alexandri anno iisdem martyriis assignando. Praeter musivum a Paschali primo constructum in abside tituli S. Caeciliae, ubi versibus etiam expressit inventa et extracta a se fuisse eorumdem martyrum corpora in coemeterio Callisti, et in hunc titulum translata, in quo religiose servantur et coluntur; superest etiam vetus pictura pone absidem Tituli [Col. 1330D] S. Pudentianae spectanda in sacello interiori, ubi parietinae adhuc superstites ostendunt fontem illum Christiani baptismi a Pio pontifice hujus nominis primo constitutum, de quo in notis ad ejus Vitam fusius egi pag. 123 et seqq. usque ad 126. Ibid., pag. 126, col. 2, indicabam superesse picturam apostolorum baptisma administrantium fidelibus in eadem Pudentis domo, impressam et expositam ab ill. praesule Joanne Ciampinio: eique proximam in arcu contiguo superesse imaginem S. Urbani papae praemittentis ad martyrium sanctos Tiburtium et Valerianum, expressis singulorum nominibus, sed ejus angeli ductu, cujus conspectus a Caecilia promissus occasio conversionis fuit. Visitur itaque angelus praecedens Tiburtium et Valerianum, et coronam imponens capiti sibi proxime consequentis, succedente Urbano papa, qui tertius ad coronam venit. Ibidem observavi, comprobari ex hac pictura id quod in libris lectionariis ejusdem tituli recitatur, [Col. 1331A] consuevisse scilicet Urbanum, ejusque successores, et nominatim B. Stephanum I, in hoc eodem titulo exemplo Pii decessoris, et antiquiore SS. apostolorum hospitum S. Pudentis solemne baptisma in Paschate ministrare. Linea 8, 9.— In coemeterio Praetextati via Appia. Praetextati coemeterium ita proximum fuit coemeterio Callisti, ut aditus ex uno in alterum pateret. Cum Bosio in notis ad Vitam S. Urbani id observat Boldettus de Sacr. coemet. lib. II, cap. 18, p. 554: «Quod attinet ad coemeterium Praetextati, ait Bosius, erat via Appia, ad quod erat communis aditus in coemeterio Callisti, vel potius erat pars ipsius.» Indicatur etiam in litteris Paschalis Primi perinde vocari Praetextati, ac Sixti, et ad sanctam Caeciliam eam partem cryptarum subter ecclesiam Sancti Sebastiani extra muros via Appia, quae asservat hodieque inscriptas marmori indicationes locorum, ubi reperta sunt corpora illustrium martyrum [Col. 1331B] Caeciliae, ac sociorum. Panvinius putat inditam appellationem Praetextati ab ejus cognomenti presbytero. Cognomen tamen illud nobilitarunt martyres duo prae caeteris Christianis ab Aringhio memorati lib. III Romae subterr. pag. 458 et 476. Primus pertinet ad aetatem Anacleti papae, a quo baptizatum fuisse una cum virgine illustri Lucina sorore, regiis natalibus secum orta recenset ex Actis S. Sophiae in vetusto codice S. Caeciliae. Alterius Praetextati martyrium contigit in fine tertii saeculi sub Maximiano III Idus Decembris, ut in Martyrologio adnotatur. Utri eorum appellatio coemeterii tribuenda sit, licet definiri certe non possit; ea tamen sententia videtur potior, quae nomen deductum reputat a priori Praetextato, Christianam fidem professo sub Anacleto papa. Cum enim legamus in Actis S. Alexandri papae, [Col. 1332A] qui solo Evaristo intermedio successor Anacleti fuit, S. Quirinum Tribunum S. Balbinae patrem martyrium pertulisse sub Hadriano, et depositum fuisse in coemeterio Praetextati via Appia, consequitur ut ad priorem illum referri quidem appellatio possit, utpote anteriorem temporibus Hadriani; ad secundum vero, qui annis ferme 150 post Hadrianum passus est, denominatio coemeterii sub Hadriano in depositione Quirini, et sub Severo Alexandro in depositione Urbani, de quo agimus, pertinere minime possit; si per integrum saeculum in usu fuit ante secundum illum Praetextatum martyrio coronatum sub Maximiano.![[Figure]](../assets/FIGURES/1271327A.bmp)
[Figure] [Col. 1329A] in Cana Galilaeae. Historiam hanc evangelicam apte in hisce vasculis consignatam arguimus ex argumento Cyrilli mox afferendo, ut firmaretur adstantium fides ad confitendam conversionem vini in sanguinem Domini eadem divina potentia peragendam, qua olim initium fecerat signorum suorum a conversione huic affini aquae in vinum. Eodem certe argumento Neophytorum fidem excitat S. Cyrillus Hierosolymitanus in quarta Catechesi mystagogica dicens: «Aquam olim in vinum convertit in Cana Galilaeae, quod habet quamdam cum sanguine propinquitatem: et eum parum dignum existimabimus, cui credamus, quod vinum in sanguinem transmutarit? Ad eas nuptias quibus corpora copulantur vocatus praeter opinionem omnium hoc fecit miraculum: et non multo magis sic eum corpus et sanguinem suum fruenda nobis donasse persuasum firmiter habebimus, ut ea cum omni certitudine tanquam corpus ipsius et sanguinem sumamus? Nam in specie panis dat nobis corpus, et in specie vini dat nobis sanguinem: ut [Col. 1329B] cum sumpseris, gustes corpus et sanguinem Christi, factus ejusdem corporis et sanguinis particeps.» Cum hanc Cyrilli doctrinam Ecclesia catholica nobis constituat quotannis recitandam in octava corporis Christi, quam priores quoque Cyrillo fideles hisce in anaglyphis expresserunt; placet figuram argentei vasculi ita caelati hic exhibere ad illustrandum textum Bibliothecarii, et ad comprobandam catholicorum praesulum curam in fidei nostrae luminibus excitandis et exprimendis etiam in ornamentis sacri ministerii.
[Col. 1332A] Linea 5.— Valerianum nobilissimum virum, sponsum sanctae Caeciliae. Sanctissimus pontifex Urbanus multos, sanctitate vitae, et doctrina singulari, ad fidem traduxit. Inter hos, Valerianum, virum praestantissimum, beatae Caeciliae sponsum, et Tiburtium [Col. 1332B] ejusdem Valeriani fratrem, et Maximum praefectum cubiculo imperatorio: qui postea martyrium constanti animo, ejusdem hortatu pertulerunt; quam conditionem etiam virgo ipsa subiit, in domo paterna, jam antea, suo rogatu, ab Urbano Deo dicata, quae post spiculatoris tres ictus inflictos triduo supervivens, quae Dei sunt loquens, confirmans adstantes in Christi nominis confessione, quae reliqua erant suae substantiae, distribuit per Urbanum papam in pauperes. His sic dispositis, ac Deum precata, vigesima secunda Novembris, martyrium consummavit. Eam idem Urbanus papa in coemeterio Callisti sepelivit, ubi Valerianus, Tiburtius, et Maximus ab ipso primi sepulti fuerant, locusque dictus in coemeterio positus ad S. Caeciliam: qui hodie signatus exstat.
18 Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos octo, menses undecim, dies duodecim [Col. 1323] ann. 6, m. 7, d. 4. . Hic fecit ministeria sacrata omnia [Col. 1323] Vide Bar. ann. 233, argentea, et patenas argenteas viginti quinque posuit. Hic verus confessor exstitit temporibus Maximini et Africani consulum [Col. 1323] Alexandri imp. a coss. Juliani, et Crispini, ad Pompeianum et Felicianum. . Hic sua traditione multos convertit ad baptismum et credulitatem, etiam Valerianum [Col. 1323] C, Tiburtium etiam et Val. nobilissimum virum, sponsum sanctae Caeciliae, quos etiam usque ad martyrii palmam perduxit, et per ejus monita multi martyrio coronati sunt. Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembrem: presbyteros novem, diaconos quinque, episcopos per diversa loca octo. Qui etiam sepultus est in coemeterio Praetextati, via Appia, VIII Kal. Junias, et cessavit episcopatus dies triginta.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Urbanus annos 8, menses 11, dies 12. Fuit temporibus Alexandri a consulatu Maximi et Aeliani usque Agricola et Clementino.
[Col. 1331B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 19, lin. 1, praeponit Pontianum Antero, lin. 2, A, diebus 15. lin. ead. AB, Maximiani. lin 3 et 4, A et propter quemdam Maximinum presbyterum martyrio coronatum in ecclesia recondidit. B, propter quemdam Maximianum presbyterum, qui martyrio coronatus est. lin. 5, B, hic fecit unum episcopum in civitate fundis Campaniae per mensem Decembrem. Lin. 1, S. Anterus. Anterus postponitur Pontiano. Lin. 1, Pontianus anteponitur Antero. lin. ead. Anterus. lin. 4, recondidit propter quemdam Maximum presbyterum, qui mart. c. Lin. 1, annos 12, ita in mss. Vat. et Reg. Vat. deest annos 12. Deest quoque in Florent. secundo [Col. 1333A] fuit autem. lin. 4, Cass. Florent. secund, Vat. et Regius, Propter quemdam Maximinum presbyterum, qui martyrio coronatus est. lin. 5, post verb. unum, addunt omnes mss codd. in civitate Fundis Campaniae. Lin. 2, dies XII, lin. 3, et Africani consulibus. lin. 4, propter quemdam Maximinum presbyterum qui martyrio coronatus est.
[Col. 1333A] Linea 3.— Hic gesta martyrum. Quae acta martyrum jussu Clementis per notarios fideliter conscripta fuerant, ea Anterus pontifex diligenter conquisivit, et ne vel interirent, vel ab ethnicis corrumperentur, in ecclesia recondidit.
[Col. 1333A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Anno 235, Severo et Quinctiano coss., cum defunctus esset in Bucina insula prope Sardiniam die 30 Octobris beatus Pontianus, perlato in Urbem ejusdem obitus nuntio, cleri Romani suffragiis electus est successor Anterus. Eusebius lib. VI, c. 29: «Mortuo Pontiano, qui sex annis episcopatum tenuerat, Ecclesiae Romanae administrationem suscepit Anteros. Hic intra unius mensis spatium sacerdotio perfunctus Fabianum successorem reliquit.» [Col. 1333B] Anterum sedisse mense uno, diebus decem, tradit catalogus Liberianus. Bergomensis, et Colbertinus septimus mense uno, diebus 17. Reliqui ex Italicis antiquiores in Prolegomenis mense uno, diebus 12, quemadmodum et catalogus Felicis Quarti. Sed idem catalogus Felicianus praemittit annos XI: tres Italici annos XII. Additamentum istud annorum, quod in vetustiore catalogo non invenitur, et unde profectum sit paulo infra ostendetur, expungendum esse manifeste cognoscitur ex consulibus indicatis. Neque enim alii consules memorantur in epocha Anteri, quam ii sub quibus decessit. Anteros (inquit scriptor catalogi sub Liberio) mense uno, diebus decem. Dormit III Nonas Januarii, Maximino et Africano coss., nempe Christi anno 236, die 3 Januarii. In veteri tabula marmorea tituli S. Silvestri in capite incisum legitur: Mense Januario die III natalis S. Anteri papae. Ex illa igitur die 3 Januarii anni 237, recedendo in anteriora per mensem unum, et dies decem, illi tributos [Col. 1333C] a catalogo Liberiano omnium vetustissimo, incidit ordinationis dies in Dominicam 22 Novembris anni 235: quam Papebrochius cum admittat, non video cur inde colligat, hanc epocham pugnare cum morte decessoris Pontiani; si haec referatur ad diem 30 Octobris ejusdem anni 235, Severo et Quinctiano coss. Satis enim temporis superest ad perferendum ex Sardinia nuntium mortis Pontiani, et ad successorem Romae eligendum, ex die 30 octobris ad diem 22 Novembris, ad quam referimus Anteri ordinationem testimonio documentorum, a catalogo Liberiano non discrepantium per integram hebdomadam, sed exigua paucorum dierum differentia, vel ex amanuensium errore in numero describendo, vel in revocando Anteri exordium ad diem electionis, quod catalogus petere videtur a die ordinationis. Additamentum annorum XI, aliquot in codicibus praemissum contra aperta testimonia Eusebii, ac veterum documentorum, et potiorum codicum, nullo consulatuum [Col. 1333D] indicio id suggerente, refundendum judico in amanuensium supinitatem, sive in imbecillitatem oculorum in describendis numeris e picturis Basilicarum. Quae solae supersunt litterae in basilica S. Pauli satis ostendere non possunt evidentiam suspecti erroris. Haec enim elementa nominis tantummodo supersunt quae litteris quadratis seu majusculis, ut vocant exhibeo ant ERVS S E D A N N I m. 1. et 10.
Linea 3.— Hic gesta martyrum a Notariis exquisivit, et in ecclesia recondidit. Gesta martyrum ab Antero studiose conquisita et collecta fuisse ita exploratum est, ut a nonnullis idcirco habitus fuerit auctor prioris partis vetustioris catalogi, quemadmodum observat Schelestratius in Prolegomenis quod tamen ita judicat accipiendum, ut beatus pontifex paraverit materiam uberem non modo catalogi decessorum pluribus documentis comprobandi, sed etiam historiae attexendae dum gesta colligit, et in scriniis Ecclesiae recondit tum superiorum Romanae sedis antistitum, tum caeterorum martyrum, a notariis per Clementem institutis, et consequenti saeculo per eosdem suos decessores subinde allectis per singulas aetates mandata litteris. Videtur proinde referenda ad Anterum imago illa inter vetustas [Col. 1334C] coemeterii Callisti (in quo depositus ille fuit) spectanda apud Aringhium Romae subterraneae tomo I, pag. 439, in qua pontifex sedens inter abstantes ministros duos (diaconum puto et subdiaconum, sive duos diaconos, ut hodiernus etiam mos viget a prima Ecclesiae aetate derivatus) de genu ipsum alloquentibus aliis viris, et pluteum voluminibus refertum offerentibus: ut plane videantur notarii per eos indicari, quibus manu inter alloquendum exerta innuere et significare intelligitur, ubi sint reponenda volumina pro pedibus suis in pluteo deposita. Iconem exhibendam curavi, et sociandam cum alia vetusta imagine e sacris coemeteriis extracta in vitreo orbiculo vasis fragmento, cum caeteris Christianis edito per saepe laudatum can. Boldet. tum in observat. ad coemet. SS. Martyrum pag. 201, n. 17, in quo Callisti nomen et icon in Apostolici moris amictu pontificem eumdem videtur reddere, a quo sacri hujus coemeterii denominatio sumpta est, Anteri, et [Col. 1334D] plurimorum sanctae Romanae sedis pontificum depositione venerabilis.
Linea 4.— Propter quod a Maximo praefecto martyrio coronatus est. Sulpicius Severus satis jejune adnotavit (ut Pagius in notis hic afferendis observat) persecutionem Maximini, quae interjecta est inter quintam sub Severo, et septimam immanem sub Decio, dum annis octo et triginta utramque dirimentibus pacem Ecclesiae turbatam quidem scribit a Maximino, sed in nonnullis tantum Ecclesiis, in quibus clericos vexavit. Eamdem Maximini persecutionem expressius dumbravit Eusebius, in sacros quidem ministros prae caeteris saevientem, sed non ita brevi Ecclesiarum numero vel temporis spatio contentam, licet non fuerit universalis: ut proinde [Col. 1335A] sextae persecutionis nomen apud ecclesiasticae Historiae consultos merito obtineat, per annos tres, ut pluribus ex Origenis testimoniis confirmat Eusebius, ita scribens lib. VI, cap. 28: «Interea caeso Alexandro imperatore qui tredecim annis regnaverat, in ejus locum succedit Maximinus. Qui gravi odio succensus adversus familiam Alexandri, in qua plerique erant Christiani, persecutione excitata, solos Ecclesiarum antistites, utpote evangelicae praedicationis auctores, interfici jussit. Quo tempore Origenes librum de martyrio composuit, quem Ambrosio, et protocteto Caesariensis Ecclesiae presbytero dedicavit: eo quod uterque in ea persecutione non mediocre discrimen subierat.» Satis intelligit unusquisque, non levem fuisse persecutionem a Maximino excitatam, quae ipso imperatore in Italia et in Germania agente non Romanam modo Ecclesiam, et occidentales huic proximas, sed etiam orientales in Palaestina vexavit. Sanguinaria vero indoles hominis efferati quantum caedibus indulgeret, satis expressit in ejus Vita Capitolinus, ita de illo scribens: [Col. 1335B] «Tam crudelis fuit, ut illum alii Cyclopem, alii Busiridem, alii Scirronem, nonnulli Phalarim, multi Typhonem, vel Gygem vocarent, etc. Erat enim ei persuasum, nisi crudelitate imperium non teneri.» Mirum itaque non est, si principis ingenio obsequens Maximus praefectus Urbi, intra mensem episcopatus secundum, qui erat quartus imperii Maximini, Anterum pontificem necaverit.
Linea 5.— Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, episcopum unum. In notis chronologicis jam observavi, hinc etiam confirmari, spatium brevissimum pontificatus Anteri, per solum scilicet mensem Decembris extensum fuisse, quo unicum episcopum consecravit. Si enim per annos undecim sedisset, quos menstruo illius regimini perperam adjecit error amanuensium in aliquot exemplaribus catalogorum, et libri hujus pontificalis; complures profecto episcopos ordinare debuisset, ut repararet tot sedium episcopalium viduitatem, ac [Col. 1335C] solitudinem, a Maximino inductam, Ecclesiarum antistites suae persecutionis scopum praecipuum designante, ubi audivimus ab Eusebio. Decessor illius proximus Pontianus intra quinquennium episcopos 6, successor Fabianus intra annos 14 episcopos XI consecravit; Cornelius utrum consequens intra biennium legitur ordinasse episcopos septem. Ordinationes duas intra quinquennium Pontianus habuit creatis presbyteris sex, Fabianus quinque intra annos 14 dedit presbyteros 22. Cornelius intra biennium bina ordinatione presbyteros quatuor. Solusne Anterus per annos undecim semel habita ordinatione nullum omnino presbyterum aut diaconum suffecisset tot illis sacerdotibus ac Levitis, quos directa in clerum persecutio auferebat? Itane fuerit de Actis martyrum colligendis sollicitus, de reparando autem numero ministrorum negligens? Quis non videat providentiam Antero non defuisse, cui diligentia sacrorum martyrium intulit? Sed tempus [Col. 1335D] brevissimum quadraginta circiter dierum, ut Eusebio, et vetustissimis catalogis comprobatur, plurium ordinationum exercendarum neque spatium obtulit, neque necessitatem.
Linea 6.— Sepultus est in Coemeterio Callisti via Appia. Inde vero extractum fuisse sacrum ejus corpus una cum pluribus in ea parte coemeterii reconditis, quam ruinae proximam animadvertit S. Paulus papa ejus nominis primus, colligitur ex ejusdem Vita, ubi haec leguntur: Unde cernens plurima eorumdem sanctorum coemeteriorum loca neglecta ac desidia antiquitatis maxima demolitione, atque jam vicina ruinae [Col. 1336A] posita, protinus eadem sanctorum corpora de ipsis dirutis abstulit coemeteriis. Quae cum hymnis et canticis spiritalibus in hanc civitatem Romanam introducens, alia eorum per titulos, ac diaconias, seu monasteria, et reliquas Ecclesias condecenti studuit recondi honore. Narrat ibidem Bibliothecarius, in monasterio SS. Stephani martyris atque pontificis, et Silvestri item pontificis, et confessoris, ejusque in ecclesia (quae hodie titulus dicitur S. Silvestri in Capite) per Stephanum ejus nominis III fratrem Pauli I a fundamentis domi suae inchoata, a Paulo vero perfecta, complura corpora et reliquias sanctorum a coemeteriis indicatis extractas eumdem Paulum pontificem condidisse: quarum praecipuas legimus tum in vetusto marmore et Eortologio eorumdem sanctorum nomina ac natalitia continente, tum in tabulario memorati monasterii et Ecclesiae, subsecutas recognitiones ac repositiones earumdem reliquiarum indicante publicis Actibus ea de re signatis in reparatione altarium, anno praesertim 1267, die 30 Octobris, et anno 1601, die 13 Maii, quae suo loco afferentur [Col. 1336B] in Vita Pauli Primi ad praefatum numerum.
Marmoreae vero tabulae, indicantis nomina et natalitia sanctorum, quorum corporum partes praecipuae, sive ossa pleraque ibidem sunt recondita, caput occupat B. Anterus, quippe cujus natalis dies in 3 Januarii cadens praecedit in Kalendarii dispositione dies natalitios coeterorum. Ita vero consignatur.
In nomine Domini. Haec est notitia natalitiorum
Sanctorum hic requiescentium.
Mense Januario
Die III Natalis S. Anteri Papae, etc.
Non dubito quin S. Paulus in repartitione sacrorum pignorum per Urbis titulos, diaconias, et monasteria, partes unius corporis diviserit in plures ecclesias, exemplo Silvestri ita partientis reliquias SS. apostolorum Petri et Pauli in plures basilicas. Unde factum est ut eorumdem sanctorum magna sui parte hic quiescentium (testimonio vetustae illius tabulae) partes reliquas enumerent aliae aedes sacrae [Col. 1336C] in suis antiquis documentis. Quin etiam colligo, in veterem titulum S. Sixti ad Piscinam, utpote prae caeteris proximum portae Appiae ac coemeteriis Sixti, Zephyrini, et adjacentibus ruinam minantibus, comportata primum fuisse eadem corpora, quae deponere postea decrevit potiori saltem ex parte in monasterio ac titulo SS. Stephani papae et martyris ac Silvestri papae a se constructo, statim ac absolvit illud ecclesiae aedificium; cum utrobique memorentur in vetustis marmoribus reliquiae insignes eorumdem sanctorum. In lapide antiquo tituli S. Sixti ad Piscinam edito per Martinellum pag. 306 Romae sacrae, et per Carolum abb. Piazza in Hierarch. cardinalitia pag. 454 recensentur e pontificibus martyribus Zephyrinus, Anterus, et Lucius, ex aliis vero martyribus Calocerus et Parthenius: qui etiam enumerantur in marmore indicato tituli S. Silvestri in capite. Divisas etiam fateri oportet ab hisce titulis partes reliquiarum tum sanctorum aliquot ibi conditorum, [Col. 1336D] tum nominatim B. Anteri de quo sermo est, in nonnullos alios titulos et ecclesias Urbis. Siquidem Anteri papae sacrorum pignorum partem obtinet tituli. S. Praxedis, ut ex vetustis catalogis apud sacellum S. Zenonis marmore incisis abunde constat.
[Col. 1336D] Linea 1.— Natione Graecus. Sanctus Anterus, natione Graecus, patria Petilianus, ex Petilia urbe quondam Magnae Graeciae, nunc Calabriae dictae juxta Bellicastrum civitatem sita.
19 Anteros [Col. 1331] B. Anterum docet post ponendum Pontiano. natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos duodecim, mense uno, diebus duodecim [Col. 1331] B, vix uno mense. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Maximini et Africani consulum [Col. 1331] B, Severi et Quinctiani, ac Maxim. Aug. et Africani. . Hic gesta martyrum diligenter a notariis exquisivit, et in Ecclesia recondidit, propter quod a Maximo praefecto martyrio coronatus est. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembris, episcopum unum [Col. 1331] CB, in civitate Fundis Campaniae. . Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, III Non. Januarii; et cessavit episcopatus dies tredecim.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Anteros mense uno, diebus decem: dormit III nonas Januarii, Maximino et Africano consulibus.
[Col. 1337A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 20, lin. 3, AB, peliniani. lin. 5, afflictus, fustibus maceratus, defunctus est III Kal. Novembr. et in ejus loco ordinatus. Lin. 1, Calphurnio R. (Maz., Calburino) sedit ann. 9, m 5, d. 2; fuit autem temporibus A. a. c. Pomp, et Pelagii eod. lin. 4, in Sardin. insulam Bucianam, et in eadem insula d. est Kal. No. Severo et Quint. cons. in ejus vero locum ord. est Anteros II Kal. Dec. quem beatus Fabianus adduxit in navim cum clero, et sep. in cim. via Appia. Hic fecit ordinationes duas per m. D. pr. 6, diac. 5, E. p. d. l. 6. et cess. Ep. a martyrio ejus dies 10. Lin. 1,—Calphurnio, sedit ann. 9, m. 5. lin. 5, consulibus. defunctus est IV K. N. et in e. o. e. Anteros II Kal. lin. 8, numero 6, qui etiam sepultus est in cimiterio C. In editis habetur hic Anterus, sed codices Reg. Vat. minor, et Flor. duo post Urbanum habent Pontianum. lin. 5, codices mss. legunt Bucianam. lin. ead. post defunctus est. Addunt Flor. duo. Vatic. et Reg., Afflictus, fustibus maceratus, martyr. lin. 8, Flor. Fabianus. Lin. 3. consulatu Pompeiani et Peliani.
[Col. 1337B] Ab hoc Pontiani pontificatu antiquio rem catalogum alio auctore conscriptum esse putabat Henschenius, eo quod plura acta adjungantur quod tamen in Anthero ejus successore pontifice locum non habet, cum ibi nulla penitus acta addantur. Videri possunt ad elucidationem historiae S. Pontiani ea quae Schelestratius adnotavit in Antiquit. Eccles. dissert. II, cap. 5, art. 3, necnon de ordine ac temporibus ejusdem et SS. Antheri et Fabiani.
[Col. 1337B] Linea 1.— Pontianus. Post interregnum 30 dierum octavo Kal. Julii, anno Christi 233, Alexandri imperatoris 10, Pontianus Urbano subrogatur. Linea 3.— Eodem tempore Pontianus, etc. in exsilium ab Alexandro. Quod non tam religionis causa, quam alia potius calumnia a gentilibus circumventum, Pontianum Alexander relegaverit, ipsius [Col. 1337C] erga Christianos affectus, et familia Christianis hominibus referta indicat. Euseb. lib. VI. Hist. cap. 21, ob quod facinus, Deo vindice, a militibus Alexandrum imperatorem occisum esse, non vana conjectura dici poterit. Baron. ann. 237, num. 1. [Col. 1338B] Ex (LAB.) linea 5.— In eadem insula defunctus est, maceratus fustibus.
[Col. 1338B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Pontianum recte praemittit Antero codex Anastasianus alter bibliothecae S. Marci Florentiae a me spectatus; quem ita praemittendum docet contextus ipse dictorum a bibliothecario in hoc numero Pontiani versu 6, ubi post mortem Pontiani III Kal. Novembris ordinatum affirmat in ejus locum Anterum II Kal. Decembris. Urbanum excepit Pontianus, ut in picturis S. Pauli demonstrant elementa prima ejus nominis PON nondum consumpta vetustate. Idem ostendit catalogus Liberianus, tum ex continuata serie pontificum, tum ex consulibus anni 231 illius exordio tributis, nempe Pompeiano, et Feliciano, licet nomen secundi perverterit amanuensis imperitia in Pelignanum. In textu Anastasii correcte legitur uterque consul, sub [Col. 1338C] quo primum sui pontificatus Pascha celebravit. Cum enim anno 235, Severo et Quinctiano coss., martyrium fecerit III Kal. Novembris, juxta Anastasium in Sardinia insula, quo fuerat deportatus, et per annos V [Col. 1339A] menses II, et dies todidem sedisse tradatur concordi testimonio codicum et catalogorum ex praecipuis Italiae supra videndis inter Prolegomena, consequitur ut ejus ordinatio peracta sit anno 230, Agricola et Clementino coss., die 29 Augusti, quae apte incidit in Dominicam, ut ostendit littera Dominicalis C, eidem anno assignanda ex cyclo solis. Urbanus papa martyr decesserat eodem anno die 23 Maii, ut supra vidimus in ejus sectione. Trimestre igitur spatium vacationis sedis ab Urbani martyrio interserendum est ad ordinationem Pontiani. Bibliothecarius enumerat tantum dies 30, fortasse ad electionem. Sed ab electione ad ordinationem duos menses interpositos fuisse vix crediderim opinandum, nisi forte absens electus sit. De spatio vacationis sedis plura non suppetunt testimonia. De successione, ac duratione sedis Pontiani satis perspicua, et certa protulimus, eidem tribuentes annos V, menses II, ac dies totidem, inclusis [Col. 1339B] extremis, ex die Dominica ordinationis suae 29 Augusti anno 230 ad diem 30 octobris anno 235, Severo et Quinctiano coss. Papebrochius opinatur, in catalogo vetustiori significari abdicationem Pontiani exsulis per illa verba: In eadem insula (Sardinia) discinctus est IV Kalendas Octobris, et loco ejus ordinatus Antheros. Neque illi placet emendatio catalogo adhibenda ex textu Bibliothecarii, qui nitide legit: In eadem insula defunctus est tertio Kalendas Novembris, et in ejus locum ordinatus est Antherus II Kalendas Decembris, praeeunte in verba etiam secundo catalogo Felicis IV ex bibliotheca reginae Sueciae ad ms. exemplar Colbertinum exacto apud Schelestratium: In eadem insula afflictus, fustibus maceratus, defunctus est III Kal. Novembris: nihil admodum memorantibus Bibliothecario et catalogis de Pontiano discincto, aut abdicante. Praestat igitur errorem amanuensis recognoscere in illis verbis discinctus est IV Kal. Octobris, quae reddenda fuerant fidelius, ut in [Col. 1339C] catalogo Felicis IV et in textu Anastasii, defunctus est III Kalendas Novembris. De ordinatione Anteri agemus numero sequenti. Linea 4.— In Sardiniam in insulam Bucinam. Bucina, seu Buccina exigua insula adjacet Sardiniae ad oram orientalem contra oppidum Terra nuova, olim Phannasiam urbem, teste Baudrando, appellatam. Ipsa dicitur indigenis Isola del Tavolato, in longum extensa quinque circiter milliariis, et via duobus in latum: quam quidam (ait idem Baudrandus in Lexico geographico) Hermaeam a Ptolemaeo dici volunt: ubi memorat laudatus scriptor relegatione ac morte S. Pontiani papae et martyris, illustrem redditam. In eodem parallello jacet cum insulis Pontiis: quas pariter celebres effecerunt exsilia Domitillae virginis et martyris sub Domitiano, ut constat ex hist. Eusebii lib. III, cap. 14, necnon [Col. 1339D] Silverii papae sub Justiniano ex Liberato diacono, qui Palmariam (unam ex Pontiis) illius deportationis insulam nominat. Linea 8 et 9.— Quem beatus Gavianus adduxit cum clero per navem, et sepelivit in coemeterio Callixti. Hinc fortasse escpriptor Anastasii occasionem arripuit pervertendi ordinem inter Pontianum et Anterum. Cum enim legeret a Faviano curatum corpus Pontiani decessoris, et aliunde falso assumpsisset per annos undecim sedisse Anterum ex vitiosa Chronologia quam sequebatur; opinandum potius duxit [Col. 1340A] Fabianum successisse Antero, quam hunc neglexisse per annos XI reliquias Pontiani ex insula Buccina transvehendas curare, et inter sanctorum pontificum exuvias deponere in coemeterio Romano. Sed brevissimus Anteri pontificatus ad bimestre spatium non pertingens, quemadmodum sequenti numero manifestum fiet, copiam praebere non potuit asportandi ex insula Sardiniae adhaerente ad Urbem reliquias nuper defuncti sui decessoris, hyberna praesertim tempestate, et odio Maximini saeviente contra Christianos praesules. Vide notas ad sequentem numerum.
[Col. 1340A] Linea 2.— Martyrio coronatur. Ob perpetuam nempe fidei tuendae constantiam, odium ingens gentilium sacerdotum contraxit; quare, falsis delationibus, apud Alexandrum imperatorem, accusatus, cum Philippo presbytero Urbe ejectus, in insulam Sardiniam, Bucinariam cognomento, relegatus est; [Col. 1340B] ibique martyrii palmam adeptus. Ciaconius Pontiano Anterum postponit.
[Col. 1340B] S. Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, die vigesima secunda mensis Junii anni ducentesimi trigesimi Romanus pontifex dictus est, sed aliqua potius, ut creditur, calumnia circumventus, quam Christianae religionis causa, ab Alexandro imperatore, una cum Hippolyto presbytero in insulam Sardiniam relegatus, die XXVIII Septembris anni 235 pontificatum abdicavit, postquam sedisset annos quinque, menses tres et dies septem. Tum, Maximini imperatoris mandato, fustibus verberatus martyrium consummavit die decima nona mensis Novembris ejusdem anni, cujus corpus postea a Fabiano papa Romam translatum est, et in coemeterio Callisti sepultum. Duas mense Decembri ordinationes habuit, presbyterorum sex, diaconorum [Col. 1340C] quinque, episcoporum per diversa loca sex. Pontiano decretales duae ascribuntur, quae cum ex Gregorii Magni et Sixti praesertim laciniis consutae sint, viris doctis supposititiae reputantur. Severo imperatore mortuo, Christianis pax reddita est, ut habet Sulpitius Severus, qui ubi de ejus morte locutus est, ait: «Interjectis deinde annis VIII et XXX, pax Christianis fuit, nisi quod medio tempore Maximinus nonnullarum Ecclesiarum clericos vexavit,» ab anno autem 211, Severi emortuali, ad annum 249, quo Decius septimam persecutionem instauravit, anni 38 interjiciuntur. Ideo autem Sulpitius tam jejune de persecutione a Maximino imperatore excitata, loquitur, quia ea non fuit universalis, sed tantum localis; Firmilianus enim Caesareae in Cappadocia episcopus in epistola ad Cyprianum, loquens de Maximini persecutione, et de fidelibus huc atque illuc fugientibus, ait: «Erat transeundi facultas, eo quod persecutio illa non per totum mundum, sed localis fuisset.» In ea persecutione [Col. 1340D] Pontianus Romanus pontifex martyrium subiit, ut jam dictum est. Legendus Eusebius lib. VI, cap. 28, ubi scribit, Maximinum hanc persecutionem excitasse, gravi odio succensum adversus familiam Alexandri imperatoris, in qua plerique erant Christiani, et postea subdit: Quo tempore Origenes librum de martyrio composuit, quem Ambrosio et Prototecto Caesariensis Ecclesiae presbytero dedicavit. Liber ille Origenis de exhortatione ad martyrium a paucis annis Basileae prodiit.
20 Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos quinque, menses duos, dies duos. Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Alexandri, a consulatu Pompeiani et Feliciani [Col. 1337] B, usque ad Severum et Quinctianum coss. . Eodem tempore Pontianus episcopus et Hippolytus [Col. 1337] CB, Philippus. presbyter exsilio sunt deportati ab Alexandro in Sardiniam in insulam Bucinam, Severo et Quintiano consulibus. In eadem insula defunctus est tertio Kalendas Novemb. [Col. 1337] C, XIII Kal. Decemb. B, 19 Nov. et in ejus locum ordinatus est Anterus [Col. 1337] Hinc liquet Anterum esse successorem Pontiani. II Kalend. Decembris. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem: presbyteros sex, diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero sex. Quem beatus Favianus [Col. 1337] C, Fabianus. adduxit cum clero per navim, et sepelivit in caemeterio Calixti, via Appia, et cessavit episcopatus a dispositione ejus dies decem [Col. 1337] C B, 13. .
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Pontianus annos quinque, menses duos, dies septem. Fuit temporibus Alexandri a consulatu Pompeiani et Peligniani. Eo tempore Pontianus episcopus et Hippolytus presbyter exsules sunt deportati in insulam nocivam Sardiniam, Severo et Quintino consulibus: in eadem insula discinctus est IV Kal. Octobris, et loco ejus ordinatus est Anteros XI Kal. Decembris consulibus suprascriptis.
[Col. 1341A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 21, lin. 1, Fabianus ex patre Fabio. A, an. 13. lin. 1 et 2, A m. 1, d. 10, B, m. 11, d. 11. lin. 2, AB Maximi. lin. 3 et 4, B, 13 Kalend. Febr. lin. 4, B, et fecit diac. 7. lin. 5, B, fideliter colligerent. lin. 10, B, multi Manichaei fugerunt per diversa loca. Lin. 1, Fabianus n. R. ex patre Fabio s. a. 14, m. 11, d. 11. Fuit autem t. Maximi. lin. 3, Quadratum. Hic regiones d. diaconis, et f. 7 diaconos. lin. 5, in integro c. ( Maz., in integrum); hic m. f. lin. 6, praecepit. Post passionem vero ejus. lin. 7, et in c. missi. eod. lin. 8, seperavit. Maz., separ. lin. 9, postq. M. in carc. d. lin. 10, sicut et multi alii f. lin. 11, presbyt. 12. Maz., 22. lin. 12, loca 11, qui etiam martyrio coronatus est, et sep. in cim. lin. 13, d. 6. Lin. 1, Fabio. lin. 1, 2, m. 11. lin. 2, Maximi. lin. 3, [Col. 1342A] Kalend. Jan. lin. 5, in integrum c. lin. 9, Moyses in carc. d. c. lin. 10, m. 11, sic et multi Christiani fugerunt. lin. 13, XIII Kal. lin. ead., d. 6. Lucas Holst.: Vita haec habetur integra apud Mombritium. lin. 1, Mombr., annos 13, sine mensib. et dieb. lin. 2, omnes codd. mss., Maximi. lin. 3, Flor., Cass. et Vat., XIII Kal. lin. 5, in integro, Reg., Vat. et Flor. 2, add. et fideliter. lin. 6, et Maximus, Momb. add. et Proximus. lin. 10, Florent., et sic multi Christiani fugerunt per diversa loca. Ita quoque Florent. 2, et Vat. ac Reg. lin. ult., Vat. XIII Kal. Lin. 1, menses XI, d. XI. lin. 2, Maximi et Africani. lin. 8, sed eodem tempore supervenit Novatus ex Africa, et separavit de Ecclesia Novatianum, et quosdam confessores.
[Col. 1341B] Linea 1.—Consulendus, ut ante diximus, Schelestr. toto capite V et VI, dissertationis secundae antiquit. Ecclesiae.
[Col. 1341B] Linea 4.— Hic regiones divisit diaconibus. Jam a Clemente urbs Roma, quae divisa erat in quatuordecim [Col. 1342B] regiones, redacta erat in septem, et singulis regionibus impositi notarii qui erant ex ordine lectorum, qui martyrum gesta exciperent: tum a Fabiano diaconi divisi per septem regiones Urbis, ut martyribus in custodia alimoniam ministrarent, et eos docerent de his quae pertinebant ad fidem. Hoc enim erat munus diaconorum martyres in carcere visitare, eis alimenta erogare, et eos instruere. Cyprian. [Col. 1343A] (epist. 11) . «Et credideram quidem presbyteros et diaconos, qui illic praesentes sunt, monere nos et instruere plenissime circa Evangelii legem, sicut in praeteritum semper sub antecessoribus nostris factum est, ut diaconi ad carcerem commeantes desideria consiliis suis et Scripturarum praeceptis gubernarent.» Augustin. in Brevicul. Collat. «Et recitatum est a Donatistis concilium ferme septuaginta episcoporum contra Caecilianum apud Carthaginem factum, ubi eum absentem damnaverunt, quod ad eos venire noluerit tanquam a traditoribus ordinatus, et quia, cum esset diaconus, victum afferre martyribus in custodia constitutis prohibuisse dicebatur.» Et fecit septem subdiaconos, qui septem notariis imminerent. Ut gesta martyrum in integro colligerent, Clemens instituit singulos notarios per septem regiones. Urbis, qui martyrum gesta exciperent. Fabianus, ne notarii sine teste essent, eis apposuit [Col. 1343B] totidem subdiaconos qui eis imminerent, id est eos observarent, quo gesta martyrum in integro, id est integra fide colligerentur. Hinc dicti subdiaconi regionarii. Anastas. in Vigilio: «Imminere est aliquem observare.» Gregor. lib. VIII, epist. 29; «Ut fratri et coepiscopo nostro Decio studeat imminere.» Q. Curt. lib. VI: «Sic ego imperio quod dedignor, immineo.» Ambros. de Offic. lib. II, cap. 27: «Agens in rebus imminebat.»
[Col. 1343B] Linea 4.— Septem subdiaconos. Urgente Domitiani persecutione sicuti Clemens septem instituit diaconos, ut quatuordecim praeessent urbis regionibus, singulis binas assignans, utque martyrum praecipue in carceribus inclusorum curam specialiorem susciperent: ita Fabianus septima Deciana, et quidem saevissima orta persecutione, septem subdiaconos instituit, qui essent proprii Ecclesiae Romanae. Cornelius Fabiani apud Euseb. lib. VI, c. 43, successor [Col. 1343C] factae institutionis, et perseverantis usus testis est in epist. ad Fabium, quando clerum Romanum recenset, et ejusdem Ecclesiae ministros. «In qua tamen sciebat. . . . presbyteros quidem esse quatuor et quadraginta, septem autem diaconos, totidemque subdiaconos: acolythos duos et quadraginta; exorcistas, et lectores cum ostiariis quinquaginta duos.» Hi tamen solum clerum proprie dictum Romanum conflasse videntur, cum exstiterint aliis iisdem ordinibus initiatis: Ecclesia enim Carthaginensis ex presbyteris et diaconis conflata, extra corpus illud presbyteros habebat alios, qui deinde ob merita cooptabantur in numerum presbyterorum Ecclesiae Carthaginensis, ut supra vidimus actum cum Numidico; constat similiter ex eodem Cypriano, quod Celerinus itidem martyrum presbyter ob gloriosam confessionem repetitam intra eumdem Carthaginensium presbyterorum ordinem fuit cooptatus. [Col. 1343D] Linea 4.— Qui septem notariis imminerent, et gesta martyrum in integro colligerent. Scopus pontificis in delectu subdiaconorum indicatur, nempe electos fuisse ad hoc munus specialiter obeundum, ut notariis a S. Clemente institutis, martyrum acta excipientibus incumberent, et singula gesta in integro seu fidelissime colligerent. Erat necessaria cautio, dum ex his actis, nedum gloriosi tituli confessoribus (quod providae erat episcoporum curae), verum et coronatis martyribus condignae laudes in Ecclesia decernebantur. Specialis autem tunc perurgebat necessitas invigilandi in sciendis veris confessoribus, discriminandisque ab reliquis: siquidem cum ob martyrii, aut confessionis vera merita facultas concederetur subscribendi libellis poenitentium ad relaxandas poenas (ad quam tamen facultatem obtinendam requirebatur vera causa confessionis probatae, patientiae, et fortitudinis) plures confingebant merita ad praerogativam sibi vindicandam subscriptionum libellorum: de quo saepissime [Col. 1344A] conqueritur S. Cyprianus, qui suo exemplo cum a martyribus peteret preces pro lapsis mulieribus, designat veros confessores, ep. 21, qui in actuali supplicio existentes, veniam largirentur, ut supra dictum est ex S. Cypriano. De consuetudine antiqua adnotandi confessiones, supplicia, et reliqua martyrum exercitia, quae notarii colligebant, et de subdiaconorum praeeminentia, seu assistentia inducta, ne fraus interveniret, praeter Cypriani laudatis in locis adnotationes exstat celebris locus Eusebii, qui commendat epistolam Ecclesiis directam de martyrio S. Pionii et conscriptam ex diligentia facta per exceptores ab Ecclesia constitutos. In ea breviter recolit Eusebius quae plerumque a notariis notabantur. Sic enim scribit l. IV, c. 15, pag. 135: «Cujus singulas confessiones, ac libertatem in dicendo atque coram populis, ac praesidibus pro fidei nostrae defensione probaverit; conciones item de institutione fidei, praeterea cohortationes, atque [Col. 1344B] invitationes ad eos qui persecutionis tempore lapsi fuerant: allocutiones etiam, et consolationes, quas in carcere positus adeuntibus ipsum fratribus adhibuit, quae super his tormenta quantosque dolores sustinuerit: clavorum insuper confixiones, et mirabilem in medio rogo constantiam: mortem denique ipsam, quae cuncta illa miracula subsecuta est, si qui volent cognoscere, eos ad epistolam de illius martyrio uberrime conscriptam emendamus, quam nos in opere de priscis martyribus, quorum passiones collegimus, ordine suo inseruimus.» Horum diligentia effectum est ut acta martyrum, quae recensuit Eusebius, et quorum plura Lactantius inseruit in suo de persecutorum mortibus aureo opusculo, usque ad nostra tempora asservarentur, sicut et indiculi depositionum, translationum, Martyrologiorum, aliaque similia. Id ab initio effectum probat Tertulliani laus, quam tribuit Ecclesiis, et quod istiusmodi suos census referant. Ab hac porro Fabiana institutione deducitur verior origo ministrorum, [Col. 1344C] qui ex officio notariis gesta ecclesiastica excipientibus imminerent, quique veluti custodes notariis dati, scrutarentur actorum identitatem, ne frans etiam in conscribendis interveniret. In conciliis etiam, et disputationibus frequentissimus notariorum usus: unde in celebri catholicorum, et donatistarum collatione Carthagine habita, inter primas sollicitudines ista recensentur, part. I, n. 10: «Si autem qui excipiendi funguntur officio. . . . . quaterni de singulis partibus ecclesiastici, alterni debebant adstare notarii: quorum fides, ne qua vacillet ambago, quaterni episcopi partium singularum delecti suorum judicio praenotantur, ut eosdem exceptores, et notarios pervigili ac sollicita observatione custodiant.» Cum autem ecclesiatici vocentur notarii, quorum proprium id erat munus; inde etiam a Clemente institutos notarios fuisse ordine aliquo initiatos dicere oportet, et ut reor, ex ordine lectorum assumebantur; cum Agatho supra laudatus in [Col. 1344D] suo epilogo asserat sibi in gradu lectoris constituto datam provinciam sextae synodi acta excipiendi.
[Col. 1344D] Linea 2.— Martyrio coronatur. Initio omnium atrocissimae persecutionis illius quam Decius imperator ira et invidia incitatus induxit. Linea 4.— Hic regiones divisit diaconibus. Ideoque ex officio diaconi regionarii appellati sunt, qui in concilio Romano II sub Sylvestro cap. 6 diaconi cardinales etiam nominati requiruntur. Linea 6.— Moyses et Maximus presbyteri. Romanae Ecclesiae praesbyteros et confessores, eosque ultra annum in carcere detentos misere afflictos fuisse, litterae Cypriani ad hosce confessores, et confessorum ad Cyprianum, testantur. Vide epistolas Cypriani 16, 23, 26, 31.
[Col. 1344D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Eodem consulatu quo Anteri mors signata est die [Col. 1345A] 3 Januarii 236, nempe Maximini et Africani, notatur etiam Fabiani exordium tam in catalogis Liberii, et Felicis Quarti, quam in codicibus Anastasii: et sedisse dicitur Fabianus annis XIV, mense 1, diebus X in Liberiano et Colbertinis quatuor (1, 3, 5, 6) annis vero XIII, mense I, diebus X in Bergomensi, in Colbertino Quarto, et in picturis Leonianis basilicae S. Pauli. Catalogi Cavensis, Farfensis, et Lucensis, necnon Colbertinus secundus, ac septimus, enumerant annos XIV, menses XI, dies XI. Lucensis dies contrahit ad VII. Consulum nomina a Maximino et Africano (Christi 236) ad Decium II, et Gratum (Christi 250) quae in catalogis et codicibus recensitis metiuntur pontificatum Fabiani, etiamsi videantur annos quatuordecim requirere, non plures tamen exigunt quam XIII, a Picturis Leonianis indicatos; si ordinatio Fabiani ad episcopatum Romanum statuatur die Dominica 11 Decembris anno 236, Maximino et Africano consulibus; [Col. 1345B] cum martyrium compleverit die 20 Januarii anno 250, Decio II et Grato coss. Haec enim extrema continent annos solidos XIII, mensem I et dies X, in picturis S. Pauli recte signatos. Depositionem autem Fabiani peractam fuisse eadem die 20 Januarii, qua ipse martyrium compleverat, universa documenta vetustiora Romanae Ecclesiae testantur. Opusculum tertium aetatis Liberii papae, editum a Bucherio, unde recusum per nos fuit in Prolegomenis sub initium, Depositiones martyrum exhibens juxta seriem mensium, exordium capit mense Januario ab ipsa depositione Fabiani, decimotertio Kal. Februarii Fabiani in Calisti, et Sebastiani in Catacumbis. Catalogus Liberii exactus ad ms. exemplar Caesareum in edit. Schelestratii habet: A consulatu Maximini et Africani usque Decio II et Grato. Passus die XIII Kal. Februar., licet codex Bucherii, detrita fortasse postrema unitate, redderet XII Kal. Febr. Martyrologia [Col. 1345C] vetustiora a Baronio recensita, et illud quod Florentinius vocat Hieronymi, eadem die referunt. Antiqua Sacramentaria, Passionales libri, et Missales perinde consentiunt. Quare Em. Norisius merito scribit in dissert. III de epochis Syromacedonum circa finem: «Decius anno Christi 249 imperium invasit, ut ex ejusdem rescripto monstravi (leg. II, lib. IV, Cod. tit. 16 de haeredit. actione, XVI Kal. Nov. Aemiliano, et Aquilino coss.) . Anno proximo 250 erat Romae, ubi S. Fabianum papam die 20 Januarii martyrio affecit, ipsomet Decio II et Grato coss., ut in vetustis monumentis ecclesiasticis legitur; ubi etiam Celerinum pro Christi fide in carcerem conjecit, de quo S. Cyprianus epistol. 34 ad clerum Carthaginensem.» Linea 1.— Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio. Fabiae gentis stemmati ex natalibus ascribendum [Col. 1345D] Fabianum, et in aliam familiam illustrem adoptione receptum, praeter nomen derivativum Fabianus a patre Fabiano, declarant etiam litterae cleri Romani ad Cyprianum datae post ejus obitum, in quibus dicitur «nobilissimae memoriae vir. Post excessum nobilissimae memoriae viri Fabiani, nondum episcopum propter temporum difficultates constitutum fuisse.» Colligitur quoque generis ejus nobilitas ex rata cleri sententia: qui certis de causis opportunum judicaverat tum temporis eligere pontificem e numero virorum nobilium et illustrium, ut Eusebius expresse memorat lib. VI, cap. 29 fortasse, ut reverentia generis minus expositum redderet antistitem ausibus administrorum Maximini praesides Ecclesiarum prae caeteris insectantis. Licet autem de Fabiano in pontificem assumendo nemo cogitaret (ut Eusebius tradit) qui ex agro cum suis domesticis in Urbem revertebatur nihil de episcopatu meditatus; et indicio columbae supra ejus caput e sublimi delapsae conversis repente [Col. 1346A] in eumdem suffragiis sacerdotali cathedrae imponeretur; ea tamen non excludunt nobilitatem generis Fabiani; quam in ea electione proficuam Ecclesiae futuram communis fratrum sententia constituerat, et coelestis assensus hoc facto comprobavit; dum virum nobilem nihil tale cogitantem disposuit cum domestico suo comitatu in Urbem regredi, et columbae advolantis indicio designari pontificem optimum, et post annos XIII fortissimum martyrem. Sanctis imi hujus auspicii coeleste signum summa alacritate et consensu tum temporis perceptum, ut Eusebius memorat, posteris quoque ita placuit, ut eodem symbolo columbae in cathedram involantis Romanae sedis antistites hodieque utantur. In veteri quoque marmore reperto intra coemeterium SS. Petri et Marcellini via Lavicana, ita expressam reperit Bosius cathedram pontificalem, velis hinc inde instructam, et insidentis columbae figura nimbo ornata, eamque exhibuit Aringhius Romae subterr. lib. IV, cap. 14, et lib. VI, cap. 48, Fabiani factum in [Col. 1346B] illa recolens. Eumdem consulas et Baronium ad annum 238. Linea 4.— Hic regiones divisit diaconibus, et fecit septem subdiaconos, qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum in integro colligerent. Acta martyrum, quae Anterus studiose conquisiverat, eoque nomine iisdem martyribus associari meruerat, acriori cura institit Fabianus, ut Ecclesiae compararentur. Igitur Clementis primi exempla sectatus ab assignatione XIV regionum Urbis coepit. Suae integritati restitutas Urbis regiones post deformationem duplicis incendii Neroniani et Vitelliani, diviserat Clemens septem notariis; quae divisio sub Antoninis custodita nova partitione non indiguit. Verum post aliud incendium sub Commodo, quo templum Pacis et plurima ac pulcherrima Urbis aedificia conflagrarunt, ut narrat Herodianus, conteste etiam Dione in fine libri LXXIII, reparatis iterum, regionibus, totaque [Col. 1346C] Urbis ichnographia non modo curata, sed etiam publice incisa marmoribus in pavimento templi Urbis ad viam Sacram (hodie conversi in ecclesiam SS. Cosmae et Damiani, ubi eadem Urbis ichnographia reperta fuit saeculo superiori, et a card. de Maximis edita cum notis Bellonii ad tab. IV observantis vestigium illud incisum fuisse sub impp. Severo et Caracalla) non destitit Fabianus septem notarios a Clemente institutos certis regionum finibus destinare, ut martyrum Acta scriberent singillatim. Huic negotio diligentius procurando totidem subdiaconos deputavit, qui notariis praeessent: et ad earumdem regionum Christiana ministeria praestantius obeunda, inter septem quoque diaconos illarum summam divisit. Vide quae dicta sunt in Prolegomenis sub finem, ubi de partitione Urbis 14 regiones Augusti, et earumdem de reductione ad septem ecclesiasticas fusius egi. Linea 6.— Et post passionem ejus, etc. Eodem [Col. 1346D] tempore supervenit Novatus ex Africa, etc. De his agendum infra in Cornelio. Linea 12.— Sepultus est in coemeterio Callisti, via Appia. Vide in Prolegomenis descript. coemet. Urbis. In hoc sacro coemeterio, depositione Fabiani, totque ejus decessorum ac successorum consortio illustri, ejusdem pontificis et martyris memoriam magnificenter excoluit S. M. Clemens XI amplo sacello a fundamentis exstructo, et pretiosis marmoribus, metallis, picturis decorato, ac excell. familiae Albanae conditorio in hypogaeo sacelli excavato, pro eximia pientissimi fratris Horatii veneratione in sanctos martyres, et loca ab iis consecrata (qua scilicet caeteras virtutes suas ad beatissimi Germani exemplum proxime accedentes iste cumulaverat; quare et ibidem, ut optaverat, recondi meruit) et novis metallorum additamentis ornatum complevit utriusque pietatis haeres emin. ac reverend. princeps Annibal card. Albanus S. R. E. camerarius. Epigraphen [Col. 1347A] oblationis suae Clemens XI hanc incidi voluit. IN HONOREM S. FABIANI PAPAE ET MART. CVIVS SACRVM CAPVT CVM ALIIS RELIQVIIS IN ALTARI ASSERVATVR CLEMENS XI. PONT. MAX. SACELLVM EXTRVXIT ANNO SALVT. MDCCXII. PONT. XII. Hac in Epigraphe cum narretur sacrum caput B. Fabiani cum aliis reliquiis asservari in altari, nuper constructo, quas idem pontifex in demolitione veteris ibidem repertas a capite non disjunxit, videtur locus exigere, ut de translatione agamus sacri corporis beati Fabiani, quae illustrabit etiam historiam reliquiarum aliorum pontificum, in eodem coemeterio Callisti, ejusque partibus aut adhaerentibus cryptis [Col. 1347B] Sixti et Praetextati olim quiescentium, et gravibus de causis subinde translatorum, ac divisorum inter complures Urbis titulos, et diaconias, concessa quandoque aut restituta parte sanctorum pignorum ejusdem coemeteriis, ut contigit capiti S. Fabiani. Imminente igitur metu ejus cladis a Saracenis, et sacrilegae direptionis ac depraedationis sacrarum aedium constitutarum extra Urbis ambitum, quam cladem passae sunt duae ex praecipuis basilicis S. Petri in Vaticano, et S. Pauli via Ostiensi sub Sergio II, ut infra legemus in textu Anastasii num. 495, in Vita Leonis IV hujus ejusdem Sergii proximi successoris (cujus providentia amplificato pomoerio et intra Urbis ambitum inclusa basilica Vaticana, originem dedit ac nomen civitati Leoninae, et securitati sacrorum pignorum imposterum prospexit) idem Sergius II, Bibliothecario enarrante in ejus Vita num. 491, complura corpora SS. pontificum et martyrum, aliorumque cum iis coronatorum transtulit [Col. 1347C] ex pluribus coemeteriis in titulum Equitii, seu SS. Silvestri et Martini, cui presbyter ipse praefuerat: «Ad honorem omnipotentis Dei, ejusdemque beatissimi Silvestri praesulis corpus cum beatissimis Fabiano, atque Stephano, et Sotere martyribus, ac pontificibus, simulque Asterio martyre cum sacratissima filia ejus, sanctoque Cyriaco, et Mauro, Largo, et Smaragdo, atque Anastasio et Innocentio pontificibus, una cum sancto Quirino ac Leone episcopis, etc., sub sacro altari dedicans collocavit.» Haec ipsa sanctorum nomina eorumque reliquias recenset antiqua tabula marmorea in descensu ad hypogaeum ejusdem tituli collocata ante complura saecula, uti characterum barbaries prodit, quam hic nitidioribus litteris reddam. † TEMPORIBVS DOMNI SERGII IVNIORIS PP. RECONDITA SVNT IN HOC SAC. ALTARE BEATI SILVESTRI PRAESVLIS CORPVS ET BEATI MARTINI ET BEATISSIMO FABIANO ATQVE STEPHANO ET SOTERE MARTIRIBVS [Col. 1347D] HAC PONTIFICIBVS INSIMVLQVE ASTERIO CVM SANCTISSIMA FILIA EIVS SCTOQVE CIRIACO PAPIA ET MAVRO LARGO ET SMARAGDO TRASONE SISINNIO ATQVE ANASTASIO ET INNOCENTIO PONTIFICIBVS: VNA CVM SCTO QVIRINO AC LEONE EPISCOPIS etc. Constat horum sanctorum, qui hic recensentur, corpora diversis in coemeteriis fuisse deposita; cum Silvester in Priscillae; Fabianus, Stephanus, Soter in Callisti; Anastasius, et Innocentius ad Ursum Pileatum fuerint conditi, Bibliothecario in eorumdem Vita, et martyrologiis ipsorum in natali ita asserentibus. In memorato lapide S. Martini in montibus Coemeterium Priscillae nominatim exprimitur, a quo scilicet extractum fuerat corpus B. Silvestri, unde nomen accrescebat titulo Equitii, ejus in pontificatu constructo. Colligitur itaque his ex documentis Vitarum Anastasii, et lapidum in titulis constitutorum, a Symmacho papa, qui sacram aedem titulo Equitii ita proximam, ut in unam ecclesiam et titulum coalesceret, [Col. 1348A] excitavit, et Deo dicatam voluit sub invocatione SS. Silvestri et Martini (Anast. num. 80) et a successoribus Hadriano, et Sergio II, qui eumdem titulum restaurarunt, translata fuisse aliquot sanctorum corpora, et reliquias, aliorum vero corporum jam translatorum e coemeteriis a Paulo Primo in titulum SS. Silvestri et Dionysii, et Stephani, aliisque a pontificibus in alios titulos partes desumptas a Sergio II, et in suum olim titulum Equitii traductas, necnon partes illorum corporum, quae in Equitii titulo condebantur, nempe S. Silvestri, S. Fabiani, SS. Cyriaci, Largi, et Smaragdi, etc., quasi compensationis jure vicissim donatas tum titulo SS. Silvestri Dionysii ac Stephani, tum caeteris suarum partem reliquiarum his contradentibus. Hinc vero effectum est ut antiquae memoriae marmoribus consignatae reperiantur etiam in basilica Vaticana, et in titulo S. Sixti ad piscinam publicam, quibus insculpta sunt nomina eorumdem pontificum et martyrum, aut [Col. 1348B] confessorum quorum lipsana inter easdem basilicas ac titulos dividebantur. Lapis vetustus in S. Sixti editus a Martinello suae Romae sacrae fol. 306 memorat SS. Sixtum papam, Felicem papam, Zephyrinum papam, Anterum papam, Lucium papam, et Soterem papam. Lapis in Vaticana basilica repertus apud altare proximum sepulcro Otthonis II imperatoris editus a Turrigio in cryptis Vaticanis (ubi nunc etiam conspicitur) fol. 18 e pontificibus memorat Lucium, Caium, Zephyrinum, Dionysium, Stephanum, et Silvestrum reliquiarum suarum partem ibidem obtinentes. Vetus epigramma S. Damasi positum in vestibulo coemeterii Praetextati, et a Baronio editum tomo XII, in Appendice, et ab Aringhio Romae subterr. tomo II, pag. 478, ostendit, ibi depositum fuisse Sixtum Pp. II et socios martyrii sui, cum aliis pontificibus, quos inter Fabianus eminet, de quo sermo est praecipuus in praesenti numero et idcirco memoratur in alia epigraphe Sergii II apud Baronium ad annum Christi 847 iis verbis: [Col. 1348C] Nectitur ecce piis Fabiano et compare Xysto, Martyribus, quorum spiritus astra tenet. Comprobant igitur haec documenta, in coemeteriis usque ad quartum Christi saeculum versibus Damasi distinctos fuisse loculos, et cryptas istorum martyrum custodes. Quando autem Paulus I et Sergius II eadem exempla secuti beati Silvestri dividentis inter plures basilicas sacra ossa Petri et Pauli apostolorum, et recentiora Bonifacii IV transferentis in Pantheon a superstitionibus expurgatum, et Christiano ritu Deo dicatum, corpora plurima sanctorum e cryptis martyrum, transtulerunt et ipsi alia sanctorum corpora gravibus de causis in titulos, et ecclesias Urbis; ne scilicet ruina opprimerentur ii qui cryptas frequentabant eorumdem martyrum sacra pignora veneraturi: aut ne paterent injuriis Saracenorum, sacrilegis rapinis infestantium suburbanas basilicas; tum quoque curatum est ut marmoreis inscriptionibus commendarentur posteritati documenta [Col. 1348D] hujusmodi translationum, ac divisionum: incisis nominibus prope altaria, aut pictis opere musivo, sive etiam coloribus, eorumdem sanctorum imaginibus et appellationibus, aut natalitiis etiam diebus additis, ut iisdem statis diebus annua illorum memoria ibidem recoleretur. Hac igitur providentia pontificum factum est, ut in locis illustratis depositione, translatione, aut gesto aliquo eorumdem sanctorum pars aliqua ex lipsanis relinqueretur, aut reponeretur. Nec secus contigit B. Fabiano: cujus corporis in Urbem translati per Sergium II in titulum Equitii pars aliqua cum capite reservata fuit aut reportata in Coemeterium Callisti, ipsi olim commune cum Xysto Antero, Stephano aliisque; pars etiam concessa titulo SS. Silvestri, Stephani et Dionysii; pars denique data titulo S. Praxedis, quemadmodum testatur vetus tabula marmorea intra sacellum S. Zenonis, musivo opere convestitum a S. Paschali papa ejus nominis primo; cujus Vitae. [Col. 1349A] in notis opportunior erit locus ejusdem tabellae referendae. Illius meminerunt Baronius in Annalibus ad ann. 8, Severanus de septem Urbis ecclesiis pag. 682, Octavius. Pancirolius de ecclesiis in regione Montium cap. 41, aliique de sacris Aedificiis Romae scribentes.
[Col. 1349A] Linea 1.— Favianus, natione Romanus. Creatus die 17 Januarii; cum enim omnes fratres, causa deligendi pontificis, in ecclesiam convenissent, et multi de multis illustribus et praeclaris viris ad illud munus obeundum idoneis cogitarent, de repente columba e sublimi volans, capiti Fabiani insedit; quo coelesti indicio clerus commotus, magna cum alacritate, et uno animarum consensu, dignus pontificatu is acclamatus, et absque mora arreptus, in sede pontificia collocatus est: attestante Eusebio lib. IX, Hist. cap. 22.
[Col. 1349B] Linea 4.— Qui septem notariis. Cum olim sanctus Clemens septem notarios instituisset, ut celeriter exciperent verborum notis gesta dictaque martyrum, jam Fabianus, inquit Baronius, considerans hanc scribendi rationem esse valde obscuram, ideo septem notariis totidem praefecit subdiaconos, qui curarent litteris integre perscribi, quod notis compendiose exceptum antea erat; dicente Anastasio ad hoc Fabianum fecisse septem subdiaconos, qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum in integro colligerent. Per multa saecula perseveravit, ut septem tantum in Ecclesia Romana diaconi ministrarent, quibus Fabianus illud muneris addidit, ut quatuordecim Urbis regionibus praeessent, singulis binas assignans, ut pauperum in eis degentium curam gererent; unde est nomen ex munere inditum, ut iidem diaconi regionarii dicerentur. Fabianus Christianam religionem propagare, propagatamque aedificiis illustrare studuit, unde idem Anastasius ait [Col. 1349C] eum multa aedificia in coemeteriis fieri jussisse: quippe in cryptis arenariis subter terram latebant sepulcra sanctorum martyrum, in quibus synaxes a fidelibus habebantur, quae deinceps a fidelibus, orandi causa, frequentatae sunt. Privatum haereticum, a concilio Africano 90 episcoporum condemnatum, ecclesiastica communione privavit. Tandem imperator Decius, Dei sacerdotibus infensus, sanctum Fabianum morte affecit die vigesima Januarii anni 250, postquam sedisset annos quatuordecim, dies decem; et quinque ordinationes fecisset presbyterorum 22 et diaconorum 8, ac insuper episcopos 11 per diversa loca creasset; sepultus in coemeterio Callisti via Appia. Eusebius in Historia lib. VI, cap. 34, et in Chronico scribit, Philippum imperatorem cum Philippo filio Christianum fuisse; et acta sancti Pontii martyris docent, Fabianum papam ambos illos imperatores baptizasse, quibus fidem adhibuit Baronius et post [Col. 1349D] eum plures celebres scriptores, inter quos Petrus Daniel Huetius episcopus Abricatensis lib. I Origenianorum cap. 3, qui Eusebio et auctori actorum sancti Pontii, addunt Paulum Orosium lib. VII, cap. 13. Vincentium Lirinensem lib. adversus Haereses cap. 23, et ante eos divum Hieronymum lib. de Script. ecclesiast. cum de Origene loquitur. Sed verior videtur opinio Annotatoris Baronii contrarium sentientis. Constat enim ex Lactantio, Eusebio coaevo, et Crispi Constantini M. filii praeceptore, in prooemio lib. I de Instit. cap. 1, Constantinum, primum ex imperatoribus Christo nomen dedisse: «Hoc opus, inquit, nunc nominis tui auspicio inchoamus, Constantine imperator maxime, qui primus, Romanorum principum repudiatis erroribus, majestatem Dei singularis ac veri et cognovisti et honorasti.» Idem scribit anonymus auctor Vitae sancti Pachomii abbatis, qui saeculo quarto etiam vixit, in ea quippe capite primo ait: «Cum finem accepisset persecutio, [Col. 1350A] regnavit Constantinus M. imperatorum Romanorum primus Christianus,» etc. Eadem fere verba habent Ambrosius in funere Theodosii Magni, et Sulpicius Severus, qui anno quadringentesimo duos sacrae Historiae libros publicavit; sicuti et Theodoretus lib. V, cap. 39, ubi utriusque Philippi conversionem his verbis explodit: «Ante Constantini maximi principatum quotquot Romani imperatores fuerunt adversus pietatis cultores furere non destiterunt.» Praeterea ethnicorum auctorum de nova ab iis imperatoribus suscepta religione silentium, et multorum insuper, tum Christianorum praeter jam laudatos, tum ethnicorum consensus, a quibus primus inter imperatores Christum professos celebratur Constantinus, jure merito convincunt, ambos Philippos a Christianis partibus fuisse alienos. Certe si fidem professi fuissent, verisimile non est tacituros id fuisse ethnicos scriptores. Ad haec respondet Huetius initiatum Christi sacris [Col. 1350B] a Fabiano papa fuisse Philippum, sed occulte, idque clam ethnicos habuisse, ne quid inde res suae detrimenti caperent, quas pristinae religionis ejuratae fama forsitan conturbasset. Sed haec responsio directe adversatur Eusebio, qui in Historia scribit Philippum publice in Ecclesiam a Babyla episcopo Antiocheno admissum, precationum participem fuisse factum, postquam crimina confessus in poenitentium ordinem redactus est. Nec est quod dicat Huetius Eusebium id a Babyla factum ex incerta auditione retulisse, cum dicat, fama est; si enim id fama ferebat, ex eo oppositum ejus sententiae convincitur, Philippum scilicet non fuisse occulte Christianum, sed conversionem ejus omnibus innotuisse. Deinde non conveniunt Baronius et Huetius quo tempore Philippus Christi doctrinam amplexus sit. Baronius id contigisse dicit, cum saeculares Ludos exhibuit, anno scilicet 247, Huetius vero sub ipsa imperii initia, ideoque anno 244, quo Antiochiae erat. Ad neutrum dici potest; non quidem primum; constat enim, ut mox [Col. 1350C] ostendetur, Philippum more Ethnicorum imperatorum Ludos saeculares celebrasse: nec etiam secundum, cum ipsemet Huetius ex hoc fateri cogeretur, eum postea iterum ad vomitum rediisse, ascendendo Capitolium et victimas immolando, quod utrumque fecit anno 247 in saecularibus Ludis. Ex quibus sequitur Philippum, nec imperii sui initio, nec antequam Ludos saeculares exhiberet, Christo nomen dedisse. Baronium et Huetium ad Eusebii opinionem tuendam pertraxisse videntur acta sancti Pontii martyris, a Stephano Baluzio postea ex tribus codicibus Mss. bibliothecae Colbertinae lib. II Miscellaneorum publicata. Sed annotator Baronii ea longe post S. Pontii martyrium scripta fuisse, et scriptori coaetaneo afflicta probat; unde Baronius ipse fatetur plura in iis actis contenta desiderari apud Mombritium, seque putare ea ab aliquo fuisse addita. At ea non solum esse fabulosa, sed etiam esse auctoris actorum, [Col. 1350D] non vero alicujus interpolatoris, demonstrant editiones Baluzii et Bollandi, qui ad diem 14 Maii ea etiam publicavit, ad fidem mss. concinnatae: Ex iis itaque actis nihil hanc in rem erui potest. Quod attinet ad Eusebium, vel ejus Historia ab aliquo est interpolata, sicut ejus Chronicon ab Hieronymo, vel certe falsis rumoribus deceptus est. In Chronico enim supponit in celebratione Ludorum saecularium Philippi plura gentilitatem redolentia peracta esse, quod manifeste repugnat narrationi libri sexti ejus Historiae. Quoad Vincentium Lirinensem, Cassiodorum et alios, qui Philippum Christianum fuisse persuasum habuere, illi in errorem tracti sunt a Paulo Orosio; qui et ipse deceptus est, ut statim ostendo. Ejus verba loco laudato haec sunt: «Ludis magnificis augustissimus omnium praeteritorum hic natalis (nempe urbis Romae) annus a Christiano imperatore celebratus est. Nec dubium est quin Philippus hujus [Col. 1351A] tantae devotionis gratiam et honorem ad Christum, et ad Ecclesiam reportarit: quando vel ascensum fuisse ab eo capitolium, immolatasque ex more hostias, nullus auctor ostendit;» haec enim erant indicia gentilitiae superstitionis. Quare cum crederet Orosius, ea spectacula Christianis prohibita a Philippo omissa in suis Ludis saecularibus, eum Christianum fuisse sibi et aliis persuasit. Verum hallucinatur Orosius; nam Victor de Caesaribus cap. 28 diserte docet in Ludis saecularibus Philippi immolatas fuisse victimas: «Cum pontificum lege, inquit, hostiae mactarentur, suis utero maris, feminarum genitalia apparuere. Id aruspices solutionem posterorum portendere, vitiaque fore potiora interpretati, quod frustratum iri aestimans imperator Philippus, tum quia forte praeteriens filii similem pro merito ephebum conspexerat, usum virilis scorti removendum honestissime curavit.» Ex quibus apparet in Ludis saecularibus Philippi, suem impurissimum animal mactatum fuisse, exemplo Severi imperatoris, qui in suis saecularibus Ludis porcam immolarat, ut [Col. 1351B] ejus nummis constat. Similia scribit Eusebius in Chronico, ubi habet: «Regnantibus Philippis millesimus annus Romanae urbis expletus est, ob quam solemnitatem innumerabiles bestiae in circo magno interfectae, Ludique in campo Martio theatrales, tribus diebus ac noctibus, populo pervigilante celebrati.» Quibus ex verbis etiam deducitur Philippum in capitolium ascendisse; quia, ut tradit Zosimus lib. II, conscenso Capitolio, et consuetis ibidem immolatis hostiis, ad constructum inde theatrum progressus fiebat, et Appolini ac Dianae Ludi dedicati edebantur, ut ostendit Blondellus in libro contra primatum Ecclesiae. Tandem omnia spectacula, quae Christianis interdicta erant, in Ludis a Philippo editis repraesentata fuisse, indicat etiam Capitolinus in Gordiano Juniori cap. 33: «Fuerunt sub Gordiano, inquit, Romae elephanti triginta et duo, quorum ipse duodecim miserat, Alexander decem: alces decem: tigres decem, etc., quae omnia Philippus [Col. 1351C] Ludis saecularibus vel dedit, vel occidit.» Non ex scriptoribus tantum, tum Christianis, tum ethnicis, sed et ex ipsis numismatibus habemus, Philippum in Ludorum saecularium celebratione nihil immutasse, sed quaecumque in praecedentibus gesta fuerant, servasse. Angelonius, pag. 308, ejus nummum exhibet, in cujus postica scriptum est, SAECULUM NOVUM, et repraesentatur templum quatuor columnarum cum ara, circa quam quinque figurae sacrificantes. Spanhemius, fol. 853, alium producit, in quo etiam habetur, SAECULUM NOVUM, et exhibentur septem figurae sacrificantes. Tandem Mediobardus in numismatis impp. recitat inscriptionem nummi Philippi senioris, quae sic habet P. M. TR. P. 1111. coss. P. P. id est, Pontifex maximus, Tribunitiae potestatis IV, Consul, Pater patriae, in eoque visitur figura sacrificans ad aram: Tribunitiam autem potestatem IV jam mense Martio anni 247, quo Ludi saeculares exhibiti, jam gerebat Philippus senior. Plura alia supersunt numismata, in quibus gentilitiae [Col. 1351D] superstitionis ab utroque Philippo professae certa vestigia exstant, quae hic brevitatis gratia omitto, cum ex his et auctoribus laudatis, clare appareat eos imperatores gentiles fuisse, et consequenter tam Orosium, quam alios contrarium scribentes, deceptos esse. Neque contra nostram opinionem facit, quod prodit idem Eusebius lib. VI, cap. 36, ubi de libris ab Origene compositis mentionem facit: Exstat, inquit, ejus epistola ad imperatorem i sum Philippum, et altera ad conjugem illius Severam, quibus ex verbis Baronius et Huetius deducunt, Eusebium facile intelligere potuisse, an vere Philippus imperator Christianus esset. Nam Eusebius non asserit sese eas epistolas legisse, etsi vere Philippus, ejusque conjux litteras illas acceperint, non inde magis sequitur eos Christianos fuisse, quam Antoninum imperatorem Evangelio credidisse, quod ad eum Justinus martyr scripserit. Denique major fides non videtur adhibenda [Col. 1352A] Eusebio, Philippum imp. Christianum facienti, quam eidem lib. I, Hist. cap. 13, affirmanti Abgarum Edessenorum regem, auditis Christi miraculis, ad ipsum litteras dedisse, et Christum mutuas ad eum litteras scripsisse, quibus se missurum ad ipsum unum ex apostolis suis pollicitus est, missumque narrat a Thoma apostolo Thadaeum unum ex LXX discipulis, qui Salvatoris promissa impleret. Neque enim minus supposititia Philippi imperatoris poenitentia ab Eusebio narrata, quam duae epistolae Abgari ad Jesum et Jesu ad Abgarum, quam utramque Gelasius papa in decreto de libris apocryphis, inter libros apocryphos recenset. Nec etiam major fides Hieronymi de conversione Philippi loquentis, quam cum in lib. de Script. ecclesiast. de Seneca scribit: «Quem non ponerem in catalogo sanctorum, nisi me illae epistolae provocarent, quae leguntur a plurimis, Pauli ad Senecam, et Senecae ad Paulum.» Priores Christiani, inquit annotator Baronii, fidei nostrae promovendae toti addicti, et summo animi [Col. 1352B] candore praediti, sese saepe nimis faciles in iis, quae religioni favebant, praebuerunt, ut innumera exempla demonstrant. Non me fugit responderi posse Philippum factum esse Christianum post exhibitos Ludos saeculares. Sed id repugnat Eusebio laudato in Historia supponente eum Antiochiae ipso imperii initio poenitentiam egisse, ubi Huetius observat postea Philippum eo sese nusquam contulisse; et actis S. Pontii, quae eum conversum dicunt, cum diis suis sacrificandum pergere vellet ad celebrationem millesimi anni Urbis; et tandem Paulo Orosio, cujus verba mox recitavimus. Cum ergo haec opinio nullius auctoris testimonio nitatur, aliis duobus prioribus absurdior videretur. Utrumque itaque Philippum a Fabiano papa, vel a quovis alio baptizatum, purum figmentum esse non dubito. Decius imperator, occisis duobus Philippis, in imperio confirmatus, gravissimam persecutionem, circa [Col. 1352C] finem anni ducentesimi quadragesimi noni, molitus est, in qua passus est S. Fabianus Romanus pontifex; passa est et S. Agatha in Sicilia. Multorum fidelium in ea persecutione lapsus luxit Ecclesia, ut constat ex sancto Cypriano variis in epistolis et libro de Lapsis, quem post Decii interitum composuit. Hujus persecutionis meminit sanctus Dionysius Alexandrinus episcopus, in epistola ad Fabium Antiochenum apud Eusebium lib. VI, cap. 41. Observandum tamen martyres, de quibus Dionysius in dicta epistola loquitur, passos non esse sub Decio, sed Philippo imperante, anno nempe 248, quo Alexandriae orta persecutio ex motu populari, quales motus ea in urbe frequentes erant. Serapio itaque, Apollonia virgo, aliique, de quibus in dicta epistola, non sub Decio, sed sub Philippo morte affecti, licet in Martyrologiis eorum passio sub Decio referatur; quod factum, quia persecutionem sub Philippo et Decio motam, Antiqui pro unica reputarunt. In hac Decii persecutione Origenem lapsum, contra Baronium et Valesium probant [Col. 1352D] Petavius in Animadversionibus ad Epiphanium et alibi, atque Huetius lib. I Origenianorum apud Pagium in critica Baronii, ad annum 251. «Adnotata hic ab utroque Pagio adversus eos, qui cum Eusebio admittunt baptismum utriusque Philippi, num contrariae opinioni sint praeferenda, aliorum esto judicium. Ea tantum de causa hic afferuntur, ut ostendatur, silentium Bibliothecarii de conversione eorumdem Augustorum ad Christum non sine momentis gravium rationum contigisse. Caeterum qui pro eorumdem baptismo sentiunt, apud ill. Huetium aliosque auctores a Pagio indicatos fundamenta invenient oppositae sententiae, et apud ill. Ciampinum tomo I vet. Moniment. cap. 17, pag. 145.»
[Col. 1352D] Linea 8.— Ex Africa. Novimus hujus pontificis auctoritate per litteras suas exercita firmatum esse [Col. 1353A] judicium in Africa prolatum a concilio episcoporum contra haereticum Privatum: «Privatum veterem haereticum in Labesitana colonia ante multos fere annos ob multa et gravia delicta nonaginta episcoporum sententia condemnatum; antecessorum etiam nostrorum, quod et vestram conscientiam non latet Fabiani et Donati litteris severissime» notatum S. Cyprian. epist. 59, edit. Oxon. Constat etiam Origenem ad eum perscripsisse, ut propriae doctrinae ac fidei specimen ejusdem judicio subjiceret: nec desunt scriptores qui hoc etiam memorent superaddendum, nempe hunc pontificem non satis ea declaratione contentum voluisse, ut Origenes ad urbem [Col. 1354A] accederet, et Romae apud tribunal S. sedis viva voce se purgaret de objectis criminibus. Consequitur ut id evenerit, cum secundum iter susceptum fuit ad urbem ab Origene per aetatem Plotini, scholam tunc in Urbe philosophicam regentis. «Scribit praeterea Fabiano episcopo aliisque permultis Ecclesiarum praesidibus de sua recta et orthodoxa de fide Christiana sententia.» Euseb. hist. lib. VI, cap. 29. Vide Baron. ad annum 248, num. 2. Porphyrius in Vita Plotini. Valesius in notis ad Euseb. ex Chron. Alexandrin., et S. Chrysostomi auctorit. Pagii crit. in Annal. Baronii ad annum 249, num. 6, et Fleury hist. Eccles. lib. VI, num. 16.
21 Favianus, natione Romanus, ex patre Favio [Col. 1341] Fabio CB. sedit annos quatuordecim, menses decem, dies undecim [Col. 1341] B, an. 15, d. 4. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Maximini et Africani usque ad Decium [Col. 1341] B, Gordiani, Philippi et Decii a coss. Maxim. Aug. et Africa ad Decium et Hetruscum. secundum et Quadratum [Col. 1341] C. XIV Kal. , et passus est IV Kalend. Februarias. Hic regiones divisit diaconibus, et fecit septem subdiaconos, qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum in integro colligerent; et multas fabricas per coemeteria fieri praecepit. [Col. 1341] Vide Baron. an. eodem 253, p. 421. Et post passionem ejus, Moyses et Maximus presbyteri, et Nicostratus diaconus comprehensi sunt et in carcerem missi sunt [Col. 1341] Vide Bar. an. 254. . Eodem tempore supervenit Novatus ex Africa, et separavit de Ecclesia Novatianum, et quosdam confessores, postquam Moyses presbyter in carcere defunctus est, qui fuit ibi menses XI, sicut et multi fuerunt [Col. 1341] C, et sic multi Christiani fugerunt. . Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembris: presbyteros viginti duos, diaconos septem, episcopos per diversa loca numero undecim. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, XIV Kalend. Februarii. Et cessavit episcopatus dies septem [Col. 1341] C sex. B an. et plus. .
CATALOGUS SUB LIBERIO
Fabianus annos quatuordecim, mensem unum, dies decem. Fuit temporibus Maximini, et Gordiani, et Philippi, a consulatu Maximini et Africani, usque Decio II et Grato. Passus XIII Kalend. Februarias. Hic regiones divisit diaconibus, et multas fabricas per coemeteria fieri jussit, post passionem ejus Moyses et Maximus presbyteri, et Nicostratus diaconus comprehensi sunt, et in carcerem sunt missi: eo tempore supervenit Novatus ex Africa, et separavit de Ecclesia Novatianum, et quosdam confessores, postquam Moyses in carcere defunctus est qui fuit ibi menses undecim, dies undecim.
[Col. 1355A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 22, lin. 3, Africanus Nicostratum. lin. 7 et 8, B, scripsit, et dedit Celerino lectori, lin. 10 et 11, B, Ostiensi juxta locum. lin. 13, AB, monte aureo. lin. 14, 15, 16, B, tempore ambulavit Centumcellas, eodem tempore audivit Decius. A, audivit Decius. A, ibidem, B, qui misit Centumcellas, et exhibuit beatum. lin. 17, A, interlude. B, in tellude, noctu ante templum allatus, quem ita aggreditur, dicens, Sic definisti. lin. 18, A, nec praecepta et minas principum consideres. B, nec praecepta majorum, nec nostras minas timeas. lin. 20, B, de corona Domini mei. lin. ead. A, sed spiritale consilium accepi. B, sed magis propter animas redimendas. lin. 22 et 23, B, ad templum Martis. lin. 23, B, quod si non faceret capite truncari: hoc factum est, qui cum adorare non vellet, decollatus est in loco supradicto, cujus corpus noctu, ibid., A, post hoc idem Cornelius passus est III Non. Martii, itaque jam ante. lin. 29, A, in arenario via Appia. B. XVIII Kalendas Octobris, [Col. 1355B] et cessavit episcopatus dies 66. Lin. 1, sed. ann. 2, m. 2, d. 3. ( in cod. Maz. non apponitur numerus dierum ), sub hujus episcopatu. lin. 4, qui seperaverant. Maz., se separaverant. lin. 6, expulsus est. lin. 7, scripsit de Celetino lectore. Hic temp. Maz., sc. de Celeimo. lin. 11, ad littus, sicut videtur in scr. cod. quidam correxit. Maz., ad latus. lin. ead, B. vero Petri corpus accepit B. Corn. ep. et posuit juxta locum. lin. 13, in monte aureo in Vatic. lin. 14, Julii; eodem tempore audivit Decius q. e. accepisset Cornelius a B. Cypr. lin. 16, Cornelium, et jussit eum sibi pr. lin. 17, urbis intelure ( M, in tellure), cui ita dixit: Sic def. ut nec deos consideres ( et in ora, al. confitearis; M, ut nec D. confitearis; et in ora, al. consideres). lin. 18, vel minas timeas, et contra R. lin. 20, nec esse contra Remp. lin. 22, ad templum. lin. 23, quod si non fecisset, capite truncaretur. Post hoc jubente Decio [Col. 1355C] passus est III Non. Martii, ante passionem suam. lin. 29, Calixti in arenario via Appia. Maz., juxta cim. in arenario. Lin. 1, annos 2. lin. 4, conf. qui separati erant a [Col. 1356A] Corn. lin. 6, et ibi suscepit epistolam de sui confirmatione martyrii missam. lin. 8, dedit clerico lectori. lin. 10, Primum q. B. Pauli B. L. et posuit. lin. 11, B. Petri accepit corpus B. Corn. ep. et p. lin. 13, in monte aureo. lin. 14, III Kal. J. ib. audivit D. eo quod. lin. 15, missam Cent. lin. 17, in Tellude II. lin. 18, ut nec deos consideres, n. p. p. nec minas, ut c. R. lin. 19, Corn. ep. dixit. Ego de c. D. l. a. n. c. R. Sed spiritale consilium. Tunc jussit os ejus cum pl. lin. 23, quod si non faceret, dicens, capite truncari. Hoc autem factum est; qui etiam decollatus est in l. S. et m. effectus. cujus c. nocte coll. c. B. L. c. cl. et sepelivit juxta cimiterium C. v. Ap. in pr. suo. Itaque jam ante passionem suam omnem Ecclesiam tradidit Stephano arch. suo. Hic f. ord. usque ad vocem septem. Sequitur XVIII Kal. Sept., et cess. ep. d. 35. Lin. 1, Flor. duo, annos duos, dies tres, et sic [Col. 1356B] Reg. lin. 3-5, hoc facto reversi desumpta verba sunt ex primo Catalogo. lin. 6, Flor., Centumcellas. lin. 7, 8, Vat., et dedit Celerino Vectori. lin. 10, Flor. 2, beata Lucina accepit et posuit in praedio suo via Ostiensi, juxta locum ubi, etc. ita quoque Reg. et Vat. lin. 13, omnes codd., in Monte Aureo. lin. 14, Flor. et Reg. III Kal. Julii post hoc ambulavit noctu Gentumcellas, eodem tempore, etc. Ita quoque addit Vat. lin. 17, Reg. et Flor., Palatii, quem ita aggreditur dicens, sic definisti, ut nec deos consideres, nec. lin 20, Vat., sed magis propter animas redimendas. lin. 23, Flor., diceret capite truncandum. Addit Cass.: Idem Cornelius passus est III Nonas Martii. Itaque ante, etc. lin. 29, Reg. et Flor. duo, XVIII Kal. Octobris, ita quoque Vat. Lin. 2, Nobatus Novatianum extra Ecclesiam ordinavit, et Africa Nicostratum. lin. 9, catacumbas levavit noctu; primum quidem corpus beati Pa. [Col. 1356C] beata Lucina, et posuit in praedio suo via Ostiense ad latus ubi decollatus est. Beatus Cornelius episcopus accepit corpus beati Petri ap. lin. 17, cum praefecto Urbis in inter ludem noctu ante templum Palladis; cui ita dixit.
[Col. 1355C] Quae in Actis Cornelii traduntur de corpore B. Petri, quod ab eo positum fuit juxta locum ubi crucifixus est in monte Aureo in Vaticano III Kal. Julii, indicant, etiam translationis diem [Col. 1355D] ab Ecclesia Romana celebrari. Quomodo autem factum sit, quod corpus D. Petri ab Anacleto adhuc presbytero in Vaticano reconditum, rursus a Cornelio huc translatum sit, duabus de causis contingere potuit: vel quia verum est, quod Gregorius Magnus tradit lib. IV reg. epist. 30 ad Constantinam Augustam, quod Orientales ea auferentes, dum Romani illos insequebantur, ea ad secundum Urbis milliarium in catacumbis collocarint, indeque a Cornelio translata sint: vel quia fideles in cryptis Vaticanis detecti, sub Calisto papa cum corporibus Petri et Pauli ad catacumbas confugerant; ubi et Romani pontifices a Fabiano sepeliri coeperunt. Unde rogatu Lucinae Cornelius ea in Vaticanum transtulit, ut pluribus probat Onuphrius in historia manuscripta.
[Col. 1356C] Linea 9.— Corpora apostolorum Petri et Pauli de Catacumbis levavit noctu. Legendum Catatumbis. Hic est locus secundo ab Urbe milliario, ubi in cryptis condebantur corpora martyrum. De quo et [Col. 1356D] Anastasius in Damaso: «Hic fecit basilicas duas, unam juxta Theatrum sancto Laurentio, et aliam via Ardeatina, ubi requiescit in Catacumbis.» Idem in Adriano: «Verum etiam et ecclesiam apostolorum, foris portam Appiam milliario tertio in loco qui appellatur Catacumbas, ubi corpus beati Sebastiani martyris cum aliis quiescit.» Et Gregorius lib. III, epist. 5: «Ad secundum Urbis milliarium in loco qui dicitur Catacumbas.» Ubi dixi. Linea 17.— In Tellude noctu ante templum Palladis. Cornelius pontifex Centumcellis ubi exsulabat, per praefectum Urbi Decio praesentatus noctu in Tellude ante templum martyris. Male vulgo in interludo. Linea 20.— Ego de corona Domini litteras accepi. [Col. 1357A] Cornelius interrogatus a Decio de litteris acceptis contra rempublicam, respondit se litteras accepisse a corona Domini. Corona Domini est ordo clericorum. Auctor Constitution. apostolic. lib. II, cap. 28, de Presbyteris: Ὡς σύμβουλοί τοῦ ἐπισκόπου, καὶ
τῆς ἐκκλησίας Στεφανος, ἐισί γαρ συνέδριον, καὶ βουλὴ
τῆς ἐκκλησίας. Imitatus Paulum (Philipp. IV) : «Fratres mei charissimi, gaudium meum, et corona mea, sic state in Domino.» Linea 21.— Tunc Decius, iracundia plenus, jussit os beati Cornelii cum plumbatis coedi. Plumbatae genus flagelli plumbeis glandibus in capite instructi, quo caedebantur martyres, de quo Martyrolog. Rom. 6 Jun. et ibi Baron. Linea 28.— Cujus corpus noctu collegit beata Lucina cum clericis, et sepelivit in crypta. Tempore persecutionis corpora martyrum noctu condebantur in cryptis. Hieronym. in Ezechiel. lib. XII, cap. 40: «Dum essem Romae puer, et liberalibus studiis erudirer, solebam cum caeteris ejusdem aetatis et [Col. 1357B] propositi diebus Dominicis sepulcra apostolorum et martyrum circuire, crebroque cryptas ingredi, quae in terrarum profunda defossae ex utraque parte ingredientium per parietes habent corpora sepultorum.» B. Laurentium sepultum in crypta cum aliis multis martyribus refert Anastas. in Xisto II. Ferreolus et Ferrucius sepulti in crypta apud Vesontionem. Gregor. Tur. de Mirac. martyr. cap. 71: «Hic in abdito cryptae, duo, ut passio declarat, martyres Ferreolus atque Ferrucio sunt sepulti.» Graeci quoque condebant corpora in hypogaeis, id est locis subterraneis. Petron. in Satyric: «Haec ergo cum virum extulisset, non contenta vulgari more, funus passis prosequi crinibus, aut nudatum pectus in conspectu frequentiae plangere, in conditorium etiam prosecuta est defunctum, positumque in hypogaeo Graeco more corpus custodire, ac flere totis noctibus diebusque coepit.» Christiani quoque fugientes martyrium latebant in cryptis. Anastas. [Col. 1357C] in Caio: «Hic fugiens persecutionem Diocletiani in cryptis habitando, martyrio coronatur.»
[Col. 1357C] Linea 6.— Epistolam de sua confirmatione missam a Cypriano . . . . . suscepit. Novatianum schisma calumniis in Cornelium confictis electionem pontificis proscindere conabatur; ab eoque ad Ecclesiam Africanam schismatici epistolam, et legatos direxerant. Cyprianus eos non excepit, sed nomine Ecclesiae duos delegit, quos Romam misit. Isti etiam a duobus aliis Africanis episcopis, qui electioni interfuerant, et a clero Romano de legitima Cornelii electione instructi, cum electoribus illis episcopis Africam regredientes in concilio Africanorum rei veritatem exposuerunt, probantes Cornelium legitimum Fabiani successorem, Novatianumque schismatico furore Petri cathedram usurpare. Cyprianus episcoporum nomine epistolam dedit, quae est in [Col. 1357D] nova editione 45 apud Pamelii editionem 42, ibique Cornelium recognosci et ante fuisse recognitum, uti verum pontificem ab Africanis, asserit his verbis: «Quod servis Dei, et maxime sacerdotibus justis et pacificis congruebat, frater charissime, miseramus nuper collegas nostros Caldonium, et Fortunatum, ut non tantum persuasione litterarum, sed praesentia sua, et consilio omnium vestrum eniterentur, quantum possent, et elaborarent, ut ad catholicae Ecclesiae unitatem scissi corporis membra componerent, ut Christianae charitatis vinculum copularent. Sed quoniam diversae partis obstinata, et inflexibilis pertinacia, non tantum radices, et matris sinum, atque amplexum recusavit; sed etiam gliscente in pejus crudescente discordia episcopum sibi constituit, et contra sacramentum semel traditum divinae dispositionis, et catholicae unitatis adulterum, et contrarium caput extra Ecclesiam fecit, acceptis litteris tam suis, quam collegarum nostrorum, [Col. 1358A] item adventantibus bonis viris, et nobis charissimis collegis nostris Pompio, et Stephano, a quibus haec omnia cum tristitia communi asserta sunt firmiter, et probata, secundum quod divinae traditionis, et ecclesiasticae institutionis sanctitas pariter et veritas exigebat, litteras nostras ad te direximus. Sed et per provinciam nostram haec eadem collegis singulis in notitiam proferentes, ab his quoque fratres nostros cum litteris dirigendos esse mandavimus. Quanquam mens nostra, et propositum jam tunc fratribus, et plebi istic universae manifestum fuisset, quando litteris nuper ab utraque parte susceptis tuas litteras legimus, et episcopatus tui ordinationem singulorum auribus intimavimus,» et reliqua. Ex quo facto deducuntur perutiles ecclesiasticae observationes. Primo eruitur quod Cornelius electus episcopus illico fuerit consecratus, antequam Novatianus pseudoepiscopatum assumeret; et quod licet schismatici direxerint contra Cornelium epistolas calumniatorias, Cyprianus, [Col. 1358B] et episcopi Africae ex tunc legitimam Cornelii electionem agnoverant. Secundo, concilium Romanum fuisse adunatum, ut schisma dilueretur, et ad illud celebrandum nomine Ecclesiae Africanae electos legatos Caldonium et Fortunatum, qui adfuere concilio. Delectus iste recensetur in sequentibus conciliis: totidem ex Africa leguntur missi in concilio Aquileiensi, et in altera Romana sub Hilaro, ex quo actio conciliaris censenda. Retractatio ipsa ostendit coetum conciliarem illis verbis expressum: Sed quoniam diversae partis obstinata et inflexibilis pertinacia, etc., quibus repraesentatur certamen, et retractatus habitus. Tertio, Novatianum post acta concilii consecratum episcopum, ut deducitur ex illis verbis: Sed etiam gliscente in pejus crudescente discordia episcopum sibi constituit, schismaticorum nempe factio. Ex quo et ex verbis Cypriani sequentibus colligitur persuasio Ecclesiae abhorrens a bicipiti capite, ut in Petro observatum est. Quarto, concilii Romani exitus [Col. 1358C] fuit, ut omnes confirmati in priori veritate de legitima Cornelii electione, palam anathema dixerint schismaticis, et roborati agnoverint pontificem, et de hac confirmatione subsecuta ad concilium loquitur liber Pontificalis. Confirmationem porro hanc eo esse directam, ut ex actu conciliari, et utriusque partis momentis librata ratione omnis tolleretur dubitatio, graphice describit idem Cyprianus subinferens causam factae discussionis. «Quod autem scripta collegarum nostrorum, qui illic ordinationi tuae affuerunt, desideravimus, non veteres mores obliti, novum aliquid quaerebamus; nam Laus erat, ut tu te episcopum factum nuntiares, nisi esset ex adverso discrepans factio, quae criminosis et factiosis commentis suis collegarum pariter, et fratrum plurimorum turbaret mentes, et corda confunderet. Cui rei sopiendae necessarium duximus, ut scribentium nobis inde collegarum nostrorum firma et solida auctoritas pateretur: qui moribus, ac vitae, et disciplinae tuae condigna [Col. 1358D] litterarum suarum testimonia praedicantes, aemulis quoque et rerum vel novitate, vel pravitate gaudentibus omnem ambigendi et discrepandi scrupulum sustulerunt, et secundum consilium nostrum salubri ratione librata in hoc fluctu aestuantium fratrum mentes, sincere ac firmiter tuum sacerdotium probaverunt.» Dum itaque liber Pontificalis subdit Cornelium epistolam a Cypriano suscepisse de sua confirmatione, id expendendum juxa eumdem Cyprianum, qui hanc a libro Pontificali laudatam epistolam de confirmatione Cornelio direxit, et factae discussionis conciliaris rationes aperuit, nempe ad discrepantem factionem retractu conciliari retundendam, et ut ex communi placito episcoporum omnis ambigendi et discrepandi scrupulus tolleretur. Verba vero illa: Laus erat, ut tu te episcopum factum nuntiares, juxta veteres mores, probant vetustam a pontificibus usurpatam consuetudinem, denuntiandi susceptum pontificatum, et quod haec esset sedis [Col. 1359A] apostolicae praerogativa, et denuntiationi sequerentur episcoporum assueta obsequia. Linea 7.— Quam Cyprianus in carcere scripsit. Imo nec in secessu, cum post reditum a secessu epistolam dederit. Nec enim in secessu potuisset collegarum plurimos congregare, ad audiendos legatos Africanos et socios episcopos, qui et adfuerant Romae electioni Cornelii et concilio Romano. De quo plane addi possent ex epistolis aliis post 45 exstantibus successive in nova Cypriani operum editione de argumento eodem. Linea 7, 8.— Et de Celerino lectore suscepit. Celerinus erat presbyter martyrum, qui prius et lector, forsitan destinatus ad martyrum acta excipienda fuerat, quique in his negotiis gerendis graves pertulit injurias a persecutoribus, et gloriosa confessione apud omnes illustris erat, uti Cornelius in epistola ad Fabium, apud Euseb. l. VI, c. 43, p. 242: Celerinus vir, qui cuncta tormentorum genera per Dei misericordiam fortissime sustinuit, et qui fidei suae constantia [Col. 1359B] infirmitatem corporis sui roborans, adversarium penitus debellavit. Hic, inquam, a Novatianis circumventus schismaticis adhaesit, ejusque exemplo confessores plures titubarunt in Cornelii recognitione. Tandem schismaticorum, imprimis Novatiani, fraudibus detectis, Cornelium legitimum pontificem habuit, ac in Africa veritatis professae propugnator strenuus stetit. Hunc cum altero Sidonio dicto, ita laudat ibi pontifex: «Hi omnes cum illum tandem cognovissent, et fraudem ejus ac versutiam, perjuria quoque atque mendacia, et abborrentem ab omni societate feritatem, et lupinam quamdam amicitiam deprehendissent, ad sanctam Ecclesiam reversi sunt: cunctasque illius praestigias, ac nequitiam, quam jampridem intra se occultans, sese interim submittebat, praesentibus aliquot episcopis, ac presbyteris, et laicis compluribus evulgarunt: ingemiscentes, ac dolentes, quod a fraudulenta illa, malignaque bestia inducti aliquanto temporis spatio ab [Col. 1359C] Ecclesia recessissent.» Celerini itaque e schismate regressus, et zelus pro Cornelii causa tuenda susceptus commendatur a libro Pontificali asserente, quod de his omnibus testatissimam Cornelio dederit epistolam Cyprianus, in qua haec Celerini gesta recolit, et laudat. Ad quod referenda est altera Cypriani epistola data clero Carthaginensi, in qua Celerinum evehendum edicit ad gradum presbyteratus Ecclesiae Carthaginensis, et conversionem non obstare denotat. epist. 32: «Nunc ad vos, fratres dilectissimi, cum tanta Domini dignatione venientem, testimonio, et miraculo ejus ipsius, qui se persecutus fuerat, illustrem, quid aliud quam super pulpitum, id est super tribunal Ecclesiae, oportebit imponi, ut loci altioris celsitate sublimis, et plebi universae pro honoris sui claritate conspicuus legat praecepta, et Evangelium Domini, quae fortiter ac fideliter sequitur?» Linea 14.— Audiens Decius. Sub Gallo, et Volusiano [Col. 1359D] Centumcellis in exsilio martyr obiit Cornelius. Unde quae hic refert liber Pontificalis de martyrio subsecuto Decii tempore ita explicanda videntur, nempe a Decio primo exsilio Cornelium multatum, S. vero pontificem postea ultimum diem clausisse Gallo et Volasiano imperatoribus. Deciana enim persecutio incoepit ab edictis in clericos, episcopos praecipue, ut colligi potest ex his S. Cypriani verbis epist. 55, in qua suorum actorum apologiam texit, et ad rem sic de ipso: «Collegis omnibus junctus, plebi suae in episcopatu quadriennio jam probatus, in quiete sentiens disciplinae, in tempestate proscriptus, applicito, et adjuncto episcopatus sui nomine, toties ad Leonem petitus.» Decianam persecutionem de clero primiores exagitasse docet idem Cyprianus epist. 82, cum successo rescribit, Valerianum, senatu referente, respondisse se renovare Deciana edicta, et summam eorumdem. Ita sanctus Antistes narrat: «Rescripsisse Valerianum ad Senatum: [Col. 1360A] ut episcopi, et presbyteri, et diacones incontinenti animadverterentur.» Id est ut illico ac probarentur constituti in illis ordinibus, juxta edicta a Decio vulgata, punirentur poena capitali. Et de subsecuta persecutionis tempestate in clericos sic ante Cyprianus successo eidem: «Ut non vobis incontinenti scriberem, illa res fecit, quod universi clerici sub icto agonis constituti parati omnes, pro animi sui devotione, ad divinam et coelestem gloriam.» Hinc saevissima evasit, dum eisdem etiam in coemeteriis sacra agendi oblata ademptus locus. Sic enim docent acta exsilii S. Dionysii Alex., ubi legimus Aemilianum praefectum dixisse: «Video vos ingratos esse ac stupidos, qui clementiam Augustorum minime sentiatis: quamobrem non manebitis in hac urbe, sed mittemini in partes Libyae, ad locum qui dicitur Cephro. Hunc enim locum jussu Augustorum nostrorum elegi. Nullatenus autem licebit vobis, nec quibuscunque aliis conventus agere, aut ea quae vocantur coemeteria adire. Quod si quis ad eum quem jussi [Col. 1360B] locum minime profectus deprehendetur, aut in conventu aliquo fuerit inventus; is sibi ipse periculo arcesset. Non enim deerit congrua animadversio.» In Ecclesias pariter a Decio ad Valerianum usque exarsit persecutio (hi enim tantum numerantur, etsi alii imperatores inter ipsos medii imperaverint). Quomodo loquitur Hieronymus, in Vita S. Pauli: «Sub Decio et Valeriano persecutoribus, quo tempore Cornelius Romae, et Cyprianus felici cruore damnati sunt, multas apud Aegyptum, et Thebaidem Ecclesias tempestas saeva populata est.» Et in veteri Martyrologio VII Kal. Septembris legitur eo sensu, apud Holst. in notis ad Martyr.: «Quos Deciana persecutione jussit Valentinus incloacari;» et apud Optatum, lib. III, pag. 76: «Quod bellum persecutio dicitur, quae operata est sub duabus bestiis ex illis quatuor, quas Daniel de mari ascendentes aspexit. Prima fuit Leo. Haec erat persecutio sub Decio, et Valeriano,» etc. S. itaque Cornelius sub Decio exsilio [Col. 1360C] multatur, sub Gallo et Volusiano martyr coronatur. Propterea S. Cyprianus apud Pacianum de S. Cornelio scribit, quod saepe confessus, saepe passus. Exsilio additam poenam capitalem, qua martyrium subiit, certo supponit laudatus Hieronymus, quem felici cruore damnatum asserit, adeoque praeferenda est lectio nostra quorumdam opinioni, statuentium in exsilio damnatum Cornelium. Linea 20.— De corona Domini, id est de episcoporum epistolis, vel in synodo congregatis vel per orbem diversis, dum cuncti legitimum pontificem per epistolas subscriptas Cornelium recognoverunt, loquitur hic liber Pontificalis. Episcopus corona vocatur a Gregorio Nazianzeno in epistola ad Nissenum num. 2 oper. pag. 87, ubi de Basilii M. morte: «Solitudinem enim istam Ecclesiae videre, quae tali jam spoliata gloria, talique privata est corona.» Coetum praecipue episcoporum in synodis congregatum coronam indigitare probat Orosius in ea synodo; ubi sui [Col. 1360D] causam proposuit tom. I Conc., p. 2007: «Exposuit coronae vestrae breviter ut potuit.» Et in plena Ephesina synodo act. 3, Philippus apostolicae sedis legatus sic: «Ex actorum lectione cognovimus quae in Nestorium constituta sunt in sancto vestro concilio . . . . . nunc petimus a corona vestra ut quae in vestra synodo lecta sunt, rursum nobis etiam eadem legantur.» Et in cod. Theodosiano l. unica de epist.: «Cum igitur sedis apostolicae primatum S. Petri meritum, qui princeps est episcopalis coronae, et Romanae dignitas civitatis.» Hinc quandoque Romano pontifici tribuitur, ut in synodo Romana sub Hilaro ab episcopis (in cod. Cass. Lupi pag. 474) : «Ergo provinciali litterario sermone debita coronae vestrae obsequia deferentes, his quaesumus, ut dignatione, qua caeteros, etiam humilitatem nostram in orationibus vestris in mente habere dignemini, beatissime, et apostolica reverentia in Christo a nobis colende Pater.» Quandoque aliis episcopis, ut apud Hieronymum [Col. 1361A] (epist. 81) : «ut meo nomine salutes precor coronam tuam,» et apud S. Augustinum (epist. 147) : «Per coronam nostram vos adjurant vestri.» Occurrit etiam in antiquis episcoporum formulis apud Marculfum. l. I, form. 26. «Praesentem indiculum ad coronam beatitudinis vestrae direximus.» Synodos vero congregatas plurimas pro Cornelii legitima electione agnoscenda, ac ob Novatianorum retundendos impetus, et epistolas ab universis episcopis datas, eorum manibus subscriptas docet Eusebius, qui testatur de eo argumento vidisse encyclicum tomum eas epistolas continentem. Cujus memoriam commendare non pigeat, ut antiqua horum encyclicorum consuetudo magis illustretur. l. VI, c. 43: «Exstant adhuc epistolae Cornelii Romanorum episcopi ad Fabium Antiochensis Ecclesiae praesulem missae, in quibus et Romanae synodi gesta, et omnium per Italiam et Africam, aliasque locorum provincias sententiae declarantur. Alia praeterea Latino sermone conscripta exstant Cypriani, et aliorum [Col. 1361B] antistitum, qui cum ipso in Africa congregati sunt . . . . His adjuncta erat alia de his quae in synodo decreta erant: et rursus alia de facinoribus Novati.» Et mox in fine capitis: «Sub finem autem epistolae, numerum recenset episcoporum qui, in urbem Romam convenientes, amentiam Novati condemnaverunt, nomina quoque illorum, et quam quisque regebat Ecclesiam ascribens. Eorum item, qui Romae quidem minime adfuerant, superiorum tamen sententiam litteris suis approbaverunt, vocabula simul, et civitates, unde singuli litteras dederant, accurate commemorat.» Hic erat tomus encyclicus epistolarum totius orbis ab episcopis conscriptarum et subscriptarum, reservans authenticas synodicas et particulares epistolas, in quibus quisque episcopus nomen, et civitatis, ubi episcopatum obtinebat, ac vota recensuit. Haec porro series epistolarum totius orbis, et quid continerent, argumentumque retractatum a corona episcopali in eo codice contenta ex epistola Africanorum apparet, [Col. 1361C] cujus summam, argumentum et subscribentium numerum graphice pingit Cyprianus in altera ad Cornelium data epistola 45. Cum enim labores exantlatos narrasset ad Novatianorum artes eludendas, reducendosque quos schisma infecerat, quibus omnibus intimabat, ut Ecclesiae radicem et matricem agnoscerent, et tenerent; sic ad propositum explicandum, quomodo praeter synodicam Carthaginensem, alii etiam Africani episcopi litteras dederint: «Sed quoniam latius fusa est nostra provincia, habet enim Numidiam, et Mauritanias duas cohaerentes; ne in urbe schisma factum absentium animos incerta opinione confunderet, placuit ut per episcopos retenta rei veritate, et ad comprobandam ordinationem tuam, facta auctoritate majori, tu demum scrupulo omni de singulorum pectoribus excusso, per omnes omnino istic positos litterae fierent (sicut fiunt), ut te universi collegae nostri, et communicationem tuam, id est catholicae Ecclesiae unitatem pariter et charitatem probarent [Col. 1361D] firmiter et tenerent. Quod divinitus evenisse, et consilium nostrum providenter profecisse gaudemus. Sic enim nunc episcopatus tui et veritas pariter, et dignitas apertissima luce, et manifestissima, firmissima comprobatione fundata est: ut ex rescriptis collegarum nostrorum, qui ad nos litteras inde fecerunt, ordinationis tuae origo necessaria, et ratio justa, et gloriosa quoque innocentia ab omnibus nosceretur.» Haec est corona illa episcopalis, hic codex ille encyclicus, unde roborata permansit Cornelii ordinatio, et probata legitima electio, ac exsufflatum Novatianum schisma. Non contra rempublicam. Apud Decium imperatorem arte Novatianorum diffamatus fuerat Cornelius, quasi ipse per priorem synodum Romanam, in qua plures interfuerant episcopi cum duobus Africanis legatis, et per synodum Carthaginensem, ac reliquas epistolas episcoporum orbis contra imperium machinaretur. Credidit Decius, eo quod plures expertus [Col. 1362A] esset hostes de imperio contendentes et in castris Christiani milites adessent, a nutu episcopi pendentes. Exinde exarsit in Cornelium, quem ex episcoporum litteris ante schismaticorum delatis agnoscere poterat supremum inter episcopos recognosci. Haec ita evenisse suadent verba Cypriani scribentis de Cornelio, epist. 52: «Sedisse intrepidum Romae in Cathedra eo tempore, cum tyrannus (eo nomine Decium vocat ob peremptos imperatores) infestus sacerdotibus Dei (episcopis nempe, et clero majoris ordinis, adversus quos edicta vulgavit, ut supra dictum est) fanda atque infanda comminaretur, cum multo patientius, et tolerabilius audiret levari adversus se aemulum principem (de imperii invasoribus sub Decio agit Victor), quam constitui Romae Dei sacerdotem.» Verba porro illa fanda atque infanda dominaretur satis ostendunt Decium revera in S. Cornelium haec aut similia dixisse, quae referuntur inter Cornelii gesta. Suspicax tyrannus [Col. 1362B] veriora credit, quae Novatiani efficiebant in S. Cornelium, dum et synodi, coetus, et litterae undique deferuntur, quae traduxit veluti molitiones in imperium. Quomodo vero Decius, qui universum clerum majorem perdendum decreverat, Novatiano et asseclis de eodem clero pepercerit, prodit Cornelius in sua ad Fabium, ubi facinora Novatiani recensens edicit, eum vocatum, ut catechumenis in exitu succurreret, repudiatoque presbyteratu dixisse se alteri philosophiae incumbere, ac propterea renuisse ministerio catechumenorum adesse, subditque: «Quin potius ira et indignatione percitus, abiit et discessit. Neque enim presbyterum se amplius velle esse respondit, sed alterius philosophiae desiderio teneri.» Pacianus notat Novatianum, dum Cornelius patiebatur et a Decio, et deinde a Gallo, et Volusiano afflictabatur, in securitate vixisse, et ab edictis in clerum publicatis omnino fuisse immunem. Diluens enim Novatianorum nugas, et inter has, quod ante Cornelium Novatianus veri confessoris [Col. 1362C] titulum habuerit, haec scribit: «Nam quod ante passum Novatianum putas, et Cyprianum dixisse subjungis: praecessit me adversarius meus: vide quam manifeste respondeam. Novatianus martyrium nunquam tulit, nec ex verbis beatissimi Cypriani auditum illud, aut lectum est. Habes ejus epistolas, quibus Cornelium Urbis episcopum, cui tunc Novatianus inviderat, inimicis principibus resistentem saepe confessum, saepe vexatum refert, plurimis confessoribus, pluribus quoque martyribus ducem factum, et cum plurimis gloriosissime coronatum, vivente adhuc Novatiano, etiamque securo; nam ideo ab Ecclesia recesserat, ne illi labor confessionis urgeret.» Potuit itaque Novatianus, qui apud fideles, tot in S. Cornelium calumnias finxerat, eum apud Decium deferre, uti patriae et majestatis proditorem, et causa existere exsilii, passionum, ac tandem gloriosi martyrii ejusdem; ac propterea Cyprianum bene scripsisse: «S. Cornelium saepe [Col. 1362D] confessum, saepe vexatum, et cum plurimis gloriosissime coronatum.»
[Col. 1362D] Linea 6.— Centumcellis pulsus est. Hic locus egregie describitur a Plinio secundo lib. VI, epist. 31. Ad Cornelium ibi degentem et de prostrata perfidia triumphantem Cyprianus scripsit epistolam edit. Pamel. 47, quae sic incipit: Cognovimus, frater charissime, fidei ac virtutis vestrae, etc. Linea 17.— In interludo corrige in Tellude. Id est in templo, in quo saepe senatus cogi consuevit, ut ex Cicerone, Dione, et Livio apparet. Vide Baron. ann. 255. num. 6. Linea 20.— De corona Domini. Fidelem Christi plebem, eamque populi multitudinem, quae episcopum vallare consueverat, intelligit nisi fortasse voluerit significare coronam martyrii. Cujus argumenti [Col. 1363A] est Cypriani epistola 56 edit. Pamel. ad Cornel. novissime scripta. Baron., anno 255, num. 79.
[Col. 1363A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Beati Cornelii pontificatus quamvis prae caeteris illustretur tum epistolis ipsius, tum ejus aequalis Cypriani, et idcirco videri possit illius epocha prae aliis definita; attamen implicatur difficultatibus tam variis apud historicos et chronologos nostri temporis, ut inter eos neque de anno, neque de annorum summa conveniat: aliis anno unico id concludentibus cum mensibus 3, ac diebus 10; aliis extendentibus ad biennium, aut triennium solidum. Quidam statuunt illius sedis initium anno vulgaris aerae Christi 251, Decio III et filio Q. Herennio coss. Alii constituunt in praecedenti consulatu Decii Aug. II et Grati anno Christi 250, quibus et nos accedimus. Nonnulli serius protrahunt Decii principatum, et cum eo cathedram Cornelii: ita ut biennio, vel [Col. 1363B] triennio postponant in aera Christi communi tum consules tum imperatores memoratos (ut Pagius observat, aliique passim chronologi) contra evidentem demonstrationem temporum. Nostram Chronologiam de sede Cornelii firmant cum picturis basilicae S. Pauli alia documenta suo loco indicata in serie pontificum Romanorum inter Prolegomena, et ea quae hic afferemus; si prius unica observatio permittatur, hic nitidius exhibenda, quam supra explicari posset in angusto spatio columnae in Prolegomenis illi attributae. In ea columna distinxi de more litteras hodie superstites epochae S. Cornelii per characteres capitales, sive majusculos; absumptos autem vetustate significavi per characteres non capitales, sive minusculos. Legitur itaque: † corneLIUS SED [Col. 1363C] AN N I 1. m. III D X
Initium demonstrationis ducere oportet ab imperio Decii suis temporibus assignando; cum quo certum nexum habent consulum series, gesta, et martyrium Cornelii, ejusque characteres, ipsius Cornelii et Cypriani litteris comprobati.
Triginta mensibus imperasse Decium perspicue docemur a Victore in Epitome: imperavit menses triginta: cui suffragatur alius Victor de Caesaribus, scribens, exacto regni biennio Decium utrumque, patrem [Col. 1364A] et filium, decessisse. Eutropius quoque testatur, postquam biennio imperaverant, ambos interfectos. Hoc spatio mensium triginta, quibus rei Romanae praefuit Decius, qui ante imperium consul jam fuerat (ut creditur suffectus sub Philippo ex indicio Vitae S. Genulphi apud Pagium ad annum 250 numero 11), alios duos consulatus, et quidem ordinarios gessit: unum, qui erat ipsi secundus, cum collega Maximo Grato; alium vero, quem tertium numerabat, cum Decio filio natu majore, quem nummi et inscriptiones appellant Q. Herennium Etruscum Messium Decium. (Vide Spon. Miscell. pag. 273.) Consulatum Decii secundum cum Grato Fasti referunt ad annum aerae Christi communis 250, consentientibus merito omnibus chronologis: apud quos etiam peraeque ratum est tertium consulatum Decii patris, collega Decio filio pariari cum anno aerae Christianae 251.
His in consulatibus ita pariandis cum aera Christi nemo hodie refragatur; cum proximi valde sint duobus [Col. 1364B] consulatibus maxime certo nexu conjunctis cum definito anno aerae Christianae, et reliquarum insigniorum, nempe cum illo celebri apud Censorinum de die Natali, Ulpio et Pontiano coss., qui clavus est universae Chronologiae, et pertinere ostenditur ad aerae Christi communis annum 238, tum ex eclipsi solis totali, quam paulo ante delationem tituli Caesaris puero Gordiano Pio eodemque mense quo imperatores contra Maximinum acclamabantur in Africa duo Gordiani pater et filius, scilicet anno proxime superiori 237, Romae visam ita memorat Capitolinus in ejus Vita, ut nox crederetur, juxta astronomicas Tabulas ita spectandam die 12 Aprilis ejusdem anni 237, tum ex characteribus epocharum illustrium a Censorino productis cum memorato Ulpii et Pontiani consulatu, sub quo numerat annum Olympiadicum ex diebus aestivis 1014, a Roma condita ex Parilibus 991, Julianum 283, Augustorum 265, aerae Aug. Alexandrinae 268, Nabonassari 986, Philippi ab [Col. 1364C] excessu Alexandri Magni 562, et nos cum universis chronologis aerae Christianae annum 238. His plane assentior.
Unum addo, chronologis hactenus inobservatum, nempe eumdem Q. Herennium Decii filium, qui consul ordinarius processit Kal. Januarii anno 251, cum patre tertium consulatum eadem die assumente, eumdem, inquam, Quintum Herennium Decii filium postremis mensibus anni proxime praecedentis 250, abdicante Grato, fuisse consulem suffectum et patris collegam: ita ut ex mense saltem Octobri (puto et maturius) signarentur Acta publica, Decio Aug. II et Decio Caesare coss., seu duobus Deciis coss. Ex Kalendis vero Januariis anni 251 scriberetur, Imp. Caes. Decio Aug. III, et Decio Caesare II coss.: quo anno pariter certum est utrumque Decium occubuisse imperii mense trigesimo. Secundus consulatus Decii filii cum tertio patris conjunctus non obscure indicatur in Actis Pionii martyris, signatis in editione [Col. 1364D] Bollandiana consule Tertium Messio Quinto Trajano, et Deltio Grato secundum. Intelligitur enim scribendum fuisse Decio Grato secundum; cum alterum Grati consulatum nullus memoret; neque is Gratus, qui collega fuerat Decii patris in secundo consulatu appelletur Deltius Gratus; neque probabile videatur a Decio Augusto per duos priores imperii sui annos eumdem collegam lectum fuisse, genti suae extraneum, liberis praetermissis. In Fastis Florentinis majoribus, a Relando editis, clare consignatur consulatus secundus Decii filii conjugatus cum tertio Decii patris, anno 251.
250 Δέκιος β`, κὰι Γράτος
251 Δέκιος τὸ γ`, καὶ Δέκιος Καισαρ τὸ β`.
Secundus iste consulatus Decii filii et Caesaris supponit primum. Utique anno praecedenti, quo pater imperare coepit, et quo ipse Caesaris appellatione donatus est veteri inscriptione, apud Sponium id ostendente [Col. 1365A] pag. 273. Eo anno ordinarium non gessit; quippe Decii Augusti iterum consulis collega fuit Gratus, ita signatus in Fastis, et in pluribus legibus Codici insertis a Relando collectis. Quare suffectum haberi oportet, postquam Gratus per menses aliquot ordinarium consulatum gessisset cum Decio Augusto. Hunc filii consulatum suffectum in Actis senatus signatum fuisse una cum secundo, quem pater Augustus ordinarium gerebat, demonstro ex senatusconsulto apud Trebellium Pollionem in Valeriano, quod editum fuisse perscribitur duobus Deciis consulibus ante diem VI Kalendas Novembris. Rupertus in observationibus ad Synopsim historicam Besoldi pag. 326, aliique scriptores illud senatusconsultum pertrahunt ad consulatum ordinarium utriusque Decii, patris tertium et filii collegae, eumdemque faciunt amborum emortualem. «Sed quando (inquit Rupertus) uterque (Decius) caesus? Novembri, ut puto, aut Decembri, A. U. 1003. Treb. Pollio in Valer. I. 173. duobus Deciis coss. ante diem VI Kal. [Col. 1365B] Novembris, cum ob imperatoris litteras in aede Castorum senatus haberetur, etc. Ergo Octobri extremo adhuc vivebat Decius» etc. Recte colligit Vitam Decii per integrum mensem Octobris adhuc superstitem. Sed male infert mortem Deciorum contigisse ante exitum illius anni quo S. C. tum condebatur. Demonstro.
Decii pater et filius in praelio circa Tanaim contra Scythas gesto occubuerunt: et quidem proditione et artibus Galli, qui utrique in imperio successit, quando in luto paludis defixi sunt, quo utrumque imprudenter progressum studiose acciverat insidiator. Si pugna, et defixio in palustri limo per gelida Scythiae loca Deciis contigit, ad eum certe annum pertinere minime potuit, quo senatusconsultum Romae edebatur VI Kalendas Novembris. Neque enim pugna cum barbaris, neque ea defixio praesumenda est, quae gelu nondum astrictam paludem requirit, ut possit limo infixos retinere. Senatusconsultum [Col. 1365C] de censura Valeriano deferenda, de quo loquitur Pollio, editum Romae duobus Deciis coss. VI Kal. Novembris in Aede Castorum, subinde perlatum est in Scythiam ad Tanaim (teste Zosimo circa finem lib. I) ubi agebat Decius cum copiis nondum ad hiberna revocatis, sed in aciem instructis: id affirmante etiam Constantino in oratione ad sanctorum coetum apud Eusebium cap. 24: in Scythicis campis cum omni exercitu prostratum. Ut Roma perferretur ad Tanaim celeriter exemplum SCti, demus circa finem Novembris eo pervenisse cursorem. Quid inde? Eratne Decius tum temporis conflicturus cum acie explicata in rigidissima Scythiae regione? Erantne Barbari trifariam in aciem divisi ex composito cum Gallo, tum temporis acciti ad insidias Decio struendas? Quid vero praestitit Decius acceptis litteris senatus, deferentibus censuram Valeriano? Trebellius narrat. Hoc S. C. tum ubi Decius accepit, omnes aulicos convocavit. Agebat quippe in hibernis, et inter [Col. 1365D] aulicos, ut ferebat anni tempestas hiemalis, non in campo, et in acie inter duces ad pugnam paratos. «Ipsum etiam Valerianum praecepit rogari, atque in conventu summorum virorum, Tanto SC. felicem te, inquit, Valerianum totius senatus sententia,» etc. Imperator in laudem Valeriani effusus Caesareo elogio cumulat sententiam senatus, et Valeriani merita eloquenter extollit. Suntne ista indicia procedentis ad pugnam, an sedentis pacifice in aula? Sed quaero: undenam Decius Valerianum illico accipit ad Tanaim, contra explicatam Scytharum aciem jam congressurus? Valerianus profecto militiam sequebatur, teste Victore de Caesaribus. Quanam vero in Provincia, non liquet. Zosimus tamen, cum a Deciorum successore Gallo ablegatum asserat (lib. I, cap. 28) ad Gallicas atque Germanicas legiones adducendas; videtur innuere non longe ab illis agere consuevisse. Demus tamen fuisse ita proximum, ut Kalendis Decembris Decii lateri astiterit, ab eoque confirmata [Col. 1366A] censura, sit auctus. Superest ut Decius manum cum hoste conserat ad paludes circa Tanaim, nondum gelu constrictas, et imprudenter progressus limo infigatur, et cum exercitu pereat mense Decembri. Peto, Kalendas Januarii proxime sequentes post illum tertium consulatum Decii patris cum filio collega, cui decretum senatus tribuitur signatum duobus Deciis coss., quis aperuerit? Utique Trebunianus Gallus Augustus iterum consul, et Volusianus Caesar. Ita Fastorum editores omnes, et inscriptiones, et lex 16 Cod. de negot. gest. data XI Kal. Maii. Ut vero Gallus Augustus et Volusianus Caesar signare possent Kalendas Januarii suo consulatu, perferendus antea fuit Romam nuntius pugnae, ac mortis Deciorum ad ripam Tanais. En alterum mensem expedito cursori concedendum antequam Romam perferat litteras nuntiantes in pugna, si placet, Decembri mense infeliciter cum Scythis conserta absumptos Decios: neque cadavera eorum reperta, [Col. 1366B] neque fuga eos praeservatos, neque ullibi visos: quae omnia spatium temporis complurium dierum post praelium poscebant, ut Romam perscribi possent tanquam explorata. Putamusne intra decembrem dimicatum fuisse, de cadaveribus principum frustra quaesitum, deinde a legatis exercitus cursorem cum litteris ex ripa Tanais missum in Urbem ad senatum tam celeriter pervenisse, ut intra eumdem mensem de novi principis electione in Urbe agi potuerit, Gallus eligi, et consulatus ipsi ac Volusiano filio decerni ante Kalendas Januarias? His nempe angustiis coarctantur ii qui senatusconsultum memoratum referunt ad consulatum ordinarium duorum Deciorum patris tertium: quibus haerere aquam necesse est; cum dies 27 Octobris conditi Romae decreti diebus 65 distet (eisque anni brevissimis et minus ad pugnam aptis in Scythiae climate) a Kalendis Januarii, quas signare oportet nomine et consulatu Galli et Volusiani jam Augusta dignitate fulgentium. At in alia sententia, in qua persistimus, deferente consulatum [Col. 1366C] suffectum ante Octobrem anni 250 Decio filio, quem gerat tribus supremis anni mensibus cum Decii patris secundo, satis temporis superest et opportunae tempestatis anni ad illa gerenda tum Romae, tum in Scythia, quae ab historicis memorantur. Hanc igitur elegerim chronologiam brevis imperii ac vitae Deciorum per menses triginta ab adepta dignitate Augusta, quam historici, nummi veteres, et inscriptiones, aliaque documenta genuinae antiquitatis comprobant.
Anno aerae Christi 249, ineunte paulo post initium Januarii, Aemiliano et Aquilino consulibus, Trajanus Decius a militibus in Pannonia, ad quos regendos coercendosque missus fuerat amictus purpura, ut scribit Zosimus, ad imperium suscipiendum compellitur. Philippus Augustus vere adulto ad illum opprimendum exercitum movet. Concurritur aestate ineunte internecino praelio in campis Veronensibus circa mensem Julium; cum XIV Kal. Julii [Col. 1366D] adhuc regnaret Philippus; ut rescriptum ejus probat lib. VIII Cod. tit. 56, de Revocat. donat. l. I Philippus cadit pulso amissoque exercitu, et Romae apud castrum Praetorium filius Philippi interficitur. Decius rerum potitus filium Etruscum Caesarem facit (ait Victor de Caesaribus) statimque eo in Illyricum praemisso Romae aliquantulum moratur murorum gratia, quae instituit, dedicandorum.
Anno sequenti 250 procedit Kalendis Januarii consul iterum Decius Augustus, collega Grato: et filium in Pannonia agentem post aliquot menses suffectum Grato collegam consulatus adhibet, statim ac in Pannoniam et ipse profectus est adversus Scythas seu Gothos, qui in Thraciam irruperant. Hanc expeditionem cum susceperit Decius maturrime quam potuit, ita affirmante Victore; conjicio in provinciam profectum adulto vere eo pervenisse. Absente Decio, S. Cornelius papa eligebatur, duobus Deciis consulibus, ut in vetustis Tabulis ecclesiasticis scriptum [Col. 1367A] reperit card. Norisius in epochis Syromacedonum dissert. 3 in fine. Non tamen anno 251, sed anno 250, Decio Patre iterum, et Decio filio suffecto consulibus. Suffecerit enim in adventu suo pater Grato abdicare jusso, statim ac in castris fuit circa initium mensis Junii. Neque officit, si aliquot leges, imo et aliquot ipsius Cornelii papae epistolae post Junium mensem hoc anno datae consignentur Decio et Maximo (hoc est Maximo Grato) consulibus. Nam complura exempla nos docent, post initum a consulibus suffectis magistratum promiscue signari privata et publica scripta consulibus sive ordinariis sive suffectis. Suetonius scribit natum Vespasianum patrem XV Kalendas Decembris, Q. Sulpicio Camerino C. Poppaeo Sabino coss. (in ejus Vita, cap. 2) . Fasti marmorei Capitolini adhuc superstites sub his coss. ordinariis ostendunt ex Kal. Julii suffectos M. Papium m. f. m. n. Mutilum, et Q. Poppaeum Q. f. q. n. Secundum. Dedicatio aediculae regione XIIII. Vici censori signatur in vetusto lapide per Fabrettum [Col. 1367B] edito de col. Traj. p. 273, et Inscrip. pag. 103, hodie asservato in Musaeo Albano, tribunitia potestate IIII imperatoris Trajani consulis III designati IV, Roseio Aeliano et Claudio Sacerdotae consulibus suffectis peracta IIII Kalendas Januarii. Bimestres hi consules, ut appellat Norisius epist. Cons. pag. 99, occupant postremos tantum menses anni aerae Christi C (ut patet ex adjecta potest. trib. IIII Trajani) quem aperuerunt et signarunt consules ordinarii Trajanus Aug. III et Fronto, sive Frontinus, ut idem Norisius probat in laudata epist. pag. 62, ubi ostendit quoque ex Plinio, eodem anno plures bimestres consules a Trajano collegas ascitos. Quandoque et consules ordinarios et suffectos exprimi curarunt etiam in publicis tabulis. Exemplum legitur apud Panvinium in Fastis ad annum V. C. 908, Christi 155, ita signatum Jubentius Celsus pro magistro subscripsi III Nonas Novemb. Antio Pollione et Opimiano cos. ordinar. Severo et Sabino cos.
[Col. 1367C] Nihil igitur impedit utraque subscriptio vel alterutra adhibita consulatus ordinarii aut suffecti, quominus intelligatur Junio mense suffectus Grato consuli ordinario filius Decii, et litterae et acta subinde signentur vel Decio et Grato, vel duobus Deciis coss.
Eodem anno 250, circa finem Octobris duobus Deciis coss. (patre II et filio suffecto) senatusconsultum de censura Valeriano decernenda Romae editum et signatum fuit VI Kal. Novembris. Ab Urbe ad se transmissum recipit Decius in Pannonia, ubi tunc agebat. Valerianum advocat, et honores illi a senatu decretos confirmat mense Novembri, aut Decembri.
Annum succedentem 251 aperiunt Decius pater consul III et Decius filius consul iterum ambo ordinarii vel in Pannonia, vel in hibernis Scythiae castris apud Tanaim. «Gallus enim ad moliendum res novas conversus (ait Zosimus lib. I) legatis ad barbaros [Col. 1367D] missis, ut in societatem insidiarum adversus Decium venirent, hortabatur. Illis cupidissime quod imperatum erat accipientibus, etc., et trifariam divisis, et a Decio in acie prima et secunda caesis fugatisve, pauci quidam ex acie tertia in paludem a Gallo significatam imprudenter perducunt Decium: ubi in luto defixus, et a barbaris undique telis petitus una cum iis, quos propter se habebat, nemine prorsus evadendi facultatem nacto, periit.» Victor addit: «Gurgite paludis ita submersum fuisse, ut nec cadaver ejus potuerit inveniri.» Victor alius in libro de Caesaribus subdit: «Haec ubi Patres comperere, Gallo Hostilianoque augusta imperia, Volusianum Gallo editum Caesarem decernunt.» Delata itaque purpura et Augusta dignitas Volusiano et Gallo circa mensem Junium anni 251, cum mensibus triginta circiter a prima militum acclamatione imperasset Decius, juxta Victoris Epitomen, et juxta Victorem alterum de Caesaribus exacto biennio, scilicet a caede utriusque Philippi, quando non tantum [Col. 1368A] a militibus, sed etiam a senatu populoque Romano aestate ineunte Augustus dictus fuerat anno 249, Aemiliano et Aquilino coss. quo consulatu consignat legem 2 libri quarti Cod., tit. de Haereditar. actione, die XIV Kalendas Novembris.
Licet hinc arguere cur S. Hieronymus in libro de Scrip. ecclesiastic. affirmet S. Cornelium Ecclesiae praefuisse sub Gallo et Volusiano; cum non modo pertigerit ad eorumdem imperium, sed ultra annum solidum sub iisdem Augustis Petri sedem tenuerit, ut jam ostendere conabor, firmata cum sit Chronologia imperii Decii tot documentis. His autem accensere non pigeat evidens illud, quod ab em. card. Norisio producitur dissert. 3 de epochis Syromaced. ut confirmet Chronotaxim Panvinii de imperio per Decium inito Aemiliano et Aquilino coss. Christi 249, licet alius em. scriptor Baronius differendum putaret. «Haec, inquit, contra Panvinii nostri sententiam dicta sunt, qui etiam ibidem in margine a Baronio indicatur. At mei concivis Chronologia certa [Col. 1368B] est, nec sine errore in dubium revocari potest. Plurimi autem interest (ait card. Norisius circa finem laudatae dissertationis) initium principatus Decii suo recte anno statuere: quia cum ille post occupatum imperium persecutionem contra Christianos instituerit, qua S. Fabianus papa, aliique in orbe Romano martyres occisi sunt, ac plura in Africana Ecclesia id temporis gesta fuerint ex epistolis S. Cypriani, in magnis annalibus illorum ordo turbatur.»
Constituta igitur epocha initi principatus tum a Deciis anno 249, tum a Gallo et Volusiano circa Junium anni 251 componendam suscipio aeram pontificatus S. Cornelii cum documentis genuinis Romanae Ecclesiae: inter quae recensemus litteras ejusdem et cleri Romani editas cum Cyprianicis.
Martyrium beati Cornelii papae referendum esse ad diem 14 Septembris comprobant universa illa documenta, quae enumerantur a Schelestratio Antiquit. [Col. 1368C] Eccl. dissert. 2, cap. 6, num. 7, una cum Tabulariis Ecclesiae Romanae. Asserit Hieronymus in libro de Script. Eccl., narrans Cyprianum passum eodem die quo Romae Cornelius, sed non eodem anno. «Ex quo ultimo textu (ait Schelestr.) non tantum locum, sed etiam diem passionis Cornelii cognoscimus. Cum enim Cornelius eodem die quo Cyprianus martyr occubuerit, Cyprianum autem XVIII Kal. Octobris passum fuisse conveniat inter omnes, necesse est Cornelium illo quoque die pro Christo obiisse. Porro de die martyrii S. Cypriani testatur Kalendarium antiquissimum Ecclesiae Carthaginensis, a R. P. Jo. Mabillonio editum tomo III Analectorum, XVIII Kal. Octobr. sancti Cypriani episcopi et martyris Carthag. Concinunt Acta Passionis S. Cypriani. Passus est autem beatissimus Cyprianus martyr die octava decima Kalendarum Octobrium. Qua die in martyrologiis non solum D. Cypriani, sed etiam Cornelii papae memoria reperitur. Diem [Col. 1368D] igitur martyrii S. Cornelii cum cognoscamus perinde certam ac diem passionis S. Cypriani 14 Septembris, de anno jam est inquirendum. Diversus a variis scriptoribus constituitur. Card. Baronius distulit ad 255, ob consulatus biennio, vel triennio postpositos. Schelestratius refert ad annum 253; Pagius cum plerisque figit in 252. Huic postremae Pagii et aliorum illi adhaerentium sententiae libenter accedo: ad quam me impellunt invicta argumenta mox afferenda.»
Considerat Schelestratius laudata dissert. 2, cap. 6, num. 4, duo Hieronymi testimonia. «In Vita Pauli Eremitae tradit: «Sub Decio et Valeriano persecutoribus, quo tempore Cornelius Romae, et Cyprianus Carthagine felici cruore damnati sunt, multas apud Aegyptum et Thebaida Ecclesias tempestas saeva populata est.» Libro autem de Script. Eccl. in Cornelio refert: Rexit Ecclesiam annis duobus sub Gallo et Volusiano. Priori enim loco asserere videtur Hieronymus Cornelium sub Decio occubuisse; secundo [Col. 1369A] autem, diserte affirmat sub Gallo et Volusiano martyrio coronatum fuisse: quae sibi invicem adversa erunt, nisi priori loco Decii persecutionem intelligas, quae sub Gallo et Volusiano continuata est et proinde una eademque cum Decii persecutione censetur.»
At nostra sententia, inhaerens Hieronymi vestigiis, jungit cum Decio Valerianum in damnatione Cornelii (quod Schelestratius omiserat conciliare) sedique ejusdem Cornelii principatum attribuit Decii, et partem principatus Galli et Volusiani. Vidimus enim, anno 250, die 25 Octobris, Decio patre iterum consule cum filio suffecto abdicanti Grato, senatusconsultum Romae editum de censura Valeriano decernenda perlatum fuisse ad Decium in expeditione Scythica tunc agentem in hibernis castris: et accitum ab eo Valerianum confirmatae dignitatis laudem retulisse, et amplissimam potestatem, quae ipsi tradebatur in concione, quam [Col. 1369B] Trebellius exponit ita declaratam a Decio: «Tibi legum scribendarum auctoritas dabitur. Tibi de ordinibus multum judicandum est. Tu arma respicies. Tu de nostro palatio, tu de judicibus, tu de praefectis eminentissimis judicabis. Excepto denique praefecto urbis Romae, exceptis consulibus ordinariis, et sacrorum rege, ac maxima virgine Vestalium, si tamen incorrupta permanebit, de omnibus sententias feres.»
Potuit itaque Valerianus censor in Urbem redux sub initium anni 251, ad exercendam amplissimam potestatem missus, ut par est credere, cum mandatis de Cornelio nominatim puniendo, ac de illo supplicium sumendo, non minus, quam de Julio Valente, qui post profectionem ex Urbe invaserat imperium; cum beato Cypriano teste in epistola ad Antonianum Decius «multo patientius et tolerabilius audiret, levari adversus se aemulum principem (Julium Valentem) quam constitui Romae Dei sacerdotem;» potuit, inquam, Valerianus censor ea cum potestate hisque cum mandatis missus a Decio, Cornelium, [Col. 1369C] anno superiori 250 delatum, in exsilium pellere Centumcellas, anno 251 et subsequenti 252, ab exsilio in Urbem accire, et Decii nomine interrogare de litteris a Cypriano ei redditis, et plumbatis caedere, et capite truncare, quod renuisset impia sacrificia Marti litare, ut Acta perhibent, et vetusta Martyrologia confirmant, et liber Pontificalis. Verum de serie ac loco martyrii erit quaerendi locus in Notis historicis. Hic, ubi temporis rationes indagamus de epocha initi pontificatus, et gloriose completi per martyrium ita statuimus. Sedis vacationem a martyrio Fabiani die 20 Januarii anni 250 (ut in praecedenti numero probatum fuit) perduco ad diem electionis 4 Junii: qua clerus Romanus diuturno interpontificio finem imposuit concordi illa electione, per Cyprianum ita descripta. «Factus est autem Cornelius episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis, quae nunc affuit, suffragio.» Multo longiori spatio sedis [Col. 1369D] vacationem plerique extendunt, differentes Cornelii electionem ad Junium mensem anni 251, licet Fabiani martyrium retineant 20 Januarii anni 250, ultra annum solidum, imo et totis mensibus XVII impeditam electionem asserentes. Contendunt id praesumendum ex litteris quatuor cum responsis totidem ultro citroque missis ac recepto inter clerum Romanum et Cyprianum. Verum Catonis facto revinci possunt, demonstrantis expeditum commercium Urbis cum proxima Carthagine, prolatis in medium e sinu togae in conspectu senatus recentibus ficubus, quos inde afferri curaverat. Quotidie experimur paucos intra dies (quandoque intra hebdomadam) ex Lilybaeo Siciliae promontorio, unde spectatur portus Carthaginis, litteras huc afferri. Quae autem nostra est commercii facilitas cum Sicilia et Africa, in hac rei nauticae negligentia, si conferatur cum quotidiana transvectione ex portu Ostiensi et Antiati, florente Romano imperio, dum classes instructae tam [Col. 1370A] militiae quam mercimonii causa, et corporati ordines Scaphariorum, et lenunculariorum trajectus Luculli, et navium marinarum curatores a nobis lecti in antiquis inscriptionibus Ostiensi in colonia effossis, in horas ferme singulas (quod nunc in Hollandia fit) solvendi copiam ministrarent? Potuit Novatus ex Africa supervenire post obitum Fabiani, potuit interesse pacificae electioni Cornelii, nondum divisis foedo schismate Christi confessoribus a reliquo clero: ut necessitas nulla impellat Papebrochium ad recedendum a sententia Henschenii, definientis vacationem sedis post martyrium Fabiani ad quintum ab illa mensem nondum completum. Mihi certe nulla necessitas apparet negandi cum recentioribus auctoribus, a Schelestratio ibi indicatis, ante mensem Augustum anni 250, scriptas fuisse litteras cleri Romani ad Cyprianum (30 inter Pamelianas) quibus testatur, «post excessum nobilissimae memoriae viri Fabiani, nondum episcopum [Col. 1370B] propter temporum difficultates constitutum fuisse.» Unam fortasse si moveant ex inchoato mense duodecimo carceris Moysi, aliorumque confessorum ante creationem Cornelii, quem affirmat in periocha Fabiani vetustissimus Catalogus Liberianus (in Prolegom.); huic facile respondemus, si mensium numerus supponatur in Catalogo non vitiatus, Moysis carcerem iteratum intelligi oportere per aliquot menses persecutionis Decii ante mortem Fabiani qui potiorem numeri partem constituant, et unius vel alterius post, qui compleant summam mensium XI et dierum totidem. Constat enim ex Caecilio de mortibus persecutorum, Decii persecutionem inchoasse a suscepto per eumdem imperio. «Et quasi hujus rei gratia (inquit) provectus esse ad illud principale fastigium, furere protinus contra Deum coepit, ut protinus caderet.» Cum itaque paulo post initium anni aerae Christianae 249, viderimus imperium Decio fuisse delatum, et ipse protinus furere contra Deum coeperit, veros ejus cultores insectando; potuit quoque [Col. 1370C] Moyses, cum sociis carceri mancipari per octo vel novem menses ante martyrium Fabiani; cum in Africa eodem tempore saevitum fuisse in Christianos constet ex litteris Cypriani; imo et ipse beatus antistes quaesitus ad leonem in circo saepe fuerit antequam mors inferretur Fabiano sub initium anni 250. Per absentiam Decii ab Urbe, maturrime quam potuit suscepta expeditione (ex Victore) adulto vere, persecutionem nonnihil deferbuisse adnotant passim historici: ita ut Cyprianus potuerit mense Maio concilia celebrare, qui antea cogebatur latebris quaesitis Ecclesiae suae, ac sibi consulere. Tum vero visum est etiam Romano clero satis tuto posse ad electionem procedi; cum et Moyses completis XI mensibus et diebus totidem suorum vinculorum in carcere decessisset, et Novatus ex Africa in Urbem jam advenisset. Verum peracta electione Cornelii die 4 Junii, ut nos opinamur, magistratuum ethnicorum rabies adversus [Col. 1370D] fideles iterum incitata Decii victoris ingenio obsecundavit, «multo patientius ac tolerabilius audientis levari adversus se aemulum principem, quam constitui Romae Dei sacerdotem. Hunc igitur Cornelium audiens sedere intrepidum Romae in sacerdotali cathedra eo tempore cum tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur,» exsulare jussit Centumcellas: ubi a Cypriano litteras complures accepit labente anno 250, signato consulibus ordinariis Decio iterum et Grato, et huic suffecto ex mensibus aestivis ad finem anni Decio filio. Postremis anni mensibus Romae decreta Valeriano censura, et in Pannonia sive in Scythia confirmata per ipsum Decium cum amplissima illa facultate supra cum Trebellio declarata, qua Valerianus non modo de reis, verum etiam de judicibus judicaret, hominem de se nostris infensum ita armavit contra fideles ineunte anno 251; ut jam tum cognosceretur Valerianus, alterum se Decium etiam in imperio [Col. 1371A] praestiturum: et Hieronymus recte scribat in Vita Pauli «sub Decio et Valeriano persecutoribus Cornelium Romae, Cyprianum Carthagine felici cruore fuisse damnatos.» Agebat Centumcellis pro Christo exsul Cornelius «exspectans corporis sui carnifices, et tyranni ferocientis ultores (ut ait Cyprianus) adversus edicta feralia resistens, et minas, et cruciatus, et tormenta fidei vigore calcans. Sed majestas et bonitas Domini, protegens sacerdotem quem fieri voluit, factum quoque protexit, ita ut Cornelius tyrannum armis et bello postmodum victor prior sacerdotio suo vicerit.» In quibus Cypriani verbis (ait Schelestratius) illud praecipue notandum est, quod nequaquam testetur eum morte sua vicisse, sed diserte affirmet «quod sacerdotio suo, hoc est sacerdotis patientia, omnes tormentorum et poenarum minas contempserit, et contemnendo tyrannum, armis et bello postea victum, Christianae pietatis constantia superaverit.»
Imperterritus etiam agebat Cornelius pro grege [Col. 1371B] Dominico, cum per tempus exsilii vicarium in Urbe statuisset Lucium, ut in numero proximo ostendam: quem episcopum ordinaverat sub exitum anni 250; ut in saevissimae persecutionis discrimine fidelibus Romanis de proximo adesset episcopus, qui Cornelii vices adeo diligenter impleret, ut ex proprii Pastoris absentia haec sancta Ecclesia nihil propemodum detrimenti caperet. Interim excitatis contra Decium Scythis per Trebonianum Gallum anno 251 ineunte, atque Italica factione Julium Valentem, et Macedonica Lucium Priscum imperatores acclamante, Decius, qui furere protinus contra Deum coeperat, protinus cecidit, observante Caecilio de mortibus persecutorum (licet utramque factionem Prisci et Valentis prostrasset); nam circa Junium imperii mense trigesimo «circumventus a barbaris, et cum magna exercitus parte deletus, ne sepultura quidem potuit honorari: sed exutus ac nudus, ut hostem Dei oportebat, pabulum feris ac volucribus [Col. 1371C] jacuit.» Vibius Gallus ex Decii proditore successor imperium tenet: et pretio proditionis suae cum barbaris diviso, ipsis pacem ac tributum pascitur, narrante Zosimo, et Romam redit, lib. I, cap. 24: «Ac initio quidem imperii Deciani memoriam cum honore ac benevolentia usurpabat: et alterum ex filiis ejus superstitem adoptabat.» Mirum propterea non est, si infensum Christianis animum Decii imitatus Cornelium papam adegit ad optatam pro Christo mortem diem 14 Septembris anno 252, cum sedisset Cornelius annos II, menses III, dies X, ut ex picturis superstitibus S. Pauli collatis cum testimonio Hieronymi, et vetustioris catalogi constituimus.
Memoratus Catalogus Liberii etiam consules ostendit hujus biennii, dum ait a consulibus Decio IV (legendum III) et Decio II, usque Gallo et Volusiano. Levis error in numero consulatus Decii patris qui Quartum non attigit, emendatur ex indicio Secundi [Col. 1371D] attributi Decio filio et collegae: quem in Fastis Florentinis majoribus recte signari vidimus per III patris et II filii anno 251. Cur autem tribuantur Cornelio consules anni 251 et 252, nec tribuantur consules anni 250, sub quibus septimestre spatium sui pontificatus exegit, intelligitur satis ex methodo saepe indicata Catalogi et libri Pontificalis inde collecti, quae consules assignant pontifici, Pascha sub iis celebranti. Anno 250, quo Fabianus martyr effectus 20 Januarii, vacante sede per festa Paschalia, coss. non tribuuntur Cornelio, electo post tempus Paschale mense Junio.
NOTAE HISTORICAE.Linea 1.— Cornelius natione Romanus, etc. Notas historicas ad primum ingressum Cornelii ad pontificatum Romanum attexit beatus Cyprianus ita scribens epist. ad Antonianum 52 edit. Pamelii. «Venio jam nunc, frater charissime, ad personam [Col. 1372A] Cornelii collegae nostri, ut Cornelium nobiscum verius noveris, non de malignorum et detrahentium mendacio, sed de Domini Dei judicio, qui episcopum fecit, et coepiscoporum testimonio, quorum numerus universus per totum mundum concordi unanimitate consensit. Nam quod Cornelium charissimum nostrum Deo, et Christo, et Ecclesiae ejus, item consacerdotibus cunctis laudabili praedicatione commendat; non iste ad episcopatum subito pervenit, sed per omnia ecclesiastica officia promotus, et in divinis administrationibus Dominum saepe promeritus, ad sacerdotii sublime fastigium cunctis religionis gradibus ascendit. Tum deinde episcopatum ipsum nec postulavit, nec voluit, nec ut caeteri, quos arrogantiae et superbiae suae tumor inflat, invasit; sed quietus et modestus, et quales esse consueverunt qui ad hunc locum divinitus eliguntur, pro pudore virginalis conscientiae suae, et pro humilitate ingenitae sibi et custoditae verecundiae, non ut quidam vim fecit, ut episcopus fieret: sed ipse vim passus [Col. 1372B] est, ut episcopatum coactus exciperet. Et factus est episcopus a plurimis collegis nostris, qui tunc in urbe Roma aderant, qui ad nos litteras honorificas, et laudabiles, et testimonio suae praedicationis illustres de ejus ordinatione miserunt. Factus est autem Cornelius episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis, quae tunc affuit, suffragio, et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio; cum nemo ante se factus esset, cum Fabiani locus, id est, cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret; quo occupato de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensione firmato; quisquis jam episcopus fieri voluerit, foris fiat necesse est, nec habeat ecclesiasticam ordinationem, qui Ecclesiae non tenet unitatem, quisquis ille fuerit, multum de se licet jactans, et sibi plurimum vindicans, profanus est, alienus est, foris est. E cum post primum secundus esse non possit, quisquis post unum, qui solus esse debeat, [Col. 1372C] factus est, non jam secundus ille, sed nullus est. Tunc deinde post episcopatum non ex ambitu, nec extortum, sed de Dei, qui sacerdotes facit, voluntate susceptum, quanta in ipso suscepto episcopatu suo virtus? quantum robur animi? qualis firmitas fidei? quod nos simplici corde et perspicere penitus, et laudare debemus. Sedisse intrepidum Romae in sacerdotali cathedra eo tempore, cum tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur; cum multo patientius et tolerabilius audiret levari adversus se aemulum principem, quam constitui Romae aemulum sacerdotem. Nonne hic, frater charissime, summo virtutis et fidei testimonio praedicandus est? Nonne inter gloriosos confessores et martyres deputandus, qui tantum temporis sedit exspectans corporis sui carnifices, et tyranni ferocientis ultores, qui Cornelium adversus edicta feralia resistentem, et minas, et cruciatus, et tormenta fidei vigore calcantem vel gladio invaderent, vel crucifigerent, [Col. 1372D] vel igne torrerent, vel quolibet inaudito genere poenarum viscera ejus et membra laniarent?»
Fraudassem praecipuo lumine, et commentario, ac testimonio tum Cornelii Vitam, tum caeterorum pontificum Romanae sedis hujus saeculi ac superiorum, nisi legendum hic exhibuissem locum integrum Cypriani. Nam in uno allatae epistolae testimonio ita luculenter exponitur tum beati Cornelii sanctitas morum, legitima vocatio, canonica electio, tum ratio disciplinae ejusdem temporis, admoventis supremo apici sacerdotii eos qui per modestiam et pudorem virginalis conscientiae tantam dignitatem refugerent, licet per omnia ecclesiastica officia gradatim probati spem de se tantam jure excitassent, ut essent per vim cogendi ad recipiendum episcopatum. Neque enim singulare id asserit fuisse in uno Cornelio, sed pari exemplo commune tunc redditum caeteris pontificibus divinitus electis, quales, inquit, esse consueverunt qui ad hunc gradum divinitus eliguntur. [Col. 1373A] Nemo jam quaerat sincerius, illustrius, securius documentum electionis pontificum Romanae sedis de more habitae per hanc aetatem, quam ex tanti martyris testimonio, qui non modo aequalis fuit istorum temporum, sed frequens etiam commercium litterarum exercuit cum Romana Ecclesia, ejusque apostolicis praesulibus. Apparent quoque in hisce litteris Cypriani vestigia canonum ac decretorum, quae tribuuntur pontificibus superioris aetatis, aut hanc proxime consecutae: ita ut cognoscatur ea disciplina moribus jam recepta, quae scripto confirmata subinde fuit intra hoc saeculum de quo agimus per decreta pontificum Romanorum. Ut enim per omnes ecclesiasticos gradus sensim ascenderetur ad culmen episcopatus, scripta lex tribuitur Caio (infra num. 28) . Mores vero in Cypriani epistola expressi receptam insinuant ante electionem Cornelii, quae annis plusquam triginta praecessit pontificatum Caii: «De Dei et Christi ejus judicio, de clericorum testimonio, de plebis suffragio factus a [Col. 1373B] pluribus episcopis et ordinatus dicitur Cornelius, vacante loco Fabiani (hoc est Petri) et gradu cathedrae sacerdotalis.» Quot apostolicos canones haec verba illustrent: quam causam indicent diuturnae vacationis sedis, cum tuto haberi minime possent episcopalia et sacerdotalia ista collegia, et suffragia exquiri: et quanta necessitas adegerit in praevisa difficultate futurae electionis post martyrium alicujus pontificis, ut vicario munere cuipiam collato a decessoris providentia ostenderetur quodammodo Ecclesiae post se utiliter eligendus qui ita emineret, satis deducitur ex recitata epistola Cypriani.
Linea 2.— Sub cujus episcopatu Novatus Novitianum extra Ecclesiam ordinavit, et in Africa Nicostratum. Historiam rei gestae habes in litteris Cornelii ad Fabium episcopum Antiochenum, relatis ab Eusebio hist. lib. VI, cap. 43. Eamdem exhibui in Praefatione tomi I, num. 34: simulque observavi, ex iisdem litteris Cornelii confirmari decreta complura [Col. 1373C] praecedentium pontificum, perinde ac ex litteris Cypriani paulo ante memoratis. Vide etiam historiam schismatis Novati breviatam in notis Pagii et Somier.
Linea 3.— Hoc facto, confessores qui se separaverant a Cornelio cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi, et facti sunt confessores fideles. Acta potiora persecutionis Decii, a Valeriano continuatae, nobis eripuit immanis illa Diocletiani, quae eamdem proxime excepit. Quare necessarium ducimus fragmenta undecunque colligere, licet insignia supersint in litteris Cypriani. Temporariam separationem a Cornelio Maximi presbyteri aliorumque confessorum Christi qui cum eo fuerant pro fidei assertione carceri mancipati, indicat Bibliothecarius emendatam fuisse stabili reversione ad Ecclesiae unitatem, in qua postmodum permanserunt. Hunc eumdem Maximum presbyterum socium confessionis Moysi (alterius [Col. 1373D] presbyteri Romani) memoravit numero praecedenti in Fabiano: quando post Fabiani martyrium Moyses et Maximus presbyteri, et Nicostratus diaconus comprehensi sunt, et in carcerem missi sunt. Monui supra iteratam intelligi oportere hanc Moysis detrusionem in carcerem anno 250, postquam anno praecedenti sub Decio per menses complures (fortasse 5 vel 6) perpessus vincula, hujus secundae detentionis alio semestri spatio confessor in carcere occubuit. Intelligimus ita sentiendum ex litteris Cornelii ad Fabium Antiochenum, ab Eusebio relatis loco indicato (Hist. Eccl., lib. VI, cap. 43) ubi ita scribit: «Maximus Ecclesiae nostrae presbyter, et Urbanus ambo ex fidei nostrae confessione egregiam jam secundo laudem adepti.» Graecus textus expressius habet: δίς τὴν ὁμολογίας δόξαν ἁρίστην καρποσάμενοι, bis ex confessione optimam gloriam consecuti. Iterato igitur fuerunt ad tentamen producti, et in carcerem conjecti, in quo Moyses [Col. 1374A] mense XI martyr occubuit. Martyrologium Romanum hujus Moysis presbyteri memoriam recolit die 23 Novembris, ejusque constantiam laudat tum adversus Gentiles, tum contra haereticos Novatianos. Quare intelligimus juxta nostram Chronologiam, anno 250 post mortem Fabiano illatam pro Christo mense Januarii, sedem vacasse usque ad mensem Junii, quo Cornelius electus est pontifex Romanus, postquam ab Urbe discesserat Decius ad bellum Pannonicum et Scythicum, ineunte vere. A Cornelii electione mensibus circiter quinque egit in carcere Moyses, et cum eo reclusi confessores, quos nondum a Cornelio separaverat Novatus: qui ex Africa cum venisset vacante sede, sub initium episcopatus Cornelii turbas ciebat, improbans beati pontificis indulgentiam, qua lapsis poenitentibus regressum ad Ecclesiam permittebat: juxta decretum synodi a se congregatae circa Octobrem, aliorumque episcoporum communem sententiam in eisdem Cornelii litteris expressam apud Eusebium. Post mortem Moysi [Col. 1374B] Maximus presbyter aliique confessores Christi Novatianorum artibus ac praestigiis seducti recesserunt a communione Cornelii circa finem anni 250, vel initium 251. Verum, Deo dante, ad Ecclesiam iterato perducti firmiter adhaeserunt imposterum Cornelio, ut ex hujus epistola ad Fabium (seu Flavianum, ut alii malunt) Antiochenum narrat Eusebius, et cum eo Bibliothecarius hoc in numero. Aliquot nomina confessorum fidelium cum Maximo reversorum ad Cornelium leguntur in eisdem litteris, nempe «Urbanus, Sidonius, et Celerinus: qui ingemiscentes ac dolentes quod a fraudulenta illa malignaque bestia inducti aliquanto temporis spatio ab Ecclesia recesserant, sese iterum Cornelio et Ecclesiae submiserunt, praesentibus aliquot episcopis, ac presbyteris, et laicis.» Praeter hos a Cornelio nominatim recensitos, aliorum quoque nomina possemus colligere ex fragmento antiqui marmoris reperto in coemeterio Priscillae via Salaria, collato cum Martyrologio vetustiori [Col. 1374C] saepe laudati Florentini; si fragmenti istius portio paulo amplior superesset. Visitur in eo cathedra eminens in medio posita, cui nemo insidet: sed hinc inde assident in humilioribus scabellis supposito pulvinari viri duo, indicati propriis nominibus. Maximus dextrorsum legitur, ubi vir maturae aetatis, ut ex barba decenter attonsa qualem referunt imagines Adriani judicari potest, indutus tunica et pallio more Christianorum manum dexteram elevat complicatis duorum digitorum postremis articulis ad benedicendum ritu sacerdotali: ita ut Maximum presbyterum haec imago referre videatur assidentem digniori loco in presbyterio prope cathedram episcopalem: cui etiam sinistrorsum assidet vir alter junioris aetatis, apposito nomine Secundinus. Complures versus huic tabulae fuerunt incisi: quorum tamen extremae tantum supersunt syllabae . . . . TIANAE EJUS . . . . . PTUM EST . . UM . . PICTA EST, ut epigraphis sententiam assequi plane non valeamus. [Col. 1374D] Forma elegans characterum ostendit incisum fuisse lapidem ante finem tertii a Christo saeculi, artibus nondum in deterius prolapsis: nempe circa aetatem Cornelii, de qua agimus. Quare hoc etiam in indicio temporis referri videtur hoc monumentum ad Maximum presbyterum, apostolicae sedis ad unitatem reversum, relictis Novato et Novatiano. Secundinus vero cum illo assidens ad alterum latus cathedrae videtur is, quem vetera Martyrologia inter martyres via Salaria in coemeterio Priscillae depositos, et hanc ad aetatem pertinentes, socium memorant ad diem 6 Augusti, observante Florentinio. Producit vir clarissimus ex Martyrologio Corbeiensi hanc periochen VI Idus Aug. Romae Natalis SS. Secundini, Severiani, Carpophori, Victorini, et Albini. Et in via Salaria Ostensi, Crescentiani, Sergii, Memmiae, Julianae, Cyriacetis, et Smaragdi, SECUNDINI, Albini, Victoriani, Faustini, Donati, Felicis, Silvani. Hos ferme recenset partim die 7, partim VI Idus Augusti [Col. 1375A] vetustissimum illud opusculum scriptum aetate Damasi, et a nobis editum ex Bucherio inter Prolegomena, cui titulus est Depositio martyrum. In quo Bucherius adnotavit margini esse legendum via Salaria, ut in Corbeiensi. Via enim Salaria depositi primum sunt martyres illi, deinde nonnulli eorum translati a B. Marcello papa in praedium Lucinae via Ostiensi. (Vide Notas Florentinii, pag. 740.) Plerique tamen ex coemeterio Priscillae serius extracti per Sergium II, dignoscuntur in titulum equitii, vetusto lapide id testante, ibi superstite, in quo leguntur nomina Crescentiani martyris, Memmiae, Julianae, virginum et martyrum, Cyriacae viduae, et in fine Epigraphis dicitur: Haec sanctorum corpora translata sunt de cimiterio Priscillae via Salaria. Viduam vero illam Cyriacam seu Cyriacetem ad hanc aetatem Cornelii pertinere ostendit praedium ejusdem in campo Verano ad sepulturam martyrum oblatum Ecclesiae sub Xysto II, in [Col. 1375B] quo is, cum Laurentio depositus fuit in persecutione Valeriani (ut paulo post legemus post alterum numerum) sub qua et ipsa decedens dormitionem accepit in agro suo, depositionem vero obtinuit in Priscillae ad proximam viam Salariam: unde a Sergio II extractae ejusdem reliquiae divisae postmodum fuerunt inter titulum equitii et basilicam S. Laurentii extra muros. In eodem opusculo Bucheriano mense Julio prope coemeterium Priscillae quod nominat, in adhaerente coemeterio Jordanorum scribitur, recoli memoriam Martialis, Vitalis, et Alexandri (filiorum sex Felicitatis) et in Maximi (coemeterio) recoli memoriam Silani: ubi abdit: hunc Silanum martyrem Novati furati sunt; nempe Novatiani, ut in margine emendat Bucherius, Coemeterium Maximi haec Tabula indicare videtur, cum ejus nomine et imagine effossa ad coemeterium Priscillae via Salaria primo ab Urbe lapide in vinea Cl. V. Jos. Baptistae Sintes una cum pluribus inscriptionibus, Christianorum depositiones indicantibus, et insignitis nominibus consulum: [Col. 1375C] quas ad invisendas me humanissime invitatum anno 1715 donare etiam voluit hisce pretiosis monumentis antiquitatis, ut asservarem cum caeteris ad illustranda martyrum coemeteria, et Chronologiam consularem collectis. Coemeterium Maximi ex illo opusculi indicio recognoscit Bucherius in notis marginalibus: in quo cum legatur Silanus martyr (fortasse Silvanus nominandus) cum sociis ibidem depositis, eumque dicat suffuratos fuisse Novatianos; consolidantur indicia eumdem referentia cum Secundino aliisque ex nominatis inter socios confessionis Maximi presbyteri, ad Ecclesiam catholicam sub Cornelio regressi, post fraudes Novati detectas, ejusque gregalium. Quod autem hi suffurari voluerint corpus martyris Silani, aut Silvani depositi in coemeterio Maximini, suspicari possumus id fuisse meditatos, vel ut martyrem suae factioni vindicarent fraudulenter, quem forte incautum ad eamdem dolose pertraxerant antequam resipisceret; vel ut honorem martyris subtraherent reliquiis ejusdem [Col. 1375D] Silani aut Silvani, quem post regressum ad Ecclesiam, sive etiam constantem cum Moyse nunquam alienato sibi fortasse infensiorem prae caeteris fuerant experti. Cum versemur inter indicia, ex fragmentis epistolarum et historiae expiscanda, lapidum quoque reliquias esse hic proferendas duxi: ut aliquando possint inservire ad pleniorem notitiam istorum martyrum ordinandam; si forte contingat alia fragmenta e ruderibus vineae ac coemeterii ipsi adhaerentis effodi: quae conjuncta cum marboribus, et postremis versuum syllabis indicatis integram illorum sententiam demonstrent.
Moysis presbyteri (cujusmodi nomen Graecis litteris elegantis sculpturae incisum reperi in cryptis ejusdem coemeterii Priscillae, sed non ita proximis vineae Sintesianae) beato fine in carceribus ita pariato cum mense Novembri anni 250 et cum fine ejusdem anni jugata temporaria secessione sociorum ad Novatiani [Col. 1376A] partes declinatum; cum prioribus autem mensibus ante Pascha anni 251, expedito eorumdem regressu ad Cornelium et ad Ecclesiae unitatem, caetera rite procedunt usque ad martyrium Cornelii. Nam, versante Decio in Pannonia per aestatem anni 250, aemulus princeps Julius Valens contra eumdem elevabatur circa Urbem: dum Cornelius, intrepidus Dei sacerdos, in cathedra sacerdotali Romae consideret electus pontifex, et concilium episcoporum haberet de reconciliatione lapsorum circa mensem Octobrem, mitius agente in Italia persecutione per absentiam Decii: viresque et consilia ejusdem administrorum distrahentibus negotiis aemuli principis Valentis usque ad exitum anni. Interea Decio patre III et filio iterum consulibus aperientibus annum 251 in Pannonia, unde ad bellum Scythicum properabant, mittitur ad Urbem Valerianus, delata ipsi censura ipsi paulo ante destinata ex sententia senatus: qui persecutionem. Decii cum Maximo praefecto Urbis in Christianos ita promovit, ut una eademque [Col. 1376B] habita sit persecutio Decii, Galli, Volusiani et Valeriani; tum quia Decio imperante per Valerianum censorem mandato principis exercebatur anno 251, maxima illa potestate auctum, quam supra in notis chronologicis recensui ex Trebellio: tum quia hanc ipsam prosequebatur, non tam suo quam dominorum ingenio in brevi imperio Galli et Volusiani per annum 252, tum, denique, quia his in imperio succedens anno 253, Valerianus ex censore, creatus Augustus ab inceptis post aliquod temporis intervallum non destitit, licet initio sui principatus mitiora de nostris sentiret. Hinc autem oritur confusio illa temporum et gestorum hujus mistae persecutionis, in qua Valeriano imperatori complura tribuuntur, quae ante imperium censori gerebantur, tum Decii, tum Galli et Volusiani mandatis ipsi communibus cum Maximo praefecto Urbis; et contra Decio, et Gallo, ac Volusiani gesta assignantur post eorum caedem a Valeriano patrata, quasi per ejusdem [Col. 1376C] censuram sub iisdem decessoribus principibus contigissent: ut constabit ex observationibus quae sequuntur.
Caeterum Cornelius papa (ut ad ejus gesta ordine suo tradenda revertamur) praevidens armari contra sacerdotes Dei praecipua tela persecutionis Decii, mature promovendum censuit Lucium Vicarium suum ad ordinem episcopalem die Dominica, quae incidit in Kal. Decembris anno 250 (ut constat ex epocha annorum III, totidemque mensium et dierum ejus episcopatui attributa in picturis Paulinae basilicae, caeterisque documentis proximo numero afferendis) antequam Valerianus censor, cum saevioribus mandatis sibi futuris communibus cum Maximo praefecto Urbis, a Decio in Urbem rediret. Post ejus adventum jussus exsulare Centumcellas intrepidus ibidem substitit, et litteris ultro citroque datis ad Cyprianum, fovit mutuam utriusque praesulis constantiam in fide. Impavidus tantum temporis sedit exspectans corporis sui carnifices, et tyranni ferocientis ultores, anni 251 parte reliqua. Circa Junium utroque Decio in campis [Col. 1376D] Scythicis caeso, ad imperium evehitur Trebonianus Gallus primo ab exercitu, deinde a senatu, qui collegam dignitatis Augustae cum Gallo dixit alterum Decii filium natu minorem Hostilianum, relictum Romae a patre Decio et creatum Caesarem. Gallus initio imperii, ut Zosimus narrat, «imperii Deciani memoriam cum honore ac benevolentia usurpabat, et alterum ex ejus filiis superstitem adoptabat,» nempe Hostilianum, quem Victor in lib. de Caesaribus a patribus quoque, nempe a senatu, Augusti appellatione donatum cum Gallo refert, cum Galli filius Volusianus Caesaraeo tantum titulo decoraretur. Verum non diu superfuisse Decii filium Hostilianum uterque ostendit, et nummi comprobant; sive artibus Treboniani Galli peremptum, ut scribit Zosimus; sive pestilentia sublatum, ut narrat Victor, quae anno 252 Romanum orbem ferme universum invasit, orta ex Aethiopia, et per annos decem consequentes [Col. 1377A] desolavit. Quare Hostilianus superstes esse potuit anno 252, quando Cornelius exsul Centumcellis accitus in Urbem a Maximo, et ante tribunal productus, interrogantibus Decio (hoc est Decii filio Hostiliano, quem Acta Decium appellant) et Maximo praefecto respondit ea quae in gestis illius martyrii recenset Schelestratius Antiq. Eccl. dissert. 2, cap. 6, et nos infra expendemus in notis ad lin. 16, donec via Appia secundo ab Urbe milliario perductus ad templum Martis, eique sacrificare recusans capite plexus cum sociis martyrium complevit die XVIII Kal. Octobris anno 255.
Linea 8.— Rogatus a quadam matrona Lucina corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis levavit noctu, etc. Translatio prima sacrorum corporum Petri et Pauli ex loco ipsorum martyrii (ubi fuerant primum deposita, et ubi tropaea apostolorum indicabat Caius scriptor secundi saeculi) ad catacumbas prope coemeterium Callisti, praecedere debuit hanc secundam, quae ex catacumbis retulit Tusco [Col. 1377B] et Basso consulibus eadem sacra pignora ad pristinum locum suae confessionis. De prima vero translatione cum sit altum silentium, haec secunda attribuitur Cornelio, qui certe solido quinquennio ante Tuscum et Bassum consules martyr occubuit. Jure igitur narratio istius translationis tam Baronio quam pluribus Historiae ecclesiasticae scriptoribus visa est obnoxia difficultatibus. Profecto hunc judico unum ex anachronismis, quos paulo ante memorabam irrepsisse in breviatores Actorum Cornelii, et hasce Vitas inde collectas, sive ex lacunis catalogorum, sive ex confusione gestorum in persecutione Decii et Galli, Valeriano censore, et Decii filii cum Gallo post mortem patris Augusta appellatione potiti, ac in Caesarea confirmati per Gallum, cum Volusiano, in censurae munere permanente Valeriano, et aliorum gestorum sub Valeriano jam principe, ad quem pertinet Tusci et Bassi consulatus, referendus etiam ad Pontificatum Sixti secundi. Vide in eum notas [Col. 1377C] Pagii infra num. 24. Non igitur assentiar Pearsonio interpretanti translationem corporum utriusque apostoli de loco ipsorum martyrii ad catacumbas peractam fuisse Tusco et Basso coss., eo quod in Depositione Martyrum tertii opusculi Bucheriani (inter Prolegomena nostra) assignetur diei III Kal. Julii memoria depositionis Petri in catacumbis, et Pauli via Ostiensi eisdem consulibus Tusco et Basso, pertinentibus ad annum 258, sexennio post martyrium Cornelii. Admittam facile ex loco martyrii ad catacumbas idcirco translata fuisse eadem sacrata corpora, praecipue autem Petri, inchoante persecutione Decii cum ejus imperio, per Cornelium anno 251, ex illa causa quam ibi Cestriensis recenset apud Pagium, nempe ut ibi tutius haberi possent stationes. Addo id, quod Cestriensis non attendit, nempe consuevisse haberi ordinationes ad Petri confessionem in Vaticano, ut pluribus demonstravi in praefatione tomi I, num. 30: quemadmodum et Alexandriae, teste Liberato in Breviculo cap. 20. Patriarcha successor [Col. 1377D] super decessoris defuncti corpus excubias agebat, manumque dexteram ejus suo capiti imponens, a sepulto manibus suis accipiebat pallium beati Marci, colloque apponebat, et tunc legitime sedere censebatur. Romae seclusa hac defuncti contrectatione, prope locum Petri confessionis ac depositi corporis stationes habebantur in sacris ordinationibus, ut constat ex sermonibus Leonis magni. Dirigente igitur Decio suae persecutionis ictus praecipuos in sacerdotes, ut epistolae Cornelii et Cypriani, atque Eusebius testantur, necesse fuit ordinandos subducere a consueto stationis loco, ethnicis jam satis noto sub imperio Alexandri. Cum tamen placeret servari veterem consuetudinem vigilandi apud corpus principis apostolorum, qui in secunda epistola sua edixerat daturum se operam diligenter, ut frequentes haberet post obitum suum fideles sibi concreditos; hoc ipsum corpus fundatoris Romanae [Col. 1378A] Ecclesiae transferre constituit Cornelius ad catacumbas: ubi jam Callistus satis amplum ac tutum coemeterium et conventum episcopis et plebi Christianae aperuerat: praeterquam quod Cornelius gentis suae praedium via Appia circa alterum ab urbe lapidem, ubi Corneliorum veterum sepulcra sita fuisse Tullius memorat, fortasse possedit, et huic usui liberaliter obtulit: ac translationem tutius peragere potuit utpote in proprium fundum, perinde ac si alicujus e gente sua funus curaret. Sixtus vero secundus Tusco et Basso consulibus retulisse videtur in pristinam sedem e catacumbis, scilicet in Vaticanum reliquias Petri, Pauli vero in praedium Lucinae via Ostiensi; cum a Stephani papae martyrio in catacumbis perinde nota sedes conventus Christianorum haberi posset ad coemeterium Callisti, ac nota censeri antea poterat statio ad Vaticanum. Utriusque autem translationis commistio in textum irrepsit, sive ex lacuna, quales in catalogo Liberiano supra observavimus conjungentes suppresso hiatu initia unius pontificis [Col. 1378B] cum fine alterius; sive ex perturbata notitia persecutionis Decii Patris, Galii, et filii Decii Hostiliani per Valerianum censorem sub iisdem Caesaribus cum altera ipsius Valeriani jam principis, ut saepe observandum monuimus.
Linea 16.— Decius jussit praesentari cum praefecto Urbis in Interludio noctu ante templum Palladis. Ex gestis martyrii haec periocha desumpta est, licet a rudi breviatore, aut descriptore nonnihil deformata: quam ex vestigio veteris Romae restituit germanae lectioni praestantissimus Antiquitatum interpres Jo. Petrus Bellorius, Nardinum secutus, ut asserit in notis ad Tabulam XIII vestigii veteris Romae. Observat in marmore, Ichnographiam Urbis exhibente sub impp. Severo et Caracalla, prope Telluris aedem, indicatam per litteras IN TELL delineata conspici templa duo, ascripto indicio AEDES . . . . . . . Horum unum attribuit Minervae prope forum Palladium seu forum Nervae, et comprobat ex Actis S. Gordiani hunc [Col. 1378C] ipsum locum ejus martyrio delectum a praefecto Urbis Crescentiano. Bellorii verba transcribam. «Famianus Nardinus regione IV, templum Telluris inquirens in foro Nervae, advertit Servii verba ad lib. VIII Aeneidis: Carinae sunt aedificia facta in Carinarum modum, quae erant intra templum Telluris. Probat illud intra non importare quae in templo sunt, sed templo adjacentia aedificia, quasi infra templum, non in templo. Assentimur Nardino, sed ampliori interpretatione; intra templum Telluris, et in Tellure idem esse, idemque significari credimus ex nostri vestigii titulo, referrique ad exteriora loca. Satis probant Acta sancti Gordiani: Clementianus praecepit caput ei amputari ante templum in Tellure, corpusque ejus projici ante Palladis aedem. Anastasius de Divo Cornelio: Quem tamen jussit sibi praesentari cum praefecto Urbis in Interlude. Emendat Nardinus in Tellure. Idem Nardinus templum Telluris statuit ad forum Nervae, seu Palladium, ubi nunc aedicula sanctae Mariae Angelorum in via Alexandrina, quae [Col. 1378D] antiquitus tendebat ad Carinas, dividebatque regiones viae sacrae et fori Romani: quae via in nostro vestigio apparet.»
Nardini ac Bellorii emendationi ac sententiae neminem puto refragaturum. Addere tamen juvat, quod paulo ante indicabam, in Actis Decium exhiberi jubentem, ut praesente praefecto Urbis sibi sisteretur Cornelius: quem subinde ad Martis deduci imperat, et nolentem sacrificare capite truncari. Decii filius Hostilianus, nomine Decii intelligendus hic est: quem propterea Decium Caesarem Acta semper appellant: erat enim Caesar a patre creatus antequam Urbe discederet ad bellum Scythicum cum majore natu filio Q. Herennio (qui etiam Decius nominatur in nummis et inscriptionibus) et in Urbe relictus: ubi post obitum patris et fratris Augusto imperio auctum cum Gallo, a quo adoptatus est, memorat Victor. Hunc igitur juvenem judicia exercentem [Col. 1379A] contra Christianos (ut Patris exempla imitaretur) advocare par erat praefectum Urbis sibi adstiturum ad forum Nervae, seu ad forum Palladium. Judicia ibi exerceri consuevisse, et tribunalia septis et cancellis instructa patuisse accedentibus ostendunt anaglypha in Arcu Magni Constantini sculpta, idemque forum exhibentia cum imperatore, ac judicibus, [Col. 1380A] et officiis curiae. Aeneis laminis incisa nobis patent in libro eruditi praesulis Jo. Ciampini de Cancellario. Hic exhibenda curamus, ut lector agnoscat ex imaginibus illustrium virorum ibidem repraesentatis tum in columnis, tum in hermis, forum Palladium, seu Nervae, ac Trajani proximum exhiberi.
![[Figure]](../assets/FIGURES/1271379A.bmp)
[Figure] Constantius M. in Foro Trajani, Hermis, columnis, ac simulacris Virorum illustrium mirifice exculto stans intra cancellos, cum Praesidibus, et Praefectis, aliisque Magistratibus Laticlavio ornatis, supplicum libellis excipiendis a at (Romae in anaglypho Arcus Constantini.) Vide reliquum Fori ex eodem anaglypho delineatum apud Ciampin. de Vice Cancell. [Col. 1379B] Linea 26.— Episcopos per diversa loca numero septem. Ex his duos ipse recenset in epistola ad Fabium Antiochenum apud Eusebium: quos nempe substituit Novatianis totidem depositis, licet poenitentibus, utpote ad laicam communionem tantummodo admissis.
Linea 28, 29.— Juxta coemet. Callisti via Appia in praedio suo, etc. Quo ante transtulerat ex Vaticano corpus Principis apostolorum; ubi deinde Leo Magnus ecclesiam construxit nomine B. Cornelii insignitam, ut infra in ejus numero. Inde autem extractum corpus ejusdem pontificis a Paschali primo delatum fuit cum SS. Urbano, Caecilia, Tiburtio, et Valeriano, ad titulum S. Mariae Transtiberim, ubi requiescit.
[Col. 1379B] Linea 2.— Sub cujus episcopatu Novatus Novatianum extra Ecclesiam ordinavit. Novatus episcopus Africanus, homo dolosus, et vafer, ex Africa [Col. 1379C] Romam navigans, similia illic et paria molitus est, conflans in Ecclesia Romana discordias, ac clero portionem plebis avellens: ab eodemque, ut a fonte, malorum omnium fluxit origo: primum namque schisma in Ecclesia Romana hujus opera fuisse constat. Novatianus enim quidam S. R. E. presbyter, ambitionis spiritu inflatus, a Novato et quibusdam confessoribus, ejusdem Novati suasu et dolis circumventi, qui diu pro Christi nomine in carcere et vinculis fuerant, pontificatum Romae contra Cornelium assumpsit, Cornelium papam, et qui eum creassent, in haeresim prolapsos esse diffamans. Linea 17.— In Interludo. Legendum in Tellude, seu Tellure. Telludis autem, seu Telluris, templum erat, in quo saepe senatus coire consuevit: ut apparet ex Cicerone Philosoph. II, et Dione, Hist Roman. l. XLIV.
[Col. 1380B] Linea 2.—Novatus presbyter Carthaginensis, gravissimorum criminum reus, cum se propediem ab episcopis damnandum praevideret, Romam furtim profectus est, ubi Novatiano presbytero Romano conflandi schismatis auctor fuit. Novatianus quondam energumenus, in lecto baptizatus urgente morbo, cum convaluisset, caeremonias baptismi in se suppleri nequaquam curavit, nec sacramentum Confirmationis, quod ex Ecclesiae disciplina, statim post baptisma conferebatur, suscepit. Aliquanto tempore elapso, presbyter factus est, episcopo de regulis ecclesiasticis cum ipso dispensante, quae prohibeant ad clerum eos promoveri qui in lecto baptizati essent. Haec et plura alia de eo narrat sanctus Cornelius in epistola ad Fabium Antiochenum, cujus fragmentum refert Eusebius lib. VI, cap. 43, ubi et aperit quibus artibus episcopatum invaserit. Novatianus factus antipapa ad sanctum Cyprianum, [Col. 1380C] episcopum Carthaginensem, legatos misit; at Cyprianus nec ejus ordinationem approbavit, nec cum schismaticis communicavit. Error palmaris Novatiani et Novatianorum in eo positus erat quod negarent, ut jam dictum est, Ecclesiam lapsis in persecutione indulgere posse: deinde caeteris etiam criminibus post baptismum commissis, nullam ab ea tribui posse veniam assererent. Eos, qui a catholicis ad illorum sectam deficiebant, rebaptizabant. Secundas nuptias damnabant, et bigamos a communione sua arcebant in perpetuum. In administratione baptismatis, Chrismatis delibutionem non adhibebant. Tandem celebrationem Paschatis, luna ipsa decima quarta, vel Dominica proxime sequente, vel ut rem indifferentem statuerunt in concilio Angari, Siricio papa sedente, celebrato: ex quibus patet Novatianos haeresim cum schismate conjunxisse. [Col. 1381A] Praeter concilium Romanum a sancto Cornelio, mense Octobri anni ducentesimi quinquagesimi primi contra Novatianum et sequaces celebratum, de quo superius, aliud a sancto Cypriano Carthagine mense Maio anni ducentesimi quinquagesimi secundi coactum, in quo definitum est lapsis dandam esse pacem, peracta poenitentia plena et diuturna. Tandem post mortem Fabii Antiocheni episcopi, qui Novatiani partibus nimis favebat, Demetrianus, ejus successor, eodem anno ducentesimo quinquagesimo secundo, synodum contra Novatianum celebravit, cujus meminit libellus synodicus. Quod autem aliqui scriptores tradunt, aliud concilium, in Italia contra eumdem antipapam coactum esse sub Cornelio, nullibi id legitur; sed solum, quia non pauci in Italia episcopi concilio Romano minime interfuerant, Cornelium eorum quoque sententias seorsim postulasse, unde concilium Italicum ex Hieronymo conflatum est.
[Col. 1381B] Linea 15.— Epistolam. Non dissimulabo hic pondus addi et momenti plurimum non solum a Protestantibus, verum etiam a nonnullis scriptoribus e numero catholicorum, Cypriani verbis in epistola indicata ita conceptis: «Quae autem causa veniendi (Romam) et pseudoepiscopum contra episcopos factum nuntiandi? Aut enim placet illis quod fecerunt, et in suo scelere perseverant: aut si displicet et recedunt, sciunt quo revertantur. Nam cum statutum sit omnibus nobis, et aequum pariter sit ac justum, ut uniuscujusque causa illic audiatur ubi est crimen admissum, et singulis pastoribus portio gregis sit ascripta, quam regat unusquisque et gubernet, rationem sui actus Deo redditurus; oportet utique eos quibus praesumus, non circumcursare, nec episcoporum concordiam cohaerentem sua subdola et fallaci temeritate collidere: sed agere illic causam suam, ubi et accusatores habere, et testes sui criminis [Col. 1381C] possint; nisi si paucis desperatis et perditis minor videtur esse auctoritas episcoporum in Africa constitutorum qui jam de illis judicaverunt, et eorum conscientiam, multis delictorum laqueis vinctam, judicii sui nuper gravitate damnarunt. Jam causa eorum cognita est: jam de eis dicta sententia est: nec censurae congruit sacerdotum mobilis atque inconstantis animi levitate reprehendi.» Quidam ex iis (Protestantibus) oblectantur super his verbis, tanquam dignis summa attentione ex eo quod, inquiunt, S. Cyprianus papae significat, nihil ipsi commune cum rebus transmarinis esse, neque iis se immiscere oportere Romanam sedem. E catholicis vero nonnulli considerant, ita conqueri Cyprianum in litteris ad Romanum pontificem datis super appellatione ad hanc sedem, tanquam de agendi modo contra regulas instituto (Fleury, Hist. Eccl. lib. VII, num. 8.) Alii vero inferunt hac data occasione, prioribus Ecclesiae saeculis judicia Ecclesiastica fieri consuevisse «a synodo cujuscunque [Col. 1381D] provinciae cum auctoritate metropolitani, adeo ut non liceret provocare a judicio lato in synodo provinciae.» De Marca, de Concordia lib. VII, cap. 1, num. 2.) Verum Protestantibus respondetur, negando Cyprianum dicere hac in epistola, aut Romano pontifici significare non debere illum sese immiscere negotiis ultramarinis; nam e contra addens iis, quae in superioribus litteris, aut sermonibus scripserat, ea quae in consecutione hujusmet epistolae subsequi audiemus de S. sedis auctoritate, Petri cathedram hac ipsa in epistola appellat principem Ecclesiarum, unde unitas sacerdotalis exorta est, ac retinetur in caeteris: titulos profecto vanos futuros, atque imaginarios; si sanctae huic sedi negatur jus se immiscendi in rebus Ecclesiarum particularium: quarum complures nullo non tempore nimium tentarunt sese subtrahere ab hac principalitate Romanae Ecclesiae, [Col. 1382A] et nodum illum unitatis dissolvere aut frangere. Constat utique sanctum episcopum invehi contra impudentiam hostium suorum, qui licet perciti fulmine anathematum ob scelera notoria, navigare audent ad Petri cathedram et ad Ecclesiam principalem, ad quam perfidia habere non potest accessum. Enim vero his loquendi formulis uti est potius jurisdictionem agnoscere et confiteri, quam repellere ac declinare. Quando interrogat cur Romam navigent, satis indicat, in ea se non esse sententia quae asserat nihil ad Romanam sedem pertinere de Africanis (superiora enim repeti postulo quae praecedenti capite attulimus): sed id contendit oratio, quod sequentia demonstrant, ut ostendat inutilitatem ejus subterfugii, sive perseverent in scelere, quod nulla indiget probatione, sive resipiscant poenitendo, quod in Africa praestat ostendere, ubi scandalum admissum reparari debet conspectu poenitentiae. Quod autem addit de loco causae pertractandae, de ipsorum condemnatione, de auctoritate Africanorum antistitum, [Col. 1382B] a quibus fuerant judicati, ac de gravitate ipsorum censurae non subvertenda levibus de causis, constantiae sacerdotali minime responsuris; id vero longe abest a protestatione aut exceptione, quasi contendat nihil sanctae Sedi fas esse de Africanis decernere. Rationes nempe reddit Cornelio papae servati ordinis in rebus gerendis, ut praemonitus pontifex de notoria scelestorum hujusmodi fama et consilio detecto, non alia de causa Romam adeundi, quam ut eos circumvenirent atque occuparent quibus antea cogniti aut perspecti non essent, cavere posset ne quidpiam fraudulentis hisce captatoribus indulgentius concederet, unde sacerdotalis judicii majestas et gravitas labefactari videretur. Quod autem attinet ad illorum catholicorum observationes, qui de appellationibus extra provincias ad Romanam sedem negotium inde facessunt, quaestio est, num appellatio dicenda sit ad S. Sedem et de qua S. Cyprianus conqueritur apud pontificem [Col. 1382C] Cornelium, tanquam de abnormi agendi ratione. Reputari enim posset potius praeventio, quam appellatio; cum Fortunatus Romam confugeret, ut ibi reciperetur tanquam legitimus episcopus Ecclesiae Carthaginensis, non discussa prius causa ex canonum legibus in Africa, ubi certe justo judicio contendere nequaquam ausus esset. Ut ut sit, in observationibus invenitur satis ambigua sententiae ratio. Praestat enim nitide intelligere, num auctor observationum affirmare velit, quamcunque appellationem ab Africanis episcopis, et conciliis ad Romanam sedem censendam esse actum abnormem seu irregularem, de quo S. Cyprianus conquestus fuerit; ad id tantum contendat observare, appellationem illam solummodo ita interpositam a Fortunato judicandam esse contra juris ecclesiastici regulas. Qui factum hoc peculiare in judicium trahunt, citra difficultatem affirmabunt, particularem illam Fortunati appellationem et suorum gregalium fuisse alienam a juris ordine; sive studerent in integrum restitui super omnibus [Col. 1382D] contra se in Africa judicatis et confirmatis Romae, ubi Privatus ab episcopatu depositus, qui falsam ordinationem Fortunati nuper peregerat, a Fabiano pontifice pridem abstentus et pulsus de Ecclesia fuerat; et ubi Novatus aliique perduelles schismatis illius complices et administri, anathemate perculsi fuerant ab ipso Cornelio sive ageretur tantummodo de hac ordinatione Fortunati, scelere in primis detestabili, super cujus defensione ne perditissimi quidem hi satellites ausi forent apud Africanos episcopos, quibus perspecti pridem erant ausus eorum et impudentia, judicium implorare. S. Cyprianus in epistola ad Cornelium evertit machinas perversae hujus factionis hominum in utroque ex propositis consiliis. Caeterum affirmare voluisse Cyprianum, generatim de quacunque appellatione ab Ecclesiis Africanis ad Romanam, habendas esse provocationes hujusmodi abnormes atque irregulares, id demum [Col. 1383A] est quod sentire nequaquam debemus ac pronuntiare, licet indignitas admissi criminis peculiaris vehementius illud impelleret ad thesim genericam plus justo quodammodo perstringendam. Hanc vero exceptionem generis inferre necesse est ex iis quae S. episcopus centenis in locis diserte expressit de suprema dignitate Romanae sedis: quam imaginari certe non potuit ac traducere tanquam inanem titulum nullo auctoritatis vigore ac substantia solidatum. Id tandem reponam tertio scriptorum generi antea indicato: quid inde consequatur, si etiam demus jura sanctae Sedis plenum ac liberum exercitium consequi non semper potuisse prioribus Ecclesiae saeculis apud universas provincias orbis quae fide Christiana tum temporis induebantur, praepedientibus obstaculis persecutionum, aliisque ad rem tanti momenti stabiliendam non defuturis, quid, inquam, inde consequetur?
22 Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos tres, menses duos, dies decem [Col. 1353] B, min. biennio temp. Decii, Galli, et Volusiani a coss. Decii III et Graeti II ad Gallum et Volusian. II. Martyrio coronatur. [Col. 1353] Vide Bar. ann. 254. Sub cujus episcopatu Novatus Novatianum extra Ecclesiam ordinavit, et in Africa Nicostratum. Hoc facto confessores qui se separaverunt a Cornelio cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi et facti sunt confessores fideles. [Col. 1353] Vide Bar. ann. 256. Post hoc Cornelius episcopus Centumcellis [Col. 1353] Centumcellas. pulsus est, et ibi scriptam epistolam de sua confirmatione, missam a Cypriano, quam Cyprianus in carcere scripsit, et de Celerino lectore suscepit [Col. 1353] C, dedit Celerino lectori. . Hic temporibus suis rogatus a quadam matrona Lucina, corpora apostolorum Petri et Pauli, de Catacumbis levavit noctu. Primum quidem corpus beati Pauli beata Lucina posuit in praedio suo via Ostiensi ad latus, ubi decollatus est. Beatus vero Cornelius episcopus accepit corpus beati Petri apostoli, et posuit juxta locum ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum in templo Apollinis in Montem Aureum in Vaticano Palatii Neroniani VI Kalend. Julii. [Col. 1353] Baron. loc. cit. probat sub Volusiano imp. haec accidisse. Post hoc eodem tempore audiens Decius quod epistolam accepisset a beato Cypriano Carthaginensi episcopo, misit Centumcellis [Col. 1353] C, Centumcellas. , et adduxit beatum Cornelium, quem tamen jussit sibi praesentari cum praefecto Urbis in interludo [Col. 1353] CB, Tellude. noctu ante templum Palladis. Cui ita dixit: Sic definisti, ut nec deos, nec praecepta principum, nec nostras minas timeas, ut contra Rempublicam litteras accipias et dirigas? Cornelius episcopus respondit dicens: Ego de corona [Col. 1353] B, corona, id est a fidelibus. Domini litteras accepi, non contra Rempublicam, sed magis speciale [Col. 1353] C, per spirituale. consilium ad animas redimendas. Tunc Decius, iracundia plenus, jussit os beati Cornelii cum plumbatis caedi, et praecepit duci eum ante templum Martis ut adoraret; quod si non fecisset, [Col. 1353] C, fecerit. , dicens: Capite truncetur. [Col. 1353] Vide Bar. an. 255 in fin. Post hoc, id est III Nonas Martii, jam ante passionem suam omnia bona Ecclesiae tradidit Stephano archidiacono suo. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris: presbyteros quatuor, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero septem. Qui etiam decollatus est in loco supradicto, et martyr effectus est. Cujus corpus noctu collegit beata Lucina cum clericis, et sepelivit in crypta, juxta caemeterium Calixti, via Appia, in praedio suo, VIII Kalend. Septembris [Col. 1353] 18. C. . Et cessavit episcopatus dies triginta quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Cornelius annos duos, menses tres, dies decem, a consulibus Decio IV et Decio II usque [Col. 1355] Gallo et Volusiano. Sub episcopatu ejus Novatus extra Ecclesiam ordinavit Novatianum in urbe Roma, et Nicostratum in Africa. Hoc facto, confessores qui se separaverunt a Cornelio, cum Maximo presbytero, qui cum Moyse fuit, ad Ecclesiam sunt reversi. Post hoc Centumcellis expulsus, ibi cum gloria dormitionem accepit.
[Col. 1383B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 23, lin. 1, AB, natione Romanus, ex patre Porphyrio. lin 2, AB, menses tres. lin. 9, presb. 3, lin. 10, numero 7. Lin. 1, natione Romanus, ex patre Porphyrio, sed. ann. 3, m. 3, d. 3. Fuit autem temp. lin. 3, hic in exsilio fuit, postea nutu D. lin. 6 et 7, ecclesiasticum. Hic potestatem dedit omnis Ecclesiae S. lin. 8, [Col. 1384B] pergeret; qui etiam a Valeriano capite truncatus est III N. M. Hic fecit ordinationes tres per m. D. lin. 10 loca 7. Lin. 1, natione Romanus, ex patre Porphyrio, sed. ann. 3, m. 3. lin. 3, hic in exsilio fuit postea. lin. 10, numero 7. Lin. 1, Vat., Reg. et Flor. duo, Romanus ex patre [Col. 1385A] Porphyrio. lin. 4 in Flor. secund. deest relegatus. lin. ead., Ecclesiam, Cass. et Reg. addunt suam. lin. 8, ordinat. duas, Flor., Cass. et Vat., tres. lin. 10, Vat., num. septem., Flor. et Rea . septemdecim. Lin. 1, de civitate Luca ex patre Lucino. Sedit ann. III, m. III, dies III. lin. 3, hic exsilio fuit; postea nutu Dei incolumis ad Ecclesiam reversus est.
[Col. 1385A] Linea 7.— Hic potestatem dedit omnis Ecclesiae Stephano archidiacono suo. Lucius ad martyrium pergens, Stephano archidiacono suo dedit potestatem omnium rerum Ecclesiae. Archidiaconus erat custos et administrator rerum Ecclesiae. Hinc in archidiacono industriam requirit Hieronym. ad Evagrum: «Diaconi eligant de se quem industrium noverint, et archidiaconum vocent.» Et eum imitatus Sidon. lib. IV, epist. 25 «Lector hic primum, post laborum temporumque processu, archidiaconus, in quo gradu seu ministerio multum retentus propter industriam.» Sic et Stephanus, proximus successor Lucii, ante martyrium omnia vasa Ecclesiae, et arcam pecuniae ecclesiasticae, Xisto archidiacono suo in potestatem dedit, de quo Anastas. in Stephano: «Omnia vasa Ecclesiae archidiacono suo Xisto in potestatem dedit, et arcam pecuniae.» Idem ante praestitit Cornelius, de quo Anastas.: «Jam ante [Col. 1385B] passionem suam omnia bona Ecclesiae tradidit Stephano archidiacono suo.» Xistus II Laurentium habuit archidiaconum suum, et martyrii aemulum. Hinc ille Xisto ad martyrium properanti, apud Ambros. 1 Offic. 41: «Quo sacerdos sancte, sine diacono properas?»
[Col. 1385B] Linea 4.— Hic praecepit, ut duo presbyteri . . . episcopum non desererent. Antiquae hujus consuetudinis memoria repraesentatur a Dionysio Alex. supra laudato, qui in sua epistola meminit presbyteri comitis, dum in exsilium pergeret, Decianis edictis perurgentibus. Diu permansit consuetudo recepta apud Orientis patriarchas. Epiphanius Constantinopolitanus tom. III Conc., p. 1036, electus anno 520 inter legatos Hormisdae, directos in sua laudatur: «Heraclianus reverentissimus presbyter sanctae majoris Ecclesiae, et cohabitator praedicti sanctissimi archiepiscopi [Col. 1385C] et patriarchae Epiphanii.» Linea 6.— Qui etiam a Valeriano truncatus est III Nonas Martii. Plura passus est sanctus Lucius, tum ex edictis Decianis, sicut etiam per Novatianos, qui non remiserant quidquam de priori in pontifices et catholicos praeconcepta ira. Primo itaque exsilio multatur, quod antea dixerat Liber Pontificalis, et quidem initio pontificatus: ab exsilio vero liberatum incolumen rediisse supponunt verba S. Cypriani pontifici scribentis: «Et nuper quidem tibi, frater charissime, gratulati sumus, cum in honore geminato in Ecclesiae suae administratione, confessorem pariter et sacerdotem constituit divina dignatio.» Geminatum dicit honorem, et confessionis factae, et pontificatus, juxta supra observata. De incolumitate praesenti sic: «Sed et nunc non minus tibi, et comitibus tuis, atque universae fraternitati gratulamur, quod cum eadem gloria, et laudibus vestris reduces vos denuo ad suos fecerit benigna Domini [Col. 1385D] et larga protectio.» Ex honore confessionis, et decessoris Cornelii martyrio infert deinde S. Cyprianus sicuti Novatianorum schismaticorum pravitatem, ita certitudinem successionis in utrisque; denotare eosdem schismaticos veluti Decianae persecutionis primos auctores: «Intelleximus, frater charissime, et tota cordis nostri luce perspicimus divinae majestatis salutaria, et sancta consilia; unde illic repentina persecutio nuper exorta sit, unde contra Ecclesiam Christi, et episcopum Cornelium beatum martyrem, vosque omnes saecularis potestas subito proruperit: ut ad confundendos haereticos, et retundendos ostenderet Dominus, quae esset Ecclesia, quis episcopus [Col. 1386A] ejus unus divina ordinatione delectus, qui cum episcopo presbyteri sacerdotali honore conjuncti.» Etenim ad Valerianum usque, cum in clericos exardesceret persecutionum furor, incolumes permanebant Novatiani, qui et pontifices in suo schismate retinere non desierunt, et episcopos, quos ad Coelestini papae tempora perdurasse testatur Socrates, lib. VII, c. 11, quando publice eos habere prohibiti sunt. Parum quies duravit; dum iterum in Christianos, clerum maxime, priora edicta roborantur: ex Dionysio Alex. haec Hermanoni denunciante, apud Euseb. l. VII, c. 1: «Sed neque Gallus culpam Decii intellexit, nec perspexit, quid tandem illum pessumdedisset. Quin potius ad eumdem lapidem ante oculos suos positum impegit. Qui cum imperium ipsius prospero in statu esset, cunctaque ex animi sententia succederent, viros sanctos, qui pro pace, et incolumitate ipsius preces ad Deum allegabant, insectatus est.» Novae recrudescentis persecutionis causa exstitit subsecuta pestilentia, quae orbem universum, [Col. 1386B] ut Orosius scribit, lib. VII, cap. 14, devastavit, et inter mortuos ex lue pestifera recensetur a Victore Hostilianus imperator: et cum ob eam avertendam, a gentium sacerdotibus vota, et sacrificia essent Apollini indicta (unde et numismata hujus temporis inspiciuntur, cum inscriptione, Apollini salutari ) quae ab universis peragenda juberent gentium pontifices ex imperiali edicto, a sacerdotibus gentium concitatae plebes in circo Christianorum lanienam petierunt, quos omnium malorum auctores credebant, cum refugerent Apollini impia sacra offerre; de qua populorum postulatione scribit Cyprianus epist. 55, et ipsum publicis plebium clamoribus expetitum ad leones, inquiens: «His ipsis etiam diebus, quibus has ad te litteras feci, ob sacrificia, quae edicto proposito celebrare populus jubebatur; clamore populorum ad leonem denuo postulatus in circo:» Hac inquam occasione Lucius iterato persecutionem passus, glorioso martyrio finem vitae et laboribus imposuit. [Col. 1386C] An vero exsilio, an poena capitali damnatus, disputant scriptores; Liber Pontificalis capitali poena multatum scribit, quod credibilius videtur, dum prior censenda victima instauratae persecutionis. Linea 7.— Hic potestatem dedit omnis Ecclesiae Stephano archidiacono. Pariter in Cornelio dixerat de eodem Stephano: «Jam ante passionem suam omnia bona Ecclesiae tradidit Stephano archidiacono suo.» Duo itaque archidiacono pontificis tradita dicuntur: potestas omnis Ecclesiae, et omnia bona Ecclesiae. Hinc verior origo potestatis, dignitatisque archidiaconatus sedis apostolicae, quae diutius exstitit amplissima dignitas, et sede vacante, praecipuam retinuit sollicitudinem ejusdem Ecclesiae. De dignitate certos nos facit S. Hieronymus, ubi de archidiaconis, in commen. ad c. XLVIII Ezech: qui ignorantes humilitatem status sui ultra presbyteros intumescebant, et dignitatem non, merito, sed divitiis aestimabant. Equidem anni 1097 Barensis [Col. 1386D] concil. tempore in ea dignitate perseverabant, dum S. Anselmus ob doctrinae praestantiam sedere jussus coram summo pontifice, ad concessum apostolici levatus est, sedere jussus juxta Romanum archidiaconum, cui ante papam sedere moris est, ut ait Guill. Malemurg., ubi acta hujus concilii recensentur. Sede vacante, demandatam Ecclesiae curam, et ecclesiasticorum bonorum supremam custodiam archidiacono, cui socii erant archipresbyter et primicerius, suo loco dicemus. In utroque loco suus archidiaconus dicitur, quia ejus lateri perpetuo adhaerebat. Sic apud Orientis patriarchas proprius aderat diaconus. Talis erat Athanasius, qui cum [Col. 1387A] diaconi Alexandrini officio fungeretur, vocatur perpetuus assessor patriarchae sancti Alexandriae. Sic synodus Alexandrina, coacta anno 340, testatur in sua synodica, ubi Arianorum artes describuntur, sic inter reliqua de Ario (tom. I Conc., pag. 574) : «Alexandro autem ob suam in Christum pietatem impium non recipiente, Athanasium tunc diaconum oderunt: quia eum assiduum esse apud Alexandrum, et in pretio haberi ab ipso curiose animadverterent: et quoniam jam antea ejus pro Christo pietatem in synodo Nicaena, ubi cum magna libertate contra Ariananitarum impietatem disseruerat, experti essent, in gravissimum odium exarserunt.» Praeterea cum tyrannide Anastasii imperatoris ejicitur Euphemius, Macedoniusque sufficitur, archidiaconus ante depositionem primo aufertur ex Theophane: «Macedonius fidem obstringere promissus, Euphemium in baptisterio adiit, archidiacono a suis humeris auferri prius jusso, atque privato sacerdotis habitu Euphemium conveniens.» Inter Ecclesiae bona archidiaconi [Col. 1387B] custodiae commissa, specialis erat ecclesiasticarum chartarum asservatio. Prudentius id advertit, dum praetorem inducit, Vincentio Caesaraugustano archidiacono suadentem ut traderet libros omnes Ecclesiae ejus diligentiae concreditos. Peristeph. hym. 5, pag. 165.
Cum ad Eutychetis petitiones secunda synodus Constantinopolitana sub Flaviano indicitur ad probandum et experiendum an priora Acta essent foedata, et furtim scripta aliqua essent ablata, Aetius archidiaconus Constantinopolitanus, cui ex officio [Col. 1387C] identitas Actorum concredita erat, protestationem hanc emisit, ut legitur act. 1 Chalced. tom. II Conc. pag. 210: «Quoniam vero ante multum tempus, dum chartae prius apud nos essent, Asterius qui nobiscum est, presbyter et notarius nobiscum est constitutus et agens, descendit et omnes chartas nostras abstulit, et schedas, et authenticas, et est duorum, aut trium mensium tempus, et nihil ex his habemus. Si ergo in posterum aliquid aut novetur aut dicitur, de praesenti negotio nos liberos esse docet.» Passim similia occurrunt in Actis conciliorum Orientalium.
[Col. 1387C] Linea 3.— Hic exsilio fuit relegatus. Bis ob confessionem fidei exsulavit, semel cum Cornelio, et semel jam pontificatum adeptus, ut constat ex epistola Cypriani 58 ad eumdem scripta. Linea 9.— Episcopos. Ex iis fuit unus Melanius episcopus Rothomagensis, sanctitate celebris, de quo [Col. 1387D] vide Baron. in notis ad Martyrol. Roman. die 28 Octobris.
[Col. 1387D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Picturae S. Pauli Lucio assignant annos III, menses III, dies III. Sunt autem numeri integrius praeservati, atque evidentiores ex hoc pontifice ad consequentes usque ad S. Innocentium I. Quare et catalogorum consensus cum illis major: ita ut in Lucio solius Liberiani exemplum, licet in annis cum caeteris consentiens, mensibus quinarium V adjiciat (fortasse quia amanuensis descriptor codicis, oblitteratas siglae M. indicis mensium hastas primam ac postremam non attendens, loco describendi M. III expressit V. III). In dierum numero cum X pro III reddiderit, quem numerum universi catalogi non secus ac picturae servant; vitium detritae scripturae manifestat in eo vetusto exemplari, quod amanuensis in Lucii [Col. 1388A] pontificis epocha prae oculis habebat. Verum unius codicis defectui caeterorum omnium consensus opportune medetur, et constanter legendum esse docet cum autographo picturarum aevi Leoniani annos III, menses III, dies III. Martyrium Lucii, consignatum die III Martii, non modo in codicibus, sed etiam in vetusto marmore saeculi octavi apud titulum Romanum SS. Stephani et Silvestri, et in catalogo depositionum pontificum Rom. aetatis Liberii papae, edito supra ex Bucherio in prolegom., refertur in catalogis, non secus ac in Libro Pontificali, ad consules Valerianum et Gallienum: quibus tamen numeri consulatus perperam assignantur III et II, cum in periocha sequenti eorumdem catalogorum iidem consules terminent epocham Stephani successoris. Quare Valerianum II et Gallienum in Lucio consignandum non dubie intelligimus, qui coss. pertinent ad annum Christi 254, etsi amanuensium incuria consulatum III Valeriani patris pro secundo expresserit, pari negligentia ac in nomine Gallieni [Col. 1388B] filii describendo peccavit, pro quo Gallicanum perperam obtrusit, ut laudatus Bucherius pridem adnotavit. Ex die igitur 3 Martii anni 254 recedendo in anteriora per annos 3, menses 3, dies 3, pariamus ordinationem beati Lucii ad episcopalem gradum cum die Dominica 30 Novembris anni 250, semestri fere spatio, ex quo mense Junio ejusdem anni ad pontificatum Romanum evectus fuerat B. Cornelius, ut numero superiori probavi. Vicarium propterea constitutum fuisse Lucium a Cornelio non dubitamus, persecutionis saevissimae tempore episcopi vicarii praesentiam postulante, ubi in exsilium (uti contigit) pelleretur Cornelius. Postulabat etiam provida cura pontificis, ut contra molitiones Novati ac Novatiani, ambientium Romanae sedis principatum invadere, aditus omnis obstrueretur, electo etiam ad dignitatem vicarii papae notae virtutis praesule, quem Ecclesia paratum haberet administratorem omnis officii sacerdotalis. Additur ad comprobandam necessitatem [Col. 1388C] episcopi vicarii, et ipsum Lucium pulsum fuisse in exsilium, deinde incolumem Dei nutu reversum. Saeviebat nempe in Dei sacerdotes Decii persecutio, et Valeriani, primum censoris sub Decio, deinde ejusdem successoris in imperio post Gallum et Volusianum, ut constat ex litteris S. Cypriani, atque ex homilia S. Leonis Magni. Cyprianus epistol. 52, ad Antonianum editionis Pamelii, de persecutore Decii ait: «Cum tyrannus, infestus sacerdotibus Dei, fanda atque infanda comminaretur.» S. Leo Magnus serm. in nat. sancti Laurentii de persecutione primum inchoata sub Decio, deinde renovata sub Valeriano ita scribit: «Cum furor gentilium potestatum in electissima quaeque. Christi membra saeviret, ac praecipue eos qui ordinis erant sacerdotalis impeteret,» etc. Dei sacerdotes contra persecutiones cleri, non modo sedebant intrepidi, sed etiam strenuos duces clero et populo proponebant, praesertim cum ipsi Roma expellerentur, ut vices suas fortiter obirent [Col. 1388D] tam contra ethnicorum rabiem, quam contra schismaticorum perfidiam. Haec necessitas vigilantiae saepe suadebat, ut ad episcopatus ordinem suos vicarios promoverent hac difficili, tempestate Romani pontifices Cornelius, Lucius, ac Stephanus, ut in singulis expendemus. Vicario itaque nomine administravit Ecclesiam Romanam Lucius, constante Vita Cornelii. Post ejus vero martyrium ex vicario electus successor anno 152, die Dominica 17 Octobris, cum vacatio sedis in Libro Pontificali dicatur pertingere ad dies 36, pontificatum produxerit usque ad diem 3 Martii anno 154, Valeriano Augusto II et Gallieno Aug. coss., qua martyrii palmam obtinuit, cum numeraret Romanae sedis a 35 die post obitum Cornelii annum I, menses IV, dies XV. Episcopatus vero ab ordinatione sua exegit annos III, menses III, dies III, signatos concordi testimonio omnium documentorum, ut in prolegomenis videre licet. Eusebius, et Prosper, adnotante Schelestratio, in [Col. 1389A] fine cap. 6, dissert. 2 antiquit. Eccl. definiunt octo mensibus Lucii pontificatum, fortasse non computantes tempus ejusdem relegationis; cum et ipse Stephanum ex archidiacono episcopum vicarium ordinaverit ut videbimus numero sequenti. Linea 1, 2.— Annos III, menses VIII, dies III. Dixi in notis chronologicis, numerum mensium; in exemplo Liberiani catalogi a caeteris dissentientem, istorum testimonio et picturarum aevi Leoniani esse ad ternarium redigendum. Linea 3.— Valerianum III et Gallicanum. Ibidem probavi restituendam esse lectionem consulatus, et exprimendos coss. Valerianum II et Gallienum. Linea 4.— Hic praecepit, ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent, propter testimonium ecclesiasticum. Supra in Evaristo num. 6 vidimus, episcopo praedicanti fuisse attributum comitatum septem diaconorum propter stylum veritatis. [Col. 1389B] Hic vero episcopo ubique agenti comites individui deputantur presbyteri saltem duo, diaconi tres, propter testimonium ecclesiasticum. Et hoc expositum fuit in notis Altaserrae, Bencini, et nostris, quas consule a col. 1137 ad 1146. Linea 6.— Capite truncatus est II Nonas Martii. Hic potestatem dedit omnis Ecclesiae Stephano archidiacono suo, dum ad passionem pergeret. Idem praestitum a Cornelio; nisi periocha ista ex Vita Lucii translata sit in Vitam Cornelii: quod suspicari facile quis poterit ex adjecta indicatione ejusdem diei in num. Cornelii lin. 23: «Post hoc, id est III Nonas Martii jam ante passionem suam, omnia bona Ecclesiae tradidit Stephano archidiacono suo.» Dies enim III Nonas Martii ea fuit, qua ad martyrium processit Lucius, ut hic asseritur, et Ecclesiae tabulae contestantur; Cornelius vero die 14 Septembris ad passionem perducebatur, ut ex Hieronymo aliisque scriptoribus ac documentis in ejus Vita observavi. [Col. 1389C] Potuit attamen etiam Cornelius eumdem archidiaconum habere Stephanum, qui etiam Lucio ministravit, et diversam potestatem nempe in bona Ecclesiae temporalia ei conferre, ut fusius exponam in notis chronologicis ad Stephanum. Linea 8.— Fecit ordinationes duas per mensem Decembris. Haec indicant, Romanum pontificem Lucium plusquam anno solido Ecclesiae praefuisse; cum duas ordinationes habuerit mense Decembri. Quare confirmatur nostra chronologia, quae juxta Bibliothecarii textum, post obitum Cornelii attributis diebus 35 vacationi sedis, ex die 14 Septembris anni 252, qua Cornelius capite truncatus palmam obtinuit, ad 19 Octobris, qua Lucius, ante vicarius, electus fuit successor Cornelii, primam ordinationem a Lucio Romano pontifice habitam refert ad Decembrem [Col. 1389D] ejusdem anni 252, alteram vero ad Decembrem anni [Col. 1390A] 253; et Lucii martyrium pariat cum die III Nonas Martii anni 254. Ita enim fit, ut ab ordinatione sua ad episcopatum (referenda ad diem Dominicam Kal. Decembr. anni 250, qua vicarius a Cornelio constituebatur) numerentur ejusdem episcopatus anni III, menses III, et dies totidem, ut in notis chronologicis demonstravi.
[Col. 1390A] Linea. 1.— Lucius natione Tuscus. De ejus successione in sede pontificia proxime post Cornelium tradunt Eusebius, Hist. l. VII, c. 2; Optatus Milevitanus, lib. II contra Parmen.; S. Hieronymus, de Script. eccles, in Chron.; S. Augustinus, epist. 163, et S. Cyprianus in epistola ad eumdem Lucium papam tanto viro digna.
[Col. 1390A] Linea 3.— Hic in exsilio fuit relegatus, postea, etc. Illico pulsus fuit in exsilium a persecutionibus, sed quantocius restitutus fuit Ecclesiae suae, Deo donante. [Col. 1390B] Africana vero Ecclesia, quae ad eumdem scripserat super electione sua et super exsilio, non omisit etiam de reditu litteras dare. Post enuntiatum gaudium, quod in Romanis fidelibus commune erat de restituto sibi pontifice, et Africanorum vota, cupientium ejusdem gaudii vim praesentiae fructu cumulare, declarat vicarias accessus sui se dare ad eum litteras, testaturas in communionem laetitiae non minus quam obsequii se cum Romanis venire, fidelisque obedientiae interpretes, quam transmarini episcopi cum suis populis ipsi praestabant. Enuntiant etiam hujusmodi litterae, ex quo daemonis astus idcirco orthodoxos tantummodo aggrediebantur, quod haereticos atque schismaticos sub potestate sua jam teneret; Deum permisisse, ut malignus ille spiritus tunc suscitaverit persecutores, qui in solos catholicos insurgentes, relictis in placida quiete sectariis, servirent etiam nolentes Dei consilio, ita disponenti, ut vera inde dignosceretur Ecclesia, cum novatorum pudore: testimonium [Col. 1390C] oppido excellens de constante fide nunquam non asserta universa in Ecclesia Dei de Romanae hujus praestantia, cujus auctoritati comprobandae nullo non tempore inserviunt iidem ipsi, qui ad eam destruendam animantur: «Vicarias vero pro nobis, ego, et collegae, et fraternitas omnis, has ad vos litteras mittimus, charissime, et repraesentantes vobis per epistolam gaudium nostrum, fida obsequia charitatis exponimus . . . . . unde saecularis potestas subito proruperit, ut ad confundendos haereticos et retundendos, ostenderet Dominus quae sit Ecclesia, quis episcopus ejus unus, divina ordinatione electus, qui cum episcopo presbyteri sacerdotali honore conjuncti, quis adunatus et verus Christi populus, Dominici gregis charitate connexus; qui essent quos inimicus lacesserent; qui contra, quibus diabolus ut [Col. 1390D] suis parceret.» (Cyprian., epist. 71.)
23 Lucius, natione Tuscus [Col. 1383] CB, natione Romanus ex patre Porphyrio. , de civitate Luca, ex patre Lucino, sedit annos tres, menses octo, dies tres [Col. 1383] B, biennio minus. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Galli et Volusiani usque ad Valerianum tertium et Gallicanum [Col. 1383] B, a coss. Gallo et Volus. ad Valerianum et Gallienum. C, secundum; C, Gallienum coss. . [Col. 1383] Vide Baron ad ann. 255 et 257. Hic exsilio fuit relegatus, postea nutu Dei incolumis ad Ecclesiam reversus est. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium ecclesiasticum. Qui etiam a Valeriano capite truncatus est III Nonas Martii [Col. 1383] CB, IV Non. Hic potestatem dedit omnis Ecclesiae Stephano Archidiacono suo, dum ad passionem pergeret. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris: presbyteros quatuor, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero tres [Col. 1383] CB, septem. . Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, VIII Kalend. Septemb. et cessavit episcopatus dies triginta quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO
Lucius annos tres, menses octo, dies decem. Fuit temporibus Galli et Volusiani, usque Valeriano III et Gallieno II. Hic exsul fuit, et postea nutu Dei, incolumis ad Ecclesiam reversus est. Decessit III Nonas Martii coss. suprascriptis.
[Col. 1391A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 24, lin. 2, AB, dies 15. lin. 4, suis temporibus, etc., desunt in AB usque hic constituit. lin. 10, A, vestibus sacratis, B, veste sacrata. lin. 14, A, Nonis Augusti. Lin. 1, sed. ann. 7, m. 5, d. 2. Fuit autem temporibus. lin. 4, secundum: hic constituit sacerdotes et Levitas vestibus sacratis in usu cottidiano non uti, nisi tantum in ecclesia. Hic fecit ordin. 2 per mens. D. presb. 6, diac. 5, ep. per d. l. 3: qui etiam martyrio coronatus est, et sep. in cimit. Lin. 1, ex patre Jobio: sed. an. 7, m. 5, d. 2. lin. 3, Val. Gal. et M. lin. 4, secundum. Hic constituit sacerdotes levitas, ut vestes sacratas in usu cotidiano non uti, nisi in ecclesia, etc., ut lin 11, nisi in ecclesia. Hic f. lin. 12, pr. 6. Lin. 1, Reg. et Flor. sec., Jovio, Flor. duo et Reg., annos VII, mens. V, dies II. lin. 4-10 verba suis temporibus . . . truncatus est, absunt a codd. Vatic., Flor. duobus et Reg. lin. 10, ut vestes; ut deest in Vat qui legit: veste sacrata. Florent. retinet ut, sed legit, non utantur. lin. ult. addit Flor.: et presbyteri praefuerunt a consulatu Maximi et Glabrionis II usque ad Tuscum et Bassum, a consulatu Tusci et Bassi usque XVII Kalend. Aug. quo tempore fuit maxima persecutio sub Decio. Florent. subjungit: quae mox in Xysto quoque repetuntur. Lin. 6, duobus episcopis Honorium et Castum, et III diac. Xistum, Dionysium et Gaium. ibidem, etc. lin. 9, ipse sing.
[Col. 1391B] Linea 4.— Suis temporibus, etc. Quae hac nota B continentur, a pluribus mss. codicibus absunt, ut ex Luca Holstenio in margine notatum est. Certum autem videtur, priora verba de reditu ab exsilio, ex actis Lucii in hunc locum irrepsisse; caetera unde desumpta sunt ab illo qui Librum Pontificalem hoc loco interpolavit, fateor me ignorare, non enim in actis ejus, quae in ms. codice 5771 Vaticano exhibentur, reperire potui: quin potius ibidem refertur, Stephanum in coemeterio Calixti, in propria sede decollatum fuisse.
[Col. 1391B] Linea 10.— Hic constituit sacerdotes et levitas vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Ne presbyteri et diaconi sacris vestibus uterentur in usu quotidiano, vetuit Stephanus. [Col. 1391C] Nomine notantur Vandali, quod de sacris pallis et vestibus vestes sibi facerent. Sigebert. ad ann. 451: «In Africa exardescentibus Vandalis, cum ita divinos libros exurerent, et de sacris palliis ac vestibus vestes sibi facerent.» Proculum missum Genserici regis Vandalorum arguit Victor Uticens. de Persecut. Vandal, quod de pallis altaris camisias sibi et femoralia faceret.
[Col. 1391C] Linea 4.— Suis temporibus exsilio est deportatus, postea nutu Dei reversus est ad Ecclesiam incolumis. Electus Stephanus in ipso fervore edictorum a Gallo et Volusiano confirmatorum, forsitan etiam Novatianis perorantibus, imperatorum jussu in exsilium fuit demandatus cum reliquis de clero. Verum cum Valerianus imperium capessit, sive consueta indulgentia, qua rei praecipue exsilio multati revocabantur ab imperatoribus recenter electis, sive ex quadam in Christianos proclivitate, tunc Stephanus [Col. 1392B] revertitur liber. De hac persecutionis cessatione loquitur Dionysius in sua epistola, apud Euseb. lib. VII, c. 1, dum refert, et mala communia, et quae passi sunt Christiani, et subsecutam pacem: «Post haec bellum et fames excepit: quae quidem nos cum gentilibus junctim pertulimus. Et ea quidem mala, quae nos attriverunt, soli sustinuimus. Quae autem ipsi sibi vicissim intulerunt, et passi sunt, eorum partem toleravimus. Sed rursus oblectavit nos pax illa, quam Christus nobis solis indulsit.» Eusebius l. VII, c. 10, quidem Valeriani imperatoris primordia referens, ejus in Christianos benevolentiam his verbis commendat: «Mansuetus quidem et benignus erat erga famulos Dei. Neque enim ullus superiorum principum, ne illi quidem qui palam Christiani fuisse dicuntur, tanta humanitate ac benevolentia nostros complexus est, quantum ille praeseferebat initio principatus sui: totaque ejus familia piis hominibus abundabat, ac Dei Ecclesia esse videbatur.» Interim [Col. 1392C] tamen advertere oportet Librum Pontificalem a schismate Novatiano adnotare solitum confessiones pontificum repetitas; ut eo etiam titulo ostenderet legitimam successionem in cathedra Petri, cum Novatiani persecutionum auctores tuti persisterent, nullo fidei confessionis specimine, illustres pontifices vero ac reliqui fideles saeva persecutorum tempestate exagitarentur. Lineis 7 et 8.— Ibidem in carcerem ad Arcum Stellae fecit synodum, etc. Forsitan locus a signo, alioque casu sic indigitatus. Neque carceris angustiae inhibebant quin episcopi synodum haberent; rigor enim ipse edictorum Decianorum, quae specialiter majores clericos insectabantur, celebrationi forsan locum dedit; potuerunt enim convenire cum pontifice Stephano plures episcopi, ii nempe quos prius Ecclesiae concessa tranquillitas in Urbem adunaverat, aut ii qui ex Urbis presbyteris in eodem degebant carcere clausi. Quo sensu scripsit eodem [Col. 1393A] tempore Cyprianus (epist. 82) : «Quid autem de caetero nos observare conveniat, antequam in me super confessione nominis Dei proconsul sententiam ferat, instruente Domino in commune disponemus.» Sic sanctus Petrus Alex. in fine vitae similem dispositionem fecit, uti laudata supra Acta a Combefisio edita referunt. Equidem pontifices in vitae exitu saltem archidiacono consuevisse generalem instructionem tradere docet Liber Pontificalis in Cornelio, Lucio, et Sixto II: ita Liberius in exsilium deportandus, clero advocato, Damasum vicarium constituit, ita eum commendans in Vita Damasi: «Habetis autem vicarium fratrem, et compresbyterum Damasum, virum utique fidelissimum et cunctis virtutibus adornatum, cujus prudentiam, et constantiam mihi publice praedicatis, ut praevio post Deum in cunctis viis vestris utamini.» Vel dicere possumus, S. Stephanum non in carcere obvio et criminali synodum habuisse, sed in crypta, ubi delitescebat [Col. 1393B] ob persecutionem motam, quam carcerem utique voluntarium hic Liber Pontificalis indigitat. Forsitan id desumpsit ex sancti Stephani Actis apud Surium, quae testantur, «eum in cryptis martyrem assidue missas, et concilia celebrasse, et ibi caput amputatum.»
[Col. 1393B] Linea 3.— Valerianum tertium. Mendosum esse probat Baronius anno Christi 260, num. 2. Quarto enim consulatu Valeriani, Acta sancti Stephani emendatiora consignata sunt.
[Col. 1393B] NOTAE CHRONOLOGICAE. Cum picturis basilicae S. Pauli potiores catalogi consentire intelliguntur, editi in Prolegomenis. Nam Liberianus omnium antiquissimus cum caeteris Italiae vetustioribus consonat in annis ac mensibus, expuncto errore amanuensis, qui siglam [Col. 1393C] denarii X imprudenter addidit soli Farfensi, et unitatem detraxit soli Cavensi. Dierum numerus in Bergomati deformatus fuit in XI ex XV, detrito posteriori ductu qumarii: cum descriptor catalogi Liberiani notam denarii duplicaverit. Caeterum Italici dies XV exhibent cum picturis Leonianis. His omnino concordant catalogus Belgicus Papebrochii, duo ex Colbertinis, et codex Ocriculensis quartus, eamdem epocham retinentes, quae resultat ex picturis S. Pauli et ex catalogis Liberiano et Italicis, annorum scilicet IV, mensium II, dierum XV. Dies martyrii B. Stephani, ac depositionis, in laudato documento aetatis Liberianae supra edito col. 972 seqq. in Prolegomenis ex Bucherio, necnon in tabulariis Ecclesiae, et in Libro Pontificali consignatur die 3 Augusti: Quarto Nonas Augusti Stephani in Callisti. Consules vero expressi in catalogo Liberiano Valerianus III et Gallienus II indicant annum aerae Christi communis 255, qui numeri consulatuum [Col. 1393D] signabantur in termino decessoris. Sed quemadmodum ibi legendum esse monui Valerianus II et Gallienus; ita hic scribendum esse affirmo Valerianus IV et Gallienus III, ut indicent annum 257. Ex pontificatu Sixti successoris collato cum actis proconsulatibus martyrii S. Cypriani, necnon ex hujus epistolis id evincam numero sequenti. Ex hoc igitur termino diei 3 Augusti anni 257, recedendo in anteriora tempora per annos IV, menses II, dies XV, sese offert dies ordinationis beati Stephani, a sancto Lucio papa, cujus erat archidiaconus, promoti ad episcopatum, ut vicariam administrationem in Urbe exerceret, dum ipse pontifex Lucius in exsilium pelleretur. Notandum tamen est, phrasi diversa narrari primum delectum Stephani archidiaconi a Cornelio habitum, et secundum a Lucio. In priori enim electione Cornelius tradebat Stephano omnia bona Ecclesiae; in secundo, Lucius, omnem potestatem Ecclesiae. Non [Col. 1394A] obscure indicatur, a Cornelio contradita fuisse vasa, opes, et bona temporalia Ecclesiae distribuenda in alimoniam pauperum, et ad eorum inopiam relevandam, archidiacono Stephano; non secus ac ipse Stephanus papa Xisto archidiacono dedisse legitur ( supra, in textu) in potestatem omnia vasa Ecclesiae, vel arcam pecuniae. A Lucio vero, qui eumdem Stephanum archidiaconum provexerat ad ordinem episcopalem anno 253, mense Maio (quemadmodum colligitur ex ejusdem epocha), potestas data est omnis Ecclesiae, ita ut haberetur simul, et archidiaconus in erogatione patrimonii ecclesiastici, et episcopus vicarius in supplendis vicibus officii sacerdotalis per absentiam aut detentionem Stephani exsulare jussi. Confusio quae irrepsit in Acta ipsius septimae persecutionis a Decio pertingentis ad Valerianum, sive in breviatores Actorum ad eamdem persecutionem spectantium sub principibus brevis imperii Decio. Gallo, Volusiano, Aemiliano, perperam retulit ad [Col. 1394B] diem progressus ad martyrium beati Lucii hanc delegationem vicariae potestatis, collatae Stephano ex archidiacono in episcopum adjutorem assumpto, quae referenda erat ad epocham ejusdem exsilii, memorati in epistolis beati Cypriani. Hoc vero mirum videri nequaquam debet, ut in eam scilicet confusionem inciderint Actorum breviatores, aetatis dissitae; cum Orosius lib. VII, cap. 14, de his eisdem temporibus agens, a quibus non distabat plusquam annis 140, perperam confundat Gallum cum Hostiliano, uti adnotavit Pagius, critic. in Baron. ad annum 252, num. 14. Profecturus igitur extra Urbem Lucius in exsilium non diuturnum (quod attamen ad semestre spatium redigere ex initio persecutionis Pagius jure denegat Pearsonio, frustra id colligere contendenti ex adverbio nuper, per Cyprianum adhibito etiam ad spatium triennii denotandum, ut ibidem observat Pagius ad ann. 252, numero 17) circa aestatem, aut ver adultum [Col. 1394C] anni 253, episcopali charactere insignivit Stephanum archidiaconum, eique potestatem impertivit Ecclesiae Romanae per sui absentiam vicario nomine gubernandae. Eadem ferme tempestate, qua in exsilium pellebatur Lucius, perlatum est ex Pannoniis, ab illo exercitu ad imperium acclamari Aemilianum ducem limitis Moesiae. Contra eumdem profectus ab Urbe Trebonianus Gallus, Interamniae cum eo confligens in acie caeditur. Remissius agere coepit sub Aemiliano principe localis illa persecutio, quam Romae non intermiserat Gallus. Breve tamen imperium Aemiliani, trimestre aut quadrimestre spatium vix emensi per aestatem anni 253, locum fecit principatui Valeriani: et quidem hoc anno 253 aerae Christi ante autumnum, ut ostendit nummus Aegiorum in Cilicia percussus Aemiliano, et signatur aera Θ q Σ (299), videndus in musaeo Corrario, ex quo vulgavit Vaillantius in secunda editione. Nam aera Aegiorum cum incipiat [Col. 1394D] ex autumno anni U. C. 706, Caleno et Vatinio coss., quo constat Caesarem a Syria per Ciliciam transeuntem, teste Hirtio, beneficia complura hujus provinciae civitatibus contulisse; Aegienses, qui ab Alexandro Magno conditam urbem suam memorabant, et aera Macedonica ex autumno utebantur, annos suos imposterum ex hoc beneficio Caesaris computarunt: quorum 299 pariatur cum mensibus aestivis anni 253 aerae Christi communis. Quadrimestre hoc imperium Aemiliani excepit ex mense Septembri principatus Valeriani, ut recte statuit Lydiatus, et comprobant nummi ab iisdem Aegaeensibus Ciliciae percussi novo Augusto Valeriano cum nota T anni tercentesimi epochae antea indicatae, qui tunc inibat ex autumno. Quanta is humanitate ac benevolentia initio principatus Christianos complecteretur, testatur epistola Dionysii ad Hermammonem, apud Eusebium legenda, Hist. lib. VII, cap. 10. Haec tamen benignitas otiosa pro nostris [Col. 1395A] Christianis fuit; cum nulla ad eorum levamen lege perlata, neque abolito superiorum principum interdicto, magistratus sub Decio assueti extrema contra nos supplicia decernere ex legibus Antoninorum nunquam sublatis, potuerunt et Lucium papam, et complures martyres morti addicere, utpote semel delatos. Vide supra in notis ad Vitam Soteris col. 1241-1248. Romae vero severitas major exspectanda erat in magistratibus; cum Valerius Maximus praefectus Urbi anno 252, et memoratus in actis S. Cornelii papae, hoc anno 253, quo Lucium dicimus exsulasse, ordinarium gereret consulatum, et anno proxime consecuto 254 praefecturam Urbis iterum administraret sub initium imperii a Valeriano suscepti, quo censore praefectus Urbi fuerat, ejusque collega in capitali sententia ferenda contra Cornelium, ut hujus passionis Acta demonstrant. Frustra vero suggillatur actorum fides ex apparenti anachronismo in describendo Cornelii martyrio in Urbe Roma; [Col. 1395B] cum ex observationibus antea productis dissolvantur dissidia temporum, et confirmentur gesta passionis ex documentis a Schelestratio prolatis dissert. 2 antiquit. Eccles. cap. 6, num. 7. Constat igitur temporum et historiae ratio cum numeris catalogorum praecipuorum, et cum picturis basilicae S. Pauli; si dicamus Stephanum archidiaconum Lucii fuisse ordinatum episcopum, ut vices ejusdem suppleret proxime abeuntis in exsilium, Volusiano II et Maximo consulibus (catalogus Liberianus Maximinum vitiose expressit), die Dominica Pentecostes 23 Maii, juxta summam dierum catalogi Bergomatis, vel die Ascensionis Dominicae 23 Maii, juxta catalogum Liberii dies 21 numerantem, vel die octava Ascensionis et ante Pentecosten tertia, juxta caeteros catalogos, Stephani episcopatus dies XV exprimentes supra annos quatuor, et menses duos. Anno 254, coss. Valeriano Augusto II et Gallieno, Lucius martyrio coronatur die 3 Martii. Post vacationem [Col. 1395C] sedis dierum 35, juxta Librum Pontificalem, Stephanus ex vicario eligitur successor Lucii et cathedram Romanam ascendit die Dominica Passionis 9 Aprilis, ut Paschalia festa perageret, eo anno incidentia in diem Aprilis 23. Proximo consulatu Valeriani III et Gallieni II, Christi anno 255, Stephanus vicarium constituit Sixtum: qui postmodum illi successit, ut in ejusdem numero ostendemus. Anno denique 257, Valeriano IV et Gallieno III coss., Stephanus in sede sua considens ad Catacumbas, in coemeterio Callisti, capite truncatur die 2 Augusti; cum numeraret ab episcopali ordinatione annos IV, menses II, dies XV, juxta potiora documenta, vel XI dies juxta catalogum Bergomatem, vel XXI juxta Liberianum; quorum annorum, mensium, ac dierum partem maximam impenderat qua vicarius Lucii, qua successor, uti explicuimus. Scio his vicariatibus, admissis a Papebrochio et [Col. 1395D] a compluribus historiae pontificiae scriptoribus, infensum Pagium in Baronii critica ad singulas ferme paginas horum praesertim annorum eos suggillare. Nuda tamen verba proponit, et dictatoria quadam auctoritate pronuntiat: «Non audiendum Papebrochium: vicariatus esse supposititios: ad 4 diem Martii anni 254 Lucii vitam pertingere posse: praeferendum Pearsonium,» cum quo audet divinare, nullo idoneo teste id asserente, «mensibus quinque, diebus decem ab ordinatione constare integrum Lucii pontificatum.» Ita confidenter scribit ad annum 252, num. 12. At bona cum venia viri eruditi contendo, vicariatus et usu receptos, et admittendos esse: audiendum Papebrochium eos asserentem: et producentem vitam Lucii ad diem 3 Martii anni 253, et recedendum a Pearsonio, aliter statuente sub nullis idoneis testibus. Quod enim attinet ad vicariatus, respondeat velim [Col. 1396A] Pagius rationibus toties propositis, atque hic repetendis et cumulandis nova accessione probationum et exemplorum. Liberalis est vicariatuum Pagius sub Petro apostolo, cui Linum per plures annos vicarium assignat anno 65, num. 2. Primo igitur saeculo, ac sub ipso apostolorum principe Romanae sedis fundatore vicariorum usus receptus fuit. Retentum fateatur necesse est in Occidentalis patriarchatus terminis usum vicariorum etiam quarto saeculo: cum Augustinus usum suo exemplo demonstret; quin etiam ultra limites legitimi usus in Ecclesia Hipponensi abusum obrepsisse facto suo ostendat eligendi episcopos vicarios cum futura successione: quod sibi contigit, dum adjutor eligeretur a Valerio, et dum adjutorem asciscere Eradium, quod in publicas Ecclesiae tabulas referri a notariis jussit epistola 110, quam supra retuli in notis ad S. Cletum et ad Evaristum. Hunc tamen abusum eligendi adjutoris vivente episcopo cum futura successione Romana [Col. 1396B] Ecclesia omnium magistra, neque in se experta est, neque in caeteris toleravit. Sed usum legitimum vicarii citra jus successionis assumendi pro Ecclesiae utilitate ad pontificalia etiam munera obeunda admisit, praesertim urgente persecutione, ac retinuit etiam in pace Ecclesiae gravissimis ex causis atque transmisit ad sequentes aetates, ut etiam nostra experimur. Mirandum plane est doctum virum ita succensuisse vicariis episcopis per secundum ac tertium saeculum (quibus tamen constat continuatum usum, si epochae episcopatus in singulis attente expendantur); cum admittere cogatur Christi saeculis primo et quarto, ac subsequentibus hanc eamdem consuetudinem vicarii episcopi assumendi atque adhibendi etiam in tractu patriarchatus hujus Romani, seu Occidentalis, ubi necessitas aut necessitati proxima utilitas ita suaderet. Addo nunc, Pagium litteris beati Cypriani adactum esse ad vicarios episcopos admittendos tertio etiam saeculo, et hac ipsa Cornelii, Lucii, Stephani aetate, de qua est sermo, etiam in [Col. 1396C] tractu Patriarchatus Occidentalis, in quo certum est Africanam Ecclesiam contineri. Ultro enim cognoscit cum Baronio ad annum 254, num. 36, suum vero 250, num. 17, Caldonium et Herculanum episcopos et collegas suos cum Numidico presbytero, quem nuper clero Carthaginensi adjunxerat, Carthaginem mitti a S. Cypriano tunc exsulante, eosque «cum Rogatiano vicem suam acturos vicarios constitui, ut necessitates fratrum sumptibus expungerent, simul etiam et aetates eorum, et merita discernerent, etc., et fatetur quoque, Cyprianum scribere ad hos vicarios suos epistolam 41, Pamelio 37, qua illis in mandatis dat, ut Felicissimum excommunicent,» etc. En igitur etiam tertio saeculo vicarios adhibitos episcopos collegas ab episcopo Cypriano ad munera pastoris in sua dioecesi ejus nomine peragenda. Hos vocat Cyprianus vicarios, ita nominare adigitur Pagius. Excipiet, ad certos actus fuisse potius judices delegatos. Repono, hoc ipsum vicarii munus importat, [Col. 1396D] ut ita delegatus ab episcopo intelligatur pro suo beneplacito ad ea peragenda, quae jure suo ipse delegans episcopus faceret in propria dioecesi sive jurisdictionis, sive ordinis, quorum sit capax delegatus, donec delegatio ista vicarii perseveret. Neque enim alios vicarios constante vita pontificis recognoscimus, nisi hujusmodi cum facultatibus delegatos, nullo cum pacto, aut jure successionis: licet plerumque contingeret, ut successores eligerentur a clero iidem qui adjutores, et vicarii delegati fuerant a decessore, utpote quorum prudentiam regiminis, et virtutes episcopo dignas perceperant experimento. Nec secus contigit etiam in pluribus Occidentalis istius patriarchatus Ecclesiis, cum ad successionem promoverentur a cleri suffragiis post mortem episcopi illi adjutores, qui eidem juvando ab Ecclesia Romana transmissi, aut ab ipso episcopo fuerant adjecti. Exemplum illustre obtulit quarto saeculo Ecclesia Mediolanensis in Ambrosio ac Simpliciano. [Col. 1397A] «Hunc enim presbyterum Romanum egregiae eruditionis et spectatae probitatis, ut Baronii breviator Spondanus brevibus complexus est ad annum 374, num. 3, ad novae ejus praefecturae regimen (Mediolanensis scilicet episcopatus ab Ambrosio intra octiduum episcopo ex catechumeno susceptum), misit S. Damasus papa ita felici eventu, ut catechumenus in episcopum, et discipulus in Ecclesiae doctorem fuerit continuo transformatus; junxeritque in regimine episcopatus vitam monasticam cum muneribus et officiis clericalibus.» Licet vero episcopali charactere hunc adjutorem Ambrosii, et plusquam vicarium, nempe magistrum ad directorem ablegaverit Damasus nullo cum pacto aut lege successionis; hunc tamen eumdem ita probatum dinturno experimento successorem Ambrosii et episcopum suum ab ejus morte sublegit Ecclesia Mediolanensis. Non est igitur cur succenseat a primo ad quartum saeculum Pagius vicariis Romanorum pontificum [Col. 1397B] a imittendis, qui tot exemplis videt in tractu patriarchatus Occidentalis rite ac salubriter admissos, allectos, et delegatos ad regimen illius Ecclesiae episcopi juvandum, ejusque nomine peragendum. Postremo vero ab exemplo Ambrosii et Simpliciani, praeter vicariorum usum, colliget lector, ut spero, confirmationem ejus sententiae, quam supra attigeram in notis ad Vitam S. Eleutherii col. 1252, consuetudinem scilicet jure inductam, ut ad utilitatem et profectum Christiani populi procurandum in Ecclesiis provinciarum a Romano pontifice, deligerentur ac transmitterentur ex Urbano clero presbyteri, sive ad eos episcopatus promoti, sive ad episcopos ibidem formandos disciplinae Ecclesiae Romanae. Caeterum de vicariatu beati Stephani, constante Vita S. Lucii papae, non obscurum testimonium invenitur in litteris a Cypriano datis, et supra relatis in notis Sommier ad Lucium. Ibi enim S. martyr Cyprianus diserte nominat Stephanum, primo vicarium, deinde successorem beatorum martyrum Cornelii, et Lucii, [Col. 1397C] qui vicarius, et successor eorum factus est. Cumulat titulos vicarii cum titulo successoris. Verum de vicariis satis, ac de chronologia declaranda beati Stephani, et pontificum proximorum. Linea 2.— Martyrio coronatur. Hujus martyrii acta vides apud Baronium in Annalibus fuisse recepta tum ab Ecclesia Latina, tum a Graeca; vindicata vero legis apud Schelestratium Antiquit. Eccles. dissert. 2, cap. 7, a numero 2 ad 5. Ex Firmiliani epistola ad Cyprianum, quae in editione Pamelli locum obtinet 75, dum illa epistola scriberetur hyeme appetente annis fere 22 ab obitu Severi Alexandri (cujus caedes incidit in diem 18 Martii anni 235), nempe circa autumnum anni 256 pontificem Romanum adhuc sedisse Stephanum; qui ex Actis memoratis dicitur martyr occubuisse in sua sede truncatus capite, die IV Nonas Augusti, Valeriano IV [Col. 1397D] et Gallieno III coss., nempe anno aerae Christi communis 257. Fuit autem temporibus Valeriani, et Gallicani, et Maximi usque ad Valerianum tertium, et Gallicanum secundum. Corrigenda est lectio ex Actis, repositis verbis, temporibus Valeriani et Gallieni: et integre restituenda ex catalogo Liberiano: Fuit temporibus Valeriani et Gallieni, a consulatu Volusiani et Maximi (anno scilicet ejus ordinationis ad episcopatum vicaria administratione in Urbe exercendum, anno Christi 253) usque Valeriano IV et Gallieno III, Christi 257, quo martyr occubuit, ut in notis chronologicis declaravi. Desumi tamen potest aera pontificatus etiam ex consulatu Valeriani II et Gallieni: quibus imperatoribus cum Lucius obiisset die III Nonas Martii, successor Stephanus primum Pascha sui regiminis iisdem consulibus (Christi 254) celebravit. Linea 4.— Suis temporibus exsilio est deportatus. [Col. 1398A] Hinc agnoscimus, cur a Stephano Sixtus II episcopus fuerit ordinatus ad vicarii munus obeundum, ex consueta regula toties memorata. Et quidem Glabrione et Maximo II consulatum gerentibus anno 256, videtur Stephanus breve exsilium sustinuisse, cum inquireretur per id temporis in complures ab eo baptizatos, quos anno proximo sua corona Stephanus consecutus est. Causam inquirendi captarunt ethnici, ut suspicari possumus, ex conciliis celebratis occasione quaestionum circa baptismum. De his vide notas. Linea 5.— Missus est in carcerem cum novem presbyteris, et duobus episcopis Honorio et Casto, et tribus diaconis Xisto, Dionysio et Caio, etc. Supra legimus in Lucio decretum, ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent. Ex captura sociorum cum pontifice servata esse cognoscitur sub Stephano disciplina. Ex more autem per Decium inducto, persecutio in clerum praecipue [Col. 1398B] dirigebatur, ut ostendit rescriptum Valeriani ad senatum, de quo S. Cyprianus in epistola ad successorem in editione Pamelii 82: «Rescripsit Valerianus ad senatum (anno 258, postquam Urbe digressus pervenit Antiochiam) ut episcopi, presbyteri, et diaconi animadverterentur: senatores vero, et viri egregii, et equites Romani, dignitate amissa, etiam bonis spoliarentur.» Vide Pagium seniorem ad annum 257 et juniorem in Stephano, num. 8. Linea 7.— Ibidem in carcere fecit synodum. Cum episcopis, presbyteris, et diaconis secum detentis. Alia concilia complura habita fuerunt in quaestione de baptismo haereticorum: quorum notitiam illustrant Annales Baronii, Pagius senior, aliique Historiae ecclesiasticae scriptores. Linea 8.— Omnia vasa Ecclesiae. Pro more decessorum, Cornelii, ac Stephani, a successoribus quoque servato. Linea 10.— Constituit sacerdotes et Levitas, etc., vestes sacras in usu quotidiano non uti. Vestium [Col. 1398C] sacrarum usum et distinctionem a communibus inductam ab exortu Ecclesiae fuisse, comprobant ea quae ex divina institutione in Veteri Testamento ad figuram Novi tenebant apostoli, ac tradebant Ecclesiae. Petalum, seu laminam auream a Jacobo, et a Joanne apostolis gestari consuevisse, tanquam insigne sacerdotii, narrant: Eusebius in Historia, lib. V, cap. 24; Poylcrates Asianorum episcopus in epistola ad Victorem; Hieronymus, in lib. de Script. eccl.; Epiphanius in haeresi Nazaraeorum, et ad haeres. 78, et Rufinus, observati a Valesio in notis ad Eusebium: qui etiam addit, idem de Marco evangelista fuisse traditum a scriptore Passionis ejusdem. Hanc igitur laminam, seu petalum fronti aptasse, ac taenia seu fascia circumligasse, quae mitrae nomine a veteribus Latinis exprimitur, quaeque hodie in episcoporum consecratione adhibetur, fusius exposui in opusculo de sacris indumentis Christiani sacerdotii ante annos aliquot conscripto occasione transferendi [Col. 1398D] corporis sancti Leonis Magni, sed nondum edito. Sacra igitur ministeria jam tum in usu erant apud Christianos: quare legimus num 8. mandasse Sixtum ejus nominis primum, ut ministeria sacrata non tangerentur, nisi a ministris. Et per Soteris decretum novimus (supra num. 13) pallas sacratas in ministerio adhibitas apud fideles, quarum contactus etiam virginibus Deo dicatis ibidem fuit interdictus. Hauserat Ecclesia ex institutionibus veteris legis, admonendos esse levitas ac sacerdotes, qui ad rem divinam accederent, mundiori hujusmodi cultu vestis externae, ut animi sensa et cogitata secum ferrent nulla terrestri labe inquinatas, sed ferme coelestia. (Philo, de Monarchia, lib. II) quemadmodum et lotio manuum, Hieronymo teste, indicat (lib. II comm. in Matth. cap. 5) purgationem operum, ut fiat in illis verbum Dei. Quare sacri interpretes observant, pedum quoque lotionem a Christo Domino praemissam sacris mysteriis quae instituebat, licet recentes a coena [Col. 1399A] Paschali veteris instituti venirent apostoli: ad quam ipsam certo cultu praecinctos, et baculos tenentes in manibus accedere oportebat, causa significandi transitum Domini. Cum vero ad coenas honestiorum virorum canditatos accedere solemne foret, ut in evangelica parabola apud Matthaeum, cap. XXII, non sine causa et compendio animorum tum exempla illa, tum monita institutionum et curae munditiei etiam in legibus vestium suggerebantur. Candidatos a fonte baptismi Christianos elevandos esse solemni ritu a primordiis Ecclesiae ad nostra tempora nos docent Acta martyrum, et Sacramentaria, et nomen ipsum hebdomadae Paschalis, quam in albis vetusta appellatione dicimus. Exponunt perinde recentes et antiqui scriptores, ut Venantius Fortunatus, et Paulinus, aliique, adducti a Renato Laurentio de la Barre, in commentariis ad librum Tertulliani de Corona militis: ubi Carthaginensis ille presbyter enumerans traditiones nondum scriptas, quas sine ullius scripturae [Col. 1399B] instrumento solius traditionis patrocinio vindicamus, orditur a sacris coeremoniis, ab Ecclesia jam tum receptis in ritu solemnis baptismi: Ut a baptismate ingrediar, aqua aditur, etc. Et huic traditioni suffragatur textus sacer Apocalypseos, exhibens in albis socios Agni. Peculiari ergo cultu vestium a quotidianis usibus separato ad rem divinam se comparasse initiatos Christiano sacerdotio ab Ecclesiae primordio fatendum est; cum jam tum Ecclesia instituisset etiam accessuros ad ingressum Ecclesiae per sacramentum baptismi laicos et infantes candida stola adornare. Sunt qui a Domini exemplo et illud repetant; quando ad lotionem processurus post coenam typicam, ante institutionem Eucharistiae vestimenta posuit, et linteo praecinctus assumere voluit in ornamento non solum mundo, sed ad mundandum et abstergendum comparato, symbolum ministerii. Quare nostris quoque subdiaconis, ad vasa sacrificii mundanda deputatis, mappulae in sinistra manu ferendae praescribuntur in antiquo Ordine [Col. 1399C] Romano VI apud Mabillon., et num. 35 hujus Libri Pontificalis, diaconis pallae linostimae ad laevam adhibendae memorantur. Ad haec patenas vitreas, et vasa argentea sacrificii usibus destinata supra jam vidimus. Quidni et vestes? cum id a Domino diu ante mandatum in Ecclesiae Mosaicae pontifice, sacerdotibus, ac Levitis: quin et ab ipsis gentibus imitatione traductum ad sacerdotia sua teneamus. A Syris ritu patrio adhibitum fuit ad solis cultum magnificum ornamentum, quod luxus immodici nota accusat Herodianus in Helagabalo lib. V, dum narrat in primo adventu suo e Syria in Italiam fuisse perlatum ab illo adolescente principe: «Cultum, inquit, patrii numinis cui dicatus fuerat celebrare supervacuis saltationibus (et has perperam traductas ad profanas gentium superstitiones ex divinis litteris novimus, ubi rite adhibitae fuerant a religiossimo principe Davide ante arcam Domini) vestitum usurpans luxuriosum, purpura intextum, atque auro, monilibusque [Col. 1399D] et armillis redimitus, coronas etiam sustinens ad tiarae modum, auro lapillisque pretiosis insignitas; formam habens inter Phoenissam stolam et Medorum amictum.» In veteri gemma, quam pretiosis quibusque comparaverim, eleganter expressam videmus opere anaglypho protomen Elagabali, nativis gemmae coloribus a perito artifice obsecundatis. Hanc servat musaeum illustrissimi ac doctissimi praesulis M. Ant. Ansidaei, post navatam egregiam operam tam severioribus quam elegantibus disciplinis per varios munerum gradus in supremo tribunali sacrae Inquisitionis assessoris officio perfungentis. Inde colligere possumus formam Phoenissae stolae, ab Herodiano descriptam. Illi si conferatur cappa (ut vocant) pontificalis, qualem exhibuimus in Pio pontifice ex veteri pictura Christiani coemeterii in cryptis martyrum supra num. 12 cum Aringhio, et qualem hodiernus quoque mos custodit in episcopis, perinde ac in aliis sacerdotibus et ministris in choro psallentibus; [Col. 1400A] colligere et conjectari facile possumus, compositam olim fuisse ex ephode levitarum, et tiara, sive capitio sacerdotali, consutis in unicum indumentum: et a primis Ecclesiae institutoribus e Palaestina et Syria in alias regiones traductam, et sacrarii ministris traditam. Verum de origine et forma sacrarum vestium erit alibi opportunior agendi locus. Hic sufficiet sacras a communibus discretas et separatas recognoscere, ut hoc etiam de quo agimus saeculo ad rem divinam accederent Christiani sacerdotes et ministri instructi aliquibus palliis, vestibus, et ornamentis, unice reservatis sacris ad operandum; etiamsi pallia, vestes, et ornamenta illa non admodum differrent a forma vestium, velorum, et ornatus adhiberi soliti etiam ad alios usus ab iisdem populis, quos inter versabantur. Sacratas pallas, toties memoratas in numeris praecedentibus, quisnam dixerit ad alios quoque usus promiscue assumptas; cum illarum contactus etiam Deo dicatis virginibus vetaretur? Pallium beati Marci evangelistae a decessoris [Col. 1400B] episcopi corpore apud Alexandrinos sucessorem praesulem suis manibus accipere consuevisse, et proprio collo circumdare antiquo ex instituto illius Ecclesiae supra memoravi cum Liberato in Breviculi capite 20. Quis audeat confundere sacrum ejusmodi pallium cum palliis quotidianis philosophorum et Christianorum? Laminam frontalem ejusdem Marci evangelistae, necnon adhibitas a Joanne et Jacobo apostolis, et paulo ante descriptas cum Eusebio, Hieronymo, et Epiphanio, nemo negaverit redditas fuisse Deo sacras per eosdem pontifices signo aliquo dedicationis, et invocationis divini nominis. Tertullianus revocat ad traditiones originis Ecclesiae coaevas eam nostram consuetudinem, qua scilicet ad omnem progressum, atque promotum, ad omnem aditum et exitum, ad vestitum, ad calceatum, ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia, quaecunque nos conversatio exercet, frontem crucis signaculo terimus. Hoc nempe dedicationis nostrae signo, fidei [Col. 1400C] nostrae potiora mysteria complexo, actus quoslibet vitae nostrae Deo devovemus. In altaribus et ecclesiis consecrandis hujusmodi signo in mensa altaris, et in parietibus impresso chrisma adhibemus. Quare et in ara impressum exhibent nummi a Constantino Maximo percussi (quales inter nostra cimelia asservamus): ex quo scilicet aetati Silvestri lapidei altaris usus, et publica libertas Christiani cultus fuit. Jam tum igitur, et ab aetate apostolica, unde auctoritas consuetudinis ac traditionis jure petitur a Tertulliano, in sandalis, in mappis, in stolis, in palliis, in pallis, in laminis, et mitris sacerdotum crucis Dominicae impressa vestigia servamus: nec fronti tantum nostrae inditum hoc signaculum agni immaculati sanguine respersum ac dedicatum ad universorum salutem, sed ipsis etiam in instrumentis sacerdotii venerabile illud signum deprehenditur, persaepe conjunctum cum aliis symbolis boni Pastoris, et Christi Domini signa operantis, praesertim in urceolis [Col. 1400D] ad sacrificii materiem continendam elaboratis, aut ad sacrum chrisma asservandum, et ejusmodi vasis ministerialibus, calicibus, patenis metallicis, ac vitreis supra descriptis in Urbano. «Viderint unde auctoritas moris, de qua tum maxime quaerimus (ait Tertullianus in libro de Corona militis, pag. 334 edit. de la Barre.) Porro cum quaeritur, cur quid observetur, observari interim constat.» Signa nempe sunt rerum, Deo per pontifices Christianos rite dicatarum, ut in universa sacra suppellectile, et penu, vasisque Ecclesiae (quae archidiaconis commendari a pontifice legimus in his eisdem numeris) ita etiam in vestibus: quas proinde sacras haberi et appellari, atque a communi usu sejunctas recognoscere cogimur aetate Stephani, constabilientis decreto suo priscam illam consuetudinem, quam traditione acceperat a decessoribus. Linea. 13.— Sepultus est in coemeterio Calixti. Inde extractum fuit sacrum ejus corpus a S. Paulo I, [Col. 1401A] una cum corpore successoris Dionysii, quando in propriis aedibus ad campum Martium constituit titulum SS. Stephani et Dionysii, alias SS. Stephani et Silvestri appellatum; et oratorium monachorum ibidem fundavit, ac utriusque pontificis et martyris reliquias eo transtulit, ubi asservantur: uti constat ex documentis supra indicatis in fine notarum ad B. Antherum, plenius exponendis infra ad notas in Vitam B. Pauli I. Diximus etiam, in superioribus notis ad Antherum, partes reliquiarum earumdem a Paulo I ibi depositarum fuisse translatas a Sergio II in titulum SS. Silvestri et Martini in Montibus appellatum, seu titulum Equitii: quemadmodum testatur antiqua tabula marmorea ibidem affixa in descensu a gradibus presbyterii ad hypogaeum, et subterraneam ecclesiam, plurium scriptorum lucubrationibus illustrata.
[Col. 1401A] Linea 2.— Martyrio coronatur. Cum Valerianus [Col. 1401B] imperator, rerum quae gerebantur conscius, missis militibus, beatum Stephanum comprehenderit, ac jusserit illum in fanum Martis deduci, ubi si illi sacrificare nollet, capitis sententia puniretur, orationem beatissimus pontifex effudit ad Dominum, ac repente de coelo tactum est delubrum, et idolum, et magna ex parte corruit, ingenti cum fragore. Tunc milites exterriti fugerunt, relinquentes Stephanum solum; qui suis comitatus, ad coemeterium Lucinae proximum se recepit, ibique suis denuo ad tolerantiam martyrii exhortatis, obtulit sacrificium Deo omnipotenti. Audiens haec Valerianus, misit ad eum capiendum milites rursus, inveneruntque eum sacrificium Deo offerentem; qui intrepidus, constans et impavidus, perficiens coepta mysteria, in eodem loco ante altare in sua decollatus est sede, IV Nonas Augusti ann. 260. Factus est ibi planctus maximus Christianorum, quod tanto pastore essent orbati; sepelierunt corpus ejus cum ipsa sede, sanguine ejus [Col. 1401C] conspersa, in eadem crypta, quae est in coemeterio Calisti, via Appia, tertio ab Urbe milliario.
[Col. 1401C] Linea 7.— Fecit synodum. Protestantes, imo et quidam catholici existimant, Stephanum damnando morem Cypriani et Africanorum antistum, necnon Firmiliani et Orientalium de rebaptizandis haereticis, in extremum errorem lapsum esse, ac decrevisse quorumcunque haereticorum baptisma, etiamsi consueta et solemni Ecclesiae forma, et ritu collatum non esset, ratum esse et legitimum, proindeque non iterandum. Verum haec opinio omnino improbabilis est. Si enim eum in errorem lapsus fuisset Stephanus, his temporibus universa Ecclesia versata esset in errore: omnes quippe episcopi, vel Cypriani, vel Stephani sententiam tuebantur; utraque autem secundum ipsam etiam Protestantium hypothesim, erronea erat. Praeterea Cyprianus in citata ad Pompeium epistola, testatur, Stephanum baptismum haereticorum [Col. 1401D] ratum habuisse ob vim et efficaciam verborum evangelicorum, quibus confertur. Quare Stephanus semper supposuit, baptismum verbis evangelicis, ut ratus esset, conferri debere. Qua de relegendus Schelestratius parte II Antiquitatis illustratae, dissert. 1, art. 2, ubi fuse ostendit totam quaestionem Stephanum inter et Cyprianum fuisse de baptismo haereticorum; supposito quod in nomine Christi, seu Trinitatis illum conferrent.
[Col. 1401D] Linea 7.— Fecit synodum. Lapsus plurium Christianorum cujusque status et conditionis in persecutionibus adegerat Ecclesiam, sub praecedentibus pontificibus, ad praescribendas regulas poenitentibus, quibus se expiarent de admisso scelere, et recidivam caverent. Fideles nullo ecclesiastico ministerio, aliove publico munere insignes, qui idolis immolaverant, absolutionis beneficio carere debebant, et a [Col. 1402A] communione tandiu excludi, donec diuturnae poenitentiae rigidiora experimenta praestitissent: clerici vero in idem scelus prolapsi depositionis poenam subire cogebantur citra spem restitutionis ad propria munera resumenda; nihil aliud assecuturi ex suscepta poenitentia, quam ut ad laicam communionem admitti possent. Hisce regulis astringebantur et parebant quicunque verae poenitentiae spiritu ducebantur: hypocritae vero et qui desideriis saecularibus diffluebant, nihil studebant attentius quam ut easdem regulas eluderent. Quies Ecclesiae reddita (seu verius malacia) sub initium principatus Valeriani, et pontificatus B. Stephani, occasionem obtulit compluribus in poenitentium ordinem falso redactis, rebelles spiritus assumendi, quibusdam aperte ac in propatulo, aliis vero fraudes technasque attexendo ad praesulum justitiam eludendam, aut ad abusum eorumdem clementiae. Quidam Fortunatianus ex Africa de numero erat illius primae classis. Etsi depositus fuisset ab episcopatu, suffecto in ejus locum Epicteto; attamen [Col. 1402B] pontificalia exercere non desistebat, magno cum fidelium scandalo. Cyprianus occurrit auctoritate sua huic malo, scribens novo illi episcopo, ejusque populo, ne id attentari ulterius paterentur; sed Ecclesiae regulas observari curarent, eosque a communione fidelium segregatos haberent, qui easdem regulas transgrederentur. Verum Basilides et Martialis, ille Legionensium, hic Asturicensium ab episcopatu in Hispania depositi, ad Stephanum Romanum pontificem confugerunt, ut ipsius auctoritate secum remitteretur de rigore legis, cui ut parerent provincialium suorum vi adigebantur. Romae auditi, et favorabili cum rescripto suam in provinciam reversi sunt. Caeterum cum illorum causa in contradictorio judicio apud Romanam sedem non fuisset discussa, ipsis tantummodo pro lubitu facta exponentibus per absentiam accusatorum, nemine responsa opponente, visum est Ecclesiis Hispaniarum, eosdem non esse ante recipiendos [Col. 1402C] quam aliarum Ecclesiarum suffragia experirentur. Ad proximas igitur Africanorum conversae, ut de negotio tam gravi easdem consulerent, quibus Cyprianus tantam conciliabat famam doctrinae ac disciplinae, Felicem ac Sabinum episcopos ablegant in aliorum locum suffectos, cum litteris, aliisque documentis rerum ea de causa gestarum. Compertum fuit, Basilidem ac Martialem jure fuisse depositos juxta decreta beati Cornelii papae, apud universam Ecclesiam recepta: quibus declararunt eo firmius esse adhaerendum, quo pervicacius hi homines inquieti, fallaciae et circumventionis crimine apostasiam cumulantes, et peccata superiora, obreptitiam concessionem extorserant a Stephano, fraudulenter ad clementiam pertracto: uti constat ex litteris Cypriani, epistola 67, ita scribentis: «Nec rescindere ordinationem jure perfectam potest, quod Basilides post crimina sua detecta, et conscientiam etiam propria confessione nudatam, [Col. 1402D] Romam pergens, Stephanum collegam nostrum longe positum, et gestae rei, ac tacitae veritatis ignarum fefellit. Hoc eo pertinet, ut Basilidis non tam abolita sint, quam cumulata delicta, ut ad superiora peccata ejus etiam fallaciae et circumventionis crimen accesserit. Neque enim tam culpandus est ille, cui negligenter obreptum est, quam hic exsecrandus, qui fraudulenter obrepsit. . . . Sed nec Martiali potuit profuisse fallacia. . . . maxime cum jam pridem nobiscum, et cum omnibus omnino episcopis in toto mundo constitutis etiam Cornelius collega noster sacerdos pacificus ac justus, et martyrio quoque dignatione Domini honoratus decreverit, hujusmodi homines ad poenitentiam quidem agendam posse admitti, ab ordinatione autem cleri, atque sacerdotali honore prohiberi.» Hostes Romanae sedis, et invidi ejusdem auctoritatis inutiliter abutuntur hujusmodi responso Africanorum ad Hispanos praesules. Primo enim, hoc [Col. 1403A] responsum nihil admodum probat contra jus et consuetudinem appellandi, et accedendi undique terrarum ad Romanam sedem ad impetrandam justitiam, aut gratiam, quarum utriusque dispensatrix semper fuit haec sedes suprema. Imo (quod est alterum observandum) illa ipsa responsio supponit jus illud appellandi et confugiendi ad Romanae sedis tribunal esse omnibus notum ac receptum; cum ibi adnotetur distantiae intervallum non impedire, quominus ad eamdem sedem non provocetur: Stephanum longe positum. Tertio: Revera in responso asseritur, eam distentiam in causa fuisse, ut facilius ab apostatis confictae fraudes Stephanum occuparent, longe positum fefellit. Caeterum dum perstringit negligentiam pontificis ad sententiam absolutionis procedentis citra plenam facti cognitionem, veritatis ignarum, non negat judici pronuntianti competentem auctoritatem. Quarto: Id etiam ostendit legitimam potestatem recognosci Stephani decernentis, [Col. 1403B] cum hic accusatur tantummodo de negligentiae vitio, non tam culpandus est cui negligenter obreptum est; impetrans vero notatur crimine falsi malitiose propositi: quam hic exsecrandus qui fraudulenter obrepsit. Quinto-confirmatur denique haec litterarum sententia ex eo, quod obreptitium esse enuntiat quidquid a Stephano Basilides impetravit. Porro vocabulum obreptitii a jurisconsultorum subtelliis petitum significat qualitatem quae attribuitur litteris aut rescriptis a legitimo jusdicente impetratis super gratia, jure, aut concessione, eumdem judicem circumveniendo per reticentiam veritatis, cujus esset expressio necessaria ad impetrati rescripti validitatem. Hoc ipsum verbatim expressum deprehenditur in litteris Africanorum: «Tacitae veritatis ignarum fefellit: cui obreptum est, qui fraudulenter obrepsit.» Verum insignis demonstratio est ad excludendam quamcunque dubitationem de suprema S. sedis auctoritate ab hisce responsis S. Cypriani et episcoporum [Col. 1403C] Africanae provinciae ad Hispanos, insignis, inquam, demonstratio exclusae dubitationis est auctoritatis exercitium, quod implorat per Cypriani ipsius preces Stephano papae directas, ut eamdem auctoritatem adhibeat in negotio aequalis ponderis, et naturae persimilis, nuper in Galliis suborto. Marcianus, Arelatensis episcopus, profitebatur se Novatiani partibus adhaesisse tum in haeretico dogmate, tum in schismatis communione. Proximarum provinciarum episcopi, qui ea de re ad Romanam sedem perscripserant, Carthaginensi etiam Ecclesiae idem significarunt, ad episcopum Cyprianum datis iterum litteris. Series rei gestae manifestat, scriptum idcirco fuisse ad B. Cyprianum, quod probe constaret de illius existimatione ac venerationis testimonio apud Romanam sedem. Cyprianus igitur in hanc sententiam Stephano papae litteras dedit (epist. 68) : «Facere te oportet plenissimas litteras,» etc. Haec verba non indigent commentario ad demonstrandam [Col. 1403D] in eis assertam auctoritatem Romanae sedis, tum in definiendis fidei dogmatibus, tum in disciplina et confirmatione consuetudinis receptae in administratione sacramentorum, tum in regiminis ecclesiastici jure exercendo, et necessario mediorum congruentium delectu ad conservandum ordinem ac traditiones. Negare tamen non possumus, quin Africana Ecclesia tum temporis passa fuerit quamdam eclipsim, dum lumen peculiare contendit usurpare, tanquam sibi proprium foret: cum in Ecclesiis particularibus ejusmodi lux alia non reperiatur, quam ea quam Sol justitiae (Christus Dominus) amavit et elegit diffundere supra universalem Ecclesiam irradians caeteras e Romana sede, tanquam centro orbis Christiani. (In occidente Sol justitiae oritur. Vos estis lux mundi. S. Hieronum. epist. 57.) Considerandus igitur est ausus Ecclesiae Africanae non dissimilis perturbationis occasio futurus, ac illius, quam [Col. 1404A] poetae imaginantur per lunam praestitum iri, si locum solis sibi usurpare ista contenderet, perturbata rerum natura, ut diurnae illuminationis arbitram mundo se constitueret:
Rerum summa huc redibat. Contendebant Africani nullum esse, atque invalidum quodcunque haereticorum baptisma, qualibet forma ac ritu administraretur. Percrebruit, originem mali ex Oriente profectam: ubi fortasse contigit, ut non rejiceretur illico baptismus quorumdam haereticorum, illum non conferentium sub legitima forma, postmodum vero indistincte reprobatum fuit quodlibet genus baptismi per haereticos administrati, sub falsa persuasione [Col. 1404B] quae irrepserat, non posse ullum sacramentum habere extra catholicam Ecclesiam. (Dionys. Alexandrinus apud Euseb., Hist. lib. VII, cap. 6) : «Non episcopi in Africa solum istam consuetudinem de haereticis rebaptizandis jam invexerunt, verum etiam longo tempore ante episcoporum memoria, qui antegressi sunt in ecclesiis maxima hominum frequentia celebratis, et synodis fratrum celebratis tum Iconii, tum Synnadae, tum multis aliis in locis convocatis, illud decretum fuit.» Usus inoleverat in Africa ante beatum Cyprianum, qui testatur ita definitum fuisse in provinciali concilio sub Agrippino, decessore Donati ejus, cui S. Cyprianus successit. «Quod quidem et Agrippinus, bonae memoriae vir, cum caeteris coepiscopis suis, qui illo tempore in provincia Africa et Numidia Ecclesiam Dei gubernabant, statuit, et librato concilii communis examine firmavit.» (S. Cyprian. epist. 71.)
Quaecunque tandem fuerit erroris et mali origo, [Col. 1404C] id liquido constat, sub pontificatu Stephani papae, duos episcopos vitae sanctitate non minus illustres, quam dignitate sedium quas possidebant, nempe S. Cyprianum Africae primatem, et Firmilianum metropolitem Cappadociae, protectores se declarasse ejusmodi praxis, et sententiae. Uterque eorum synodos convocavit in provinciis sibi subjectis, et pontifici Stephano communicavit decreta edita per easdem synodos. Africana synodus ita perscripsit ad Stephanum papam epist. 74 inter Cyprianicas: «De eo maxime tibi scribendum, et cum tua gravitate ac sapientia conferendum fuit, quod magis pertinet et ad sacerdotalem auctoritatem, et ad Ecclesiae catholicae unitatem pariter ac dignitatem de divinae dispositionis ordinatione venientem, eos qui sunt foris extra Ecclesiam tincti, et apud haereticos et schismaticos profanae aquae labe maculati, quando ad nos, atque ad Ecclesiam quae una est, venerint, baptizari oportere: eo quod parum sit manus eis imponere ad accipiendum [Col. 1404D] Spiritum sanctum, nisi accipiant et Ecclesiae baptismum. . . . Haec ad conscientiam tuam, frater charissime, et pro honore communi, et pro simplici dilectione pertulimus; credentes etiam tibi pro religionis tuae et fidei veritate placere, quae et religiosa pariter et vera sunt. Caeterum scimus quosdam quod semel imbiberint nolle deponere, nec propositum suum facile mutare, sed salvo inter collegas pacis et concordiae vinculo, quaedam propria, quae apud se semel sint usurpata, retinere. Qua in re nec nos vim cuiquam facimus, aut legem damus,» etc. Et Firmilianus in epistola 75 apud S. Cyprianum ait: «Plurimi simul convenientes in Iconio diligentissime confirmavimus, repudiandum esse omne omnino baptisma, quod sit extra Ecclesiam constitutum.»
Super his litteras dedit Stephanus ad Orientales, significans se remoturum a communione fidelium Helenum, Firmilianum, et universos episcopos Ciliciae, [Col. 1405A] Cappadociae, et Galatiae, et finitimarum gentium,. ubi haeretici rebaptizabantur. S. Dionysius hoc referens (apud Euseb. lib. VII, cap. 4) asseverat, doctrinam et monita salutaria ejusdem papae in litteris ab eo datis ad Ecclesias Syriae et Arabiae plurimum adjumenti eisdem Ecclesiis contulisse: «Syriae universae et Arabiae vestra doctrina et consilio semper magno adjumento fuistis: quibus etiam modo scripsistis epistolas.»
Secundum haec responsa legati Africanorum et Asianorum ad eumdem Stephanum papam profecti sunt episcopi, ut aliqui scripserunt (id enim probe intelligitur ex contextu epistolae Firmiliani ad S. Cyprianum, nempe 75, atque ex testimonio B. Hieronymi in Dialogo ad Lucifer ) ut decretorum ea de re editorum rationem redderent. Verum eos nec ad sermonem saltem colloquii communis admisit (conqueritur Firmilianus): declarans in epistola ad S. Cyprianum, ut in epistola 74 inter Cyprianicas, non esse iterandum quodcunque haereticorum baptisma. [Col. 1405B] «Si quis ergo a quacunque haeresi venerit ad nos, nihil innovetur, nisi quod traditum est, ut manus illi imponatur ad poenitentiam.»
Optandum summopere fuisset, ut Asiani et Africani sibi prae oculis ponere voluissent majorum suorum sententias de traditione, cujus depositaria est Petri sedes, easque satis explicatas apud Irenaeum inter Asianos, et apud Tertullianum inter Africanos, testes conterraneos. Prior ex his Irenaeus declarat, ad impediendam corruptionem doctrinae, ac revincendos errores adhiberi a genuinis Ecclesiae filiis recursum ad eam traditionem ac fidem, quam Romana Ecclesia maxima et antiquissima, et omnibus cognita, utpote ab apostolis Petro et Paulo fundata et constituta, ab apostolis acceptam per successionem episcoporum venientem usque ad nos cum auctoritate principali qua pollet conjunctam et integram praeservavit; Ecclesiis et fidelibus ubique terrarum positis ad hanc recurrere cum sit necesse, et propter [Col. 1405C] potentiorem principalitatem convenire. S. Irenaeus adv. haer. lib. III, cap. 3 (cujus verba supra jam dedimus in notis ad S. Clementem): «Habemus Romam (ait Africanus) unde nobis quoque auctoritas praesto est futura. Felix Ecclesia, cui totam doctrinam apostoli cum sanguine suo profuderunt!» (Tertullian. lib. de Praescript. post med.)
Asianis et Africanis minus infeliciter id contigit, quod opinarentur quaestionem, ipsos inter ac Stephanum subortam, non versari circa dogma, sed circa disciplinam, et oeconomiam Ecclesiae, prout ab utrisque declaratum fuit. Firmilianus enim conqueritur, quod Stephanus decernat eos separare ab unitate universalis Ecclesiae, qui justis de causis recipi a se non debere putabant nonnullas consuetudines Ecclesiae Romanae proprias, quae disciplinam tantummodo respiciebant; cum nemo ex decessoribus Stephani arcendos esse judicasset eos qui similia instituta sequi recusassent. «Secundum quod in caeteris quoque [Col. 1405D] plurimis provinciis multa pro locorum et hominum diversitate variantur; nec tamen propter hoc ab Ecclesiae catholicae pace atque unitate aliquando discessum est. Quod nunc Stephanus ausus est facere, rumpens adversus vos pacem, quam semper antecessores ejus vobiscum amore et honore mutuo custodierunt.» ( Epistola Firmiliani, apud Cyprianum 75). Synodi vero Africanae fuerant protestatae, nemini a se legem dari: sed arbitrari se integrum cuique fore, salva cum caeteris pace, sequi consuetudinem propriam. Qua in re nec nos cuiquam vim facimus aut legem damus (apud Cyprianum epist. 72) . Neminem judicantes, aut a jure communionis aliquem, si diversum senserit, amoventes (Conc. Carthag., de Bapt. haeret ).
Immerito igitur transferunt inimici Romanae sedis vetustam hanc disputationem ad conciliandam auctoritatem novis dissidiis, quibus ipsi turbant Ecclesiam. Nonne comprobavit eventus, propositam fuisse [Col. 1406A] regulam veritatis et fidei a Stephano papa dum proponebat apostolicae sedis traditionem? Asianae atque Africanae Ecclesiae obtemperarunt, ex quo consuetudinem suam novitatis vitio laborare cognoverunt, sanctae vero sedis usum antiquitatis primae praestantia commendatum, adeoque et legitimum deprehenderunt. Multa profecto indagine progrediendum fuit ad enodandam facti seriem, et in bono lumine collocandam. Hinc est quod S. Augustinus (lib. I contra Donat. cap. 18) excusare contendens S. Cyprianum, postquam asseruit beatum martyrem non recessisse ab unitate Ecclesiae, addit, nullum adhuc plenarium concilium ea de re tulisse sententiam: «Nam illis temporibus, antequam plenarii concilii sententia, quid hac in re sentiendum esset, totius Ecclesiae consensio confirmasset, visum est ei cum ferme octoginta coepiscopis Africanarum Ecclesiarum, omnem hominem, qui extra Ecclesiae catholicae communionem baptizatus fuisset oportere ad Ecclesiam venientem denuo baptizari.» S. doctor significat, in [Col. 1406B] ea fuisse sententia Cyprianum ut crederet de disciplina tantummodo tunc litem fuisse, quo scilicet in genere quaestionum dogma non attingentium, integrum cuique foret provinciae suae moribus conformari, donec solemni examine statueretur quaenam vetusta esset ac legitima consuetudo.
Caute attendamus, ne opinemur, sanctum Hipponae episcopum dum excusat Carthaginensem, affirmans plenarium concilium necessarium fuisse ad terminandam controversiam: ne opinemur, inquam, pronuntiare aliquid contra auctoritatem sanctae sedis in decidendis controversiis, quam ille recognovit adeo luculenter, quemadmodum suo tempore exponemus. Declarat enim, quod ad haec attinet, etiam concilia ipsa plenaria saepe priora posterioribus emendari certis in casibus, citra laesionem auctoritatis utrique integrae permanentis: quo etiam sensu proferre potuit his in eisdem casibus, etiam plenaria concilia ad examen revocare potuisse negotia per [Col. 1406C] S. sedem definita citra eversionem ejusdem jurium. Sunt autem casus illi, ex beati doctoris sententia, quaedam latentia et obscura, quae progressu temporum et experimento deteguntur: «Quis autem nescit, inquit, concilia ipsa plenaria saepe priora posterioribus emendari, cum aliquo experimento rerum aperitur quod clausum erat, et cognoscitur quod latebat?» (Ibid., lib. II, cap. 3.) Objectum de quo disputabatur numerandum erat inter eos casus. Stephanus circa negotium baptismi haereticorum, quod prohibet iterari, decretum refert ad traditionem: Nihil innovetur, nisi quod traditum est: ad traditionem scilicet juxta opinionem Augustini tum temporis ita involutam et obscuram, ut plane constare non posse videretur de illius evidentia, nisi coacto plenario concilio: imo talem, ut etiam plenaria concilia de illius perspicuitate se corrigere invicem possent, ait S. doctor. Talis enim naturae habebatur ut plene definiri nequaquam valeret in plenario concilio [Col. 1406D] antequam discussa funditus et eventilata foret in pluribus disputationibus et collationibus particularibus episcoporum. «Quomodo enim, ait, potuit ista res tantis altercationum nebulis involuta ad plenarii concilii luculentam illustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum regiones multis hic atque illic disputationibus et collationibus episcoporum pertractata constaret?» (Ibid., cap. 4.) Id perspicue manifestat, generalis concilii opem ab Augustino requisitam super negotio de quo maxime quaerebatur, versari, juxta ejus sensum, in cardine disciplinae circa oeconomiam ecclesiasticam, in qua plenaria quoque concilia citra mutuam laesionem aut subversionem jurium asserit priora posterioribus emendari.
Id manifestius evincitur, si objectum intueamur in eo prospectu ac lumine in quo collocat Augustinus, eumque audiamus rem funditus pertractantem. Nihil, inquit, opponebantur S. Cypriano praeter [Col. 1407A] consuetudinem, utique veram, cujus attamen veritatis documenta non proferebantur. Consuetudo ista revocata fuerat in dubium coram Cypriano per Agrippinum, unum ex suis decessoribus, in quodam concilio aliquot episcoporum Africae: quae dubia et quaestiones nisi praecessissent, nihil ausus fuisset Cyprianus ratiocinari contra ejus consuetudinis assertionem. In casu tantae obscuritatis, post librata quae hinc afferebantur, et quae videbat ipse de consuetudine ita robusta atque extensa, et quae illinc ex adverso repererat constabilita in propria Ecclesia ex auctoritate concilii sub Agrippino; prolixioris laboris pertaesus in suscipiendo ulteriori examine, maluit sequi decessorum suorum proxima vestigia. «Sed quia,» ait Aug., ibid., cap. 8, «tunc non exstiterant nisi qui ei consuetudinem opponerent, noluit veraci quidem, sed nondum assertae consuetudini cedere. Quam tamen consuetudinem nisi prior ante Agrippinus, et nonnulli per Africam coepiscopi ejus, [Col. 1407B] etiam per concilii sententias disserere tentavissent, non auderet iste saltem ratiocinari adversus eam. Sed in tam obscura quaestione turbatus, et ubique intuens universalem robustamque consuetudinem coarctaret se potius . . . . . Sed cum fatigatum praecedentis concilii, quod per Agrippinum factum est, excepisset auctoritas, maluit praedecessorum suorum, tanquam inventum defendere, quam inquirendo amplius laborare.»
Concludemus itaque, in sententia beati Cypriani quaestionem illi non visam de fidei dogmate, cum separari noluerit a communione cum caeteris a se diversa sentientibus, quod facere utique debuisset, si eos haereticos judicasset. Juxta placitum vero S. Augustini agebatur de negotio ita obscuro (per admistiones gestorum) ut solo temporis beneficio detegi penitus posset, et in quo adhibenda erant tentamina, concilii plenarii opem desiderantia ad eadem exacte perficienda. Erat nempe comprobanda universalitas consuetudinis; id est, num talis usus et ratio disciplinae conformis habenda foret traditionibus [Col. 1407C] omnium Ecclesiarum. Nihil plane adhuc perspicitur, [Col. 1408A] in quo hostes apostolicae sedis oblectari tantopere valeant.
Quod autem ad eos pertinet, qui salva quam debent obedientia, videntur trahi voluptate altercandi et occasiones inquirere disputandi de illius sedis auctoritate; debent diligenter cavere, ne imagine sibi proposita id efficiendi quod a sanctis peractum putant, illudant sibi et Ecclesiae falsa specie imitationis. Considerare etiam debent cum beato Ambrosio, ne sanctos quidem ubique fuisse compotes omnimodae perfectionis; cumque eadem qua nos natura corrupta constarent, infirmitati quoque nostrae poterant subjacere. «Non naturae praestantioris fuisse, sed observantioris; nec vitia nescivisse, sed emendasse. Quod si invidia etiam sanctos adussit, quanto magis cavendum est ne inflammet peccatores? (S. Ambros. de S. Joseph. ). Correxisse autem istam sententiam non invenitur: non incongruenter tamen de tali viro existimandum est, quod correxerit; et fortasse [Col. 1408B] suppressum sit ab eis, qui hoc errore nimium delectati sunt, et tanto velut patrocinio carere noluerunt.» (S. Aug. epist. 48, ad Vincent.)
Considerare etiam debent attente haec verba Vincentii Lirinensis, quorum veritas continenter confirmata et perspecta fuit experimentis cujusvis aetatis consecutae: nempe tantumdem praefulsisse zelum Stephani papae supra reliquorum episcoporum vigorem qui novitati obsistebant, quantum supra eos dignitate cathedrae elevabatur; et in exitu hujus negotii perspectum perinde fuisse quod in similibus de more contigit, nempe vicisse causa antiquitatem, et explosam fuisse novitatem. «Tum beatae memoriae Stephanus apostolicae sedis antistes, cum caeteris quidem collegis suis, sed prae caeteris restitit: dignum, ut opinor, existimans, si reliquos omnes tantum fidei devotione vinceret, quantum loci auctoritate superabat . . . Quis ergo tum universi negotii exitus? Quis utique, nisi usitatus, et solitus? Retenta est scilicet antiquitas, et explosa novitas.» (S. Vincent. Lirin. contra haeret. cap. 9.)
24 Stephanus, natione Romanus, ex patre Julio, sedit annos quatuor, menses duos, dies decem [Col. 1389] B, ann. 3, m. 3, d. 22. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Valeriani et Gallicani [Col. 1389] B, Volusiani, Valeriani et Gallieni a coss. Valer. et Galleni, ad Valer. IV et Gall. III. et Maximi usque ad Valerianum tertium et Gallicanum secundum [Col. 1389] C, Valerianum quarto et Gallicanum tertio. . [Suis temporibus exsilio est deportatus, postea nutu Dei reversus est ad Ecclesiam incolumis. Et post dies triginta quatuor tentus a Maximiano missus est in carcerem cum novem presbyteris et duobus episcopis, Honorio et Casto, et tribus diaconis, Xisto, Dionysio et Gaio. Ibidem in carcere ad Arcum Stellae fecit [Col. 1391] synodum, et omnia vasa Ecclesiae archidiacono suo Xisto in potestatem dedit, vel arcam pecuniae, et post dies sex exiens sub custodia ipse simul capite truncatus est.] Hic constituit sacerdotes et levitas, ut vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrium: presbyteros septem [Col. 1391] CB, sex. , diaconos quinque, episcopos per diversa loca numero tres. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, IV Nonas Augusti. Et cessavit episcopatus dies viginti duos.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Stephanus annos quatuor, menses duos, dies viginti unum. Fuit temporibus Valeriani et Gallieni, a consulatu Volusiani et Maximini, usque Valeriano III et Gallieno II.
[Col. 1409A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 25, lin. 1, B, et philosophus. lin. 7, B, Gravionis secundi. AB, usque ad Tuscum et Bassum, et a consulatu Tusci et Bassi. lin. 9, urgebatur: lin. ead. et 10, AB, post tertiam diem passus est. lin. 14, AB, nam sex diaconi. lin. 16, B, Cyriacae. lin. 18, AB, dies 26. Lin. 1, nat. Gr. de Athenis ex philos. sed. ann. 2, m. 10, d. 23; fuit autem tempore Decii et Valeriani q. t. f. m. p. E. t. comprehensus a Val. lin. 4, qui cont. p. V. et cap. tr. est, et cum eo sex diac. F. et A. Jan. et magnus Innocentius et S. lin. 7, Gravionis. lin. 8, XXIII Kal. A. q. t. f. pers. agebatur sub Decio. Maz., urgebatur sub D. lin. 9, post tertiam diem p. est B. L. arch. ejus. lin. 13, duos. Ipse vero f. lin. 16, in cimit. Praetextato via Tiburtina, in cimiterio Chyriace. Lin. 1, sedit annum 1, m. 10, d. 23. lin. 3, magna [Col. 1409B] persecutio. lin. 5, Felic. Aga. Jan. M. V. et sub die [Col. 1410A] VIII Id. Aug. Fuit autem a consulatu Maximi et Gravionis II usque ad cons. Tusci et Bassi, passus est XIII K. A. lin. 9, post 3 dies. lin. 14 Calixti via Appia, Ciriacetes in agro V., in crypta cum al. m. m. et cess. ep. d. 35. Lin. 1, Flor. secund. omittit Sixtum. Flor. Cass. et Vat. et philosophus, lin. ead, Reg. et Flor. annum I, Flor. dies 23. lin. 4, Flor. qui contempsit praecepta Valeriani, et ob id capite, etc. et cum eo alii ex diaconis. Hunc locum ex Gestis Pontificalibus citat Rodulphus presbyter in Vita Rabani, apud Broverum, Antiq. Fuldens. lib. III, pag. 240, qui vulgatam lectionem confirmat. Sed putem legendum, alii sex ex diaconis Fel., etc., ex presbyteris Januar., etc. lin. 14, Vat. et Reg., sex diaconi. lin. 18, Cass. 26, Vat. 25 Lin. 7, Maximi et Ravionis I usque Tuscum et Bassum, a consulatu Tusci et Bassi usque XIII Kal. Aug., [Col. 1410B] etc. lin. 14, Nam VI diaconi supradicti.
[Col. 1409B] Linea 9.— Et post passionem beati Xisti post tertia die passus est et beatus Laurentius ejus archidiaconus. B. Laurentius fuit archidiaconus Xisti, quem ad martyrium properantem et ipse ad martyrium anhelans his verbis affatus, quae retulit Ambros. de Offic. lib. I, cap. 41: Quo, sacerdos sancte, sine diacono properas? etc. Voti compos, sex post diebus martyrium passus est.
[Col. 1409B] Linea 2.— Fuit autem temporibus Valeriani, et Decii, quo tempore fuit maxima persecutio. A Decio dum in clericali ministerio erat Sixtus cum reliquis de clero excellit merito veri confessoris, quod infra dicitur: quo tempore saevissima persecutione urgebatur beatus Sixtus sub Decio. Utrosque imperatores in pontificem ferocientes designavit, Decium in prioribus edictis adversus clericos emissis, Valerianum [Col. 1409C] renovantem edicta, et persecutionem. Decii porro, et Valeriani una et eadem persecutio censetur, etsi alii intermedii principes imperaverint. Hinc Eusebius lib. VIII, cap. 4, cum de initiis Diocletianeae subsecutae persecutionis loquitur, ita scribit: Tunc enim diabolus, qui potestatem accepit hujus mundi, tanquam ex altissimo sopore excitari primo coepisset, et post illud temporis intervallum, quod persecutionem Decii, et Valeriani subsecutum est, clam adhuc, et occulte insidiaretur Ecclesiae.» Ubi unam eamdemque persecutionem habet a Decio exordientem, et in Valeriano finientem. Quo modo Lactantius, de Mortibus persec. cap. 5: «Non multo post Valerianus quoque non dissimili (a Decio, de qua locutus erat) furore correptus, impias manus in Deum intentavit, et multum, quamvis brevi tempore justi sanguinis fudit.» Ait, Valerianum non dissimili furore fideles insectatum esse, ut ostenderet Decianae persecutionis limites sumendos ex Valeriani [Col. 1409D] obitu, qui iisdem edictis Decianis continuandam censuit in clericos majoris ordinis persecutionem. Linea 1.— Quia contempsit praecepta Valeriani. [Col. 1410B] Sub Gallo, et Volusiano sacra Apollini indicta esse supra vidimus: sic sub Valeriano alia imponuntur gentibus sacrificia agenda. Dedit occasionem Valeriano mutandi propositum, et vexandi Christianos Macrianus, qui Aegyptiorum sacris initiatus, apud Valerianum summam obtinebat gratiam. Cum vero anxium videret imperatorem de exitu Persici belli imminentis, victoriam tutumque imperium promisit, si Isiacis Aegyptiacis initiaretur. «Initiationes autem, impura et abominanda maleficia, et sacrificia exsecranda peragere eum jussit,» uti scribit Eusebius l. VII, c. 10. Talem potentiam apud Valerianum Marcianus obtinuit, ut imperii vices concreditas habuerit, dum adversus Persas exercitum imperator ducebat. Id constat ex Pollione dicente, quod Valerianus de vicaria imperii potestate Macriano collata ita senatum certum fecit: «Patres conscripti, bellum Persicum gerens, Marciano totam rempublicam tradidi.» Quae essent initiationum species pluribus [Col. 1410C] prosequitur Apuleius lib. II et XII Metamorph. Valerianus itaque Macriani impulsu novas has caeremonias pro felici faustoque belli exitu habendo aliis edictis publicare voluit. De quibus intelligenda veniunt verba in antiqua sancti Cypriani passione, quae sic habent. initio oper. S. Cypriani: «Sacratissimi imperatores Valerianus, et Gallienus, litteras ad me dare dignati sunt, quibus praeceperunt, eos qui Romanam religionem non colunt, debeant Romanas caeremonias recognoscere.» Nempe quas speciali modo sua initiatione peragendas decreverat ex Macriani impulsu. Praeceptum directum est ad episcopos, et presbyteros, ut ibi: «Non solum de episcopis, verum etiam de presbyteris mihi scribere dignati sunt.» Omnem vero Christianis ademptum locum orandi eodem praecepto significant haec alia verba: «Praeceperunt etiam, ne in aliquibus locis conciliabula fiant, ne coemeteria ingrediantur. Si quis itaque hoc salubre praeceptum non observaverit, capite [Col. 1410D] plectatur.» Eadem Dionysio Alex. intimata esse supra vidimus. Initiationes porro Aegyptiacae, vulgo Isiacae, multae erant ac variae, quorum potiorem partem laudatis libris enarrat Apuleius. Has praecipue [Col. 1411A] promotas docent sequentia passionis Cyprianicae verba: «Jusserunt sacratissimi imperatores caeremoniari.» Quod ultimum verbum designat rituum farraginem, quam in Isiacis usurpabant: Quo sensu in sententia capitali a proconsule edita, dicitur secta caeremoniarum suarum. His enim verbis excipitur: «Diu sacrilega mente vixisti, et plurimos nefariae tibi conspirationis homines aggregasti, et inimicum te diis Romanis, ac sacris legibus constituisti, nec te pii, et sacratissimi principes Valerianus, et Gallienus Augusti, et Valerianus nobilissimus Caesar ad sectam caeremoniarum suarum revocare potuerunt.» Ubi discriminantur dii Romani; a secta imperatorum stabilita in caeremoniis ab ipsis vindicatis, quae aliae non erant, nisi Aegyptiacae initiationes. Eaedem propositae Sixto, quas nomine praeceptorum Valeriani Liber Pontificalis expressit; quae dicta cum sanctus pontifex abominaretur, sequitur, Liber Pontificalis, quod capitali poena multatur. [Col. 1411B] Linea 5.— Capite truncatus est. Qui contemnebant ex episcopis et presbyteris indictis initiationibus caeremoniari, capitali sententia puniebantur, ex laudata passione, quo modo martyr effectus S. Cyprianus. Ordinariam hanc in refragatores edictorum fuisse poenam eruitur ex laudata passione, narrante, fideles astantes Cypriani morti exclamasse, ut cum ipso capitali eadem poena plecterentur. «Post hanc vero sententiam turba fratrum dicebat: et nos cum ipso decollemur.» Linea 7.— Et presbyteri praefuerunt. In vacatione sedis pontificiae, uti sub Fabiano evenerat, presbyteri, et diaconi praefuisse dicuntur, et cum suscepta Ecclesiae cura, universalem sollicitudinem ostendisse praecipue in causa lapsorum, dirigendo epistolas et exhortationes ad compescendam quorumdam nimiam libertatem in admittendis lapsis. Inter hos admonitum fecerunt Cyprianum pro hac controversia; sicuti etiam quod in fervore persecutionis, quando plebes majoris adjutorii erant indigentes, eas reliquerit, et [Col. 1411C] in secessu adhuc delitesceret. Pro quibus epistolam dedit presbyteris et diaconibus Romae consistentibus in nova editione num. 20, ubi causam secessus aperit, et quid pro lapsis egerit, et pro confessoribus et martyribus. Additque, quod de universis actibus certiorem reddiderit clerum eumdem Romanum. «Et quid egerim loquuntur vobis epistolae pro temporibus emissae: numero tredecim, quae ad vos transmisi.» In epistolis vero illis tredecim quae egerit, et quae illae sint Jo. Cestriensis in Annal. Cyprianicis assignat, ad annum 256, § 11 et 12. Quae vero esset presbyterorum et diaconorum cura, episcopo absente, sicut etiam defuncto, docent ejusdem Cypriani epistolae presbyteris et diaconis Ecclesiae Carthaginensis datae tempore secessus. Quod vero hic presbyterorum mentio occurrat, diaconis praetermissis, ad quos, praecipue ad archidiaconum, spectabat potior sollicitudo saltem exterior bonorum Ecclesiae, factum reor, quia cum Sixto archidiaconus Laurentius, et [Col. 1411D] cum eo alii sex diaconi, Felicissimus et Agapitus, Januarius et Magnus, Vincentius et Stephanus sunt, ait Liber Pontificalis, martyrio affecti unde notavit consequenter, quod soli presbyteri praefuerint, quia alii cum Sixto martyrio passi erant. Linea 8.— Quo tempore, locus corruptus per consuetam amanuensium transpositionem: hinc supra referenda verba, forsitan meliori sensu sic: «Fuit autem temporibus Valeriani et Decii, quo tempore fuit maxima persecutio. Quo tempore saevissima persecutione arguebatur, beatus Sixtus sub Decio. Eodem tempore (maximae persecutionis) hic comprehensus a Valeriano,» etc. Locum sic restituendum esse suadent circumstantiae temporis, quo adversus Novatianos catholici ostendere obnitebantur: primo, schismaticos Decianae persecutionis fuisse auctores; secundo, in Deciana persecutione clericos majores fuisse vexatos, cum tamen securi et incolumes Novatiani viverent; tertio, Cornelium, [Col. 1412A] et successores multiplici confessione gloriosa spectabiles: et ut ostenderetur etiam talem Sixtum fuisse, propterea auctor Gestorum adnotatum reliquit, ipsum in ea saevissima persecutione fuisse exagitatum a Decio. Catholicos vero Novatianis objecisse suorum inconstantiam ingloriam in persecutionibus illis saevissimis, dum non legebatur vel Novatianum, vel asseclas quidquam pertulisse pro fidei confessione toto eo tempore, docet in suis epistolis Pacianus, qui pariter reserat posteriorum Novatianorum figmentum ex corruptis epistolis Cyprianicis, quibus contendebant ostendere, Novatianum fuisse verum confessorem. Argumentum vero de multiplici confessione tunc assumi solitum veluti tesseram virtutis probant epistolae Cypriani datae pro causa Cornelii adversus schismaticos, ubi hanc confessionis notam auget, ut ostendat et Cornelii legitimam electionem, et Novatiani schismatici ambitum: quo modo Cornelius nomine synodi Romanae ad Fabium suggillat [Col. 1412B] Novatianum reluctantem in periculo persecutionis catechumenis adesse, et in persecutionibus refugientem certamina. Liber itaque Pontificalis designare voluit in periodo integra Decianae persecutionis Sixtum vexatum esse, et sub Decio, et sub Valeriano, quando glorioso certamine martyrium consummavit: quod et in Urbano, Cornelio, Stephano, et Lucio observatum est. Linea 16.— Cyriacetis. Occurrit vox in Sylvestro, ubi legitur: «In eodem loco possessio cujusdam Cyriacetis religiosae feminae, quam fiscus occupaverat tempore persecutionis.» Erat haec religiosa mulier, quae; Deciana perurgente persecutione, bonorum jacturam passa fuerat, et quidem juxta edicta tyranni, de quibus in laudata ad Successum epistola scribit Cyprianus, cum summam edictorum proponit. «Matronae ademptis bonis in exsilium relegantur . . . Sed et huic persecutioni quotidie insistunt praefecti in Urbe, ut si qui sibi oblati fuerint, animadvertantur, et bona eorum fisco vindicentur.» [Col. 1412C] Hae fisco tempore persecutionis adjudicatae possessiones, pace per Constantinum data Ecclesiis, ab eodem destinatae sunt in dotem templorum et pauperum: de quo fuse Eusebius, et infra Liber Pontificalis. In praediolo itaque relicto, locum sancta mulier aptavit pro martyrum sepultura. Cur vero non fuerit, sicut antecessores, Sixtus repositus ad viciniam memoriae apostolorum, facilis responsio: quia interdictus ex posteriori Valeriani edicto accessus ad coemeteria, uti supra notatum est. Ex qua causa etiam evenerat, ut Sixtus SS. apostolorum Petri et Pauli corpora ad locum sancti Fabiani transtulerit, ut ibi tutius custodirentur, ne persecutio etiam adversus coemeteria incrudescens, sacras reliquias igni traderet. Unde quae Liber Pontificalis tradit in Cornelio de istiusmodi translatione, reponenda in Sixto, et corrigendus textus. Ex quo etiam probata manet nostra conjectura de additionibus, et de modo in Libro Pontificali factis. Tempore [Col. 1412D] vero Sixti translationem factam probat Indiculus depositionum martyrum apud Bucherium, ubi: «Tertio Kal. Julii Petri in catacumbas, Tusco et Basso coss.» Qui consulatus spectat ad annum 258, quo tempore Sixtus vivebat, non vero Cornelius.
[Col. 1412D] Linea 5.— Capite truncatus est. In Coemeterio eodem, in quo contra legem Valeriani imperatoris aditum coemeteriorum prohibentem peccaverat, occisum esse, testimonio S. Cypriani constat. Decollatus, an crucifixus decesserit Sixtus pontifex, controvertitur. Unus est solus Prudentius hymno 2 eum cruci affixum fuisse tradit his versibus
[Col. 1413A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sixto pontifici annos II, menses XI, dies VI, in picturis Leonianis evidentes concordi lectione attribuunt antiquissimus catalogus Liberianus, et quatuor Italici cum Belgico Papaebrochii, necnon quatuor codices Ocriculenses, variantibus numerum dierum nonnullis ex Colbertinis. Quare spatium episcopatus ad triennium ferme solidum extensum censeri debet positum extra aleam dubitationis. Dies martyrii tam illustris est, quam diaconi ejus Laurentii: cui praedixit dum ad necem ipse duceretur: Post triduum me sequeris sacerdotem Levita, ut ex Actis constat sanctorum Patrum testimonio confirmatis. Consignatur itaque Sixti II martyrium tabularum consensu die Augusti non secus ac in depositionibus martyrum (inter Prolegomena col. 975 seqq.) aetate Liberii scriptis, per illa verba: «Mense Augusto, octavo Idus, Systi in Callisti, et Praetextati, Agapiti, et Felicissimi.» [Col. 1413B] Consonat etiam antiquissimum Kalendarium Ecclesiae Carthaginensis «VIII Idus Augusti sancti Xysti episcopi et martyris Romae, IV Idus Augusti sancti Laurentii.» Beatus Cyprianus martyrio suo proximus, quod fortissime complevit eodem anno quo Sixtus die 14 Septembris, nuntium ab Urbe percepit proxime coronati collegae: ita scribente Pontio diacono in ejus Vita: «Jam de Xysto bono, et pacifico sacerdote, ac propterea beatissimo martyre ab Urbe nuntius venerat. Sperabatur jam jamque carnifex veniens, qui devota sanctissimae victimae colla percuteret, et sic erant omnes dies illi quotidiana exspectatione moriendi. Cum ecce proconsulis jussu ad hortos ejus,» etc. Acta martyrii sanctum Cyprianum captum fuisse tradunt Idibus Septembris, Tusco et Basso coss . . . . . Et ita altera die octava decima Kalendarum Octobrium mane judici oblatum, et capitis damnatum fuisse: quibus caetera vetusta monumenta concordant, legenda [Col. 1413C] apud Schelestratium dissert. II, cap. 7, num. 8. Ex die igitur sexta Augusti anno 258, Tusco et Basso consulibus, si recedatur in anteriora per annos duos, menses 11, dies 6 episcopatui Sixti attributos; ejus ordinatio pariatur cum die 2 Septembris eaque Dominica anni 255, qua vicarius ordinabatur a Stephano decessore, ut in superiori numero indicavi, Valeriano III et Gallieno II consulibus. In catalogo Liberiano dicitur coepisse proximo consulatu Maximi II et Glabrionis, signante annum 256, cum scilicet per absentiam Stephani in exsilium pulsi Paschalia festa sui vicariatus prima peregerit; dum imp. Valerianus acrius persequeretur clerum, quam caeteros Christianos: uti patet ex epistola 82 S. Cypriani ad Successum: «Rescripsisse Valerianum ad senatum, ut episcopi, et presbyteri, et diacones, incontinenti animadvertantur.» Et infra subdit: «Xystum autem in coemeterio animadversum sciatis octavo Iduum Augustarum die, et cum eodem Quartum.» [Col. 1413D] Xysti martyrio ea die completo sub consulibus Tusco et Basso, vacavit sedes per annum ferme integrum, nempe usque ad diem XII Kalendarum Augusti, Aemiliano et Basso consulibus, ita attestante auctore catalogi Liberiani per illa verba: «Passus est VIII Idus Augusti . . . . . . a consulatu Tusci et Bassi usque in diem XII Kal. Augusti, Aemiliano et Basso consulibus.» Lacunam recte suppletam fuisse ab Henschenio affirmat Schelestratius. Supplementum lacunae ita disposuit Henschenius: «Passus est VIII Idus Aug. et presbyteri praefuerunt a consulatu Tusci et Bassi usque in diem XII Kalend. Augusti, Aemiliano et Basso consulibus.» In commendationem supplementi haec protulit Schelestratius: «Et praefuerunt presbyteri, etc. Ita enim ante mille et centum annos dum antiquior catalogus integer exstabat, legit auctor secundi catalogi in Xysto: Et presbyteri praefuerunt a consulatu Maximi et Gravionis II usque Tusci et Bassi XIII Kal. Augusti.»—«Quae auctor [Col. 1414A] secundi catalogi habet in Xysto (sequitur Schelestratius) referunt quoque auctor Libri Pontificalis et Anastasius Bibliothecarius juxta fidem antiquissimi ms. Florentini: cujus lectio in mss. notis Lucae Holstenii sub pontificatu Stephani exhibetur his verbis. «Et presbyteri praefuerunt a consulatu Maximi et Glabrionis II usque ad Tuscum et Bassum, a consulatu Tusci et Bassi usque XVII Kal. Augusti.» Ubi videre est duplicem errorem ab Anastasio admissum, alterum dum sub Stephani pontificatu narrat quod sub Xysto narrare debuerat, alterum dum consulatus confundit, et a consulatu Maximi et Glabrionis II, anno 256, quo Stephanus adhuc pontifex erat, usque ad XVII Kal. Augusti anno 258, quo sub Tusco et Basso Xystus adhuc vivebat, presbyteros Ecclesiae praefuisse affirmat. Octavo Idus Augusti, Tusco et Basso coss., Xystus primum martyrio consummatus est, ut constat ex supradictis. Unde rectissime antiquior catalogus habet, presbyteros post Xysti obitum Ecclesiae praefuisse a consulatu Tusci et Bassi [Col. 1414B] usque in diem XVII Kal. Augusti Aemiliano et Basso consulibus, quando nimirum in locum Xysti successit Dionysius.» Nihil superest addendum doctis observationibus Schelestratii, praeterquam tertium discrimen inter descriptorem catalogi, et auctorem textus Anastasii observari in numero consulatus secundi sociando cum nomine Glabrionis, qui assignatur Maximo ejusdem collegae in codice l. XV de Fideicommissis, et in Fastis Cassiodori, et in chronico Alexandrino. Leges aliae, a Relando indicatae, et inscriptio a Fabretto edita pag. 723, in aedibus olim Co. de Bigazzinis, nunc autem Co. de Bolognettis, quae apud titulum S. Marci spectabilis, neutri assignat numerum iterati consulatus, sed ita insculpta legitur: DEDIC. IDID. NOV. MAXIMO. ET GLABRIONE COS. CVRA. AGENTIBVS. AELIO. ACHILLA, etc. Quare confirmamur in saepe laudata methodo corrigendi [Col. 1414C] in codicibus transmissis potius numeros et nominibus consulum, quam nomina consulum ex numeris, et utraque exigendi ad genuina, et antiqua documenta, atque aetati proxima iisdem consulibus, quos enumerant. Manet itaque sibi constans Xysti chronologia, quae illi attribuit episcopatus annos 2, menses 11, dies 6, quae tempora partim exegit vicarius Stephani, partim successor: vicarius quidem ex die ordinationis suae ad episcopatum, quae fuit 2 Septembris anni 255 incidens in Dominicam, usque ad obitum Stephani, 2 Augusti 257; successor vero ex die 22 post martyrium decessoris, cum vacasse dicatur sedes diebus totidem in Libro Pontificali, nempe ad diem Dominicam 29 Augusti ejusdem anni 257. Inde vero acta interpolata ejusdem martyrii electionem Sixti ad sedem Romanam narrant post obitum B. Stephani his verbis apud Baronium ad ann. 259, et Schelestratium dissert. 2, cap. 7, num. 4: «Adunataque [Col. 1414D] Ecclesia Christianorum ordinaverunt in locum beati Stephani episcopi et martyris Christi Sixtum episcopum Nono Kalendarum Septembr., etc., sub Valeriano et Galieno coss.;» et in aliis codicibus Vaticanis expressius legitur: «Ordinaverunt in locum B. Stephani Sixtum natione Graecum, patria Atheniensem, episcopum nono Kalendas Septembris, Valeriano quartum et Gallieno secundum consulibus.» Emendat Schelestratius Gallieno III, non vero II: emendandum est et illud ordinaverunt; vel interpretandum est, ut adunata Ecclesia, cleri suffragia elegerint, sive elevaverint IX Kal. Sept. Sixtum pridem ordinatum episcopum ad Petri sedem successionis jure in nomine suo implendam (quam vicarius administraverat mandato decessoris ex anno praecedenti), donec anno ad eam electionem proxime consecuto 258, die sexta Augusti, Tusco et Basso consulibus, perductus ad martyrium, Laurentio archidiacono praedixerit parem coronam post triduum ei [Col. 1415A] tribuendam, quam ipse consequebatur. Eodem vero mense Augusto perlata martyrii fama ad Cyprianum, hunc pariter consortem palmae, ab eo per litteras celebratae, obtinuit enuntiare, uti memoravimus. Linea 2.— Fuit autem temporibus Valeriam, et Decii. Hanc periochen, quae in codicibus quibusdam, desideratur, confusam reddidit ex Actis interpolatis, seu minus apte perceptis, breviator aliquis non satis expertus, aut diligens; uti Schelestratius admonuit. Cum enim Decius imperator Valerianum censorem constituisset amplissima illa cum potestate vix ulli privato concessa, quam retuli; et cum Valerianus ex censore non multo post electus imperator Decii filium creaverit Augustum, constante persecutione a Decio patre coepta, et a successoribus Gallo ac Volusiano continuata, acrius vero instaurata ab ipso Valeriano principe, affinitas temporum, et nominis Deciorum repetitio sub Valeriano, qua censore, qua [Col. 1415B] Augusto, occasionem dedit sequioribus saeculis, de chronologia et genealogia principum distincte ordinanda minus sollicitis, haec omnia temere permiscendi. Contingere quoque potuit, ut scriptor passionis et actorum SS. Sixti et Laurentii exordium duxerit a persecutione Decii, istarum jugatarum origine, cum ab illa coeperint edicta contra clerum speciatim promulgata: quorum vi Sixtus nondum pontifex semel delatus, aliique tunc evaserunt, Antoninorum lege vigente, ut prima in delatione Christianis parceretur. Sed repetitis denuntiationibus, occasione rescripti, ad imitationem Decii a Valeriano jam principe contra clericos editi, et ad senatum missi, quo jubebatur, ut episcopi, presbyteri, diaconi statim animadverterentur (narrante Cypriano, epist. 52, supra col. 1413) subire sententiam capitis Sixto, Laurentio, et sociis Romae, Cypriano vero aliisque Carthagine necesse fuit. Illa igitur, quae scriptor actorum repetenda duxerat tanquam ab origine a prima illa delatione sub Decio, ut prosequeretur [Col. 1415C] alteram denuntiationem sub Valeriano, breviator aliquis imperitus sequioris aetatis inepte commiscuit, et Decium ac Valerianum eodem tempore nobis exhibuit quasi in imperio collegas, jubentes ante tribunal suum perduci Sixtum, Laurentium, et socios ad eumdem locum Fori Nervae pro Telluris [in tellure] Tempo: quo adducti fuerant Cornelius papa, et Gordianus, martyrio afficiendi: tanti non reputans eos Caesares invicem separare, quos paria edicta jungebant in studio persequendi ministros sacrorum, ferme continenter vexatos per illud octennium, quod inter leges Decii et Valeriani effluxit. Verum de causis erroris non est fusius agendum. Sufficiat, acta genuina exstitisse aetate Ambrosii, ex quibus S. doctor exscripsit eadem verba, quae leguntur in praecipuo certamine Sixti et Laurentii etiam in actis interpolatis, quibus usus est Anastasius. Eadem passio, et actorum magna pars celebrata est versibus per Prudentium in Peristephan. [Col. 1415D] annis tantummodo 150 circiter post martyrium Sixti et Laurentii: ubi de triduo per Sixtum praedicto, a passione et morte sua ad passionem et mortem S. Laurentii, haec legimus metro inclusa, quae soluta oratione reperiuntur in actis a pontifice Sixto praedicta Laurentio, dolenti quod Sixtus mortem pro Christo subiturus diaconum suum derelinqueret.
[Col. 1416A] Linea 12.— Et Romanus ostiarius. Et lin. 14. Et diaconi supradicti sepulti sunt in Coeme erio Pretextati. Uterque locus istius numeri illustrandus hic esset insigni documento hac ipsa die 27 Aprilis reperto in coemeterio Praetextati, dum praelo subdimus has observationes: in quo sanguis martyrum, suis in crustis vitrum opplentibus adhuc perspicuus, comprobat ea quae in depositionibus martyrum servari mandarunt Romani pontifices tempore persecutionum, et quae successores constanter retinuerunt circa eorumdem reliquias venerandas, et solertissime custodiendas. Verum opportuniori loco reservanda est editio nobilis istius monimenti, nempe in notis historicis ad numerum B. Eutychiani, quas consulere poterit lector.
[Col. 1416A] Linea 10.— Passus est et beatus Laurentius ejus archidiaconus. Post triduum a Sixti martyrio, nempe IV idus Augusti, die Sabbati, primarius diaconorum, seu mavis archidiaconus, seu archilevita ipsius Laurentius, [Col. 1416B] clarissimus athleta fidei, illustre certamen obiens, post diversa, et immanissima tormenta, craticulae ferreae impositus, igneque assatus, insignem martyrii coronam consecutus, admiranda plane animi virtute de persecutorum perfidia triumphavit, juxta nomen laureum sertum adeptus. Celebrant hujus eximii martyris certamen Ambrosius lib. I Offic., c. 41, et lib. I, c. 28, et serm. 1 et 71, et epist. 1, lib. II. Augustinus sup. Joan. tract. 27, et lib. I; Isidorus, in Missali et Breviario; Bernardus, serm. sup. Cant et in S. Andr. Leo Papa in serm. et Prudentius in Peristeph. venustissime carmine expressit; et alii plerique, quos longum esset recensere. Linea 12.— Hic fecit ordinationes duas. Mendum est. Fecit enim beatissimus Sixtus ordinationem unam, non duas, in qua episcopos per diversa loca duos, in Urbe vero Roma presbyteros quatuor, diaconos septem mense Decembri creavit.
[Col. 1416C] Ejus gesta in pontificatu nos latent, id tantum ex Indiculo depositionis martyrum observat Pearsonius in Annalibus Cyprianicis, sanctum Sixtum SS. Petri et Pauli apostolorum corpora ad Catacumbas transtulisse, ut ibi tutius stationes haberi possent, magis in dies saeviente persecutionis ardore. In Indiculo enim, inquit, depositionis martyrum habetur: «Tertio Kalendas Julii Petri in Catacumbas, et Pauli Ostiense, Tusco et Basso coss.» Qui consulatus competit in annum 258, quo Sixtus sedit usque ad diem sextum Augusti. Ubi sermo est de translatione corporum sanctorum Petri et Pauli. Liber Pontificalis pontificem permutando, ut saepe solet, Cornelium pro Sixto posuit, indeque pseudo-Isidorus eamdem historiam fictitiae Cornelii epistolae inseruit. Sixtus igitur non Cornelius, haec tropaea, quae ut tradit Caius, qui circa annum Christi 200. scripsit, tunc temporis in Vaticano asservabantur, in Catacumbas transtulisse videtur
[Col. 1416D] Sub episcopatu Sixti II, qui Stephano successit, accepit Romana sedes luculenta testimonia obsequii ac venerationis debitae supremae ipsius auctoritati ab Ecclesia Alexandrina, cui praeerat episcopus Dionysius. Hic alteram de baptismo epistolam scripsit eidem Sixto; in qua praemissa notione controversiae circa haereticorum baptisma, et litterarum praecedentium quas ipse dederat ad Stephanum Sixti decessorem pro episcopis reiterari cupientibus ita collatum baptismum, rogat, ut mature perpendere dignetur rei magnitudinem (loqui sane contendit de excommunicatione quam Stephanus fuerat comminatus) ut pro his illum deprecarer, qui decreta sequebantur tantummodo in maximis episcoporum conciliis edita. «Rei igitur magnitudinem attenta cogitatione complectere. Decreta enim in maximis episcoporum conciliis, sicuti audio, facta fuerunt . . . . . Atque [Col. 1417A] ut pro his omnibus episcopis illum (Stephanum) deprecarer, epistolam scripsi.» (Dyonis. Alex. apud Euseb. Hist. lib. VII, c. 4.) In eadem epistola sanctus episcopus denuntiat Romanae sedi haeresim Sabellii, tunc suborientem: indicans papae Sixto impiam doctrinam illam subortam Ptolemaide in Pentapoli, texturam esse blasphemiarum contra Deum Patrem; complura quoque falsa dogmata continere adversus Filium; et auditores suos pertrahere ad oblitterandam confessionem divini Spiritus. Satis certa documenta ejus negotii ad se fuisse perlata per epistolas a compluribus ad se datas, et per fideles ad se accedentes conferendi causa; quocirca scripserat, Deo dante, quasdam epistolas, quo accuratius erroris latebras aperiret, «quarum exemplaria descripta, inquit, ad te misi.» (Ibid., cap. 5.) Alteram insuper epistolam dedit ad Sixtum, flagitans ut rescriberet quid sibi agendum foret, ne [Col. 1417B] per errorem labatur, in precibus sibi a fidele quodam porrectis super iteratione baptismi: quem cum accepisset ab haereticis catholicorum ritus non servantibus in eo sacramento, lacrymis etiam, ne dum precibus continenter instabat, ut pura ablutione tingeretur, qua gratiam consequi posset, et in Ecclesiae filium ascribi. Addit, se id minime ausum attentare, cum diuturno jam tempore in communione fidelium versatus esset is, qui ita supplicaverat, et sanctorum mysteriorum particeps jam fuisset. Nec tamen afflicto consolationem, et fluctuantis animi aestibus tranquillitatem conciliare se adhuc potuisse: «Revera, frater, quoniam hujusmodi quaedam causa ad me delata est, in qua veritus, ne per errorem labar, consilium quaero, tuamque vehementer exposco sententiam. Frater quidam ex nostro conventu,» etc. (Ibid., cap. 8.) [Col. 1418A] Protestantes veluti sibi plaudentes praesumunt, et jactant, has litteras ad Romanum pontificem datas nihil esse aliud, quam consultationes fraternas: nihil admodum illas differre ab aliis passim datis ad caeteros episcopos: nec propterea concludi posse, subjectionem Romano pontifici in his significari, cum in reliquis subjectio non demonstretur. Verum ita sentientes de his epistolis oportet voluntaria caecitate usum oculorum sibi praeripere, ne videant quod in eis aperte se prodit, nempe episcopum Alexandrinae sedis proximae dignitate a Romana, recognoscere. Sixtum papam tanquam superiorem suum, et universis Ecclesiis jura dantem; cum supplex apud eumdem intercedat pro magna parte episcoporum orientis; cum certiorem eum reddat de haeresibus proprio in patriarchatu subortis; cum ad illum scripta transmittat, quae ad easdem refutandas elucubraverat; cum denique ad ejusdem providentiam atque auctoritatem recurrat, impetraturus [Col. 1418B] normam quam teneat in re expedienda, de qua suopte ingenio judicare non audebat. Hanc supremam auctoritatem Sixtus exerciturus erat contra Millenarios, haereticorum genus in Aegypto nuper excitatum, qui docebant, post annos mille regnaturos esse cum Christo Domino super terram sanctos ejus, et perfruituros in ea deliciis ac omnibus voluptatibus corporis. Sed praevenit ea parantem subita persecutio, nec spatium concessit causae expediendae. «Hunc summum Dei sacerdotem (ait Maximus Taurin., homil. 2 in natali S. Laurentii ) furor gentilis aggreditur, ut ecclesiastica membra tam valido truncata capite, velut munimine coelestis praesidii amoto, cruentus persecutor invaderet.» A successore Dionysio perfectum id fuisse videbimus, quod Sixtus meditabatur.
25 Sixtus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annos duos, menses undecim, dies sex [Col. 1407] B, ann. 1. minus d. 8. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Valeriani et Decii [Col. 1407] B, Valer. et Gal. a coss. Val. IV et Gal. III ad Memmium et ruscum et Bassum. , quo tempore fuit maxima persecutio. Eodem tempore hic comprehensus a Valeriano, et ductus ut sacrificaret daemoniis, quia contempsit praecepta Valeriani, capite truncatus est, et cum eo alii sex diaconi, Felicissimus [Col. 1407] Mart. Rom. 6 Aug. , et Agapitus, Januarius et Magnus, Vincentius et Stephanus, sub die sexto [Col. 1407] C, octavo. Idus Augusti. Et presbyteri praefuerunt a consulatu Maximi et Ravionis [Col. 1407] C, Glabrionis. usque ad consulatum Tusci et Bassi XIII [Col. 1407] C, 14. Kalendas Augusti. Quo tempore saevissima persecutione arguebatur beatus Sixtus sub Decio. Et post passionem beati Sixti post tertia die passus est et beatus Laurentius ejus archidiaconus, quarto Idus Augusti et Claudius subdiaconus, et Severus presbyter, et Crescentius lector, et Romanus ostiarius. [Col. 1407] Baron. ad ann. Dom. 261. Hic fecit ordinationes duas [Col. 1407] B, unam. per mensem Decembris: presbyteros quatuor, diaconos septem, episcopos per diversa loca duos. Qui vero sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, Nam exdiaconi supradicti sepulti sunt in coemeterio Praetextati, via Appia. VIII Idus Augusti. Beatus [Col. 1409] autem Laurentius sepultus est via Tiburtina, in coemeterio Cyriacetis, in agro Verano in crypta, cum aliis multis martyribus, IV Idus Augusti, et cessavit episcopatus dies triginta quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO
Sixtus annis duobus, mensibus undecim, diebus sex. Coepit a consulatu Maximi et Glabrionis, usque Tusco et Basso, et passus est VIII Idus Augusti . . . a consulatu Tusci et Bassi, usque in diem VIII Kalendas Augusti, Aemiliano et Basso consulibus.
[Col. 1417C] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 26, lin. 5, AB, dedit. B, ministeria. lin. 6, A, presbyt. undecim. Lin. 1, non p invenire, sedit ann. 6, m. 2, d. 4. lin. 4, Januarii. lin. 5, d. constituit. Lin. 2, ann. 6, m. 2, d. 4. lin. 5, diocesis constituit. Lin. 2, Florent. duo, annos VII, menses II. lin.5, [Col. 1420A] Flor. sec. et Vat., dedit et ministeria. lin. 7, Vatic. et Flor., depositus est. Lin. 1, cujus generationem non potuimus repperire. lin. 5, dioceses constituit. lin. 8, et cessavit episcopatus diebus V.
[Col. 1419A] Linea 5.— Et parochias dioeceses instituit. Hincmarus Rhemensis Opusc. I.V. Capitum. cap. 15: «Dionysius papa rusticanis parochiis terminos certos posuit ac ponendos disposuit, de quibus etiam Chalcedonense concilium, quae sunt nota, decrevit.» Verum juxta Baronium ad annum 270, in fine: igitur hic tantum de parochiis urbis Romae, quas Valeriani persecutio turbarat.
[Col. 1419B] Linea 4, 5.— Hic presbyteris ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioeceses instituit. Evaristus primus titulos, id est, Ecclesias in Urbe divisit, auctore ipso Anastasio; postea clade variarum persecutionum, et diutina vacatione Ecclesiarum perturbato statu Ecclesiarum, tandem a Gallieno reddita pace Ecclesiae, rursus a Dionysio divisae parochiae, aut verius restitutae, primum in Urbe, tum in provinciis, ut patet ex integra epist. Dionysii ad Severum Cordubensem episcopum, cujus pars exstat in can. Ecclesias. 13, qu. 1, et in cap. Pastoralis, de his quae fiunt a praes. sine cons. Cap., de quo fusius dixi Diss. lib. V, cap. 4.
[Col. 1419B] Linea 4, 5.— Hic presbyteris ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioeceses instituit. Ad postrema Dionysii tempora haec Ecclesiarum ordinatio, [Col. 1419C] seu in meliorem statum, et formam reformatio acta est, cum, Valeriano in bello cum Persis capto, Gallienus a persecutione temperavit, et datis publicis rescriptis, indulgentiam concessit, et loca sacra episcopis restituenda decrevit. Utrumque refert Eusebius l. VII, c. 13: «Verum Valeriano non multo post a barbaris capto, et in servitutem redacto, filius ejus Gallienus solus imperium obtinens, moderatius se gessit: missisque edictis, persecutionem adversus nostros commotam sedavit; utque religionis nostrae antistites secure deinceps munus suum obirent, hujusmodi rescripto praecepit: Imperator Caesar Licinius Gallienus, pius, felix, augustus, Dionysio, Pinnae, Demetrio, et reliquis episcopis. Indulgentiam beneficii nostri per universum orbem diffundi praecipimus, ut cuncti a religiosis locis abscedant. Quocirca et vos rescripti nostri forma uti poteritis, ut nullus vobis deinceps molestiam facessat. Atque id quod vobis exsequi licet jamdudum a [Col. 1419D] me concessum est. Proinde Aurelius Cyrenius procurator summae rei, dati a nobis rescripti formam sequetur.» Potuit itaque Dionysius Gallieni indulgentia omnes Christianorum ecclesias in Deciani persecutione a gentibus direptas restituere, dividere, et ad priorem formam reformare. Neque enim censendus est Dionysius auctor divisionis ecclesiarum, cum antea presbyteri in locis sacris constituti, et titulis Urbis praesidentes sacra operarentur, sed confusum ordinem ob Decianam persecutionem restituit, et ordinavit. Ecclesias. Multiplicatas ecclesias in orbe Christiano, et has in singulis imperii urbibus exstitisse, et fuisse loca aedificiis septa, et cultui divino dicata supponit Gallieni rescriptum, dum praecipit, ut cuncti a religiosis locis abscedant, quae occupaverant ex Deciano edicto gentes, et episcopis restituantur. Divino cultui mancipatas fuisse, seu ad sacra ministeria agenda, interdicto omni profano usu, et quidem severissime, Valerianus imperator apud [Col. 1420A] Vopiscum testatum facit, dum superstitiosus imperator senatum arguit ex spreta Sibyllinorum oraculorum inspectione, quasi senatus esset in ecclesia Christianorum, in qua talis inspectio interdicta. Ita enim imperator: «Miror vos, Patres Conscripti, tandiu de aperiendis libris Sibyllinis dubitasse, proinde quasi in ecclesia Christianorum, non in templo omnium deorum tractaretis.» Ecclesiam Christianam opponit gentilium templo, et adeo a Christianis locum religiosum habitum putatumque, ut interdicta [Col. 1420B] omnis actio quae sacra non esset. Ecclesiae itaque erant Christianorum, seu sacrae aedes ad religionis agenda mysteria. Altaria in iisdem fuisse declarat factum, quod evenit Gallieno ipso imperante, ab Eusebio relatum de Theotecno Caesareae Palaestinae episcopo, l. VII, c. 10: «Cum ex praetorio egressus esset Theotecnus civitatis episcopus, ad illum accedens, et sermocinando longius eum abstrahens, prehensa manu ad ecclesiam adducit. Cumque interius ad ipsum altare eum statuisset, reducta tantisper ejus chlamyde, gladium illi, quo praecinctus erat, ostendens, mox sacrorum Evangeliorum codicem ex diverso locat, jubens ut e duobus utrum mallet, eligeret.» Quo loco adnotatur, altaria fuisse, ac ibi sacros libros, et similia quae propria Christianarum ecclesiarum. Et paulo ante Decianam persecutionem, loca fuisse ampla, et religiosa publice retenta, Alexandri imperatoris responsum a Lampridio narratum, clare demonstrat. «Cum Christiani quemdam locum, [Col. 1420C] qui publicus fuerat, occupassent; contra popinarii, dicerent, sibi eum deberi . . . . . rescripsit, melius esse ut quomodocunque Deus colatur, quam popinariis delatur.» Dixerat Gallienus in suo edicto praecipue Dionysio pontifici directo, ut in recuperandis ablatis ecclesiis ipse insisteret; quam formam sequens Aurelianus interpellatus a Paulo Samosateno de ecclesia Antiochena curam pontifici dedit ex Eusebio, l. VII, cap. 30, qui referens haeresiarchae gesta post synodum adversus eumdem, quodque depositus, «e domo ecclesiae nullatenus discedere vellet; interpellatus imperator Aurelianus rectissime hoc negotium dijudicavit, iis domum tradi praecipiens, quibus Italici Christianae religionis antistites, et Romanus episcopus scriberet. Hoc modo vir supra memoratus cum summo dedecore per saecularem potestatem ab ecclesia exturbatus est.» Prisca aedificia exinde Eusebius vocat, quae post Gallieni edicta in augustiorem molem fuere reducta; quo magis roboratur [Col. 1420D] antiquarum ecclesiarum per universum imperium primaeva existentia. Proxima enim tempora cum describit, et proventus uberrimos ex Gallieni rescriptis, haec advertit idem Eusebius, lib. VIII, cap. 1: «Jam vero quis innumerabilem hominum quotidie ad fidem Christi confugientium turbam, quis numerum ecclesiarum in singulis urbibus, quis illustres populorum concursus in aedibus sacris cumulate possit describere? Quo factum est, ut priscis aedificiis jam non contenti, in singulis urbibus spatiosas ab ipsis fundamentis exstruerent ecclesias: atque haec progressu temporis increscentia, et quotidie in majus est melius proficientia, non livor ullus atterere, nec malignitas daemonis fascinare, nec hominum insidiae prohibere unquam potuerunt.» Et de earumdem frequentia universum per imperium sic infra: «Ecclesias in singulis civitatibus congregatas et frequentissimos Christianorum conventus, et collectas ibidem ex more fieri solitas cernere licebat.» Coemeteria. Loca nempe subterranea, alio vocabulo [Col. 1421A] Catacumbae dicta, ubi et Christiani tumulabantur, et persecutionum tempore sacra mysteria celebrabantur. Decius primo episcopis ecclesias ademit: et cum in coemeteriis fideles tunc convenirent, Valerianus et ad coemeteria aditum inhibuit, ut supra dictum est. Cum ecclesiarum restitutione data est facultas coemeteria adeundi, quae Dionysius etiam divisit, ut juxta natalitia martyrum, ubi corpora recondebantur, missae celebrarentur. Diocletianus dum primordia persecutionis aggreditur, non ab ecclesiis, sed a prohibendis conventibus in coemeteriis rem incoepit, ex eodem Eusebio dicente: «Dumque ad subruendam pacem nihil non moliretur, primum quidem nostros a conventibus qui in coemeteriis fieri solebant, nescio quo praetextu, arcere aggressus est.» Coemeteria Gallieni lege etiam episcopis restituta, docuit supra laudatus Eusebius subdens: «Est et alia ejusdem imperatoris constitutio ad alios episcopos data, qua iis permisit, ut [Col. 1421B] coemeteriorum suorum loca recuperarent.» Paraecias. Vocabulum paroeciae duobus modis sumitur, apud Latinus Patres praecipue: nonnunquam pro tota dioecesi, quo modo apud Augustinum epist. 261; aliquando pro singulari ecclesia. Antiquissima est haec posterior significatio, quam usurpat Apollonius Cataphrygarum impugnator, cum de Alexandro impostore, apud Euseb., l. v, c. 18, qu. 145 in fine: «Ecclesia (Graece μαρτυρία ) vero ejus loci, unde erat oriundus ipsum non recepit, quod latrocinia exerceret.» Romanis itaque presbyteris quibusve vel ecclesiae in Urbe, vel extra Urbem coemeteria et parochiae ita distribuebantur, ut quilibet particulare territorium ad munera exercenda obtinens, veluti particulares dioeceses ea loca regeret. Proximo tempore ad Dionysiana Romae quadraginta basilicas fuisse, etiam ante Constantini tempora, Optati insignis locus probat, lib. II, qui convellens pseudoprimatum Donatistarum, quem Romae habere gloriabantur, et loquens de primo schismatico Romae [Col. 1421C] Donatistarum episcopo Victore, inter caetera argumenta ad convellendum pseudoepiscopatum Donatianum Romanum, eo etiam utitur, quod cum exstarent tunc quadraginta basilicae, cum singulae a suis presbyteris regerentur, nullam vel habuerint, vel occupare valuerint. Sic enim Optatus: «Non enim grex, et populus appellandi fuerant pauci, qui intra quadraginta, et quod excurrit basilicas, locum ubi colligerent, non haberent.» Qua auctoritate ostenditur, ne dum basilicarum existentiam ante collatam Ecclesiae pacem, et libertatem per Constantinum; verum etiam basilicis praepositos ministros, qui eas regerent. Hinc quia a propriis rectoribus gubernabantur occupari aliqua non potuit a schismaticis.
[Col. 1421C] Linea 4, 5.— Consulatu Claudii et Paterni. Ex epistola synodica Antiocheni concilii scripta ad imperatorem [Col. 1421D] Aurelianum ann. imperii illius secundo, qui est Christi 271, liquidum est ac manifestum, Dionysium adhuc illo tempore vixisse. Itaque his consulibus defunctum esse affirmari non potest, cum horum consulatus notetur in fastis cum anno Christi 270. (Baronius praedicto loco num. 21.) Linea 7.— Episcopos per diversa loca. Inter episcopos ab eo ordinatos refertur Zamas, qui primus in indice episcoporum Bononiensium ordine numeratur, cum tamen credibile sit plures alios ante ipsum fuisse, quorum memoria exciderit, cum civitas ea jam tum frequens et illustris esset. (Baron., anno 272, num. ultim.)
[Col. 1421D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Catalogus Liberianus in consulibus praeservat nobis epocham integram annorum sancti papae Dionysii, quam deciduae picturae mutilatam obtulerant [Col. 1422A] descriptoribus catalogorum Italicorum. Nisi enim nominaret consules anni 259 Aemilianum et Bassum, tam in superiori periocha, in qua narravit vacante sede ad eosdem consules administratam fuisse a presbyteris Ecclesiam, quam in praesenti numero ad consignandum exordium sedis Dionysii papae; et subinde exprimeret sedisse pontificem usque ad Claudium et Paternum consules, triduo post ejus obitum aperituros annum 269; vix possemus intelligere, quo pacto ex annis VIIII huic tempori respondentibus, quos fortasse librarius integre expresserat per eadem elementa VIIII, detritis praecedentibus litteris duae tantum postremae superstites . . . II, visae sint binarium indicare: idque etiam descriptoribus quatuor catalogorum Italiae, necnon totidem Colbertinis et Belgico Papebrochii, recensitis inter Prolegomena, cum jam tum evanidae praecedentes litterae vix discerni possent, Catalogus Felicis Quarti ex VIIII, retinuit V: secundus Colbertinus VII: tertius VI: ut [Col. 1422B] omnino suspicandum sit, etiam ex picturis unius aut alterius basilicae praeter Paulinam, in quibus novennium signatum fuerat consueto more Romano per litteras VIIII, vitio decidui coloris in unitatibus quinarium consequentibus oculos a longe spectantium deceptos fuisse, dum alius solum quinarium V vidit, alius VI, alius VII. Catalogi Italiae felicius conspirarunt in conservando ternario mensium, et septenario dierum numero: a quo solus Cavensis postremam, eximit unitatem, cum in basilica S. Pauli praeservetur integrum septenarium per litteras evidentes D. VII. Diem depositionis S. Dionysii ad sextum Kalendas Januarii referunt cum Bibliothecario tabularia Ecclesiae Romanae, et catalogus depositionum Urbis episcoporum Liberiano saeculo conscriptus (supra in Prolegomenis). Catalogus ejusdem aetatis (ibid.) ostendit natalem pontificis Dionysii spectare ad diem praecedentem VII Kal. Januarii ejus anni 279, quem aperituri erant Claudius et Paternus consules, nisi numerus ille VII Kalend. imprudenter auctus sit unitate. Quare [Col. 1422C] si numerus catalogi Liberiani supponatur incorruptus, memoria S. Dionysii papae, quae in antiquo lapide toties laudato ad titulum S. Sylvestri in Capite, sive SS. Stephani et Dionysii refertur ad diem VI Kalend. Januarii, spectabit ad ejus depositionem. Referenda igitur erit ordinatio Dionysii ad diem Dominicam 29 Septembris anni 259, Aemiliano et Basso consulibus: et ejus migratio ad Dominum parianda cum die 26 Decembris anni 268, post annos 9, menses 3, dies 7, in Petri sede impensos regendae Christi Ecclesiae: ac depositio ejus sacri corporis in coemeterio Callisti habenda est ea die peracta, quae proxime ad obitum consequebatur, nempe 27 Decembris ejusdem anni 268. In illo autem coemeterio custoditum fuit donec a Paulo I transferretur ad monasterium et oratorium a se constructum in titulo SS. Stephani et Sylvestri, seu Dionysii in Campo Martio, ubi indicata tabula marmorea, et publica documenta archivi ejusdem monasterii testatum faciunt. Linea. 4.— Hic presbyteris ecclesias divisit et coemeteria, etc. Divisae jam fuerant Urbis ecclesiae per pontifices decessores. Evaristus (num. 6) : Titulos in urbi Roma divisit presbyteris. «Sed considerandum est, ait Baronius ad annum 270, num. 17, non a Dionysio papa primum, verum ab aliis antecessoribus Romanis pontificibus, suis limitibus distinctas fuisse parochias, presbyterisque divisas. At quod in persecutione Valeriani (ut dictum est) ab ecclesiis essent avulsi presbyteri, et in coemeteria etiam Christiani omnes convenire vetiti: illo sublato de medio, et a Gallieno restituta Ecclesiae pace, et coemeteria adeundi ab eodem libera facultate concessa, illarum Ecclesiarum presbyteris compluribus martyrio vita functis; easdem iterum dividere, ac pro ratione distribuere, coemeteriaque singulis consignare, Dionysii opus fuit.» [Col. 1423A] Baronio assentitur Binius in notis ad secundam epistolam Dionysio attributam: cujus verba vide paulo ante recensita in notis Binii et Labbei ad hunc numerum. Linea 5.— Parochias dioeceses instituit. Cangius in Glossario mediae Latinit, verb. Dioecesis, hunc Anastasii textum producens legit et parochias, et dioeceses instituit. Quod antequam expediam observanda est triplex notio verbi dioecesis ab eodem erudite explicata. «Dioecesis, Διοίκησις dicebatur plurium provinciarum praefectura. Balsamon in can. 9 concil. Chalced.: Διοίκησις δὲ ἔστιν ἡ πολλἀς ἐπαρχίας ἔχουσα ἐν ἑαυτῇ Harum dioeceseon mentio fit passim in cod. Theodos. et Justin. quae interdum tractus appellatione apud Marcellinum in veteri provinciarum Libello, etc. Quaelibet vero dioecesis, quae plures complectebatur provincias, suas habebat metropoles. Regebantur singulae a comitibus, et vicariis; plures vero [Col. 1423B] simul a praefecto praetorio. Haec de prima notione. Sequitur altera: Dioeceses dicebantur potissimum provinciae, quibus praeerant metropolitani vel archiepiscopi, ut in concilio Chalcedonensi c. 28.» Ad hanc notionem redigit dioeceses, de quibus hic putat locutum Anastasium, cujus propterea locum praesentis numeri ibidem subdit: juxta quam acceptionem aliorum quoque auctorum indicat loca, et praecipue Gilleberti Lunicensis episcopi de usu ecclesiastico asserentis de archiepiscopo: Cujus ecclesia subscribitur dioecesis. Tum addit: «Abusive vero postmodum appellati episcoporum districtus, qui proprio vocabulo parochiae passim nuncupantur.» Denique subdit tertiam hanc verbi notionem. « Dioecesis, parochia. Guill. Brito in Vocabul.: Dioecesis proprie est baptismalis ecclesiae territorium et gubernatio. Concilium Agathense, c. 54, et Epaunense, can. 8: Presbyter, dum dioecesim tenet, de his quae emerit, ad ecclesiae nomen scripturam [Col. 1423C] faciat. » Additque plura ex aliis conciliis, et scriptoribus, testimonia ejusdem notionis, per verbum dioecesis significatae. Videtur igitur in ea esse sententia vir doctus, ut putet, fuisse a Dionysio papa institutos archiepiscopatus. Longe tamen antiquior archiepiscopatuum origo demonstratur a pluribus scriptoribus, et praesertim a Schelestratio, parte II Antiquit. Eccl. illustr., diss. 4, c. 4, a quo etiam praestat his producere, quae in dissertatione de Auctoritate patriarchali et metropolitica contra Decanum Londinensem disputavit capite 4, num. 1 et sequentibus, ubi illustrat canonem primum a Patribus Arelatensis concilii conditum, eorumque verba ad Sylvestrum papam, ita restituta Germanae lectioni a cardinali Petronio, et Francisco archiepiscopo Rothomagensi: «Placuit etiam haec, juxta consuetudinem antiquam, a te, qui majores dioeceses tenes, et per te potis simum omnibus insinuari.» Observata a Schelestratio [Col. 1423D] in exponendo commate qui majores dioeceses tenes plurimum illustrare possunt hunc textum Bibliothecarii in Dionysio. Quare integre sunt reddenda quae scripsit laudato loco ex num. 1 ad 4. «Inter varia antiquitatis monumenta, quae ad comprobandam patriarchalem Romani pontificis in Occidentem universum auctoritatem faciunt, non contemnendum est, quod Patres concilii Arelatensis primi posterorum memoriae consecrarunt. Cum enim illi ex Gallia, Hispania, Britannia, Africa, et Italia in ipso florentis Ecclesiae exordio collecti essent, canones constituerunt viginti duos, quorum primo agunt de festo Paschatis uno die et uno tempore ubique observando, adduntque, ea de re Sylvestrum papam juxta consuetudinem litteras ad omnes dirigere debere; ex quo canone colligitur, Patres Arelatenses statutum de Paschatis die ad Sylvestrum retulisse, prout reliquos quoque canones retulisse constat ex synodica ipsorum epistola ad eumdem [Col. 1424A] pontificem, in qua diserte scribunt: Placuit etiam, antequam a te, qui majores Dioeceses tenes, per te potissimum omnibus insinuari.» Quod hic locus integer non sit, sed in illo nonnulla verba desint, jam saepius adnotarunt eruditi, qui proinde in illo restituendo operam industriamque suam adhibuerunt, ut ostendimus parte II Antiquitatis illustratae, dissert. 1, cap. 7, art. 4, ubi adduximus sequentem cardinalis Peronii et Francisci Rothomagensis archiepiscopi emendationem: Placuit etiam haec juxta consuetudinem antiquam a te, qui majores dioeceses tenes, et per te potissimum omnibus insinuari. Duo sunt, quae viri eruditissimi in praedicto loco corrigunt, quorum unum adverbium antequam, aliud haec verba per te spectant circa illa duntaxat quaestionem esse indicantes, quae in praedicto loco aut depravata aut omissa erant, non vero circa alia, quae recte scripta videbantur. At alio modo auctorem nostrum nunc sentire videmus, cum illa quoque corrigenda [Col. 1424B] ducat, quae recte scripta esse constat: pagina enim 83 asserit vere a Patribus Arelatensibus dictum esse, quod Papa habeat majorem dioecesim, ubi haec verba, qui majores dioeceses tenes corrigit, et loco majorum dioecesum, nomen singularis dioecesis contra epistolae synodicae fidem substituit. «Parvi quidem momenti videri posset haec unius verbi variatio, nisi integrum sensum immutaret, et agnitam a Patribus Arelatensis concilii in plures Romani imperii dioeceses patriarchae Romani potestatem everteret. Ad hujus veritatis confirmationem in memoriam revocandum est, dioecesim olim in imperio vocari consuevisse, quae plures provincias complectebatur, qua ratione antiqua imperii notitia ante tempora Arcadii et Honorii conscripta refert, sub praefecto praetorio Orientis dioeceses quinque, Orientis, Aegypti, Asiae, Ponti, et Thraciae; sub praefecto praetorio Illyrici dioeceses duas, Macedoniae et Daciae; sub praefecto praetorio Italiae dioeceses tres, Italiae, Illyrici et Africae; sub [Col. 1424C] praefecto demum praetorio Galliarum, dioeceses tres, Hispaniae, septem Provinciarum, et Britanniarum. Unde constat, Romanum imperium sub quatuor praefectis praetorio distributum fuisse in tredecim dioeceses, quarum quinque ad Orientem spectabant, reliquae ad Occidentem: sive autem Patres Arelatenses perspectam habuerint hanc imperii notitiam, sive aliunde notitiam dioeceseon acceperint, scripserunt ex concilio Occidentali ad Sylvestrum Occidentis patriarcham: qui majores dioeceses tenes, ut nimirum significarent, eum non uni dioecesi praepositum fuisse sed pluribus dioecesibus, omnibus utique illis, quae Occidentis terminis continentur. Quae cum ita sint, quis non videt, hoc ipsum auctori nostro displicere potuisse, eique mutandi textus occasionem dedisse. Cum enim hoc uno Patrum Arelatensium testimonio sententia ipsius de coercendis patriarchatus Romani terminis evertatur, voluit forsan ad infringendam hujusce argumenti vim loco dioecesium, dioecesim [Col. 1424D] solummodo legere. Sic enim, qui pluribus dioecesibus praesidens patriarchalem suam auctoritatem usque ad Britanniam extendebat, unius dioecesis Italiae potestatem obtinens ejusdem finibus coerceretur. «Atqui hoc esse, quod auctor noster mutando textum concilii suis obtrudere conatus sit, satis indicat, dum rursus synodicae Arelatensium Patrum epistolae meminit: Quoad voces, inquit, majores dioeceses, dubium est, an Constantinus tempore synodi Arelatensis distribuisset imperium in dioeceses: et verosimilius est, nec id factum fuisse tempore Nicaenae, cum ibi solum mentio fiat provinciarum, non dioeceseon. Quod si verum sit, corrupta sunt verba illo loco, sicut certum est, in aliis fuisse corrupta. Quin etiam admissa loci integritate nihil inde deducitur, nisi quod episcopus Romanus haberet dioecesim majoris extensionis quam alii episcopi Occidentales, quod non negatur.» Mentem suam clare hic explicat auctor noster, qui [Col. 1425A] ut corruptionem textus utcunque probaret, nonnulla pro lectione sua adducit, quae hic expendenda sunt. Ac primo quidem indicat, imperium ante tempora, Arcadii et Honorii in dioeceses distributum fuisse sub Constantino Magno, id tamen post concilium Nicaenum Tactum videri, ut Patres Arelatenses majorum dioecesium mentionem facere nequiverint: «Dubium est, inquit, an Constantinus tempore synodi Arelatensis distribuerit imperium in dioeceses, et verosimilius est, nec id factum fuisse tempore Nicaenae, cum ibi solum mentio fiat provinciarum, non dioeceseon.» Verum graviter hallucinatur auctor, et errori errorem adjungit, seque, cum ita loquitur, Acta, quae tempore Nicaeni concilii prodierunt, non pervolvisse ostendit. Exstat sane in Constantini epistola de Paschate per totum terrarum orbem uno die celebrando, quam tempore ipsius Nicaeni concilii scripsit, in qua non solum variarum provinciarum sub unius regionis nomine meminit, sed [Col. 1425B] expresse Ponticae et Asianae dioecesis mentionem facit, Ἀσιανὴν τε διοίκησιν, καὶ Ποντικὴν Asianam, inquit, et Ponticam dioecesim. Quid clarius? Quid expressius? Quid manifestius a Constantino Magno scribi potuit? certum itaque est, quod tempore Nicaeni concilii dioeceses fuerint in imperio; quod auctoris nostri ἀγνοίαν prodit, eumque graviter hac in re errasse convincit. «Secundo dicit dubium esse, quandonam Constantinus imperium in dioeceses distribuerit, quod nihil ad quaestionem facit, cum dioeceses ante distributionem sub quatuor praefectis praetorio, in imperio fuerint, sicque Patres Arelatenses suis temporibus dioecesium nomen usurpare potuerint, prout usurpasse nemo huc usque in dubium revocavit. Dioeceses Sylvestro tribuunt, dioeceses itaque tum erant in imperio, quarum nomine amplitudinem patriarchalis jurisdictionis Patres exprimebant. Onuphrius Panvinius divisionem provinciarum, quae sub Adriano imperatore obtinuit, referens, inter alios titulos unum Italiae provinciis praefigit, quo asserit: [Col. 1425C] Provincias, vel dioeceses in Italia, ejusque insulis fuisse septemdecim. Licet autem mihi non constet, undenam provincias tunc dioeceses vocatas fuisse agnoverit, nullatenus tamen dubitem, quin illud sicut et caetera omnia ibidem allata in antiquis monumentis repererit: ponamus itaque, ab ipsius Adriani temporibus dioecesis nomen etiam provinciis tributum fuisse: negare nemo poterit, quin provinciae fuerint dioeceses minores respectu majorum, quarum Sextus Rufus in Breviario mentionem fecit, dum in dioecesi Macedoniae septem provincias constitutas fuisse scripsit, ac quarum Constantinus Magnus in epistola ad Ecclesias meminit, dum tempore concilii Nicaeni Ponticam et Asianam dioecesim in memoriam revocavit. Similes itaque dioeceses, ut se significare innuerent Patres Arelatenses, majores dioeceses minoribus opposuerunt, et majores dioeceses a S. Sylvestro teneri scripserunt. Dioeceses igitur Sylvester tenuit, dum concilium Arelatense celebratum [Col. 1425D] fuit, sicque non paucis duntaxat provinciis, quae dioeceses minores efficiebant, sed pluribus terrarum tractibus, qui dioeceses majores constituebant, praefuit, ac in iis patriarchalem auctoritatem obtinuit.» His praemissis è Schelestratio, cum constet Sylvestrum ex antiqua consuetudine dioeceses majores tenuisse; ejus quoque decessores, unde ad Sylvestri aetatem antiqua illa consuetudo derivata est, eosdem tractus imperii complexos plures provincias similiter tenuisse fatendum est. Neque enim victor Asianis episcopis minari poterat sententiam supremae sedis, nisi aliqua sacerdotii summi auctoritate dioecesim Asianam tenuisset. Sed neque Syriae in tractu seu dioecesi constituto Caesariensi metropolitae mandasset, ut synodum de re Paschali convocaret e vicinis provinciis, nisi et eumdem tractum dioeceseos Orientis aliqua potestate pontificatus maximi complecteretur. Cum itaque certum sit, dioeceses in tertia acceptione [Col. 1426A] episcopatuum seu parochiarum ab origine Ecclesiae conditas per apostolos; in altera vero significatione metropolitica eodem apostolico tempore fundatas dioeceses (nam et Paulus Titum reliquerat Cretae, metropolitam ac primatem totius insulae, ut constitueret presbyteros per civitates ); et in prima illa acceptione dioeceseon eluceat apostolorum principi trium sedium praecipuarum Romae, Alexandriae, Antiochiae fundatori, debere institutionem suam patriarchatus totidem iis in tractibus constitutos; consequens est, ut Dionysius dici non debeat in ulla ex tribus verbi notionibus institutor primus dioeceseon. Neque id asserit Anastasius: cujus verba codices ita retinent, ut intelligenda sint de urbanis ecclesiis titularibus fonte donatis et territorio per decessores suos, et a se restitutis post Decii et Valeriani persecutiones, dum eosdem urbis titulos et suburbana coemeteria partiretur inter presbyteros, ut lectio ipsa vulgata demonstrat. Hic [Col. 1426B] presbyteris ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioeceses constituit. Verborum sensus nitidius adhuc percipitur ex paulo clariori expressione adhibita in sectione Marcelli, cum scilicet is restitueret coemeteria diruta et viginti quinque titulos Romanos in persecutione Diocletiani violentius concussos, ac perturbatos: «Fecit coemeteria via Salaria, et viginti quinque titulos in urbe Roma constituit quasi dioeceses, propter baptismum, et poenitentiam multorum, qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturam martyrum.» Plurimum illustrat utrumque locum adverbium quasi praemissum, et particula propter baptisma subjecta verbo dioeceses. Ostendit enim ex fontis assignatione ac territorii urbanis titulis presbyterorum inductam fuisse quamdam similitudinem dioeceseon tertiae acceptionis, seu parochiarum episcopalium, iisdem ecclesiis titularibus presbyterorum cardinalium. Ejusmodi explicationem reservamus numero Marcelli, ubi opportunior occurret; licet nonnihil de ea praelibaverim in superioribus [Col. 1426C] notis et observationibus ad num. 3 S. Cleti, col. 1061 et seq. Antequam hoc loco excedam operis pretium me facturum arbitror si paulo nitidius hic exponam illa quae col. cit. supra in notis ad Vitam Cleti afferebam, ad illustrandum Anastasii textum circa institutionem viginti quinque titulorum presbyteralium urbis Romae, beati Petri jussu a clero inductam, et a successoribus restitutam, et amplificatam, necnon circa subsecutas partitiones hujusmodi titularium ad hebdomadaria officia persolvenda in patriarchalibus basilicis Urbis, post earumdem erectionem. Brevitas enim illa, quam Anastasius ex catalogis hausit, et multiplicitas gestorum, quae in arctum contracta per nos fuit in eadem pagina, ut observationes potius quam tractatus integros attexeremus, obscuritatem aliquam parere posset, nisi opportunitate hic data uteremur ad ea praesertim declaranda, quae ibi de numero ac de ministerio basilicarum Romae patriarchalium [Col. 1426D] distributo in septenaria presbyterorum cardinalium seu titularium, et de officiis et vicibus hebdomadariis pro varia temporum disciplina gradatim auctis exponebamus. Indicabat Innocentius III, praeclarus ille inter Romanos pontifices doctrina et sanctimonia illustrator sacrorum rituum, et mysticae significationis rerum a decessoribus suis in Romana Ecclesia institutarum fidelissimus interpres, aeque ac sapientissimus legislator, indicabat, inquam, in epistola Reg. XV, n. 154, a Thomassino prolata in veteris ac novae Disciplinae part. I, lib. I, cap. 15, num. 2, Ecclesiam Romanam caeterarum caput et matrem talem exhibere imaginem Ecclesiae catholicae, ut exemplum illustre sit throni illius, ac sedis Dei et Agni, quam vidit ac descripsit in Apocalypsi Joannes apostolus. Verba Innocentii sunt: «In medio sedis, et in circuitu sedis erant quatuor animalia plena oculis, etc. Sedes ista Romana Ecclesia intelligitur, quae sedes [Col. 1427A] apostolica nuncupatur. Utique sedes Agni, sedes viventis in saecula saeculorum. In medio cujus quasi filiae in gremio resident, et in circuitu astant quasi famulae in obsequio quatuor patriarchales Ecclesiae.» Quod Innocentius hic memorabat, hauserat a suis decessoribus: quorum studio videbat, ut etiam nunc cernimus, in plerisque basilicis Romanis, et in plerisque titulis delineatam idcirco fuisse hanc eamdem imaginem sedis Dei et Agni cum quatuor illis mysticis animalium figuris, currum gloriae Domini pertrahentibus quando progrediendum est in exteras gentes, et thronum Dei et Agni cingentibus honorifico famulatu quando majestas omnium Domini in sede gloriae suae procumbentium adorationes exspectat. Ita nempe adumbratur universitas Ecclesiarum catholici nominis, per omnes mundi plagas a patriarchalium sedium episcopis late propagata, et ab iisdem sub patriarchali throno Petri omnium principe Romae constituto ad unanimem Dei cultum [Col. 1427B] fidemque collecta, et consolidata: apte in articulatis in compagem corporis Christi per hierarchicum regimen sacerdotii singulis collectionibus fidelium earumque praesulibus, per civitates, provincias, dioeceses, nempe episcopis, archiepiscopis, primatibus, patriarchis sub uno pontifice maximo Petri apostolorum Principis successionem ac locum tenente hac in sede Romana. Unitas haec, et ordinata connexio partium Ecclesiae catholicae sub unico visibili capite, quae inter apostolici symboli articulos ad tesseram nostrae fidei plene reddendam merito numeratur, jure etiam exercuit curam pontificum, ut oculis quoque fidelium sensilis redderetur, tum in hisce figuris ab Innocentio memoratis, tum in aspectu sacrarum aedium, et iis praefectorum, quibus sapiens architectus Petrus apostolus constare voluit sacrosanctum hoc tabernaculum Dei inter homines, Romanam Ecclesiam. Sive igitur tituli 25 ab initio fundarentur, ut vices omnes [Col. 1427C] sacerdotales, quae stante veteri sacerdotio Hierosolymis cernebantur, hic perennius et sacratius constitutae agnoscerentur; sive reddita Ecclesiae pace praeter titulos Romanos 25 etiam basilicae excitarentur, patriarchalium thronorum imaginem redditurae, ut Innocentius indicat, et cardinalis Rasponus confirmat ex testimonio alterius cardinalis longe vetustioris, nempe S. Petri Damiani, aliisque documentis, productis supra in notis ad Vitam S. Cleti; mens eadem omnium successorum fuit quae apostolorum principi fuisse intelligitur, dum Cleto mandaret, ut 25 presbyteros in Urbe constitueret nempe exhibere totius Christiani sacerdotii ordinatum principatum sub pluribus episcopis, unius pontificis maximi primatum agnoscentibus, qui fratres confirmaret, et auctoritatis praestantia regeret universos in partem sollicitudinis vocatos. Ad hanc imaginem exhibendam non unicum illud symbolum universitatis adhibitum fuit, quod petebatur a vicibus veteris sacerdotii Mosaici. Opportunum [Col. 1427D] illud potissime fuit in exortu Ecclesiae. Cum enim ista per annos complures e solis Judaeis, deinde post visionem Cornelii etiam ex gentibus colligeretur, praestabat eo signo tunc uti vicium viginti quatuor sacerdotalium, addita vigesima quinta vicarii pontificis, quod in recenti memoria veteris sacerdotii aetas illa adhuc vividum et praesens maxime retinebat. Sepulta interim Synagoga cum honore, alii supererant mystici numeri universitatis in Ecclesiis per apostolos fundatis, et potissime numerus septenarius, ab Apocalypsi Joannis redditus celebris, tum in Asiana dioecesi septem Ecclesiarum sub Ephesina sede, quam Paulus tradiderat Timotheo, tum in symbolo totidem candelabrorum, ac totidem spirituum Dei throno astantium, ibidem expresso. Romanis pontificibus placuit etiam hoc symbolum adhibere suis in titulis disponendis, ad universalis Ecclesiae specimen reddendum, totiusque sacerdotii Christiani synedrium exprimendum in Romanae Ecclesiae [Col. 1428A] throno adornando tanquam Agni sede. Quemadmodum igitur minorum imperii dioeceseon, seu provinciarum episcopi aliquem ex eo numero in provincia agnoscebant potiori jure praeditum ab apostolis in praesidendo caeteris, et in convocando, ordinandoque comprovincialium coetu: ita in titulis Romanis ( quasi dioecesibus idcirco designatis) placuit praeesse presbyteros cardinales, quibus parerent caeteri presbyteri eidem titulo succenturiati, ut per domos fidelium, sive per proxima coemeteria titulorum finibus assignata sacra ministrarent. Rursus ut minores illae dioeceses, sive provinciae forent, sive regiones, constabant ea lege, ut praeter illas imperium agnosceret dioeceses majores, modo pluribus, modo paucioribus praefectis praetorio attributas in civili dispositione reipublicae; ita in Ecclesiastica hierarchia Petrus fundaverat dioecesum majorum sedes duas, Alexandrinam et Antiochenam, proximas dignitate a Romana, et amplitudine suae [Col. 1428B] auctoritatis plurium provinciarum praesules complexuras. Harum quoque specimen visum est a titulis distinctum in Romanae Ecclesiae partibus exhibere. Opportunitas exhibendi speciminis se obtulit in erectis basilicis amplioribus a Constantino. Neque id tamen unius pontificis, aut unius saeculi opus fuit: quemadmodum nec unius pontificis cura fuit patriarcharum orbis Christiani numerum definire. Dioeceseon sive majorum, sive minorum typum sub Dionysio, de quo agimus, satis reddebant tituli ab eo reparati, et sub Marcello similiter: quando ab utroque isto pontifice post memoratas persecutiones restituto viginti quinque titularium presbyterorum numero) in quo universitas sacerdotii ex vicium summa elucebat) divisi sunt tituli, ac coemeteria certis presbyteris, ea quam diximus partitione viginti quinque titularibus parituris, quasi praesulibus dioeceseon. Constructis vero basilicis amplioribus per Constantinum, [Col. 1428C] dioeceses illae majores commode reddi potuerunt iis in basilicis, ac figurari; ut dioeceses minores provinciarum, seu civitatum (nam et ad urbes singulas dioecesis nomen tandem aptatum fuit) per titulos Romanos in filiabus Ecclesiis suis, ut vocant, jura nonnulla exercentes ostenderentur; majores vero dioeceses quasi in typo demonstrarentur per basilicas patriarchales. Visum est itaque septenario numero, universitatis indice in Scripturis saepe demonstrato, ex sententia Augustini et Gregorii, hom. 33 in Evang., aliorumque Patrum, et hebdomadariis vicibus apte responsuro, hanc imaginem posse praestari. Quare basilicis majoribus patriarchatuum figuram reddituris attributi sunt singillatim septem titulorum presbyteri cardinales, qui concinne significarent, minores dioeceses civitatum ac provinciarum per patriarchas ita collectos arcte connecti sub uno capite totius Ecclesiae catholicae, quod omnes agnoscerent in patriarcha Romano, utpote Petri apostolorum principis in hoc eodem episcopatu, [Col. 1428D] quem primatum Ecclesiae fecerat, successore. Nec tamen certum esse dixerim eodem saeculo quo Constantinianae basilicae condebantur has hebdomadarias vices titularium presbyterorum in eisdem basilicis simul institutas, nec quatuor aut quinque ab initio basilicas hoc septenario ministrantium titularium numero fuisse donatas, ut responderent figurae totidem sedium patriarchalium orbis Christiani. Scio quanta firmitate obstiterint Romani pontifices, tum quarto, tum quinto saeculo aerae Christianae, praesulibus Constantinopolitanis, connumerari adnitentibus, seu pari, seu praestantiori gradu cum caeteris patriarchis. Satis notae ac celebres sunt, tum Damasi, tum Leonis Magni epistolae, vetera jura asserentes tribus antiquis sedibus patriarchalibus Romae, Alexandriae, Antiochiae, et cohibentes usurpationem Constantinopolitanae sedis antistitum, qui nitebantur loco movere Alexandrinum et Antiochenum, ut sensim reptarent ad occupandum totius Ecclesiae catholicae [Col. 1429A] primatum, studentes ipsi Romano pontifici praeferri. Verum haec audacia postrema non invasit mentes illorum praesulum, qui aetate Damasi et proxima Constantinopolitanum episcopatum tenebant. Hos inter sanctus Joannes Chrysostomus, qui certe obsequentissimus in Petri sedem longe aberat ab omni ambitionis igniculo confovendo, quando accusatus fuit tanquam attentator alienae jurisdictionis, cum episcopos Antiochenae, vel Ponticae vel, Asianae, dioeceseos vel ordinasset vel exauctorasset, nihil cogitabat de primatu Ecclesiae universae invadendo, aut evertenda primaeva hierarchia et constitutione patriarchalium thronorum Antiochenae et Alexandrinae dioeceseos. Fusius ea prosequitur et exponit Thomassinus parte prima veteris et novae Disciplinae, lib. I, cap. 10. Ostendit enim ab initio ejusdem capitis 10 Nicenae synodi, canone 7: Consequentiam honoris fuisse decretam episcopo Hierosolymitano, salvis juribus metropolitae Caesariensis cui suberat, eamque [Col. 1429B] auctam confessus honorificentia a Nicaenis Patribus, et a Chalcedonensibus novo etiam jure, assentientibus apostolicae sedis legatis, neque id decretum rescindente Leone Magno (cap. 12, num. 7) quo ex tempore inter patriarchas censeri, nedum inter exarchos aut metropolitas etiam Hierosolymitanus coepit. Ostendit pariter (cap. 10) imitatione hujus exempli a Nicaena synodo petiti, quae dignitatem confessus decreverat episcopo Aeliae sive Hierosolymitano, clerum Constantinopolitanum curasse, ut in ea synodo, quae sub Damaso in regia urbe celebrata est contra Macedonium, ederentur decreta honorifica, ejusdem Ecclesiae praesulibus primatum sive exarchatum attribuentia, ut can. 3: Constantinopolitanus episcopus habeat primatus honorem, τὰ πρεσβεία τῆς τιμῆς, post Romanum episcopum, eo quod sit nova Roma. Licet vero apostolica sedes rata non habuerit ejus synodi gesta, nisi in his quae contra Macedonium rite pronuntiaverat; canones vero de sedium patriarchalium ordinatione non acceperit; sed valide et [Col. 1429C] constanter perstiterit, tum eodem saeculo, tum proxime consecutis, pro tuenda veteri disciplina, et jurisdictione praecipuarum sedium post Romanam, Alexandrinae scilicet et Antiochenae; cum praeter honorem confessus agnosceret a clero Byzantino contendi ad jura alienae potestatis sibi arroganda; attamen constat non detrectasse, ut honorificus consessus ejusdem regiae urbis episcopis tribueretur, ita ut Paschasinus papae legatus conquestus sit in concilio Chalcedonensi, quod in Ephesina pseudosynodo quintus tantum locus Flaviano Constantinopolitano tributus sit, cum primum post apostolicae sedis legatos in eodem Chalcedonensi Anatolius rite obtineret. Eam rem ita complectitur Thomassinus, num. 19, cap. 10: «Nec tamen inficiabor, post concilium Chalcedonense, quibusdam non exigui momenti privigeliis potitos semper fuisse praesules Constantinopolitanos, non abnuente Romano pontifice. Sederunt illi semper ante patriarcham Antiochenum, et Alexandrinum. [Col. 1429D] Conquestus est in concilio Chalcedonensi Paschasinus papae legatus, quod in Ephesina pseudosynodo quintus tantum, tributus esset locus Flaviano Constantinopolitano archiepiscopo, cum ei primus post sedis apostolicae legatos deberetur, et ab Anatolio revera in ipso Chalcedonensi concilio obtineretur. Ita ut jam in dubium verti non possit, quin successores eumdem semper retinuerint locum.» Invasio igitur ordinariae potestatis in alienas provincias jure culpabatur a Magno Leone, aliisque Romanis pontificibus, in Constantinopolitanis. Caeterum honorificam speciem primatus titulo tenus inter alios metropolitas, sive etiam exarchatus, ita indulgenter eis deferri non impediebant. Quare poterat Damasus, sive Damasi successores, non recusare, ut inter basilicas Romanas, quae praecipuarum ejusmodi sedium typum referebant, atque ut Innocentius III describit «quasi filias in gremio Romanae sedis omnium matris residentes, et in circuitu astantes quasi [Col. 1430A] famulas in obsequio quatuor patriarchales Ecclesias» exhibebant, aliqua ex his referret Byzantinam ad novum honorem erectam a conciliis sub assensu expresso vel tacito Romanae sedis; cum diserte contestarentur eadem ipsa concilia Constantinopolitanum, Ephesinum, Chalcedonense, quae praesulibus Hierosolymitano et Constantinopolitano novos honores decernebant, hos canones robur accepturos a voluntate Romani pontificis, cui supplicum more preces humiliter offerebant, ut his assentiretur: «Rogamus tuis decretis nostrum honores judicium; et sicut nos capiti in bonis, adjecimus consonantiam: sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat.» Ita enim datae sunt ad Leonem pontificem litterae a concilio Chalcedonensi tum officiosissimae, tum reverentissimae, et singularis observantiae testimoniis refertae, Ecclesiae, conciliique caput ipsum Leonem pontificem praedicantes, ut scite ibidem observat Thomassinus capitis 11, num. 15: «Tu sicut membris [Col. 1430B] caput praeeras, inquiunt, lucente apud vos apostolico radio, et usque ad Constantinopolitanam Ecclesiam illum spargentes, eo quod absque invidia consueveritis vestrorum bonorum participatione ditare domesticos.» Quandiu igitur sive sub Damaso, sive sub proximis Damasi successoribus nihil attentarent contra Nicaenorum canonum firmitatem, et contra vetera priorum patriarcharum atque exarchorum privilegia, praesules regiae urbis a Constantino delectae in sedem Orientalis imperii, sed solo honorifico titulo et consessus a Romanis legatis proximo cum caeteris majoribus dioecesibus numerari sub assensu Romani pontificis cupiebant, nihil absonum videbatur, si figura filiae a veteris Romae pontifice totius Ecclesiae capite ita honoratae dedicaretur, non secus ac reliquae majorum dioecesum metropoles, in aliqua ex basilicis Urbis. Sive illa fuerit ab initio Laurentiana extra muros, sive Liberiana sive etiam Vaticana (quandoquidem Lateranensis Romanam et Alexandrinam Paulina referre dicuntur) perinde [Col. 1430C] est: neque id repugnat constantiae pontificum Romanorum, intacta jura praeservantium juxta Nicaenos canones jurisdictioni et auctoritati duarum sedium patriarchalium, a Petro apostolo institutarum, praeter Romanam universis ab eo praelatam. Hoc autem sensu intelligenda sunt quae nostris in notis legenda proposui ad Vitam Cleti, ut scilicet post fundationem basilicarum ampliorum saeculo quarto completam sub Liberio proximo Damasi decessore, cum dioeceses majores ecclesiasticae tribus patriarchatibus primigeniis, ac duobus recentioribus honorario titulo superadditis definirentur, ut quinarium complerent, totidem quoque basilicae Romani episcopatus, in Urbe, et circa Urbem constitutae, universitatem sacerdotii Christiani referrent, sub Petri primatu ordinate colligentem quotquot praesules per mundi plagas fundatas regebant Ecclesias. Sive Damasus id praestiterit, dum divini cultus officia et psalmodiae ritum attemperat per hebdomadas in eisdem basilicis nuper [Col. 1430D] fundatis, eamque legem edicit episcopis, presbyteris et monasteriis (infra num. 54) : sive Damasi successores, potissimum ii qui leguntur hebdomadarias vices septem episcoporum Urbis finitimorum instituisse in basilica Salvatoris ad Lateranum, ex aetate Stephani quarti saeculo octavo jam celebres; vel Simplicius, quem tradunt quinto saeculo hebdomadarias vices presbyterorum constituisse apud tres basilicas Urbis extra muros tunc positas, nempe ad Sanctum Petrum apostolum, et ad Sanctum Paulum apostolum, et ad Sanctum Laurentium martyrem, delectis e septenario regionum Urbis ecclesiasticarum numero primae, tertiae, sextae, et septimae (ut infra num. 48) ministris eadem officia praestituris; id unum semper colligitur, ut universitas sacerdotii per totum Christianum orbem diffusa ostenderetur mystice apud sedem Romanam adumbrata in titulis et in basilicis Urbis, ita exprimentibus majores dioeceses singulorum patriarcharum, et ab his proximas [Col. 1431A] exarchorum, metropolitanorum, et episcopales hierarchico nexu cum Petri successore connexas, cui proinde scribunt Patres Arelatenses (observantibus card. Perronio, et archiepiscopo Arelatensi apud Schelestratium) a te qui majores dioeceses tenes: quod in eo maxime splendere observat Thomassinus cap. 8, num. 14 partis primae, et libri I veteris et novae Disciplinae, quod prima sedes Sylvestri, ad quem Patres Arelatenses scribebant, indeclinabilem jurisdictionem exercuerit in caeteros omnes patriarchas. Haec igitur paulo nitidius exponenda duxi, tum ut inclarescerent illa quae obscuritati obnoxia in notis ad Cletum reddebantur a gestorum copia in arctum contracta; tum ut illustretur numerus iste Bibliothecarii de Dionysio asserens, in divisione ab ipso peracta ecclesiarum Urbis et coemeteriorum inter presbyteros, parochias, seu titulos Romanos, eumdem instituisse dioeceses: et sectio in Marcello post alteram immanem persecutionem Diocletiani nitidius exprimens, illum pontificem viginti quinque titulos in [Col. 1431B] urbe Roma constituisse quasi dioeceses; nempe id egisse, ut in figura numeri, regiminis et ordinationis istarum partium Romanae Ecclesiae exhiberentur dioeceses majores et ecclesiasticae provinciae sub uno capite summi sacerdotis ita collectae et invicem connexae, ut unitatem et harmoniam totius corporis, et influxum potestatis a capite in membra exhiberent, quasi oleum, quod a capite Aaron in oram vestimenti descendit. Causae autem suberant, prae caeteris Dionysio, cur oculis evidentem reddere curaret ejusmodi nexum et ordinatam unitatem ecclesiasticae hierarchiae. Primum enim schisma tentaverat in Ecclesiam Romanam inducere Novatus, adveniens ex Africa novennio antequam ipse Dionysius eligeretur Romanus pontifex, et per integrum ferme hoc novennium Novatianus antipapa ejusdem Novati artibus ita intrusus, uti ex epistola S. Cornelii ad S. Cyprianum retulit Eusebius lib. VI, cap. 43, non modo sectarios in Urbe suos excitaverat, verum et ad Dionysium [Col. 1431C] Alexandrinum, et ad complures Orientales episcopos, et Ecclesias communionis litteras dederat, sperans se pertracturum in suas partes tum episcopum majoris illius dioecesis, tum plurimos orientales: qui tamen cauti satis ad servandam catholicae Ecclesiae unitatem, rejectis schismatici hominis temerariis litteris, cum legitimo antistite Romanae sedis Cornelio, ejusque post martyrium cum caeteris apostolicae hujus cathedrae successoribus, Lucio, Stephano, Sixto arctissime conjuncti, Petrae adhaeserunt, a Christo Domino jactae in fundamentum Ecclesiae suae. Ad Africanas autem Ecclesias, unde schismatis antesignanus Novatus ad eum seducendum et ordinandum advenerat, legatos quoque transmisit, provida tamen sancti Cypriani cura matura depulsos, et in pluribus conciliis fidelium communione privatos, quemadmodum synodicae illorum epistolae testantur ad Cornelium datae, quarum meminit Cyprianus: unde universam hanc historiam apte dispositam [Col. 1431D] leges apud Baronium ad annum 254. Dum haec in provinciis geruntur per epistolas et per ablegatos Novatiani, ad proscindendam propagatione schismatis universam Ecclesiam Dei, et separandam a Petri sede, quid ipse Romae satageret in hanc arcem religionis turbarum ac scissurarum inducere, testis est locuples Cornelius papa, ea de re scribens ad Cyprianum. Sacrilegis suorum coetibus ad oblationem vocatis «cum singulis partem sacramenti distribuisset, perrexissetque, miseros homines pro benedictione et gratiarum actione jusjurandum dare coegit, atque suis utrisque manibus manus accipientis prehendens, non prius dimisit, quam hoc jurejurando eum obstrinxisset (illius verbis utar): Jura mihi per corpus, et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, te nunquam nec me deserturum, nec ad Cornelium reversurum. » Universa igitur studia nascentis tum primum schismatis in id collimabant, ut firma [Col. 1432A] Christiani corporis compago, quae juncta capiti in Romana sede collocato, nexus omnes apte dispositos, et influxum gratiae, venustatis ac roboris ostendebat, tum in Urbe, tum in provinciis, dissolveretur. Huic scelesto separationis classico, quod per rebelles Deo spiritus pridem in coelo auditum Michael exegerat, nunc vero circa sedem Agni in terris positam renovabant rebellium spirituum pessimi imitatores schismatici, nullum praesentius remedium opponere poterant proximi successores Cornelii, quam ita consectari studium unitatis tuendae, et custodiendae in Ecclesia universa, ut ejusdem profundius radicandae et significandae in hac ipsa sede, totius Ecclesiae symbolum suis in partibus et vicibus sacerdotalibus referente, curam profiterentur. Tentaverat schismatis primus auctor per titulorum separationem ab episcopo Urbis Cornelio praeludere separationi provinciarum ac dioeceseon a metropoli Christiani nominis per Petri sedem effecta. Retundatur (dicebant) veteratoris audacia per symbolum unitatis, et nexus [Col. 1432B] arctioris titulorum Urbis cum suo episcopo, significando atque ostendendo nexum hierarchiae Christiani sacerdotii cum principe apostolici ordinis a Domino constituto. Referant tituli Romani unum Ecclesiae catholicae episcopatum plures in praesules distributum sub unico Maximo sacerdote. Sint tituli tanquam dioeceses dispositae sub throno Piscatoris, ad sedem Dei et Agni in terris exhibendam, qua late patet orbis, sub uno Christi, vicario omnibus jura dantem. Dioecesum igitur Christianarum typum in Romanis titulis recognosci voluit Dionysius. Typum approbavit Marcellus, post proximam Diocletiani persecutionem, eosdem titulos ita reparans, ut essent quasi dioeceses. Approbarunt successores, paucis post Marcellum annis publicum Dei cultum sub Maximo Constantino, caeterisque Christianis principibus exercentes. Nam titulos et basilicas Romanas ut ostenderent, unitatem Ecclesiae figurantes, etiam in parietibus earumdem consignarunt imagines coetus universi [Col. 1432C] sacerdotalis seniorum, coram sede Dei et Agni procumbentium, et oblationes atque orationes sanctorum ipsi offerentium cum novo illo cantico, quod nitide mysterium explicat apud Joannem in Apocalypsi: Redemisti nos in sanguine tuo ex omni tribu et lingua, et populo, et natione: et fecisti nos Deo nostro regnum et SACERDOTES (Apoc. V, 9) . Ita nempe procidebant, canebant, ac testabantur concordi voce seniores hi, qui ex omni tribu, et lingua, et populo, et natione se factos asserebant Deo nostro regnum et sacerdotes, eoque nomine descripti fuerant capite praecedenti in totidem sedibus, et thronis coram praecipua Agni sede considentes, et coronati: In circuitu sedis sedilia viginti quatuor; et super thronos viginti quatuor seniores circumamicti vestimentis albis, et in capitibus eorum coronae aureae. Subscripsit decessorum pontificum mystico symbolo et instituto quisquis ille fuit, sive Sylvester in fundatione trium praecipuarum basilicarum, sive [Col. 1432D] Damasus post auctum earumdem numerum in ordinatione psalmodiae, sive saeculo sequenti Simplicius, qui hebdomadarias presbyterorum vices in basilicis quibusdam primariis constituit, vel instauravit. Nam alterum universitatis indicium, septenarium scilicet numerum, adhibendum esse censuit singulis in basilicis, lectum e presbyteris titularibus Urbis, in Lateranensi vero ex episcopis, ut ordinata hierarchia totius sacerdotii in Ecclesia universa plene referretur, dum throni patriarchales paroecias continent, sive episcopatus peculiarem ordinis rationem servantes erga suos metropolitas, exarchos, et patriarchas, ipsique exarchi et patriarchiae sese dispositos confitentur sub unico Ecclesiae capite primatum Petri in Ecclesia universa obtinente in haereditario jure Romanae sedis, cui caeteris ita praeesse apostolorum princeps accepta a Christo Domino potestate fratres suos ita confirmandi, ovesque et agnos pascendi, [Col. 1433A] mandavit. Hoc igitur esse censemus institutum Dionysii et Marcelli, disponentium ac reparantium 25 titulos Romani presbyterii, sive paroecias, ut essent tanquam dioeceses. Hoc symbolum unitatis ecclesiasticae hierarchiae, post erectionem basilicarum a Sylvestro, Damaso, Simplicio, et successoribus impressum, et gradatim redditum illustrius per attributionem eorumdem titularium ad sacra in basilicis administranda per vices hebdomadarias, et septenario numero universitatis speciem expressuras, quod Innocentius tertius scite exponebat, nos admonens, inter figuras apocalypseos sedem Dei et Agni pari exemplo nobis proponere Romanam Ecclesiam, et ea quae in medio et in circuitu sedis vidit Evangelista Joannes: «Sedes ista Romana Ecclesia intelligitur, quae sedes Apostolica nuncupatur. Utique sedes Agni, sedes Viventis in saecula saeculorum. In medio cujus quasi filiae in gremio resident, et in circuitu astant quasi famulae in obsequio quatuor patriarchales Ecclesiae.» Ad haec uberius illustranda [Col. 1433B] referri possent ritus, in ordine Romano a priscis pontificibus instituti, et nostra aetate ea qua par est observantia custoditi, ut scilicet pontifici Romano in throno considenti, et summum Ecclesiae hierarcham solemniter agenti assistant et administrent patriarchae, primates, episcopi, et praesules ordinum in Ecclesia Dei militantium, in primis autem episcopi, et presbyteri, ac diaconi cardinales Romanae Ecclesiae non modo assistant et administrent, verum et obedientiam praestent per osculum manus auriphrygio contectae, ad eam scilicet unitatem testandam sub Petri successore totius Ecclesiae corporis, quod Romanae Ecclesiae sacrum collegium episcoporum, presbyterorum, ac diaconorum cardinalium cum basilicis, ac titulis, et diaconiis ejusdem Romanae Ecclesiae referunt. Verum declarata satis arbitror verba Bibliothecarii ex hactenus observatis.
[Col. 1433B] Linea 1.— Dionysius, ex monacho, cujus generationem [Col. 1433C] non potuimus invenire. Sanctus Dionysius, origine obscura, Thuria Calabriae urbe, quae olim magna Graecia dicta fuit, monachus Graecus, seu potius anachoreta, ut qui aliquando solitariam vitam egisset, ex monacho cooptatus in presbyterum Ecclesiae Romanae, ut testatur Hieronymus de Script. ecclesiast. in Dionys. Alexandr. Lineis 4 et 5— Hic presbyteris Ecclesias divisit. Dionysius pontifex factus presbyteris Romanis ecclesias, et coemeteria in urbe Roma statim divisit: parochias, et dioeceses foras distribuit, quo quisque finibus suis, limitibusve contentus esset, nec alterius administrationi quisquam se ingereret.
[Col. 1433C] In fine notarum ad Sixtum II ejusque pontificatus historiam promissae fuerant illae, quae ad expeditionem pertinent rerum tunc inchoatarum, et absolutarum sub Dionysio, quae tales sunt. Pontificatus S. Dionysii successoris Sixti celebris [Col. 1433D] redditur ex judicio per hunc pontificem prolato in causa inter Pentapolitanos et Dionysium Alexandrinum; ex damnatione Sabellii et Pauli Samosateni, aliorumque haereticorum, quorum errores beatus hic pontifex sua auctoritate proscripsit, suaque doctrina confutavit. Quamvis Dionysius Alexandrinus ad sanctam sedem detulisset sub praecedenti pontificatu haeresim Sabellii, et contra eumdem haeresiarcham suismet scriptis ipse pugnasset; nihilominus accepit, errores ejusmodi mirum in modum propagati in Pentapolitana sui patriarchatus provincia, ubi fuerant suborti; et ita infectos jam esse pestilentibus illis doctrinis nonnullos episcopos: « Tantumque eorum commenta invaluisse, ut vix ulterius Filius Dei in Ecclesiis praedicaretur » (ut refert S. Athanasius, de Sent. Dionys. ): «Re cognita Dionysius ad cujus curam eae Ecclesiae pertinebant, legatos misit qui auctores earum rerum ab illis pravis opinionibus retraherent. Illis autem, [Col. 1434A] de sua stultitia non remittentibus, impudentiusque in impietate pergentibus, coactus est ad illorum improbitatem retundendam istiusmodi epistolam scribere. . . . verbaque illis, quae humanitus et humiliter de Servatore sonant, objicere; ut rebus humanitatis ejus intersepirentur, quominus Filium Patrem esse dicerent, facilioremque illis viam ad credendam Filii divinitatem sterneret. . . Cum igitur certior factus de Pentapolitanis zelo religionis epistolam hanc quemadmodum dixi, contra haeresim Sabellii ad Ammonium, et Euphranorem scripsisset, quidam ex Ecclesia fratres, recte quidem sentientes, sed tamen cum ipsum non interrogassent, ut ediscerent quo pacto scripsisset, Romam ascenderunt, ibique eum apud Dionysium ejusdem nominis Romanum praesulem accusaverunt. «Ibi cum quidam Alexandrinum episcopum apud Romanum accusarent, quasi qui Filium opus, et non consubstantialem Patri diceret; et synodus Romae coacta indigne tulit; et Romanus ad cognominem [Col. 1434B] sibi episcopum omnium sententiam perscripsit: ac jam inde se ad defensionem parans,» etc. (Idem Athanasius, de Synodis. ) Dionysius igitur Romanus pontifex Alexandrino edixit, ut sententiam suam clarius explicaret. Episcopus iste secundae sedis in catholica Ecclesia antistes quantocius obtemperavit Romano, tanquam superiori suo; et ad defensionem suam coram ipso producendam, communicari sibi postulavit objecta. Postulavit a Romano praesule, ut objecta sibi indicarent. (Athanas., de Sent. Dionys. ) Quidquid attexant Protestantes in suis ant-historiis Ecclesiae, palam est aperteque visitur causa episcopi trans marini servato juris ordine intentata ad tribunal sanctae sedis eaque causa non inferioris subsellii episcopi esse intelligitur, sed ejus qui alterum a Romano episcopo locum in universa Ecclesia tenet, cujus caput Romanus est praesul. Ille vero episcopus longe abest ab excipiendo ne se sistat ad hoc tribunal [Col. 1434C] respondendi causa: quinimo ubi accipit communicatos sibi articulos super quibus accusabatur, statim producit suas defensiones: asserens errores sibi attributos esse calumnias in Satanae officina consarcinatas. «Quibus acceptis opus edidit sub nomine Elenchi et apologiae, ubi sceleratam officinam Christi hostium redarguit, et quo pacto hanc infamiam ipsi contra se ipsos excitarint demonstrat. (Idem, ibid.) Libello suo titulum refutationis et apologiae indidit, et in haec verba ad Romanum scripsit: Ego et in alia epistola scripsi, ubi ostendo crimen, quod deferunt contra me, falsum esse, quasi dicerem Christum non consubstantialem esse Deo. Nam tametsi dico me id nomen non reperisse, nec legisse alicubi in sacris litteris, rationes tamen nostrae, quas retinuerunt, non abludunt ab hac sententia . . . et epistolam, ut dixi, ob casus temporum, proferre non possum. Si autem tibi verba mitto, multo libentius totum exemplum misissem: quod ubi nactus fuero, non [Col. 1434D] omittam.» (Idem, de Synod. et de narrat. Nic. synod. ) De hac ipsa defensione sive apologia loqui intelligimus Eusebium Caesariensem, et S. Hieronymum, quando affirmant quatuor libros a Dionysio Alexandrino compositos contra Sabellium, quos Dionysio, qui Romanus erat episcopus, dedicavit. (S. Hieronym., de Script. Eccl. in Dionysio. ) Exitus rei fuit, teste B. Athanasio, quod accusatus ita eximie defenderit causam suam, ut nullam omnino poenam subierit ex iis quae semper infliguntur haereticis, statim ac impia eorum dogmata prolata esse comprobantur: «neque haeresim propugnando ab Ecclesia recessit, sed in ea cum pietate obdormivit . . . . . Si scriptorum suorum rationem non reddidisset, minime dubium est, quin eadem quae illi passurus fuisset.» (Idem, de Sent. Dionysii. ) Dionysius papa non modo condemnavit haereses tunc subortas, auctoritate sedis suae, sed etiam doctrina suorum scriptorum arma ministravit Ecclesiae [Col. 1435A] ad futuras haereses debellandas, Arianam praesertim, et hostium divinitatis Christi. S. Athanasius, qui hoc testatur, nobis praeservavit illorum scriptorum fragmentum, in quo Sabellianorum et Marcionistarum oppositae invicem blasphemiae ex aequo proscribuntur: «Merito deinceps dixerim in divisores, sectoresque, et peremptores reverendissimi Ecclesiae Dei praeconii, qui monarchiam in ternas potentias, ternasque substantias, et ternas deitates carpunt. Audio enim quosdam apud vos divini verbi magistros, hujus sententiae professores, qui ex diametro, ut ita dicam, pugnant cum placitis Sabellii. Ille enim cum blasphemia dicit, Filium esse Patrem, Patremque Filium: isti autem quodammodo tres deos constituunt, dum in tres substantias alienigenas et inter se mutuo segregatas sanctam unitatem dispartiuntur. Uniri enim necessum est omnium Deo Dei Verbum, et in eo haerere versarique Spiritum sanctum, et sanctam Trinitatem in unum omnium rerum Deum omnipotentem, veluti in verticem principemque, [Col. 1435B] consummari et coalescere. Marcionis enim vaniloqui doctrina sectionem divisionemque monarchiae in tres principatus instituit. Sed ea diabolica institutio est, non autem verorum Christi discipulorum, et acquiescentium Salvatoris praeceptis. Illi enim, ut Trinitatem praedicari a sacris litteris plane sciunt: ita tres deos a veteri aut novo testamento uspiam induci nequaquam agnoscunt.» (Apud S. Athanas., Synodi Nicaen. decret. ) Idem pontifex pariter damnavit Paulum Samosatenum episcopum Antiochenum: quod complures auctores [Col. 1436A] probant ex testimonio S. Athanasii ( de Synodis ). Hic haeresiarcha docebat, Jesum Christum solam hominis naturam habere, ejusque sanguinem in Eucharistia esse corruptibilem. (Euseb., Hist., lib. VII, cap. 22, et S. Dionys., Epist. adv. Paulum Samosat.) Credebatur igitur praesens antiquis his Ecclesiae temporibus Christus Dominus in Eucharistia, quem recentes sectarii negant. Errores suos abjuravit in concilio primo, ea de causa habito sua in Ecclesia Antiochena. Verum cum simulato id fecisse cognosceretur, coacta ibidem secunda synodus eumdem deposuit. «Omnes vero episcopi et pastores, qui in concilio memorato erant vocati, unam communi consensu epistolam ad Dionysium episcopum Romanum, et ad Maximum Alexandriae Ecclesiam procurantem nominatim conscripserunt, cujus exemplaria ad omnes provincias miserunt.» (Euseb., lib. VII Hist., cap. 24.) Paulus recusans domum episcopalem cedere domno suum in locum suffecto, ad imperatorem Aurelianum [Col. 1436B] preces direxit, ut cogeretur. Princeps hic, etsi paganus, dignum protulit plane judicium, unde comprobatur auctoritas suprema, quam apud Christianos semper obtinuit Romana Ecclesia, ejusque pontifex: «Praecepit enim, ut domus Ecclesiae illi tribueretur, quibus Christiani Italiae et urbis Romae episcopi per litteras tribuendam perscriberent.» (Idem Euseb., ibid.) Id porro fuit, ut Eusebius observat, sanctissimum decretum: sanctissime decrevit; id est omnino consonum legibus nostrae sanctae religionis, et ad ingenium exactissimae justitiae.
26 Dionysius, ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos duos, menses tres, dies septem [Col. 1417] B, ann. 11, m. 3, d. 14. . Fuit autem [Col. 1417] B, et Valeriani, Claudii Aureliani a Coss. Fusci et Basci ad Aurel. Aug. et Bassum. temporibus Gallieni ex die XI Kalendarum Augustarum, Aemiliano et Basso consulibus, usque in diem VII Kalendarum Januariarum, a consulatu [Col. 1417] C, consulatus. Claudii et Paterni. [Col. 1417] Baron. ann. 270 in fine. Hic presbyteris ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioeceses [Col. 1417] C et dioeceses. instituit. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembris: presbyteros duodecim, diaconos sex, episcopos per diversa loca numero octo [Col. 1417] CB. septem. . Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, VI Kalendas Januarii; et cessavit episcopatus dies quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Dionysius annis octo, mensibus duobus, diebus quatuor. Fuit temporibus Gallieni ex die XI Kalendarum Augusti, Aemiliano et Basso consulibus, usque in diem septimum Kalendar. Januarii, consulibus Claudio et Paterno.
[Col. 1435C] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 27, lin. 3, B, et Aureliani a consulatu Aureliani et Capitolini, A, Claudii et Aureliani. lin. 4, AB, supra martyrum memorias. lin. 6, AB, diaconos 5. lin. 7, milliario 5, AB. lin. 7 et 8, B, Kalendas Januar. Lin. 1, sed ann. 4, m. 3, d. 25. Fuit autem temp. Aureliani. lin. 4, supra memorias martyrum. Lin. 1, annos 4, m. 3, d. 25. lin. 3, Cl. et Aur. lin. 4, supra memorias m. lin. 6, diac. 5. Lin. 1, Flor. duo, annos quatuor, menses sex, vel tres, ut secund. cod. lin. 4, Vat. et Florentini duo, martyrum memorias. lin. 6, omnes cod. mss. quinque. lin. ead., diaconos 5. lin. 7, Vatic. Minor. milliario quinto. Lin. 1, sed. ann. II, m. X, dieb. XXV: martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Claudii et Aureliani. lin. 4 et 5, missas celebrare. lin. 7, ubi et sepultus est III Kal. Jun. milliario ab urbe Roma II, et cessavit episcopatus diebus V.
[Col. 1437A] Linea 4.— Supra sepulcra martyrum missas celebrari. Aliae lectiones habent: Supra memorias martyrum. Sepulcra enim, vel ob inscriptiones, et signa martyrii, vel ob ossa martyrum ibidem posita, vocabantur memoriae martyrum, et ex hac Felicis constitutione ortum habuisse putem canonem 34 Illiberitanum, ne cereum in coemeteriis incendatur, inquietandi enim spiritus sanctorum non sunt. Quod nimirum gentiles ex cerei lumine detegerent loca, in quibus martyres sepulti erant, quorum sepulcra ex illo indicio dejiciebant. Porro cum hoc temporibus Diocletiani non licuerit, crediderim tunc ossa martyrum in aliis locis sub altaribus collocari coepisse, et ex illo profluxisse ritum Ecclesiae, consecrandi altaria cum martyrum reliquiis, quae sub illis conduntur ab episcopo consecrante.
[Col. 1437A] Linea 4.— Hic constituit supra sepulcra martyrum [Col. 1437B] missas celebrari. Oratoria seu altaria exstruebantur supra sepulcra martyrum in eorum memoriam. Augustin. contra Faust. lib. XX, cap. 22. «Populus autem Christianus memorias martyrum religiosa solemnitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum consocietur, atque orationibus adjuvetur, ita tamen ut nulli martyrum, sed ipsi Deo martyrum, quamvis in memorias martyrum, constituamus altaria,» etc. Et haec dicebantur martyria (Synod. Chalced., can. 8) : Οἱ κληρικοί τῶν πτωχείων,
καὶ μοναστηρίων, καὶ μαρτυρίων, ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν
τῶν ἐν ἐκάστῃ πόλει ἐπισκόπων διαμενέτωσαν· Clerici ptochotrophiorum, monasteriorum, et martyriorum sub potestate episcoporum permaneant. (Pallad., Hist. Lausiac. c. 103, de Innocentio abbate: Εἶσῆλθεν
εἶς τὸ μαρτύριον ἑαυτοῦ, ὁ οἶκοδομήκει αὐτὸς, ἐν ᾧ κατέκειτο
λείψανα τοῦ θείου Ιωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ. Ingressus est in suum martyrium, quod ipse aedificarat, in quo sitae sunt reliquiae sancti Joannis Baptistae. (Hieronym. [Col. 1437C] in Vita Hilarionis. ) «Causam occultandi juxta praeceptum Antonii fuisse referentes, ne Pergamius qui in illis locis ditissimus erat, sublato ad villam suam sancti corpore, martyrium fabricaretur.» Constitutione Theodosii permissum est, quo in loco sanctorum aliquis est conditus, pro ejus veneratione martyrium, quod vocant, condere, l. VII. C. Th. de Sepulcr. violat. Hinc Martyrarii dicti presbyteri constituti in oratoriis martyrum, cultus martyrum causa (Conc. Aurelian. II, can. 13) : Abbates martyrarii, reclusi, vel presbyteri, epistolia dare non praesumant. (Gregor. Tur., de Mirac. martyr. ) lib. II, cap. 46: «Eo tempore cum post obitum Proserii martyrarii, urbanus diaconus hujus basilicae ordinatur aedituus.» Et quod constitutione Felicis permissum est missas celebrari super sepulcris martyrum, intelligendum est de missis quae celebrarentur in oratoriis exstructis in memoriam martyrum, in quibus conditae erant eorum reliquiae, [Col. 1437D] vel integra corpora.
[Col. 1437D] Linea 2.— Martyrio coronatur. Tertio Kal. Julias anno 275 Felicem martyrii coronam adeptum fuisse, praeter auctoritatem Libri Pontificalis, indicat epistola ejusdem, quam scripsit ad Maximum Alexandrinum episcopum Dionysii successorem, cujus fragmentum in concilii Chalcedonensis actis exstat. Sed illo in fragmento epistolae dies et annus deest. Vide sequentes Blanchini notas. Linea 4.— Hic constituit. Hoc decretum non recens a Felice papa nunc primum est institutum; nam longe ante Felicis tempus ejusmodi institutionem Ecclesia sibi vindicat, et quidem convenientissime secundum Scripturam sacram Apocal., cap. VII, ubi sepulcra martyrum appellantur altaria.
[Col. 1438A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Felicis epocham tam in numeralibus notis, quam in consulibus integram praeservat catalogus Liberianus. Plenam pariter exhibent in consulibus catalogus Felicis IV, Liber Pontificalis, et codices Ocriculenses, licet in numeris nonnihil vitiatam, uti constat ex collatione documentorum, quae recensuimus in Prolegomenis. Ordinatio Felicis papae figenda est die 3 Januarii anno 269, quem aperiebant Claudius et Paternus consules (quae dies in Dominicam incidit); cum vacatio sedis a morte Dionysii absoluta sit diebus quinque, teste hoc eodem Libro Pontificali. Catalogus Liberianus numerat annos solidos quinque ejusdem pontificatus, menses XI, dies XXV. Quare mors Felicis primi refertur ad diem 29 Decembris anno 274, consulibus Aureliano iterum et Capitolino: quos scilicet consules vitae Felicis postremos attribuunt [Col. 1438B] tam catalogi, quam Bibliothecarius, et codices Ocriculenses. Picturae S. Pauli ex nomine Felicis postremam, tantummodo litteram praeservatam ostendunt: in versu autem secundo litteram N ex syllaba an Norum, atque in tertio siglam M indicem mensium. Numeri omnes interciderunt. Dum catalogi Italici describerentur ex iisdem picturis, evanidos fuisse oportet; cum loco quinarii annorum, sigla V scribendorum, descriptoris oculi hallucinati, Binarii notam ibi observasse putantis, ejus animo ac nostro eamdem exhibeant in binarium ita conversam II: quae hallucinatio evenire facile potuit ex imo pavimenti Ecclesiae in eam altitudinem ac distantiam intuentibus, si colores et ductus litterae V in conjunctione infima fuerint evanidi II. In mensibus quoque unitas, quae post denarii notam X sequebatur juxta catalogum Liberianum, si minus evidens erat, occasionem praebuit menses X, loco XI consignandi. Nomina consulum, [Col. 1438C] tot in codicibus praeservata, et dies electionis relatus ad quintum ab obitu decessoris, una cum die depositionis, perinde certo ex vetustis ac genuinis documentis mox afferendis, non sinunt nos dubitare de integritate epochae, definitae in catalogo Liberiano his verbis: Felix, etc. Sedit annos quinque, mens. XI, dies XXV. Dixi diem depositionis constare ex genuinis documentis, iisque vetustissimis. Nam in opusc. relato inter Prolegomena, scripto per aetatem Liberii, depositiones Felicis et Callisti consignantur III Kalendas Januarii: cui Martyrologia complura, et Lectionarii codices suffragantur. Ex his vero corrigendus est Bibliothecarius noster, sive amanuensis, qui vitio unius litterae male descripsit III Kal. Jun. (id est tertium Kalendas Junii ) quod recte scriptum fuerat in opusculo quarti saeculi supra relato inter Prolegomena, tertio Kal. Jan. (hoc est Januarii ) et ansam [Col. 1438D] dedit posteris transferendi memoriam Felicis ex die vera depositionis 30 Decembris ad 30 Maii, ut Beda, Usuardus, Ado suis in Martyrologiis praestiterunt. Dum Prolegomena praelo subderentur, cum observarem catalogum Felicis quarti, et Colbertinos duos ( h et m pag. c.) annos quatuor numerare in Felice, qui proximius accederent ad spatium quinquennii per consules indicatum secluso uno extremo, aliorum vero catalogorum plerosque biennium exprimere, et a Liberiano caeterisque longius dissidere; in picturis autem basilicae S. Pauli omnes numeri cum hic excidissent; opinabar tutius esse Felicianum catalogum sequi. Verum re maturius perpensa, laterculi consulares in Felice recensiti tam in Liberiano catalogo, quam in Feliciano, et apud Bibliothecarium caeterosque codices, monuerunt, sibi [Col. 1439A] constare Liberianum prae omnibus antiquiorem, dum annos V, menses XI, dies XXV attribuit (ex die scilicet ordinationis 3 Januarii, quae et Dominica fuit anno 269, Claudio et Paterno coss., ad diem 30 Decembris 274, Aureliano iterum et Capitolino coss.); Italicos autem catalogos potiores c. d. e. f., Belgicum g., et Colbertinos l. et n., necnon codices Ocriculenses, qui annos II tantum exhibent, ex vitiosa transcriptione vetusti descriptoris erroris originem traxisse, qui numerum quinarii V diductis inferne hastarum ductibus in binarium II deformavit. Quare in Chronologia pontificia et consulari, in fine Prolegomenon impressa, epocham Liberiani catalogi secutus ad eamdem censui reformandos caeteros catalogos, et codices, ut consulum rationes demonstrant. Linea 4.— Constituit super sepulcra martyrum missas celebrari. Hoc institutum, ejusque causas illustrat pluribus testimoniis sanctorum Patrum et [Col. 1439B] scriptorum illis aequalium, necnon exemplis Ecclesiae Romanae, aliarumque (card. Bona Rerum Liturg., lib. I, cap. 19, num. 5) . Ad institutum quod attinet, ex Prudentio memorat id observatum in sepulcro S. Hippolyti martyris, ejus scilicet qui passus fuerat cum B. Laurentio sub Valeriano:
Quare et ex Ambrosio basilicam Romano more dedicari per martyrum reliquias docet altari illatas.
[Col. 1439C] Quod vero refertur ad causas, hanc prae caeteris producit ex fidei dogmate quo sanctorum communionem in Symbolo profitemur. «Antiquissima tamen (ait), et ubique recepta consuetudo fert. ut martyrum reliquiae in altarium consecratione adhibeantur, quorum animas sub altari Dei Joannes in coelis vidit cap. VI Apocalypsis. Haec autem martyrum veneratio ex eo dogmate fidei orta est, quo sanctorum communionem credimus et fatemur. Fideles etenim ut hoc facto profiterentur, in iis locis ad orationem, et ad divina mysteria participanda conveniebant, in quibus sanctorum lipsana posita erant, ut ea ratione, quam status defunctorum permittit, cum illis communicarent. Per illa siquidem repraesentatur Ecclesia triumphans: quae sic aliquo modo cum militante communicat, et sacrificio nostro interest. Nam licet ipsa lipsana, et ossa sanctorum absente anima sensu careant, respectum nihilominus dicunt ad animam, quae in coelis est, et ipsis [Col. 1439D] inest semen quoddam resurrectionis et aeternitatis.» Quare et Hieronymus ibi adversus Vigilantium, qui ausus fuerat martyrum cultum convellere, impiam ejus illationem ita sugillat: «Male ergo facit Romanus episcopus, qui super mortuorum hominum Petri et Pauli secundum nos veneranda, secundum te vilem pulvisculum offert Domino sacrificia, et tumulos eorum Christi arbitratur altaria.» Nec minus opportune subdit ad comprobandam allatam causam alias observationes, ita scribens in fine ejusdem capitis.
«Hac etiam de causa veteris Ecclesiae Patres episcopos orthodoxos sub altari sepelire consueverunt, ut cum ipsis sacrificia et ordinationes fierent: qui ad servandam fidei unitatem, et ad legitimam successionem indicandam, communionem viventis episcopi cum antecessore defuncto necessariam existimabant. Apparet hujus moris vestigium in collatione catholicorum cum Donatistis habita Carthagine tempore Innocentii I, cognitione prima, [Col. 1440A] cap. 204. Nam ibi Donatus episcopus Sitifensis dixit: Supra corpus episcopi catholici presbyterum ordinavit, et Deo volente ordinabitur illic episcopus. » Haec, ibi profert doctissimus cardinalis: quibus addi posset vetus illa consuetudo Alexandrinorum antistitum, quam ex Liberato in Breviculo cap. 20 recitat Thomassinus veteris et novae Discipl, part. I, lib. II, cap. 54, num. 2. «Nempe ut his, qui episcopo demortuo successurus erat, super ejus corpus excubias noctis ageret, dexteram demortui suo imponeret capiti, eoque demum terrae mandato Pallio beati Marci indueretur, atque ita conscenderet in thronum Marci. Consuetudo est Alexandriae, illum, qui defuncto succedit, excubias super defuncti corpore agere, manumque dexteram ejus suo capiti imponere, et sepulto, manibus suis accipere collo suo beati Marci pallium, et tunc legitime sedere. » Licet autem in Romana Ecclesia non vignerit mos iste imponendi capiti pontificis successoris manum decessoris demortui; attamen ordinationes plerumque factas [Col. 1440B] fuisse constat prope corpus beati Petri, ut ex Leonis Magni sermonibus colligitur, convocantis die ordinationis populum et clerum ad vigilias celebrandas ad beatum Petrum. Unde ortam dicimus suspicionem translati corporis ejusdem apostoli ex Vaticano ad Catacumbas, quando locus Vaticani, ad collectam destinatus apud cineres beati Petri, in persecutione. Decii et Valeriani clerum potissime impetentis, redditus jam nimis celebris exponebat periculo persecutorum clericos et Christianos illuc accessuros ad ordinationem. Remissus deinde agente contra nos Gallieno, reportari non difficulter potuit in locum pristinum corpus apostoli, ibique celebrari potuerunt de more ordinationes, juxta rituum superiorum constantiam habendae ut plurimum apud corpus principis apostolorum, ex quo transmittebatur ad successores potestas illa unitatis Ecclesiae continendae, et conciliandae, uti jam explicuimus in Dionysio.
Linea 6, 7.— Hic fecit basilicam via Aurelia ubi et [Col. 1440C] sepultus est milliario secundo ab urbe Roma. Ecclesiam et coemeterium S. Felicis solerter se indagasse, sed nimis proximo ad Urbem loco, nempe ad titulum S. Pancratii dimidio tantum milliario ab Urbis porta dissitum frustra quaesisse, ex iis quos commemorat Schelestratius (in notis ad hunc numerum) scripserunt Bosius ac Severanus. Modo cognoscitur ex opusculo XVI dictis in Prolegomenis, col. 375 et seqq., collatis cum situ coemeterii SS. Processi et Martiniani, nuper detecti a cl. V. Can. Boldetto via Aurelia, altero ab Urbe lapide in vinea RR. PP. Doctrinae Christianae, non longe a vinea illustriss. praesulis Maphei Farsetti, patricii Veneti: cujus coemeterii aditus alter aperitur ad suburbanum S. Pii quinti, vulgo dictum Il Casaletto di Pio quinto. Huic enim distantiae respondet proxima illa ecclesia, et coemeterium, insignitum nomine utriusque Felicis, et indicatum per illa verba: «In altera ecclesia. Processus et Martinianus, et in tertia [Col. 1440D] Felices duo.» De invento nuper loco, et coemeterio SS. Processi et Martiniani, altero ab Urbe lapide, vide laudatum Boldettum de Sac. Coemet., lib. II, cap. 18, pag. 539.
[Col. 1440D] Linea 4.— Hic constituit supra sepulcra martyrum missas celebrari. Ejusmodi institutionem, longe ante Felicis papae tempora Ecclesia sibi vindicat; idque testimonio etiam divinae Scripturae. Nam habet liber Apocalypsis cap. VI: Vidi subtus altare Dei animas interfectorum propter Verbum Dei, et propter testimonium quod habebant, etc., clare demonstrat altaria fuisse sepulcra martyrum. Qui quidem mos perseveravit semper in Ecclesia; in eoque tam Graeci, quam Latini interpretes, aeque consentiunt: pariterque affirmant, sepulcrum martyrum fuisse altare, ac super illud offerri consuevisse sacrificia. Felix ergo hoc decretum non tam statuisse primus, quam antiquum, renovasse visus [Col. 1441A] est. Hinc altaria, et arae absque reliquiis martyrum haud consecrantur.
[Col. 1441A] Nona Ecclesiae persecutio. Aurelianus anno ducentesimo septuagesimo imperator creatus, in Christianos bene affectus fuit, et adversus Paulum Samosatenum, a posteriori synodo Antiochena, tanquam novae haereseos auctorem damnatum, edictum emisit: «Processu vero temporis, inquit Eusebius lib. VII, cap. 30, aliter de nobis sentiens quorundam consiliis coepit impelli, ut persecutionem adversus nostros commoveret.» Licet autem ea brevis fuerit, utpote sub finem Vitae ab Aureliano intentata, ingentem tamen martyrum numerum fecit. De ea legendus Annotator Baronii ad annum 272.
[Col. 1441A] Felix papa scripsit epistolam adversus haereses [Col. 1441B] Sabellii, et Pauli Samosateni ad Maximum episcopum et clerum Alexandrinum. Concilium Ephesinum et Chalcedonense nobis praeservarunt [Col. 1442A] una cum titulo etiam fragmentum ejus epistolae, quod adhibent ad confirmandam Ecclesiae fidem contra haereses ab eo proscriptas. Tale autem est: «Felicis sanctissimi episcopi Romae, et martyris ex epistola ad Maximum episcopum et clerum Alexandrinum. De Verbi autem Incarnatione, et fide credimus in Dominum nostrum Jesum Christum ex Maria Virgine natum, quod ipse est sempiternus Dei Filius et Verbum, non autem homo a Deo assumptus, ut alius sit ab illo. Neque enim hominem assumpsit Dei Filius, ut alius ab ipso existat: sed cum perfectus Deus esset, factus est simul homo perfectus, ex Virgine incarnatus.» (Concil. Ephes. part. II, act. 1. Item apud concil. Chalcedon. act. 1.) Vide insuper S. Cyrillum ad Alexandrin. in Apologia; et Vincent. Lirin. adv. Haer. c. 42. Linea 4.— Hic constituit super sepulcra martyrum missas celebrari. Usus hic ex traditione apostolica descendit, quemadmodum cognoscimus ex his quae Joannes in Apocalypsi perscribit cap. VI: [Col. 1442B] Vidi subtus altare Dei animas interfectorum propter Verbum Dei, et propter testimonium, quod habebant.
27 Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos duos, menses decem, dies viginti quinque [Col. 1435] B, ann. 2, m. 5, min. die uno. . Martyrio coronatur. Fuit autem temporibus Claudii Aureliani, a consulatu Claudii et Paterni usque ad consulatum Aureliani et Capitolini [Col. 1435] B, a Coss. Aurel. et Bassi, ad Aurel. II, IV Jul. Capitol. . Hic constituit supra sepulcra martyrum missas celebrari. Hic fecit ordinationes duas per mensem Decembrem: presbyteros novem diaconos duos [Col. 1435] CB, quinque , episcopos per diversa loca numero quinque. Hic fecit basilicam in via Aurelia, ubi et sepultus est, milliario secundo ab urbe Roma, III Kalendas Junii; et cessavit episcopatus dies quinque.
CATALOGUS SUB LIBERIO
Felix annis V, mensibus XI, diebus XXV. Fuit temporibus Claudii et Aureliani a consulatu Claudii et Paterni usque in consulatum Aureliani II et Capitolini.
[Col. 1441C] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 28, lin. 5, loca 442 martyres. Lin. 1, ex p. Maximo de civ. Lunae, sedit an. unum, d. unum. lin. 3, Dec. secundo, et Carino cons. Maz., Caro secundus et Çar. cons. Hic constituit. lin. 8, ad not. suam div. lin. 10, novem, qui etiam martyrio coronatus est, et sepultus. lin. 12, dies 8. Lin. 1, scr. Lunae, sedit ann. 1, m. 1. d. 2. lin. 3, consul. Aureliani. lin. 5, uvae benedici. lin. 6, manibus suis sep. lin. 8, quod t. usque ad not. sibi devulgaretur. lin. 10, et martyrio cor. lin. 11 et 12, et cess. ep. dies octo. Lin. 2, Flor. duo et Cassin., annum I, mens. I, diem I. lin. 4, Vat., praecepit benedici deleto ut; juxta Flor. quoq. et Cass. verba sine dalmatica sepeliret, desunt in Vat. lin. 7, Flor. et Cass. sui. lin. 8, Flor. sec. ordinat. tres. Lin. 2, sedit ann. VIII, m. X, diebus IV. lin. 3, a consulatu Aureliani III et Marcellini. lin. 5, fabae et uvae benedici. Hic temporibus suprascriptis per diversa loca CCXLII martyres manu sua sepelivit. lin. 6, ut quicunque de fidelium ( amanuensis addidit de, vel omisit numero) coetu, cessavit episcopatus diebus VIII.
[Col. 1443A] Linea 4.— Hic constituit ut fruges super altare tantum fabae et uvae benedicerentur. Instituti apostolici fuit, ut novae fruges, et uvae recentes super altare offerrentur velut primitiae frugum, et a sacerdotibus benedicerentur, neve mel, aut lac, vel aliud quidquam offeratur, praeter uvas, et fruges recentes, ex can. 3 Apost. syn. Carth., can. 40: sin. VI in Trull., can. 28, 57, can. Didicimus, de Consecr., dist. 1, et Constit. apostol., lib. VIII, cap. 46. Inde manavit ritus apud Graecos, ut fruges et uvae recentes benedicantur a patriarcha CP. in festo Assumptionis B. Mariae, in sacra aede Blachernarum, teste Balsamon. ad d. can. 3 Apost., et apud Latinos, ut uvae benedicantur in festo D. Sixti, Gloss. in d. can. Didicimus. Itaque Eutychianus non est dicendus auctor ejus instituti, sed potius instaurator. Ac valde probabilis est conjectura Baronii, hoc institutum repetitum ab Eutychiano, ut opponeretur errori [Col. 1443B] Manichaeorum, qui putabant vinum esse fel principum tenebrarum, et quibus vinum gustare sacrilegium erat, ut testatur Augustin. de Morib. Manichaeor., cap. 26. Idem contra Faust., lib. XX, cap. 12. Linea 6.— Constituit ut quicunque fidelium martyrem sepeliret, sine dalmatica, aut colobio purpurato, nulla ratione sepeliret. Eutychianus statuit ne martyr sine dalmatica vel colobio purpurato sepeliretur. Hoc constitutum est ad cultum martyrum, quia dalmatica erat vestis communis episcoporum et diaconorum. Augustin. Quaest. Veter. Test., cap. 46: «Quasi non hodie diaconi dalmaticis induantur, sicut episcopi.» Et Pontius Diaconus in Vit. S. Cypriani, apud Surium Sept. 14: «Et cum se dalmatica expoliasset, et diaconibus tradidisset, in linea stetit.» Pascasii diaconi feretro ejus dalmatica imposita statim claruit miraculis. Gregor. Dialeg. lib. IV, cap. 40: «Hic itaque cum temporibus [Col. 1443C] Symmachi apostolicae sedis praesulis esset defunctus, ejus dalmaticam feretro superpositam, daemoniacus tetigit, statimque sanatus est.» Martyres sepulti cum dalmatica vel colobio purpureo. Colobium erat tunica sine manicis, instar dalmaticae, habens plagulam purpurae assutam, quod est signum militiae Christi, Doroth. Doctrin. 1: Ἔχει δέ
τὸ κολόβιον ἡμῶν καί σημεῖον τί ποτέ πορφυροῦν· τί
θέλει το σημεῖον τὸ πορφυροῦν_ ἔκαστος στρατευόμενος
τῶ βασιλεῖ πορφύραν ἔχει εἱς τὸ χλαμίδιον αὐτοῦ· Habet et tunica signum purpureum: quid vult signum purpureum? unusquisque regi militans habet purpuram in chlamyde sua. Cucullas Tabennensibus fratribus imposuit Pachomius abbas, insignes signo crucis purpureae. Pallad. Hist. Lausiac cap. 38: Τινὰς σταυροῦ διαπορφυρίου ἐκέλευσε τούτοις ἐντίτεθαι· Cucullas jussit eis imponi, habentes crucem purpuream.
[Col. 1443D] Linea 5.— Hic temporibus suis per diversa loca martyres manu sua sepelivit. Deciana persecutio, quae coemeteria interdixit Christianis, forsitan occasio fuerat, ut martyrum corpora absque debito honore jacerent. Hinc postea in basilicis jam restitutis, et parochiis distributas martyrum reliquias solemni translatione reposuit pontifex. Verum si altius res repetatur, cum Liber Pontificalis nedum gesta pontificatus, sed quae praecesserunt describat, verbis illis denotare videtur, in Deciana persecutione Eutychianum in munere aut presbyteri, aut diaconi martyrum versantem laudatos martyres sepelisse: quod denotare videntur illa verba, quibus id explicat, Euthychianum temporibus suis, seu per varia tempora suorum officiorum haec praestitisse, sepeliendo scilicet laudata martyrum corpora. Officium ecclesiasticum [Col. 1444A] illic designasse Librum Pontificalem eruitur etiam ex eo quod advertat, manu sua munus pietatis obiisse: officium vero sepeliendi, curandi de martyrum memoriis, reliquiis, aut rebus similibus proprium erat presbyteri martyrum, uti exemplo Anacleti erigentis apostolorum memoriam supra notatum est, institutio, et munus hoc martyrum presbyteris demandatum erat utile, imo necessarium, cum ii intimare deberent episcopis actus virtutum, vera martyrii signa quae obitum praecesserant, ut deinde antistites, vel promeritum tribuerent titulum confessoribus, vel consummato martyrio coronatis venerationem decernerent, et certius innotescerent martyrii causa, martyrum numerus, et illustres agones. Eo vel maxime, quia martyrum certorum copia verae Ecclesiae signum hoc tempore reputabatur: Unde Montanus sancti Cypriani discipulus haereticam pravitatem sugillans, argumentum hoc adhibet haereticos contestans, ut vel de copia martyrum Ecclesiae veritatem intelligerent. Et antiquus scriptor [Col. 1444B] apud Eusebium anonymus, lib. V, c. 16 in fine, dum haereticos aequo zelo proscindit, haec de haereticorum sui temporis moribus: «Postquam vero in omnibus, quae supra posui convicti, nihil habent, quod respondeant, ad martyres confugere conantur: afferentes multos se martyres habere. . . . . Nam et aliarum haeresum sectatores plurimos se habere martyres praedicant. . . . . . . Primi certe, qui Marcionis haeresim sequuntur. . . . . . . . quamplurimos habere se dicunt martyres Christi.» Quapropter ut veri confessores, et coronati martyres dignoscerentur, necessum erat, et ad providam episcoporum curam spectabat, strenuos inter presbyteros deligere inspectores, qui ex actibus et martyrum gestis probarent, an eo honore essent cohonestandi. Probationem istiusmodi supponit Apollonius supra laudatus in Cathaphrygatum haeresis impugnatione, ubi mores eorumdem describens, asserit eos gloriari de martyribus, exinde de vera Ecclesia. Quos reprehendens scribit: [Col. 1444C] «Qui enim ab ipsis prophetae, et martyres dicuntur, eo non solum a divitibus, sed etiam a mendicis, pupillis, et viduis pecunias corrogare demonstrabimus. . . . . Actus enim prophetae tanquam fructus examinandi sunt.» De facta examinatione cujusdam inter ipsos nomine Alexandri, jactantis se martyrem subdit Apollonius: «Quod vero ad Alexandrum pertinet, ut veritas omnibus nosse cupientibus innotescat, judicatus est Ephesi ab Aemilio Frontino Asiae proconsule, non ob nomen Christi, sed ob ea quae perpetraverat latrocinia, cum jam desertor fidei esset. Deinde vero ementitus nomen Christi dimissus est, cum verbis illius fideles fefellisset. Ecclesia vero loci unde erat oriundus etiam non recepit.» Quomodo enim Ecclesiae et fideles poterant determinare, qui consuetis titulis dignarentur, nisi essent presbyteri, qui actus probarent? Concreditum itaque erat munus designatis viris, qui examinabant confessorum et martyrum gesta, et episcopis deferebant, et deinde [Col. 1444D] publicabantur honores deferendi. Hi alii esse non poterant, nisi proximiores ad ministeria martyrum, qui certo erant presbyteri et diaconi martyrum. Ad hos ex numeris demandati onere spectasse, martyrum cadavera sepulturae consignare, signisque denotare pro veneratione, omnino fatendum est, cum identitas martyris expressa pro cultu reliquiarum exigeretur. Quae signa cum non deprehenderet Caecilianus archidiaconus, cum Lucilla ossa cujusdam oscularetur, communionem interdixit ex Optato. Nomina etiam apposita, et tempora martyrii sepulcris, veluti indicia ostendit Martini factum a Severo laudatum, cum deprehenderet populum frequentare sepulcrum, de quo certo non constabat an esset martyris. Sic enim Sulpitius in Vita S. Martini: «Martinus non temere incertis adhibens fidem, ab his qui majores natu presbyteris vel [Col. 1445A] clericis agitabat, sibi nomen martyris, vel tempora passionis ostendi.» A presbyteris, inquam, quorum erat haec sollicitudo, ex horum diligentia ad nos devenerunt indiculi depositionis, sepulturae, festi martyrum, et alia, unde conflata sunt Martyrologia. Exstat, ut res testimoniis illustretur, vetus Indiculus in quo loco unusquisque requiescit pontificum Romanorum (hunc dedimus supra). Et in veteri Kalendario Ecclesiae Carthaginensis a Mabillonio edito initio exponitur ex quo conflatum sit Analect., tom. III: «Hic continentur dies natalitiorum martyrum, et depositiones episcoporum, quorum Ecclesia Carthaginis anniversaria celebrat.» Quamlibet vero Ecclesiam hos indiculos distinctos habuisse juxta vetustissima instituta laudat Sozomenus, cum de Palaestinae civitatibus Constantia, et Gaza loquitur l. V, c. 3: «Utraque enim suum seorsim habet episcopum, suum clerum, dies item festos martyrum suorum, et commemorationes episcoporum, qui ipsis praefuerunt.» Eutychiani itaque diligentia, manu sua sepelientis [Col. 1445B] martyres, denotat id egisse persecutionis Decianae temporibus suis saevientis occasione, quando interdictis caemeteriis et catacumbis, diaconus, aut martyrum presbyter voluit quo poterat, martyrum corpora tumulare, ne eo honore privarentur. Linea 6.— Qui hoc instituit, ut quicunque fidelium martyrem sepeliret. . . . . quod tamen ad notitiam sibi divulgaret. Constitutum roborat superiorem observationem, pontificem nempe munus presbyteri martyrem defungentem, manu sua martyrum cadavera curasse, et ne fraus interveniret consueta signa apposuisse; id enim verba illa denotare significant, ut per eam sollicitudinem martyrum, et reliquiarum identitas probaretur: eadem occasione decernit, ut cujusque ordinis, conditionisque essent fideles, qui tunc speciali cultu martyrum reliquias conquirebant, easque domi custodiebant, de illis eo honore cohonestatis, certiorem pontificem redderent; nempe ut scirent, an veri essent martyres, agnoscendi ex [Col. 1445C] signis, tesserisque usurpatis. Poterat Eutychianus cautelam hanc adhibendam esse statuere, cum Gallieni indulgentia ecclesiis restitutis, et coemeteriis, subtus altaria martyrum corpora reconderentur, ad missarum solemnia agenda, quod suo decreto Felix decessor constituerat. Altera tunc invaluerat consuetudo, ut in privatis domibus fideles martyrum reliquias retinerent, et ante easdem funderent preces Deo, martyres uti mediatores interpellantes. Ab initio enim hujus saeculi, ad gloriam confessorum augendam episcopi ad martyrum preces poenitentibus deferentibus libellos, per eosdem confessores subscriptos, relaxabant poenas pro peccatis solvendas: imo cum essent designati martyres, accurrebant, ut post coronam apud Deum stantes admissorum criminum veniam, veramque poenitentiam impetrarent. De quo exstant exempla in epistolis Cyprianicis; praecipue legendae epist. 21 et 26, in quibus Cyprianus ipse et pro se, et pro aliis expetit coronatorum [Col. 1445D] martyrum intercessiones. Oratoria domestica exstruere solitos fideles in quibus martyrum conquisita corpora reconderent, ut apud Deum eos intercessores pro admissis criminibus haberent, docent Acta S. Bonifacii martyris, qui paucis post interjectis annis martyr occubuit, dum Aglaes et Bonifacius a priori impuritate recedere proponentes, martyrum cadavera requirenda statuunt, et inventa intra domesticos lares, exstructo oratorio, retinere eo scopo. Sic enim Aglaes Bonifacio iter suadet ad Orientis partes, ubi tunc erant Diocletianeae persecutionis initia ex edition. Holst., pag. 8: «Perge igitur ad illas partes, et affer nobis reliquias, id est corpora sanctorum martyrum: si quomodo servientes, atque ministrantes eis, nec non et oratorias domos aedificantes eis dignas, per sanctas passiones eorum salvemur, tum nos, quam multi alii.» Permovere etiam poterat Eutychianum haereticorum tunc insolens factio Novatianorum, sicuti etiam Cataphrygarum, Marcionitarum, et similium improborum hominum [Col. 1446A] colluvies, qui cum viderent catholicos veluti verae Ecclesiae tesseram proponere gloriosa martyrum certamina, et ipsi martyres suos jactitabant, ut supra ex anonymo et Apollonio ab Eusebio laudatis, expensum est. Insuper cum corpora martyrum pecunia a persecutorum satellitibus redimerentur, et confingerent impostores reliquias, ad has fraudes evertendas Eutychianus decernit, sepultorum martyrum notitiam ad episcopos deferendam, ut signis discussis determinaretur qui essent veri martyres, eisque honor tuto dari posset. Diligentissima, et simul vetustissima erat Ecclesiarum, et episcoporum diligentia, et sedula animadversio in trutinandis martyrum priori vitae professione, martyrii circumstantiis, et consummati martyrii causis, quae omnia librata ratione expensa leguntur. Ad apostolicum aevum proximiore aetate Ecclesiae strenuam navarunt operam pro ea diligentia. Trutinabat in martyribus coronatis, an essent exercitati, et parati, an inexercitati. De quo exstat insigne documentum in [Col. 1446B] epistola Lugdunensis Ecclesiae, quae universis Ecclesiis Christianis directa est apud Euseb. l. V, c. 1. Aliqua delibanda ad argumentum illustrandum. Describens itaque turbam confessorum in carceribus detentorum, et quomodo imparati deficerent in agone, ac persisterent exercitati in fidei confessione, ita notionem vocum aperit: «Exinde etiam reliqui dignosci, ac distingui coepere. Et prompti quidem, ac parati erant protomartyres, qui summa animorum alacritate, solemnem illam martyrum confessionem ediderunt. Qui vero imparati, et inexercitati, nec firmis adhuc erant viribus, ad impetum tanti certaminis sustinendum tunc manifeste patuerunt.» Indicia martyris exercitati et parati in Attalo sic describuntur. «Attalus. . . . . . vehementer a populo postulatus ad supplicium, ut pote vir valde celebris, paratus ad certamen accessit, fretus conscientia recte factorum: Quippe in Christianorum disciplina solide exercitatus, testisque apud nos veritatis semper [Col. 1446C] exstiterat.» Erat necessaria cautio adhibita, qua expendebatur supplicii causa, dum etiam qui Christum negaverant, morti addicebantur, unde erat necessaria episcoporum circumspectio in discernendis inter interfectos qui erant confessores, quique fidei extorres. Quod sic denuntiat Lugdunensis Ecclesia: «Omnes siquidem qui a prima statim comprehensione fidem negaverunt, ipsi quoque in carcerem conjecti, eadem quae caeteri martyres perferebant. Neque enim illis quidquam tunc profuit fidei suae negatio; verum illi quidem, qui sese id quod revera erant esse profitebantur, tanquam Christiani conjiciebantur in vincula, nullo alio crimine ipsis objecto. Hi vero perinde ac homicidae, et scelerati homines deinceps detinebantur, duplo gravius quam reliqui supplicium perferentes. Illos etenim gaudium martyrii, spesque promissae beatitudinis, et charitas erga Christum, et Dei Patris Spiritus recreabat. Hos vero graviter torpebat conscientia, ita ut dum [Col. 1446D] trucidarentur, ipso vultu, atque aspectu facile discernerentur a caeteris.» Reliqua signa exercitatorum et inexercitatorum ibi legenda a pag. 166. Et ante Lugdunensis encyclicam Ecclesia Smyrnensis in altera pariter encyclica ostendit Polycarpi martyris exemplo, apud Euseb., l. IV, c. 15, qui martyres secundum Evangelium censendi, discriminans eos qui ultro se se morti, et persecutionibus offerebant, ab iis qui in exercitio virtutum perseverantes, comprehensionem praestolabantur. Necessaria et haec putabatur cautio, cum ultronee se se offerentes, plerique fidem denegabant, quod ibi Ecclesia facto ostendit. Inde Polycarpum proponit, martyrem verum laudat et imitandum, qui ultro non se se obtulit, sed comprehensus signa fortitudinis Christianae in agone exhibuit. Unde ita fidelibus ut exemplar proponunt, ex fragmento Valesiano in notis Euseb., pag. 69 et 73: «Qui non solum doctor insignis, verum etiam summus exstitit martyr. Cujus martyrium omnes imitari student, quippe quod cum Evangelio [Col. 1447A] Christi consenserit.» Porro ab episcopis hocce momentum in martyribus honorandis expensum docet Mansurius Carthagin. Primas Caeciliani decessor, vetans, ne ut martyres honorarentur, qui se se persecutoribus obtulissent: quod legitur in Brevic., col. 3, cap. 14, in nova Baluzii conc. Collect., pag. 327, ubi laudatur Mansurii epistola: «In eisdem etiam litteris lectum est, eos qui se offerrent persecutionibus non comprehensi, et ultro dicerent se habere Scripturas quas non traderent, a quibus hoc nemo quaesierat, displicuisse Mansurio, et ab eis honorandis eum prohibuisse Christianos.» Et antea S. Cyprianus, cum proconsul inquireret de presbyteris Carthagin. Ecclesiae respondet in ejus Vita: «Cum disciplina prohibeat, ne quis se ultro offerat, et tuae quoque censurae hoc displiceat, ne offerre se ipsi possunt, sed a te exquisiti, inveniantur.» Quam disciplinam a Cypriano, suo testimonio roboratam commendat S. Augustinus contra epist. Gaudentii [Col. 1447B] cum scribit: «His sacris litteris eruditus beatus Cyprianus in confessione dixit disciplinam prohibere, ne quis se offerat.» Eadem disciplina vetusta imbuti subdiaconi Ecclesiae Carthaginensis, dum interrogati in Diocletianea persecutione ut sacros codices traderent, responderunt, curam eorumdem ad lectores pertinere: et instantes judices, ut lectorum nomina enuntiarent, reposuere. In Actis Turgat. Felic. post Optatum pag. 94: Nos non sumus proditores. Qua disciplina Cyprianus ultimam clero dedit hortatoriam epistolam; et inter reliqua monita, erat: «Ne quisquam ultro se gentilibus offerret: apprehensus etiam et traditus loqui debet: siquidem in nobis Dominus positus illa hora loquitur, qui nos confiteri magis vult, quam temere profiteri.» Alterum in martyribus venerandis animadversum, ne ultro se injicerent in mortem certam. Hinc Eusebius narrans l. VIII, c. 14, gesta mulieris Christianae, cui stuprum Maxentius inferre moliebatur, «in cubiculum ingressa, solam se relictam esse circumspiciens, [Col. 1447C] gladium pectori immergit.» Ad quae verba Graecus antiquus scholiastes adnotavit (In notis Eus. Valesius, pag. 170): «Quomodo iste miratur mulieres, quae sibimetipsis manus consciverunt: et tamen Ecclesiae judicium in marytrum numero non reponit eas, quae sui ipsarum carnifices exstiterunt. Ignaviae enim potius quam fortitudinis suppliciorum metu mortem praevertere. Verum eas in album martyrum refert, quae ob confessionem Christi nihil formidandum esse existimarunt, alacri animo perpeti paratae, quaecunque ipsis tormenta tyrannorum, ac daemonum ingeniosa solertia irrogasset.» De quo argumento disserit fuse S. Augustinus. Ita synodus Illiberitana inhibet eos honorandos, quos gentilium furor internecioni dedit ob publicam idolorum fractionem. Et Lactantius suggillat ( de Mortibus persecut., c. 13) Christianum, qui publice conscidii Diocletiani in Christianos appensa edicta; etsi Eusebius l. VIII, c. 5, calore nimio fidei ignitum, factum pronuntiet. [Col. 1447D] Optatus plura repetit de his signis l. III, pag. 77. Haec itaque erant momenta, propter quae Eutychianus decernit, quemlibet fidelem reliquias conquirentem et tumulantem debere notitiam episcopo deferre, ut non absque trutina, honor martyrii deferendus statueretur, et reliquiarum identitas probaretur. Linea 7.— Sine dalmatica. . . . . nulla ratione sepeliret. Certiorem tesseram addere decernit pro honorandis martyribus, vestimentorum certum genus, quod fideles apponerent, dum in domesticis oratoriis sacra pignora reponerent. Unde Aglaes ministri, cum viderent Bonifacium martyrem (apud Hoslt. in actis S. Bonif., pag. 22): «Acceperunt corpus sancti martyris, et ungentes illud aromatibus, et involventes linteaminibus pretiosis posuerunt in una de basternis.»
[Col. 1447D] Linea 2.— Fuit temporibus Aureliani. Non tantum [Col. 1448A] Aureliani, verum etiam Taciti, Floriani, Probi, ac demum Numeriani temporibus sedem pontificiam gubernavit, ut patet ex initio et fine pontificatus. Linea 4.— Hic constituit fruges, fabas, et uvas. Usus benedicendi creaturas in Ecclesia antiquissimus est, et ab apostolorum tempore frequentatus, ut constat ex canone apostolorum 2, 3, etc. Linea 7.— Dalmatica. Dalmatica est tunica sine manicis, quae olim in usu fuit. Vide notas Baron. ad Martyrolog. Rom. die 31 Maii, littera B.
[Col. 1448A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Numeri praeservati in epocha S. Eutychiani tum apud basilicam S. Pauli, tum apud catalogos Italiae, inde antiquitus descriptos, necnon in catologo Liberiano, et in pluribus Colbertinis, supra relatis [Col. 1448B] inter Prolegomena plene respondent nominibus consulum enuntiatorum tam in catalogis Liberii ac Felicis, quam in Libro Pontificali. In Liberiano corrigendus observantur unicus error amanuensium, qui caeteros in catalogos, et in picturas quoque irrepsit, hoc est disjunctio unitatis ex numero mensium, ac translatio in sedem dierum. Scribendum fuerat: Linea 6.— Constituit ut quicunque fidelium martyrem sepeliret. sine dalmatica, aut colobio purpurato nulla ratione sepeliret: quod tamen ad notititiam sibi divulgaretur. Vindicandorum martyrum curam promovens cautus pontifex providenter praecepit, ut adderentur indicia certa martyrii in eorum depositione. Adhiberi mandavit colobium, aut dalmaticam non qualemcunque, sed purpuratam ad involvendos martyres: [Col. 1448D] quos etiam purpuratos vocare consuevit Ecclesia in hymno omnium sanctorum. Ante hoc decretum Eutychiani consueverant Christiani sacra martyrum corpora sepelire cum linteis ipsorum sanguine respersis: seu quae data opera apponebantur dum torqueretur martyr, ut sanguis in ea deflueret, quemadmodum in Actis martyrii S. Cypriani Pontius diaconus diligenter descripsit; sive etiam quae adhibebantur ad sparsum sanguinem e solo exsugendum, ut nota Prudentii carmina ostendunt in martyrio S. Hippolyti, vers. 141: ![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271448A.bmp)
[Tabula] Eutychiani depositio aetatis Liberii (supra in Prolegom.) consignatur sexto Idus Decembris. Consules a catalogis enuntiati, necnon a Bibliothecario postremi in Eutychiano sunt Carus II et Carinus, indicantes annum 283. Primi autem consules eidem attributi sunt Aurelianus IV et Marcellinus, aperientes annum 275, cujus anni dies III (quae erat sexta post obitum Felicis, a quo vacasse dicitur sedes dies quinque in superiori numero, versu 8), [Col. 1448C] et incidebat in Dominicam, apte respondet ordinationi Eutychiani. Inde vero ad diem VI Decembris anni 283, Caro II et Carino coss. quando victor abiit e vita, numerantur anni VIII, menses XI, dies III. Biduo post, nempe 8 Decembris depositum fuisse beati pontificis sacrum corpus in coemeterio Callisti referunt documenta superius enuntiata.
Pars attamen linteorum in ipso martyris sepulcro ut plurimum recondebantur, ut ostendunt quamplura exempla legenda apud saepe laudatum Can. Boldettum in observationib. ad Coemet. lib. I. cap. 37. praesertim vero S. Caeciliae, repertae a Paschali papa I cum vestibus sanguine respersis, de quibus idem pontifex ita loquitur: Ubi etiam linleamina cum quibus sacratissimum corpus ejus abstersum est de plagis, quas spiculator trina percussione crudeliter ingesserat, in unum revoluta, plenaque cruore invenimus. Memorandum est etiam involucrum linteorum sanguine imbutorum, quod a se repertum describit pag. 183 circa caput martyris, in ejus loculamento depositum: in quo etiam phiala [Col. 1449B] vitrea grandior reperta est; unde sanguis effluxerat in reclusione, et loculi cum decidisset supra martyris pedes, ibidem concreverat in crustas evidentes; licet aliud vasculum sanguinis fuisset de more appositum externa in parte loculamenti, ad ostendendum (ut arbitror) martyrem vindicatum. Subest etiam alia causa, cur externa in parte loculamenti apertum vas sanguine martyris plenum apponeretur, idque frequentius quam interiori in conceptaculo, in topho ut plurimum excavato, hisce in coemeteriis Romanis. Causam illam mihi suggerunt carmina Prudentii paulo ante prolata:
Conquirebant jam tum fideles reliquias martyrum tanquam tutamen sacrum, et pignus eorumdem intercessionis [Col. 1449C] ad Deum, apud quem noverant revelatum Joanni in Apocalypsi cap. VIII et IX quantum valerent voces interfectorum propter Verbum Dei, et vindicias sanguinis pro Deo fusi exspectantium ac deposcentium tum sibi tum fratribus merito sanguinis Christi, per quem redemptos se fatebantur. Noverant illis responsum fuisse, ut requiescerent modicum tempus, donec impleretur numerus fratrum qui interficiendi erant sicut et illi. Tum vero adnumerandos et hos cum superioribus, qui laverunt stolas suas in sanguine Agni, et ab eodem Agno regendos, et in aeternae vitae gloria circa suum thronum collocandos. In reliquiis martyrum ita conquirendis accendebatur eorum fides ac spes in Deum conspectu exempli, ac pignore intercessionis fratrum, qui sanguinem pro Christo fuderant. Spes attamen gloriosae resurrectionis per sanguinem Christi obtinendae tum animabus tum corporibus iterum sociandis fovebatur et declarabatur apud eosdem fideles diligenti cura [Col. 1449D] humandorum corporum, et sub custodia clausi loculamenti retinendorum. Quae igitur ratio excogitari poterat colligendi martyrum corpora et conservandi causa testandae resurrectionis quam divina spe freti exspectamus, et insimul dividendi inter fideles ea tutamina ac pignora intercessionum, quae conspectus ac veneratio martyrum suis in reliquiis nobis ministrat? Non alia profecto paratior futura erat, quam ea ipsa ingeniose a fidelibus excogitata: collocando scilicet externa in parte loculamenti (in quo condita fuerant corpora martyrum vindicatorum per episcopum ope ministrorum quos ad haec agenda delegisset praefectos fidelibus notariis) vasculum sanguine martyris plenum. Citra imminutionem reliquiarum solidarum in loculamento quiescentium, in aperto externo vasculo poterant fideles submittere lintea, seu brandea, quae postmodum dicta sunt, eaque sanguine martyris ita imbuta domum referre, et tutamen sibi ac posteris praeservare, ut in eo carmine [Col. 1450A] affirmat Prudentius. Videnda etiam ejusmodi consuetudo in Actis SS. Susannae virg. et martyr. et Caii papae et martyris, quae afferentur ex R. P. Becillo ad num. proximum in notis ad lin. 12. Expediebat vero ita consulere pietati simul ac securitati fidelium, quos cum viderent episcopi nimium quandoque se exponere periculo certaminis non lacessitos, quando in ipso cruciatu martyrum lintea apponebant quae respersa sanguine retraherent atque asportarent: hoc tutiori genere studii ad consequendum optatum sanguinem juvandos esse judicarunt. Ita enim poterant in cryptis inobservati sanguinem pro Christo fusum linteis haurire e vasculo exterius apposito ac patenti devotioni confratrum suorum. Colligitur haec rerum series ex aliis quoque Prudentii versibus, necnon ex veteri consuetudine per S. Gregorium Magnum asserta, dum rescriberet ad Constantinam Augustam, eique negaret reliquias corporum SS. apostolorum Petri et Pauli transmittere, brandea non negaturus. Prudentii carmina, quae [Col. 1450B] testantur causas a nobis indicatas, fidem ac spem Christianam excitandi conspectu reliquiarum SS. martyrum, indulgentiam implorando per illorum intercessionem, quos tanquam Dei servos in reliquiis venerabantur velut instrumentis ab eorum animabus adhibitis ad fortiter tolerandas pro Christo passiones, sunt ea praesertim, quibus concludit hymnum in laudem S. Vincentii martyris:
En igitur operae pretium occludendi reliquias et obsignandi ad spem resurrectionis asserendam, eodemque tempore apponendi sanguinis in vase externo ac patente ad irroranda lintea, quae tanquam pignora tutelae nostrarum precum forent deferenda a devotis oratoribus domum. Quae consuetudo brandeorum [Col. 1451A] dimittendorum ad contactum confessionis beati Petri et aliorum martyrum, servata est aetate Gregorii Magni, ac sequentibus saeculis: ita ut nostro etiam hoc tempore servatur in aede S. Caeciliae, ubi vela contactu ejusdem sacri tumuli ita praeparata distribuuntur ad elevandas in Deum mentes, et fidem resurrectionis, spem gloriae, intercessionis martyrum, indulgentiae consequendae per Christum Dominum ex eorumdem veneratione, qui ejus mystici corporis dignas se partes ita comprobaverunt, ut nobis insinuent parem eventum nobis quoque oppigneratum, si eos imitemur quos colimus.
Consequitur ex dictis, ut quaedam vascula crustam sanguinis evidentem adhuc retineant a quibus scilicet non ita cito linteis suis fideles exsuxerunt sanguinem totum, sed spatium temporis reliquerunt ad crustam exsiccandam vitro pertinaciter adhaesuram. Alia vero vascula, quae sollicito fidelium accursu exsugi contigit, vel tenue vel nullum sanguinis vestigium [Col. 1451B] praeservare posteris potuerunt. Consumpta vero liquida sanguinis parte linteis excepta, contactus brandeorum, licet humorem non attraheret, pietatis sensum ac devotionis non assimilem excitabat.
Quare B. Gregorius Magnus in litteris ad Constantinam Augustam datis (lib. III, ep. 30, edit. Rom.) merito testabatur, hanc esse consuetudinem Romanorum, ut poscentibus reliquias martyrum brandea largirentur, quae in pyxide posita apud loculos occludentes martyrum corpora (calices vero isti sanguinei ita loculamentis adhaerent) intacto martyris corpore pro sanctuariis transmittebantur. «Cognoscat autem (inquit) tranquillissima domina, quia Romanis consuetudo non est, quando sanctorum reliquias dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore: sed tantummodo in pyxide brandeum mittitur, atque ad sacratissima corpora sanctorum ponitur. Quod levatum, in ecclesia, quae est dedicanda debita cum veneratione reconditur.» Graecis [Col. 1451C] affirmat maturius receptum morem dividendi partes corporis ejusdem martyris; quem morem parcius frequentavit ante Gregorium ac serius recepit Romana Ecclesia. Accepimus, a Silvestro primo divisa inter duas basilicas praecipuas apostolorum Petri et Pauli aequis partibus eorum ossa, idque ex rationabili et gravi causa, non disjungendi scilicet eos qui hujus in Ecclesiae Romanae institutione fuerant tum vita tum morte conjuncti. Caeterum translationes frequentes, ac divisiones reliquiarum corporis fieri aegre adhuc ferebant Romani sub Magno Gregorio: quas postmodum liberalius admiserunt, tum ad praeservanda a Saracenorum et haereticorum injuriis lipsana martyrum; tum ad decorandas novas aedes Deo sacras (quarum numerus in dies augebatur) tutela martyrum hisce arrhis oppignerata. Brandea vero linteique panni hisce in calicibus sanguinea crusta obductis demersi, et subinde extracti, aut appliciti conditorio martyris adhaerenti, dividebantur fidelibus, [Col. 1451D] tanquam tesserae communis fidei ac spei resurrectionis, et communionis militantis Ecclesiae cum triumphante diu ante Gregorium et Leonem Magnum, ut ex Actis S. Cypriani atque aliorum martyrum constat, et evincitur hisce ex vasculis, vicario veluti jure substitutis reliquiarum partitioni, cum sanguis adhuc recens ab effusione linteis exsugi potuit; et cum in crustam concrevisset, ex contactu sanguinis pro Christo fusi reliquiarum naturam quodammodo reportantibus iisdem brandeis, quae ita sanguini et corpori admovebantur ac distribuebantur petentibus, oscula religiosa iisdem libaturis, et veluti sacrum phylacterium ac tutamen sibi suisque reservaturis. Haec habui, quae adnotarem ad elucidandum decretum Eutychiani, et consuetudinem Romanae Ecclesiae apponendi sanguinem pro Christo fusum a martyribus vindicatis. Vindicatos cum assero beatos martyres, cognitione episcopi id factum intelligo, ex hoc ipso Eutychiani decreto, statuente praeter consuetudinem [Col. 1452A] brandeorum, etiam delationem rerum ad tribunal pontificis ita vindicantis veros martyres a suppositis et a fidelibus caetris martyrii gloriam non consecutis.
Quod autem addat Eutychianus praecedenti consuetudini sanguinem apponendi loculis martyrum etiam legem adhibendi purpurei colobii ad convestienda martyrum corpora, dum efferrentur ac sepelirentur, id neque supervacaneum censendum est, neque alienum a causa vindicationis. Cum enim beatis martyribus mortem inferrent tyranni variis suppliciis, nec semper illi effusione sanguinis necarentur, puta cum mergerentur in flumine, aut in mari, cum incendio absumerentur, aut inedia, aut frigore, aut laqueo, veneno, et his similibus generibus mortis; tunc sanguinis judicium adhiberi minime poterat ad ostendendam vindicationem eorumdem martyrii. Praecepit igitur Eutychianus, ut colobio purpureo, sive dalmatica ejusdem coloris convestirentur corpora [Col. 1452B] martyrum, delata prius ad tribunal episcopi cognitione rei gestae in consummatione martyrii, et rei gerendae in depositione martyris. Peracta causae cognitione, si martyr fuisse comprobaretur, martyrii signa apponenda erant communia universis pro Christo occisis: nempe dalmatica, seu colobium purpureum. Id observatum etiam in provinciis occidentalibus ab Urbe longe remotis. Testatur enim Rodulphus abbas de corpore S. Gereonis ducis in legione Thebaeorum, supra ejus chlamydem additum fuisse colobium, sive dalmaticam purpuream: hanc enim ex descriptione recognoscimus, Rodulphi verbis relata per Surium ad diem 24 Novembris, et in Boldetti observationibus ad coemeteria redditam pag. 301: «Post octingentos, inquit, et aliquot plures annos martyrii Thebaeorum (quod contigit sub Diocletiano et Maximiano paucis annis post decretum Eutychiani papae de quo agimus) inventum est corpus magnum, indutum chlamyde militari coloris purpurei: quae propria utrinque vestis appendebat usque [Col. 1452C] subter genua ejus quasi tribus digitis, genus pallae non ignobilis. Super eam aliam habebat vestem breviorem, ignotam quidem nomine, sed cognitam filo serico, et colore nobilis purpurae.» Cum chlamys sit militum amictus extimus, et caeteris omnibus superjectus; vestis ista, quae chlamydem contingebat, et chlamyde brevior describitur, vel colobium fuit, vel dalmatica, ut videtur, adhibita scilicet ad contegendum martyrem juxta recentes leges, ab Eutychiano papa constitutas. Quare et assutum illi vel supertextum describitur ex auriphrygio Dominicae crucis signum: «Supra pectus illius signum Dominicae crucis inventum est de aurifrygio factum, sicut considerari potuit, submicantibus in eo auri metalli scintillis.» Vestes autem martyris propriae narrantur repertae concreto sanguine crustatim super eas exsiccato infectae: «Collectae igitur sunt diligenter omnes ejus vestes, crasso sanguine, sed sicco graves.»
Haec omnia comprobant curam diligentem a Romanis [Col. 1452D] pontificibus susceptam de martyrum vindicatione, dum eorum actis conscribendis notarios, colligendis subdiaconos deputarunt, praeter diaconos regionarios, et presbyteros martyrum, certis officiis erga illos exercendis destinatos: ad haec etiam vestium, ne dum reliquiarum corporis, studium commendarunt, genus certum indumenti statuentes illis circumdari dum sepelirentur, ut notarii in commentarios referrent certas notas eorumdem martyrii, tot Ecclesiae testimoniis comprobati. His vero ad episcopi conscientiam productis, apponi exterius vascula sanguine martyris plena concessum fuit a ministris sepulturae curam gerentibus, quibus presbyteros et diaconos praepositos fuisse constat, ut omnia ex ordine gererentur. Ad haec autem vascula ita vindicati martyris poterant pro libitu suo fideles brandea devote applicare, sive ut sanguine adhuc non exsiccato tingerentur, sive ut contactu crustae sanguineae [Col. 1453A] eam vim contraherent, fidem ac spem credentium excitandi in Deum, ut per ejusdem martyris intercessionem id a Christo Domino consequi possent, quod merito fidei (Marc. V) per contactum vestis Dominicae mulier evangelica obtinuit, et quod umbra praetereuntis Petri languidis afferebat (Actor. V) et quod praestantius est, exemplum christianae fortitudinis a custoditis brandeis, tanquam a domestico monitore sibi memorari intelligerent, dum ea devote osculantur. Hac enim consolatione fraudandos non esse judicarunt confratres martyrum summi pontifices, qui sacra eorum corpora studiose recondi, sanguinem colligi spongiis ac linteis, loculamenta caemento occludi, et indiciis martyrii decorari curarunt, per notarios in acta referendis, quemadmodum planum fit ex collatis testimoniis Cypriani et Prudentii, quibus addi possunt Ambrosius, Augustinus et Hieronymus, aliique; necnon ex memorata epistola Gregorii Magni, testante consuetudinem, in reliquiis martyrum non temere aut sine delectu [Col. 1453B] distribuendis ab Ecclesia Romana custoditam: cujus modo illustrandae occasionem obtulit Eutychiani decretum a Bibliothecario memoratum.
Fraudarem illustri testimonio historiam tum hujus numeri tum superiorum, nisi proferrem hoc loco insigne documentum rerum hactenus memoratarum, praesertim vero de consuetudine et causis apponendi sanguinem martyrum in vasculis patentibus, ad eorum loculamenta exterius aptatis per caementarios: quod me praestiturum esse promiseram in fine Notarum historicarum ad numerum B. Sixti II.
Dum illae notae in B. Sixtum II praelo subderentur, feliciter contigit ut ad coemeterium Callisti et Praetextati via Appia perlustrandum in comitatu serenissimi principis Bavarici Theodori electi episcopi Ratisbonensis, perduceremur a saepe commendato V. C. Marco Antonio canonico Boldetti, sacrarum reliquiarum custode; et vitream patenam in illo reperiremus [Col. 1453C] aureis figuris de more pictam (graphio delineatis in auri folio inter utramque lamellam vitream, qua fundus vasis constat), et martyrum sanguine liberaliter inspersam, ut crustae adhaerentes, et sanguineam rubedinem admoto lumine perspicue exhibentes luculenter ostendunt. Auspice pietate tanti principis, qui augusta per vestigia serenissimae domus electoralis (firmissimi scilicet propugnaculi catholicae religionis in Germania) ad caeteras virtutes tanta vocatione dignas connititur, datum nobis fuit hoc monimentum nancisci. Nam inter caetera Urbis decora, quae is cupiebat sibi ad contemplandum proponi hac in Ecclesia caeterarum matre ac magistra, fuit conspectus cryptarum SS. martyrum, quem serenissimis principibus fratribus suis ejusdem rei perinde studiosis dum Romam inviserent acceperat gratum admodum contigisse, atque utilem ad confovendam pietatem. Dum igitur die 27 Aprilis anni labentis 1723, indicatum coemeterium Callisti et Praetextati [Col. 1453D] devote ingrederemur, contigit nobis fragmenta vitreae paterae, a fossoribus ibidem detecta prope loculamentum martyris, ut solet, conspicere: quae invicem juncta figuras ac litteras ostendunt, in aeneo iconismo hic redditas, in quo et fragmentum deperditum punctuatim exprimi curavi, et sanguineam crustam partem figuratum obtegentem repraesentari; quae obversa solis radiis, aut candelae nativum ruborem prodit. Imago boni Pastoris evangelici, quam Tertullianus in lib. de Pudicitia, cap. 10, affirmat pingi consuevisse in calicibus Christianorum, superne visitur, collo sustinens ovem, utrinque astante ad pedes Pastoris ovicula sive agno, qui eumdem respicit; necnon considentibus in sellis hinc inde positis SS. apostolis Petro et Paulo, cujus secundi figura integra et nomen distincte recognoscitur Paulus. Effigies boni Pastoris in fragmentis quae supersunt satis conspicua, similis est jam editis per viros clariss. [Col. 1454A] senatorem Bonarrotti in Observat. ad vitreas lamellas coemeteriorum tab. 1, num. 1, et tab. 4, num. 2, et tab. 6, num. 2; et Can. Boldettum pag. 200, tab. 1, num. 10 et 11; necnon picturis hoc ipso in coemeterio adhuc videndis, quas pridem Aringhius delineavit in cubiculo I hujus coemeterii tab. 2, pag. 531, et in alia tab. 3, pag. 573: quemadmodum et imagines SS. apostolorum, et sellae utriusque in quibus assident persimiles sunt ita repraesentatis hoc ipso in coemeterio ab Aringhio tab. 1 cubiculi I. Paulus considet ad sinistram boni Pastoris: Petrum ad dexteram collocatum fuisse intelligimus, licet fragmentum paterae hujus vitreae in quo repraesentabatur, exciderit, fortasse diffractum a fossoribus improvide inter effodiendum. Infra tres illas sacras imagines, quasi sub earum tutela duae aliae majores apparent viri ac mulieris pectore tenus expressae, et nobilitatem generis indicantes, in viro quidem per laticlavium supra togam et pectus excurrens; in muliere vero per stolae limbos elaboratos, et veluti phrygiatos, [Col. 1454B] qua convestitur. Virum illum Romanum nomine fuisse appellatum dubitare non sinunt litterae illud exprimentes cum acclamatione convivali, seu agapes Christianae, quae in similibus vasculis frequenter occurrit, et erudite explicatur ab ill. senatore Bonarroti in Observat. supra laudatis ad tab. XIV, num. 3, pag. 95, his concepta verbis: DIGNITAS AMICORVM ROMANE PIE. ZESES. CYM. TVA. . . . . . NE ( fortasse Euphrosine, Irene, aut alio quovis nomine similem in syllabam desinente) ut plane perspicuum sit, hanc pateram fuisse donarium agapes (fortasse etiam nuptialis) illius ROMANI, nobilis viri Christiani, cum sponsa ibi repraesentati. Non ausim affirmare hunc esse Romanum illum celebrem martyrem et ostiarium, quem Bibliothecarius affirmat cum B. Sixto Secundo, ejusque diaconibus martyrii socium, et in hoc ipso Praetextati coemeterio sepultum, in quo vitrum sanguine conspersum reperimus; cum et alii cognomines Christiani sub eodem pontifice Sixto II [Col. 1454C] claruerint, quos inter ROMANUS miles a B. Laurentio baptizatus, et praemissus ad palmam, pridie ejus natalis, quando Romani martyrium colitur; et cum id rescire non valde conferat ad has notas elucidandas. Valde autem conferet demonstrare exemplum collecti sanguinis, et appositi in vitreis hisce pateris Christianorum symbolorum tessera decoratis; cum ita ostendatur: Primo, consuetudinem hanc pertinere ad tempora persecutionum, secundo, indicari causam, cur patentibus vasis collectus sanguis apponeretur externa in parte loculamenti, ubi conditus erat martyr; ad hoc scilicet, ut fidelium votis et consuetudini satisfieret, qui lintea et brandea sanguine martyris imbuta, aut saltem contactu sanguinis dedicata secum deferrent, tanquam tutelam et pignus intercessionis martyrum, ut Prudentii carmina contestantur, necnon ut memoriam fidei, spei, et charitatis per ipsum exercitae, atque incitamentum imitationis, et constantiae firmamentum in posteris [Col. 1454D] evasuram. Hanc de qua loquimur consuetudinem comprobare juvat facto et dictis B. Saturi martyris, legendis inter gesta SS. Perpetuae et Felicitatis, edita primum Romae per Lucam Holstenium, deinde Parisiis per Lucam Dacherium inter Acta martyrum sincera et selecta. Cujus secundae editionis numero 21 Saturus ad bestias damnatus cum sociis, leopardo objicitur, a quo morsu impetitus tanto sanguine perfunditur, ut a populo inspectante acclamatum fuerit: Salvum lotum, salvum lotum. Pudenti militi traditur semivivus custodiendus, ut in fine spectaculi juguletur. Saturus ad Pudentem conversus, quem constantia martyrum permotum inflecti videbat ad fidem Christianam secum profitendam: Memor esto, inquit, fidei meae, et ne te ista conturbent, sed confirment. Deinde annulum de digitis Pudentis eximi, sibique contradi curat: quem vulneri suo non tantum admotum, sed etiam immersum, ut [Col. 1455] sanguine affatim conspergatur, Pudenti reddit ita cruentatum, haereditatem pignoris relinquens illi, et memoriam sanguinis: deinde cum socius osculo pacis Christiano more contesseratus pro Christo jugulatur.
![[Paterae]](../assets/FIGURES/1271456A.bmp)
[Paterae] Vitreae paterae sacris imaginibus auro pictis decoratae, et conspersae sanguine SS. Martyrum, repertae ad eorumdem sepulcra externe affixae. I. In Coemeterio Callisti et Praetextati.—II. In Coemeterio S. Agnetis [Col. 1455A] Res tota vividius exhibetur actorum verbis; quae per ipsam Viviam Perpetuam in martyrio sociam conscripta cum sint, hic esse reddenda censeo, ad gestorum et consuetudinis evidentiam.
«XXI. Item Saturus in alia porta militem Pudentem exhortabatur, dicens: Adsum certe, sicut promisi et praedixi, nullam usque adhuc bestiam sensi. Et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo illo, et ab uno morsu leopardi consumor. Et statim in fine spectaculi leopardo objectus, de uno morsu ejus tanto perfusus est sanguine, ut populus revertenti illi secundi baptismatis testimonium reclamaverit: Salvum lotum, salvum lotum. Plane utique salvus erat, qui hoc spectaculo claruerat. Tunc Pudenti militi: [Col. 1456A] Vale, inquit, et memor esto fidei meae, et haec te non conturbent, sed confirment. Simulque ansulam de digito ejus petiit, et vulneri suo mersam reddidit ei, haereditatem pignoris relinquens illi, et memoriam sanguinis. Exinde jam exanimis prosternitur cum caeteris ad jugulationem solito loco.» R. P. Ruinartius in sua editione hanc notam opportune subjicit: «Quid igitur conqueruntur haeretici, quod sanctorum reliquias religiose asservamus? Nunquid annulus ille sanguine martyris tinctus, projiciendus erat?» Quicunque igitur haec gesta martyrum et dicta contulerit cum scriptis Prudentii, et cum repertis vasculis et pateris sanguinea crusta refertis, et caemento firmiter affixis externa in parte undique [Col. 1457A] clausi loculamenti corpus martyris asservantis, intelliget, ad testimonium fidei et memoriam sanguinis pro Christo fusi, nempe ad vindicationem et comprobationem martyrii per eumdem Dei servum fortiter tolerati, et ad pignus tutelae ejusdem, inde a fidelibus reportandum immersis in illo linteis, et brandeis, et annulis, aut hujusmodi cimeliis domi servandis, et contradendis posteris suis fuisse apposita ejusmodi vascula, sub conscientia episcopi, nempe legitima cognitione praemissa et vindicatione martyrii: cujus rei gratia Euthychianus in suo decreto hac in sectione memorato non modo praecipit sepeliri martyrem cum colobio purpurato, sed etiam certiorem se fieri de ritu ita servato in singulorum martyrum sepultura: quod tamen ad notitiam sibi divulgaretur.
[Col. 1457A] Lin. 1 et 2.— Sedit annos octo. Fallitur Eusebius, qui octo menses solum Eutychianum sedisse refert, [Col. 1457B] vel decem non ad finem perduxisse. Quinque enim ordinationes mense Decembris factae, non potuerunt nisi quinquennio fieri. Quare acquiescendum magis iis qui octo annos et menses aliquot ejus pontificatui tribuunt: inter quos est Panvinius et cardinalis Baronius. Quibus etiam ratio consulum suffragatur, et ex ecclesiasticis antiquis tabulis tacitecolligitur. Linea 4.— Hic constituit ut fruges super altare tantum fabae et uvae benedicerentur; ut scilicet erroribus Manichaeorum magis adversaretur, qui a malo principio creaturas exortas dicerent, atque eas exsecrabiles affirmarent; ipse contra benediceret, ac verbo sanctificaret, et gratias agens, a fidelibus super altare offerri, et a sacerdote cum gratiarum actione benedici voluit. Qui quidem usus antiquus viguit in Ecclesia, adeo ut non primus sit habendus Eutychianus, qui haec servanda statuerit, sed potius suo decreto denuo roborarit. Linea 6.— Qui hoc constituit, ut quicunque fidelium [Col. 1457C] martyrem, sine dalmatica, aut colobio purpurato nulla ratione sepeliret. Erat autem dalmatica vestis sine manicis, et colobium etiam manicis carebat, et episcoporum mucetam, nunc dictam, imitabatur. Sed religionis praetextu praetergressus est postea Christianus populus ejusmodi decreti fines, ut non tantum sanctorum martyrum corpora dalmatica tegerentur; sed sacrorum etiam ministrorum: ut sancti Gregorii [Col. 1458A] papae in Regest. lib. VI, c. 48, testimonio constat. Quod usque adeo ipse, alio edito decreto, prohibuit, ut vetuerit etiam corpora Romanorum pontificum, cum perferuntur, tegi dalmaticis.
[Col. 1458A] Linea 6.— Ut quicunque fidelium martyrem sepeliret, sine dalmatica aut colobio (id est tunica sine manicis) purpurato nullatenus faceret. Quod honoris causa constitutum est. Sed cum idem honos pontificibus, ac ipsis etiam diaconis tribueretur, ut S. Gregorius indicat lib. IV Dialog. cap. 40, decreto suo idem lib. IV, epist. 44, sancivit, ne feretrum, quo Romani pontificis corpus ad sepeliendum ducitur, dalmaticis tegeretur. Sancti Eutychiani corpus in patriam Lunam relatum, nunc invenitur atque honoratur Sarzanae, urbe vicina, ditionis Genuensis, quae Lunae penitus desolatae destructaeque in honore cathedrali successit. Eutychianus, quinque ordinationibus [Col. 1458B] mense Decembri habitis, presbyteros 14, diaconos 5 fecit, episcopos vero 9 per diversa loca. Sepultus est in coemeterio Calisti via Appia. Duae ei Decretales ascribuntur: prima ad omnes per Baeticam provinciam constitutos episcopos; secunda ad episcopos Siciliae, quae supposititiae sunt; cum in iis posteriorum pontificum loca integra recitentur, et alia multa suppositionis indicia habeantur.
[Col. 1458B] Linea 4.— Hic constituit ut fruges super altare tantum fabae et uvae benedicerentur. Decretum hoc veterem traditionem confirmans super eadem Ecclesiae praxi, editum procul dubio fuit occasione haeresis Manichaeorum tunc prodeuntis: quae innitebatur errori duorum principiorum universi, omnino independentium etiam inter se, juxta illorum placita, boni scilicet, ac mali. Bonum asserebat auctorem lucis, et creaturarum inde formatarum juxta eam [Col. 1458C] sententiam; Malum vero appellabat principem tenebrarum, et rerum quas contendebat inde productas, veluti terram et terrae fructus. Manes haeresiarcha doctrinam hanc hauserat ex magis, Persarum philosophis, apud quos educatus, et in quorum schola diu perseveraverat, quemadmodum ostendimus in dogmatica religionis Historia, lib. II, cap. de origine idololatriae.
28 Eutychianus, natione Tuscus, ex patre Marino, de civitate Lunae, sedit annos octo, menses decem, dies quatuor [Col. 1441] B, ann. 8 et mens. aliquot. . Fuit autem temporibus Aureliani, a consulatu Aurelini tertio et Marcellini usque in diem Idus Decemb., Caro secundo et Carino consulibus [Col. 1441] B, Taciti, Probi, et Cari, a Coss. Aurel. et Capitolini, ad Carum et Carianum. . Hic constituit ut fruges super altare tantum, fabae et uvae benedicerentur. [Col. 1441] Baron. ad ann. Dom. 104. Hic temporibus suis per diversa loca trecentos quadraginta duos martyres manu sua sepelivit. [Col. 1441] Baron. ibid. Qui hoc constituit ut quicunque fidelium martyrem sepeliret, sine dalmatica aut colobio purpurato nulla ratione sepeliret; quod tamen ad notitiam sibi divulgaretur. Hic fecit ordinationes quinque per mensem Decembris: presbyteros quatuordecim, diaconos quinque, episcopos per diversa loca novem. Martyrio coronatur. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, octavo Kalendas Augusti, Et cessavit episcopatus dies forte Kal. octo [Col. 1441] C B, novem. .
[Col. 1441] CATALOGUS SUB LIBERIO.
Eutychianus annis octo, mensibus undecim, diebus tribus. Fuit temporibus Aureliani III, et Marcellini, usque in diem IV Idus Decembris, Caro II et Carino consulibus.
[Col. 1459A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 29, lin. 2 et 3, AB, temporibus Carini. lin. 3, a consulatu Cari 5. lin. 4 et 5, A, Constantio quinto. lin. dicta 5, AB, ut ordines omnes. lin. 6, ut prius esset ostiarius. lin. 11, A, cum Gabinio. B, cum Gavino. lin. 13, B, Kal. Martii. Lin. 2, dies 12, fuit. lin. 3, Cari et Carini a die XVI Kal. Jan., a consulatu Cari secundi usque in diem 10. Maz., fuit autem Cari secundi et Carini usque in d. 10. lin. 6, si quis fieri episcopus m. ut esset prius ost. l. ex. acolytus, subdiaconus, diaconus, presbyter, et ex. lin. 9, post annos 9. lin. 11, loca 5, qui post annos 11 cum Gabinio fratre suo propter Gabini presbyteri filiam n. S. martyrio coronatus, sepultus est. Lin. 2, sedit ann. 11, m. 4, d. 12; fuit autem temp. Carini a die XVI Kal Junii, a cons. Cari II. lin. 5, Hic constituit ordines omnes in Eccles. ut sic ascenderetur. Si quis episcopus mereretur ut esset [Col. 1460A] ost. lin. 7, et sic ep. ord. Hic reg dividit. lin. 12, martyrio cor. post an. 8, cum Gavinio. lin. 13, coronatur. Hic fecit ordinationes 4 per mensem Decembrem, presbyteros XV, diac. XII, episcopos per diversa loca num. V, qui etiam sep. Lin. 1, Vat. et Flor. sec. Dalmatinus. lin. 3, Flor. 2 et Vatic. om. Cari et. lin. ead., Flor. duo, a die 16. lin. 5, Flor. duo, Vat. et Anselmus Lucensis, ordines. lin. 6, Cass., ut prius esset. lin. 8, quidam codex legit acolythus. lin. 11, Vat. post ann. VIII; in Flor. secundo deest anno IX. lin. ead. Flor. et Cass., Gavino. lin. 13, Cass. et Vat., Martii. Lin. 1, Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani imperatoris ex patre Gaio sedit ann. XI, m. IV, diebus IX. Fuit autem temporibus Cari et Carini a die XVI Kal. Jan. ( superscriptum recentius IIII Kal.) a consulatu Cari II et Carini. lin. 9, martyrio coronatur per ann. VIIII. lin. 11, cum Gavinio fratre suo. lin. 13, 14, via Appia X Kal. Magiarum et cessavit episcopatus diebus XI.
[Col. 1459B] Linea 11.— Qui post annum undecimum cum Gaviniano fratre suo propter filiam Gavini presbyteri nomine Susannam martyrio coronatur. Cujus itaque post annum pontificatus undecimum martyrio coronatur cum fratre suo Gabino, vel Gaviniano propter filiam ejus Susannam, nempe Caii, quam Diocletianus pro filio suo petebat, quae quia nuptias respuebat, una cum ejus patre Gabino Caius papa martyrio coronatur, ut patet ex actis B. Susannae, quae ad 22 Aprilis referuntur ab Henschenio.
[Col. 1459B] Linea 5.— Hic constituit, ut ordinationes omnes in Ecclesia sic ascenderent, si quis episcopus esse mereretur, ut esset ostiarius, lector, exorcista, sequens, subdiaconus, diaconus, presbyter, et exinde episcopus ordinaretur. Constitutione Caii ordinationes episcoporum per saltum vetitae: id est, ne quis ordinetur [Col. 1459C] episcopus, nisi prius susceptis singulis ordinibus, can. Illud, 77, dist. Adeoque ex constitutionibus Sylvestri, Zosimi, et Syricii prohibetur, ne quis perveniat ad episcopatum, nisi in singulis ordinibus per certa tempora immoratus sit, ex Anastasio in Sylvestro, Sigeberto ad ann. 387, can. In singulis, can. Quicunque, ead. dist., can. Monachos, 16. qu. 1. His gradibus Joannem pervenisse ad Cabillonensem episcopatum, testis est Sidon. lib. IV, epist. 25: «Lector hic primum, sic minister altaris, idque ab infantia, post laborum temporumque processu archidiaconus, in quo seu gradu seu ministerio multum retentus propter industriam, diu dignitate non potuit augeri, ne potestate posset absolvi: attamen hunc jam secundi ordinis sacerdotem collegam sibi consecravere.» Hinc Cato presbyter post Gallum electus ad episcopatum Arvernensem, gloriabatur se per omnes gradus ad episcopatum pervenisse. Apud Gregor. Tur. lib. IV Histor. Fr., cap. 6: «Nam et ipsos clericatus [Col. 1459D] gradus canonica sum semper institutione [Col. 1460B] sortitus. Lector decem annis fui, subdiaconatus officium quinque annis, diaconatus vero quindecim annis manicipatus fui; presbyteri autem jam honore viginti annis potior: quid enim mihi nunc restat, nisi ut episcopatum, quem fidelis servitus promeretur, accipiam?» Hinc repentinas ordinationes episcoporum, quae fiebant apud haereticos, damnat Tertull. de Praescript. adv. haeretic.: «Ordinationes eorum temerariae, leves, inconstantes, nunc neophytos collocant, nunc saeculo obstrictos, nunc apostatas vestros, ut gloria eos obligent, quia veritate non possunt. Nusquam facilius proficitur quam in castris rebellium, ubi ipsum esse, illic promereri est. Itaque alius hodie episcopus, cras alius; hodie diaconus, qui cras lector; hodie presbyter, qui cras laicus: nam et laicis sacerdotalia munera injungunt.»
[Col. 1460B] Linea 8.— Hic fugiens. Non ex timiditate, et formidine, sed salutari secessu, consulens necessitatibus [Col. 1460C] fidelium, incipiente Diocletianaea tempestate. Quo modo initiis factis Decianae persecutionis suo secessu antiquam disciplinam commendavit S. Cyprianus, de quo sic Pontius: «Vultis scire secessum illum non fuisse formidinem: ut nihil aliud excusem, ipse postmodum passus est: quam passionem utique ex more vitaret, si et ante vitasset. Fuit vero formido illa, sed justa formido quae Dominum timeret offendere: formido quae praeceptis Dei mallet obsequi, quam sic coronari . . . . . debebat esse qui posset saucios homines, et varia expungentis inimici arte jaculatos, adhibitae medicinae coelestis medela pro qualitate vulneris, vel secare interim, vel fovere; servatus est vir ingenii praeter caetera etiam spiritualiter temperati, qui inter resultantes collidentium schismatum fluctus Ecclesiae iter medium librato limine gubernaret.» De fuga et secessu in persecutione post medietatem secundi saeculi gravis exarsit velitatio inter Patres, exstatque de eo argumento [Col. 1460D] apud Tertullianum liber. Rigidiores quidem fugam [Col. 1461A] improbant, et culpam quidam in Cypriano suggillare visi sunt, ut innuere videtur epistola data clero Carthaginensi a clero Romano, sede vacante ob martyrium sancti Fabiani, pro qua diluenda plures dedit epistolas, et eam praecipue ipsi clero Romano, ubi sic cap. 15: «Nam sicut Domini mandata instruunt, orto statim turbationis impetu primo, cum me clamore violento frequenter populus flagitasset, non tam meam salutem, quam quietem fratrum publicam cogitans, interim secessi, ne per inverecundam praesentiam nostram, seditio quae coeperat plus provocaretur, etc.» Eadem disciplina cum Valerianus Deciana in episcopos edicta, et in nobiliores ex ordine laicorum vulgaret bonorum proscriptionem, cumque ab exsilio redux esset sanctus antistes, audiretque Uticam esse ante proconsulem sistendum, secessit, ut non Uticae, sed in propria sede martyrium susciperet, et de istiusmodi proposito admonuit in ultima epistola clerum Carthaginensem. Sic enim ille causam [Col. 1461B] posterioris secessus pandit: «Cum perlatum ad nos fuisset . . . . . frumentarios esse missos, qui me Uticam perducerent, et consilio charissimorum persuasum esset, ut de hortis nostris interim secederemus, justa interveniente causa consensi, eo quod congruat, episcopum, in ea civitate, in qua Ecclesiae Dominicae praeest, illic Dominum confiteri, et plebem universam praepositi praesentis confessione clarificari . . . . . Caeterum mutilabitur honor Ecclesiae nostrae tam gloriosae, si ego episcopus alterius Ecclesiae praepositus, accepta apud Uticam super confessione sententia, exinde martyr apud Dominum proficiscar.» Potuit ex similibus causis permoveri pontifex Caius, ut recederet ad subveniendum Ecclesiae. Persecutionem Diocletiani. Persecutio haec, unde celebris Diocletianaea epocha primordia recogniscit, non est incepta nisi post obitum Caii; nec Diocletianus edictis ante annum 304 persecutionem in Ecclesiam commovit, et quidem ductis initiis ab Oriente. Verum duplex videtur persecutio Diocletianaea [Col. 1461C] numeranda, prior particularis, non edicto aliquo vulgata; posterior solemnis, edictis per imperium universum promulgatis. Prior consignanda ad primum imperii decennium Diocletiani anno 294; quo tempore, ut ait Eusebius in Chronico: «Primus Diocletianus adorari se ut Deum, et gemmas vestibus, et calceamentis inseri jussit, cum ante eum omnes imperatores in modum judicum salutarentur, et chlamydem purpuream a privato plus haberent.» Similia Eutropius cum de Diocletiani moribus l. V, pag. 226: «Qui in imperio Romano primus regiae consuetudinis formam magis quam Romanae libertatis invexit, adorarique se jussit, cum ante eum cuncti salutarentur: ornamenta gemmarum vestibus, calceamentisque indidit. Nam prius imperii insigne in chlamyde purpurea tantum erat: reliqua communia.» Ea enim occasione, cum more consueto assentationibus novum Deum populi prosequerentur, et Christiani insanam populorum superstitionem exsecrarentur, [Col. 1461D] sive ipse imperator, sive aulici, aut judices, ut imperatori superbienti, et affectanti divinos honores rem gratam facerent, persequi coeperunt Christianos, quos videbant refragari et aufugere ab his sacrificiis. Consuetum enim erat in hisce festis imperatorum, universos ad sacrificia cogere. Judices autem affectantes principum favorem insaniebant in refragatores. Unde S. Marcellus centurio, apud Surium 30 Octob. dum ad ea festa persolvenda coarctaretur, audacter restitit, uti fatetur, ante judices: «Jam die XII Kal. Augustarum, quando diem festum imperatoris vestri celebrastis, publica voce respondi: Christianus sum.» Judices vero ab eo tempore sacrificia haec promovisse, et in refragatores suppliciis exarsisse constat in vicennalibus ejusdem Diocletiani, quando scripta persecutionum edicta vulgabantur. In actis enim sancti Procopii, quorum fragmenta in notis ad Eusebium inserit Valesius, haec habentur pag. 172: «Atque ad alia se rursum argumenta [Col. 1462A] constituit, ut vel regibus sacrificaret. Sanctus autem Dei martyr sermonem ejus despiciens: Homeri, inquit, versus dicens: Non est bonum multos dominos esse. . . . . Hoc verbo audito, quasi qui infausta in regibus deprompsisset, jussu judicis ducitur ad mortem.» Proclivem Diocletianum ad ista et audienda et facienda docet factum, quod evenit anno 298, relatum a Lactantio de mortibus persecutorum, ubi sic: «Cum ageret in partibus Orientis, cum erat pro timore scrutator rerum futurarum, immolabat pecudes, et in jecoribus eorum ventura quaerebat. Tum quidam ministrorum scientes Dominum, cum assisterent immolanti, imposuerunt frontibus suis immortale signum (crucis nempe, quo epitheto utitur saepius Lactantius in eodem opusculo). Quo facto, fugatis daemonibus, sacra turbata sunt. Trepidabant aruspices, nec solitas in extis notas videbant; et quasi non litassent, saepius immolabant. Verum identidem mactatae hostiae nihil ostendebant, donec [Col. 1462B] magister ille aruspicum Tayas, seu suspicione, seu visu, ait idcirco non respondere sacra, quod rebus divinis profani homines interessent. Tunc ira furens, sacrificare non eos tantum qui sacris ministrabant, sed universos qui erant in palatio jussit; et in eos, si detrectassent, verberibus animadverti: datisque ad praepositos litteris, etiam milites cogi ad nefanda sacrificia praecepit, et qui non paruissent militia solverentur.» Consuetudo itaque tunc vigens potuit impellere judices, ut insano principi divinos honores sibi vindicanti blandirentur ad saeviendum in Christianos. Hinc persecutionum primordia jacta sunt; et haec, ut reor, notat hic Liber Pontificalis: istis autem de causis Caius coactus est secedere. Linea 9.— Martyrio coronatur anno nono. In gestorum serie manifeste deprehenduntur factae additiones, quas desumptas vel ex catalogis, vel martyrologiis, vel actis sanctorum, catalogo vulgo Damasi posteriores manus inseruere. In eadem enim serie gestorum dicitur: «Sedit annos undecim, [Col. 1462C] menses quatuor, dies novem;» deinde: «Hic fugiens persecutionem Diocletiani in cryptis habitando martyrio coronatur anno nono.» Tandem martyrii causam repetit propter sanctam Susannam: Qui post annum undecimum cum Gaviniano fratre suo, propter filiam Gavini presbyteri nomine Susannam, martyrio coronatur. Ubi ex variis actibus collectae additiones produntur. Prior est veteris catalogi, concordatque cum catalogo reginae Sueciae edito a Schelestrate et a Papebrochio. Secunda additio desumpta videtur ex veteri martyrologio reginae, ubi ex Holstenio die VII Kal. Maias legitur in animadver. ad martyr. pag. 67: «Romae passio S. Caii papae, qui cum Ecclesiam undecim annis, menses quatuor, dies duodecim rexisset, martyrio coronatur sub Diocletiano principe cum Gabino fratre.» Tertia additio consarcinata videtur ex actis sanctae Susannae, de quorum identitate disputant eruditi. Retinenda tamen videtur prior epocha desumpta ex antiquis catalogis. [Col. 1462D] Linea 12.— Propter filiam Gavini presbyteri, nomine Susannam. Si vera sit haec martyrii S. Caii circumstantia desumpta ex actis S. Susannae, dicendum erit a Maximiano, Caio infenso, martyrio coronatum. Poterat pontifex suscipere S. Susannae sollicitudinem; cum enim illa virginitatem Deo dicasset, ad ipsum ex episcopali munere spectabat ejus tutelam suscipere. Quo titulo Pontius tuetur priorem S. Cypriani secessum, inter alia haec promens: «Quis virgines ad congruentem pudicitiae disciplinam, et habitu sanctimonia dignum, velut frenis quibusdam lectionis dominicae coerceret,» etc. Ad quod facit S. Ambrosii epistola ad sororem, ubi episcopalis haec vigilantia expenditur. Martyrio coronatur. Mortuus dicitur confessor, non martyr in catalogo reginae Sueciae. Coincidit cum vetustis indiculis; cum non reponatur in indiculo depositionis martyrum, sed in indiculo depositionis [Col. 1463A] episcoporum. In indiculis enim Ecclesiarum diligentissime discriminabantur depositiones, et martyria, cum eodem tempore pari cautela distinguerentur tituli, quibus cohonestabantur confessores florida et gloriosa confessione, et martyres designati, et martyres coronati. Et quidem hujus rei testis accedit Pontius in Vita S. Cypriani, qui probaturus S. antistitem primum inter episcopos Carthaginenses martyrio nobilitatum, id ex indiculo deducit, ita scribens: «Sic consummata passione patefactum est, ut Cyprianus, qui bonorum omnium fuerat exemplum, etiam sacerdotales coronas in Africa primus imbueret: quia et talis esse post apostolos prior coeperat: ex quo etiam Carthagini episcopatus ordo numeratur, nunquam aliquis, quamvis ex bonis, et sacerdotibus ad passionem venisse memoratur; licet Deo semper mancipata devotio dicatis hominibus pro martyrio deputetur. Cyprianus tamen etiam ad perfectam coronam Domini [Col. 1463B] consummanter profecit, ut in civitate ipsa, in qua taliter vixerat, in qua fecerat multa praeclara, prior etiam sacerdotis coelestis insignia glorioso cruore decoraret.» Verum si martyr dicatur sive Caius, sive alii, de quorum consummato martyrio dubitatur, id intelligi potest quo modo dixerat Pontius: «Licet Deo semper mancipata devotio dicatis hominibus pro martyrio deputetur.» Martyris enim titulo compellabantur, quicunque vera confessione ante judices fidem profitebantur, aut intra carcerum angustias pro fide decertabant, ut saepe Cyprianus.
[Col. 1463B] Linea 8.— Hic fugiens persecutionem Diocletiani. Has latebras Caii post martyrium sancti Sebastiani, sociorumque ejus, nimirum circa annum Christi 286 contigisse acta ejusdem martyris probatissima, quibus Sebastianus cum reliquis sociis a Caio ad fidem suscipiendam institutus, et deinde baptizatus esse narratur, satis aperte indicant. [Col. 1463C] (EX LAB.) Linea 7.— Subdiaconus. Haec vox merum glossema τοῦ ἀκολούθού, qui praecedit.
[Col. 1463C] NOTAE CHRONOLOGICAE. In Caio consentiunt numeri codicum et picturarum cum intervallo per consules confirmato tam in catalogis, quam in textu Bibliothecarii, caeterisque libris indicatis folio CI inter Prolegomena; si ratio habeatur eorum, quae de consulibus mox dicemus. Leguntur enim tam in basilica S. Pauli, quam in caeteris documentis ibi productis, anni undecim, menses quatuor, dies novem. Solus catalogus Liberianus signat annos duodecim, et quidem exordio ducto ex die XVI Kal. Januarii, seu 17 Decembris, Caro II et Carino consulibus, scilicet anno 283, unde revera ducendum est; cum subsequatur diebus octo [alii codices Anastasii legunt 9] post obitum, seu post depositionem Eutychiani, in superiori [Col. 1463D] periecha Liberiani catalogi positam sexto Idus Decembris seu die 8. Liber Pontificalis habet XIV Kal. Januarii. Corrigendus attamen est ex catalogo Liberiano, signante XVI Kalendas. Cum vero dies 17 Decembris anno 283 incidat in Sabbatum quatuor Temporum, quo pervigilia haberi consueverunt ad ordinationes presbyterorum et diaconorum, continuatio diei Dominicae 18 Decembris, qua ordinabatur episcopus Caius, occasionem dedit confundendi pervigilium ordinationis cum ipsa die. Apud quosdam vero turbavit etiam chronologiam successionis per menses complures additamenti, quod adjecerunt vacationi sedis post obitum Caii, sive coronati martyrio, sive depositi die 22 Aprilis anni 295, interpontificium protrahentes per reliquum ejus anni spatium usque ad IX Kalendas Januarii, quas aperituri erant consules anni 296, Diocletianus VI et Maximianus: quod colligo ex aera sequenti. Videbimus ex Schelestratio, passum fuisse Marcellinum die 16 [Col. 1464A] Martii, Diocletiano IX et Maximiano VIII coss., vulgaris aerae Christi anno 304, ita indicante etiam catalogo reginae Sueciae, edito per eumdem Schelestratium, et a nobis producto in Prolegomenis, dum observaremus, recte collectam fuisse summam annorum 276 a passione Domini ibi consignatam; cum ex anno aerae vulgaris 28, cui assignandam esse passionem Domini inchoatam die 25 Martii in horto, et consummatam die 26 in monte Calvariae fer. VI statuimus cum Victorio Aquitano pag. XIII Prolegom. ad annum 304 ejusdemque dies Martii 25 et 26 sint anni 276 exacte numerati. Ex illa igitur die 16 Martii, quae coronam martyrii attulit Marcellino (ut in proximo numero statuemus cum Schelestratio), recedendo in anteriora per annos octo, menses duos, et dies 25 ejusdem sedi attributos a picturis S. Pauli, necnon a catalogis Italiae vetustioribus, provenit ordinatio Marcellini ad episcopatum die Dominica 22 Decembris anno 295. Mors igitur decessoris, [Col. 1464B] quae illam praecessit ex die indicata X Kal. Maii, qua colitur ejusdem sive martyrium, sive depositio in Calisti, ut opuscula aetatis Liberianae testantur in Prolegomenis supra editis fol. IX, demonstrat vacationem sedis productam usque ad diem 21 Decembris ejusdem anni, seu XII, ante eas Kalendas Januarias, quas aperituri erant Diocletianus XIII et Maximianus cum anno vulgaris aerae 296. Si autem haec testimonia ferme aequalia admittantur, constat annos undecim, menses quatuor, dies novem, in picturis Paulinis, caeterisque in catalogis expressos exacte metiri sedem Caii, et Liberianum catalogum adjicere huic summae menses octo vacationis sedis, et menses tres, proxime consecutos usque ad Paschale tempus anni 296, signatum Diocletiano VI et Maximiano coss. Salva est igitur auctoritas sua utrique computo: ita si intelligantur peractae supputationes, et imputatum Caio per catalogum Liberianum tempus vacationis sedis ante electionem Marcellini successoris: de cujus epochae [Col. 1464C] rectitudine, et characteribus proximo in numero constabit. Linea 6.— Ut esset ostiarius, lector, etc. Haec ordinum partitio septenaria legitur in epistola Cornelii papae, praeservata apud Eusebium lib. VI, Hist. cap. 43, ubi etiam enumerat in Romano clero presbyteros quadraginta quatuor, diaconos septem, subdiaconos totidem, acolythos quadraginta duos, exorcistas, et lectores cum ostiariis quadraginta duos. Eam partem epistolae dedi in Praefatione tomi I, n. 35. Linea 8.— Hic regiones divisit diaconibus. Numerus quatuordecim regionum Urbis constitutus per Augustum principem, in partitione ecclesiastica reductus fuit ad septem, et assignatus totidem diaconis, ut in Prolegomenis fusius exposui hoc tomo in opusculo XV. [Col. 1464D] Linea 12.— Propter filiam Gavini presbyteri, nomine Susannam, etc., martyrio coronatur. Acta SS. Caii papae et martyris, ac Susannae virginis et martyris cum sociis edidit, et illustravit notis Caesar Becillus Urbinas presbyter congregationis Oratorii de Urbe anno 1628, in quibus haec leguntur, quae non parum illustrant decretum S. Eutychiani paulo ante memoratum, et originem tituli SS. Susannae et Caii, pag. 39: «Tunc jussit Diocletianus Aug., ut ibi intra domum suam juxta domum Caii episcopi gladio puniretur (Susanna): quae percussa juxta domum suam reddidit spiritum. Hoc cum audiret Severina Augusta, cum gaudio nocte veniens collegit corpus S. Susannae martyris, et sanguinem quem effuderat in eodem loco suo velamine detersit, et posuit in capsam argenteam in palatio suo, ubi die noctuque furtivis vicibus orare non cessabat. Corpus autem S. Susannae ipsa manibus suis ornavit cum linteaminibus, et cum aromatibus, et posuit juxta corpora [Col. 1465A] sanctorum in coemeterio Alexandri, etc. Ab eodem die coepit B. Caius episcopus in eadem domo introire, ubi gladio fuerat percussa, et sacrificium Domino Deo suo offerre pro commemoratione B. Susannae populo: quia domus B. Gabini presbyteri jungebatur domui B. Caii episcopi. Ab eodem tempore (in tale erat signum Christianis) statio deputata est in duas domos, quod est usque in hodiernum diem. Factum est autem hoc Romae in regione sexta, juxta vicum Mamurii ante Forum Sallustii, regnante cum Patre et Spiritu sancto Domino nostro Jesu Christo in saecula saeculorum. Amen.» Utrumque titulum S. Susannae, et S. Caii celebrem reddunt quinto saeculo subscriptiones presbyterorum in concilio Romano sub Symmacho: Asellus presbyter tit. S. Susannae; Agatho presbyter tit. S. Susannae. Benedictus presbyter tit. S. Caii, Severus presbyter tit. S. Caii. Ex hisce titulis is qui S. Susannae nomen praefert nunquam destitit intra presbyterales Urbis numerari. [Col. 1465B] Caii autem titulo vetustate collapso substitutam fuisse primum ecclesiam SS. Quatuor Coronatorum per Gregorium Magnum collegit Carolus Piazza ex indicio stationis eo translatae (vide Hierarch. cardin. pag. 533); deinde titulum S. Callisti a pontifice, hujus nominis tertio docet subrogatum. Urbanus vero Octavus ecclesiam veterem S. Caii a fundamentis a se reparatam addixit monasterio virginum sacrarum, quas Barberinas vocant, a se pariter magnificenter exstructo, restituta etiam statione, licet jus tituli Romani non removerit ab aede S. Calisti. Linea 13.— Sepultus est in coemeterio Callisti, via Appia. Inde extractam olim fuisse partem aliquam reliquiarum S. Caii testatur antiquus lapis in Hypogaeo basilicae Vaticanae repositus ex vetustissimo sacello Joannis VIII: ubi inter caetera sanctorum nomina, quorum reliquiae ibidem asservabantur, haec insculpta leguntur. S. LVCI PP. S. CAII PP. ZEFFERINI PP.: vel saltem sanguis et brandea ex veteri consuetudine ibidem reposita fuisse fateri necesse [Col. 1465C] est. Totum vero corpus in coemeterio Callisti repertum anno 1622 sub Gregorio XV narrat Becillus in notis ad acta S. Caii pag. 95, nomen pontificis indicante laterculo his litteris insignito CAIO PP. addito etiam palmae signo, et monogrammate Christi Domini: quo loco una cum sacris ossibus repertum quoque fuisse annulum pontificis, et nummos Diocletiani sub quo passus fuerat, idem Becillus asseverat. Nullam corporis partem defuisse proditum asserit litteris Stephani Cerquae. Mallem tamen, ut in sacris ossibus legendis adhibuisset anatomes peritum, quemadmodum praestitum fuit jussu S. M. Clementis XI in recognoscendis reliquiis S. Balbinae, repertis sub ara maxima diaconiae S. Mariae in Domnica, et cum inspectum fuit sacrum corpus S. Leonis Magni in postrema ejusdem translatione. Si enim Caius ille martyr apud Becillum indicatus fuit Caius papa, et non Caius praepositus, aut Caius propraetorio munere functus (quod aeque potuit per easdem [Col. 1465D] siglas PP significari); compertum foret, reliquias illas Caii papae, memoratas in marmore sacelli Joannis VIII, sanguinem et lintea vela indicare; cum constitisse dicatur ex ossibus nullam, ejusdem sceleti partem defuisse in eo reperto corpore quod ipse describit. Praesumendum certe est, Caii PP. reliquias in Vaticano lapide memoratas junctim cum lipsanis SS. Lucii ac Zephyrini pontificum, ad Caium papam dignitatis et martyrii consortem pertinere: sive decisae fuerint et reservatae jussu Severinae, ita conquirentis reliquias sanguinis S. Susannae dum corpus martyris ad coemeterium deferretur, sive ab aliquo pontifice ex decessoribus Joannis VIII in refectione coemeterii Callisti extractae, et in basilicam Vaticanam delatae. Utrisque sua auctoritas constat, ad martyrem scilicet vindicatum, eumque nomine Caium pp. pertinere.
[Col. 1465D] Linea 5.— Hic constituit, ut ordinationes, etc. [Col. 1466A] Ordines in Ecclesia Caius distinxit, quibus tanquam gradibus quibusdam, ad episcopatum ascensus et aditus pateret. Hi erant ostiarius, lector, exorcista, acolytus, subdiaconus, diaconus, presbyter et episcopus. Nequaquam tamen ita intelligenda veniunt, ut ipse primus instituerit, ut ad summum gradum ascensurus per inferiorum ordinum gradus conscenderet sublime fastigium sacerdotii. Nam hierarchicum in Ecclesia jam temporibus apostolorum stabilitum fuisse, atque usu ordinem receptum, constat. Sed Caii hac de re decretum illud fuisse videtur, ut non promoveretur quis ad thronum episcopalem, nisi qui in singulis inferioribus ordinibus ministrasset. Linea 12.— Propter filiam Gavini presbyteri, nomine Susannam. Erat Caio papae frater Germanus, Gabinius dictus, qui viridiori aetate uxorem duxerat, ex qua filiam sustulerat, Susannam nomine. Uxore autem defuncta, caelibem vitam duxit, filiam sanctissime [Col. 1466B] institutione Christiana educavit. Ob egregiam pietatem et doctrinam, ad presbyterii gradum meruit promoveri: qui adversus gentiles pro religione Christiana defensionem ediderat. Diocletianus Augustus, cum Galerium Maximianum Caesarem declarasset, et consortem imperii fecisset, cum nulla ei virilis proles contigisset, volens eum arctiori vinculo nuptiarum copulare, Susannam virginem illi spopondit, quod nullam haberet generis sui propinquiorem. Consensus Gabinii et patrui Caii papae exquiritur, et puellae: ipsa respuit nuptias, quamvis augustas, dicens, se nolle Christi thorum aliquo mortali conjugio foedare. Nullis potuit denique promissis, blanditiisve emolliri, nec minis deterreri Susanna: et tandem, ob constantem fidei religionem, intra aedes paternas jussa est a Diocletiano, gentili suo, clam decollari. A die autem, quo Susanna percussa est, jugiter obtulit sacrificium Caius papa pro ejus commemoratione. Erat enim [Col. 1466C] conjuncta Caii papae domus cum aedibus S. Susannae, et Gabinii patris ejus. Atque inde factum est, ut statio Christianorum in duabus illis aedibus fuerit instituta ad Quirinalem ante forum Sallustii, et ecclesia inter illas amborum aedes aedificata in titulum presbyteri cardinalis erecta sit, qui consuevit appellari, sanctorum Gabinii et Susannae, inter duas domos. Post tentus Gabinius, et carceri mancipatus, flagellis caesus, amputatione capitis martyrium complevit post filiam Susannam et ante fratrem Caium.
[Col. 1466C] Linea 5.— Constituit, ut ordinationes omnes in Ecclesia sic ascenderent. Si quis, etc., ut esset ostiarius, lector, exorcista, etc. Clericalis hierarchia institutionem suam debet Domino nostro Jesu Christo, uti demonstravit in dogmatica Historia religionis. Ordines varii, qui eam componunt, non insimul [Col. 1466D] collati sunt universi ab initio fundationis Ecclesiae; sed gradatim creati sunt ministri pro necessitate distinguendi ac separandi illorum ministeria in sacrorum cultu exercendo. Jesus Christus creare per se voluit pontificem summum, priores episcopos, et priores presbyteros. Apostoli, percepta ab eo auctoritate, crearunt primos diaconos; et episcopi successores apostolorum eadem auctoritate crearunt caeteros ministros subalternos, quando, crescente fidelium numero in Ecclesiis, necesse fuit earum munia exercenda compluribus tradere, ita poscente decora pertractatione divini cultus, et populi Christiani aedificatione ac levamento. In electione papae Cornelii, circa medium tertii saeculi, ejus epistola ad Fabium Antiochenum, in notis ad illius numerum producta ex Eusebio hist. lib. VI, cap. 35, ostendit ordines universos Christianae hierarchiae in Ecclesia Romana jam tum fuisse distributos. Proinde intelligimus, constitutionem Caii non continere institutionem, [Col. 1467A] aut creationem novam cujuspiam ex his ordinibus. Id tantum praecipit, ne provehatur quis ad sublimiora cleri sacerdotia et munia obeunda, nisi [Col. 1468A] gradatim procedendo ex inferiori ordine ad proxime superiorem in illorum numero, qui efformant ecclesiasticam hierarchiam.
29 Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani imperatoris, ex patre Gaio, sedit annos undecim, menses quatuor, dies novem [Col. 1457] B, an. 12, m. 4, d. 5. . Fuit autem temporibus Cari et Carini [Col. 1457] B, Carini, Numeriani, Diocletiani, et Maxim. usque ad Dioclet. VI et Constantium coss. , a die XIV Kalend. Januarii, a consulatu Cari secundi et Carini usque in diem X Kalendarum Maiar., Diocletiano quarto [Col. 1457] C, sexto. et Constantio secundo. Hic constituit ut ordinationes [Col. 1457] C B, ordines. [Col. 1457] Baron. ad ann. Dom. 296. omnes in Ecclesia sic ascenderent: Si quis episcopus esse mereretur, ut esset ostiarius, lector, exorcista, sequens [Col. 1457] C, acolythus. subdiaconus, diaconus, presbyter, et exinde episcopus ordinaretur. Hic regiones divisit diaconibus. Hic fugiens persecutionem Diocletiani in cryptis habitando, martyrio coronatur anno nono. Hic fecit ordinationes quatuor per mensem Decembrem; presbyteros viginti quinque, diaconos octo, episcopos per diversa loca numero quinque, qui post annum undecimum cum Gaviniano [Col. 1457] C Gabinio et Gabino. fratre suo propter filiam Gavini [Col. 1457] C, Gaoini. Vide Baron. loc. cit. presbyteri, nomine Susannam, martyrio coronatur. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, X Kalendas Maii. Et cessavit episcopatus dies undecim
CATALOGUS SUB LIBERIO
Caius annis duodecim, mensibus quatuor, diebus septem. Fuit temporibus Cari et Carin I ex die XVI Kalend. Januarii, consulibus Caro II et Carino, usque in X Kalendas Maii, Diocletiano VI et Constantio II consulibus.
[Col. 1467B] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 30, lin. 1, 2, AB, menses 2, A, d. 35, B, dies 25. in AB desunt sequentia verba, et quorum chirographum cucurrit, et imbecilles 208. lin. 3, AB, Diocletiani VIII. lin. 12, B, dies 25. lin. 15 B, quod ipse praeceperat. lin. 16, B, Crescentionis. Lin. 1, sed. ann. 9, m. 2, d. 16. lin. 3, Diocletiani ( sic fere semper, ut et in aliis mss. codd. ) b. et Constantii 2. lin. 4, eo tempore M. eodem t. lin. 5, promiscui sexus Christiani p. d. p. m. c. de qua re. lin. 7, ut thurificaret idolis, qui ( Maz., ut thur. qui et tecit) et post paucos dies synodo facta in provincia [Col. 1468B] Campaniae in civitate, quae vocatur Suessa, suo ore poenituit coram CLXXX episcopis cum cinere in capite suo, et cilicio vestitus poenitentiam agens, et dicens se peccasse. Tunc iratus Diocletianus tenuit eum compellens ad sacrificium. Ille autem clamabat dicens: Poeniteo cum lacrymis de priore ignorantia, quia graviter deliqui, et coepit blasphemare Diocletianum, et idola daemoniorum manufacta. Tunc ab eodem Diocletiano pro f. C. c. Cl. Cyr. et A. c. s. t. et martyrio coronati. Abjuravit autem B. Marc. ( Maz., conjuraverat autem B. M.) lin. 12, Diocl. exinde M. lin. 13, et diaconis. Maz., diaconibus. lin. 15, quod patet ( M., paret) usque in hodiernum diem, quod ipse praeceperat, dum tr. lin. 16, Crescentionis VI Kal. M., hic fecit ord. Lin. 1, sedit ann. 9, m. 4, dies 16. lin. 3, scribe Diocletiani. lin. 8, 9, Cyrino cap. s. tr. lin. 9, quem conjurans. lin. 11, et propter hoc f. lin. 12, dies 36. lin. 13, nocte c. lin. 14, via Salaria in cub. claro in crypta. Qui etiam f. ord. 2 per m. Decembrem. lin. 19, quinque; qui etiam sepultus est in cimiterio Priscillae via Salaria VI Kal. Maii in cub., quod patet usque in hod. d. quod ipse praeceperat ab eodem die, et cessavit ep. ann. 7, m. 6, d. 25, pers. Diocl. Christ. Lin. 1, Flor. mens. III, diebus XVI. lin. 3. Cass. et Vat., octavo. et Flor., Constantii II. lin. 5, Cass. ita ut. lin. 7, Vat. et Cass., ad sacrificandum. lin. 9, Flor. sec. coronati. lin. 12, Florent. duo et Vat. XXVI. lin. 15, Vat. Cass. et Florent., praeceperat. lin. 19, an. 7, ita Deusdedit et Vat., sed Anselm. Luc. ann. XII. Lin. 3 et 4, a consulatu Diocletiani VI et Constantino II. lin. 9 et 10, coronantur. Conjurans beatus Marcellinus.
[Col. 1469A] Linea 6.— De qua re ipse Marcellinus ad sacrificium ductus, etc. Eadem habet auctor Libri Pontificalis, qui cum auctore hujus catalogi ante Isidorum Mercatorem scripserunt, apud quem exstant acta [Col. 1469B] Synuessani concilii pariter antiquissima, et ante tempus Isidori Mercatoris conscripta, quae licet in aliis supposititia videantur, quoad lapsum Marcellini a vero aberrare non videntur, ut ostendit Onuphrius Panvinius in Historia ecclesiastica, quae ms. asservatur in bibliotheca Vaticana. Linea 16.— In crypta juxta corpus S. Crescentonis. Ex quo loco patet, sanctos martyres in cryptis sepultos fuisse. Quod adeo verum est, ut nullum ea de re dubium esse possit; cum etiam constet, Christianos tempore persecutionis in cryptis habitasse, et quaecunque pietatis Christianae officia exercuisse. Unde de Caio auctor hujus catalogi: quod fugerit persecutionem Diocletiani in cryptis habitando. Stephanus papa in Catacumbis in sede, ubi ad sacrificium offerendum sese praeparabat, decollatus est, ut habent ejus acta. De Xisto refert D. Cyprianus epistola ad Successum. «Xistum autem in coemeterio animadversum esse sciatis, VIII Idus Augusti.» De B. Laurentio auctor hujus catalogi in Xisto II: «B. [Col. 1469C] autem Laurentius sepultus est in via Tiburtina in agro Verano in crypta cum aliis multis martyribus.» De Alexandro martyre antiqua ejus inscriptio in coemeterio Calisti reperta: «Alexander mortuus non est, sed vivit super astra, et corpus in hoc tumulo requiescit: vitam explevit cum Antonio imperatore: qui ubi multum beneficii antevenire praevideret, pro gratia odium reddit, genua enim flectens vero Deo sacrificaturus ad supplicia ducitur. O tempora infausta, quibus inter sacra et vota, ne in cavernis quidem salvari possumus,» etc. Linea 19.— Et cessavit episcopatus annos septem, menses sex, dies viginti quinque, persequente Diocletiano Christianos. Secundus catalogus legit: annos sex; antiquissimus catalogus annos quatuor. Cardinalis Baronius ne quidem annum unum sedis vacantis admittit. Qua in re ipsi assentitur Onuphrius Panvinius, qui cum communi recentiorum ostendit Marcellinum obiisse eodem anno, quo Diocletianus [Col. 1469D] purpuram deposuit: unde sequitur, episcopatum per septem, sex, aut quatuor annos vacare non potuisse, persequente Diocletiano Christianos, sed eodem anno persecutionem cessasse, quo mortuus est, et clero Romano occasionem dedisse substituendi in ejus locum Marcellum, qui plusquam uno anno pontificatum tenuit, testantibus ejus actis, quod in catabulo «post multos annos serviendo indutus amictu cilicino emisit spiritum sub die XVII Kalend. Septembris.»
[Col. 1469D] Linea 11.— Et post hoc factum jacuerunt corpora sancta in plantea, ad exemplum Christianorum, diebus triginta sex, ex jussu Diocletiani. Corpora martyrum insepulta jacuerunt in foro, ad exemplum Christianorum: id est, ut hoc spectaculo Christiani moverentur ad defectionem, ex jussu Diocletiani, [Col. 1470A] poenae ad exemplum. Anastas. in Theodoro: «Videns autem Isacius caput Mauritii, gavisus est, et fecit ad exemplum multorum in circo Ravennate in stipitem poni.» Eodem tempore in persecutione Maximiani corpora martyrum insepulta feris et alitibus exposita, et ne sepelirentur, custodes adhibiti [Col. 1470B] (Euseb. lib. VIII, cap. 19) : Apud Graecos damnatorum corpora insepulta manebant (Q. Curt. lib. VIII, cap. 2) : «Jure interfectum Clytum Macedones decernunt, sepultura quoque prohibituri, ni rex humari jussisset.» Apud Romanos idem moris fuit etiam in animadversione militum. Tacit., I Annal.: «Corpora extra vallum abjecta ostentui.» Tamen constitutione Diocletiani damnatos sepulturae tradi non vetatur (L. Obnoxios, C. de Relig. et sumpt. fun. ). Constantinopoli erat locus, cui nomen erat Polagium, destinatus sepulturae damnatorum, cujus meminit Cedren. in Constantino Copronymo: τάφον
καταδίκῳν. Et temporibus ipsis Decii corpora martyrum sepulturae tradi vetitum non fuit; et penes copiatas seu laborantes fuit cura sepulturae corporum martyrum (Cyprian. epist. 3) : «Et quod maximum est corpora martyrum, aut caeterorum, si non sepeliantur, grande periculum imminet eis, quibus incumbit hoc opus.» Cloacas Urbis cum Tarquinius [Col. 1470C] Priscus plebis opera faceret, et taedio operis cives mortem sibi consciscerent, novo poenae genere eos compescuit a propria nece, defunctorum corpora figens crucibus spectanda civibus, simul et feris, alitibusque laceranda (Plin. lib. XXXVI, cap. 15)
[Col. 1470C] Linea 4.— Quo tempore fuit magna persecutio. Magna merito vocatur haec persecutio, dum tres imperatores pari crudelitate et immani saevitia per plures annos Christianorum lanienam fecerunt. De tempore et ejus initiis disputant clar. viri in notis ad Lactantium de Mortibus persecutorum. Pontificalis vero Liber hanc magnam vocat, et quod sub his temporibus priora initia, quae in decennalibus apparuere, magno impetu proruperint adversus Christianam religionem. Triplex enim periodus assignanda. Prior in decennalibus, cum divinos honores Diocletiano sibi vindicante, et ut credibile est, refragantibus clericis, in eosdem prior motus exarsit, [Col. 1470D] in quo Caius coactus fuit in cryptis secessum statuere. Alter motus ann. 298 in milites Christianos, non morte tamen plectendos, sed cinguli militaris ablatione ex Lactantio. Ea, quae proprie persecutio est, per edictorum vulgationem, et hic magna dicitur, incoepit in vicennalibus, quae celebrabantur anno 303. Haec vero gradatim instituta fuit, primo in Palatinos, et milites ex eodem Lactantio c. 15, pag. 99, deinde in clericos, eodem dicente c. 15: «Comprehensi presbyteri, et ministri, et sine ulla probatione ad confessionem damnati cum omnibus suis deducebantur.» Linea 5.— Ut intra triginta dies, decem et septem millia hominum . . . coronarentur. Numerus martyrum interemptorum per imperii provincias assignatur, ut magnae persecutionis indicium. Implacabile odium, et pertinacissima contumacia matris Galerii Maximiani, quae furiis agitata, terminum Christianae religioni [Col. 1471A] imponere meditabatur, factam lanienam intra mensem a publicatis edictis possibilem ostendit. Accedit trium imperatorum Diocletiani, Maximiani, et Galerii Maximiani contumax idem propositum, cui si conjungantur mala idoles, depravati eorumdem mores, et privata consilia perdendi Christianos, ne illi faverent militia Constantium in Galliis agentem, de cujus imperio merito pavebant, haec, inquam, librata, facile suadebunt, ita rem evenisse, uti in gestis Marcellini refertur, et numerum designatorum martyrum respondere crudelitati imperatorum. His si addatur, quod in edictis impositum crimen incendii Christianis, quasi interimere imperatores molirentur, magis certam facient subsecutam lanienam. Lactantius etiam, cum bacchantis in Christianos matris Galerii odia descripsisset, et subsecuta imperialia edicta, addit: «Sed Caesar (Galerius nempe) non contentus edicti legibus, aliter Diocletianum aggredi parat. Nam ut illum ad propositum crudelissimae persecutionis [Col. 1471B] impelleret, occultis ministris palatio subjecit incendium. Et cum pars quaedam conflagrasset, Christiani arguebantur, velut hostes publici, et cum ingenti invidia simul cum palatio Christianorum nomen ardebat. Illos, consilio cum Eunuchis habito, de exstinguendis principibus cogitasse; duos imperatores domi suae pene vivos esse combustos.» Hae calumniae per sacerdotes gentium acutae, qui Galerii matris superstitiosissimum zelum fovebant, non poterant non commovere idololatricas civitates, et saevitiam judicum acuere, Diocletianumque ad prorsus perdendos fideles impellere, quod effecisse testatur Lactantius, mox subdens: «Diocletianus vero, qui semper se volebat videri astutum, et intelligentem, nihil potuit suspicari; sed ira inflammatus, excarnificari omnes suos protinus praecepit. Sedebat ipse, atque innocentes igne torrebat. Item judices universi, omnes denique qui erant in palatio magistri, data potestate, torquebant. Erant certantes, quis prior aliquid inveniret. Nihil uspiam reperiebatur, nec patiebatur [Col. 1471C] iram inconsiderati senis deflagrare: sed quindecim diebus interjectis, aliud rursus incendium molitus est; sed celerius animadversum, nec tamen auctor apparuit. Tunc Caesar medio hyemis profectione parata prorumpit, eodem die contestans fugere se, ne vivus ardeat.» Ita Galerius matris jussa, propriamque indolem pessimam in Christianos acuens persecutioni vires addidit, et lanienam saevissimam promovens, et ipse cum Diocletiano exercens, certum, ac indubium reddit numerum martyrum peremptorum. Unde subdit Lactantius: «Furebat ergo imperator jam non in domesticos tantum, sed in omnes . . . Omnis sexus et aetatis homines ad exustionem rapti. Nec singuli, quoniam tanta erat multitudo, ut gregatim circumdato igne ambiebantur . . . Vexabatur universa terra . . . et ab oriente usque ad occasum tres acerbissimae bestiae saeviebant.» Eumdem numerum proponit Eusebius, inquiens: «Dici non potest, quos, et quantos Christi [Col. 1471D] martyres in omnibus locis et urbibus passim cernere licuit:» et lanienam actam motibus civilibus comparat, quando frequentissima hominum mactatio. «Illi quidem Dei cultorum, tam virorum, quam mulierum caedibus, tanquam civili quodam bello provincias subjectas polluerunt.» Ambo vero erant viventes, cum tyranni persecutionum furias agitabant. Et Severus: «Nullus unquam magis bellis mundus exaustus est: neque majori unquam triumpho vicimus, quam cum decem annorum stragibus vinci non potuimus.» Linea 8.— Ab eodem Diocletiano . . . . capite sunt truncati. Non a Diocletiano, sed per ejus judices, cum anno quo contigit martyrium Diocletianus ab Urbe distaret. Haec vero, quae hic dicuntur de lapsu Marcellini, addita videntur et suppleta, quaeque desumpsit ex actis quibusdam confictis arte Donatistarum; et qui confinxit, notam temporis non advertens, falsa inseruit de Diocletiani actis in Marcellinum. [Col. 1472A] Diocletianus enim, vix peractis initiis Romae vicennalium, in ipsa hyeme decessit, et in Maii mense, quando martyrium contigit, ab urbe longe aberat. Quod ita refert Lactantius, forsitan Romae tunc praesens, dum edictis persecutionis narratis, in urbe Nicomediensi, primo vulgatis, addit: «Hoc igitur scelere perpetrato, Diocletianus, cum jam ab eo felicitas recessisset, perrexit statim Romam, ut illic vicennalium diem celebraret, qui erat futurus ad duodecim Kal. Decembris. Quibus solemnibus celebratis, cum libertatem populi Romani ferre non posset, impatiens et aeger animi prorumpit ex Urbe, impendentibus Kal. Januariis, quibus illi novus consulatus deferebatur. Tredecim dies tolerare non potuit, ut Romae potius quam Ravennae procederet consul. Sed profectus hyeme, saeviente frigore, atque imbribus verberatus, morbum levem ac perpetuum traxit, vexatusque per omne iter, lectica plurimum vehebatur. Sic aestate transacta, per circuitum ripae [Col. 1472B] strigae Nicomediam venit, morbo jam gravi insurgente.» Quae circumstantia non animadversa a consarcinatore lapsus Marcellini, integram actorum identitatem corruere facit. Donatistae enim hisce fragmentis propriam causam tueri studebant, ut videre est in collatione Carthaginensi; et saepe monet S. Augustinus, dum eosdem revincit. Elaborabant enim Donatistae probare, a Marcellino defecisse episcopatum, ut sequentium pontificum in eosdem latas sententias infirmarent: quomodo et Felicem Caeciliani ordinatorem reum traditionis insimularunt, ut ordinationem irritam ex eo titulo ostenderent: forsitan etiam ad pseudoepiscopatum Romanum a Donatistis constitutum roborandum, quasi ipsi illum restauraverint post lapsum Marcellini, cum ipsi veram Ecclesiam penes ipsos esse immaculatam illibatamque jactarent. Linea 19.— Cessavit episcopatus. Sedis Romanae vacatio ob angustias persecutionis protrahitur, et ob ulteriores Galerii machinationes fit diuturnior. [Col. 1472C] Mater enim Galerii tot Christianorum caedibus, et acerbissima per totum orbem innocentium strage vix satiata, tardiores existimans persecutores, filium indefessa ciebat adversus Christianos. Arripuere occasionem, Galerio consuetis fraudibus rem promovente, ex motibus rebellibus in principes excitatis, a quibusdam tyrannis imperium affectantibus. Episcopis, et clericis veluti auctoribus seditionum crimen est impositum, et hinc major increbuit persecutio: cum sacerdotes gentium suaderent, facile, radicitusque, Christianam religionem exstirpandam, si episcopi et sacri libri e medio tollerentur. Hinc nova in clerum vulgantur edicta, et dira in sacros codices exercetur vexatio, unde traditorum turba, quae occasionem dedit Donatistarum schismati ex Optato. Conjecturam nostram roborant verba Eusebii, narrantis seriem hujus persecutionis, qui Nicomediensia edicta, et hominum subsecutam caedem cum narrasset, et dixisset, lib. VIII, c. 6: «Et haec [Col. 1472D] quidem in ipso persecutionis exordio Nicomediae gesta sunt.» Addit deinde: «Caeterum paulo post, cum alii in Melitina Armeniae regione, alii in Syria imperium arripere conati essent: promulgatum est imperatoris edictum, ut omnes ubique ecclesiarum antistites vincti in carcerem truderentur. Earum vero rerum, quae postea factae sunt, spectaculum, omnem prorsus dicendi copiam superabat; quippe cum innumerabilis ubique hominum multitudo custodiae manciparetur: et carceres olim homicidis, et sepulcrorum expilatoribus deputati, tunc episcopis, presbyteris, diaconibus, lectoribus, atque exorcistis complerentur; adeo ut iis qui ob crimina condemnati fuerant, nullus jam locus superesset.» A Galerio, ut reor, machinationes invectae censentur, in quo imperii et dominationis absque consortio insederat ambitus et cupido, quod innuere videtur Lactantius: qui cum narrasset exercitos tumultus, advertit quod Galerius (supra): «Jam conflixerat [Col. 1473A] nuper Maximiniano sene, eumque terruerat, injecto armorum civilium metu.» Haec vero in clericos urgentior persecutio ad perdendam, ducibus Christiani populi sublatis, religionem, Romae praecipue agitanda, cum optime scirent, Romano antistiti propter principaliorem potentiam inter Christianos jus supremum convenire, adeoque omnem impendisse curam imperatoris satellites, ne pontifex eligeretur, spem concipientes facile reliqua collapsura, si supremus non eligeretur antistes. Ita Decius, ut ex Cypriano supra notatum est, Cornelium uti pontificem perdendum elaboravit: et in hoc ipso primo Diocletianaeae persecutionis decennio Maxentius tyrannus cum Romae esset, et ejusdem indolis ac perversitatis, successorem Marcellum coercere volebat, ut negaret esse episcopum, ut infra legitur in Marcello. Ex hac itaque origine evenit, ut protraheretur successoris electio post Marcellini martyrium.
[Col. 1473B] Linea 6.— Ipse Marcellinus ad sacrificandum ductus est, ut thurificaret, quod et fecit. Quanquam pluribus rationibus, quas vide apud Baron. ann. 302, num. 96 et seq. haec Marcellini thurificantis historia plane refutari et obreptitia esse probabiliter ostendi possit; tamen non facile recedendum esse putamus ab ea sententia, quae communi hactenus consensione credita est, atque in antiquis tabulis ecclesiasticis reperta fuit. Marcellinus itaque idolis sacrificando, metu mortis inductus contra fidei confessionem peccavit, adeoque externo actu fidem negasse visus est: verum interiore actu contra fidem nihil credidit, nihil etiam docuit, atque ideo haereticus, vel infidelis esse non potuit, cujus rei poenitentia paulo post peracta, pontificatus sponte abdicatus, martyrium ob fidem susceptum, indicium evidentissimum praebent. Vide August., lib. de unic. Baptism. contra Petilianum, et Bellarm., lib. IV de Rom. Pontif., [Col. 1473C] c. 9. Linea 14.— In cubiculo claro. Vide notas Baron. ad Marcellinum in Martyrologio.
[Col. 1473C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Sedem Marcellini annis VIII, mensibus II, diebus 25 esse definitam et in picturis basilicae S. Pauli, et in catalogis praestantioribus, aliisque codicibus ostendi in Prolegomenis fol. CI, et in numero praecedenti indicavi exacte respondere consulibus enuntiatis, constituta die ordinationis ad episcopatum Dominica 22 Decembris anni 295, ut finis respondeat diei 16 Martii anni 304, ad quam referri ejus martyrium dixeram hic esse ostendendum. Hoc vero praestitit ill. praesul Schelestratius dissert. 2, cap. 8, num. 6. Ostendit primo, tam juxta antiquos, quam juxta recentiores scriptores passum fuisse Marcellinum Diocletiano IX et Maximiano VIII consulibus, [Col. 1473D] id est anno 304, qui fuit ultimus Diocletiani: «Qua de re, inquit, adeo convenit inter recentiores scriptores, ut qui in anteriorum pontificum Chronologia saepius inter se discrepant, circa tempus quo Marcellinus occubuit, unum idemque sentiant. Fidem hac de re faciunt Onuphrius Panvinius, et Antonius Augustinus, cardinales Baronius et Bellarminus, Dionysius Petavius, et Philippus Labbeus, qui omnes Marcellini obitum in annum 304 referunt. Addit Labbaeus die 26 Aprilis, qui dies idem ipse est, quo in Martyrologiis Bedae, Rabani, Notkeri, Adonis et Usuardi, Marcellini memoria celebratur. Observandum tamen, quod Diocletianus et Maximianus eodem anno purpuram deposuerunt primo die Aprilis: unde vel dicendum, ante diem primum Aprilis obiisse Marcellinum, vel anno 303, non 304, occubuisse. Pro cujus difficultatis solutione notanda sunt verba venerabilis Bedae, quibus testatur, Marcellinum post mortem dies 36, ut in ms., vel 35 ut in editione vulgata, [Col. 1474A] insepultum jacuisse, et postea sepultum fuisse via Salaria. Fieri autem potuit, non mortis, sed sepulturae diem adnotatum fuisse in Martyrologiis: et ita contigisse innuit Beda, dum scribit ad VI Kal. Maii, Depositio S. Marcellini papae, prout in supracitato ms. antiquissimo legitur, quamvis in editione vulgata legatur natale. Depositionis itaque dies fuit 26 Aprilis, cum jam 16 Martii passus esset, Diocletiano adhuc imperante, ut sub eo Marcellini martyrium recte collocari possit. Atque his quidem probandis (cum nulla amplius quaestio superesse possit) non est quod diutius inhaereamus.» De die atque anno quo purpuram deposuerunt Diocletianus et Maximianus diserte Idatius ex editione Scaligeri, ut Schelestratius observat, ejusdem verba producens: «Diocletiano IX et Maximiano VIII his coss. deposuerunt purpuram privati effecti Diocletianus et Maximianus die Kal. Aprilis.» Idem advertit Rupertus in Besoldi Synopsim historicam [Col. 1474B] pag. 362, ita scribens: «Cum Diocletianus et Maximianus senior abdicassent, iidem Kalendis Aprilis, ut scribit Idacius (non ante diem XI Kal. Maii, ut Golzius et Onuphrius tradiderunt)» etc. De anno etiam Zonaras testatur Hist. lib. II, cap. 7, nempe coss. Diocletiano IX et Maximiano VIII. Male autem interpretantur nonnulli cum Baluzio (in not. ad Lact. de Mortibus persecutorum, pag. 389 tomi II Miscellan.) Zosimi locum, quasi Zosimus scripserit, spatium interceptum a ludis saecularibus celebratis per L. Septimium Severum Libone et Cilone coss. (Christi 204) usque ad praedictum consulatum Diocletiani IX et Maximiani VIII, constare annis centum et uno. Textus Zosimi est ita reddendus: «Nam a consulatu Cilonis et Libonis, quo Severus ludos saeculares exhibuit, usque ad Diocletiani IX et Maximiani VIII διέδραμεν εἷς ἐνιαντὸς πρὸς τοῖς
ἐκατὸν, Labebatur annus unus post centum. » Sensus autem est, ut ex Palilibus anni 304, Cilone et Libone coss. ad Palilia anni 304, Diocletiano IX et [Col. 1474C] Maximiano VIII coss. completis centum annis die Palilium, ex ea die labebatur annus primus inchoans post centesimum absolutum. Perperam igitur contra utriusque scriptoris fidem differunt Baluzius et Hervartus abdicationem imperii Diocletiani ad annum 305 et ad diem Kalendarum Maii. Constat vero assertum Schelestratii, cum Idacio referens ad diem Kalendarum Aprilium et ad annum 304, Diocletiano IX et Maximiano VIII coss., istorum abdicationem. Schelestratii doctis observationibus hanc unam addere liceat, nempe, ex his documentis per eum productis emendandum esse quintum versum in Opusculo II Bucheriano, supra edito inter Prolegomena, ubi recensentur depositiones episcoporum, nempe summorum pontificum. In quinto versu illius opusculi legitur: «Decimo octavo Kal. Februarii, Marcellini in Priscillae.» Reponendum est ex indiciis loci ac temporis nomen Marcelli papae, auctum [Col. 1474D] syllaba postrema ab amanuensi, et dies XVII Kal. Februarii loco XVIII aucta similiter postrema unitate; cum ea die XVII Kal. Febr. occurrat martyrium ac depositio Marcelli papae ad coemet. Priscillae via Salaria in omnibus Martyrologiis; et Marcellini mors demonstrata sit pariari cum 16 Martii, depositio vero cum 26 Aprilis, qua colitur. His productis ad diem martyrii S. Marcellini demonstrandam, revertar ad annum: non, ut actum agam, et iterato demonstrem pertinere ad 304 aerae communis Christianae, Diocletiano IX et Maximiano VIII coss., quod a Schelestratio observatur firmari consensu omnium scriptorum veterum ac recentiorum; sed ut considerem supputationem summae in veteri Catalogo ms. reginae Sueciae observatam a Schelestratio, quam attuli in Prolegomenis inter documenta sedis Marcellini col. 23, annum eumdem mirifice confirmare, imo et [Col. 1475A] universam Chronologiam nostram pontificiam hactenus explicatam. In illo igitur codice haec leguntur: «A Passione D. N. Jesu Christi usque ad sedem beatissimi Marcellini papae sunt anni 276, mens. 9.» Dixi annorum summam pariari exacte cum Chronologia Victorii Aquitani et nostra, quae in opusculo IV et in notis ad catalogum Liberianum ostendit: «Passionem Domini, et duos geminos consules pertinere ad annum aerae Christi communis 28, aetatis autem Christi Domini 33, et inchoatam fuisse feria 5, die 25 Martii in horto Gethsemani, et absolutam in cruce feria 6, die 26 Martii proxime consequente.» Nam annis aerae Christi labentis in Passione 28, si addatur summa indicata annorum 276, provenit dies 26 Martii anni labentis 304 aerae Christi communis. Addo nunc, legi oportere: «A Passione Domini nostri Jesu Christi usque ad sedem beatissimi Marcellini papae sunt anni 276, min. d. 9.» [Col. 1475B] (hoc est minus diebus 9.) Ostensum cum sit, finem sedis B. Marcellini ejusdem martyrio signatum esse die 16 Martii; consequitur, ut ad complendos annos solidos a Passione Domini 276, desiderentur dies 9 post illam diem 16 Martii anni 304, quae beatum finem imposuit sedi ejusdem pontificis ac martyris Marcellini. Codex Anastasii refert versu 20 post martyrium B. Marcellini vacasse Romanam sedem annos VII, menses VI, dies XXV, persequente Diocletiano Christianos. Adnotat Schelestratius, a Diocletiano paucis diebus post obitum Marcellini depositam fuisse purpuram, et injectam Daiae Kalendis Maii. Huic purpuram Diocletianus injecit suam, qua se exuit (scribit L. Caecilius de Mortibus persecutorum, numero 19) et Diocles iterum factus est. Auctor Catalogi scribens aetate Liberii affirmat cessasse episcopatum annis IV, mensibus VI, diebus XXV. Catalogus [Col. 1475C] sub Justino ann. VI, mens. VI, d. XXV. In aliis membranis sexti saeculi habetur, et cessavit episcopatus annos VII, m. V, dies XXV. Haec diversitas lectionum indicat male vexatum a librariis locum Bibliothecarii et catalogorum. Si exstaret autographum exemplar antiquissimi illius catalogi Liberiani, vix aliter putem in eo repertum iri scriptum, quam cessavisse episcopatum usque ad Maximianum Augustum (Daiam) per menses II, dies V. Vidimus enim huic Maximiano Daiae injectam fuisse purpuram, qua se exuebat, a Diocletiano sese imperio abdicante Kalendis Maii. Die vero Dominica XXI ejusdem mensis Maii ostendam electum et ordinatum fuisse a Romano clero successorem Marcellini Marcellum eodem anno 304, ex aera Marcelli adhuc spectabili in picturis Leonianis basilicae S. Pauli, ubi legitur S E D it ANN. V, mens. VII. . . Suppleta in Catalogo Farfensi qui legit etiam dies XXV. Si enim conferantur haec tempora cum die martyrii, quae certa est, [Col. 1475D] nempe 16 Januarii iterum post consulatum X Maximiani (hoc est an. 310), ut in num. Marcelli compertum fiet, evidenter ostenditur ordinatio Marcelli et collocatio in Romana sede referri ad diem Dominicam 21 Maii anni 304, quae distabat mensibus II et diebus V a martyrio Marcellini decessoris sui, completo die XVI Martii ejusdem anni, ut paulo ante ostendi cum Schelestratio, et inchoabat annos V, menses VII, dies XXV, sedis ejusdem assertos in picturis Paulinis qua parte sunt superstites in numero annorum et mensium adhuc praeservato, et integre expressis in catalogo Farfensi, qui etiam numerum dierum XXV fideliter retinuit. Haec enim summa exacte colligitur ex die XXI Maii anni 304, ad diem XVI Januarii anni 310. Cum itaque rationes chronologiae exacte parientur tam cum epocha decessoris, quam cum die martyrii a beato Marcello completi in numero annorum, mensium ac dierum consignato in genuinis documentis Romanae Ecclesiae - dubitandum [Col. 1476A] non est, quin errore librariorum vacatio sedis post obitum Marcellini, quae indicabatur per menses II et dies V usque ad initium imperii ad Maximianum Daiam translati eodem mense Maio a Diocletiano his fortasse aut similibus verbis, ET CESS. EPISC. VSQVE AD MAX. AVG. MENS. II. D. V., id est et cessavit episcopatus usque ad Maximianum Augustum menses duos, dies quinque, producta fuerit per annos plures, menses, ac dies in corruptis exemplis diversimode transcriptos. Cardinalis Baronius (observante Schelestratio dissert. 2, cap. 8, num. 7) Onufrius Panvinius in ms. Historia ecclesiastica, et omnes passim nostrae aetatis auctores, qui historiam aut chronologiam pontificiam illustraverunt, consultis documentis, et hic productis, quibus non modica adjecisse puto his in observationibus, hodie compertum habent, vacationem sedis post obitum Marcellini non solum extensam non fuisse ultra metas ejusdem anni, sed [Col. 1476B] desiisse proxime post Augusta insignia Maximiano collata, et imperium a Diocletiano abdicatum, electione Marcelli per clerum Romanum feliciter insecuta. Panvinius putavit electum Marcellum die V Kal. Julii, cum videret attributos ejusdem sedi annos V, menses VI, dies XXI. Nos 34 diebus maturius ejusdem ordinationem statuimus; cum in picturis S. Pauli, anni V, menses VII, et in catalogo Farfensi dies etiam XXV, praeter eosdem annos et menses, integre praeservatos conspiciamus. Quae autem causa fuerit, cur descriptores catalogorum aliquot, et ipse Bibliothecarius adjecerint vacationi sedis post Marcellinum annos quos abstulerunt successori Marcello, ostendere conabor in Notis chronologicis ad epocham ejusdem Marcelli proxime consequentem. Linea 7.— Quod et fecit, etc., et poenitentia ductus, [Col. 1476C] etc.; et linea 14.— Via Salaria in coemet. Priscillae in cubiculo claro, quod ipse praeparaverat poenitens, dum traheretur ad occisionem in crypta juxta S. Crescentonem. Haec periocha, quae non legitur in Actis concilii Sinvessani, neque in Gestis martyrii beati pontificis Marcellini, cum asserto concilio editis ex Isidoro Mercatore apud Binium, legitur autem in hoc Libro Pontificali, et in catalogo secundo quod refertur ad aetatem Felicis papae IV et Justiniani imperatoris, indicat eamdem fuisse aliunde desumptam, quam ex commentitiis illis, seu vitiosa farragine infartis apud Mercatorem. Quare cum Acta exstiterint vetustiora, quae poenitentiae memoriam facerent, inferre quis poterit, lapsum ac poenitentiam beati illius pontificis, licet Augustino ignoratam, haberi oportere consonam veritati. At mihi hunc textum Bibliothecarii, et catalogi secundi attentius perpendenti, et variantes lectiones ad eumdem textum adnotatas ab editoribus, aliud plane diversum videtur deducendum: nempe originem [Col. 1476D] assertionis lapsus, quarto et quinto saeculo prorsus ignoti, fluxisse ex vitiosa variatione unius dictionis in breviatione Actorum genuinorum B. Marcellini: et assertam ibi poenitentiam non esse referendam ad Marcellinum, quem a lapsu immunem et innocentem verosimilius judicaverim, sed referendam ad illos poenitentes, quos a thurificatione impia, ejusque a lapsu expiare, et ad poenitentiam admittere constituerat Marcellinus per festa Paschalia cum neophytis ad baptismi gratiam percipiendam accessuris. Rem nitidius explicabo, si variantes lectiones repetantur ex tomo I hujus editionis in eo versu numeri praesentis, ubi legitur «sepelivit via Salaria in coemeterio Priscillae in cubiculo claro, quod ipse praeparaverat poenitens dum traheretur ad occisionem in crypta.» Alii codices habent quod ipse praeceperat poenitens. Velserus ex codicibus Suprianae Collectionis conciliorum, et ex Baronianis exemplaribus lectum observat, quod ipse S. Petrus [Col. 1477A] praeceperat. Intelligimus itaque vexatum fuisse locum ex Actis diversimode breviatis. Cum vero memoretur in exemplaribus indicatis S. Petrus electionem hujus loci praecipiens, sive juxta alios codices, praeparans in caemeterio Priscillae via Salaria; et significetur poenitentia; legendum arbitror, quod et ipse S. Petrus praeparaverat poenitentibus, dum traheretur ad occisionem in crypta, etc. Quomodo autem tum S. Petrus, tum Marcellinus papa praeparaverint locum poenitentibus in eadem crypta coemeterii Priscillae via Salaria, ubi post martyrium Marcellinus sepultus fuit, jam exponam. Repetere oportet, martyrium B Marcellini papae contigisse circa diem 16 Martii, ut supra ostendi in Notis chronologicis, depositionem vero fuisse dilatam diebus XXXVI (sive etiam XXXX) quibus jacuit jussu persecutorum insepultus, ut ex Actis memorabat Bibliothecarius, eamque pariari cum die XXVI Aprilis qua colitur. Eodem anno Christi 304, Pascha celebrandum erat die 9 Aprilis. Quare per eos dies, [Col. 1477B] quibus Marcellinus delatus ad tribunal Diocletiani (utique post Kalendas Martii, quibus se primum conspiciendum dederat imperator ex diuturna aegritudine non satis confirmatus, ut intelligimus ex L. Caecilio de Mortibus persecutorum, teste synchrono) cogitandum illi fuit, quo loco tutiori posset, adveniente Paschali festo, administrare de more baptismum catechumenis in aestu persecutionis. Oblatus illi fuit celebris ille locus ad coemeterium Priscillae via Salaria, ubi memorabant cum vetustioribus documentis apostolorum principem baptizasse, quem locum etiam appellarunt coemeterium Ostriani. Celebris, inquam, habebatur locus, et in persecutionibus videri poterat tuto adeundus. Id enim constat ex Actis Liberii papae, quem a Constantio Augusto et ab Arianis perinde quaesitum ad necem, dum extra Urbem se recepisset in cryptas via Salaria appetente Paschali festo, Acta ostendunt collecto presbyterio consilia agitasse cum clero de baptismo ibidem [Col. 1477C] administrando, ita consulente prae caeteris Damaso, tunc presbytero et vicario Liberii. Locum autem ita amplum in ea crypta Ostriani coemeterii (parte scilicet coemeterii Priscillae, ut videre licet apud Aringhium Romae subterr. tomo II, lib. IV, cap. 31) et capacem concurrentis turbae fidelium, ut iisdem in Actis Liberii quinque hominum millia ibidem baptizata fuisse uno in Paschate dicantur. Erat etiam causa Marcellino destinandi ejusmodi locum capacem ad congregandum presbyterium, sive etiam ad synodum episcoporum colligendam e proximis saltem Ecclesiis, ut de communi sententia statueretur, quid esset in proximo Paschate peragendum circa poenitentiam lapsis administrandam per eosdem dies majoris hebdomadae, de more destinatos tum ad baptismum catechumenis conferendum, tum ad publicos poenitentes reconciliandos, eosque in primis, qui tormentorum vi, aut metu perciti, a fidei Christianae cultu defecerant. Hoc nempe concilium [Col. 1477D] fuit (ex peritiorum sententia) in crypta collectum, praesente ac praesidente Marcellino Romano pontifice; non quidem in crypta Cleopatriensi apud Sinvessam (ut aliqui autumant) vetustati penitus ignota, et quo accedere et congregare ducentos, aut trecentos episcopos intra dies XV ille non poterat in aestu persecutionis, ut prudens quisque facile intelligit; neque poenitentiae causa suscipiendae a Marcellino innocente, et ab impietatis crimine longe alieno, ut S. Augustinus a card. Baronio relatus monet; Vide Baron. ad annum 302, num. 96: sed poenitentiae causa ex Ecclesiae indulgentia per Marcellinum pontificem administrandae, et ex disciplina, nuper confirmata sub Cornelio, lapsis tam laicis, quam clericis, imo et sacerdotibus et episcopis, quorum nonnullos in immani illa persecutione thurificasse, aut sacros codices tradidisse constat ex Caecilii Lactantii, aliorumque scriptorum testimonio. Fueritne aliquis inter hos nomine Marcellinus, qui admissi sceleris [Col. 1478A] poenitens, et cilicio indutus in concilio se stiterit, et ansam dederit seris posteris ejusdem errata et poenitentiam attribuendi Romano pontifici Marcellino; an revera ipse Marcellinus papa qui humanae infirmitatis vices expertus in persecutione succubuerit, et divina Christi gratia relevatus sit, dum publica confessione veniam sibi impetrari a Deo per Ecclesiam postulat in sacramento poenitentiae; cum libratis utrinque rationibus asserendi ac negandi card. Baronius valide proponat ejusdem innocentiae momenta Augustini testimonio suffulta, neque a Petiliano Donatistarum patrono impetita, nisi calumniis, communibus Marcello, Melchiadi, ac Silvestro, quos constat fuisse ab imputato crimine immunes; hisque momentis productis in medium, modeste cohibeat tantus cardinalis de veritate facti, ac vitio Actorum ferre sententiam; non audeo ultra metas ab ipso constitutas excurrere. Contentus ero id perficere, quod ad officium commentarii nostri et observationum pertinet, nempe indicare quantula sit vis ejus vocis aut [Col. 1478B] commatis quod ipse praeparaverat poenitens: quod forsitam inconsiderate transcriptum ex alio ita enuntiante quod ipse praeparaverat poenitentibus, occasionem dare potuit attribuendi aliorum criminis, ac poenitentiae, nostro pontifici Marcellino. Paraverat igitur, instante Paschali festo, Marcellinus papa hoc coemeterium, celebre apud fideles ex baptismo, a principe apostolorum pluribus ibidem administrato, dum hospes Pudentis ac Priscillae in ejus agro suburbano, perinde ac domi intra Urbem ad Exquilias, pro temporum opportunitate conversis ad fidem salutare Christi lavacrum aperiebat: et mature collecto presbyterio, fortassis etiam concilio proximiorum Urbi episcoporum, canones praescribebat poenitentiae lapsis ad Ecclesiae pacem admittendis juxta singulorum indigentiam in proximo festo Paschali. Dum haec pararet, inventus a persecutoribus producitur ad tribunal Diocletiani, et ultimo supplicio addictus mortem pro Christo fortiter patitur, circa [Col. 1478C] diem 16 vel 19 Martii, cum sociis, a Bibliothecario et ab auctore Catalogi memoratis. Corpora martyrum cum jacuissent ex jussu principis insepulta in foro ad exemplum Christianorum per dies 36 vel 40, intra quos contigit abdicatio Diocletiani Kal. Aprilis, mox etiam recessus ab Urbe, posteaquam ejus collega Maximianus Herculeus die Palilium 21 ejusdem mensis Aprilis imperio similiter cesserat; praefectus Urbi novique principes ominis causa purgari forum die natali Urbis et imperii sui non illibenter accipientes, ut par est credere, tacite permiserunt Marcello, ut reliquias caesorum colligeret, et intra arenarium conderet in coemeterio Priscillae, aut certe non vetuerunt. Hanc seriem gestorum ex indicata loci designatione, et Petri nomine in aliquibus codicibus memorato, nec non ex Paschalis festi vicinia, et veteris Ecclesiae disciplina sub Cornelio recenter firmata occasione dissidiorum cum Ecclesia Africana de lapsis, videmur posse tutius colligere, quantum [Col. 1478D] conjicere licet ex conciso indicio actorum per catalogos breviatorum. Hostes vero Ecclesiae Romanae, praesertim ii, qui Donatistarum haeresi patrocinium accommodarunt, frustra conati sunt calumniam intentare thurificationis ac traditionis nostris sanctissimis pontificibus Marcellino, Marcello, Melchiadi, Silvestro, teste Augustino. Cum vero per quartum et quintum saeculum accusatoribus haesisset aqua, neque calumniam promoverent, ab Augustino, et a publica Ecclesiae fama satis depulsam, visum est post alterum saeculum transformatis actorum tabulis Marcellinum exhibere lapsum ac poenitentem in concilio ducentorum aut trecentorum episcoporum, quos intra paucos dies a Kalendis Martii ante Idus ejusdem mensis in persecutione Ecclesiae citissime congregasse dicendus esset; cum tamen 318 Patres in pace Ecclesiae Nicaeae convenerint multo lentius, licet equis publice dispositis uti eisdem permitteret imperator, Eusebio teste lib. III de Vita cons. [Col. 1479A] cap. 6, ad iter celeriter conficiendum. Ad cryptam vero Cleopatrensem, nullis geographis, aut historicis Ecclesiae notam, hoc tercentumvirale concilium scribitur impune celebratum: solusque Marcellinus e tanto Patrum numero ad tribunal principis evocatus: quae adjuncta, rationi eorum temporum nimis dissona, vereor ut superstructa sint unius dictionis errato, ab imperitis descriptoribus Actorum oscitanter admisso, dum illa verba mutant, quae in Actis, sive in catalogis legebantur, sepultus est in coemeterio Priscillae in cubiculo claro, quod ipse praeparaverat poenitentibus, licet alii legendum assererent quod ipse praeparaverat S. Petrus, ut in variantibus lectionibus Binius adnotavit. Verum nihil temere affirmans, sive ipse poenitens, sive aliis poenitentibus cubiculum praeparaverit, conjecturis modum impono, et intra cancellos Baronii lubenter sisto. Ex hoc coemeterio Priscillae corpus beati Marcellini papae ac martyris cum aliis pluribus, et quidem illustribus in Fastis [Col. 1479B] Ecclesiae, nempe Marcello, Priscilla, Praxede, Pudentiana, S. Leo papa ejus nominis quartus in Urbem transtulit primo ad titulum SS. Quatuor Coronatorum, unde postmodum inter alias Urbis ecclesias divisa sunt sacra pignora: nostraeque basilicae Liberianae contigit venerabile caput beati Marcellini et brachium obtinere, quae ibidem maxima religione asservantur.
[Col. 1479B] Linea 1.— Marcellinus natione Romanus. Penes Graecos in nominibus facta confusio, putantes eumdem esse Marcellinum cum Marcello. Atque Eusebius in Chron. et Hist. lib. VI, cap. 16, praeteriens Marcellum, Marcellinum tantum adnumerat. Quem errorem caeteri secuti esse videntur, ut Nicephorus Calistus Hist. lib. VI, cap. 34, et Nicephorus episcopus in Chron. Latini autem non ita, ut Optatus Milevitanus contra Parmen. et sanctus Augustinus epis. 175, caeterique, qui pari consensione utrumque ponunt: [Col. 1479C] Post Caium, Marcellinum; post Marcellinum, Marcellum. Linea 6.— De qua re et ipse Marcellinus ad sacrificium ductus est, ut thurificaret, quod et fecit. Non mirandum si Marcellinus pontifex tyrannicis instrumentis cedens, terrore pavidus fidem Christi corde retinens, exterius abnegarit: reversus ad se, agnovit et planxit delictum suum. Ea de re synodus CLXXX episcoporum, presbyterorum XXX, et diaconorum trium Sinvessa urbe Campaniae, nunc vulgo Sessa dicta, congregata, ad quam Marcellinus venit squalidus, cilicio indutus, caput cinere aspersus, ubi lacrymis profusis, peccati admissi gravitatem publice, palamque confessus est. Nullus tamen eorum proferre in eum sententiam, aut damnare ausus est, cum dicerent omnes, ea ferme ratione Petrum peccasse, ac flendo peccatum luisse. Sed cuncti praeclaro summae pontificiae dignitatis testimonio dato, una voce clamarunt: Tuo ore judica causam tuam, [Col. 1479D] non nostro judicio; quoniam ex te, inquiunt, justificaberis, aut ex ore tuo condemnaberis. Prima namque sedes a nemine judicatur. Damnati sunt tamen in eadem synodo presbyteri illi et diaconi, qui usque ad templum Vestae fuerunt comitati, moxque eum deseruerunt, et ad ecclesiam venientes, illum atque si vidissent, quod suspicarentur, accusassent. De Marcellini poenitentia I tom. Concil. et in decretis memoriae proditum est a Gratiano. Est Augustinus, de unico baptism. contr. Petilian. cap, 16, et contr. litter. Petil. lib. II, cap. 92, qui Marcellinum thurificasse negat Petiliano id minime probanti. Eusebius lib. V, cap. 26, non novit ejus lapsum, sed martyrium tantum. Sed de Marcellini lapsu sententia ore omnium diffamata, et communi omnium consensione credita, atque in antiquis cum Romanae Ecclesiae, tum aliorum auctorum martyrologiis, nec non in Breviario Romano recepta, et absque controversia ulla, et retenta, et epistola Nicolai [Col. 1480A] papae I ad Michaelem imperatorem Constantinopolitanum confirmata: ab ea nullatenus recedendum, quod ab aliis incompertum fuerit. Linea 13.— Marcellus presbyter collegit noctu corpora, scilicet Petri apostoli jussu, qui eidem in somnis apparuit.
[Col. 1480A] Linea 7.— Quod et fecit: et post paucos dies poenitentia ductus, etc. Lapsus, qui contigisse fertur Marcellino papae, declarat profecto hominis infirmitatem, ac labem voluntatis singularium; nihil tamen infert praejudicii apostolicae sedis dotibus aut pontificis auctoritati. De lapsu, qui tribuebatur Marcellino, ita scribit Nicolaus I ad imperatorem Constantinopolitanum ( Michaelem ). «Tempore Diocletiani et Maximiani Augustorum Marcellinus episcopus urbis Romae, qui postea insignis martyr effectus est, adeo compulsus est a paganis, ut in templum eorum ingressus, grana thuris super prunas projiceret. Cujus [Col. 1480B] rei gratia, collecto numerosorum concilio episcoporum, et inquisitione facta, hoc se idem pontifex egisse confessus est. Nullus tamen eorum proferre in eum sententiam ausus est; cum ei saepissime omnes perhiberent: Tuo ore judica causam tuam, non nostro judicio. Et iterum: Noli, aiunt, audiri in nostro judicio, sed collige in sinu tuo causam tuam. Et iterum dicunt: Prima sedes non judicatur a quoquam.» Concilium, de quo loquitur haec epistola, est Sinvessanum, cujus ex Actis deduxit Nicolaus ea quae profert de Marcellino, etc. Breviarium Romanum perinde comprobat, a Romana Ecclesia hujus historiae veritatem recognosci. His tamen non permoti, complures e scriptoribus recentioribus rejiciunt eamdem historiam, his praesertim ex causis; tum quod antiqui scriptores, iisque temporibus proximi, qui de Marcellino locuti sunt, nihil tale de ipso narrant; tum quod Eusebius nihil penitus eo de facto memoret; tum quod Theodoretus [Col. 1480C] elogium huic pontifici attexat, tanquam ei qui gloriae plurimum adeptus fuerit tempore persecutionis, virum persecutionis temporibus magna gloria nobilitatum (lib. I cap. 3. Vide Euseb. 2. cap. 12) . Observant, revera Petilianum Donatistam voluisse obtrudere quidpiam simile de Marcellino, ac de aliquibus ipsius presbyteris; sed a S. Augustino declarari, hanc esse calumniam omnino incredibilem: «Quid ergo jam opus est, ut episcoporum Romanae Ecclesiae, quos incredibilibus calumniis insectatus est, objecta ab eo crimina diluamus? Marcellinus, et presbyteri ejus Meltiades. Marcellus, et Silvester, traditionis codicum divinorum, et thurificationis ab eo crimine arguuntur. Sed nunquid ideo etiam convincuntur? aut convicti aliqua documentorum firmitate monstrantur? Ipse sceleratos, et sacrilegos fuisse dicit: Ego innocentes fuisse respondeo,» etc. (S. Aug. de unico Bap. contra Petilian., cap. 16. Rejiciunt etiam assertam historiam, relatam ad [Col. 1480D] concilium Sinvessanum: quod contendunt esse concilium supposititium; cum dicant Sinvessam locum esse imaginarium, cujus nec vola, nec vestigium repertum adhuc fuit apud ullum ex scriptioribus sacris aut profanis. Addunt esse incredibile, quod Marcellinus, saeviente persecutione omnium crudelissima, convocare potuerit ad concilium trecentos episcopos, etc. Libratis utrinque rationibus asserentium ac negantium, quas card. Baronius, et post illum plures congessere, ita demum concludit suas observationes vir clariss. Sommier. Verum cuicunque tandem sententiae qui acquiescat de facti historia, intelliget, nihil inde vitiari doctrinam religionis; quae non docet ministros suos esse impeccabiles in particulari oeconomia suarum propriarum actionum; sed docet eosdem ministros suos a divino Spiritu animari et sustentari in regimine universalis Ecclesiae. Distinguendum est quod [Col. 1481A] nominis peculiaris est ab iis quae pertinent ad publicum munus, cum Augustino contra Petilianum cap. 16 ita scribente: «Prorsus quales fuerint Marcellinus, Marcellus, Silvester, Melchiades, Mensurius, Caecilianus, atque alii, quibus objiciunt (Donatistae) pro sua defensione quod volunt, nihil praejudicat Ecclesiae catholicae, toto orbe terrarum diffusae. Nullo modo eorum innocentia coronamur: nullo modo eorum iniquitate damnamur. Si boni fuerint, in areae catholicae tritura tanquam grana mundati sunt: si mali fuerint, in areae catholicae tritura tanquam stipula comminuti sunt.» Ita Marcellini actio, qui violentia tyrannorum adactus, et perculsus timore mortis ac supplicii, obtulisse dicitur incensum idolis, nullam labem infert auctoritati, ac juribus sanctae sedis. Ut homo est particularis, qui crimen admittit contra fidei confessionem [Col. 1482A] per actum idololatriae. Sed nunquam dicetur interpositam ab eo fuisse auctoritatem sedis suae, ad stabiliendum aut approbandum cultum idolorum; aut ipsum in particulari haereticum fuisse, aut docuisse quidpiam contra dogmata religionis. Quinimo qui lapsum asserunt, asserunt quoque celerem poenitentiam. Post paucos dies poenitentia ductus, etc. Qui a Patribus concilii Sinvessani damnari non potuisse narrant, narrant a se ipso damnatum: Non possum in ordine sacerdotum esse . . . Damnatus autem et Marcellinus episcopus suo judicio. (Concil. Sinvess. in fine. ) Coronatus subinde fuit martyrio, qui dum pergeret ad passionem suam, adjuravit Marcellum presbyterum, ut praecepta Diocletiani non impleret. Ut sanctus colitur, ejusque memoria in veteri Calendario consignata est, atque in Martyrologiis Ecclesiae Romanae.
[Col. 1467] 30 Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annis octo [Col. 1467] B, an. 8, minus d. 7. , mensibus undecim, diebus viginti duobus. Fuit autem temporibus Diocletiani et Maximiani [Col. 1467] B, Constantii et Galerii imp. a coss. Dioc et. VI et Constantio ad Dioclet. VIII et Maximianum VIII. ex die Kalendarum Juliarum a consulatu Diocletiano sexto, et Constantini [Col. 1467] C, Constantii. XI usque ad Diocletianum IX et Maximianum VIII, quo tempore fuit [Col. 1467] Vide Baron. ad an. 302, p. 738 persecutio magna, ut intra triginta dies septemdecim millia hominum promiscui sexus per diversas provincias martyrio coronarentur Christiani [Col. 1467] Bar. loc. cit. hanc hist. refellit a. p. 739. . De qua re et ipse Marcellinus ad sacrificium ductus est, ut thurificaret, quod et fecit, et post paucos dies poenitentia ductus, ab eodem Diocletiano [Col. 1467] Maximiano. pro fide Christi cum Claudio, et Cyrino, et Antonino capite sunt truncati et martyrio coronantur, conjurans beatus Marcellinus Marcellum presbyterum, dum pergeret ad passionem suam, ut praecepta Diocletiani non impleret [Col. 1467] CB, est truncatus et mart. coronatus, qui dum pergeret ad passionem suam adjuravit Marcellum. . Et post hoc factum jacuerunt corpora sancta in platea ad exemplum Christianorum diebus sex triginta ex jussu Diocletiani, et exinde Marcellus presbyter collegit noctu corpora cum presbyteris et diaconibus cum hymnis, et sepelivit via Salaria in coemeterio Priscillae, in cubiculo claro, quod patet usque in hodiernum diem, quod ipse praeparaverat [Col. 1467] Ipsi S. Petrus praeceperat CB. poenitens, dum traheretur ad occisionem in crypta juxta corpus sancti Crescentonis VII Kalendas Maii. [Col. 1467] Bar. ad ann. Dom. 304, vag. 790 edit. Vallicellanae 1594, refellit. Qui etiam fecit ordinationes duas per mensem Decembris: presbyteros quatuor, diaconos duos, episcopos per diversa loca numero quinque. Ab eodem die cessavit episcopatus [Col. 1467] Bar. tant. mens. 6, et d. 24. annis septem, mensibus sex, diebus viginti quinque; persequente Diocletiano Christianos.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Marcellinus annis octo, mensibus tribus, diebus viginti quinque. Fuit temporibus Diocletiani et Maximiani ex die pridie Kalendas Julias, a consulibus Diocletiano VI et Constantio II usque in consulatum Diocletiani IX et Maximiani VIII, quo tempore fuit persecutio, et cessavit episcopatus annos septem, menses sex, dies viginti quinque.
[Col. 1483A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 31, lin. 2, BA, menses 7. lin. 8 et 9, B, oca 25. lin. 14, AB, eruerunt. lin. 15, AB, Lucina vidua. lin. 18, A, servivit, B, confitebatur. Lin. 2, temporibus Maxentii a cons. Max. IV et Maximi usque post consulatum. Maz., temp. Maxentii IV et Maximini usque post consulatum. lin. 5, cimiterium. lin. 7, martyrum. Hic coartatus est et tentus ( Maz., hic coronatus est et tentus) eo quod Ecclesiam ordinaret comp. lin. 11, et derid. lin. 12, in catabulo ( M., in catabolo) qui d. m. d. serviret in catabulum ( M., in cacabolum). lin. 13, mense autem 9 venerunt clerici ejus omnis, et eruerunt eum noctu catabulo ( Maz., de cacabolo). lin. 15, Lucina vidua, quae, lin. 19, iterum paleas sterni. sic uterque. lin. 20, catabuli. M., cacaboli. ibid., qui etiam in ser. lin. 23, Febr. Hic ordinavit per mensem [Col. 1483B] Dec. in urbe Roma presb. 26, diac. 2, episc. per diversa loca 21, et cessavit episc. dies 20. Heic desinit Vita Marcelli. Lin. 2, menses 7. lin. 2, 3, tempore Maxentii a cons. Max. IV et Maximi usque praeconsulatu. Hic fecit cimiterium via Sal. lin. 7, 25 presb. in II. R. et diac. 2 per mensem Decembrem; hic coartatus et tentus, eo quod ecclesias ordinaret, et comp. lin. 11, quod semper cont. diridensque d. et praeceptum M. d. est [Col. 1484A] in catabulum. lin. 13. Domino deserviens non cessabat. lin. 14, et exuerunt nocte de catabulo. Matrona quaedam nomine Lucina vidua, quae f. lin. 16, suscepit B, virum. lin. 18, Christo confitebatur. Hoc auditum a Maxentio. lin. seq., et jussit ut in ead. eccl. iterum paleas sterni, et ib. lin. 21, amicto cil. Lin. 2, Flor. duo, Vat. et Cass., menses 7. lin. 3 verba Constantii et Galerii et om. Flor. lin. ead., Cass., a consulatu. lin. 3, 4, Flor. sec., usque post. lin. 5, Flor., instituit. lin. 7, Vat. XXV. lin. 14, Vatic. et Flor., eruerunt. lin. 15, Flor. vidua, quae fuerat. lin. 16, In domum suam, quam et nomine, etc., ita Vat. lin. 18, Flor. et Vat., confitebatur. lin. ead., Flor. sec. omittit iterum. lin. 22, Flor. sec. VI Kal. Lin. 2, sedit ann. V, m. VII, diebus XXI. Fuit autem [Col. 1484B] temporibus Maxentii a consulatu Maxentii IV et Maximi usque post consulatum. lin. 5, fecit cymiterium via salaria, et XXV titulos, etc. lin. 10, et sacrificiis humiliaret demoniorum. Qui semper contempnens, deridens dicta et praecepta Maxentii, damnatus est in catabolo: qui dum multis diebus serviret in catabolum. lin. 14, matrona quaedam nomine Lucina. lin. 19, iterum plancas externit, et ibidem. lin. 20, qui tandem in servitio animalium nudus amicto cilicio defunctus est. lin. 23, 24, dampnata est
[Col. 1483B] Linea 11, 12.— Damnatus est in catabulum. Marcellus a Maxentio damnatus est in catabulum. Catabulum [Col. 1483C] in urbe erat stabulum jumentorum, quae usui erant ad vehenda onera publica. De quo Anastas. infr. tribus locis. Linea 12.— Cum multis diebus serviret in catabulo. Et paulo post lin. 14.— Emerunt eum de catabulo. Et rursus lin. 19.— Et jussit in eadem Ecclesia iterum plancas exsterni, ut ibidem animalia catabuli congregata starent. Et Papias: Catabulum, clausura animalium, ubi desuper aliquid jacitur. Inde Catabulenses dicti, qui poenae causa inserviebant catabulo. De quibus l. 9 C. Th. de Pistorib. et Catabulens. Et Cassiodor. III Var. 16, et lib. IV epist 47. Catabulum est equile regium, ad quod martyres damnari solebant. Euseb. lib. VIII, cap. 22: Ὄπως τὲ βασιλικῶν ἵππων ἐνόχους παραστίσει, παταδίκασεν. Regiorum equorum curae obnoxios judicavit. Cedren. in Nicephoro: Ἀπό γενικῶν, καὶ ἁπελθὼν
ἐν τῷ καταβολιῳ. Inepte Platina catabulum vocat. Cujac. 16, obs. 5.
[Col. 1483D] Linea 5.— Titulos in Urbe constituit. Diocletianaea persecutio Decianae imitatrix omnia loca sacra, et ipsa coemeteria fisco addixit: et quidem tanta talique destructione, ut Constantius in Galliis agens, etsi a persecutionum saevitia judices coercuerit, nihilominus impedire nequiverit ecclesiarum devastionem Lactantio teste, de Mort. persec. c. 15. «Constantius ne dissentire a majorum praeceptis videretur, conventicula, id est parietes, qui restitui poterant, dirui passus est; verum autem Dei templum, quod est in hominibus incolume servavit.» In domibus ergo, et, ut reor, in privatorum oratoriis (de quibus supra actum est) commodioribus, ubi servabantur martyrum cadavera titulos alios consecravit; et dum haec disponeret, ab imperatore comprehenditur, ut mox dicitur. Hic coarctatus est, et tentus, eo quod Ecclesiam ordinaret. Et cum alium titulum deputasset, ubi die, noctuque, hymnis, et orationibus Domino Jesu Christo confitebantur, ut mox subditur, et denuo exturbati pontificis propositum. Unde nova haec institutio titulorum non est censenda prima in Urbe [Col. 1484B] ecclesiarum inductio, sed ob fisco applicata loca sacra, et basilicas in Urbe exstantes, ut supra probatum est, nova a Marcello substitutio inducta oratoriorum [Col. 1484C] in domibus privatis existentium, quae in titulos, sive ecclesias presbyteris praepositis, prout patiebatur persecutionis circumstantia, consecrantur a Marcello. Linea 6.— Propter baptismum. Ecclesiis, seu parietibus eversis in hac persecutione, ut dixerat Lactantius, et substitutis oratoriis, inter hos domesticos lares, ubi erant haec oratoria, facultatem dedit baptizandi, ut consuleret necessitatibus Fidelium, sive aliorum qui convertebantur. Speciali nempe deputatione, eligendo praecipue oratoria domestica, ut loco Ecclesiarum haberentur. Hinc Lucina obtulit domum suam. An vero haec facultas titulis tributa baptisma ministrandi fuerit ordinaria, disceptandum videtur, cum olim non nisi in ecclesia ab episcopo directa haec ministeria celebrarentur, et ad Zosimi tempora ita observatum est. Censenda itaque est extraordinaria concessio, cum status dirutarum ecclesiarum, aut fisco addictarum exigeret, ut a priori [Col. 1484D] disciplina dispensaret Marcellus. Et poenitentiam multorum. Ne dum de Sacramentali absolutione id intelligendum venit, verum et de deputatione lapsorum ad exercendos actus poenitentiae, ut iis exactis, ecclesiae reconciliarentur. Multorum erant lapsus in persecutione, quorum jacturam deflet Optatus libro I, et pro ipsis etiam adjuvandis presbyteris concessit facultatem reconciliationis, quae olim reservata erat episcopo, nec dabatur presbyteris nisi in casu necessitatis ex episcopali concessione, ut habetur in codice canonum Ecclesiae Africanae, ubi legitur tom. I Concil., pag. 870: «Aurelius episcopus dixit: Si quispiam in periculo fuerit constitutus, et se reconciliari divinis altaribus petierit: Si episcopus absens fuerit, debet utique presbyter consulere episcopum, et sic periclitantem, ejus praecepto reconciliare.» Rigidissima tunc erat disciplina cum lapsis adhibita, praecipue qui traditores nuncupabantur. Unde in Actis martyrum Donati et sociorum, fideles saepius commonebant ( post Optati opera, pag. 102): «Si quis [Col. 1485A] traditoribus communicaverit, nobiscum partem in regnis coelestibus non habebit.» Linea 7.— Et propter sepulturas martyrum. Cum presbyteris demandaverit curam pro martyrum sepulturis, quibus titulos commisit, exinde roboratur facta superius conjectura in Eutychiano, quod presbyter martyrum sollicitudinem retineret sepeliendi martyrum corpora. In hac vero Diocletianaea persecutione inhibitum Christianis corpora martyrum sepelire, et quidem poena bonorum proscriptionis. Infra enim dicitur, martyrio S. Marcellum coronatum. «Collegit beata Lucina, et sepelivit;» et subditur: «Lucina vero proscriptione damnata est.» Hinc in qualibet Ecclesia multiplicatur fossorum numerus, qui in indiculo cujusque Ecclesiae, ubi numerus clericorum notabatur, etiam fossores recensiti leguntur. Etenim in Ecclesia Africana tempore hujus persecutionis plures fuisse docent Acta Felicis, ubi indiculus ita apud Optatum pag. 92 profertur: «Sedente Paulo episcopo, Montano et Victore, Deusatelio et [Col. 1485B] Memorio presbyteris: astante Marte cum Helio diacono: Marculio, Catulino, Silvano et Caroso subdiaconis: Januario, Maralco, Fructuoso, Miggino, Saturnino, Victorio et caeteris fossoribus.» De horum officio agit auctor Tractatus de septem gradibus Ecclesiae ad Rufinum, qui habetur inter opera S. Hieronymi. Erat necessaria haec cautio, cum coemeteria Christianorum fuissent fisco adjudicata. Hos vero titulos quasi dioeceses instituit, sequens ordinem quem decreverat Dionysius in basilicarum restitutione, quibus Marcellus eodem scopo substituit privata oratoria. Linea 9.— Hic coarctatus est et tentus, eo quod Ecclesiam ordinaret, comprehensus a Maxentio. Interpungendum sic. Hic coarctatus . . . eo quod Ecclesiam ordinaret. Comprehensus a Maxentio, etc. Ita catalogi Holsten. et Scheles. Pari ratione, et formula, et interpunctione utitur in Stephano. «Suis temporibus exsilio est deportatus, postea nutu Dei reversus [Col. 1485C] est ad Ecclesiam incolumis. Et post dies 34 tentus a Maximiano missus est in carcerem.» Necessitatem interpunctionis praeter adducta, probant etiam mores tunc recepti, ut notarentur martyrum gloriosae confessiones, ut supra probatum est, et pondus multiplicis confessionis pandunt verba Pontii, dum Cypriani secessum tuetur. «Quis martyres tantos exhortatione divini sermonis erigeret? quis denique tot confessores frontium notatarum secunda inscriptione signatos, et ad exemplum martyrii superstites reservatos incentivo tubae coelestis animaret?» Tres itaque liber Pontificalis gloriosas Marcelli confessiones recenset. Priorem, ut credibile videtur, Marcellus passus erat, cum sede vacante, juxta praeceptum Marcellini, suscepit curam Ecclesiae: et cum videret fisco adjudicari basilicas et coemeteria, ordinavit 25 titulos, et tunc primo comprehensus, exsilio multatur. Quae prior passio exprimitur illis verbis: «Hic coarctatus est et tentus, [Col. 1485D] eo quod Ecclesiam ordinaret.» dispersam initio anni prioris persecutionis Diocletianaeae, quando ex decessoris praecepto curam ejusdem suscepit. Secunda confessio edita est sub Maxentio, qui Romam venerat anno 306, cum esset pontifex, et ad hanc spectant illa verba. «Comprehensus a Maxentio, ut negaret se esse episcopum.» Eo enim tempore nova vulgata sunt edicta adversus episcopos, ut supra vidimus. Tertia vero descripta illis verbis: «Hoc audito Maxentius misit, et tenuit iterum beatum Marcellum.» Tria haec discriminanda suadet particula iterum, quae denotat Maxentium duabus vicibus in S. Marcellum exarsisse: prior vero confessio facta ante Maxentii in Urbem adventum, ex Judicum jussione, qui Marcellinum capitis sententia multarant, et cum adhuc presbyter Marcellus esset. Necessaria haec putavit compilator gestorum adnotare, ut ostenderet Marcellum ante pontificatum, et in ipso pontificatu verum confessorem fuisse, et deinde coronatum [Col. 1486A] martyrem, ut occurreret calumniis Donatistarum, qui Marcellinum, Marcellum, Eusebium, Melchiadem, et Sylvestrum illegitime esse ordinatos, utpote vel lapsos, vel a lapsis ordinatos calumniabantur, ut Ecclesiae Romanae defectionem populis schismate irretitis suaderent, et pseudoepiscopatum Romanum ab ipsis usurpatum legitime retineri plebi credulae intimarent, ut ei subderentur, et refugerent sententias a sede apostolica in ipsos emissas. Sanctus Damasus propterea breviter haec in sepulcrali lapide notari voluit:
Linea 13.— Venerunt clerici ejus omnes, et emerunt eum de Catabulo. Concursus clericorum omnium ad redimendum Marcellum saevissimae persecutionis tempore, quae in clericos, vel maxime tunc inardescebat, incredibilis esse non videbitur, si Maxentii indoles inspiciatur. Hic enim etsi in Christianos omnes pari cum Galerio crudelitate decertaret, nihilominus Constantini metu, qui anno 306, Patre Constantio mortuo, Caesar erat, temperandum a persecutione censuit, ne Constantini exercitus augeretur [Col. 1487A] ex Christiana militia. Hisce imperii initiis propitium Christianis sese ostendit ex Eusebio dicente, l. VIII, c. 14: «Maxentius qui Romae tyrannidem arripuit, principio quidem fidei nostrae professionem simulavit, ut in eo morem gereret, blandireturque populo Romano. Itaque subditis suis praecepit, ut a persecutione Christianorum desisterent; fictam scilicet pietatis speciem praeseferens, utque benignior multo, atque humanior superioribus principibus videretur. Verum progressu temporis haud quaquam talem se rebus ipsis praestitit, qualis futurus sperabatur.» Potuit itaque Clericis inferioribus permittere libertatem, neve edictis jam promulgatis subderentur, utque publice martyrum cadavera redimerent. Porro hac immani tempestate in cadavera martyrum saevitum; nec nisi intercurrente pecunia Christianis concessam facultatem sepeliendi, docent Acta laudata S. Bonifacii, Nicomediae in ipso Diocletianaeae persecutionis limine interempti, dum comitum inquirentium Bonifacium sollicitudinem describunt, quem [Col. 1487B] contra spem martyrem passum reperierunt. Et cum a die secundo consummati martyrii inhumatum jaceret S. Martyris cadaver, «dicens ad officialem: iste est quem quaerebamus: petimus te, da nobis eum. Dicit eis ille: ego gratis corpus ejus dare vobis non possum. Illi autem dantes ei solidos quingentos, acceperunt corpus S. martyris.»
[Col. 1487B] Linea 5.— Coemeteria, etc. Quod olim lege 12 tabularum teste Cicer. lib. II de Legibus vetitum erat, ne defunctorum corpora intra Urbem sepelirentur, id favore Maxentii Romanae Ecclesiae concessum fuit, ut scilicet Christianorum martyrum corpora intra moenia sepelirentur. (Baron. anno 309. num. 4.) Linea 11, 12.— Damnatus est in catabulo. Id est ad alendos equos imperatorum. Linea 19.— Plancas. Plancae, ut festus declarat, [Col. 1487C] sunt planae tabulae.
[Col. 1487C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Commode cedit Chronologiae pontificiae, ut epocha sedis S. Marcelli saltem in numeris annorum ac mensium praeservata supersit in picturis Leonianis basilicae S. Pauli, desiderata tantummodo parte versus postremi, in qua dierum numerus post siglam illorum indicem consequebatur. Ex quatuor vetustissimis Italiae catalogis, quos inde opinor descriptos, Farfensis integerrimas servavit epochae partes universas, nempe annos V, menses VII, dies XXV. In Cavensi menses unitate deficiunt, et quatriduum in diebus luxatum cognoscitur; cum descriptores (detrita fortasse quinarii postrema parte) videre putaverint non XXV, sed XXI, quam illi addixerunt. In Catalogo Liberiano error aut detritio similis ex quinquennio solido V unicum annum retinuit, et elisit integram notam Quinarii V ex summa dierum, [Col. 1487D] relictis quae hanc praecedebant duabus decuriis XX. Vide in Prolegomenis ubi versu undecimo ante finem paginae corrige in utraque columna ad post coss. Dioclet. X et Maximiani VII Christi 309 et in col. 2 ita leges . . . . . . . consulum Paria. Ex II post cons. Maximiani (Herculei) X, et Maximiani (Dazae) VII. Aerae Christi communis 310, ad consulatum . . . . . Lectionem Farfensis omnino integram esse caeteris praeferendam ostendi supra in notis ad vacationem sedis post Marcellinum. Certum enim cum sit die 16 Januarii anno 310 aerae Christi communis, qui inscribebatur, Iterum (sive II) post consulatum Valerii Maximiani X et Galerii Maximiani VII martyrio consummatum fuisse B. Marcellum; et cum constet diem Dominicam anno 304 incidere in diem 21 Maii, quo mense ineunte Diocletianus imperio jam abdicaverat, spatium inter haec extrema interceptum annorum [Col. 1488A] V, mensium VII, dierum XXV, ad amussim respondet a Farfensi codice assertae, et in Paulinis picturis, qua parte supersunt, non minus evidenti. Respondet etiam consulibus indicatis in Catalogo quarto saeculi sub Liberio. Quod ut perspiciatur clarius, exhibenda est series consulum ex anno 304, abdicationis Augustorum senum Diocletiani et Maximiani, ad annum 314, initium sedis S. Silvestri. Hoc enim decennio labente, cum anno 306 Constantius Chlorus Augustus VI consul obiisset Eboraci VIII Kal. Augusti, succedente Constantino filio, Maxentius Romae a Praetorianis militibus acclamatus est. Praeterea Galerius Maximianus in Oriente Severum Caesarem Augustum creavit, ut ex libro L. Caecilii de mortibus persecutorum probat Pagius: qui addit dissert. Hypaticae cap. 13, pag. 242: «Cum itaque imperium a pluribus Augustis inter se discordibus regeretur per annos sex, alii fuere consules ordinarii in Italia, ubi Maxentius regnabat, alii in reliquo orbe Romano. Qui cum divisim [Col. 1488B] a Fastorum conditoribus propositi non fuerint, res Chronologica per haec tempora aliqualiter obscuratur. Quare Fasti per annos sex sequentes bifariam dividendi: ac in posteriori columna consules a Maxentio, in priori consules ab aliis designati exhibendi.» Haec Pagius. Relandus ex Pagio contraxit sexennium illud in breviorem indiculum, quem hic exscribam, praemisso triennio praecedente, uti legitur in opusculo quarti saeculi de Praefectis Urbi apud Bucherium. [Col. 1488D] Hac serie consulum praemissa et comprobata, possumus indagare causam erroris admissi in catalogis, detrahentibus Marcello annos complures pontificatus, quos attribuunt imaginariae vacationi sedis post obitum Marcellini. Viderant annum postremum pontificis Marcellini signari nono consulatu Diocletiani, et octavo collegae Maximiani Herculei, [Col. 1489A] quo tempore fuit persecutio. Viderant eumdem Maximianum Herculeum anno 307 gessisse nonum consulatum. et anno 308 proxime consequenti gessisse decimum, ita ut annus 307 indicaretur per ea verba Maximiano novies, et annus 308 Maximiano decies. Rursus legerant Marcellum Marcellini successorem inisse pontificatum, postquam imperio abierant Augusti senes Diocletianus et Maximianus. Cum hic non modo Augustus, sed etiam consul procederet ordinarius, et signaret annum 307 et 308, arbitrati sunt initium sedis Marcellini tandiu differri debere, donec Maximianus Herculeus neque Augustus neque consul in Fastis jam appareret: quod primo contigit anno 309, cui nomen datum fuit in orbe Romano extra Italiam post consulatum X Maximiani. Quadriennium igitur fluens ex anno 304 ad 308, quo observaverunt Maximianum Herculeum adhuc rei Romanae praeesse, et Fastis nomen dare: alienum id tempus putaverunt a pontificatu Marcelli quem constabat [Col. 1489B] electum fuisse post abdicationem ab Augustis senibus Diocletiano et Maximiano insimul factam. Hoc spatium quadriennii cum attribueret vacationi Romanae sedis vel auctor vel deformator catalogi Liberiani; consequens erat, ut annum unicum, qui supererat ex quinquennio sedis Marcelli cum mensibus VII et diebus XX seu XXV tribueret Marcello: quod praestitit, affirmans eum sedisse anno uno, mensibus septem, diebus viginti (aliae lectiones habent XXV). Erroris igitur causa fuit multiplicitas consulum Orientalium et Occidentalium, et varia appellatio in Italia et extra Italiam, atque iterata depositio, ac reassumptio dignitatis Augustae a Maximiano, qui primum abdicaverat anno 304, purpuram deponens Mediolani ante diem X Kal. Maii, sed iterum resumpsit ante anni exitum bis Augustus: rursus deinde dimisso imperio, atque iterum facti poenitens tertium regressum tentavit, dum Massiliae obsideretur: ubi et captus mori adactus est anno 310, juxta Idacium, et Victorem in Epitome. [Col. 1489C] Detecta igitur causa erroris admissi in breviando quinquennio Marcelli, ejusque parte maxima tribuenda sedis vacationi post decessorem, ab illo ut videtur profecti, qui supplevit lacunas catalogi vetustioris (nam et lacuna in fine periochae Marcellini recognoscitur ab editore Bucherio, et indicatur in notis marginalibus): et expensa per commensum consulatuum veritate epochae signatae in picturis S. Pauli, et in vetustioribus Italiae catalogis inde transcriptis, tribuimus B. Marcello ex die Dominica 21 Maii Christi 304, Diocletiano IX et Maximiano VIII coss. quando ordinatus fuit episcopus Romanus, ad diem 16 Januarii anni 310, ineuntis II post consulatum decimum Maximiani senioris et VII Maximiani Galerii, Romae vero Maxentio III solo consule, quando martyr effectus est annos V, menses VII, dies XXV. [Col. 1489D] Linea 4.— Rogavit quamdam matronam nomine Priscillam, et fecit coemeterium via Salaria. Notarunt pridem scriptores illustres cum Baronio ad Martyrol. die 16 Januarii, et in Annalibus, et cum Aringhio Romae subterr. lib. IV, cap. 28, tres fuisse praestantissimas feminas, quae Priscillae nomine celebres habentur: prima in sacris paginis, nempe Actorum apost. cap. XVIII, aliae vero duae in Actis martyrum. Prior illa uxor Aquilae, apud quos Paulus hospitabatur, ab eodem apostolo memoratur I ad Cor. cap. VI; II ad Timoth. cap. ult., et ad Rom. cap. XVI, descripta vero est in Martyrologio ad diem VIII Idus Julii Altera Priscilla matrona nobilis, uxor Punici, et parens Pudentis senatoris, apud quem hospites apostolos fuisse diximus in vico Patricii, ubi hodie superest titulus Pudentianae ejusdem Pudentis filiae (qui et Pastoris dicitur) sepulta fuit via Salaria cum marito: quo etiam delatam fuisse ac reconditam utramque filiam Praxedem et [Col. 1490A] Pudentianam altero Christi saeculo diximus in vita Pii. Ab hac secunda Priscilla matre istarum virginum dictum fuisse coemeterium vetustius via Salaria cognoscimus ex antea narratis depositionibus, et gestis sanctorum. Occasionem quoque loci deligendi retulimus ad agrum suburbanum ejus Priscillae proprium, et proximum cryptis Ostriani: in quibus apostolorum Principem aliquando baptizasse non longe a ripa Anienis, viam Salariam ibi secantis, et paulo post influentis in Tiberim, vetusta monumenta testantur. Tertia denique Priscilla perinde illustris illa est, quam aequalem Marcello papae exhibent Acta ejusdem pontificis, et ex iis Bibliothecarius: quae veteris Priscillae coemeterio suum addidit rogatu Marcelli. Occasio istius additamenti et amplificationis facile intelligitur ex dictis in Marcellino. Cum enim ductus religione loci, a beato Petro inter caeteros allecti ad baptisma administrandum, et frequentati a subsecutis martyribus, atque (ut videtur) [Col. 1490B] satis tuti et satis ampli ad synaxes fidelium ibidem celebrandas, et ad clerum convocandum, beatus Marcellinus destinasset proximum Pascha (quod tamen suo martyrio praevenit) ibidem celebrare anno 304, placuit Marcello presbytero, qui ejusdem funeris curator fuit, statim ac licuit pro Christo occisi reliquias in Foro jacentes colligere, et paulo post electus fuit ipsi successor in sede apostolica, placuit, inquam, tertiae istius Priscillae pietatem excitare ad amplificandum novis accessionibus locorum tam celebre coemeterium. Res peracta est tanta felicitate; ut non modo Marcellus, sed et Silvester, et Liberius, et Siricius pontifices successores, praeter innumeros alios fideles, ibidem fuerint reconditi. Quin etiam Liberius vivens spatium ita liberum et amplum nactus est in eo coemeterio, a tertia Priscilla novis accessionibus ditato (quae utpote trium cognominum recentior Novella videtur appellata ad distinctionem Senioris et Junioris Priscillae), ut illius Acta, legenda apud Aringhium lib. IV, cap. 30, [Col. 1490C] memorent a sancto Liberio papa in adnexis partibus coemeterii Priscillae via Salaria, ubi Novellae et Ostriani nomen assumit, baptizatos fuisse uno in Paschate fideles supra quatuor mille. Erat ergo non longe a coemeterio Noellae (alias Novellae ) coemeterium Ostrianum, ubi Petrus apostolus baptizaverat. Verba Actorum sunt: Eodem ergo tempore habito consilio baptizavit ibi Liberius episcopus promiscui sexus quatuor millia duodecim, quia non solum Romani, sed et Romanorum finitimi ab eo baptizari optabant. Comprobatur hoc desiderium finitimorum percipiendi sacramenta a summo pontifice Liberio ex celebri inscriptione piae mulieris, reperta inter Christianas ecclesiae Spoletinae, et relata apud Gruterum fol. MLVII, num. 6, quae gloriatur confirmationis sacramentum se suscepisse a pontifice Liberio. D. P. PICENTIAE [Col. 1490D] LEGITIMAE NEOPHYTAE DIE. V. KAL. SEPT. CONSIGNATAE A LIBERIO PAPA FL. HOSPITIVS MARITVS VXORI BENEMERENTI DVPLICEM SARCOPHAGVM CVM TITVLO HOC LOCO . . . O . E . . . I. POSVIT etc Ut vero ad Liberii Acta revertar, eorumdem scriptor paulo ante dixerat, Liberium consedisse in coemeterio Novellae, et clerum urbanum ibidem congregasse, [Col. 1491A] ut communi consilio statueretur, ubinam esset administrandum baptisma electis in Christo renasci cupientibus per proxima festa paschalia; deinde subdit: «Tunc Liberius coepit Constantium publice redarguere . . . Unde Constantius, vehementer iratus, hunc extra civitatem quasi in exsilium deportari praecepit; et habitavit extra milliario tertio in coemeterio quod dicitur Novellae via Salaria, etc. Eodem tempore appropinquante solemnitate paschali, qua in Christo renasci omnes exoptabant, convocavit Liberius Urbis episcopus universos catholicos ecclesiasticos gradus, sedensque in coemeterio supradicto sic loqui orsus est: Dies tribulationis, et angustiae, fratres charissimi, emerserunt: in quibus navis Petri ventis iusurgentibus perturbata, tanquam Christo dormiente naufragium pertimescit, etc. Necesse itaque est ut Dominum clamoribus excitemus, etc. Ego interim, fratres, vobiscum esse nequeo praesentia corporali; habetis autem vicarium fratrem, et compresbyterum [Col. 1491B] Damasum, virum, utique fidelissimum, et cunctis virtutibus adornatum cujus prudentiam et constantiam mihi publice praedicatis; eo praevio post Deum in cunctis viis vestris utamini. De baptismate autem quid sit agendum decernite; et quo in loco celebrandum est providete; quoniam Paschalis instat solemnitas, in qua multi baptizari desiderant. Respondit Dionysius presbyter, et ait: Praesul sancte et innocens, confice chrisma in nomine illius quem publice praedicas, et celebrabimus baptismum. Respondit Damasus vicarius et dixit: Certi esse possumus, quia non relinquet Dominus plebem suam, cum qua usque ad finem mundi permansurum se esse promisit. Exhibe nobis ad praesens celebrare Pascha. Ego in humilitate loquor: onus enim quod super te bajulas, nos sublevare non possumus, quia ignoras ubi baptizes. Nonne Joannes in deserto baptizabat? Patres quoque nostri in typo baptismi per medium mare transierunt: nam et in fluminibus et in paludibus, maxime instante necessitate, [Col. 1491C] convenit baptizare. Hunc sermonem cum gaudio suscepit Liberius episcopus, ita ut prae gaudio fleret. Audiens autem per os beati Damasi, quem vicarium ipse deligerat, divinum consilium, conversus ad eum dixit: Eris major ministrorum, sicut ille qui baptismum instituit. Et ad clerum de illo ait: Qui est vester minor major fiat, et qui se humiliat exaltabitur. Cum enim esset pontifex prophetavit, quod beatus Damasus praeeminentia humilitatis et vigilantiae ad culmen sedis apostolicae esset quandoque provehendus.» His dictis decernitur in proximo coemeterio Ostriano, ubi Petrus apostolus baptizaverat, esse administrandum baptismum in Paschate jam appetente: ubi quatuor millia promiscui sexus dicuntur salutaris lavacri gratiam suscepisse. Describendum duxi cum Aringhio integrum hunc locum gestorum sub Liberio, ut plura comprobarem, quorum nonnulla et ipse adnotavit. Primum illud observat, coemeterium Novellae, ad tertium ab [Col. 1491D] Urbe lapidem via Salaria occurrens, esse partem coemeterii Priscillae, quod positum eadem via distat pari intervallo ab Urbis pomoerio. Alterum est, consuevisse Romanos pontifices tempore persecutionum sese recipere cum plebe fidelium in cryptas coemeteriorum ad sacra obeunda, praesertim vero ad sacramenta baptismi et eucharistiae compluribus eroganda. Tertium addam de Vicario juxta consuetudinem a Romanis pontificibus electo, dum praeviderent in sacris praesertim Paschalibus sese praesentes minime reddituros coetui fidelium, vel in exsilium actos a persecutoribus, vel alia necessitate coactos abscedere. Quartum denique illud sit, ut cum latebrae in persecutionibus essent quaerendae, tum ad concilia, tum ad synaxes caute celebrandas, quaesitum fuisse locum conventui aptum spatii extensione et opportunum praesumpta securitate. Hanc vero cur Marcellinus praesumeret in Priscillae via Salaria ita considero. Ante Zephyrinum solebant Romani pontifices ut [Col. 1492A] plurimum habere ordinationes in coemeterio Vaticano, ibique recondi cum vita perfuncti essent apud S. Petrum. Statim vero ac loci celebritas paulo evidentior ethnicis facta est sub Antoninis contra nos mitius agentibus, evasit jam nimis vulgata atque exposita in proxima persecutione sub Severo principe. Quare Zephyrinus et Callistus ad viam Appiam, triumphali fere ex diametro oppositam (in qua Vaticanum coemeterium occurrit) nova coemeteria simul et concilia martyrum aperuerunt: ubi synaxes egerunt et baptisma subinde administrarunt Urbanus, Pontianus, Cornelius, Stephanus. Legimus etiam supra num. 22 per haec tempora in hoc coemeterium perlata fuisse corpora SS. apostolorum Petri et Pauli: quod interpretatus sum idcirco praestitum, ut de more ordinationes haberentur ubi corpus asservabatur Principis apostolorum. Fabianus autem cum multas fabricas per coemeteria fieri curasset, ut in ejus numero affirmat [Col. 1492B] Bibliothecarius, catacumbas et concilia martyrum in coemeterio Callisti videtur nimium nota reddidisse. Percrebruit ita sub Cornelio ac Stephano ejus proximis successoribus notitia coemeterii Callisti ad catacumbas, ut Stephanus ipse pontifex deprehensus sit a satellitibus persecutorum solemnia mysteriorum ibidem peragens, eique caput amputatum fuerit in sua sede iisdem in cryptis constituta. Novae igitur latebrae, ac tutiora perfugia quaerenda fuerunt Stephani successoribus sub Decio et Valeriano. Tum vero Tusco et Basso consulibus hoc est ipso anno martyrii a Stephano in catacumbis fortiter tolerati legimus corpora SS. apostolorum relata ad pristinas sedes, Petri quidem in Vaticanum, Pauli vero ad viam Ostiensem. Alia quoque coemeteria adaperta ab his remotiora. Nam legitur sepultus Laurentius in coemeterio Cyriacae in agro Verano (supra num. 25) . Felix via Aurelia milliario 2, ubi et basilicam fecisse traditur (num. 28) temporibus suis per diversa loca 342 martyres manu sua sepelivit: ubi non [Col. 1492C] abundat connotatum illud per diversa loca, quaerentibus scilicet diversa coemeteria ac perfugia sanctis pontificibus in continuata illa serie persecutionum, quae nimis expositos reperissent fideles, si notiora tantummodo frequentassent. Decumanis tandem fluctibus procellae a Diocletiano excitatae Ecclesiam invadentibus, novum portum ac stationem ex veteri designare opportunum fuit in coemeterio Priscillae via Salaria: quod longe dissitum ab utroque notiori (Vaticano scilicet via Triumphali, et Callisti ac proximis via Appia) a Marcellino et Marcello deligebatur ad conventus fidelium securius peragendos, et administranda Paschalia sacramenta: suadente etiam vicinia cryptarum Ostriani non longe a ripis utriusque fluvii Anienis ac Tiberini, ubi meminerant Petrum aliquando baptizasse, ut prae caeteris opportuna praesenti Ecclesiae statui sedes illa judicaretur: quae tota Urbis diametro et suburbiorum a cryptis Callisti removebatur, parique ferme [Col. 1492D] intervallo et fluvii et Urbis interjectione dirimebatur a Vaticanis, et Petri vestigia nihilominus retinebat. Haec igitur causa impulisse videtur Marcellinum et Marcellum, ut praeferrent indicatum locum via Salaria, et auctores fierent Priscillae tertiae, sive Novellae, ad fundum suum, vetustioris Priscillae coemeterio proximum, Ecclesiae offerendum ad tutiores conventus Christianorum, praesertim in Paschate, ubi lapsi ad poenitentiam, neophyti ad baptismum erant admittendi. Linea 4, 5.— Et fecit coemet. via Salaria et 25 titulos in urbe Roma constituit quasi dioeceses propter baptismum et poenitentiam multorum qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturas martyrum. Ex adnotatis nuper circa designationem coemeterii Priscillae satis percipitur quid sentiendum sit de restituto numero 25 titulorum in urbe Roma per Marcellum, et de constitutione eorumdem ad imaginem Dioecesum: quod luculentius [Col. 1493A] explicasse videmur in notis ad Dionysium, num. 26. Aegre tulerat Decius Romae constitui Sacerdotem. Aegre ferebat Decii filius et Valerianus de corona Domini recipi litteras ab episcopis. Quare in clerum tanquam regalis Christi sacerdotii compotem saeviora dirigebant edicta tum ipsi tum successores Augusti usque ad Diocletianum. Neque tamen destiterunt idcirco pontifices Romani intrepidi sedere, imitatione Cornelii ac Stephani, et reparare numerum titulorum, atque ordinare imaginem regalis sacerdotii, quod gerebant in sede Petri. Romanos igitur titulos constanter repararunt, et exegerunt ad summam integram a Petro fundatore constitutam vicium hujusmodi sacerdotalium 25, quibus universitatem sacerdotii Christiani in hoc typo et capite militantis Ecclesiae significarent. Utrique praecepto Evangelico ex aequo paruerunt: quaerendi humiliter latebras tutiores commisso sibi gregi, ne lupos aggredi, et provocare audacia sua quasi humana spe [Col. 1493B] freti culparentur: eodemque tempore muniendi et conservandi non modo Dominicum gregem, sed etiam caulas et ovile ad eum continendum et ordinandum sibi concreditum quando a lupis infestaretur, ne arguerentur a pastorum Principe quasi stationis desertores. Hac vero constantia sacerdotali Marcellus perstitit contra Maxentium, dum novos recessus tutiores conquirit in cryptis Priscillae adversus persecutores. Implet constanter numerum titulorum, dum caute declinat publicitatem conventuum. Explicat inter fideles Ecclesiae hierarchiam, dum eosdem protegit objectu latebrae ab ira et insidiis delatorum. Utriusque virtutis praemium Dei gratia consequitur. «Coarctatus enim est (ut in hoc numero prosequitur Bibliothecarius) et tentus, eo quod Ecclesiam ordinaret, comprehensus a Maxentio, ut negaret se esse episcopum, et sacrificiis se humiliaret daemoniorum.» Perfunctus jam satis humili cautela non provocandi persecutores, constantiam [Col. 1493C] explicat sacerdotis ab iis comprehensus. «Semper enim contemnens, ac deridens, dicta et praecepta Maxentii damnatus est in catabulo, ubi orationibus et jejuniis Domino servire non cessabat.» Constantia sacerdotis excitat viduae Lucinae pietatem ac fortitudinem ad domum suam offerendam, quam titulum Romanum dedicaret. Maxentius in Christiano titulo stabulum impie designat: «jussit in eadem Ecclesia iterum plancas exsterni, ut ibidem animalia catabuli congregata starent et ipsis beatus Marcellus deserviret.» Christianus pontifex intrepidus ex aequo pro Christo gerit personam pastoris et bubulci, additque cilicinum amictum tormentis a tyranno illatis, amictus cilicio defunctus est. Hac scilicet constantia tuetur titulum Romanum a se dedicatum, quem hodie victor possidet, et sacri corporis sui ex coemeterio Priscillae in eumdem translati, praesentia ac patrocinio reddit illustrem. Merito Bibliothecarius retulit in hac postrema persecutione Diocletiani constanter retentum numerum 25 titulorum [Col. 1493D] in urbe Roma, quem Petrus in hujus Ecclesiae fundatione praeceperat designari, eumque describit ordinatum tanquam dioeceses: ut manifestum sit, per tria illa priora saecula persecutionum non minus quam in Ecclesiae pace quam Constantinus Magnus paulo post attulit, characterem regalis sacerdotii, ejusque universitatis simul et unitatis in hac Romana sede ejusque episcopatu perspicue fuisse custoditum. Vide notas nostras ad num. Dionysii 26.![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271488A.bmp)
[Tabula]
[Col. 1493D] Linea 11, 12.— Damnatus est in catabulo. Catabulum vel cacabulum, locus erat ad continendum et servandum jumenta publica. Linea 19.— Plancas externi. Sanctissimum pontificem in Ecclesiam ab eodem in Lucinae aedibus consecratam, sed bestiis profanatam impius tyrannus [Col. 1494A] sisti jussit, ut eas curaret, paleas sternendo, quo commodius bestiae quiescerent, ut habet exemplar antiquum, non plancas. Linea 23.— Lucina vero proscriptione damnata est. Quod enim donasset bona sua Ecclesiae, videtur ejusmodi de proscriptione subiisse judicium: nam id edicto imperatoribus vetitum erat. Quam legem Constantinus Maximus de Episc. Cleric. abrogavit.
[Col. 1494A] S. Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto, post interpontificium annorum trium, mensium octo et dierum trium pontifex dictus est, et ordinatus anno trecentesimo octavo, die vigesima septima junii, quae Dominicalis fuit, sedemque tenuit anno uno, mensibus sex et diebus viginti; obiit enim die decima sexta mensis Januarii anni trecentesimi decimi, ut docent Liber Pontificalis, Martyrologium [Col. 1494B] Hieronymianum, genuinum Bedae Martyrologium, et Sacramentarium Gelasii ac Gregorianum. Damasus papa ejus epitaphii, quod exstat apud Baronium auctor dicitur, ex quo eruitur eum a Maxentio in exsilium pulsum esse; licet enim hic imperii initio, persecutioni finem imposuerit, postea tamen nullum impietatis aut libidinis genus praetermisit, ut tradit Eusebius lib. VIII, cap. 14, donec triennio fere post sancti Marcelli obitum, a Constantino Magno debellatus est. Marcellum viginti quinque titulos Romae constituisse, seu parochiales ecclesias, propter baptismi et poenitentiae administrationem, et propter sepulturas martyrum scribit auctor libri Pontificalis, qui addit eum ordinationes aliquot mense Decembri fecisse presbyterorum viginti sex, et diaconorum duorum; episcopos vero per diversa loca unum supra viginti ordinasse, ac sepultum esse in coemeterio Priscillae via Salaria. Porro licet aliqui, ex eo quod Eusebius in Chronico Marcelli mentionem non faciat, inferant eum diversum non esse a Marcellino, [Col. 1494C] certum tamen videtur ex superius dictis in Marcellino, eos esse duos pontifices inter se diversos.
[Col. 1494C] Pax, qua Maxentius permisit ut fruerentur in Urbe Christiani sub initium imperii sui occasionem dedit Marcello promovendi res Ecclesiae intento zelo, ac sollicita libertate. Huic tribuitur constitutio seu reparatio «viginti quinque ecclesiarum titularium in urbe Roma quasi dioecesum propter baptismum et poenitentiam multorum, qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturam martyrum.» Hos titulos enumerat Ciaconius, etc. Cura Marcelli pariter intendit ad observantiam canonum poenitentialium ab iis, qui lapsi fuerant in persecutione. Verum eadem socordia, quae illos induxerat ad fidem abnegandam, eosdem removit a suscipienda poenitentia salutari. Conspiraverunt contra sanctum pontificem, inter fideles excitaverunt [Col. 1494D] seditiones, et dissidia, per quae ad extrema quaeque tentanda ac perpetranda proruentes caedibus ita compleverunt Ecclesiam, ut obtruncarent passim quotquot a factione sua alienos invenerant. Tyrannus Maxentius citra examen gestorum exsulare jussit pontificem. Hanc rerum gestarum notitiam debemus Damaso papae, qui brevibus haec omnia complexus est in Epigraphe sepulcrali, quam Marcello contexuit, iterato in lucem producta dum Baronius operam dabat Annalibus Ecclesiae scribendis:
[Col. 1481] 31 arcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto, de regione Via lata, sedit annos quinque, menses sex, dies viginti unum. Fuit autem temporibus Constantii et Galerii et Maxentii, e consulatu Maxentii quarto et Maximi usque ad consulatum [Col. 1481] B, mens. 1, d. 25, et Constantini imper. a coss. Dioclet. IX et Maxim. VIII ad Maxen. et Maximum. Baron. ad ann. Dom. 309 initio. . Hic rogavit quamdam matronam, nomine Priscillam, et fecit coemeteria via Salaria, et XXV titulos in urbe Roma constituit, quasi dioeceses, propter baptismum et poenitentiam multorum qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturas martyrum. Hic ordinavit viginti sex [Col. 1481] C B, 25. presbyteros in urbe Roma per mensem Decembris, diaconos duos et episcopos per diversa loca viginti unum. Hic coarctatus est et tentus eo quod Ecclesiam ordinaret, comprehensus a Maxentio, ut negaret se esse episcopum, et sacrificiis se humiliaret daemoniorum: qui semper contemnens, deridens dicta et praecepta Maxentii, damnatus est in catabulo [Col. 1481] Catabulum, id est stabulum jumentorum. , qui dum multis diebus serviret, in catabulo orationibus et jejuniis Domino servire non cessabat. Mense autem nono nocte venerunt clerici ejus omnes et emerunt eum [Col. 1481] CB, noctu. de catabulo. Matrona autem quaedam, nomine Lucina, quae fecerat [Col. 1481] C, vixerat. cum viro suo Marco annos quindecim et in viduitate sua habebat annos novem decim suscepit beatum Marcellum, quae domum suam nomine beati Marcelli titulum dedicavit, ubi die noctuque hymnis et orationibus Domino Jesu Christo confitebantur. Hoc audito Maxentius misit et tenuit iterum beatum Marcellum, et jussit in eadem ecclesia iterum plancas [Col. 1481] Planas tabulas Festo. exsterni, ut ibidem animalia catabuli congregata starent, et ipsis beatus Marcellus deserviret, qui tandem in servitio animalium nudus amictus cilicio defunctus est. Cujus corpus collegit Beata Lucina, et sepelivit in coemeterio Priscillae, via Salaria, XVII Kalendas Febr. et cessavit episcopatus diebus viginti. [Col. 1481] Baron. ad an. Dom. 309. Lucina vero proscriptione damnata est.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Marcellus anno I, mensibus VI, diebus XX. Fuit temporibus Maxentii a consulatu Maximiani Herculei X, et Maximiani Galerii VII, usque post consulatum X et VII.
[Col. 1495A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 32, lin. 1 et 2, A, menses 2, AB, Constantis. lin. 4, Quiriacus. Lin. 1, sedit annos 6, m. 1, d. 3; fuit autem temporibus Constantis. Sub h. t. lin. 4, Quiriacus qui eam invenerat. Hic papa haereticos inv. lin. ead., quos ad manus imp. c. lin. 6, loca 14. Lin. 1, sedit ann. 6, m. 1, d. 3; fuit autem temp. Constantis. lin. 4, quos ad manum impositionis rec. lin. 7, Calixti via Appia. Lin. 1, Vat., ex Medico. lin. ead., Cass. et Flor., an. 6. lin. 2, Flor., dies 3. lin. 4, Flor. et Cass., Quiriacus. lin. ead., Vat. et Flor. sec., quos per manus, etc. Lin. 1, sedit ann. 11, m. 1, dieb. XXV. Fuit autem temporibus Constantis. lin. 3, V nonas Magi. lin. 4, quos vero ad manus impositionis reconciliavit.
[Col. 1495A] Lin. 2.— Ejus temporibus inventa est crux Domini [Col. 1495B] nostri Jesu Christi, V Nonas Maii et baptizatus est Judas, qui et Cyriacus. Abbo floriacensis habet in Eusebio, inventam esse Crucem a Juda, qui post baptizatus est. Idem indicat auctor secundi catalogi, et commemoratur haec historia a Gregorio Turonensi lib. I, cap. 34. ubi de tempore Constantini: «Hujus tempore venerabile crucis Dominicae lignum per studium Helenae matris ejus repertum est, prodente Juda Hebraeo, qui post baptismum Quiriacus est vocitatus.» Quibus omnino concinit auctor secundi catalogi, ex quo forsan haec desumpsit Gregorius Turonensis. Porro negant hujus historiae veritatem Baronius, et Onuphrius Panvinius cum Gelasio papa, qui eam novellam revelationem vocat.
[Col. 1495B] Lin. 4.— Hic haereticos invenit in urbe Roma, quos vere ad manus impositionem reconciliavit. Reconciliatio [Col. 1495C] publicorum poenitentium, et conversorum haereticorum, pertinet ad episcopum, fitque per manuum impositionem, can. In cap., 50 dist., can. Quamvis, 68 dist., can. Si jubet. 26, qu. 6. Anastas. in Silvestro: Et constituit ut presbyterum Arianum resipiscentem non susciperet, nisi epsicopus loci designati. Idem statutum a Siricio. Anastas. in ipsius Vita Sigebert ad an. 387.
[Col. 1496A] Lin. 2.— Sub hujus temporibus inventa est crux Domini. Haec etiam altera censenda ab amanuensium [Col. 1496B] oscitantia profecta additio, quae inter gesta S. Sylvestri inserenda est. Helena enim Constantini mater invenit. Haec Hierosolymis hoc tempore actitare intempestivum erat, cum Syria Maximini tyrannide premeretur, et persecutionis turbine agitaretur, et Macarius Eusebii pontificatus tempore, sub quo inventio facta narratur, nondum esset Hierosolymitanus episcopus; nec Maximinus in Christianos furens libenti voto concedere poterat solemnem crucis inventionem. Haec vero probant, in additionibus factis, suisque locis inserendis Librum Pontificalem subjacuisse oscitantiae, aut ignorantiae quorumdam. Pariter in Marcellini gestis inseruntur haec verba in quibusdam Anastasianis codicibus, quorum chirographum cucurrit, certo spectantia ad Sylvestrum, ubi de concilio Nicaeno agitur, ut suo loco dicemus.
[Col. 1496B] Linea 2.— Sub hujus temporibus inventa est crux [Col. 1496C] Domini. Cum hoc tempore neque mater Helena, neque filius imperator Constantinus Christianam religionem susceperint, ipsaque crux Dominica post celebratum Nicaenum concilium, omnium prope antiquissimorum consensu inventa dicatur, longissime a veritate abest id quod hic auctor libri Pontificalis asserit, crucem Domini sub Eusebio pontifice inventam esse. (Baron., anno 311, num. 41.)
[Col. 1497A] NOTAE CHRONOLOGICAE. Brevem Eusebii pontificatum quadrimestri spatio et diebus XVI definit catalogus Liberianus; cujus utrumque terminum cum distincte recenseat, nempe ex die XIV Kal. Maii ad XVI Kal. Septembris, indicat lectionem non sibi constare. Ex die enim 18 Aprilis ad 17 Augusti numerantur menses quatuor vix solidi. Depositio ejusdem Callisti VI Kalendas Octobris, qua colitur, perspicue legitur cum reliquis depositionibus pontificum Romanorum ex membranis quarti saeculi a Bucherio editis (vide Prolegomena nostra ): quibus non adversatur dies mortis relata ad 17 Augusti in opusculo I, scilicet in catalogo Liberiano eisdem ex membranis producto. Si electus fuisset successor Marcelli (martyrio coronati die 16 Januarii) mensibus 4 et diebus 16, ante diem 17 Augusti; caderet dies ejus electionis in sabbatum, [Col. 1497B] Majoris hebdomadae ipsis Kalendis Aprilis; cum dies proxima secunda Aprilis esset Dominica Paschae. Probabile admodum videtur fideles in persecutione Maximiani, a Maxentio in Urbe continuata, curasse, ut Paschalibus mysteriis celebrandis clerus Romanus ea die pontificem eligeret. Eusebius vero, qui jam ordinatus fuerat episcopus biennio ante, et vicario nomine supplevit vices Marcelli in catabulo detenti, quod mox ostendam, aptissimus visus est qui cathedram apostolicam illico impleret. Fuisse biennio ante episcopali ordinatione insignitum Eusebium declarat summa annorum duorum, mensium totidem, ac dierum XXV ipsi tributa in picturis S. Pauli, et in plerisque catalogis inter Prolegomena relatis cum epocha consulari, quam mox expendam. Recte autem flatuitur ordinatio die Dominica Pentecostes 21 Maii, seu in triduo Pentecostes 23 Maii anni 308, ex qua memorati anni II, menses II, dies XXV in picturis Leonianis, et in catalogis recensiti, [Col. 1497C] exacte pariantur cum die mortis ex Liberiano Catalogo constituta 17 Augusti anno 310. Quod attinet ad consulatus in Prolegomenis fol. CII, col. 2. versus ex nono ad duodecimum ante finem columnae ubi legebatur. Postremus enim consulatus vitae Eusebii cognoscitur ex eo qui primus assignatur ejus proximo successori Melchiadi: cui Catalogus Liberianus attribuit Maximianum VIII solum: et exponitur in opusc. de Praefectis Urbi ejusdem quarti saeculi, cum caeteris edito per Buccherium, esse annus aerae Christi [Col. 1497D] 311, in quo legitur Maximianus VIII solus quod fuit mense Septembri Rufino et Eusebio (verius Rufio Volusiano et Eusebio ). Si consules anni 311 primi tribuuntur Melchiadi, primum Pascha sui pontificatus Romani sub iis celebranti; necesse est, ut postremi ad ejus decessorem Eusebium pertinentes sint illi qui proxime eos praecesserunt, nempe coss. anni 310. Notatur autem annus 310 hoc titulo: Iterum post consulatum Maximiani X et Maximiani VII (in Porovinciis), seu Maxentio III solo (Romae). Biennio hunc annum antevertunt extra Italiam in orbe Romano Maximianus senior decies, et Maximianus junior septies coss.; intra Italiam vero Maxentius, et Romulus coss. anni 308. Quare ordinatio episcopalis Eusebii referenda est ad diem Dominicam 23 Maii ejusdem anni 308. Non utique ad episcopatum Romanum; cum Marcellus in catabulo detentus adhuc viveret, et longo martyrio vitam produxerit ad diem 16 Januarii anno 310, ut in ejusdem numero probatum [Col. 1498A] fuit. Ordinatus est igitur Vicarius exemplo decessorum, ut obiret episcopalia ministeria vice Marcelli, donec isto coronam martyrii assecuto, cleri Romani suffragiis eligeretur successor instante festo Paschali anni 310 Kalendis Aprilis: unde catalogus Liberianus recte auspicatur ejus sedem enumerare definitam, mensibus 4 et diebus 16, usque ad diem 17 Augusti, qua obiit: cum caeteri deducant aeram episcopalem Eusebii ab ordinatione, nempe ex Dominica Pentecostes 21 Maii anni 308, vel ex triduo Pentecostes absoluto 23 Maii: et qua die exacte numerantur ad diem 17 Augusti ejus emortualem in terris, ac natalitiam in coelis anni II, menses II, dies XXV. Linea 2.— Hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi V Nonas Maii. Perioche desumpta ex Catalogo secundo anachronismum continet, quod bona fide Bibliothecarius descripsit, et in [Col. 1498B] Eusebii numerum retulit: cum Dominicae crucis reperitio contigerit sub Silvestro, ut omnes colligunt cum Baronio ex veterum Patrum testimoniis. Verum auctor secundi Catalogi inventionem Crucis Dominicae substituit apparitioni ejus coelestis signi, Constantino exhibitae antequam confligeret cum Maxentio; quae apparitio recte componeretur cum pontificatu Eusebii, si Eusebius papa superfuisset usque ad initium imperii Constantini, et annos sex in pontificatu exegisset, quot illi attribuit idem auctor secundi catalogi contra aliorum testimonia: quem tamen Bibliothecarius sequendum non putavit, biennium tantummodo numerans episcopatus Eusebii. In illa temporum perturbatione, quam post obitum Constantii anno 306 per subsequens sexennium induxerant tot Augusti inter se discordes, et consules in Italia diversi a consulibus extra Italiam signatis, quam exhibui in notis chronologicis ad Marcellum mirum videri non debet, scriptorem sexti saeculi incidisse [Col. 1498C] in metachronismum unius vel alterius anni in parianda cum consulatibus epocha apparitionis, crucem Domini Constantino repraesentantis; cum auctor ille ad sexennium extenderet pontificatum Eusebii. Addiscimus ab alio Eusebio, nempe a Caesariensi, visionem primam spectatam fuisse Constantino per annum 311. Siquidem Constantinus anno 312, die VI Kal. Novembris victoria potitus est, submerso ad pontem Milvium Maxentio; contra quem annua expeditione exercitum fuisse per plures constictus tradunt historici videndi apud Pagium ad annum 312, num. 4. Narravit autem Eusebio Constantinus, visum a se coeleste illud signum antequam aggrederetur annuam illam expeditionem contra Maxentium, statim ac fretus Dei auxilio, quod invocare constituit imitatione paterni exempli Urbem liberaturus ab oppressione tyranni, adesse propitium sensit. Tum vero apparatus bellici exordium duxit a constructione Labari, [Col. 1498D] cui divinum Christi nomen, et signum crucis sibi monstratae inclusit: quemadmodum legimus apud Euseb. de Vita Constantini lib. I, cap. 33 et seq. In Latina autem Ecclesia hujus apparitionis memoria recolebatur eadem die 3 Maii, in quam incidit festum inventae crucis Dominicae, apud Hierosolymam ab Helena Augusta repertae multo serius, nempe post celebrationem concilii Nicaeni. Siquidem in lectionibus primi Nocturni ejusdem festis in veteribus libris divinorum officiorum adhibitis ante S. Pium V narratur prior illa apparitio, et reservatur secundo Nocturno historia crucis Dominicae, a B. Helena repertae, recitanda ex oratione S. Ambrosii de obitu Theodosii. Placet easdem lectiones hic exhibere quemadmodum leguntur impressae in Breviario Romano ex officina Lucii Antonii Juntae anno 1562. «Anno ducentesimo trigesimo sexto a destructione templi, et eversione Jerusalem a Vespasiano, et Tito filio ejus, regnante piissimo et serenissimo Constantino [Col. 1499A] Augusto, sexto anno regni ejus gens multa barbarorum congregata est contra Romanos ad bellum, duce Maxentio. Necdum Constantinus tempore illo Crucis Dominicae acceperat signum. Erat autem cor ejus fiduciam habens in Domino. Nocte eadem vir splendidus apparuit ei, dicens: Constantine, ne timeas; sed in coelum respice, et vide signum victoriae. Evigilans a somno vidit ab orientis parte in coelo crucis signum fulgore ignito rutilans. Et perterritus tali aspectu vidit angelos sibi astare, dicentes: Constantine, in hoc signo vinces,» etc. Florentinius adnotat in suo veteri Martyrologio apparitionem hanc a Graecis referri ad diem 18 Augusti, inventionem crucis ad diem 3 Maii, exaltationem ad 14 Septembris. Cum igitur officia nostri ritus Romani utriusque historiae memoriam recolerent die Festo inventionis, auctor secundi catalogi sub epocha prioris confudit secundam; et utramque cum referret ad initia expeditionis Constantini contra Maxentium, quae statuenda sunt anno 311, sexennio [Col. 1499B] priori Constantini nondum evoluto a morte patris sui Constantii, illam affixit temporibus Eusebii papae, quem annos sex exegisse sub Constantino principe persuasum habebat. Bibliothecarius plus justo fidens huic vitiosae assertioni catalogi, dum transfert in vitam Eusebii, etiam in correcta epocha ejusdem pontificatus retinuit confusionem historiae inventae crucis a B. Helena, cum historia primae apparitionis, quam retrahi posse censebat ad biennium ante victoriam de Maxentio relatam a Constantino. Linea 7.— In coemet. Callisti in crypta via Appia. Ibidem nunc requiescere testantur Ciaconius, et Pancirolius in sacris Romanae Ecclesiae thesauris reconditis: qui etiam observant, ex tot Romanis pontificibus in eodem coemeterio sepultis solos Eutychianum et Eusebium ibi nunc superesse; cum caeteri fuerint in Urbem translati, ne barbarorum injuriis illorum reliquiae paterent. Partes attamen reliquiarum S. Eusebii papae cum possideat titulus [Col. 1499C] SS. Silvestri et Dionysii, quas recognitas comprobant tabulae archivi illius monasterii signatae die 30 Octobr. 1267, aliasque partes memoret idem Pancirol. pag. 663 asservatas in titulo S. Laurentii in Formoso, seu panispernae; constat hujus quoque ossa venerabilia non secus ac reliquorum fuisse praeservata a successoribus et in Urbem comportata in excursionibus barbarorum, ac subinde divisa, et partim concessa memoratis ecclesiis urbanis, partim relata ad S. Sebastiani extra muros, non secus ac de B. Fabiani papae lipsanis diximus in ejusdem notis.
[Col. 1499C] Linea 2.— Sub hujus temporibus inventa est crux [Col. 1500A] Domini nostri Jesu Christi. Non invonitur, qua ratione crux Christi, pontificatu Eusebii inventa sit, cum nihil tunc Constantinus in Syria juris haberet, quae incredibili Maximiani tyrannide premebatur. Insuper Rufinus lib. I, c. 7 et 8; Theodoretus lib. I, c. 18; Sozomenus lib. II, cap. 1 et 2; et Socrates lib. I, cap. 17, id vicesimo fere anno post Nicaenum concilium celebratum (quod magis quadrat) factum fuisse tradunt. Linea 4.— Hic haereticos invenit in urbe Roma. Scilicet Donatistas, quos poenitentes per solam manuum impositionem Ecclesiae catholicae reconciliavit.
[Col. 1500A] Linea 2—S. Eusebius, natione Graecus, patre Medico, pontificatum adeptus est die quinta Februarii, quae Dominicalis erat anno trecentesimo decimo, postquam sedes vacasset dies viginti, ut tradunt Liber Pontificalis et Auctius Chronicon veterum [Col. 1500B] pontificum, in quibus tamen falso legitur crucem Domini sub Eusebii pontificatu inventam fuisse, cum constet ex antiquis auctoribus non contigisse Dominicae Crucis inventionem ante tempora concilii Nicaeni. De ea inventione post concilium illud haec leguntur in fine Chronici Eusebii secundum editionem Pontaci: «Helena Constantini mater divinis monita visionibus, beatissimum crucis signum, in quo mundi salus pependit, apud Jerosolymam reperit;» quanquam enim ea verba non reperiantur in plerisque Eusebii mss. codicibus, leguntur tamen in pluribus aliis, et in editionibus anterioribus; imo haec inventio iidem fere verbis refertur apud Sulpitium Severum lib. II, Idacium, Adonem et alios; apud Rufinum lib. VI, cap. 8; apud Ambrosium, de obitu Theodosii; apud Sozomenum lib. II, cap. 1; apud Theodoretum lib. I, cap. 18, et plures alios ab Arnaldo Pontaco in Notis ad hunc Eusebiani Chronici locum laudatos, in quibus ea inventio ad Nicaeni [Col. 1500C] concilii tempora refertur. Praeterea Helenam Constantini matrem, sub Eusebio papa Dominicam crucem Jerosolymis invenisse, nulla ratione dici potest, cum nihil tum Constantinus in Syria haberet, quae Maximini tyrannide premebatur, neque adhuc plene in Christum credebat, quod post crucis in coelo visionem, quae anno tantum 312 contigit, ardentissime fecit, ideoque hoc tempore Christianam religionem nondum susceperat, sicut nec mater ejus Helena. Denique sub Eusebii pontificatu, Macarius nondum erat episcopus Jerosolymorum, quam Ecclesiam anno tantum 312 regendam suscepit, et tamen sub eo facta supponitur S. crucis inventio.
[Col. 1495] 32 Eusebius, natione Graecus, ex patre Medico, sedit annos quos, mensem unum, dies viginti quinque [Col. 1495] B, mens. 7, d. 16. . Fuit autem temporibus Constantini [Col. 1495] a coss. Maxent. IV et Maximi ad Gal. Maximian. VIII et Licinium . [Col. 1495] B, id negat. Sub hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi V Non. Maii et baptizatus est Judas, qui et Cyriacus. Hic [Col. 1495] BC, crucis inventor. haereticos invenit in urbe Roma, quos vere ad manus impositionem reconciliavit. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembrium: Presbyteros tredecim, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero quatuordecim. Qui etiam sepultus est in coemeterio Calixti in crypta, via Appia, VI Nonas Octobris [Col. 1495] B, quarto Non. vel quarto Kal. et cessavit episcopatus diebus septem.
[Col. 1495] CATALOGUS SUB LIBERIO.
Eusebius menses IV, dies XVI a XIV Kalendas Maii usque in diem XVI Kalendas Septembris.
[Col. 1501A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 33, lin. 1, AB, Melciades, A, d. 7, B, d. 21. lin. 2, B, usque ad Maxentium secundum. A, usque ad Maximum V. lin. 9 et 10, A, IV Idus Decemb. Lin. 1, Melchiades n. A. sed. ann. 4, m. 7, dies 8; fuit autem tempore ex die Non. Julii a consulatu Maxentii. lin. 2, ad Max. II. lin. 3, hic constituit, ut nulla ratione. lin. 5, celebrabant ( M., celebrant). Tunc Manichaei i. f. i. urbe Roma. Ab eodem die fecit oblationes consecratas per ecclesias, ut ex consecratu episcopi dirig. lin. 8, diac. 6. lin. 9, in crypta IV Id. D. et c. e. dies 17. Lin. 1, Melciades n. A, sedit ann. 4, ex die N. [Col. 1502A] lin. 3, Septembri V. lin. 4, quis de fidelibus ag. quia eos d. lin. 5, urbe Roma, et ab eodem die fecit oblationes consecratas per eccl. lin. 7, ordin. unam, presb. 7, d. 6. lin. 9, num. 12. lin. ead., via App. IV Id. D. et c. ep. d. 17. Lin. 1, Flor., Melchiades. lin. ead., Flor., ann. 4, mens. 6, dies 8. lin. 3, Vat. ut nulla. lin. 5, Flor., tunc inventi sunt. lin. 5, 6, Vat. minor., eodem die fecit, ut oblat., etc. lin. 6, Flor., et consecrata, lege autem ex consecratu. lin. 9, Flor., XI. Lin. 1, Meltiades nat. Affer, sedit annis III, m. VII, diebus XII. lin. 2, usque ad Maximum II. lin. 5, inventi sunt in Urbe; ab eodem die fecit oblationes consecratas. lin. 9 et 10, in crypta IIII Idus Decembr.
[Col. 1501B] Linea 6.— Consecratum. . . . . quod declaratur fermentum. Ob disciplinam arcani Eucharistia hoc loco fermentum vocatur, ut dissertatione ea de re edita monstravimus. Eucharistiam namque episcopis et presbyteris ad urbem venientibus mittere consueverant pontifices, ut testatur D. Irenaeus apud Eusebium lib. V, cap. 24.
[Col. 1501B] Linea 6.— Hic fecit, ut oblationes consecratae per Ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum. A Melchiade decretum, ut fermentum, id est panis fermentatus benedictus ab episcopo vice eulogiae mitteretur per Ecclesias in symbolum communionis. De quo Anast. infr. in Siricio.
[Col. 1501B] Linea 6.— Hic fecit, ut oblationes consecratae per [Col. 1501C] Ecclesias. Istiusmodi solemnis per Ecclesias Urbis consecratio, et solemnior Eucharistiae missio durante adhuc nono persecutionis anno, et Ecclesiis ex prioribus edictis fisco addictis, cohaerere non videbatur cum temporum circumstantiis, gestisque enarratis. Verum libri Pontificalis narratio optime cum speciali Maxentii indulgentia Romae, sicut et Africae, vulgata cohaeret, quam Christianis concessit Constantini exemplo, verius metu. Constantinus cum anno 307, imperium suscepisset, «nihil agit prius, quam Christianos cultui, ac Deo suo reddere. Haec fuit prima sanctio sanctae religionis instituta,» (Ibid. c. 34, ex Lactantio.) Christiani milites cingulo nudati ex Diocletiani edicto, turmatim Constantini exercitum impleverant. Maxentius, Romana moenia Christianorum multitudine repleta conspiciens, saevitiam occultans ex Eusebio, ne ad Constantinum deficerent, Romae Ecclesias Christianis restituendas publico edicto decernit. Loca universa ecclesiastica Romano [Col. 1501D] clero fuisse restituta, et Melchiadem delegisse diaconos ad ea recuperanda ex Maxentii rescripto docent Acta eadem prolata in celebri collatione Carthaginensi c. 12, 13, et S. Augustinus in lib. post collat., in quo diluit Donatistarum criminationes Melchiadi impositas, quarum una erat, quod inter [Col. 1502B] alios diaconos delegerit Stratonem reum traditionis ad loca illa recuperanda: «Recitaverunt etiam alia gesta, ubi Melchiadem legebatur misisse diaconos cum litteris Maxentii imperatoris, et praefecti praetorio ad praetorem Urbis, ut reciperet loca, quae fuerant a Christianis tempore persecutionis ablata. Ubi etiam Melchiadis crimen penitus nullum appareret; dixerunt superioribus traditionis gestis, traditorem Stratonem fuisse recitatum.» Loca vero fuisse sacra in breviculo ejusdem collationis dicuntur Ecclesiastica. Sic enim ibi: «Et cum his quoque gestis nullum Melchiadis crimen et cognitori, et catholicis defensoribus appareret: dixerunt Donatistae, Stratonem diaconum, quem cum aliis Melchiades ad recuperanda loca ecclesiastica miserat, superioribus gestis recitatum traditorem; et ideo volebant etiam Melchiadem crimine traditionis aspergere, quod diacono illo non degradato uteretur. In persecutione autem sua dixerunt, Melchiadem tertium episcopum fuisse ab illo, qui tunc erat, cum [Col. 1502C] traditio facta esset.» Et dum catholicorum regerit responsionem, et ipsi de restitutis ecclesiasticis locis, et a Melchiade recuperatis meminere, aientes: «Etsi demonstretur, quod omnino non demonstrabitur, eumdem Stratonem diaconum tradidisse, quem postea Melchiades ad recuperanda loca ecclesiastica cum aliis diaconis misit; non continuo Melchiadem isto crimine aspergi, quem potuit persecutio longe facere absentem, ut hoc omnino nesciret, eumque innocentem putaret, quem nemo reum accusando monstraret.» Basilicarum itaque restitutio per Maxentium publicatur ante annum 311, et anno sequenti a Constantino tyrannus profligatur, unde locum tribuit Melchiadi, ut ad antiquum morem easdem restitueret, praecipue in missarum celebratione, et Eucharistiae deportatione per Ecclesias. Hinc consulto dicit Liber Pontificalis, fecit, nec utitur verbo constituit, denotando hanc inductam consuetudinem non novam esse, sed pristinae restaurationem. [Col. 1502D] Maxentium vero tempori inservisse, et a persecutione cessasse metu incusso, non vero ex animi persuasione, suadet altera Africanis Ecclesiis indulgentia proclamata. Dum enim audiret Alexandrum Tyrannum in Africa nova moliri, et imperium adversus Maxentium occupare, illico mittit pacem [Col. 1503A] Ecclesiis Africae, persecutionis tempestatem temperat, imperatque ut Christianis libertas concederetur, de qua Optatus lib. I: «Tempestas persecutionis peracta et definita est. Jubente Deo, indulgentiam mittente Maxentio libertas Christianis est restituta.» Et infra refert factam etiam restitutionem sacrorum locorum. Linea 7.— Quod declaratur fermentum. Expressio haec roborat conjecturas Schelestrati probantis in libro de discip. Arcani, Eucharistiam vocatam titulo fermenti, non ad materiam indicandam, quasi haec esset panis fermentatus, non azymus, sed ad eucharisticum panem explicandum. Series enim verborum antecedentium sunt de consecratione panis eucharistici, ut per se constat. Liber vero Pontificalis, ut denetaret quid esset consecratum episcopi, addit, quod declaratur fermentum; quasi diceret: Melchiades, cum ob persecutionem in oratoriis privatis solemnia celebrationis agi non possent, Maxentii edicto [Col. 1503B] in recuperatis ecclesiis, renovavit primum institutum de consecratione Eucharistiae facienda ab episcopo, presbyteris praesentibus, quibus consecratum dabatur, illud quod apud fideles fermentum declaratum, denotabat Eucharistiam, ut ad ecclesias deferentes, populo distribuerent.
[Col. 1503B] Linea 6.— Hic fecit, ut oblationes consecratae per ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum. Locus sane obscurus, ita tamen explicandus: Melchiades pontifex instituit, ut panem fermentatum, a populo, aut presbyteris oblatum, ab episcopis consecratum, singulorum titulorum, aut paroeciarum presbyteri in symbolum catholicae unionis, ac communionis non modo ipsi acciperent, verum etiam aliis fidelibus sub se constitutis, qui sacratissima Eucharistia non communicassent, certo tempore distribuerent. (EX LAB.) linea 7.— Quod declaratur fermentum. [Col. 1503C] Locus, ut videtur, corruptus
[Col. 1503C] NOTAE CHRONOLOGICAE. Melchiadis epocha definita annis III, mensibus VII, diebus VII, in picturis integre praeservatis in basilica S. Pauli, quibus exacte respondent plerique catalogi supra recensiti in Prolegomenis confirmatur etiam ex consulibus recte assignatis in catalogo Liberiano, et ex eo restituendis in secundo catalogo, atque in textu Anastasii (ubi amanuensium incuria et imperitia multiplices illorum annorum consules suapte natura confusos expressit negligentius ac deformavit) nempe ex Maximiano VII solo, quod fuit mense Septembri Rufio Volusiano (ita enim nominandus est Italicus ille consul non Rufinus Volusianus, ut ante monui num. praecedenti et demonstrabo in notis Chron. ad Silvestrum) [Col. 1503D] nempe ex anno Christi 311, quo primum Pascha celebratum fuit a Melchiade successore Eusebii vita perfuncti 17 Augusti 310, usque ad coss. Volusianum et Anianum anni 314, die 10, Januarii, ejusdem natali, ita declarata in catalogis Liberii et Felicis quarti, necnon in lapide octavi saeculi affixo in porticu ad titulum S. Silvestri in capite: ubi post illa verba: In nomine Domini haec est notitia natalitiorum Sanctorum hic requiescentium versu secundo Mensis Januarii legitur Die 10 ejusdem mensis Nat. S. Meltiades papae et mart. Ex hac igitur die 10 Januarii anni 314, coss. Volusiano et Aniano si recedamus in anteriora tempora per annos III, menses VII, dies VII illius epochae in Paulinae basilicae picturis aevo Leonis Magni consignatos, incidit dies ordinationis ejus ad episcopatum in 4 Junii anni 310, quae fuit Dominica. Catalogi [Col. 1504A] Liberiani et Felicis IV, praeter eosdem annos III numerant menses VI et dies XIII, cum deducant epocham ex die VI Nonas Julias, quae pariter fuit Dominica apta ordinationi, non minus ac dies 4 Junii, quam indicant rationes ex Paulinis picturis deductae. Legitur enim in Liberiano: «Miltiades annis III, mensibus VI, diebus VIII, a die sexto Nonas Julias a consulatu Maximiano VII solo (quod fuit mense Septembri Volusiano et Rufino) usque in III Idus Januarii Volusiano et Aniano coss.» Sive igitur ordinatus fuerit episcopus Melchiades die 4 Junii anno 310, et exegerit episcopatus annos III, menses VII, dies VII, sive ordinationem susceperit die 2 Julii ejusdem anni 310, et episcopatus numeret annos III, menses VI, dies VIII, perinde recidit terminus ejus vitae in 10 Januarii anni 314. Constabit etiam eum sedisse vicario nomine ex die ordinationis ad mortem Eusebii, eodem anno 310 subsecutam sub Maxentio die 18 Augusti, et aliquot diebus ab illius [Col. 1504B] martyrio proximis electum fuisse successorem tam juxta aeram catalogi Liberiani, quam juxta epocham picturarum basilicae S. Pauli, quatuor tantum hebdomadibus invicem dissitas. Anno 312. Constantino Augusto II, et Licinio Aug. II coss. antequam Maxentius mense Octobri a Constantino profligatus in Tiberim deturbaretur, cum saeva persecutione Christianos vexaret, imo tot tyrannis quot militibus perdendam Urbem contraderet (uti probat card. Baronius ad annum 312, numeris 8 et 9) Melchiades Silvestrum ordinavit, in persecutione tam dira necessarium sibi adjutorem ac Vicarium constituens die Dominica 10 Februarii, ut in sequenti numero declarabo. Sedit igitur Melchiades vicarius Eusebii ex die 4 Junii, vel 2 Julii anni 310, ad finem circiter mensis Augusti ejusdem anni, et inde electus successor sedit Romanus pontifex usque ad 10 Januarii anni 314. [Col. 1504C] Linea 3.— Hic constituit nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejunium quis fidelium ageret, quia, etc. Quaerunt vitarum expositores, nec satis declarari adhuc putant, quaenam fuerint jejunia ethnicorum die Dominica, et feria quinta, quae traditur hic Christianis interdixisse Melchiades, ne cum superstitiosis illis cultui daemonum impie dicatis casta nostra confunderentur, verae religionis documento a Christo Domino, et ab apostolis instituta. Hactenus demonstrarunt perspicue adversus calumnias sectariorum aetatis nostrae plurimum interesse inter superstitiosa a Montano adinventa et praescripta jejunia sui Paracleti, et nostra legitime inducta et frequentata tum in Quadragesima, tum per anni circulum, praesertim ab iis qui profitentur juxta probatas regulas Patrum poenitentis vitae sanctimoniam: qua de re videndus Baronius ad annum 173, n. 28. Verum desideratur adhuc notio evidentior, quae illustret cautelam ac decretum Melchiadis, caventis, [Col. 1504D] ne putarentur nostra jejunia ab ethnicorum ritibus emanare, si die Dominico, aut feria quinta celebrarentur. Rem, ni fallor, exponunt verba, quae proxime consequuntur, nempe: et Manichaei inventi sunt in Urbe ab eodem. Card. Baronius ad annum 372 observat ex epistola 22 S. Hieronymi versum fuisse Romae in calumniam jejunantium Christianorum jejunium superstitiosum ejusdem sectae Manetis: «ita ut quem viderent pallentem atque tristem, miserum et Manichaeum vocarent.» Ibidem vero praemisit fuisse Manichaeos etiam Diocletiani lege proscriptos multo ante, quam ejusmodi calumnia appeterentur fideles Romae agentes, vivente scilicet Melchiade, sed nondum ad Petri cathedram provecto. Erant igitur jam tum in Urbe Manichaei: et jure praecavebat Melchiades, ne legitima et sancta nostra jejunia locum facerent calumniae illorum, qui interpretaturi erant secus nostrorum institutum et praxim, quasi petitam ex Manichaeorum superstitiosa abstinentia. [Col. 1505A] Sed iterum prior quaestio animum pulsat, et exponi a nobis postulat, quid demum commune cum superstitiosis ethnicorum jejuniis haberet abstinentia Manichaeorum, ita ut Melchiadi, quasi divinanti futuram calumniam, praecavendum fuerit decreto, excludente diem Dominicam et quintam feriam a solemni catholicorum jejunio, ne crederentur ex manichaeorum institutis jejunare. Opportune suggerit causam cautelae tum temporis necessariae impressa non multos ante annos Archelai episcopi disputatio adversus Manetem, illius sectae auctorem, in collectaneis monumentorum Ecclesiae Graecae atque Latinae tum primum editis cum eruditis observationibus a Laurentio Zaccagnio, «doctrina et omnigena ecclesiasticae eruditionis peritia praefecturam bibliothecae Vaticanae promerito:» quo elogio virum illustrem prosequitur clarissimus alter aetatis nostrae scriptor Philippus a Turre episcopus Adriensis, inter praecipuos omnique doctrina ornatos saeculi nostri praesules et ipse enumerandus. In dissert. de Mithra cap. 5, pag. 207, is [Col. 1505B] colligebat ex enuntiato Archelai colloquio adversus Manetem, hunc Persam ex Corbitio Manem effectum barbaricae illius philosophiae studiosum, quae apud suos populares vigebat, addidicisse errores Zoroastris et magorum, nempe solis cultum, palingenesim animarum, duo mundi principia, bonum, ac malum genium, et hujusmodi errorum portenta: quae involvenda, et commiscenda suscepit distortis ritibus, et dictis, e Christianorum libris a se diligenter conquisitis; ut novas haereses ex praecedentibus compaginaret. Paternae vero superstitionis prae caeteris tenax, cultum ignis ac solis professae, voluit etiam sacris Mithrae initiari. Quare Archelaus episcopus ita hominem alloquitur: «Barbare sacerdos Mithrae, et collusor, solem tantum coles Mithram locorum mysticorum illuminatorem, ut opinaris, et conscium, hoc est quod apud eos ludes (ut reddit Zaccagnius) sive ludius (ut legendum putat episcopus Adriensis) et tanquam elegans mimus peragis mysteria.» Tum [Col. 1505C] addit laudatus praesul Adriensis. «Manetes igitur Archelao est mimus et ludius, qui sub ferarum formis more histrionico mysteria Mithrae peragebat, unde et ejus collusor dictus. Conjecturam hoc loco addam, quoniam de Manete sermo est. Narrat Plutarchus de Iside et Osiride pag. 369, Persarum magos Zoroastris sententia duos deos statuisse inter se contrarios, Oromazan, et Arimanium, quorum unus mala, alter bona conferret: interque eos medium coli Mithram, quem idcirco μεσέτην, id est mediatorem, seu intermedium nuncupabant. Annon igitur a Mithrae sacerdotibus nefaria Manetis doctrina de duobus principiis, uno bono, altero malo fluxit, quam primum Schytianus, deinde Terebinthus, e cujus libris Manes ipse hausit, ipsi docuerunt? Mithra certe Deus ille mediator idem est ac murus, quem ferebat Manes intermedium inter bonum et malum: de quo in memorata disputatione Archelai pag. 39. Porro Terebinthum seu Buddam sermonem habuisse de duobus principiis cum Mithrae aedituis, [Col. 1505D] et sacerdotibus refert Epiphanius haeresi 68 de Manichaeis, num. 3.» His addit eruditissimus praesul descriptionem ritus, quo sacerdotes Mithrae animalium figuras induebant superstitioso lavacro mundati ad animarum transmigrationem spectatoribus suis insinuandam cum erroribus tam haereticorum, quam ethnicorum ad Manetis asseclas derivatis per cultores Mithrae ac Solis, et permistis sacrilega imitatione rituum Christianorum. Haec enim scribit. «Verum ad Mithrae initiationes redeo, quae impio mysteriorum ritu perficiebantur. Is quippe ad imitamentum sanctorum Christianae religionis sacramentorum compositis per gradus profanae augurationis teletae ad sacra capessenda informabantur. Nec ausim secus ea describere, quam ipsismet verbis Tertulliani de praescript. cap. 40: «Tingit et ipse diabolus quosdam utique credentes, et fideles suos: expiationem delictorum de lavacro repromittit» (in libro [Col. 1506A] quoque de Baptismo cap. 5, initiatos fuisse per lavacrum commemorat): et si adhuc memini Mithra signat illic in frontibus milites suos, celebrat panis oblationem, et imaginem resurrectionis induit, et sub gladio redimit coronam. Ut vero Eucharistiae imago luculentius adumbraretur, panis, et poculum aquae ponebatur, verbis quibusdam additis, uti refert Justinus martyr. Apolog. 2, pag. 98 edit. GL. Paris. 1615.» Omissis tamen iis, quae ad sacramentorum imitationem sacrilegam pertinent, properandum est ad ea, quae Mithrae cultores, et inter hos Manichaei cum propriae sectae auctore Mithrae sacris initiato, ejusque idoli sacerdote, ac eudio, ita peragebant; ut cavendum fuerit decreto Melchiadis, ne jejunia nostra cum eorumdem abstinentiis viderentur convenire. S. Gregorius Nazianzenus orat. 3 in Julianum pag. 77, tomo I, edit. Paris. 1630: «In sacris Mithrae adhibitos asserit cruciatus, justasque, aut etiam [Col. 1506B] mysticas ustiones:» quod comprobat praesul Adriensis pag. 211, ex Suida et Porphyrio: sed clarius illustrat ex Nonno, et ex Niceta episcopo. «Nonnus (non Elias Cretensis, ut male citat Barthius ad Statii locum in fine libri primi Thebaidos, Adsis o memor hospitii ) enumerat Gradus tormentorum octoginta, quibus probandi erant ii, qui Mithrae sacris initiabantur. Nicetas episcopus apud eumdem Nazianzenum expressius recenset his verbis: In ipso probationis ingressu per quinquaginta totos dies, eos ferme cruciant, deinde duos dies flagris caedunt, tum in nivem viginti dies immergunt.» At in codice Graeco Laurentianae, scripto ab annis septingentis, et per V. C. Montfauconium Latine reddito gradus octoginta ita numeratos nobis exhibet pag. 212: «Hujus autem Mithrae mysteriis quaedam initiationes sunt maxime apud Chaldaeos. Qui Mithrae mysteriis initiantur quibusdam ceu gradibus cruciatus probari solebant: ita ut primum leviore poenarum genere afficerentur, deinceps vehementiore. [Col. 1506C] Exempli causa: primo initiandos fame affligebant quinquaginta diebus, ac si haec constanter tolerarent, illos biduo caedi curabant, ac deinceps eodem poenae genere singulos exercebant viginti octo diebus: eoque pacto cunctis cruciatibus, si qui initiabantur haec patientes ferrent, tunc demum perfectiora mysteria edocebantur.»—«Si numerum colligas probationum, quinquaginta scilicet famis, duo flagellationum, repetito eodem poenae genere per alios viginti octo dies, ipsosmet octoginta gradus Nonni deprehendes,» etc. Concludit has observationes laudatus praesul attendens, « Praesidem ignis terreni esse Mithram seu Solem, qui eum conservat, et fovet, uti putarunt veteres, maxime Persae. Quos inde nil mirum ejusdem ignis cultum retulisse ad suum praesidem, et conservatorem, Solem videlicet, seu Mithram.» Observat etiam ex Augustino, Manichaeos profanare assuetos omnia Christiana sacramenta superstitiosis suis mysteriis ex eorum duce Manete, Mithrae sacris initiato, hanc etiam blasphemiam [Col. 1506D] collegisse, ut Christum Dominum Solem esse, seu Mithram putarent. «Imo Manichaei (inquit pag. 211), quorum nefarium, ducem Mithrae addictum vidimus, Solem qui Mithra est ipsummet Christum putabant, teste Augustino in Joannem cap. 8, tract. 34, pag. 534.» Haec integre fuerunt exscribenda, ut assequeremur, quam provide cavendum fuerit per decreta Melchiadis, ne disciplina Christiani jejunii degeneraret, aut profluxisse putaretur, et propendere in superstitiosa jejunia Mithriacorum, quos inter Manes cooptatus, tradiderat sectariis suis Manichaeis, exemplo suo redditis ex ludiis ac mimis Mithrae ludiis ac mimis sacramentorum Christi, errores et superstitiones, confundentes Christum cum Sole et Mithra. Patet etiam cur hoc tempore Maneti proximo (qui sub Probo et Aureliano vixerat aetate Melchiadis, (licet nondum pontificis), haeresis Manichaea serpens [Col. 1507A] ut cancer, cum fuisset detecta sub Melchiade pontificatum adepto abigenda fuerit in exordio sui regiminis pontificia ejusmodi lege, veterem disciplinam confirmante, ne diebus Dominicis jejunia solemnia peragerentur etiam in septem hebdomadibus Quadragesimae, a Telesphoro ex traditione in legem scriptam redactis, neve quinta feria in jejuniis initiandorum per quatuor anni tempora extra quadragesimam indictis, ut supra legimus in numero Callisti, includeretur. Quinquaginta enim gradus primi probationis Mithriacorum totidem erant dies continuatae abstinentiae per septem hebdomadas, per quinquaginta totos dies eos fame cruciant, ait Nicetas apud Nazianzenum. Septem hebdomades nostri jejunii ab apostolis traditi exemplo Dominico, et per Telesphorum scripta lege constabiliti, videri poterant quinquaginta illi primi gradus probationis Mithriacorum, praesertim si ut a Manete Solis cultore illa institutio suscepta fuerat, frequentaretur etiam a Manichaeis Solem colentibus impie confusum [Col. 1507B] cum Christo Domino. Huic periculo scelestae persuasionis et confusionis quod praesentius remedium opponeret Melchiades statim ac detexit in Urbe Manichaeos? Decretum scilicet opponendum censuit veteris disciplinae apostolicae, castum ritum, et causam secernens a superstitiosis inventis Mithriacorum et Manichaeorum. Septem, inquit, hebdomades nostri jejunii ne unquam credantur esse totidem hebdomades in dies quinquaginta probationis a Mithriacis explicatae aut deformatae. Quadraginta enim sunt dies jejunii rite per pontifices Christianos Deo dicati sub exemplis Domini et prophetarum. Cum his non accenseantur septem dies Dominici singulas hebdomadas inchoantes, qui cum praeferant memoriam Resurrectionis Christi in quovis circulo hebdomadario, nefas est eosdem deputari jejunio, indicio passionis. Ita et jejunium aliud solemne a Patribus perinde traditum, et a Callisto mandatum litteris per singulas anni tempestates, ut eaedem singillatim datori [Col. 1507C] omnium bonorum Domino consecrentur, continetur feriis quarta, sexta, et sabbato, Passioni Dominicae idcirco speciatim attributis, quod concilium ejus tradendi feria 4, mors Feria 6, sabbato sepultura contigerit. Feria vero quinta statis hisce jejuniis more majorum non includitur; nam vesperae, ejusdem diei, quando passio in horto inchoata est, referuntur more patrio divinae legis ad feriam 6 subsequentem. Vitemus itaque, ait Melchiades, etiam in his novitatem atque confusionem cum profano cultu, sive occasionem falsae persuasionis, apud Ethnicos facile proditurae ex continuata serie tridui Ethnicorum in saecularibus ipsorum sacris, ut vocant, hoc est superstitionibus, celebrati jejunio et pervigiliis accommodatis ad inanium deorum suorum fabulas. Servetur interrupta illa norma jejunii per ferias a Patribus nobis assignatas, quibus clare demonstretur, nostrae consuetudinis instituta nihil habere commune cum Solis et Mithrae cultu, aut cum Christo Manichaeorum cum Sole confuso; sed in nostri forma jejunii [Col. 1507D] solum a nobis Deum unice coli Jesum Christum Filium Dei, Solis, Coeli, Terrae, rerumque omnium ac temporum conditorem cum Patre ac Spiritu, eumque Christum nos fateri pro nobis in carne passum haec jejunia praemonstrasse exemplo, ac dedicasse merito suae Passionis. Periculo ita submoto confusionis Christianorum catholici ac veri dogmatis cum perverso Manichaeorum, atque Ethnicorum, castam jejunii disciplinam, qualem a majoribus acceperat providenter servavit Melchiades, et in illa consignavit apertam Fidei nostrae professionem, ut e diametro opposita semper agnosceretur superstitionibus Ethnicorum, et dolosae transformationi corruptae fidei Manichaeorum. Quare jure fuit a Bibliothecario enumeranda inter decreta pontificum Romanorum solemnis haec declaratio, quae ad indicta omnibus Christianis jejunia pertinet (nam privatorum abstinentiae, quae poenitentiae tantum causa, non [Col. 1508A] mysterii, a singulis fidelibus pro lubitu et indigentia assumi permittitur alia norma praescripta est): sive cum Eleutherius opponeret haeresibus Basilidis et Carpocratis, duo rerum principia statuentibus boni et mali, eaque referentibus inter deos, et animorum transmigrationem commentis, et idcirco superstitiose abstinentibus a cibis quibusdam et animantibus, quae ad Creatorem mali seu malum principium per illas referebantur, promulgans legem indiscrete adhibendi ad usum communem quodcunque esculentum, ut supra legimus numero 14; sive cum Melchiades constitueret, ne solemnia Ecclesiae jejunia deformarentur et variarentur a veteri instituto, excludente diem Dominicam ab illo numero etiam in quadragesima, et per quatuor anni tempestates eximente feriam quintam a triduo jejunii, Deo semper offerendi, non secus ac publicas preces, per legitimos pontifices Deo dicatas, per fidem exercitam memoria passionis ac Resurrectionis Christi Domini. [Col. 1508B] Haec provida Melchiadis cura nisi praecessisset, quam putamus confusionem suborituram fuisse de catholicorum imaginario consensu cum disparato cultu Manichaeorum et Mithriacorum? cum sola temporis affinitas in septem hebdomadibus jejunio deputandis apud catholicos, dum Mithriaci praescriberent dies quinquaginta famis tolerandae Solis cultoribus, sensim induceret aetate Hieronymi, a Melchiade non disjuncta integro saeculo, pruritum referendi inter Manichaeos Solis ac Mitrae cultores, cum suo duce Christi nomen eidem sceleste affigente, quotquot a jejunio pallentes ac maceratos conspicerent. Constat igitur ratio decreti sub Melchiade conditi et causa ejusdem illico interponendi postquam in Urbe detecta est secta Manichaeorum. Quare et in contextu Bibliothecarii una eademque periodo illa continetur, quae spectat ad Mithriacos, per particulam causalem quia; dum legimus: «Hic constituit nulla ratione die Dominico aut Feria 5 jejunium quis [Col. 1508C] fidelium ageret quia hos dies pagani, tanquam sacrum jejunium celebrabant:» altera vero causa respiciens Manichaeos, a paganorum Mithriacis suas superstitiones edoctos, proxime redditur commate, ab eadem periodo fortasse non disjungendo, verbis quae subsequuntur ita concepto, et Manichaei inventi sunt in urbe Roma ab eodem.
[Col. 1508C] Linea 6.— Hic fecit, ut oblationes consecratae per Ecclesias, ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum. Miltiades pontificatu suo multos haereticos Donatistas Romae delitescere comperit, ideoque ut dignoscerentur et distinguerentur a catholicis, et morbidum pecus a sano, instituit panem fermentatum benedictum, quo, ob communicationis symbolum, ab episcopo impertirentur cuncti parochiales presbyteri, qui eumdem sub se constitutis fidelibus distribuerent, certis diebus. Appellabatur autem fermentum, ad distinctionem azymi [Col. 1508D] panis, ex quo soleret confici Eucharistia? dictumque est Sacramentum, quod esset episcopali benedictione sacratum. Hic ritus perseverat apud Graecos inviolatus.
[Col. 1508D] Schisma Donatistarum, cujus initium plerique omnes cum Baronio, ad annum trecentesimum sextum revocant, anno tantum trecentesimo duodecimo inchoatum est, postquam pax Africanae Ecclesiae reddita fuit a Maxentio: «Tempestas persecutionis, ait Optatus lib. I contra Parmenianum, peracta et definita est. Jubente Deo, indulgentiam mittente Maxentio, Christianis libertas est restituta. Botrus et Celeusius, ut dicitur, apud Carthaginem ordinari cupientes operam dederunt, ut absentibus Numidis, soli vicini episcopi peterentur, qui ordinationem apud Carthaginem celebrarent. Tunc suffragio totius populi Caecilianus eligitur, et [Col. 1509A] manus imponente Felice Aptungintano episcopo, ordinatur,» etc. Persecutioni autem in Africa finis impositus est anno tantum 312, ut probat Adnotator Baronii. Botrus et Celeusius, cum spe sua se dejectos viderent, conjurare adversus Caecilianum, ordinatum episcopum Carthaginensem, coeperunt, et adhibita in societatem Lucilla, potentissima femina, Caeciliano infensa, ac senioribus plebis catholicae, quibus Mensurius, Caeciliani decessor, ornamenta Ecclesiae commendaverat, episcopos Numidiae, qui non mediocrem injuriam sibi factam putabant, quod ad Caeciliani ordinationem evocati non fuissent, Carthaginem convenire curarunt, qui numero septuaginta congregati, Caecilianum absentem, quod evocatus venire noluisset, damnaverunt; duo crimina illi objicientes. Primum quod a traditoribus ordinatus fuisset episcopus; deinde quod cum esset diaconus, victum afferri martyribus in custodia positis prohibuisset. Post haec in locum Caeciliani Majorinum ordinarunt episcopum in gratiam Lucillae, [Col. 1509B] cujus domesticus erat. Hoc est initium schismatis Donatistarum, sic dictorum a Donato a Casis Nigris episcopo, Majorini ordinatore, quem Augustinus in Breviario Collationis tertiae, et in libro Retractationum scribit, Caeciliano adhuc diacono schisma fecisse Carthagine, ejusque facinoris reum postea convictum fuisse in synodo Romana sedente Melchiade. Sed quoniam in ordinatione Caeciliani vehementius erupit, idcirco schismatis initium ab illa ordinatione desumitur. Schismatici adversus Caecilianum scripserunt libellos, et Anulinum Africae proconsulem interpellarunt, ut eos ad Constantinum, tunc in Galliis agentem, mitteret, quibus eum rogabant, ut de Gallia judices dari praeciperet. Imperator lectis Donatistarum libellis, subiracunde respondit, teste Optato Milevitano: «Petitis a me in saeculo judicium, cum ego ipse Christi judicium exspectem.» Dedit tamen judices Maternum Agrippinensem; [Col. 1509C] Rheticium Augustodunensem et Marinum Arelatensem episcopos, qui cum Melchiade papa, et aliis episcopis Italis ab ipso deligendis causam Caeciliani judicarent. Congregata est Romae synodus, die secunda Octobris, feria sexta, ideoque anno Christi trecentesimo decimo tertio, in domo Faustae in Laterano. Ei praefuit Melchiades, cui assidebant tres praefati episcopi et quindecim Itali. In Donatum a Casis nigris lata sententia est suffragantibus universis, «quod confessus sit rebaptizasse, et episcopis lapsis manum imposuisse, quod ab Ecclesia alienum est. Testes inducti a Donato confessi sunt se non habere quod in Caecilianum dicerent, Caecilianus omnium supramemoratorum sententiis innocens est pronuntiatus, etiam Miltiadis sententia, qua judicium clausum est his verbis: Cum constiterit Caecilianum ab iis, qui cum Donato venerant, juxta professionem suam non accusari, nec a Donato convictum esse in aliqua [Col. 1509D] parte constiterit, suae communioni Ecclesiasticae integro statu retinendum merito esse censeo.» Referuntur haec ob Optato Milevitano lib. I adversus Parmenianum, qui alteram partem sententiae, de damnatione scilicet Donati, et de susceptione episcoporum partis Majorini praetermisit. Huic Synodo Marcus presbyter, postea, sancto Silvestro mortuo, Romanus pontifex, interfuit, ut videre est apud Valesium in Notis ad librum X Eusebii cap. 8, et in Critica Baronii anno 313. Ferunt tum Donatistas condemnatos, a sententia episcoporum concilii ad Imperatorem appellasse, dictumque a Constantino, cum id accepit: «O rabida furoris audacia! Sicut in causis Gentilium fieri solet appellationem interposuerunt.» Disputatur inter doctos, num haec ad imperatorem appellatio facta fuerit in hoc Romano, an in Arelatensi concilio sub Silvestro. Porro Donatus a Casis nigris confessus est se [Col. 1510A] rebaptizasse et episcopis lapsis manum imposuisse quia schisma Donatistarum in haeresim evaserat, cujus hi praecipui errores. Primo baptismum extra Ecclesiam collatum nullum esse contendebant, et quia Ecclesiam intra suam sectam coarctabant, ideo cathodicos a se deceptos, suoque schismati implicitos rebaptizabant. Secundo, Ecclesiam in caeteris orbis regionibus traditorum contagio, malorumque communione periisse asserebant, et in Africa remansisse in sola parte Donati, ideoque episcopis lapsis manus de novo imponebant. Tertio tandem Ecclesiam catholicam meretricem vocabant, ut refert S. Augustinus in Concione de gestis cum Emerito. Qui plura cupit de schismate Donatistarum, legat dissertationem ab Henrico Valesio de eo editam, Eusebii editioni subjunctam
[Col. 1510A] Linea 2.— A consulatu Maxentii IX. Cum finem [Col. 1510B] accepisset in Africa persecutio circa annum 311, episcopis Carthaginensis provinciae liberum fuit in ea metropoli convenire ad eligendum Mensurii episcopi successorem. Inseritur hic pars aliqua historiae Ecclesiae Africanae; connexa cum sit historiae Romanae sedis. Caecilianus igitur Carthaginensis Ecclesiae diaconus canonice electus et consecratus fuit episcopus cleri suffragiis, totius populi accedente consensu. Contra hunc legitime electum et rite consecratum seditiosorum factio partim ambitione, partim avaritiae studio seducta, se ita audacter erexit, ut episcopum recognoscere detrectaret. Convocavit Carthaginem episcopos aliquot Numidiae, et vicinarum regionum numero septuaginta, aegre ferentes ad eam electionem se non fuisse vocatos. Hi veluti ad concilium congregati, cum ad eum conventum se sistere Caecilianus renuisset, ejus ordinationem esse nullam declarant, et Majorinum in ejus locum substituunt. Datis subinde litteris ad universas Ecclesias Africanas suadebant, ut a communione [Col. 1510C] Caeciliani recederent, et ad Majorinum deficerent, a se promotum. Talis origo est schismatis Donatistarum. Verum duo magni Ecclesiae Africanae episcopi nempe Optatus Milevitanus et Augustinus, qui scripserunt saeculo integro ab illa seditione nondum penitus consopita, sed ad ipsorum aetatem adhuc continuata, testantur id esse constanter indicium eamque tesseram, unde schismatici semper detecti sunt atque haeretici; nemque, quod se subduxerint ac separaverint ab unione cum Ecclesia Romana: «Quaere harum originem rerum; et invenies hanc te in vos dixisse sententiam, cum schismaticis haereticos sociasti. Non enim Caecilianus exivit a Majorino, avo suo, sed Majorinus a Caeciliano. Nec Caecilianus recessit a cathedra Petri vel Cypriani, sed Majorinus, cujus tu cathedram sedes, quae ante ipsum Majorinum originem non habebat.» (Optat. Milevit. advers. Parmenian. lib. I.) [Col. 1510D] «Caecilianus posset non curare conspirantem multitudinem inimicorum; cum se videret et Romanae Ecclesiae, in qua semper Apostolicae Cathedrae viguit principatus, et cunctis terris, unde Evangelium ad ipsam Africam venit, per communicatorias litteras esse conjunctum: ubi paratus esset suam causam dicere, si adversarii ejus ab eo illas Ecclesias alienare conarentur.» (S. Augustin. ep. 162.) Hoc negotium revera delatum fuit ad Melchiadem papam Eusebii successorem, post illam rerum conversionem, religionis bono a Deo feliciter partam in Constantini promotione ad imperium. Hic enim princeps ex victoria sibi divinitus concessa sub auspiciis vivificae crucis, a se et ab universo exercitu in coelo spectatae, confirmatus in ea, qua erga Christianos affectus erat animi propensione, hanc non destitit confestim declarare per edicta, liberum exercitium religionis nostrae, bonorumque omnium restitutionem ejusdem nostrae religionis professoribus [Col. 1511A] decernentia. Subinde Augustae dignitatis auctoritatem interposuit ad componendas domesticas Ecclesiae perturbationes, ejusdem sanctarum legum patrocinium professus. Certior itaque factus de seditiosis motibus, quos in Africa suscitaverant Donatistae, praecepit magistratibus in ea provincia a se constitutis, ut eosdem reprimerent, datisque litteris ad Caecilianum legitimum episcopum Carthaginensis Ecclesiae, eumdem certiorem fecit, non defuturos ministros suos opitulari, illorum auxilium ubi imploraret. Certus autem cum esset, schismaticos a se postulaturos, ut apud transmarinos judices causa illorum cum Caeciliano decideretur; imperator non ausus de causa episcopi judicare (observante S. Augustino in epist. 166) eam discutiendam, atque finiendam Episcopis delegavit. Ita vero de eadem perscripsit ad Melchiadem papam. «Constantinus Augustus Miltiadae episcopo Romano, et Marco salutem. Quoniam ejusmodi litterae [Col. 1511B] complures ab Anulino clarissimo Africae proconsule ad me missae sunt, in quibus constat Caecilianum episcopum civitatis Carthaginensium, a quibusdam collegis suis in Africa ordinatis episcopis, multis de rebus in crimen vocari, et illud mihi molestum videtur, ut in his provinciis, quas divina providentia ultro ac sua sponte sub meum subjunxerit imperium, et in illis locis, in quibus crebra hominum frequentia versatur, non modo multitudo ad deteriora deflectat, et distrahatur dissidiis, sed episcopi etiam discordiam inter se ipsi exerceant: visum est mihi, ut idem Caecilianus, cum decem episcopis, qui illum reum facere videantur, et decem aliis, quos ipse suae litis dijudicationi necessarios existimaverit, Romam navigio trajiciat; ut ibi coram vobis, et Reticio etiam, et Materno, et Marino collegis vestris, quos ea de causa Romam maturare jusserim, possit audiri, sicut sanctissima Dei lex, uti nostis, postulat. Atque ut de omnibus hisce plenissimam, accuratissimamque notitiam possitis habere, exemplaria litterarum, [Col. 1511C] ad me ab Anilio missarum, litteris meis subscripta ad vestros praedictos collegas misi. Quas cum vestra gravitas perlegerit, exquisite ponderabit, [Col. 1512A] quomodo, quave ratione, illa quam supra diximus, diligentissime, rectissimeque dirimatur, et ex juris praescripto tandem absolvatur. Quandoquidem illud vestrum studium minime latet, me tantam reverentiam sanctae et catholicae Ecclesiae tribuere, ut velim vos nullum generale schisma, nullam discordiam in ullo loco omnino relinquere. Summa magni Dei majestas vos, honoratissimi viri, multis annis conservet.» (Apud Euseb. Hist. lib. X, cap. 55.) Utriusque partis viri Romam cum advenissent, ubi pariter aderant tres illi Galliarum episcopi in Constantini litteris memorati, necnon alii quindecim ex Italia antistites, concilium celebratum fuit sub auctoritate Melchiadis papae. «Melchiade apostolicae sedis episcopo praesidente. Reticius cum aliis judex interfuit.» (S. Aug., lib. I contr. Jul., cap. 2) . «Convenerunt in domum Faustae in Laterano Constantino III et Licinio III coss. VI Non. Octobr. die feria sexta.» Opt. Milev. lib. I, etc. «Caecilianus omnium [Col. 1512B] supramemoratorum sententiis innocens est pronuntiatus: etiam Miltiadis sententia, qua judicium clausum est his verbis: Cum constiterit Caecilianum ab iis qui cum Donato venerunt, juxta promissionem suam non accusari, nec a Donato convictum esse in aliqua parte constiterit: suae communioni ecclesiasticae integro statu retinendum merito esse sentio.» (Opt. contr. Parmen. lib. I.) «Qualis ipsius beati Melchiadis ultima est prolata sententia, quam innocens, quam integra, quam provida atque pacifica, qua neque collegas, in quibus nihil constiterat, de collegio suo ausus est removere: et Donato solo, quem totius mali principem invenerat, maxime culpato, sanitatis recuperandae optionem liberam fecit: caeteris paratus litteras communicatorias mittere, etiam iis, quos a Majorino ordinatos esse constaret: ita ut quibuscunque locis duo essent episcopi, quos dissensio geminasset, eum confirmari veilet, qui fuisset ordinatus prior: alteri autem eorum plebs alia regenda provideretur, [Col. 1512C] etc. O virum optimum! O filium Christianae pacis, et patrem Christianae plebis!» (S. Aug. epist. 163.)
[Col. 1499] 33 Miltiades [Col. 1499] B, Melchiades. , natione Afer, sedit annis tribus, mensibus septem, diebus duodecim [Col. 1499] B, ann. 2, m. 2, d. 7. ex die Nonas Julii a consulatu Maxentii IX usque ad Maximum XI, qui fuit mense Septembris Volusiano et Rufino consulibus [Col. 1499] B, a coss. Gal. Maximini VIII et Licinii ad Constantinum imp. III et Licin. II. . Hic constituit nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejunium quis fidelium ageret, quia hos dies pagani quasi sacrum jejunium celebrabant. Et Manichaei inventi sunt in Urbe ab eodem. Hic fecit ut oblationes consecratae per ecclesias, ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum [Col. 1499] Vide Baron. ad ann. Dom. 313. . Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembrem: presbyteros septem [Col. 1499] C B, sex. , diaconos quinque, episcopos per diversa [Col. 1501] loca duodecim. Hic sepultus est in coemeterio Calixti, via Appia, in crypta, III O Idus Decembris; et cessavit episcopatus diebus sexdecim.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Miltiades annis tribus, mensibus sex, diebus octo, a die sexto Nonas Julias a consulatu Maximiano VIII solo, quod fuit mense Septembri, Volusiano et Rufino, usque in III Idus Januarii, Volusiano, et Aniano consulibus.
[Col. 1527A] Apud Fabrottum ex codice Freheri. Num. 34, lin. 2, B, diebus 11. lin. 3, A, Constantino. lin. 4, AB, in monte Soracte, et postmodum rediens. lin. 15, A, argenteam ministerialem. lin. 17, A, cerostata, B, caerostata. lin. 18, B, qui praestat pensionem solidos 70. lin. 19, solid. 50, duas casas quae praestant. lin. 20, B, fundum Priscillianum. lin. 21, A, Corvianum, B, Corbinianum. lin. dicta 21, AB, solidos 60. lin. 23, AB, ad duos amautes. lin. 24, B, 59 et tremissem. A, in regione Orphea, B Horfea. Num. 35, lin. 2, A, ex ejus praecepto, B, cum ejus. lin. 7, A, ut presbyter. lin. 13, B, et pallia linossima laevam eorum tegerent. lin. 19, ita militaret, aut proficeret, ut. lin. 20, AB, acolytus. lin. 21, AB, diaconos 7. lin. 24, A, nisi ordinis tempore, B, nisi ordine. A, cum pudore cognoscere votivam gratiam omnium clericorum, B, cum pudore cognito, omniumque clericorum votiva gratia, nulloque omnino clerico contradicente. lin. 26 et 27, AB, fecit [Col. 1527B] 6, AB, diaconos 7. Num. 36, lin. 2, B, dona, cameram ex auro purissimo, et fastigium argenteum solum. lin. 5, B, libras nongentas. lin. eadem B, tergo respicientem. lin. 9, B, cum gemmis alamandinis. lin. 10, B, ex argento collaticio, B, cameram ex auro purissimo, et farum. lin. 12, B, cum catena, quae pensat libras 50. lin. ead. et 13, ex auro trimmeta. A, auro trimme in pedibus in longum, et latum. lib. AB, latum libras 500. lin. 14, ex auro purissimo. lin. 16, A, argenteas f. B. lin. ead., B, calices 300. lin. 23, B, majores. lin. 27, in gremio. lin. 39, A, massam Amonicam. B, Berronicam. lin. 44 et 45, A, solidos 200. B, 850. lin. 55, B, 170 lin. 58, B, 125. lin. 59 AB, gemmis prasinis. B, hyacinthinis 42. Num. 37, lin. 4, massam Tutilianam, B, Statilianam, AB, 300. lin. 5, AB, massam Tauranam intra Siciliam territorio Paranensi. lin. 6, B, domos, vel horrea. lin. 7, 8, A, massam Lamnas, B, massa [Col. 1527C] latina. lin. ead. 8 et 9, A, territorio Numentano. lin. 13, AB, massam Juncis territorio Murcarino. lin. 14, B, territorio Almense. lin. 15, B, territorio Crypta Lupi. AB, massam numas. lin. 16, AB, solidos 650, AB, massam sulpheratam. lin. 17, B, solidos 720. Num. 38, lin. 3, AB, B. Petri ita recondidit. lin. 9, A, Petri quod aere conclusit. lin. 10, AB, in mensurae loco. lin. 11 et 12, A, domum regali aulae simili fulgore coruscantem circumdat. lin. eadem 12, B, vigellis. lin. 15, B, gemmis prasinis. lin. 17, AB, Amas a. p. s. lib. 20. lin. 19, AB, prasinis. lin. 21, AB, corpus ubi est oleum nardinum, quae est, et farum cantharum cum delphinis 50. lin. 24, B, prasinis. lin. 25, B, 400. ornatum. lin. 26, num. 60. Num. 39, lin. 1, B, in reditum. lin. 2, B, in civitate Antiochia domum Datiani. lin. 3 et 4, B, jugere, etc., et tremissem. lin. eadem 4, cellae in Aphrodisia B. lin. 5, B, pistrinum. lin. 9, sol. 322, B. lin. 10, B, balsamum lib. 60. lin. 13, Isauricae lib. 50, B. lin. 14, B, quingentos chartas dechadas 70 per Aegyptum sub civitate Armenia possessio Agapi, [Col. 1528A] quod donavit Constantino Augusto. lin. 15. B, Passinopolim. lin. 16, B, storacis. lin. ead. B, croci lib. 100. lin. 18, B, casiae. lin. ead., gariophyllorum B, olei Cyprii B. lin. 19, B, ex papyro racanas. lin. 20, B, hybromion. lin. 23, B, Tyro, etc. Armanazon. Num. 40, lin. 8 et 9 B, 550. lin. 11, cassiae lib. 50. lin. 12, B, 200. lin. 16, B, croci balsami possessio insulae macab. lin. ead., A, lib. 70. lin. 17, B, ex papyro, etc., lini saccos. Num. 41, lin. 4, B, haec constituit dona. lin. 6, AB, lib. 80. lin. 12, A, aureum. lin. 13, amas tres. lin. 15, sexaginta tres Laurent. AB. lin. 18, AB, Teregia. sol. 160. lin. 21 et 22, AB, 125, civitate Tudes. Num. 42, lin. 1, B, Agnes. lin. 2, B, Constantiae deest. lin. 3, B, dona haec. lin. 11, B, civitatem Figlinas. lin. 12, B, Salaria sub parietes, A, parietinas. lin. 14, B. vici. lin. 14, 15, B, 350 casulas. Num. 43, lin. 2, agro Verano subarenario, A, supra [Col. 1528B] arenarium. lin. 4, B, marmor purpureis. lin. 6, A, lib. mille. lin. 8, AB, lib. 20. lin. eadem 8, A, aurea. lin. 9, A, lib. 120, B, 200. lin. 10, B, binexis argenteis. lin. 18, B, solid. 160, Aqua Tuscia. lin. 21 et 22, B, Nicenas. lin. 22, B, 110. lin. 23, B, solid. 65. Num. 44, lin 3 et 4, B, purpureo via. lin. 7, B, lib. 25. lin. 9, lib. 250. lin. 11, lib. 60. lin. 12, B, marm. purpureo excultum sigillis posuit phara, etc. lin. 21, B, in incensum. lin. 23 et 24, B, porta Sensuriana usque ad viam Praenestinam, a via Latina ad montem Gabium. lin. 27 et 28, B, 320. linea 26, 27, Meseno B. lin. 28, B, Massidiae, quae est mons Argentarius. Num. 45, lin. 2, B, juxta portam. lin. 3, B, dona obtulit haec. lin. 5, B, sing. lib. binas. lin. eadem 5, B, fara canthara. lin. 9, A, Artii, quae est inter Portum et Hostiam, lin. 10, B, digitum soli. lin. 11, B, solid. 655. linea eadem, B, Quirinis. lin. 13 et 14, AB. Nymphulas, B, dona quae obtulit Gallicanus. Num. 46, lin. 2, B, posuit haec. lin. 5, B, laciturni. [Col. 1528C] lin. 6, solid. 60. AB. lin. 8, B, solid. 160. lin. 9, B, Albanensem. lin. 11, A, 70, B, 28, A, marinis, B, Marina. lin. 13, B, Martianas in territorio Corano. Num. 47, lin. 4, B, lib. 9. lin. 6, B, aerea quatuor. lin 7, B, et obtulit possessiones has., massam Statilianam., A, Minturno, B, in territorio Menturnensi. lin. 8, B, 320. lin. 9, A, Cazetano, B, Cagitano. lin. eadem 9 et 10, B, paterni in territ. lin. 12, AB, solid. 60. Num. 48, lin. 8, B, Cimbriariam. lin. 9, B, Setinam, lin. 10, Nymphulas. A, solidos 160. lin. 11, insulam in castro solid. 80. Post quae verba in A et B sunt haec. Iisdem temporibus constituit B. Silvester in urbe Roma titulum suum in regione tertia juxta Thermas Domitianas, quae cognominantur Trajanae titulus Silvestri [ A, Equiti], ubi donavit Constantinus Augustus haec: patenam argenteam pensantem lib. 20; amas argenteas duas pensantes libras 10; scyphos argent. duos, pens. sing. lib. 8; fara canthara argentea 10, pens. sing. lib. 10; canthara cerostata aerea 16, pens. sing. lib. 90 [ A, 40]; calices [Col. 1529A] argenteos ministeriales 5, pensan. sing. lib. 2; fundus Percellianus in territorio Sabinensi praestat solidos 50; fundus Barbatianus in territorio Ferensis [ A, festis], praestat solidos 66 et tremissem, funtus Statianus in territorio Tribulano praestat solidos 66 et tremissem; fundus [ A, Berucolas] Beruelas in territorio Corano praestat solidos 40 [ A, 70], fundus Silpitianus in territorio Corano praestat solidos 70, fundus Tauri in territorio Vegetano praestat solidos 42, fundus Sentianus in territorio Triburtino praestat solid. 30, fundus Cejanus in territorio Praenestino praestat solidos 50, Fundus Termulas in territorio Praenestino pr. sol. 58 [ A, 35]; possessio Cilonis territorio Praenestino praestans sol. 58; obtulit omnia necessaria titulo Equitii. Hic fecit ordinat. etc. Num. 34, lin. 2, dies 11. lin. 3, Februarii et 16 Januarii. lin. 4, in monte Syrati ( in ora M, Soractis) [Col. 1529B] pers. Constantini percussus ( M, concussus). Postmodum rediens cum glo. lin. 6, a lepra. Hic Constantinus imperator quarto die sui baptismatis privilegium Ecclesiae Romanae contulit pontifici, ut in toto orbe Romano hunc ita caput habeant, sicut omnis judicem regem. In eo privilegio ita inter caetera legitur: Utile judicavimus una cum omnibus satrapis nostris, et universo senatu, optimatibus etiam, et cuncto populo Romano imperio subjacenti, ut sicut B. Petrus in terris vicarius Filii Dei videtur esse constitutus, etiam et pontifices ipsius principis apostolorum vicem, principatus potestatem amplius quam terrenae nostrae imperialis serenitatis mansuetudo habere videtur concessam a nobis nostroque imperio obtineat: eligentes nobis ipsum principem apostolorum, vel ejus vicarios firmos apud Deum esse patronos. Et sicut nostra est terrena imperialis potentia, ita ejus sacrosanctam Romanam Ecclesiam decrevimus veneranter honorare, et amplius quam nostrum [Col. 1529C] imperium terrenumque thronum sedem sacratissimam B. Petri gloriose exaltare, tribuentes ei et potestatem, dignitatem atque vigorem et honorificentiam imperialem, atque decernentes: sancimus, ut principatum teneat tam super quatuor sedes, Alexandrinam, Antiochenam, Hierosolymitanam, Constantinopolitanam, quae etiam super omnes in universo orbe terrarum Dei Ecclesias, et pontifex qui pro tempore ipsius sacrosanctae Romanae Ecclesiae extiterit celsiores princeps cunctis sacerdotibus totius mundi existat, et ejus judicio quaecumque ad cultum Dei vel fidem Christianorum, vel stabilitatem procuranda fuerint disponantur, et infra ecclesias beatorum apostolorum Petri et Pauli pro continuatione luminariorum, possessionem praediaque ( Maz, possessionum praedia) contulimus, et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialem sacram, tam in Oriente quam in Occidente, etiam a Septentrionali ( M, vel etiam in Septentrionali) et Meridionali plaga, videlicet in Judaea, Graecia, Asia, Thracia, [Col. 1529D] Africa et Italia, vel diversis insulis nostris a largitate eis concessimus, ea prorsus ratione ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri summi pontificis successorumque ejus omnia disponantur, et infra beato Silvestro et omnibus successoribus ejus de praesenti tradimus palatium imperii nostri Lateranense. Deinde diadema, videlicet coronam capitis nominis nostri, simulque Phrigium, nec non et superhumerale, videlicet lorum, quod imperiale circumdare assolet collum. Verum etiam et chlamidem purpuream atque tunicam coccineam, et imperialia omnia indumenta, seu etiam dignitatem imperialium praesidentium equitum. Conferentes ei etiam imperialia sceptra, simulque cuncta signa atque banda, et diversa etiam ornamenta imperialia, et omnem processionem imperialis culminis, et gloriam potestatis nostrae. Viris etiam reverentissimis clericis diversi ordinis eidem sacrosanctae Romanae Ecclesiae servientibus illud culmen singularis potentiae et praecellentiae [Col. 1530A] habere sancimus. Cujus amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est, patricios et consules effici; nec non et caeteris dignitatibus imperialibus eos promulgamus decorari; et sicut imperialis exstat decorata militia, ita clerum S. Romanae Ecclesiae ornari decernimus; et quemadmodum imperialis potentia diversis officiis, cubiculariorum, nempe ostiariorum, atque omnium cubiculariorum ordinatur, ita et sanctam Romanam Ecclesiam decorari volumus: et ut amplissime pontificale decus prefulgeat, decernimus et hoc ut clerici ejusdem sanctae Romanae Ecclesiae mappulis et linteaminibus, id est candidissimo colore decoratos ( M. decoratis) equos equitent; et sicut noster senatus calceamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamine illustrentur, et ita coelestia sicut terrena ad laudem Dei decorentur. Prae omnibus autem licentiam tribuimus B. Silvestro et successoribus ejus ex nostro indicto, quem pacatus ( M. placatus) proprio consilio [Col. 1530B] clericare voluerit, et in numero religiosorum clericorum connumerare nullus ex hominibus praesumat superbe agere. Decrevimus itaque et hoc, ut ipse et successores ejus diademate, videlicet corona, quam ex capite nostro illi concessimus ex auro purissimo, et gemmis pretiosis uti debeant pro onore B. Petri. Ipse vero beatissimus papa super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam B. Petri ipsa ex auro non est passus uti corona. Phrigium vero, candido nitore splendidam resurrectionem Dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi ipsius pro reverentia B. Petri stratoris officium illi exhibuimus. Statuentes eodem Phrigio omnes successores ejus singulariter uti in processionibus ejus ad imitationem imperii nostri. Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis quam terreni imperii dignitas gloria et potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum quamque Romanam urbem, et omnes Italiae seu Occidentalium regionum provincias, loca, civitates, beatissimo [Col. 1530C] pontifici et universali papae Silvestro contradicimus atque relinquimus, et ab eo et a successoribus ejus per pragmaticum constitutum decernimus disponenda, atque juri S. Romanae Ecclesiae concedimus permanenda. Unde congruum perspeximus nostrum imperium et regni potestatem Orientalibus transferri regionibus, et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et nostrum illic constitui imperium: quoniam ubi principatus sacerdotum et Christianae religionis caput ab imperatore coelesti constitutum est, justum non est, ut illic imperator terrenus habeat potestatem. Haec si omnia quae per hanc imperialem sacram, et per alia divalia decreta statuimus, et confirmamus usque in finem mundi illibata et inconcussa permanere decernimus. Unde coram Deo vivo, qui nos regnare praecepit, et coram terribili ejus judicio obtestamur omnes nostros successores imperatores, vel cunctos optimates, satrapas etiam amplissimumque senatum, [Col. 1530D] et universum populum in toto orbe terrarum nunc et in posterum nulli eorum quoquomodo haec aut infringere vel in quoquam convelli. Si quis autem, quod non credimus, in hoc temerator aut contemptor extiterit, terrenis condemnationibus subjaceat innodatus, et sanctos Dei principes apostolorum Petrum et Paulum sibi, et in praesenti et in futura vita sentiat contrarios atque in inferno inferiori concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis. Hujus vero imperialis nostri decreti paginam propriis manibus roborantes, super venerandum corpus B. Petri posuimus. Data Romae III. Kal. Aprilis. Fl. Constantino Augusto quarto consule, et Gallicato IV cons. Hic etiam Constantinus imperator fecit in urbe Roma, etc. lin. 10, qui etiam usque in hod. lin. 11, data const. ibidem. ex dono Const. Aug. Donavit quoque scyp. lin. 14, libras duas. lib. decem. Patenam arg. auro clusam, et chrismalem pens. lib. 5; fara coronata decem pensantia [Col. 1531A] singula lib. 8; fara aerea 20 pensantia sing. lib. 10; canthara cerostata 12 aerea pensantia singula lib. 30. lin. 19. fundum et duas casas in territ. lin. 20, in territ. Sabin. lin. 21, fundum Corbianum inter. C. qui p. sol. 60. lin. 22, balneo in Sicininem ( Maz., Sicminem), regionem, quae pr. sol. 80; hortum intra urbem Romam in regione ad duos Adamantes, qui p. s. 15; domum in regione Orphea i. u. q. p. sol. 58 et trimisium. Num. 35, lin. 1, Ecclesia. Hujus temporibus f. e. conc. ex ejus cons. lin. 3. cath. quor. chirog. cuc. et alii imb. 208, qui omnes exp. lin. 5, Fotinum, ( Maz. Phot.) et Sab. et seq. eor. lin. 6, cum c. Constantini A. lin. 8, des. hic constituit chrisma c. Hic privileg. lin. 10, hic const. ut bap. liniat p. ch. levatum ( M, liniatum). lin. 13, dalm. tegerentur in eccl. et palla linostima t. lin. 14, hic const. et ut n. lin. 17, in lineo ex terra proc. ( M, in lineo terreno) lin. 18, linea munda. lin. 19, proficere, ut esset [Col. 1531B] primum ostiarius, deinde lector, et postea exorcista per tempora quae episcopus constituerat. Deinde acolytus annis 5, subdiaconus ann. 5, custos martyrum ann. 5, diaconus ann. 5, presbyter ann. 5, sit probatus omni parte, etiam et ab iis q. f. f. t. h. b. unius uxoris vir, qui uxorem habeat a sac. benedictam, et sic ad ordinem episcopatus ascendere, nullum majorem, vel p. l. inv. sed ordinem temporum cum p. c. omniq; ( M, omniumq;) cl. v. gratia, n. o. cl. vel f. cont. Hujus temp. Num. 36, lin. 4, libras 130 et duod. A. i. q. p. qui pensant libras non. c. c. arg. p. Item a tergo respicientem. lin. 7, qui pens. lib. 150. ang. 4 ex arg. qui p. sing. in pedib. quinque libr. 105, coronas 5, cum gemm. alabandinis in oculos tenentes hastas; fastigium ipsum pens. libr. duo mil. 25. Farum ex a. p. sub. fastigio cum d. 50. ex cum catena, quae pens. lib. 25. lin. 13, ex auro crinitam. lin. 14, latum habentem, lib. 500, altaria 7 ex arg. purissimo [Col. 1531C] pens. s. lin. 15, septem pens. sing. lin. 16, arg. 16 pens. singulae lib. 30. scyphos ex a. pur. 7, pens. lib. 16 ex mer. corallo ornatum undique gera. pras. lin. 18, intercl. pens. lib. 20. lin. 20, pens. singuli lib. 15. lin. 21, medenos. lin. ead., viginti pensantes 5. lin. 23, pensantes singuli lib. 1, calices majores min. lin. 24, ornamentum in b. Farum cant. lin. 26, octuaginta pens. lib. 30. Fara cantara arg. in gremio basilicae 45 (Maz. 65) , ubi ardet oleum commune supra in dextera parte basilicae pensantia singula lib. 30; phara canthara in laeva basilicae 26 pens. singula lib 20. lin. 33, canthara cerostrata argentea in g. b. quinque pens. s. lib. 20, metretas 3 ex arg. p. pens. sing. lib. 300, p. s. medenas 10. lin. 36, cum orn. ex arg. intercluso fig. P. pens. sing. lib. 300, quae constituit in servitium luminum, massam gargilianam in terr. Suess. pr. solidos 400, massam Bantonicam terr. Suess. p. sol. 360, massam urbanam, etc. ( Maz., massam Aurianam) in territ. Laur. p. s. 500; massam [Col. 1531D] urb. in territ. Antiano pr. s. 240; massam castis in terr. Catinense ( Maz., Cathenense) pr. sol. 1650. lin. 46, pens. singula lib. 30. lin. 47, Constantinus Aug. ex lapide porphyretico ex o. p. lin. 49, et quantum aquam continet ex arg. pur. pens. libr. 3008; in medio fontis columna porphyretica quae portat phialam aur. ubi candela est ex auro purissimo pens. lib. 50, ubi ardent in dieb. Paschae balsami lib. 200, nuxum vero et stuppa amanti ( M., amianti) in labio fontis M, labro) agnum ex auro p. f. aq. pens. lib. lin. 57, peccata m. lin. 58, aquam pens. singuli lib. 80 thim. ex auro pur. pensans lib. 10. cum gem. pr. et hiac. undique ornatum num. 42. Num. 37, lin. 1, donum ad sanctum fontem; massam vesti in territorio Praenestino praestantem solidos 300; massam Gaba in territorio Sabinensi ( Maz., Gabiniense) pr. sol. 202; massam pietas in territorio supradicto praest. sol. 205; massam Statilianam in ter. Cor. pr. sol. 300; massam intra Siciliam Tauranam in [Col. 1532A] terr. Paranense pr. sol. 150. Intra urbem Romam dom. vel hortos pr. sol. duo millia trecentos. Fundos Bassi pr. sol. 120, fundum caculas in t. Nomentano pr. s. 50, massam Lamitas in territorio Carciliano ( M, Cartiolano) pr. sol. 200, massam Statianam in terr. Sabinense pens. sol. 350, massam Murinas in territ. Appiano Albanense p. s. 300, massam Virginis in territ. C. p. s. 202. Trans mare intra partes Africae massam Vineis in t. Mucario pr. sol. lin. 14, massam Pharia in Sardinia p. sol. 500, massam Cameras ( Maz., Camaras) in territ. Cultulupi. lin. 16, massam Numas in territ. Numidiae p. sol. 810 (M, 650) , massam sulphuratam in territ. Numidiae pr. sol. 720, mass. Baldavolaria in terr. Numidiae pr. sol. DCCCC ( M. ut ed. ); in Graecia mass. Cephalinam pr. sol. 500, Jumengaulum mass. Amason. Num. 38, lin. 1, eodem tempore Constantinus Aug. fecit basilicam B. Petro apostolo ex rog. S. ep. in t. Ap. in quo loco corpus ejusdem apostoli mirifice [Col. 1532B] collocavit. Loculum ipsum in quo sanctissimum posuit corpus undique ex aere cyp. conc. lin. 4, quod est immobile ad caput, ad pedes, ad latus dextrum et ad sinistrum subter, et super pedes 5 habens grossitudinis. Sic corpus B. Petri conclusit, et ornavit superius ex columnis p. et aliis columnis intineis ( M, bithineis quas de G. adduxit. Fecit autem et cameram basilicae extremam ex auro fulgentem supra corpus beati Petri supra, etc. S. unde conclusum est. Fecit crucem. lin. 11, A, cum Helena A. lin. 13 ex aurichalco numero 4, in ped. 10. lin. 14, argenteis. Actus apostolorum habentia pens. sing. lib. 300. lin. 15, cum gemmis prasinis 45 pensant. sing. lib. 12, calices argenteos 20, sing. pens. lib. 10; metretas argenteas 4, pens. singulae libras 200; amas aur. lin. 18, am. arg. q. p. s. lib. 20, lin. 19, columba ornata g. p. et hiac. et margaritis 215. lin. 21, coronam auream ante corpus sanctum est pharum cantharum cum delphinis 50, pens. lib. 35 (M, lib. 36) , phara argentea 30; in gremio basilicae Salvatoris ad dextram cum delphinis 20, pens. singula lib. 10, phara argentea ad sinistram 20, cum delphinis 15, pensantia singula lib. 8 (M, lib. 13.) , ipsum altare ex argento et auro clusum cum. g. p. et hiac. et albis 210, pens. lib. 350; thymiamaterium aureum cum gemmis undique ornatum, pens. lib. 15. Num. 39, lin. 1, in reditus domus B. Petri obtulit Constantinus per dioceses Orientis haec in civitate Antiochiae d. Datiani 7040, domunculam Nicenae praestantem solidos 520 et tremissem. lin. 4, cellam in Aphrod. praest. solidos 520, balneas in ceretias praestans sol. 42, pistrinum, ubi sup. p. s. 23, propinam praest. s. 10, hortum Maronis ( M, Majonis). lin. 8, possessionem Sibillae donatam A, praest. sol. 303, carthadechadas 150 ( M. catedrechadas). lin. 10, 200 balsam. lib. 35 nardi oleum lib. 200, sub civ. Alexandrinam possessionem Timialicam donatam Augusto ab Amb. praestantem sol. 620, cartadechadas 300, olei nardini lib. 300, balsami lib. 60, [Col. 1532D] aromatum lib. 150, stoyce Isaurice lib. 50. Possessionem Eutumi caduci praestantem sol. 500, carthadechadas 70, per Aegyptum civitatem ( M, sub. civitat.); Armentanam possessionem Agapi, quam donavit Constantino Augusto praest. sol. 800; possessionem Passinopolim praestantem sol. 300 (M, 800) , carthadechadas 400, piperis madennos 50, croci lib. 100, storace lib. 150, cassiae 200, garyophili lib. 150, balsami lib. 100, olei Cyprii lib. 100, olei nardini lib. 300, lini saccos 100. papyri racanas mundas mille. Possessionem quam donavit Ubromius Constantino Aug. praestat sol. 350, carthadechadas 300, aromata cassiae lib. 50, balsami lib. 50. In prov. Eufratense sub civitate Tyri possessionem Armanason pr. sol. 380, possessionem Obariae praestantem solidos 260. Num. 40, lin. 1, eodem tempore fecit Constantinus Aug. basilicam B. Pauli apost. ex sugg. B. Silvestri. Cujus. lin. 3, sicut corpus B. Petri vasa sacrata. [Col. 1533A] ( M, vasa quoque sac.) aurea vel arg. aut aer. ita ordinavit sicut in basilicam B. Petri, sed et crucem auream. lin. 7, auream super loculum B. Pauli eodem modo posuit pens. lib. 150, sed et dona ista obtulit; possessionem sub Tarso cilice insulam Cordianam praest. sol. 800, sub civitatem Tyriam possessionem comitii pr. sol. 550, possessionem Timram pr. sol. 250, possessionem Formusam p. s. 700, olei nardini lib. 70, aromatum lib. 50, cassiae lib. 50, sub civit. Aegyptiam possessionem Tirei praestant sol. 710, olei nardini lib. 70, balsami lib. 30, aromatum lib. 70, storace lib. 30, stactes lib. 150, possessionem Basileam praest. sol. 550, aromatum lib. 50, olei nardini lib. 20, croci lib. 60, possessionem insulae Machabaeorum praest. solidos 510, papyri mundi racanas 500, lini saccos 300. Num. 41, lin. 2, ubi de ligno S. lin. 4, in quo loco ista dona obtulit: candelabra argentea quatuor ante sanctum lignum lucentia sec. num. 4 Evang., pensantia singula lib. 80, fara canthara argentea 50, [Col. 1533B] pens. libr. 50; scyphos argenteos 4, pens. singuli lib. 8 ( M, scyphum ex auro purissimo pens. lib. 10); calices aureos ministeriales decem, pensantes sing. lib. 2 (M, lib. 5) [calices argenteos ministeriales decem pens. singuli lib. 5] ( inclusa non sunt in cod. M, ); patenam auream pens. lib. 10, patenam argenteam auro cl. p. lib. 50 ( M, auro cl. cum gemmis), altare argenteum pens. lib. 250, amas argenteas 3, pens. singulae lib. 20; omnes quoque agros circa palat. ecclesiae dono dedit. Possessionem Sponsas v. L. praestantem sol. 263, sub civitatem Laurentum possessionem Patras, praestantem solidos 120; sub civitate Nepes possessionem erogam praestantem sol. 160; sub civitate Valisca possessionem Nymphas praestantem sol. 15 (M, 115) . Item sub civitate Valisca possessionem Herculi, quam donavit Augustus, et Augusta eam obtulit Ecclesiae Hierusalem praest. sol. 160; sub civitate Tuder. possessionem Anguli, praestantem sol. 153. [Col. 1533C] Num. 42, lin. 1, eodem tempore fecit Constantinus A ( in M. deest A. ) basilicam S. Agnetis martyris ex rogatu filiae suae Constantiae, et bapt. lin. 2, est Constantia soror ejus, et filia Augusti Constantia a S. Silv. episcopo, et baptisterium ibi constituit. Ibidem autem haec dona obtulit: patenam auream pens. lib. 20, cal. aur. l. 10, lib. 10 (M, 20) . lin. 8, fara aerea aur. lin. 9, cerostata auric. argentea sig. 40 lucernas aureas nixorum 12, super fontem pensantes singulae lib. 15; in redditu ecclesiae circa civitatem Sidelenas agros praestantes solidos 160; via Salaria sub parietibus usque praestantes sol. 105; agrum Mutii praestantem solidos 80; possessionem vici Pisonis. praestantem sol. 250; agrum Casulas p. Num. 43, lin. 3, B. L., in qua f. gradus Asc. lin. 4, et desuper locum concl. et de arg. purissimo pens. libr. m. lin. 6, lib. 20, coronam ex arg. purissimo cum D. l. 9, B. L. argento clausis sigillis fecit passionem ipsius cum lucernis nixis argenteis decem pens. singulae. lin. 15, in eodem loco dedit possessionem [Col. 1533D] cujusdam Cyriacetis religiosae feminae, quam fiscus occup. t. pers. fundum Veranum praest. sol. 160, possessionem aqua Tuscia l. 20, possessionem Aug. in territ. Sab. praestantem sol. 120, possessionem Termulas pr. sol. 60, possessionem Doanas ( M, Deanas) pr. sol. 70, patenam auream p. lib. 20, patenas argenteas 2 pens. lib. 30, scyphum ex auro purissimo p. l. 15, calices argenteos ministeriales 10, pens. singuli l. 2, amas arg. 2 p. lib. 10, fara argentea 30, pens. sing. lib. 30, metreta ex argento pensantia lib. 150. Num. 44, lin. 1, hisdem temporibus fecit Constantinus A. basilicam via Lavicana inter Duas Lauros beatis martyribus Marcellino presbytero et P. ex. et mausoleum construxit, ubi beatissimam Helenam Augustam matrem suam posuit in sarcophago porphyretico, ubi ob amorem martyrum et matris suae haec dona voti sui obtulit: patenam ex [Col. 1534A] auro purissimo. lin. 7, libras 250, coronam auream, quae est pharus cantharus cum delphinis 220. lin. 9, calic. aur. 3 cum gemmis prasinis et hiacinthinis pens. s. l. 10; amas aur. 2 pens. sing. lib. 40. lin. 11, Augustae, quod sepulchr. est ex metallo porphyretico excultum sigillis, fara canthara argentea 20; item in basilica beatorum mart. Marcellini et Petri haec dona obtulit: altare ex argento purissimo pens. lib. 200, patenas ex auro purissimo 2 pens. sing. lib. 15, patenas arg. 2 pens. sing. lib. 15, scyphum ex auro purissimo, majorem ubi nomen Augusti designatur, pens. lib. 20, scyphum aureum minorem ( M, argenteum m.) pens. lib. 10, scyphos argenteos 5, pens. sing. lib. 12, calices argenteos 3 ministeriales 20, pensantes singuli lib. 3. lin. 20, olei nardini p. lib. DCCC. (M, DCCCC.) lin. 21, aromata incensi beatis martyribus lib. 100. lin. 22, et omnes agros a porta Sessoriana usque ad viam Praenestinam, et usque ad viam Latinam, et usque ad montem Gabum ( M. Galbum), possessionem Augustae Helenae [Col. 1534B] praest. sol. 320: insulam Sardiniam cum poss. suis o. ad. e. p. p. sol. 34; Mexenam cum poss. suis om. ad eamdem insulam pertin. lin. 28, insulam Matiniae, quae est mons Argentarius praestantem. lin. 29, possessionem in territorio Sabinense, quae appellatur Duas Casas, sub monte Lucretii praestantem solidos 200. Num. 45, lin. 1, hisdem temporibus fecit idem Augustus ex sugg. Silv. episcopi basilicam in civitate Ostia juxta p. V. R. in honore B. Apost. P. et Pauli, et Joannis Baptistae, ubi obtulit haec dona: patenam arg. pens. lib. 30, lin. 7, lib. 8, pat. arg. l. 7 singulae. lin. 9, Assii, quae est inter Portum et Ostiam civitatem possessiones omnes marit. lin. 11, possessiones Quirini in territ. Ostiense praest. sol. 42, possessiones in insulas praestantes sol. 30; item obtulit Gallicanus basilicae supradictae SS. apostolorum Petri et Pauli, et Joannis Baptistae, haec dona: coronam arg. lin. 17, massam Mallianum in territ. Sabinense pr. sol. 115 et tremissem; fundum Piccoras [Col. 1534C] in terr. Bellimo pr. sol. 43, fundum Surorum via Claudia in terr. V., pr. sol. 57, M. G. in terr. S. Num. 46, lin. 1, hisdem temporibus fecit idem Aug. in civ. Alb. basilicam in honore S. Joannis Baptistae, ubi obtulit haec dona: patenam arg. lin. 4, lib. 6. lin. 5, possessiones Lacmuturni c. adjac. praestantes sol. 60; fundum Molas praestantem sol. 50, possessionem Albanensem c. l. Alb. praestantem sol. 250, massam Mutii pr. sol. 170: omnia senica deserta, vel domos civitatis in urbe Albam; omnia in circuit. eccl. Constantinianae obtulit Augustus possessionem Tiberii Caesaris praestantem sol. 80, possessionem Orti praestantem sol. 20, possessionem maritimam praest. sol. 50, possessionem Armatimanam in territ. Corano praest. sol. 50, M, 150, possess. Statilianam pr. sol. 70, possessionem Medinam p. Num. 47, lin. 1, hisdem temporibus fecit idem Augustus intra urbem Capuam bas. A. lin. 2, ubi et obtulit dona haec, pat. lin. 4, argenteos 4. lin. 5, lib. 7, candelabra 4 in pedibus, etc. ( M, candelabra [Col. 1534D] Graeca 4 in pedibus), fara canthara aerea 30, pens. sing. lib. 5, [fara canthara argentea 30, pens. sing. lib. 8.] ( in cod. M. inclusa desunt. ) Obtulitque quoque possessiones, massam Statilianam in territ. Mercorano praest. sol. 315, possessionem Munera in territ. Cajetano pr. sol. 85, possessionem Paternam in territ. Suess. pr. sol. 150, possessionem Gauronicam in territ. Suess. pr. sol. 40, possessionem ad Centum in territ. C. pr. sol. 60. Num. 48, lin. 1, hisdem temporibus fecit idem Augustus in urbem Neapolim basilicam, ubi obtulit haec dona: patenas a. d. p. s. lib. 25; calices argenteos ministeriales 15, p. s. lib. 2; scyphos argenteos duos pens. singuli lib. 10; amas argenteas 2, pens. sing. lib. 15; fara argentea 20, pens. sing. lib. 10. Fecit autem formam aquae per millia 8. Fecit quoque et forum et domum, et obtulit possessiones istas: possessionem Macarii pr. sol. 150, possessionem Cybrianam [Col. 1535A] ( M. Cyprianam) praest. sol. 105, possess. Sclinam ( M, Seliniam) pr. sol. 108, poss. Avilas pr. sol. 140, posses. Nymphulas pr. sol. 15, poss. insula c. C. pr. sol. 80. Hisdem temporibus constituit B. Silvester in urbe Roma titulum suum in regione 3, juxta Thermas Domitianas, quae cognominantur Trajanae, et titulum Equitii ( in ora, Silvestri, ut M. ), ubi donavit Constantinus A. haec: patenam argent. pens. lib. 20, calices argent. ministeriales 5, pens. sing. lib. 2, amam argenteam 1, pens. sing. lib. 5, lib. 10, scyphos argent. 2 pens. sing. lib. 8, fara canthara arg. 10 pens. sing. lib. 5, canthara cerostrata aerea 16 pens. sing. lib. 40. Fundum Prescilium in territorio Sabinense praestat solid. 50; fundum Barbatianum in territorio Ferentis praestat solid. 35 et trimissum; fundum scafiarium in territ. Tribulano pr. sol. 46 et trimissum; fundum Berrualas in terr. Corano pr. 70 (M, 40) ; fundum Tauri ( M, fundum Supplicianum) in territ. [Col. 1535B] pr. sol. 70; fundum Tauri in territorio Vegentano praestat solidos 52; fundum Sentianum in territorio Tiburtino praestat solidos 30; fundum Ceranum in territorio Praenestino praest. sol. 50 (M, 35) ; [fundum Termulas in terr. Praenestino praestat sol. 35] [ inclusa non sunt in M. ); possessionem Cilonis in territ. Praenestino pr. sol. 58. Obtulit etiam Augustus omnia necessaria titulo Equitii. Hic Silvester fecit ordinat. 6, p. m. D., presb. 42, diac. 36, ep. per d. l. 65. Hic catholicus et confessor quievit et sepultus est in cimit. Pr., via Salaria, milliario 3 ab urbe R, II Kal. Januar. (M, mil. ab u. R. II, Kal. J.) , et cessavit ep. d. 15. Num. 34, lin. 1, ann. 28, m. 10, d. 11. lin. 4, in monte Saracte, et postmodum. lin. 7, dinoscitur. lin. 13, minist. 2. lin. 17, cirostata. lin. 18, Sol . . . fundum Percilianum. lin. 21, Corbianum t. Carano q. p. s. 60. lin. 23, ad duos amantes praestante sol. 15. lin. 24, Orphea, et mox, trimisium. [Col. 1535C] Num. 35, lin. 2, cum ejus praecepto in N. lin. 3, catholici, qui expos. fid. int. cath. lin. 7, Photinum, et Sabell., et const. lin. 9, et privil. episcopis, ut bapt. lin. 13, Dalmaticis in eccl., ut et pallia linostima. lin. 16, ut sacrificium a. n. i. s. n. i. p. t. celebrari, nisi tantum in lineo ex terra pr. lin. 18, linea m. sep. est, et si quis desideraret in ec. m. aut p. ut esset lector. ann. 30. lin. 20, acol. an. 5. lin. 21, diaconus 7 P. lin. 22, etiam a foris qui sunt test. h. b. lin. 24, accedere. lin. 25, Votiva gratia, nullo omnino clericorum contradicente. lin. 27, diac. 27. lin. 28, 66. Num. 36, lin. 1, quas orn. lin. 3, batutile. lin. 4, et 12. apost. qui pensant singuli in q. p. lib. n. cum coronis ex argento purissimo. lin. 6, 7, purissimo pens. lib. 140, et A, ex argento, qui pensant singuli 3 pedibus quinos libras 105, cum gem. alabandinis in oculos tenentes astas; fastigium ipsum pensat lib. d. m. 22 ex argento donatitio; cameram ex auro puriss. et farum ex auro puriss. [Col. 1535D] qui pendunt sub f. c. delph. 50, ex auro puriss. pens. singuli libram unam cum catena, qui pensant lib. 25. lin. 13, ex auro trimita in l. et in lat. libras 500. lin. ead., arg. purissimo p. lin. 15, scyphum pensantes singulae lib. 30, pat. arg. 16, pens. sing. l. 30; sc. auro purissimo 7, pensantes singuli l. d. scyp. sing. ex metallo corallo orn. lin. 19, pens. sing. l. 15. lin. 21, medennas 3. ibid. am. arg. 20. pensantes sing. lin. 24, ornamentum. lin. 26, octuag. pens. l. t.; farum cant. cum delp. 20, qui pens. l. 50, lin. 33, cereostata. lin. 34, viginti metretas 3. lin. 35, portantes medempnos. lin. 37, trecentas, quibus const. in ser. lum., massam Gargilianam ter. S. pr. sol. 400, massa Bauronica ter Suessano pr. sol. 360; massa Auriana. et ita deinceps. lin. 42, quadraginta, massa Castis ter. Catenense. lin. 44, Trapeas t. Caten. lin. 47, A, Const. ex lapide porphyr. lin. 49, aquam [Col. 1536A] cont. e. a. p. libras t. m. o. In medio fonte columna porphyretica quae portat p. a. ubi candelae pens. et mox, ubi ardet balsami lib. 200. lin. 53, in labio fontis agnum. lin. 57, peccata m. lin. 59, Thim. ex auro purissimo pens. lib. 10 cum gemm. pr. et h. ex undique numero gemmas 42. Num. 37, lin. 1, donum sancto fonti massa F. territorio Penestrino pr. sol. 300. lin. 4, massa Statiliana. lin. 4, 5, sol. 300. lin. 5, terr. Paranense. lin. 6, intra urbem Romam. lin. seq. trecentos. lin. 7, 8, massa Lavinas in territ. Carciolano pr. s. 200. lin. 9, Sabinense. lin. 12, duc. trans. inter partes Af. massa Junctis t. Mucario. lin. 14, Sardina pr. s. q., massa Caucaras t. Curtalupi p. s. 405, massa Nummas t. N. p. sol. 720, massa Baldarioliario. lin. 18, decem. In Gr. massa Cephalia pr. s. q. in mengilum m. Amazon. Num. 38, lin. 1, eodem tempore A. C. fecit basilicam. B. P. A. in t. A. cujus locum cum corpus S. P. ita recondit. lin. 3, Cypro. lin. 5, subter p. lin. 6, [Col. 1536B] includit, recondit et exornavit. lin. 7, vitigenas. lin. 8, extremam auro fulg. et S. C. B. P. supra vere quod, c. Fecit crucem auream purissimam p. l. 150 in mensura, et locus ubi S. lin. 11, regalem si. f. coruscans aula circundas, se. ex lit. nigellis. lin. 14, pens. s. lin. 15, prasinis 45, pens. s. l. 12. lin. 18, lib. 20, patenam auream cum turre ex auro pur. cum columba or. lin. 20, cum marg. 215. lin. 21, coronam a. ante c. quem farus cantharus cum d. lin. 22, basilicae 30, pens. s. lib. 8; ipsum altare ex argento auro clusum. lin. 25. alb. 210, pens. sing. 350; timi aureum cum g. ex undique or. pens. lib. 15. Num. 39, lin. 1, in reditum donum quod. lin. 2, in civit. Antiochenam. Domus D. lin. 5, baln. in Ceretes. lin. ead., 42, diapharinum, et lin. 6, propina ubi supra p. lin. 7, hortum ubi supra, p. s. 11, sub civ. Anthiochinam P. S. don. Aug. p. s. 322 cartadecades aromata lib. 200, bals. lib. 35; sub civitatem [Col. 1536C] Alexandrinorum p. Timialica. lin. 12, cartadecadas 300, oleum nardinum lib. 300, bals. lib. 60. lin. 13, storace Isauria lib. 50. lin. ead., Eutimi caduci p. s. 500, cartadecadas 70, per Aegyptum sub civitatem Armenia, possessio Agapi quam donavit Augusto Constantino. Possessio Passinopolim se praest. sol. 800, cartadecadas 400, piper medennos 50, croco l. etc. ut lin. 16, oleo nardinum l. 300, balsamum l. 100, linum saccus 100, cariophilum l. 150, ol. Cyp. lib. 100, papir aracanas mundum mille; possessio quam donavit C. A. Bromius praestat sol. 450, cartadecadas 200, ar. cassia lib. 50, balsamum lib. 50; in pr. Euphratense S. C. Ciro, possessio Armanazon praestat sol. 380. Num. 40, eodem t. fecit basilicam B. P. A. ex S. lin. 2, recondit. lin. 3, sicut B. P. const. A. et domnum Constantium Augustus, et domnum obtulit sub T. Ciliae insulam Cordiorum pr. lin. 5, nam omnia vasa sac. a. vel. arg., aut aereata posuit sicut in basilica B. P. lin. ead., sicut in basilica B. P. ita et [Col. 1536D] B. P. A. ornavit. lin. 10, Fronimisa ibid. oleo nardinum. lin. 14, basilia. lin. 17, insulae M. Num. 41, lin. 1, Sosoriano. lin. 2, et in auro et g. c. ubi et nom. e. d. lin. 4, constituit dona ista: cand. ante lignum S. argentea 4 sec. II. 4 Eu., pens. s. lib. 80. lin. 7, quinque pens. s. l. 15, sc. a. p. pens. lin. 10, pens. lib. binas, patenam arg. a. c. c. g. p. l. 50, altare argenteum pens. lib. 250, amas a. 3, pens. singulae lib. 20. lin. 14, dono d. Possessio Sp. via Laur. pr. sol. 120, sub civitate Nepesina p A, pr. lin. 18, Ter. quae praestat sol. 160, sub civ. Fal. poss. Nimpha pr. sol. 115, item sub. civ. Faliscae p. Herculi, quam donavit Augusto et Augustus ob. eccl. H. pr. sol. 143, sub civitate Tuder. Num. 42, lin, 1, Agnae. lin. 3, Augusti, et ibidem constituit hoc. Patenam auream pens. lib. 20. lin. 8, phara aerea auroch. 40 cerostata. lin. 10, lucerna aurea nix. 12, s. f. pens. lib. 15, in reditum circa [Col. 1537A] c. Fidelinas omnem agrum pr. lin. 12, via Salaria sub pari et in has usque o. ag. p. sol. 150. lin. 14, possessio vicum Pisones p. lin. 15, ag. Casulas. Num. 43, lin. 1, beati Laurentii m. lin. 2, super arenario cr. et us. ad C. S. L. m. in qua f. gradus. lin. 4, et desuper loci. e. de a. et c. de arg. lin. 7, lib. 20, cor. ex argento purissimo cum d. lin. 9, clusas singulis passionem illius nixis argenteas pens. sing. lib. 15; in eodem loco possessio cujusdam Quiriaci. lin. 18, solidos 160, possessio aqua Tuscia ad lat. pr. sol. 153, possessio Aug. terr. Sabinense pr. sol. 120, n. Chr., possessio Micinias A. pr. sol. 110, possessio Termolas p. s. 60, possessio Ar. pr. sol. 70, phara argentea 30 pens. sing. lib. 8. Num. 44, lin. 1, eisdem t. A. C. f. b. via Laviana inter Duas Lauros B. Petro et Marcellino martyribus, et M. ubi beatiss. Augustam matrem suam posuit in s. p., ubi et donavit patenam auream puriss. pens. lib. 35. C. lin. 7, coronam auream, quae est. lin. 10, lib. 40. lin. 11, lib. 200, fara canthara [Col. 1537B] arg. 20 pens. sing. lib. 20, quod dedit; altare ex arg. puriss. lin. 13, duas pens. sing. lib. 15, scyphum aur. m. purissimum, ubi nom. Augusti des pens. lib. 20; scyphum aureum minorem pens. lib. 10; scyp. arg. q. p. s. lib. 20. lin. 20, oleum nardi pisticum lib. 900, balsamum lib. 100, aromata inc. S. martyribus suprascriptis beatis Marcellino et Petro. lin. 22, F. Laurentum. lin. 23, ad portam Sororianam viam. lin. 24, M, Gabum ipsum montem Gabum. lin. 25, Ins. S. c. possessiones omnes pr. sol. 1024, Messeno cum possessiones suas omnes pr. sol. 810, insulae Matiziae, quod est montem Argentarium pr. lin. 29, Sabinense, quod appellatur Duas Casas s. m. Lucreti. Num. 45, lin. 1, eod. t. f. Const. Augustus bas. in civitate Hostia. lin. 3, et J. Bapt. obtulit hoc. lin. 4, pens. singuli lib. 5. lin. 7, lib. 8. lin. 9, Assis, quae est inter Portum et Ostiam possessiones omnes m. usque ad diliquium S. lin. 10, possessio [Col. 1537C] Gr. lin. seq., solid. 81. lin. 13, possessio Ninfulas, lin. 14, basilicae suprascriptae S. apost. P. et P. et J. B. obtulit hoc cor. arg. lin. 19, F. picturas territ. Bellit lin. 20, F. Suronum v. C. t. vigint. Num. 46, lin. 1, iisdem temporibus. lin. ead., Albanense S. J. B. ubi posuit hoc P. lin. 6, pens. sol. 60. fundum Molas. lin. 8, massa Muci. lin. 9, omnia scenaca v. d. civitatis in urbe Albanense, omnia in circuitu ecclesiae Constantinianae obtulit Aug., possessio Horti pr. sol. 20. lin. 11, Marinos pr. s. 50, possessio Armatianum in terr. Corano pr. sol. 450, possessio S. pr. sol. 70 p. Mediana. Num. 47, lin. 1, hisdem temp fec. Const. A. lin. 2, ubi et obtulit dona haec. lin. 6, in ped. 10, numero 4, pens. S. l. 180, ph. argent. numero 30, pens. sing. lib. 5, phara canthara aerea numero 30 et obtulit possessiones, massa Statiliana territorio Menturinum pr. lin. 8, possessio in territ. Gaitano pr. sol. lin. 10, 151, possessio ad Centum in territ. C. lin. 12, Cauronicario. lin. 13, sol. 60. [Col. 1537D] Num. 48, linea 1, hisdem temporibus f. C. A. bas. lin. 2, Neapolim ubi obtulit haec. lin. 6. millia 8. Fecit autem et forum et domum obtulit possessio. lin. 8, possessio Cimbrana. lin. 9, possessio Sclina. lin. 10, 140. poss. Ni. lin. 11, possessio in Insulas c. C. pr. sol. 80. Isdem temporibus constituit B. Silvester in urbe Roma titulum suum in regione 3, juxta Thermas Domitianas, qui cognominatur Trajanus titulus Silvestri, ubi donavit Constantinus A. patenam argent. pens. lib. 20, amam argenteam pensantem lib. 10, scyphos argenteos 2, pens. sing. lib. 8, fara cantara arg. 10, pens. sing. lib. 5, cantara cereostata aerea 16, pens. sing. lib. 40, calices argenteos ministeriales 5, pens. sing. lib. 2. Fundum Percilianum in territorio Sabinense pr. sol. 50. Fundum Barbatianum in territorio Ferentes pr. sol. 35 et trismisium. Fundum Beruelas in territorio Corano pr. sol. 40. Fundum [Col. 1538A] Supplicianum territorio Corano pr. sol. 70. Fundum Tauri in territorio Vegetano pr. sol. 42. Fundum Sentianum territorio Tiburtino pr. sol. 30. Fundum Cejanum territorio Praenestino pr. solidos 50. Fundum Termolas in territorio Praenestino pr. sol. 35. Possessio Cilonis, territorio Praenestino pr. sol. 59. Obtulit et omnia necessaria titulo Equiti. Hic Silvester f. ord. 6 per mensem Decembrem. lin. 13, cimiterio, atque ita perpetuo scribitur. lin. 14, III pridie Kalend. Jan. Num. 34, lin. 2, mss., dies XI. lin. ead., Vat. Constantini imperatoris, et Volusiani consulis ex die Kalen. Februariarum. lin. 4, verba persecutione—concussus om. Vat. lin. 9, titulus Equitii est ecclesia S. Martini de Montibus, ut recte adnotat Panvinius in Historia Ecclesiastica ms. quae asservatur in Bibl. Vatic. lin. 15, chrismalem, Vatic., ministerialem. lin. 18, Vat., pensionem solid. 70. lin. 20, [Col. 1538B] Iscinum Vat. minor. lin. 21, Flor. et Cass., Corbianum. lin. 23, Vat., ad duos amantes. lin. 24, Flor. et alii, Orpea. lin. ead., mss. tremissem. Num. 35, lin. 2, consensu, Flor. duo, Vat. et Cass. praecepto. lin. 3, verba et quorum—208, desunt. in Vat. Desunt. in Florent. Lin. 7, Flor. om Calixtum et lin. 7, 8, Flor. ut presbyter Arianus resipiscens non susciperetur, Florent. secund. addit.: nisi episcopus loci designaret. lin. 10. Hic et hoc citat hunc locum ex gestis Pontificalibus Rup. abbas lib. V divin. Offic. cap. 16, lin. 13, mss. et pallia linostima laevam eorum tegerent. lin. 16, Flor. celebretur, nisi tantum, lin. 17, Vat. mss. in lineo ex terra procreato. lin. 18, linea. lin. 19, Flor. esset lector an. 20, exorcista dies 30, acolytus annos 5 . . . . diaconus ann. 7. lin. 22, Flor. unius uxoris virum a sacerdote benedictae. lin. 24, Flor. nullum majorem vel priorem locum invadere. Vat., nisi ordine temporum. Num. 36, lin. 2, Vatic., cameram ex auro purissimo, [Col. 1538C] etc. lin. 8, lege hastas. lin. ead., Flor. tenentem hastam. lin. 10, Cass. et Vat., colaticio. lin. 14, mss., purissimo. lin. 48, Vat. om. ipsum S. fontem. Num. 38, lin. 1, Flor. et Cass., eodem tempore. lin. 4, Flor. sec. om. quod est. lin. 8, Flor. deest ex. lin. ead. Flor. trimitam. lin. 9 Flor. et Cass. quod aere conclusit. lin. 10, Flor., Vat. et Cass. mensurae loco. lin. 11, 12, Flor. 2, Regali fulgore corruscantem. Num. 40, lin. 6, Vat. et Flor. sec. in basilica. Num. 41, lin. 2, 3, Vat. et Flor. sec., in auro. lin. 4, Flor. sec. haec constituit. lin. 20, 21, Mss., sub civitate Falisca possessio Nymphas praestat solidos CXXV; item sub civitate suprascripta Fal. poss. Herculis, quam donavit Augusta et Augustus obl. Eccl. Hierusalem, praestat. Num. 42, lin. 3, Vat. et Flor. om. cum filia Augusti. Num. 43, lin. 2, Flor et Vatic. in agro Verano [Col. 1538D] sub arenario cryptae. lin. 3, Vat. et 2 om. in qua. lin. 4, Cass., purpureis, Vat. et desuper. lin. 9, Florent. et Vat., ducentae. Num. 44, lin. 3, 4, Vat., purpureo. Num. 45, lin. 1, Vat., Augustus. lin. 3, Florent. Cass. Vat., dona obtulit haec. Num. 46, lin. 2, Cass., dona haec. Num. 47, lin. 2, Flor., quae cognominatur Constantiniana. Num. 48, lin. 2, supplendum ex mss; iisdem temporibus. lin. 14, Flor., quarto pridie Kal. Num. 34. linea 4, in montem Siraptim. lin. 9, thermas Domitianas, quae usque, etc. lin. 15, patenam argenteam auro clusam chrismale pens. lib. V; phara coronata X pens. sing. lib. octonas; fara erea XX pens. sing. lib. denas; canthera cerostata XII. [Col. 1539A] lin. 23, in regione ad duos amantes, qui praestat sol. XV. Num. 35, lin. 4, et dampnaverunt Arrium. lin. 6, et dampnavit. lin. 7, et Fotinum et Sabellium. lin. 16, nisi in pannum tinctum. lin. 18, in sindone linea munda. lin. 20, acolitus ann. 5, lin. 21, diac. ann. VII. lin. 24, nullum majorem vel prioris locum. lin. 25, votiva gratia. lin. 26, 27, fecit VI, per m. d. pr. XLII, diac. XXVII, diversis temporibus i. urbe Roma episcopos per diversa loca num. LXXV. Num. 36, lin. 7, lib. CCXL. lin. 9, ubi stabant angeli vel. lin. 11, quae pendet. lin. 14, ex argento battutili. lin. 17, ornatum ex undique. lin. 18, qui pensavit. lin. 21, medempnos III. lin. 22, medempnos. lin. 24, ornamentum. lin. 29, in gremio basilicae XLV. lin. 32, pensum singulis lib. XX. lin. 33, pensum singulis. lin. 34, metretas III. lin. 35, medempnos. lin. 37, lib. CCC, quibus constituit in servitio luminum. id est, massa gariliana territorium Suaesanum. lin. 39, massam muriconam territorio suprascripto, prestante [Col. 1539B] sol. CCCXL; massa auriana territorio. lin. 44, massam Trapeas. lin. 46, annos singulos. lin. 51, columnas porfiretica, quae portat fialam auream, ubi candela est pensum auro purissimo lib. LII. lin. 53, nixum vero et stippam amianti. Num. 38, lin. 1, item hujus temporibus, lin. 3. recondidit. Ipsum loculum. lin. 7, ex columpnis. ibi et columpnas. lin. 9, supra c. b. p. ere quod conclusit. Fecit crucem ex a. p. pensans lib. cl. lin. 14 et 15, libras CCC. lin. 19, 20, numero margaritis albis [Col. 1540A] CCXV. lin. 21, ubi est farus cantharus. lin. 26, cum gemmis ex undique ornatum. Num. 39, lin. 3, domunculam incene. lin. 9, aromata lib. CC, nardi olei lib. CC. lin. 13, storacis aurica. Num. 40, lin. 13 et 14, storace lib. LXXX. Num. 41, lin. 5, ante lignum sanctum lucentes, etc., quae pensaverunt singulas lib. XXX; phara cantara argentea L, quae pensaverunt singulae lib. XV. lin. 13, amas argenteas III, pens. lib. XX. lin. 20 et 21. sub civitate Tuder. Num. 42, lin. 3, ubi constituit donum hoc. lin. 12, via Salaria sub parietinas. Num. 43, lin. 16, portantem medipnas III. lin. 19, possessio aqua Tuzia ad latus praest. sol. CLIII. possessio Augusti territorio Sabinensi. lin. 23, possessio Aranas praest. sol. LXX. Num. 44, lin. 24, ipse mons Albius ( superne scriptum Cavum). lin. 26 et 27, insulam Mesenum. lin. 27, cum possessionibus ad eandem pertinentibus [Col. 1540B] omnibus praest. sol. DCCCX. lin. 28, insulam Atitiae, quod est montem Argentariis. lin. 29, quae cognominatur Duas Casas. Num. 45, lin. 1, ex sugg. Silv. episcopi. lin. 7, patenam arg. chrismale singulare, lin. 9, quae dic. arsis. lin. 13, poss. Numfulam. lin. 16, calicem arg. anoglyphatum. Num. 48, lin. 6, per millia VIII. lin. 10, possessionem Nimfulas. lin. 11, poss. insilam.
[Col. 1539] Num. 34, linea 5.— Baptizavit Constantinum Augustum. Gravis quidem de loco et persona, quae [Col. 1539C] Constantinum baptizavit, controversia est inter eruditos, qui ex Eusebio, Hieronymo, Ambrosio, aliisque Patribus statuunt, eum baptizatum in fine vitae ab Eusebio Nicomediensi. Verum Romae baptizatum fuisse a sancto Silvestro, habet communis et antiqua Romanae Ecclesiae traditio, quam Liber Pontificalis hoc loco exhibet, et ex secundo catalogo didicit, cujus auctor ex antiquioribus actis forsan in scrinio apostolicae sedis asservatis eam desumpsit. Num. 35, lin. 1.— Hic fecit constitutum de omni Ecclesia. Quodnam fit hoc constitutum, non explicat auctor libri Pontificalis: Ubi tamen sub Silvestro pax ecclesiis reddita fuit, multaque tempore persecutionum aut statui aut observari non potuerant, ratio temporum exigebat, ut ipse tanquam episcoporum episcopus, ut verbis Tertulliani utar, vel tanquam Pater Christianae plebis, ut cum Augustino loquar, ritus, et collapsam Ecclesiae disciplinam ordinaret, [Col. 1539D] quod eum fecisse nequaquam dubitare licet. Linea 18.— Hic constituit, ut si quis desideraret in Ecclesia militare aut proficere, ut esset lector, etc. Unum ex decretis Silvestri ad omnem Ecclesiam spectantibus, dici potest illud, quod de variis ordinandorum temporibus edidisse fertur, ut nimirum lector haberet annos viginti, qui Exorcista fieret post dies 30. Acolythus post annos quinque, subdiaconus post annos a suscepto acolythatu quinque, diaconus post annos quinque, presbyter post annos tres, ubi omnes ordines recensentur excepto Ostiarii, qui forsan sub nomine custodis martyrum intelligitur. Ecclesiae namque antiquitus martyria vocata fuere, adeo ut Ostiarii, etiam custodes martyrum in Ecclesiis reconditorum dici potuerint. Num. 36, linea 48.— Fontem sanctum, ubi baptizatus est Augustus Constantinus. Praeclara sunt Theophanis scriptoris Graeci verba, quibus libro Pontificali concinit: «Magnus Constantinus cum Crispo filio Romae a Silvestro baptizatus est, prout ad hanc usque diem veteris Romae incolae baptisterium servant in testimonium et fidem, post tyrannorum necem, [Col. 1540B] eum a Silvestro Romae fuisse baptizatum.» Exstat in M. codice 833 bib. Palat. inscriptio ad fontem S. Joannis, cui subjungitur: «Hic locus olim [Col. 1540C] sordentis tumuli squalore congestus sumptu et studio Christi famuli Hilari episcopi, juvante Domino tanta ruderum mole sublata, quantum culminis nunc videtur ad offerendum Christo Domino munus, ornatus atque dedicatus est.» Quod certo indicio est, fontem a Constantini temporibus ibidem exstitisse, qui etiamnum Constantini baptisterium vocatur. Num. 38, linea 2.— Cujus loculum cum corpore S. Petri recondidit, etc. Loculus, cujus hic fit mentio, est capsula seu conditorium, quo S. Petri reliquiae conditae erant. Plinius loquens de quodam, cujus corpus cremari non poterat: «Hunc, inquit cremari cum reliquo corpore non potuisse tradunt conditumque loculo, in templo.» Capsulam itaque seu conditorium, quo B. Petri reliquiae continebantur, Romanus S. Petri canonicus in libro […] Vaticana basilica ait fuisse argenteum, illudque […] Constantino arae inclusum: «Loculum argenteum inquit, continentem sanctissimum corpus omni parte [Col. 1540D] ex aere et cyprio conclusit, quod est immobile.» Loco ex aere et cyprio, rectius legit auctor libri Pontificalis: Ex aere Cyprio. Porro etiamnum, urna aerea exstat sub altari S. Petri in basilica Vaticana, quam forsan renovari jussit Otho Quartus, qui tempore Innocentii III regnavit: nam si recte memini, Othonis imperatoris et Innocentii III nomina in ea incisa legi.
[Col. 1540D] Num. 34, linea 4.— Hic in exsilio fuit in montem Soractem. Silvester latuit in monte Soracte, fugiens persecutionem Constantini. Soracte mons vicinus Urbi. Plin. lib. II, cap. 93: «Et Soracte vicino urbi tractu.» Idem lib. 7, cap. 2: «Haud procul urbe Roma in Faliscorum agro familiae sunt paucae, quae vocantur Hirpiae, sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni ambulantes, non aduruntur.» Linea 8.— Hic fecit in urbe Roma Ecclesiam in praedio cujusdam presbyteri sui, qui cognominabatur Equitius, quem titulum Romanum constituit juxta Thermas Domitianas, qui usque in hodiernum diem appellatur titulus Equitii. Evaristus primus in Urbe [Col. 1541A] divisit titulos, id est Ecclesias paroeciales presbyteris. Excrescente multitudine fidelium, Marcellus 25 titulos in Urbe constituit. Reddita pace Ecclesiae pontifices per tempora auxere titulos Urbis. Silvester constituit titulum Equitii, cui nomen ab Equitio presbytero, in cujus fundo positus est. Linea 14.— Amas argenteas duas pensantes singulae libras denas. Hamae sunt vasa e quibus acetum vel aqua, funditur ad exstinguenda incendia, l. 5, § Sciendum, ff. de Offic. praefect. vigil.; l. Quaesitum, § Acetum, de Instruct. legat. Plin. lib. III, epist. 33. Amae in usu ecclesiastico, sunt vasa e quibus vinum vel aqua funditur in calicem propter sacrificium missae. Anastas. in Benedict. III: «Amam unam ex argento purissimo, pensantem libras decem.» Ordo Romanus: «Amas argenteas, cantatorium, et caetera vasa aurea et argentea.» Inde amulae diminutivum. Anastas. in Gregor. III: «In oratorio amulas super auratas paria duo.» Idem in Adriano I: «Amulam [Col. 1541B] offertoriam unam pensantem libras sexaginta et septem.» Hamarum et hamularum usum aperte indicat Ordo Romanus: «Amulae argenteae ad vina fundenda paratae.» Linea 15.— Patenam argenteam chrismalem auro clusam, pensantem libras quinque. Patena chrismatis, est patena in qua chrisma deponebatur, paratum ad ordinationes, vel baptismum. Auro clusa dicitur, quia includebatur aurea theca custodiae causa. Patena est vas patens, in quo reponitur sacrum corpus Christi. Anastas. in Nicolao I: «Patenam ex auro purissimo misit Michael Imperator, cum diversis lapidibus pretiosis albis, prasinis et hyacinthinis.» Hinc patena calici adjungitur. Ditmarus lib. 6: «Et magnum calicem ex eodem metallo cum patena simul et fistula dedit.» Linea 15, 16.— Phara coronata decem pensantes sing. libras octonas. Pharus est majus lychni seu candelabri vel lucernae genus translatitie a Pharo Alexandrina, quae de nocte navigantibus adlucebat. [Col. 1541C] Anastas. infr. hoc loco: «Pharum ex auro purissimo, item pharum cantharum ex auro purissimo ante altare, in quo ardet oleum nardicum pisticum.» Et rursus: «Pharum cantharum argenteum cum delphinis centum et viginti.» Idem in Adriano: «Fecit et farum majorem in eadem beati Petri ecclesia in typum crucis, qui pendet ante presbyterium, habentem candelas 1365.» Idem in Benedict. III: «Pharum cantharum argenteum sedentem in pedibus quatuor, in quo lucerna simul et cerei ponebantur juxta lectorium, miro opere fecit.» Leo Ostiensis Chronic. Cass. lib. III, cap. 31: «Fecit et pharum cum 12 extrinsecus pertinentibus turribus sex, et triginta lampadibus.» Walafridus Strabo Vit. S. Galli lib. II, cap. 34, apud Sur. tom. V: «Farum quae ante altare sancti Galli pendebat, pro incendendis luminaribus.» Ait oleum e nardo pisticum, id est fidele, pretiosum, ut Marci 14, νάρδου
πιστικοῦ. Hieronym. in Matth. lib. IV, cap. 26: [Col. 1541D] «Nardum pisticum, hoc est verum et absque dolo.» Interdum pharo jungitur cantharus, quod est genus vasis, cui superponitur pharus. Num. 35, lin. 8.— Et chrisma ab episcopo confici. Consecratio chrismatis est ordinis episcopalis, ex synodo Romana habita sub Silvestro can. 4. Ea est vetita presbyteris, et data solis episcopis, quod probavit syn. Carthag. II, can 3, et Carthag. III, can. 68, can. Si jubet, et seq. 26, qu. 6. Hieronym. in Sophon: «Sacerdotes quoque, qui dant baptismum, et ad Eucharistiam Domini imprecantur adventum, faciunt oleum chrismatis, manus imponunt, catechumenos erudiunt, levitas, et alios constituunt sacerdotes.» Frodoard. in Chronic. ad ann. 967, de Adalberone Laudunensi episcopo: «Remis denique postea Kal. Aprilis, episcopus est ordinatus, in sancto Palmarum die, exin Laudunum rediens, sacrum chrisma sacravit ecclesiastico more,» etc. Linea 9. Et privilegium episcopis dedit, ut baptizatum [Col. 1542A] consignarent, propter haereticam suasionem. Consignatio seu confirmatio baptizatorum est ordinis episcopalis, et pertinet ad episcopos tantum, ex synodo Romana habita sub Silvestro. Quod comprobatum est can. Presbyteris et seq. de consecr., dist. 4, can. De his, can. Manus, can. Novissime et seqq. de consecr., dist. 5. Hieronym. ad Luciferianos: «Non quidem abnuo hanc esse Ecclesiarum consuetudinem, ut ad eos, qui longe in minoribus urbibus per presbyteros et diaconos baptizati sunt, episcopus ad invocationem sancti Spiritus manum impositurus excurrat.» Linea 10.— Hic et hoc constituit, ut baptizatum liniret presbyter chrismate levatum de aqua, propter occasionem transitus mortis. Chrismatio seu unctio baptizatorum instituta a Silvestro propter occasionem transitus mortis, id est propter frequentes casus, qui contingebant, ut recens baptizati obirent. De quo vicecomes de Baptism. lib. V, cap. 3. [Col. 1542B] Linea 11.— Hic constituit, ut nullus laicus crimen clerico inferre audeat, etc. Ex synodo Romana habita sub Silvestro can. 14, laici non audiuntur testes vel accusatores adversus episcopum, can. Nullus, 2, qu. 7, can. Testimonium 11, qu. 1, quia oppido multi infesti eis existunt, can. Laicos, can. Laici, 2, qu. 7. Linea 12.— Hic constituit, ut diaconi dalmatica uterentur in Ecclesia, et pallio linostino laeva eorum tegeretur, etc. Silvestri institutum est, ut diaconi Ecclesiae Romanae dalmaticis uterentur intra Ecclesiam. Caeteris interdictum est usu dalmaticae, nisi ex privilegio, ut Arelatensibus, can. Communis, 23 dist., vel certis diebus, can. de Jejunio, 76. dist. Dalmatica est tunica sine manicis quae est vestis diaconorum. Augustin. Quaest. Veter. Testam. cap. 46: «Quasi non hodie diaconi dalmaticis induantur sicut episcopi.» Et Ammian. lib. XXIV: «Pectoralem tuniculam sine manicis textam, Maras quidam nomine indutus est, ut appellant Christiani, diaconus.» Dalmaticae [Col. 1542C] additur pallium linostinum in laeva in ornatu clericorum, quod est pallium lineum, alba, seu mappula, qua utebantur diaconi Ecclesiae Romanae, can. Diaconus, can. Illud, 93 dist. Hoc est, orarium quod diaconi gestant in sinistro humero, can. Unum orarium, 25. dist. Linea 14.— Hic constituit, ut nullus clericus propter causam quamlibet in curiam introiret, nec ante judicem cinctum causam diceret, nisi in Ecclesia. Ex synodo Romana sub Silvestro vetatur, ne quis clericus causam dicat apud judicem cinctum, id est civilem, can. Nullus clericus, 11, qu. 1. Cincti judices sunt magistratus omnes, qui habent imperium merum, qui habebant jus cinguli et gladii. Gregor. Nazianz. epist. 46 ad Africanum: κἄν τὴν ἀνοίμακτον
χρἄη ἀρχὴν, κἄν τὴν μετὰ ψίφους καὶ τελαμῶνος. Sive incruentum imperium gerat, sive cum gladio et cingulo. Hinc cincti discinctis opponuntur, id est judices in actu positi, his qui magistratu defuncti sunt, [Col. 1542D] Sidon. lib. V, epist. 7: «Cinctis jura, distinctis privilegia.» Idem constituit Julius, de quo Anastas. in ejus Vit.: «Hic constitutum fecit, ut nullus clericus causam quamlibet in publico ageret, nisi in Ecclesia.» Linea 15.— Hic constituit, ut sacrificium altaris, non in serico atque in panno tincto celebraretur, nisi tantum in linteo ex terreno lino procreato. Synodus Romana sub Sylvestro statuit, ne sacrificium missae celebretur in panno serico, vel tincto, sed in lineo tantum, can. Consulto, de Consecr., dist. 1. Vestis linea fuit insigne sacerdotum. Jacobus Nazarenus lineo tantum pallio usus est, de quo Matth. XIV: Fugit adolescens, relicta sindone, qua erat amictus. Inde alba dicitur vestis sacra clericorum. Paul. Diacon. de Vit. P. Emeritens. cap. 6: «Quoniam igitur Dominico die, dum in atrium cum multis filiis Ecclesiae tenderet, ut mos est, archidiaconus cum clero in albis,» etc. [Col. 1543A] Linea 20. Subdiaconus annos quinque, custos martyrum annos quinque. Custos martyrum non erat nomen proprii gradus, seu ordinis ecclesiastici, sed officii subdiaconorum. A Fabiano septem subdiaconi in Urbe instituti, qui notariis totidem per septem regiones Urbis dispositis imminerent, ut acta martyrum in integro, id est ex fide conscriberentur, ut observatum est ex Anastasio in Fabiano. Horum officium etiam erat custodire martyres, his alimenta in carcere ministrare, corpora mortuorum sepelire, et cavere ne sepultorum corpora eriperentur. Vel custodes martyrum legebantur ex ordine subdiaconorum, postquam subdiaconatus munere functi essent quinquennium; et horum munus erat in quinquennium, antequam progressus pateret ad diaconatum. Num. 36, linea 2.— Fastigium argenteum batutile. Basilica Constantiniana adornata fastigio argenteo. Templis paganorum adjici solebat fastigium, id est [Col. 1543B] culmen, ornatus causa. Arnob. lib. I advers. Gent.: «Templa felibus, scarabeis, et buculis, sublimibus sunt elata fastigiis.» Aeque apud Christianos aedibus sacris fastigia imponi moris fuit. De basilica Constantiniana testatur Anastasius hoc loco, et infra in Sixto III: «Fecit autem Valentinianus, ex rogatu Sixti episcopi, fastigium argenteum in basilica Constantiniana, quod a barbaris sublatum fuerat.» Fastigium hujus basilicae fuit ex argento batutili, id est, conflatum ex argento ducto in laminas, quod fit percussione metalli, voce ducta a Latino batuere, quod sonat percutere. Plaut. in Casina: «Sculponeas quibus batuatur tibi os.» Tranquill. in Caligul. cap. 32: «Myrmillonem e ludo rudibus secum batuentem.» Et cap. 54: «Batuebat pugnatoriis armis.» Hoc sensu, eadem voce usus est Anastas. infr. hoc loco: «Altaria septem ex argento batutili.» Aedes augustae etiam fastigium habuere. Flor. lib. IV, cap. 2: «Omnes honores unum in principem congesti: circa templa imagines, in theatro distincta radiis corona, [Col. 1543C] suggestus in curia, fastigium in domo, mensis in coelo.» Ambros. in Psalm. CXVIII: «Non stellat ut fastigia culminum, quae bene tecta atque munita sunt.» Linea 9.— Cum gemmis Alabandinis in oculis. Alabandinae gemmae sunt, quae petuntur ex Alabanda urbe Cariae, haud procul a Maeandro flu. Plin. lib. XXXVII, cap. 2: «Alabandinas crystallos.» Idem cap. 7 ejusd. lib.: «Alabandicos carbunculos.» Anastas. in Gregorio IV: «Alamandinas majores numero viginti.» Linea 10.— Ex argento dolatico. Argentum dolaticum est argentum dolatum, vel dedolatum. Linea 13.— Cameram basilicae ex auro trimme. Camera, id est testudo basilicae Constantinianae, fuit laqueata ex auro Trimmae, id est ex auro ducto in bracteas. Eodem sensu hac voce usus est Anastas. hoc loco: «Fecit autem et cameram basilicae ex trimma auri fulgentem.» De quo Bulenger. de Rom. [Col. 1543D] pontif. lib. II, cap. 67. Linea 17.— Scyphum singularem ex metallo corallo ornatum, undique de gemmis prasinis et hyacinthinis auro interclusum. Scyphus, quod est genus poculi, de gemmis auro interclusus dicitur, quia gemmae includuntur auro. Paulus in L. Pediculis. § 1, de aur. et argent. legat.: «Auro facto adnumerantur gemmae auro inclusae.» Hinc inclusores dicti aurifices, qui gemmas auro includunt. Hieronym. lib. V in Hierem.: «Fabros autem, et inclusores vel legis interpretes, atque doctores debemus accipere, vel artifices inclusoresque auri, atque gemmarum, quae ars apud barbaras nationes pretiosissima est.» Augustin. de Mirabilib. sacr. Scriptur. lib. II, cap. 29: «Militibus, et fabris, et inclusoribus.» Eodem sensu Anastas. infr. hoc loco dixit: «Candelabra aurichalca septem ex argento, interclusa sigillis prophetarum.» Et supra: «Patenam chrismalem auro clusam.» E contrario exclusores dicuntur, qui gemmas [Col. 1544A] excludunt, id est examinant, vel probant argentum. Augustin. de Spirit. et litter. cap. 11: «Unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii. Hinc est et illud in Psalmis; Et excludantur ii, qui probati sunt argento.» Idem in Psalm.: «XXXIV Unde dicuntur et in arte argentaria exclusores, id est, quadam confusione massae ad suae formae expressores.» Linea 33.— Canthara cyrostrata in gremio basilicae argentea quinquaginta. Canthara cerostrata (sic enim legendum, vel simpliciter cerostrata) sunt vasa in quibus collocantur cerei, vel lucernae. Anastas. in Vigilio: «Cerostatas argenteas deauratas majores duas, quae stant usque hodie ante corpus beati Petri apostoli.» Anastas. in Honorio: «Fecit et cerostatas majores ex argento paria duo, quae sunt ante corpus beati Petri apostoli.» Idem in Leone III: «Fecit cerostatas majores versatiles anaglyphos ex argento purissimo.» In cantharis ardebat oleum, in pharis [Col. 1544B] cerei et lucernae. Bulenger. de Rom. pontific. lib. II, cap. 6: «In cantharis etiam mittebatur thus suffitus causa.» Anastas. in Benedict. III: «Cantharum interrasilem, in quas thus mittitur.» Linea 34.— Metretae tres ex argento purissimo, portantes singulae medimnos decem, etc. Metreta est mensura liquidorum, puta vini vel olei, continens medimnos decem. Medimnus capit modios sex. Medimnae mentio habetur Joann. cap. 2: Ἦσαν δ` ἐκεῖ ὑδρίαι
λυθναὶ ἕξ κείμεναι κατὰ τὸν καταρισμὸν τῶν ἱουδαίων
χωροῦσαι ἀνὰ μετρητὰς δύο, ἢ τρεῖς. Erant ibi hydriae lapideae sex positae, secundum purificationem Judaeorum, capientes singulae metretas duas, aut tres. Quem ad usum a Constantino dicatae sint hujusmodi metretae, non alienum est credere eas datas, quibus contineretur oleum propter lucernas Ecclesiae. Metretae solebant offerri, quia erant in usu Ecclesiae, ut infra hoc loco: «Metretas argenteas duas pensantes libras ducentas.» Et infr. eod.: «Metretum ex auro pensans libras centum quinquaginta portantem medimnos [Col. 1544C] tres.» Linea 35.— Candelabra aurichalca septem ante altaria, cum ornatu suo ex argento, interclusa sigillis prophetarum. Candelabra ex aurichalco solebant ornari sigillis, id est signis apostolorum et prophetarum. Anast. infr. hoc loco: «Fecit autem candelabra aurichalca in pedibus decem numero, quatuor conclusa cum sigillis argenteis. Cerostrata aurochalca argento clusa sigillata quadraginta.» Sigilla sunt parvula signa. Gregor. Turon. de Mirac. martyr. lib. I, cap. 41: «Adoratis diis atque eorum sigillis prostratus.» Vestes etiam solebant intexi sigillis seu imagunculis, unde dicuntur vestes sigillatae, L. 11. C. Th. de scenic. de quo plura dicemus infra suo loco. Linea 45.— Thymiamateria duo ex auro purissimo. Constantinus obtulit thymiamateria duo, id est thuribula, ad thus adolendum ante altare. Thymiamaterium a Graeco θυμιατήριον. Ejus usum ostendit [Col. 1544D] Anastas. in Sergio: «Hic fecit thymiamaterium aureum majus, cum columnis et cooperculo, quod suspendit ante imagines tres aureas beati Petri apostoli, in quo incensum, et odor suavitatis festis diebus, dum missarum solemnia celebrantur, omnipotenti Deo opulentius mittitur.» Thuris adolendi antiquissimus Ecclesiae ritus commendatur: Evagr. lib. IV, cap. 7: Θυμιατήριον ἐξητήσατο, καὶ πάντα τὸν
χρόνον ἐν ᾧ καθειστήκεισαν ἐπιθυμιάσας, ἐπὶ γῆς ἑαυτὸν
ῥίπτει, προσευχαῖς τε καὶ λιταῖς τὸν θεὸν ἱλεούμενος. Thuribulum postulat, et toto choro, in quo simul constiterunt, thus adolens se prosternit humi, precibus, et orationibus Deum placaturus. Linea 47.— Fontem sanctum, ubi baptizatus est Augustus Constantinus ab eodem episcopo Silvestro. Cessante persecutione, baptisteria instituta in Ecclesiis, baptismi conferendi causa. Fontes vocarunt, quod ab initio baptismus ministrabatur in fontibus. Fons iste, in quo baptizatus est Constantinus, fuit [Col. 1545A] ex metallo, id est marmore porphyretico, ut mox subjungitur: «Ipsum sanctum fontem ex metallo porphyretico, ex omni parte coopertum intrinsecus, et foris, et desuper, et quantum aqua continet ex argento purissimo.» Metallum pro marmore accipitur hic, ut et in l. Item si fundi, § Sed si haec, ff. de Usufruct.; l. 3, § ult. de Reb. eor. qui sub tutel. vel cur. sunt. Spartian. in Pescennio Nigro:
Linea 53.— Myxum vero exs tuppa amianti. Myxum est ellychnium lucernae. Anastasius in Hilaro: «Lucernam auream cum myxis luminum decem.» Vulgo mèche, veteribus ellychnium. Plin. lib. XXIII, cap. 4: «Ellychnia ex uva fiunt claritatis praecipuae.»
[Col. 1545B] Linea 53.— In labro fontis baptisterii, agnum ex auro purissimo fundentem aquam. In labro fontis baptisterii Constantiniani erat agnus aureus, ex ore fundens aquam destinatam baptismo infantium. Labrum est vasis genus, in quo infantes lavari solent, quasi lavabrum. Isidor. Origin. lib. XX, cap. 6. Hic labrum fontis baptismalis est concha, qua continebatur aqua comparata ad baptismum, uti labrum porphyreticum alibi est vas marmoreum, in quo conditur corpus defuncti. Ambros (epist. 34) : «Est hic porphyreticum labrum pulcherrimum, et in usus hujusmodi aptissimum: nam et Maximianus Diocletiani socius ita humatus est.» Et Leo Ostiens. Chronic. Cassinens. lib. II, cap. 9: «Otho II Romam rediens eodem tempore defunctus est, atque in labro porphyretico sepultus in atrio Ecclesiae beati Petri apostoli, introeuntibus in Ecclesiae ipsius paradisum ad laevam.» Labra sunt et lavacra, in quibus lavantur lintea, L. Lines. ff. de act. comp. Alibi labra sunt margines agrorum. Servius in Virgil. eclog. 5: «Vitis [Col. 1545C] agrestis, quia in terrae marginibus nascitur, labrusca dicitur a labris et extremitatibus agrorum.»
Num. 38, linea 18.— Patenam ex auro purissimo unam cum turre et columba. Constantinus patenam auream obtulit cum turre, et columba in custodiam corporis Christi. Sacra Eucharistia custodiae causa locari solebat in turricula aurea, vel argentea, cui incubabat columba aurea, vel argentea. Praeter hunc locum, Anastasius in Innocent. I: «Turrem argenteam cum patena et columba deaurata, pensantem libras triginta.» Idem in Hilario: «Turrem argenteam cum delphinis, pensantem libras sexaginta, columbam auream pensantem libras duas.» Gregor. Turon. de Mirac. martyr. lib. I, cap. 72: «Alius autem super sepulcrum sanctum calcare non metuens, dum columbam auream quaerit elidere.» Turrem ex auro conflatam a Felice Bituricensi episcopo, Eucharistiae servandae causa, carmine celebravit Fortunatus lib. III, cap. 23. Ejusdem turris meminit [Col. 1545D] Greg. Turon. de Mirac. mart. lib. I, cap. 86: «Acceptaque turre diaconus, in qua ministerium Dominici corporis habebatur, ferre coepit ad ostium.» Super turricula in qua custodiebatur corpus Christi, pendebat columba aurea, signum Spiritus sancti. Et hoc est, quod intelligit Joannes Chrysostomus Homil. 31, ad plebem Antiochen., cum ait, corpus Dominicum reponi super altare non fasciis involutum, ut olim cum esset in cunis, sed Spiritu sancto convestitum.
Lin. 21.— Coronam auream ante corpus, ubi est pharocantharus cum delphinis quinquaginta. Constantinus coronam auream obtulit ante corpus B. Petri. Coronae pendebant ante altare et sepulcrum B. Petri. Anastas. in Sergio: «Cantharos, et coronas, quae ante sacrum altare, et confessionem beati Petri apostoli ex antiquo pendebant, deponi fecit.» Coronae aureae solebant offerri Deo, quia Christus solus regnat, solus imperat. Imperatores ipsi solebant [Col. 1546A] dicare coronam suam. Infeliciter periit, non sine vindicta numinis, Leo Copronymi filius, quod coronam Heraclii in magno templo dicatam abstulit, et publice gestavit, de quo Cedren. in ejus Vita. Coronae etiam dicabantur in honorem martyrum. Augustin. (epist. 205) : «Sertum vero illud, quod plus illo foro, corona martyrii est, quo vitam finivit corporis.» Et infra: «Quia gladio vitam non finivit, aureolam, quae in signum datur martyrii, talis non habet.» Paulin. de Vita D. Martin. lib. VI:
Num. 42, linea 1.— Eodem tempore fecit basilicam sanctae martyris Agnetis ex rogatu Constantiae filiae suae, et baptisterium in eodem loco. Baptisterium erat in limine ecclesiae. Greg. Turon. de Mirac. D. Martin. lib. II, cap. 6: «Venit ad sanctam basilicam, qui diebus multis jacens ad ostium illud, quod secus baptisterium ad medium diem pandit egressum.»
[Col. 1546B] Num. 43, linea 2.— Supra arenarium cryptae. Arenarium est coemeterium ubi sepeliebantur martyres, quia plerumque erat in locis arenosis. Innocent. III, lib. II, epist. 140: «Ecclesiam sancti Juliani cum domibus, cellis, cryptis, vineis, et arenariis suis.» Et Anastas. ipse in Theodor. «Eodem tempore revelata sunt corpora sanctorum martyrum Primi et Feliciani, quae erant in arenario sepulta via Numentana.» Alibi coemeteria dicuntur areae, sepulturae. Tertull. ad Scapulam: «Sicut et sub Hilariano praeside, cum de areis sepulturarum nostrarum acclamassent, areae non sint, areae ipsorum non fuerunt.»
Linea 3.— In quo loco construxit absidam, et exornavit marmoribus porphyreticis. Constantinus condidit basilicam S. Laurentii martyris in urbe, et in ea posuit corpus martyris, in crypta; super qua construxit absidam ornatam marmoribus porphyreticis. Absis vel absida est aedificium, quod imponi solebat sepulcris martyrum in modum absidis. Anastas. in [Col. 1546C] Honorio de Ecclesia B. Agnetis martyris: «Fecit absidam ejusdem basilicae ex musivo.» Leo Ostiens. Chronic. Cassinens. lib. III, cap. 27: «Legatos praeterea Constantinopolim ad conducendos musaei et quadratarii operis peritos opifices mittit, ut alii absidam, et arcum atque vestibulum majoris ecclesiae musivo componerent.» Absis erat structura marmoribus adornata, in medio basilicae, in qua erat sedes episcopi. Anastas. in Benedict. III: «Et impetu facto, absidam in quae episcopi psallentes residebant cum clero, leones veluti ferocissimi conscenderunt.» Plerumque absis erat marmorata, id est, crustis marmoreis convestita, et erat camerata, id est fornicata. Paulin. epist. 11 ad Severum: «Absidem solo et parietibus marmoratam, camera musivo illusa clarificat.» Cassian. collat. 24, cap. 6: «Si quis absidis cameram volens in sublime concludere, subtilissimi illius centri lineam jugiter circumducat.» Absis erat eminentior et gradibus conscendebatur. [Col. 1546D] Augustin. (epist. 203) : «Transit honor hujus saeculi, transit ambitio; in futuro Christi judicio, nec absidae gradatae, nec cathedrae velatae, etc.» Leo Ostiens. l. I Chronic. Cassin. c. 19: «Porro in ejus basilicae absida media, ad quam per octo gradus ascenditur, altare constituit in honorem Domini Salvatoris.» Sepulcris sanctorum, inquam, solebat imponi culmen in modum absidis. Sepulcro Gregorii Lingonensis episcopi absidam imposuit Tetricus, filius ejus, et successor. Greg. Turon. de Vit. Patr. cap. 7: «Cum beatus pontifex in angulo basilicae fuisset sepultus, sanctus Tetricus, filius et successor ejus, ante altare basilicae fundamenta jecit, erectaque absida miro opere construxit, et transvolvit, qua transvoluta, disruptoque pariete, arcum aedificavit, quod opus perfectum atque exornatum, ut in medio absidae loculum fodit, quo corpus beati Patris transferre volens, convocat presbyteros et abbates ad illud officium,» etc. Absis erat cancellis septa; et [Col. 1547A] hoc est, quod ait mox Anastasius: Et cancellos ex argento purissimo ornavit. Sepulcra martyrum solebant cancellis ambiri. Augustin. de Civit. Dei lib. XXII, cap. 8. «Venit et Pascha, atque ipso die dominico mane, cum jam frequens populus praesens esset, et loci sancti cancellos, ubi martyrium erat, idem juvenis orans teneret.» Gregor. Turon. de Mirac. martyr. lib. I, cap. 28: «Hoc enim sepulcrum sub altari collocatum, valde rarum habetur; sed qui orare desiderat, reseratis cancellis, quibus locus ille ambitur, accedit super sepulcrum.»
Linea 6.— Et ante ipsum locum in crypta posuit lucernam ex auro purissimo, myxorum decem. Constantinus ante sepulcrum B. Laurentii martyris posuit lucernam auream. Lucernae, et lychni ardere solebant ante sepulcra martyrum et sanctorum confessorum. Ante sepulcrum B. Thomae apostoli apud Edessam Syriae arsisse traditur lychnus perpetuus, sine fomento olei syrpique: de quo Greg. Turon. [Col. 1547B] de Miracul. martyr. lib. I, cap. 32: «Lychnus etenim inibi positus atque illuminatus, ante locum sepulturae ipsius, perpetualiter die noctuque, divino nutu resplendet, a nullo fomento olei scirpique accipiens,» etc. Ante sepulcrum Felicis Nolani martyris pendebat lychnus, de quo idem Tur. cap. 104 ejusd. libr.: «Ad hujus quoque cellulae parietem, quo beatum corpus tumulo conditum requiescit, adhaeret appendens porticus, in qua dependens fune lychnus, lumen loco consueverat ministrare.» Ante corpus B. Laurentii martyris bis senas lucernas argenteas obtulit etiam Constantinus, de quo Anastas. infra hoc loco: «Ante corpus beati Laurentii martyris, argento clusam passionem ipsius sigillis ornatam, cum lucernis bymixis ( sic lege pro byssinis) argenteis.» Lucerna bymixos est, quae habet duo myxa ( deux mèches ). Anastas. in Leono III. «Fecit lucernas majores fusiles bymixas anaglyphas duas.»
Linea 16.— In eodem loco possessio cujusdem Cyriacetis religiosae feminae, quam fiscus occupaverat [Col. 1547C] tempore persecutionis. Martyrum bona fisco addicebantur. Hieronym. de Scriptor. ecclesiastic. cap. 54: «Origenes qui et Adamentius, decimo Severi Pertinacis anno, adversus Christianos persecutione commota, Leonide patre, Christi martyrio coronato, cum sex fratribus, et matre vidua paupere relinquitur: rem enim familiarem ob confessionem Christi fiscus occupaverat.»
Num. 44, linea 1.— Eisdem temporibus Constantinus fecit basilicam beatissimis martyribus Marcellino presbytero, et Petro exorcistae, inter duas lauros, et mausoleum ubi beatissima mater ipsius sepulta est Helena Augusta in sarcophago porphyretico, via Lavicana, milliario ab urbe Roma tertio. Inter duas Lauros, id nomen loco posito via Lavicana, tertio ab Urbe milliario, juxta quem Constantinus exstruxit basilicam SS. Marcellini et Petri. Ibi Severum obsessum ab his qui erant partium Cassii, Nigri et Albini, refert Tertull. Apologetic. cap. 35: «Unde [Col. 1547D] Cassii, et Nigri, et Albini, unde qui inter duas lauros obsident Caesarem, unde qui faucibus ejus exprimendis palaestricam ejus exercent, unde qui armati palatium irrumpunt.»
Linea 18.— Calices ministeriales argenteos viginti, pensantes singulos libras tres. Calices alii erant minores, qui erant comparati ad ministerium sacrificii altaris, unde ministeriales dicti, ut hic et infra: «Calices ministeriales decem pensantes sing. libras tres.» Et infra: «Calices ministeriales quindecim pensantes singuli libras duas.» Idem in Marco: «Calices ministeriales argenteos tres, pensantes libras binas.» Idem in Damaso: «Calices ministeriales argenteos quinque pensantes singulos libras tres.» Calices cum syphone erant calices cum fistula ad ministrandum sanguinem Christi. Conrad. in Chronic. Moguntin: «Erant fistulae quinque ad communicandum argenteae deauratae.» Ditmarus lib. VI: «Et magnum calicem ex eodem metallo, cum patena [Col. 1548A] simul et fistula dedit.» Alii erant majores calices, qui ornatus causa pendebant in arcubus vel trabibus. Anastas. in Leone III: «Fecit in basilica beati Pauli apostoli calices majores fundatos ex argento, qui pendent in arcu majore, numero undecim, et alios qui pendent inter columnas majores, dextra laevaque numero quadraginta.» Et infr. in eod.: «Fecit autem in basilica beati Petri apostoli calices majores ex argento mundissimo, qui sedent supetrabes arg.» Et infra: «Fecit vero calices fundatos ex argento, qui pendent inter columnas majores dextra laevaque basilicae, numero sexaginta quatuor.» Neque omittendum quod calices, quorum usus erat ad communicandum, dicebantur communicales: «Fecit vero communicales ex argento purissimo per singulas regiones, qui praecederent per stationes per manus acolythorum.» Alii erant calices, qui ornatus causa ponebantur circa altare. Anastas. in Leone IV: «Obtulit etiam B. Petro apostolo calices [Col. 1548B] de argento, qui sedent super circuitu altaris, num. 16, pensantes libras.» Vel ministeria. Anastas. in Adrian. I: «Item fecit patenam et calicem in basilica beati Petri apostoli pro quotidianis ministeriis ex auro purissimo.» Alii erant majores cum ansis ad ornatum, de quibus Anastas. in Leone III: «Et calicem majorem cum gemmis et ansis duabus, pensantem libras quinquaginta octo,» etc. Idem in eodem: Obtulit calicem majorem fundatum cum syphone, pensantem libras triginta et septem.
Linea 25.— Insulam Sardiniam cum possessionibus omnibus ad eamdem pertinentibus. Constantinus Sardiniam insulam obtulit basilicae SS. Marcellini et Petri a se conditae in dotem Ecclesiae. Inde Sardinia insula fuit juris et proprietatis Ecclesiae Romanae, de quo in cap. Si diligenti. de Praescript. et cap. Ea te, de jurejur. ubi dixi.
Num. 45, linea 7.— Patenam argenteam chrismalem singularem, pensantem libras decem. Patena chrismalis est vas, in quo servatur chrisma, comparatum [Col. 1548C] ad chrismationem se unctionem baptizatorum. Chrismarium vocant synod. Altissiodor. can. 6: «Presbyteri chrisma petant, sed cum chrismario et linteo, sicut reliquiae sanctorum deportari solent.» Patenas ad chrisma vocat Anastas. in Innocentio: «Patenas duas ad chrisma pensantes singulas libras quatuor.» Ampullam chrismatis Optat. Milevit. advers. Donatist. lib. II: «Ampullam quoque chrismatis per fenestram, ut frangeretur, jactaverunt.»
Linea 8.— Pelvim ex argento ad baptismum. Pelvis ad baptismum est hydria, qua continebatur aqua benedicta ad baptismum.
Linea 16.— Calicem argenteum anaglyphum. Calix anaglyphus est caelatus, id est, signis seu sigillis insculptus. Vasa anaglypha sunt vasa caelata, signis seu sigillis insculpta. Anastas. in Adrian.: «Crucem interrasilem anaglypham.» Idem in Innocentio: «Scyphum argenteum anaglyphatum.» Idem in [Col. 1548D] Leone III: «Necnon et crucem anaglypham interrasilem ex auro purissimo, pendentem in pergula ante altare.» Pergula erat exedra ante altare, in qua exponebantur sacra donaria. Vide Cujac. 11, obs. 13.
Num. 48, linea 6.— Fecit autem formam aquaeductus per milliaria octo. Formae sunt canales structiles, per quos aqua ducitur, ut hic et l. I, VIII, IX, c. Th. de Aquaeduct., ut forma Augusta, forma Claudia, d. l. VIII et IX, forma Sabathena, de qua Anastas. infr. in Honorio, et in Adrian. I, et in Gregor. IV, forma Trajani, Anastasius in Felice. Formas Urbis inter spectanda ipsius opera celebrat Sidon. lib. I, epist. 5: «Inter haec patuit et Roma conspectui, cujus mihi non solum formas, verumetiam naumachias videbar epotaturus.»
[Col. 1548D] Num. 34, linea 10.— Haec dona constituit. Vasorum [Col. 1549A] splendor auctus a Silvestro, et usus erat in primitiva Ecclesia. Quod inter alios probat Indiculus sacrorum vasorum, quae senioribus Ecclesiae concredidit Mansurius Primus Carthaginensis, cum Ecclesiarum dilapidationes videret edictis Diocletianeis emanatis apud Optatum lib. I: «Erant enim Ecclesiae ex auro, et argento quamplurima ornamenta, quae nec defodere terrae, nec secum portare poterat. Quas is fidelibus senioribus commendavit, commentario facto, quod cuidam aniculae dedisse dicitur: ita ut si ipse non rediret, reddita pace Christianis, anicula illa illi daret, quem in episcopali cathedra sedentem inveniret. Profectus causam dixit: Jussus est reverti, Carthaginem pervenire non potuit. Tempestas persecutionis peracta et definita est.» Post Optatum pag. 92. Et in Actis purgationis Caeciliani et Felicis indiculus ornamentorum ita describitur: «Calices duo aurei: item calices sex argentei: cucumellum argenteum, lucernae argenteae septem: cereo falta duo: candelae breves aeneae cum lucernis [Col. 1549B] suis septem: item lucernae aeneae undecim cum catenis suis.» Crevit hoc eodem saeculo, libertate ecclesiis concessa, ornamentorum pretium, unde Chrysostomo inter alias calumnias in synodo ad Quercum impositum, apud Photium cod. 59, p. 54: Quod pretiosarum rerum magnam vim divendisset. Etiam apud haereticorum conventicula divitiarum istiusmodi copia in Ecclesiis vindicata hoc et sequentibus saeculis suo loco notandum. A Silvestro Liber Pontificalis dona Ecclesiis data vel a principibus, vel a fidelibus vel ab ipsis summis pontificibus, in cujusque gestis inserenda aggreditur. Haec posteriori manu, et quidem Caroli Magni praecipue temporibus, aut de novo addita, vel aucta fuisse in Libro Pontificali opinor. Plura enim verba occurrunt, quae ex Longobardorum gente certo profluxerunt. Unde antiqua S. Damasi vita exstans in archivio basilicae Vaticanae indiculum donorum non habet, qui tamen eidem vitae ex eo codice descriptae adnectitur [Col. 1549C] in Libro Pontificali. Haec auctor et consarcinator desumpsit ex archiviis sedis apostolicae, ubi singulae donationes notabantur. A quo tempore etiam in antiquis diplomatibus recensentur factae donationes ecclesiis aliis per orbem, quorum exemplaria exhibet Mabillonius, et alii, qui anecdota haec collegerunt. Linea 14.— Amas. Varia est vocis significatio. In l. 3, ff. de Officio praefecti vigilum legitur: «Sciendum est, Praefectum vigilum per totam noctem vigilare debere, et coerrare calciatum cum amis et dolabris.» Et in Vita S. Perpetuae et Felicitatis, apud Hoslten. pag. 8: «Erant ibi gladii, lanceae, hami, macherae;» quo loco significatur ferreum instrumentum, dum Acta subdunt: In latebris scalae omne genus ferramentorum infixum. In his vero pontificum gestis saepius occurrit ama, et amula, quae pro instrumento sacro ad liquores retinendos apto sumi debet, ut exprimunt sequentia verba: [Col. 1549D] Amas ex auro . . . portantes sing. medemnos tres. Unde Papias: Amula: vas vinarium. Cum enim sacrificium eucharisticum agebatur, tunc ut dicitur in ordine Romano, tom. X Bibl. PP., pag. 3: «Populus dat oblationes suas, id est panem et vinum, et offerunt cum fanonibus candidis, primo masculi, deinde feminae: novissime vero sacerdotes et diaconi offerunt, sed solum panem, et hoc ante altare.» Vinum vero in amulis fideles gestabant, quas in amis infundebant subdiaconi, ex eodem ordine: «Tunc venit subdiaconus ferens in brachio dextro patenam, et in sinistro calicem, in quo recipiuntur amulae populorum. Et mox pontifice oblationes populorum suscipiente, archidiaconus suscipit post eum amulas, et refundit in calicem majorem, tenente eum subdiacono, quem sequitur cum scypho super planetam acolythus, in quem calix impletus refunditur.» Cum vero pontifici vinum offerebatur ad consecrandum, id fiebat, vinum per colum defaecando, cum varietas [Col. 1550A] vini oblati id pateretur. Sic enim ibi: «Ornato vero altari, tunc archidiaconus sumit amulam pontificis de subdiacono oblationario regionario, et refundit super colum in calicem.» Mos enim erat solemnis ut in conviviis vina defaecarentur, ut exprimitur apud Apuleium referentem convivii apparatum lib. IX pag. 290: «At pudica uxor statim coenas saliares comparat, vina pretiosa defaecat, pulmenta recentia tucetis temperat, mensa largiter instructa,» etc. Ama itaque et amula sic distinguenda videntur, ut amulae essent ampullae parvulae vini, amae vero capaciores ad retinenda vina oblata, quae deinde in calicem per colum defaecata reponebantur. Amas enim vasa pergrandia fuisse docet mensurae pondus supra relatum. Medemnus enim, Polluce teste, vas erat continens centum et octo libras. Erant plures amae, quia nedum vinum ad sacrificium adhibebatur, sed ad fideles pauperes alendos. Unde in stationibus, quando fidelium copiosior erat largitio, plures amae [Col. 1550B] deferebantur, ut legitur infra in Gregorio IV: «Ipse pontifex fecit amas argenteas sex, quae praecedunt per omnes stationes.» Perduravit ampullarum ex auro mos posterioribus temporibus, praecipue eorum quae deferebantur ad mittendum vinum in calicem consecrandum. Sic anonymus poeta de episcopis Eboracensibus:
Linea 17.— Canthara cerostata. Usus horum vasorum primo expendendus, deinde varietas in Libro Pontificali obvia. Cantharus genus poculi Bacchi proprius ex Valerio Max. l. III, c. 6: «Marius post Jugurthinum, Cimbricumque, et Theutonicum triumphum cantharos semper potavit, quod Liber pater [Col. 1550C] inclytum ex Asia ducens triumphum, hoc usus poculi genere ferebatur.» A majori vel minori forma dictus cantharus, et cantharulus. Vas itaque veniebat majus ordinariis poculis, uti Baccho conveniebat. Apud Gentes inter templorum vasa erat cantharus, quodque ad deorum pulvinaria ponebatur. Apuleius, l. IX, pag. 276, dum, antistites deorum circulatores per urbes discursantes, et gesta describit, ita de furto aurei canthari per nebulones ex templo ablati loquitur: «Et identidem urgenti sermone comprimuntur, promerent ocius aureum cantharum, promerent auctoramentum illud sui sceleris, quod si mulatione solemnium, quae in aperto factitaverant, ab ipsis pulvinaribus matris Deum clanculo furati, prorsus quasi possent tanti facinoris evadere supplicium, tacita profectione adhuc luce dubia pomerium pervaserint.» Inducit deinde nebulones ita furtum excusantes: «En, inquiunt, indignae rei saevitatem! quam plerique insontes periclitantur homines! propter [Col. 1550D] unicum canthabrum, quem Deum mater sorori suae deae Syriae hospitale munus obtulit, innoxios religionis antistites ad discrimen vocari cupitis. His et aliis similibus affaniis frustra oblitteratis, eos retrorsum adducunt pagani, statimque vinctos in Tullianum compingunt: cantharoque, et ipso simulacro quod gerebant, apud Fani donarium redditis et consecratis.» Quo loco cantharus deprehenditur fuisse vas ante statuam Deum matris positum, et quidem in templi sacratioribus adytis, quo loci sacerdotes sacra operabantur, et ante ipsa Deae pulvinaria collocatum, repositumque cum reliquis donis in donario. Adyta enim locum dederant impostoribus, ut tuto cantharum raperent. Vas vero fuisse ad liquida retinenda docet infra idem Apuleius, et quidem augustioris formae poculum, dum describit illud oblatum ei cum Asini formam gereret divite Domino jubente: «Heus, ait, puer, lautum diligenter ecce illum aureum cantharum mulso contempera, et affeparasito [Col. 1551A] meo.» In Ecclesias itaque Christianorum canthari adhibiti sunt ad liquida retinenda, deputata tamen ad lumen alendum, ex materia vel pretiosiori, ut ex balsamo, oleo nardino, cera, aut similibus liquoribus ad ardendum aptis. Reperitur autem dictus cantharus cerostratus, vel pharum cantharum, vel cantharus simpliciter. A forma et opere forsan tessellitio dictus cerostratus; a pharo desuper imposito, sic quod cum oleo candelae arderent; sic infra: «Pharum cantharum ex auro purissimo ante altare, in quo ardet oleum nardinum . . . ubi candelae ardent ex oleo nardino pistico.» Salmasius adeundus in Exercit.; Plin. pag. 163. Canthara dicuntur hic, quod tempore Longobardorum frequentissimus usus homina masculini generis in plurali numero in ra terminare, et efferre unde constat de tempore harum additionum.
Fundum. Prosequitur consarcinator referre possessiones datas ecclesiis. Hae vero censendae antiquissimae ex insigni loco exstante in libello Faustini [Col. 1551B] et Marcellini oblato Theodosio seniori, ubi loquentes de basilicis catholicorum aiunt: «Habeant illi basilicas auro coruscantes, pretiosorumque marmorum ambitione vestitas, vel erectas magnificentia columnarum, habeant porrectas in longum possessiones.» Jam ergo adulto hoc saeculo quarto basilicis assignatae erant porrectae in longum possessiones. Harum pleraeque obvenerunt ecclesiis ex Christianorum possessionibus, et fundis tempore persecutionum fisco adjudicatis. Magnificentia vero sive in vasis, sive in fundis, et annuis redditibus ecclesiis datis etiam apud plura conventicula haereticorum enitebat. Tales erant haereticorum ecclesiae, Justini et Justiniani aevo, qui easdem eripientes ab haereticis, catholicorum ecclesiis assignarunt. In Pelagii 1 epistola data Childeberto Francorum regi exstat fragmentum epistolae Vigilii ad Justinianum, ubi haec leguntur: «Haec ipsa ita contigerunt, ut cum pater vester clementissimus imperator omnes haereses, [Col. 1551C] quae Constantinopoli episcopos suos, et ecclesias cum magnis redditibus, et vasorum diversitate, usque ad tempora imperii ejus habuerunt, everterit; et sublatis basilicas eorum atque redditibus, omnibus aliis rebus, catholicis tradiderit.» Inter eas divitiarum potentia numerabatur Ariana, quae ad Justiniani tempora reliquas anteibat magnificentia fundorum et ornamentorum, quae fisco vindicavit Justinianus, Procopio teste oculato in Hist. arcan. pag. 51: «In horum quos vocant haereticorum fanis, ac iis praesertim, in quibus Arii secta celebraretur, opes recondebantur plane supra quam credibile cuiquam sit. Neque enim senatus universus, aut alia Romani praecipue pars imperii de divitiis cum iis delubris conferri potest. Nam iis omnibus erat sacra supellex ex auro, et argento, pretiosis lapidibus omni opulentia et copia major: Domus, et Pagi refertissimi; possessiones ubique gentium, et si quid aliud est mortalibus opum genus; utpote quibus nemo principum [Col. 1551D] aliquando molestiam intulisset. Quin et multis rectae sententiae hominibus per occasionem artis et instituti necessaria ad vitam, inde suppeditata sunt. Horum ergo templorum publicata bona praeda fuerunt Justiniano Augusto.» Hisce possessionibus ditata resplenduit semper basilica Vaticana, quae ubique gentium patrimonia obtinebat, et post Longobardos Iconoclastae manus injecerunt, uti Adrianus in epistola exstante act. 2 septimae synodi, et in altera data Carolo Magno, qua eum excitat ad recuperanda ablata, videre est, ubi etiam aperit, unde ea bona obvenerint. «Quae per diversos imperatores, patricios etiam, et alios Deum timentes, pro eorum animae mercede et venia delictorum, in partibus Tusciae, Spoleto, seu Benevento beato Petro apostolo, sanctaeque Dei et apostolicae Ecclesiae concessa sunt, et per nefandam gentem Longobardorum per annorum spatia abstracta atque ablata sunt.» Bona, et redditus quomodo essent expendenda docet Liber [Col. 1552A] Pontificalis infra in Severino, cum Thesauri Ecclesiae ab exarcha rapiuntur.
Num. 35, linea 1.— Hic fecit constitutum de omni ecclesia. Materiam constitutionis indicare omisit Liber Pontificalis. Forsitan post Constantini conversionem generalia decreta edidit pro restauratione ecclesiasticae disciplinae, praecipue pro lapsu multorum in decennio magnae persecutionis sub Diocletiano. Haec vero spectasse ad universum orbem, ac per singulas provincias a pontificibus directa generalia quae dicebantur decreta, suadent tum aliorum, tum pontificum hoc ipso saeculo viventium monumenta. Arelatense enim concilium decreta non nisi per Silvestrum denuntianda orbis catholici provinciis decernit. Synodus Sardicensis pariter Julio epistolam dedit, quam reliquis orbis episcopis dirigendam censuit; et encyclicam, nisi prius Romano pontifice compellato reliquis episcopis minime mittendam putabat S. Augustinus supra laudatus. Et Gratianus, Valente imperatore defuncto, qui haereses promoverat, [Col. 1552B] cum vellet formulam fidei sequendam ab omnibus habere, Damasum rogavit, qui tomum edidit, cui subscripserunt 1. Meletius Antiochenus in synodo Antiochena, et reliqui Orientales episcopi n. 157, et ipsa synodus oecumenica Constantinopolitana. Quod iterum egit sub Siricio Theodosius, ut suo loco notandum. Siricius pariter meminit decreti editi a Liberio de non rebaptizandis haereticis, vocatque generale decretum per provincias publicatum. Ita ille in epistola decretali ad Himerium (tom. I Conc. p. 848.) «Prima itaque paginae tuae fronte signasti, baptizatos ab impiis Arianis plurimos ad fidem catholicam festinare, et quosdam de fratribus nostris, eosdem denuo baptizare velle; quod non licet, cum hoc fieri et Apostolus vetet, et canones contradicant: et post cassatum Ariminense concilium missa ad provincias a ven. mem. praedecessore meo Liberio generalia decreta prohibeant.» Obsequium deinde exspectandum audacter pronuntiat. (In decretis c. 8 et 15.) «Quid ab universis post haec ecclesiis sequendum sit, quid vitandum generali pronuntiatione decernimus; et infra: Quanquam statuta sedis apostolicae, vel canonum venerabilia definita nulli ignorare sit liberum.» Et cum Constantius Liberium impellere conaretur ad infringenda priora decreta impigre respondit Liberius: «Nunquam mea statuta, sed apostolica, ut semper essent firmata, et custodita perfeci, secutus ordinem, moremque majorum nihil addi episcopatui urbis Romae, nihil minui passus sum.» Et Innocentius I generale Siricii decretum de Caelibatu editum confirmans incunctanter asserit haec a nullo posse ignorari, ita Exsuperio scribens c. 1 (tom. I Conc. pag. 1003) : «Nam si ad aliquos forma illa ecclesiasticae vitae pariter, et disciplinae, quae ab episcopo Siricio ad provincias commeavit, non probabitur pervenisse, his ignorationis venia remittetur, ita ut de caetero incipiant abstinere . . . . . Si qui autem scisse formam vivendi missam a Siricio [Col. 1552D] deteguntur, neque statim cupiditates libidinis abjecisse, illi sunt modis omnibus submovendi.»
Linea 3.— Quorum chirographum cucurrit. Symbolum nempe Nicaenum directum orbis totius episcopis, qui non interfuerant concilio, ut ei subscriberent, ut totius orbis consensus repraesentaretur: consuetudo haec ut conciliaria decreta ab omnibus reciperentur post denuntiationem, inducta videtur ab apostolis, qui post concilium Hierosolymitanum act. 15, Paulum, Barnabam, Judam, et Sylam delectos miserunt, ut fratribus denuntiarent synodicam in illo coetu editam. Hinc in fine capitis dicitur de Paulo: «Perambulabat autem Syriam et Ciliciam, confirmans ecclesias: praecipiens custodire praecepta apostolorum et seniorum.» Consuetudo fuit receptissima primis tribus saeculis, ut identidem observatum est in superioribus notis. At ante Nicaenam synodum cum Alexander patriarcha Alex. et Osius Arii incipientes blasphemias condemnassent, usumque [Col. 1553A] vocis omousn probassent, per epistolam encyclicam decreta denuntiantes, episcoporum absentium suffragia postularunt. Quod refert Philostorgius in sua Historia (l. I, tit. 7, pag. 6) : «Ante synodum quoque Nicaenam Alexandrum Alexandriae episcopum, cum Nicomediae versaretur, et in Osium Cordubae quinque cum eo erant, episcopos incidisset, synodicis suffragiis convenisse de praedicando Filio Patri omousio, Arioque condemnando.» Exstat Alexandrini synodica in qua relatis Arii impiis conatibus, et sententia synodi, sic ad rem orbis episcopos compellat ad subscriptionem (tom. I Conc., ante Nicaenum Conc.) : «Istos, inquam, fratres charissimi, et fide nobiscum consentientes aversati una nobiscum contra insanam eorum temeritatem adjungite suffragia, non aliter ac alii collegae nostri, qui rem aegre ferunt, qui epistolas contra istos scriptas ad me miserunt, qui libello adversus eos edito subscripserunt: quae omnia per filium meum Appionem diaconum [Col. 1553B] ad vos misi; ac primum epistolas collegarum, qui sunt in tota Aegypto et Thebaide, deinde eorum qui Libyam, Pentapolim, Syriam, Lyciam, Pamphyliam, Asiam, Cappadociam, et alias regiones hisce finitimas incolunt; quorum exemplum vos imitantes, persuasum habeo ad nos itidem daturos litteras. Et cum multae aliae curationes ad hos sanandos, qui hoc errore vulnerati sunt, adhibitae sint; tum istud etiam remedium ad medicinam populo ab istis decepto faciendam inventum est obtemperanti, et cum consensum collegarum nostrorum intelligant, eorum auctoritate ad poenitentiam se sero recipient.» Suffragia, epistolae, et subscriptiones episcopales vocantur curationis genus, adhibitum ab Ecclesia ad consensum ostendendum, ut ex pastorum docentium eamdem doctrinam assensu adversi errores evacuarentur. Pondus argumenti expendens haeresiarcha Arius, dum primo impietatem ex nefario ore eructavit, similes episcopales subscriptiones studuit extorquere; et ne plebes et alii deciperentur, [Col. 1553C] iisdem denuntiavit Alexander, has fallaciter fuisse ab haeresiarcha extortas (ibid.) . Synodus itaque Nicaena pari consuetudine post editum decretum episcopis aliis per orbem constitutis, qui praesentes concilio non adfuerant, illud intimans, requirit subscriptiones. Philostorgius secta Eunomianus, et Arii perfidiae addictus, non negat reliquorum episcoporum consensum accessisse, sed more solito rem obtegendo, asserit circumventos fuisse (Ibid., n. 9) : «Fatetur omnes fidei formulae Nicaenae convenisse . . . . . . , reliquamque cohortem ad synodum traductam.» Ariminenses episcopi post lapsum, cum circumventos se viderent Arianorum arte, universi in epistola encyclica subscripti orbi universo Palinodiam recantarunt, ex Liberio epist. ad Orientales (epist. 11) : «Omnes illi fere episcopi, qui Arimini convenerunt, quique vel fallacibus inescati illecebris, vel vi compulsi, a fide tum quidem desciverunt; nunc tamen ad sanam mentem reversi, fidei formulae ab episcopis [Col. 1553D] Arimini convocatis editae anathema denuntiarunt, et fidei catholicae, et apostolicae Nicaeae confirmatae subscripserunt, et nobiscum jam una communicant.» (Frag. 2, pag. 1319.) Inter fragmenta operis historici deperditi S. Hilarii exstat epistola Italiae episcoporum ad Illyricos, qui Ursacii et Valentis fraudibus irretiti adhuc in errore detinebantur, et ut eis reserarent fraudem, aliorum episcoporum subscribentium formulas dirigunt, ut aut exempla sequantur, aut uti separati a reliquorum coetu, declarentur: «Ariminensis concilii statuta quorumdam tergiversatione corrupta, jure rescindimus: quorum etiam exemplaria transmittenda censuimus, ut nec in fide retinenda, nec in confutando Ariminensi concilio aliqua videretur esse condissensio. Quicunque igitur nostrae unanimitatis optat habere consortium, quicunque individuam pacem nobiscum habere desiderat, quae sunt nostrae sententiae comprobare festinet, ut fidei a nobis memoratae subscriptionem et rescissionem [Col. 1554A] Ariminensis concilii sine ambiguitate mittendi.» Mittebatur propterea formularium subscriptionum, ne in illis edendis varietas occurreret, uti ostendit factum Aurelii Carthaginensis episcopi, qui in plenario adversus Pelagianos coacto concilio, ita subscriptionum servandam ab absentibus formam decernit. «Quemadmodum subscribere unusquisque vestrum debeat, dilectio vestra cognoscat; sive quorum synodalibus gestis subscriptio jam tenetur, sive qui non potuistis eidem plenario totius Africae interesse concilio.» Neque locus erat refragandi subscriptioni, nisi cum periculo et nota contumaciae. Faustus propterea Reiensis episcopus, dum Lucidum Praedestinatianum hortatur, ut editis sex anathematismis subscriberet, quibus reliqui jam subscripserant episcopi, ita comminatur: «Quod si eam subscriptam . . . . transmittere volueris, aperte adhuc te in errore subsistere ipso silentio comprobabis.» Liber hinc conficiebatur harum epistolarum, subscriptionum, [Col. 1554B] aut suffragiorum, cujus aliqua exempla supra dedimus. Et hoc ipso saeculo, in causa Marcelli, cum ante Sardiciense esset damnatus, in unum volumen subscriptiones et suffragia redacta dicuntur in epistola synodica Sardicensis concilii, quod Ariani coegerunt (tom. I Conc., pag. 739) : «Nam liber Sententiarum exstat in ipsum ab episcopis conscriptus: in quo libro etiam isti qui nunc cum ipso sunt Marcello atque illi favent, in ipsa sententia manu propria subscripserunt.» In archiviis Ecclesiarum istiusmodi subscriptiones custodiebantur summa diligentia. Sic Antiochenorum episcoporum subscriptiones tomo Damasi authenticas in archiviis apostolicae sedis reservari testatur codex antiquus bibliot. Vaticanae ab Holstenio in Collectione Romana editus.
Alii imbecilles 208, qui exposuerunt fidem integram. Numerum assignat episcoporum, qui aliquo impedimento detenti, adesse non potuere synodi Nicenae celebrationi, ex his confectus catalogus subscribentium, [Col. 1554C] exstatque apud Gelasium Cizicenum de Actis Nicaenis lib. II, caput ultimum, cum epigraphe: «Catalogus SS. episcoporum, per quos sancta, et universalis synodus Nicae coacta misit omnibus in toto orbe terrarum Dei Ecclesiis ea quae ab ipsis, per Spiritum sanctum, in ea constituta sunt.» Exinde solvitur controversia de numero episcoporum, qui veluti praesentes concilio celebrato numerantur, cum certo constet multo inferiores celebrationi adfuisse. Nam Ephesinos Patres fuisse ad sex millia dicitur, cum tamen ducenti tantum adfuerint: et Chalcedonenses mille ducentos, cum tantum sexcenti triginta astiterint. Numerus enim ille exuberans intelligendus de episcopis et praesentibus et absentibus, qui tamen vel ante celebrationem, vel postea fidei articulo subscripserant. Qua explicatione bene expensa facile enodatur dictum Dalmatii sanctissimi archimandritae, qui audiens fidei jacturas per Nestorianos immissas, et in dies [Col. 1554D] auctas, Theodosium ab aulicis circumventum, et in Patres Ephesinos offensum conveniens, et eorumdem defensionem suscipiens in Apologia dixit (ap. Deltan. p. 408) , imperatorem interpellans: «Caeterum pro altera, hoc est pro parte Cyrilliana, coram omnibus dixi: sex millia ne episcoporum audire malit, an unum tantum hominem, eumque impium? Sex millia autem eos aiebam, qui sub metropolitanorum sanctissimorum episcoporum potestate degunt.» Sanctus enim Cyrillus post duplicem Alexandrinam synodum ante Ephesinae celebrationem, synodicam metropolitis direxit, et consonis suffragiis Nestorius proscriptus est. Laudat hic S. Dalmatius numerum eorum, qui Ephesinum decretum approbaverant (tom. II Conc., p. 439) . Et in plena Chalcedonensi synodo act. 4 Cecropius episcopus cum decem Aegyptiorum episcoporum, qui Dioscoro eousque contumaciter stabant refugiebantque subscribere epistolae dogmaticae S. Leonis, tergiversationes [Col. 1555A] audiret, ita Patres compellit: «Universalis haec synodus Aegyptiaca regione major est, ac fide dignior: et non est justum decem haereticos audiri et praetermitti mille ducentos episcopos.» Qui nempe etsi sexenti, et triginta tantum adessent; attamen reliquus numerus in metropolitanis aderat, qui ante celebrationem per Provincias constituti, jam epistolae subscripserant, ut paulo post in eadem actione legitur: «Missa est epistola almi archiepiscopi Leonis iis qui ubique essent metropolitis, et subscripta est: sic tunc, quae visa erant praesentibus sanctissimis episcopis, allata sunt, et subscripta.» Erat haec recepta consuetudo, et communis persuasio. Hinc schismatici Orientales, sub Joanne Antiocheno Ephesi, sese dividentes et separantes a legitimo concilio, gloriabantur se esse numero ducentorum, etsi in decreto subscripti vix viginti duo reperirentur. (In synodico Cassin. c. 129, pag. 266.) In synodica enim, in qua asseclis denuntiant Cyrilli et [Col. 1555B] Memnonis damnationem, impigre asserunt. Dum paulo minus ducenti in Aegypti (S. Cyrilli nempe) damnationem consenserunt, cum tamen ei damnationi viginti duo subscripti legantur. (Ibid., c. 149, pag. 303.) Sic Alexander, etsi praesens depositioni, non dubitavit scribere Theodoreto dum recolit pseudosynodi Ephesinae decretum depositionis in S. Cyrillum editum etiam cum schismaticis tunc unito, quod haec depositio ejus a fere ducentis episcopis fuerit subscripta, quia nempe metropolitae schismatici a suffraganeis extorserant approbationem. Quomodo intelligendus videtur S. Augustinus l. IV contra Cresc. c. 6, ubi agens de Primiani damnatione scribit: «Primum quod apud Carthaginem a quadraginta et tribus factum est, quo praedamnatus est Primianus. Alterum quod Cabarsussi centum, vel amplius vestri tunc episcopi condiderunt, quo perfecte pleniusque damnatus est.» Numerum hunc episcoporum concilii Cabarsussitani repetit in lib. ad Donatistas post collationem c. 4 et 22. Nihilominus in [Col. 1555C] synodica apud Baluzium in fine post quinquaginta tres episcopales subscriptiones recensitas, additur ( in nova conc. Collect. pag. 96): Omnes numero quinquaginta tres. Explicandum itaque, quod assertus a S. Augustino numerus centum et amplius, intelligatur de subscriptionibus factis synodicae in concilio, et de reliquis subscriptionibus additis eidem synodicae ab episcopis, quibus intimata fuit synodica, extra concilium. Numerus itaque cum diligenter in codice subscriptionum olim reservaretur, gestorum consarcinator potuit ex eo numerum laudatum adnotare.
Linea 4.— Damnaverunt Arium, et Fotinum, et Sabellium, vel sequaces eorum. Photinus longe a fide Nicaeni concilii haeresim disseminare coepit, et nihilominus bis inseritur ejus nomen, tum hic, tum in synodo Romana subsecuta, in qua Silvester damnaverit iterum Arium, et Fotinum et Sabellium. Id tamen non de Persona intelligendum venit, sed [Col. 1555D] de eorum haeresi jam sufficienter profligata per Nicaenam fidei expositionem. Quod ita expressit Libellus synodicus: «Sancta synodus contra omnem haeresim exposuit divinam fidei disciplinam Arii videlicet. Sabellii, Photini, Pauli Samosateni, Manetis, Valentini, Marcionis, et eorum qui cum ipsis sentiunt.» Nempe Nicaena synodus, dilucidioribus verbis, incarnationis mysterium illustrans, Photinum etiam antevertens proscidit et damnavit. Expositio est eruditi scriptoris in opusculo adversus Nestorianos et Eutychianos, cujus auctorem faciunt Anastasium Synaitam, eumque vulgavit Jacobus Gretzerus, qui de Nicaenae synodi decreto, damnatisque personis agens sic habet. «Damnavit etiam Photini haeresim, quae diceret, Christum et divinitatis et humanitatis principium habere ex Maria; neque secundum increatam ipsius divinitatem praestare saeculis.» Consulto dicit, damnavit etiam Photini haeresim, ut indicaret, non personam proscriptam [Col. 1556A] per decretum quod Photinum antecessit. Expressio est antiquissima isto quarto Christiano saeculo adhibita in laudata epistola ad Illyricos ab episcopis Italiae, qui agentes de lapsu Ariminensium, expendunt quomodo Photinus tunc errores evomens, per synodum Nicaenam fuerint etiam proscripti. (Apud Stilar. frag. 2, p. 1355.) «Nostram igitur, dilectissimi fratres, unam eamdemque accipite firmam subscriptione sententiam; Nicaeni tractatus adversus Arium, Sabelliumque, cujus Photinus partiaria haereditate damnatur, decreta servantes.» Pessimam ab Ario haereditatem Photinus nactus blasphemias auxit: hinc in Ario et cum Ario damnatur. Quo etiam sensu damnationem Photini inseruit pseudosynodus schismaticorum Ephesina, in suo decreto, quo Cyrillum damnat, dum praemittentes schismatici formulam Nicaenam, addunt deinde (tom. I Conc. pag. 1538) : «Haec est fides, quam Patres exposuerunt, in primis quidem contra Arium [Col. 1556B] blasphemantem, et Filium Dei creaturam esse dicentem; tum vero contra omnem haeresim Sabellii, Photini, Pauli Samosateni, Manichaei, Valentini, Marcionis; et contra omnem haeresim, quae adversus Ecclesiam catholicam sese erexit: quos etiam episcopi illi, qui trecenti decem et octo numero in civitate Nicaea olim convenerunt, condemnaverunt.»
Num. 36, linea 8.— Costas cum crucibus tenentes. Costarum gestatio angelico ministerio omnino insolens et impropria. Amanuensium oscitantia factum, ut pro coronas reposuerint costas. Intra coronas enim erat crux reposita, eo nempe typo, quo Constantinus in militaribus signis efformandam curaverat, Eusebio teste, qui in ejus Vita, visionem referens, addit de corona et salutari signo indito: «Convocatis deinde auri et gemmarum fabris, medius inter eos sedens, speciem signi sermone depinxit, jussitque ut auro, et lapillis similitudinem ejus exprimerent . . . . . Erat autem ejusmodi hasta longior auro contexta . . . . . Supra [Col. 1556C] in ipsa hastae summitate corona erat affixa, gemmis et auro contexta. In hac salutaris appellationis signum.» Votivas itaque has coronas Constantinum obtulisse crediderim. De his vero coronis crucem intercludentibus occurrunt in Urbe vestigia, et quoddam exemplar profert Baronius ad ann. 377, in epitaphio Jovinae: in Chronico Cassinensi lib. III, cap. 73: «Coronam argenteam deauratam, et lapidibus pretiosis ornatam ferens sex cruces.» Vide Ciampinum in Opere musivo. Posset etiam dici in autographo libri fuisse, «hastas cum crucibus tenentes,» ac priores quidem litteras immutatas ignorantia amanuensium. Cum enim per istiusmodi hastas cum salutari signo victoriam reportaverit, credibile est, quod aut easdem, aut similes illic reposuerit in monumentum victoriarum. De istiusmodi militaribus hastis, ac eorumdem usu, inter alios, Apuleius, cum de milite loquitur sarcinis militarem hastam imponente: «Sed etiam lanceam longissima [Col. 1556D] hostili conspicuam, quam scilicet non disciplinae tum quidem causa, sed propter terrendos miseros viatores in summo, atque edito sarcinarum cumulo, ad instar exercitus, sedulo composuerat.»
Linea 14.— Altaria septem ex argento, mensas nempe ministeriales deputatas ad sacra vasa, et ad ministrorum officia juxta primaevam consuetudinem, qua, episcopo celebrante ad altare, quod unum erat plerumque, in quo sacrificium offerebatur, astabat reliquus ministrorum chorus. Hinc mensarum frequens mentio in Ordine et Diurno Romano, quo denotabantur loca ad recipienda sacra vasa, quorum erat varius, et multiplex numerus, uti ex hac vita deducitur, dum eadem vasa in singulis Ecclesiis apposita recensentur. Cum vero ministri tempore sacrificii essent deputati ad ferenda vasa varia et distincta, singulorum ordo suas mensas habebat, unde sumeret et reponeret sacra vasa. Altaria itaque haec sumenda videntur pro mensis quae circum altare [Col. 1557A] sacrificii erant dispositae, non vero pro altari sacrificii quod unicum erat in primitiva Ecclesia.
Linea 16.— Scyphos aureos septem. Cum calicibus sacris veniebant scyphi, et ambo recensentur in libris Ritualibus. Usus eorumdem ad vinum defaecandum, et clericorum quorumdam praecipue diaconorum hocce erat ministerium. Unde in mensa particulari, ut reor, erant amae, amulae, colum et scyphi. Et in Ordine Romano dicitur: «Subdiaconus vero cum calice vacuo sequitur archidiaconum; et pontifice oblationes populorum suscipiente, archidiaconus suscipit post eum amulas, et refundit in calicem majorem, tenente eum subdiacono, quem sequitur cum scypho, in quem calix impletus refunditur.
Linea 35 et 36.— Candelabra aurichalca septem ante altaria, quae sunt, etc. Numerus septenarius desumptus ex V. et N. T. Usus ante Constantinum erat, ac in Actis Felicis laudatis recensentur lucernae argenteae septem. Erat haec specialis Romani pontificis [Col. 1557B] praerogativa, Ordine Romano dicente, cum adstantium ministrorum pontifici celebranti seriem describit: «Acolythi portantes septem cereostata foras ecclesiam accensa, procedunt ante pontificem usque in chorum.» Sic quatuor candelabra lucentia ad quatuor Evangelia indicantia, ut infra dicitur: «Candelabra secundum numerum Evangeliorum quatuor.»
Lin. 37.— Interclusa sigillis prophetarum, seu ornata imaginibus prophetarum. Sigillatum enim opus eo sculptis tempore erat in usu, et magnae existimationis. Sigillatum vero denotare imaginem sculptam aperit Festus. «Aliqua signa dicuntur, quae sculpuntur etiam; sed pocula etiam, in quibus sunt simulacra, ad effigies sigillata.» De harum pretio Cicero in Verrem 6, dum ille conqueritur, quod, «vas ejusmodi, quod sibi a patre, et a majoribus esset relictum, quo solitus esset uti ad festos dies, et hospitum adventum, a se esset ablatum.» Et mox: «Apposuit patellam, in qua sigilla erant egregia, ille continuo ut vidit, non dubitavit illud insigne penatium, [Col. 1557C] hospitaliumque deorum ex hospitali mensa tollere.» Sed «tamen, quod antea de istius abstinentia dixeram, sigillis avulsis, argentum sine ulla avaritia reddidit.» Sigillatum itaque opus videtur fuisse, quando icunculae in alio metallo indebantur. Haec Tertullianus vocat sigillaria, quaeque domi retinebant, ubi deorum sculptae imagines. «Porro cum proinde faciant nationes, adoratis sigillaribus suis residendo.» Constantinus itaque in candelabris icunculas sculptas interseruit, et his ornavit candelabra. Hinc dicuntur interclusae icones, et ut loquitur Liber Pontificalis, clusae. Infra loquens de basilicae S. Agnetis ornamentis, recenset: «Cereostata aurichalca argento clusa sigillata quadraginta.» Et circa corpus S. Laurentii sigillato opere exornato. «Ante corpus beati Laurentii martyris argento clusam passionem ipsius sigillis ornatum.» Sigillati operis artificium mox explicat: «Fecit ex metallo porphyretico ex sculptis sigillis.» Talis est celebris [Col. 1557D] Isiaca tabula, quae uti insigne vetustatis monumentum in regiis archiviis Taurini servatur. In his sigillis sacra Novi Testamenti historiae repraesentabantur. Sic legitur pag. 42: «Fecit autem candelabra aurichalca . . . cum sigillis argenteis Actus apostolorum.» Exhibentes nempe historiam Actus apostolorum.
Num. 44, linea 7.— Coronam. Adhibebantur frequentius coronae appositae vel circa altare, vel in medio Ecclesiae. Erant haec vel votivae, vel ad lumina sustentanda. De coronis votivis supra actum est; de illis ad lumina, quae pharales dicuntur, legitur infra in Sixto III, ubi dicitur quod fecerit «coronam pharam ante altare argenteam.» Et mox: «Coronas argenteas pharales triginta quatuor.» A copiosioribus luminibus dicebantur coronae pharales, cantharus, etc. Nec vero omnia complebant donarium altaris basilicarum, et usque ad saeculum IX erant horum vasorum principum et aliorum frequentissimae donationes (cap. 26, q. 177.) [Col. 1558A] Hinc in chronico Cassinensi, cum de Sicenulfo principe, Cassinense monasterium diripiente agitur, ibi refertur abstulisse quae Carolus ac alii reges dederant. «Prima quidem vice tulit in calicibus, et patenis, coronis, ac crucibus phalis quoque, et amulis, bochis, et fibulis, auri purissimi libras centum triginta,» etc. Apud gentes idem mos usitatus ex Vitruvio lib. VIII, ubi haec habet: «Hieco, rebus bene gestis, cum auream coronam votivam diis immortalibus quodam in fano constituisset,» etc. Et Livius lib. II: «Dictator coronam auream librae pondo ea publica pecunia, populi jussu, in Capitolio fori donum posuit.» Quod et alibi commemorant. Et Fortunae primigeniae centenae coronae dicatae leguntur in veteri inscriptione exstante in domo episcopali Praenestina . . .
[Col. 1558B] Num. 34, linea 4.— Hic in exsilio fuit in monte Soracte. Silvestrum crudelitatem imperatoris metuentem ab Urbe exsulasse, praeter acta ipsius, probabiliter indicant Zozimus lib. II, Sozom. lib. I, cap. 5, ex eo quod Constantinus criminis sui expiationem quaerens, non Romanum Antistitem, sed peregrinum hominem, Osium nimirum Cordubensem episcopum consuluisset. Linea 5.— Baptizavit Constantinum Augustum. Constantinum anno Christi 324, Crispo et Constantino tertium consulibus, baptizatum esse, Romanum concilium, praedictis consulibus, celebratum, apertissime probat. Quod Eusebius Pamphilus episcopus Caesareae Palaestinae lib. IV, in Vita Constant. cap. 61 et 62, affirmat, Constantinum in extremo vitae cursu, multis annis post celebratum Nicaenum concilium [Col. 1558C] in suburbiis Nicomediae, ab Eusebio Nicomediensi Arianorum Antesignano baptizatum ex hac vita migrasse, impium, et ab Ecclesia catholica penitus alienum figmentum est, in gratiam Constantii imperatoris Ariani, ab Arianorum signifero (ita eum Hieronymus appellat in Chron.) excogitatum. Ipse enim Eusebius saepius sibi ipsi contradicit, cum multis in locis, Constantinum pro catholico et piissimo habeat. Graeci in suo Menologio Constantinum inter sanctos retulerunt. Linea 6.— Quem curavit Dominus a lepra. Constantius filius Constantini eam historiam, qua parens ob scelera a se atrocissime commissa, lepra percussus fuerat, summo studio oblitteratam esse cupivit; ideoque accidisse opinor, ut adulatoris potius quam historici officio perfunctus Eusebius, sicut baptismum imperatoris in fine vitae susceptum falso et dolose narravit; ita historiam leprae, ut scilicet filio placerent, quas scripserat fabulas, studiose suppresserit. [Col. 1558D] Linea 10.— Ubi et haec dona constituit. Haec, quae sequuntur confirmant non esse illicitum Ecclesiae bona ad cultum et honorem Dei, ad ministrorum sustentationem collata, possidere. Num. 35, linea 8.— Chrisma ab episcopo confici. Christi institutione constitutum est, ut chrismatis benedicendi solus episcopus minister sit. Vide Bellarm. lib. II de Confirm., cap. 5 et 6, et IV de Rom. pontif., c. 8. Lin. 10 et 11.— Hic et hoc constituit, ut baptizatum liniret presbyter. Haec non de sacramentali unctione chrismatis in frontibus, sed de ea caeremoniali unctione, quae in solemni baptismo fit in vertice baptizandi, intelligenda esse, testatur Hugo Victorinus, lib. II de Sacram., pag. 7, c. 3. Lin. 16.— Ut sacrificium altaris non in serico. Confirmatur hac constitutione Silvestri pontificis, quod ab Eusebio praedecessore statutum fuerat; ut consecratio corporis Domini fiat super palla quadam [Col. 1559A] consecrata linea, non serica. Idque communi consensu et consuetudine, Beda et Burchardo testibus, in Ecclesia receptum est, et ex concilio Rhemensi cap. 3, confirmatum. Can. Sacratas, distinct. 24, appellatur palla sacra, quia est veluti pallium et indumentum Christi in altari. Communiter vero appellatur corporale, quia sindonem repraesentat, qua corpus Christi involutum fuit, vel quia in eo corpus Domini superponitur. Vide Alcuinum, Durandum aliosque plures, qui de divinis Officiis scripserunt. Num. 36, linea 52.— Ubi ardet in diebus Paschae balsamum. Balsamum summi pretii oleum, quod profusissimus principum Heliogabalus (ut scribit Lampridius in Heliogabalo) in lucernis exhibuit, quod Constantinus cultui sacrae religionis applicasse invenitur. Baron. anno 312, num. 36. Num. 38, linea. 15.— Calices aureos tres, etc. Haec quae sequuntur vasa, et ornamenta basilicae S. Petri collata, sunt eadem illa, quae post 86 annos, cum ab [Col. 1559B] Alarico Urbs capta est, occultata apud sacram Virginem, et inventa, ut tradit Oros. lib. VII, c. 39, prae magnitudine, pulchritudine, pondere et diversitate, Gothos attonitos reddiderunt, et ab iisdem, divino Numine sic disponente, cum honore eidem basilicae restituta sunt. Vide Bar. anno 312, num. 64. Num. 40, linea 1.— Fecit basilicam beato Paulo apostolo. Basilica Pauli, quae cum esset aedificata, ubi corpus ejus positum erat, inter viam Ostiensem, et Tiberim, angustia loci interjacentis non potuit, ut par erat, amplioribus spatiis aedificari. Valentinianus autem Junior imperator, praetergressus viam illam, amplissimam reddidit. Vide Baron. ann. 324, num. 66. Num. 41, linea 1.— Eodem tempore fecit Constantinus Augustus basilicam in palatio Sessoriano. Hanc basilicam post crucem anno Christi 326 inventam, aedificatam esse, crucis particula in eadem religiosissimo cultu collocata, evidenter ostendit. [Col. 1559C] Sed cur, quaeso, in atrio Sessoriano, apud Veneris et Cupidinis templum? Ut scilicet juste ulcisceretur immane scelus, quod a gentilibus in odium crucis fuerat perpetratum: dum in sancto Golgotha in crucis rupe (quod testatur S. Hieronymus epist. 13) impudica Veneris statua fuerat collocata, et locus ipse, crucis titulo adeo illustratus, ab iisdem Venerarium appellatum. Quamobrem templum Veneris, quod Romae prae aliis celebre erat, dignum visum est, ut cum ignominia eversum, sanctissimae cruci cederet, quae proculcatis impudicitiis, virtutum omnium splendore nitesceret. Baron. ann. 324, num. 105. Num. 42, linea 1.— Eodem tempore fecit basilicam sanctae martyris Agnetis ex rogatu Constantiae. Rogatu filiae Constantiae hanc basilicam exstruxisse certum est, quo tempore incertum. Nam quo tempore et soror et filia imperatoris baptizatae sunt non constat. [Col. 1559D] Num. 43, linea 1.— Basilicam beato Laurentio. Hic notat Baronius loca ubi corpora Martyrum ponebantur, usu prisco, confessiones appellata, et sumptuosissime exornata esse: ipsas vero corporum reliquias, olim in coemeteriis, et recessibus subterraneis, tum erectis desuper basilicis, hisque auro, et argento exornatis, coli ac venerari coepisse.
[Col. 1559D] NOTAE CHRONOLOGICAE. Epocha S. Silvestri, quae videtur biennio solido discrepare in catalogo Liberiano numerante annos 21, si comparetur cum caeteris, et cum picturis basilicae S. Pauli, exhibentibus annos 22, exacte congruit, non secus ac praecedens Melchiadis, si distinguatur tempus ordinationis ad episcopatum et vicariatum in discrimine persecutionis ipsi collatum, a tempore electionis et successionis in sede Romana post mortem [Col. 1560A] Melchiadis, ut praemonui in Prolegomenis. Pridie Kalendas Januarii depositum fuisse Silvestrum ad Priscillae, novimus ex opusculo ejusdem saeculi, quo ipse in coelum receptus est, edito in Prolegomenis ex Bucherio, cui universa Ecclesiae tabularia suffragantur. Constantio et Albino consulatum claudentibus anno 335, aerae Christianae die 31 Decembris diserte memorat catalogus Liberianus, ejusdem saeculi supra in Prolegomenis editus. Recessus in anteriora tempora per annos 23, menses decem et dies 20, ipsi attributos in numeris Leonianis basilicae S. Pauli, integerrime praeservatis, ostendit, ordinationis diem fuisse Dominicam. Februarii anno 312, constante Vita Melchiadis, a quo vicarius assumebatur in aestu persecutionis Maxentii, exemplo decessorum. Hanc summam, integra hebdomada, decurtant catalogi duo Colbertini primus et tertius, alii biduo imminuunt ita decurtatam: quibus non immoror; cum dierum numerus sit evidens in prototypo picturarum: [Col. 1560B] quarum annos 23, et menses 10 universi catalogi tam Italici, quam exteri, necnon ipse Felicianus exacte reddunt. Consules ordinationis, idem Catalogus Felicis IV, cum nostro Bibliothecario satis ostendit quando affirmat initium repetendum a temporibus Constantini et Volusiani. Constantinus Augustus iterum consul ordinarius procedebat extra Italiam Kal. Januarii anno 312. Orientalium autem consulum ex praecedenti Septembri, prior erat Rufius Volusianus cum collega Eusebio, Testatur opusculum ejusdem quarti saeculi de praefectis Urbi editum cum caeteris a Bucherio: ubi ad annum 311 legimus: «Consules, quos jusserint DD. NN. Augusti. Ex mense Septembri factum est, Rufino et Eusebio.» Sunt autem Rufius Volusianus et Eusebius nominandi, ut Schelestratius probat ex vetusta inscriptione, olim servata in Capitolio, in qua observat Rufium Albinum V. C. Cos. dici Rufi Volusiani bis ordinarii consulis filium. Hanc recenset in Fastis etiam Panvinius ita conceptam. [Col. 1560C] S. P. Q. R. CEIONIVM. RVFIVM. ALBINVM. V. C. PHILOSOPHVM. RVFI. VOLVSIANI. COS. FILIVM. ET. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . QVOD. EIVS. LIBERTAS. POST. CAESARIANA. TEMPORA. ID EST. ANNOS. CCCLXXX. ET. . . AVCTORIT TEM. DECREVIT. FL. MAGNVS. IANVARIVS. V. C. CVR. STATVARVM. Schelestratius lectum fuisse indicat bis ordinarii consulis filium et in quarto versu annos CCCLXXX ET I. Utrolibet modo legatur, Pater Ceionii Rufii est Rufius Volusianus consul, et jam semestri e spatio nondum completo consulatum gerens Orientalis imperii, quando die 10 Februarii anni vulgaris aerae 312, ordinabatur episcopus Silvester, gerentibus consulatum in Occidente ex Kal. Januarii Constantino Augusto II, et Licinio II. Quare hanc epocham ordinationis beati Silvestri ad episcopatum catalogus Felicis IV, et Liber Pontificalis consignant nomine Constantini [Col. 1560D] et Volusiani. Consulatus vero, unde inchoat Romanus pontificatus ejusdem Silvestri post mortem Melchiadis, quando ex vicario electus fuit successor in catalogo Liberiano, dicitur Volusiani, et Aniani (nempe annus 314, quo Volusianus iterum consul cum Aniano processit): dies incidit pridie Kal. Februarii, nempe in diem Dominicam, qua Silvester sedem apostolicam conscendit: et inde tenuit per annos 21, et menses 11 solidos, donec diem 31 Decembris supremam anni 235, et consulatus Constantii et Albini mortalis quoque vitae, et pontificatus sui postremam habuit: ad quam pariter ex die consecrationis episcopalis 10 Februarii anni 312, picturae S. Pauli recte numerant episcopatus annos 23, menses 10, et dies 20, differentibus Colbertino I et 3 per unicam hebdomadam consecrationem Silvestri, et ex die 17 Februarii, pariter Dominica tribuentibus illi annos 23, menses 10, dies 13. His tamen praeferimus numerum basilicae Paulinae via Ostiensi, [Col. 1561A] ex regulis Criterii jam constitutis in Prolegomenis. Observat Schelestratius ex producta inscriptione Ceionii Rufii Albini, qui cos. ordinarius fuit cum Flavio Constantino eodem anno 335, quo desinente, S. Silvester vitam et Pontificatum sanctissime clausit, a Caesarianis temporibus ad eumdem consulem, numerari annos Julianos 381. Tot enim revera colliguntur; si annis epochae Christi communis 335 addantur illi 46, quibus annus princeps ordinationis Julianae aeram Christi communem antecedit, incluso ipso anno, quem vocant confusionis, a Caesare producto per dies 445. Si vero servetur numerus ann. 380 expressus in marmore, exacte congruit cum spatio intercepto a primo anno formae Julianae novae ordinationis 45, ante aeram Christi ad consulatum Ceionii Rufi Albini. Et quoniam huc evaserunt aliorum ac nostrae observationes de pontificia chronologia, ut ad fastos consulares, et ad Caesariana tempora studeant eamdem [Col. 1561B] diligenter referre; quo firmior sit progressus, constituto semel indicio termini, unde certa fiat inchoatio numerationis, placet hic demonstrare certos characteres anni Juliani, ex quo petendum est initium temporum Caesarianorum ante aeram Christi communem. Licet enim chronologi omnes consentiant in anno primo Juliano, qui, nova ordinatione Caesaris, dictatoris, constitit diebus 365, vel 366: ita collocando, ut obtineat locum 45, ante initium aerae Christi communis, et novilunium ferat ipsis Kalendis Januarii; attamen variant in consulatu Caesaris quarto vel quinto eidem assignando. Multum autem interest id perspicue dilucidare, ne series consulum per annos Julianos tum praecedentes, tum consequentes e sede sua dimoveatur. Nobis vero prae caeteris examen istud redditur necessarium; cum in chronologia pontificia et consulari praemissa notis in fine Prolegomenorum istius tomi, inchoemus ab hisce Caesarianis temporibus et consulatibus, et [Col. 1561C] indicemus certos characteres eclipsium, aliorumque coelestium motuum iisdem annis et consulatibus signatorum, ut certam reddant mensuram temporum, ibi per nos assertam. Ut consulam brevitati, transcribam tantummodo caput tertium et quartum ex opusculo nondum edito, cui titulum feci de Reparatione temporum aerae Christianae. Illud paraveram, aliquando, ut spero, proditurum, ad eam partem chronologiae suis demonstrationibus instruendam. Apparebit ex titulo quoque capitis quarti, quam recte cum Schelestratio et cum chronologis ferme universis retineamus annum primum novae ordinationis styli Juliani, constantem diebus 366 (nam est bissextilis), et novilunio insignitum [Col. 1562A] ipsis Kalendis Januarii in sede 45, ante initium aerae Christi communis; et quintum C. Julii Caesaris consulatum eidem anno assignemus, in quo etiam mors Caesaris collocanda est Idibus Martii juxta rationes nostras. Annum vero huic a Caesare praemissum, dico explicatum totis diebus 445, quem propterea nuncupatum historici memorant annum confusionis. Ex his diebus 445, postremi 365, constituunt annum Julianum prolepticum 46, ante aeram Christianam: cui anno dico esse assignandum quartum Caesaris consulatum, et reliquos 80 dies, partem ejusdem anni confusionis praecedentem eos 365, qui constituebant annum 46 ( Julianum prolepticum ) ante aeram Christi communem, eos, inquam, 80 dies dico pertinuisse ad quartum pariter consulatum Caesaris, et simul ad tertiam ejus dictaturam, ut ex genuino testimonio Fastorum in Capitolinis marmoribus adhuc praeservato, reddetur evidens in decursu capitis quarti, quod hic attexam, praemisso capite [Col. 1562B] ejusdem operis tertio, hic pariter inserendo. Nemo improbet excursum nostri criterii temporum ad annos 50 Julianos ante aeram Christi communem, propositum praesenti capite, quasi oblivisci placeat, quinquennio tardius repeti oportere initium annorum Julianorum; cum Julius Caesar dictator annum primum suae novae ordinationis auspicatus sit iis Kalendis Januarii, quibus novilunium verum ac medium committebatur, nempe annis 45, solidis ante illas Kalendas Januarii, unde vulgaris aera [Col. 1562C] Christi sumit exordium: quorum annorum 45 primus et postremus, necnon quartus quisque a primo absoluto sit bissextilis. Illis igitur Kalendis Januarii primum annum novae ordinationis Julianae inchoantibus, novilunium verum contigit horis 14 et minutis 43 post meridiem Parisiis, quae sunt horae 15, et minut. 26, post meridiem Romae; novilunium vero medium commissum fuit hora 8, 0 post meridiem Paris. quae est hora 8, 41, post meridiem Romae; ineunte anno 45, Juliano ante aeram Christi communem. Ita vero colligitur ex tabulis astronomicis accuratissime editis a D. de la Hire, et exactissime respondentibus coelestium observationum experimentis. [Col. 1563] Locus Solis medius 9. 7. 38. 50. Locus lunae medius 9 4. 53. 43, Distantia lunae à sole med. 0. 2. 45. 7 [Col. 1564] Locus solis verus 9. 8. 36. 42. Locus lunae verus 9. 2. 51. 3. Distantia lunae à sole vera 0. 5. 45. 39. Supersunt ad synodum mediam horae 5 et minut. 24. Ad syn. veram horae 11. 45. Quare novilunium medium contigit Kalendis Januarii anno primo ineunte novae ordinationis Julianae (qui est 45 ante Aeram Christi communem) post meridiem Parisiis hora 5. 24. post meridiem Romae hora 6. 6. Et novilunium verum, hora p. m. Parisiis 11. 35. Romae 12. 17. p. m. [Col. 1563A] Praemittatur hisce annis 45 Julianis, fluentibus a nova Caesaris ordinatione ad initium aerae Christianae, aliud quinquennium Julianum, quod proleptice numerabimus per dies quinquies 365, cum additamento unius bissextilis, nempe dies assumantur 1826 proxime praecedentes Kalendas Januarii, primas Julianas, ferentes novilunium medium et verum, per tabulas nuper collectum. Dies illi 1826 quinque annos constituent Julianos, quorum quatuor communes, unus vero sit bissextilis. Nihil derogat veritati haec assumptio. Neque enim asserimus in usu fuisse, quinquennio ante ordinationem Caesaris, annos Julianos apud Romanos; sed quaerimus assignare gesta dierum 1826 ante aeram Julianam ita distincte, ut in eo dierum numero demonstrare singillatim possimus, ex sede quam dies habuissent in anno styli Juliani, sedem quam obtinuerunt tam gesta hominum, quam motus coelestium corporum observati et ab historicis narrati, una cum gestis, in distributione eorumdem [Col. 1563B] dierum per annum civilem diversum a Juliano tunc vigentem in Urbe, aut in provinciis Romani imperii, aut exterae dominationis. Appendix igitur istius quinquennii proleptici, praemissa vero exordio aerae Julianae, quae caput numerationis inchoat indicato spatio 50 annorum ante aeram Christi communem, insignis redditur ac maxime definita per duas solares eclipses Romae conspectas; quarum ab una praeceditur diebus 300 (cum eclipsis incidat in diem 7 Martii anni 51 proleptici Juliani ante epocham Christianam), alteram eclipsim ipsa defert die a suis Kalendis Januariis 233, quae diceretur 21 Augusti anni Juliani 50 ante aeram Christi communem. Certus igitur character ac nota anni quinquagesimi styli Juliani, proleptice assumpti ante aeram Christi, dubitare non sinit de vera distantia temporis illius ab aetate nostra cum comprobetur motibus [Col. 1563C] lunae ac solis, in ea duplici eclipsi spectatis, nec ulli tempori convenientibus praeterquam indicato. Quod si inter spectandum utramque eclipsim aliquid actum sit Romae vel in provinciis, relatum ab historicis ad eos consules quorum Kalendas Januarias et magistratum narrant unam eclipsim praecessisse, et alteram ita fuisse consecutam; dubitare jam non possumus de vera distantia illorum consulum et anni civilis per eos signati ab aetate nostra, et ab exordio aerae Christi communis. Hoc ipsum dicimus, illustrem reddere epocham ita signatam observatis motibus coelestibus, certam distantiam temporis definientibus temporis indicati. Solaris eclipsis ferme totalis paulo post exortum solis Romae spectabilis incidit in diem quae esset secunda Augusti in anno Juliano proleptice assumpto 50 ante aeram Christi communem. Anno autem hunc praecedente, qui fuisset Julianae formae 51 ante aeram Christianam, die 7 Martii, solis eclipsis centralis et [Col. 1563D] annularis Romae spectabilis fuit in meridie juxta tabulas astronomicas. Haec ipsa eclipsium observatio, quarum una saltem fuerit totalis Romae, descripta invenitur apud Dionem, et attributa eidem anno, quem memorabilem prae caeteris reddit Romana historia funesto non minus quam celebri exordio bellorum civilium, cui scilicet anno consules obtigerunt C. Claudius, Marcellus, L. Cornelius, Lentulus, et mox dictatura C. Julii Caesaris prima, quae eumdem reddidit illustriorem. Leguntur in marmoribus Capitolinis ita signata [Col. 1564A] nomina consulum ac dictatoris, eidemque anno civili, Romae tunc usurpato, sic attributa: C. CLAVDIVS M. F. M. N. MARCELLVS L. CORnelius Lentulus EODEM ANNO C. IVLIVS G. F. C. N. CAESAR DIC tator Sub his consulibus notam eclipseos solis totalis, et exordium belli civilis recenset Dio lib. XLIII: qui etiam non omittit asserere anno hunc proxime praecedenti aliam solarem eclipsim conspectam fuisse, et vulgi superstitione ambas eclipses habitas inter signa et portenta, quae Urbi evenerunt veluti indicia horum discriminum. Ejus verba pag. 159 edit. Graeco-Lat. Leunclavii, talia sunt, dum loquitur de Pompeio Magno Dyrrhachium appellente. Εὐθύς γε
κατέρων εἶς τό Δυῤῥάχιον ἔμαθεν, ὄτι οὐ καλῶς ἀπάλλαξε, etc. Ut primum Dyrrachium appulit, statim, malo omine, se patria excessisse didicit. Nam in ipsa adnavigatione fulminibus aliquot milites exanimati sunt, etc. Haec portenta Pompeio evenerunt. Caeterum [Col. 1564B] alia TOTI VBBI EO ANNO AC PAVLO ANTE EVENERVNT. Eadem vero enumerans, quae eo anno, et paulo ante in Urbe contigerant, recenset etiam solares defectus. Nam, inquit, in ipsa Urbe lupi noctuaeque frequentes apparuere, terraemotusque crebri cum mugitibus editi sunt: ignis ab occidua coeli parte in orientalem perlatus est: alius ignis cum alia aedificia, tum Quirini aedem excussit: Ὀ τε ἥλιος ΣΥΜΠΑΣ ΕΞΕΛΙΠΕ· SOL TOTVS DELIQVIVM PERTVLIT. Sceptrum Jovis galeaque Martis, in Capitolio reposita, itemque columnae, in quibus leges exstabant, de coelo tacta sunt. Inter ea vulgo credita prodigia Romae spectata, fuisse recenset SOLIS ECLIPSIM TOTALEM, ejus scilicet anni, cujus Kalendas Januarias initio libri XLIII asserit signatas nominibus consulum tunc ineuntium Cornelii Lentuli et C. Claudii, et paulo ante; cum anno scilicet praecedenti, alia solaris eclipsis ferme totalis, nempe centralis et annularis, conspecta fuisset in Urbe, die respondente 7 Martii anni Juliani proleptici 51 [Col. 1564C] ante aeram Christi communem. Dioni astipulatur Lucanus libro primo, qui horam eclipsis descripsit meridianam Romae, cum caetera etiam prodigia a Dione memorata retulisset, ita canens versu 540: ![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271562A.bmp)
[Tabula]
Consules hunc annum bellorum civilium aperientes, QVO ETIAM ANNO, ET PAVLO ANTE illa prodigia evenerunt, juxta Dionem, referuntur et a Caesare in suis Commentariis lib. I Bellorum civilium, Cornelius Lentulus et Claudius Marcellus. Quibus Urbe aufugientibus, dum ipse, fugato Pompeio, in Hispaniam contenderet et Massiliae ageret, se a M. Lepido dictatorem dictum cognovit. Quare in Urbem redux, inito magistratu (nobis quoque memorabili, cum nostris Gallis transpadanis civitatem Romanam tunc [Col. 1564D] concesserit) infra dies undecim, teste Plutarcho, se dictatura abdicavit.
Cum itaque tot documentis aequalium scriptorum, et ab aequalibus ea transcribentium, constet de consulibus ac de dictatura ejus anni, unde bellorum civilium exordia eruperunt, nihil evidentius demonstrare poterit, annum hunc et consulatum Claudii et Marcelli pariari cum anno 50 Julianae formae proleptico ante aeram Christi communem, quam commensus motuum coelestium tunc observatorum in eclipsi solis totali, Romae in meridie paulo ante conspecta, [Col. 1565A] et alterius eclipsis solaris, eodem anno similiter in Urbe visae: qui motus, ex eclipsibus evidentes, nulli ex proximis annis conveniunt quam indicatis.
Ut ordo temporum servetur, exhibenda est primum eclipsis quae proxime antecessit eumdem annum 50 ante aeram Christianam, incidens in diem 7 Martii anni Juliani 51 proleptici ad eamdem aeram relati. Illius epilogismus, collectus ex tabulis D. de la Hire, hic apponendus, ostendit ea die solem in meridiano Romae collocatum, interpositione lunaris globi ita fuisse contectum, ut centra luminarium unico minuto primo invicem distiterint. Quod si motus lunaris anomaliae fuisset paulo minor, lunae [Col. 1566A] diameter solari amplior apparuisset, totumque solis discum occultasset. Verum annularem fuisse eclipsim necesse est, cum solaris discus sub angulo paulo ampliore (nempe unius minuti et secundorum 57) spectaretur, quam lunae diameter: quare unius minuti, angusto margine lunaris globi ambitum excedebat. Haec vero eclipsis universorum astronomorum tabulis probatioribus respondet. Ejusdem supputatio prae caeteris facilior Romae, cum in eo sita luminaria reperirentur tempore verae synodi. Propterea ejus diagramma exhiberi potest compendiosissime ex tabula anguli eclipticae cum meridiano, qualem hic exhibet calculus et figura 1.
Calculus novilunii ecliptici Romae spectati hor. 0, minut. 8, post meridiem anno 51 Juliano proleptico ante aeram Christi, die 7 Martii, eclipsis centralis et annularis. Radices, sive epochae motuum mediorum solis et lunae ad meridiem Kalendarum Januarii anni primi ex Julianis, sive 45 ante aeram Christi communem, ad meridianum Parisinum, ex Tabulis D. de la Hire.![[Calculus]](../assets/FIGURES/1271565A.bmp)
[Calculus] SE Ecliptica. MLN Lunae semita S centrum solis in gr. 14, 4, 53. Piscium hora 0, 8, post merid. Romae L Centrum lunae in gr. 14, 4, 53. Piscium hora 0, 8, p. m. Romae in sua orbita. LS Parallaxis grad. 0, 40, 9, deprimens centrum Lunae ex L. in S. et eclipsim Solis centralem et annularem ibi constituens, anno periodi Julianae Scaligeri 4663, die 7 Martii, ante aeram Christi communem 51 proleptico.
[Col. 1567A] Succedit altera eclipsis solis Romae, et pluribus in provinciis Romanae ditionis spectabilis, paulo post exortum solis die 21 Augusti, anno quinquagesimo ante aeram Christi communem Juliano proleptico, C. Claudio Marcello, L. Cornelio Lentulo coss.
Illius epilogismum damus ex tabulis consuetis D. de la Hire, necnon diagramma per compendium nostri pantometri ecliptici: in quo observari, potest Romae, hora 6, interceptos a luna fuisse tres circiter digitos solaris diametri; cum hic angulus ASE azimuthi AS, cum ecliptica SE hora supradicta fuerit gr. 22, et parallaxis II deprimeret lunae centrum ex L in H. minutis 59, dum sol teneret punctum eclipticae S. gr. 24, 22 Leonis: luna vero versaretur in L, gradu 23, 15 ejusdem signi.
In Africae vero littore Italiae adverso et Graeciae, circa Tripolim scilicet ac Cyrenen, eadem hora angulus A S L cum sit tantummodo graduum sex, [Col. 1567B] nempe M S E, etiam illi alternus et aequalis SL T in azimutho lunae propius admovet centra luminarium, fitque eclipsis digitorum 9 aut decem; et procedentibus per Africam versus tropicum aestivum fit eclipsis centralis circa Thebaidem superiorem, et finitimum tractum Aethiopiae ac Libyae interioris.
Ne quis vero dubitet de exacto consensu tabularum D. de la Hire cum coeli motibus ab aetate C. Julii Caesaris ad nostram, placet comparare eclipsim centralem indicati anni 51 Juliani proleptici ante aeram Christi, spectatam Romae in meridie, die 7 Martii, cum eclipsi partiali Romae conspecta anno aerae Christi 1718, die 2 Martii Gregoriani, sive die [Col. 1568A] 19 Februarii Juliani, horis 7 post mediam noctem, feria IV Cinerum ineunte, in qua eclipsi observavimus interceptum nobis fuisse solaris disci digitum 1 et 1/4. Apparebit luculenter, per hos annos 1768, qui inter utramque eclipsim effluxerunt, omnimodus consensus tabularum cum motibus observatis. Nam solis locus in ecliptica ex tabulis in meridie ejus diei colligitur in gr. 11, 35, 30 piscium; ubi etiam conspectus fuit per observationem exactam. Licet enim die 2 Martii non potuerim observare solem in meridiano, attamen die proxima, quae fuit 3 Martii, licuit conspicere tum solis utrumque limbum appellentem ad meridianum, tum etiam Sirii appulsum ad idem planum meridiani horis aequinoctialibus 7, 39, 0 post solem; unde ex ascensione recta Sirii gr. 98, 17, colligebatur ascensio recta solis grad. 343, 57, quae ostendit locum solis in zodiaco, die quidem 3 in gr. 12, 36 piscium; die vero proxime praecedenti in gr. 11, 36, quemadmodum ex tabulis quam proxime eliciebatur. Lunae autem latitudo, [Col. 1568B] longitudo, diameter et parallaxis hora indicata 7, post mediam noctem, Romae talis provenit, qualem manifestat obscuratio digiti unius cum quadrante, eodem tempore a nobis spectata, per telescopium excepta solis imagine in charta ad rectos angulos constituta cum axe tubi optici, in cubiculo de more obscurato: in qua etiam observatione notavimus, puncta a et b circumferentiae solaris disci a lunae limbo intersecti, cadere hinc in grad. 5, inde in 60, ab azimutho c d, secante solis circumferentiam in c, juxta methodum observandi infra a nobis traditam in hoc ipso opusculo Reparationis temporum, cap. 4.
Calculus eclipsis solaris, quae partialis Romae, totalis vero in Africa interiori, et in Thebaide superiori conspecta est anno 50 Juliano proleptico ante aeram Christi communem, sive 4664 periodi Julianae Scaligeri, die 21 Augusti horis matutinis, C. Claudio Marcello, L. Cornelio Lentulo coss.Radices motuum solis ac lunae, relatae ad meridiem Parisiorum Kalendis Januarii anni 51, ante aeram Christi communem supra excerptae ex tabulis D. de la Hire.
![[Calculus]](../assets/FIGURES/1271567A.bmp)
[Calculus] [Col. 1567B] Contigit igitur synodus vera Luminarium in gr. 24, 27, 26, Leonis hora 7, 22. Paris. p. m. n. quae Romae erat hora 8, 4, post mediam noctem.
Hora Romae post mediam noctem 6, 0, quae est ante meridiem 6, 0 fiat diagramma eclipsis. Sol erat in S. gr. 24, 22, 28, Leonis. Distabat a vertice G. M Luna erat in L. gr. 23, 15, Leonis. Distabat a [Col. 1568B] vert. gr. 78, 30. Parallaxis lunae in ea elevatione erat gr. 0, 59.
A S E Angelus azimuti solis cum ecliptica gr. 22. Apparebat igitur Romae Lunae centrum, in H. in suo azimuto HL. depressum per parallaxim min. 59, ut ostendit figura
![[Figure]](../assets/FIGURES/1271569A.bmp)
[Figure] [Col. 1569] In Thebaide autem superiori, et in Cyrenaica Libyae interioris sub tropico cancri sita, ubi angulus A S L exiguus est, et ubi ferme coincidit azimutum solis S A cum linea eclipticae S E, tota parallaxis lunae abit in longitudinem, eamque deprimit in linea L S ita ut in parallelo tropici aestivi, ejusque parte a Romano meridiano dissita versus orientem gr. 15 circiter, eadem hora, Romae ante meridiem 6, ibi 5, [Col. 1570] elevata supra horizontem luna gradibus circiter 25, parallaxis L M, minutorum 52, centrum lunae exhibuerit in M et ubi meridianus Romanus parallelum tropici intersecat in Africa, ibi parallaxis S L, eadem hora lunae centrum in S exhibuerit, totumque solis discum occultaverit populis in eodem parallello, et meridiano sitis.
Calculus eclipsis solis digiti 1 1/4 Romae observatae anno 1718, feria IV Cinerum, die 2 Martii stylo Gregoriano, seu 19 Febr. stylo Jul.![[Calculus]](../assets/FIGURES/1271571A.bmp)
[Calculus] [Col. 1571B] Constat igitur de fide tabularum cum observatis eclipsibus ab aetate Caesaris ad nostram ita arcte connexa, ut octodecim ferme saeculorum intervallo, ne minutis quidem duobus aut tribus discrepans deprehendatur in luminarium sede indicanda, et in eclipsium quantitate omnino consentiat.
Quare inter documenta temporum hisce octodecim saeculis tribuenda, principem locum merito damus coelesti huic testimonio, annos, dies et horas conspectarum eclipsium adeo subtiliter ac fideliter demonstranti.
Figatur itaque clavus annalis anni Juliani proleptici quinquagesimi ante aeram Christi communem in Kalendis Januariis, inter utramque demonstratam eclipsim solis ita constitutis, ut a priori illa distent per dies 300 (quot numerantur a 7 Martii ad 1 Januarii sequentem), et ante posteriorem praecedant 233, quot fluunt a Kalendis Januarii ad 21 Augusti proxime succedentem in anno Juliano communi, [Col. 1571C] qualis est prolepticus 50 ante aeram Christi.
Ratum pariter sit, eidem anno 50 ante aeram Christi communem tribuendos esse consules C. Claudium Marcellum et L. Cornelium Lentulum, a Dione connexos cum indicio earumdem eclipsium, priore quidem ante illorum consulatum proxime praecedenti, secunda vero inclusa annali spatio eorumdem magistratus. Quibus autem diebus anni lunaris luxati a Romanis tunc adhibiti, parientur dies anni Juliani proleptici per hoc quinquennium praemissum anno primo Julianae ordinationis, et 45 ante aeram Christi communem, ostendere satagam ex Hirici commentariis, et Ephemeride, ac ex lunae situ in ea consignato.
CAP. IV ejusdem opusculi Reparationis temporum aerae Christianae, in quo exhibetur demonstratio anni 45 et 46 ante aeram Christi communem.—Primum ostenditur, in serie annorum communium, producta proleptice ante aeram Christi vulgarem, Julianum primum annum, novae ordinationis a Caesare dictatore constitutae dierum 365, in triennio non bissextili, et 366 in quarto bissextili, fuisse illum qui a Novilunio inchoat Kalendas Januarii, et obtinet sedem 45 ante initium aerae Christi communis: eumque annum signari oportere quinto Caesaris consulatu Kalendis Januarii, ejusque caede Idibus Martii.—Deinde ostenditur, huic anno primo novae ordinationis Julianae, qui obtinet sedem 45 ante aeram Christi vulgarem, fuisse a Caesare praemissum annum, quem vocant confusionis, constantem diebus 445. Horum dierum postremi 365 constituunt annum 46 prolepticum ante aeram Christi communem, qui annus signandus est quarto Julii Caesaris consulatu. Reliquis autem diebus 80 praecedentibus annum prolepticum 46, et inclusis in anno confusionis, ostenditur signatum fuisse pariter quartum Caesaris consulatum necnon tertiam et quartam dictaturam.Pergendum est ad ostensionem anni quadragesimi quinti ante epocham Christi communem, quem primum ex Julianis a Caesare dictatore ordinatis, habendum esse demonstrant ipsae Kalendae novilunium [Col. 1572C] ferentes verum et medium.
Observarunt viri celeberrimi Paulus de Middelburgo episcopus Forosemproniensis in sua Paulina, et Henricus cardinalis Norisius sub initium dissertationis de Paschali Latinorum cyclo, cum Langio lib. I de Annis Christi cap. 12, producti a me in dissertatione de Kalendario et cyclo Caesaris, fuisse a Caesare selectam diem, quam appellaret Kalendas Januarii novae suae ordinationis eam, quae novilunium includeret: ut annum civilem et sacrificia ordinaret habitis ad lunam dimensionibus, teste Macrobio Saturnalium lib. I, cap. 14. Caput anni, ac cycli, octo litterarum serie explicati, et in vetustis marmoribus autographis ejusdem Kalendarii rite signati, easdem Kalendas eamdemque neomeniam constituit quae ab universis astronomorum tabulis exhibetur ineunte anno 45 Juliano (et quidem bissextili) ante aeram Christi communem. Ex tabulis D. de la Hire dedimus supra 3, capite hujus numeri epilogismum ejusdem, et novilun. medium ac verum. [Col. 1572D] Synodus media contigit horis 5, 25 post meridiem Parisiis, quae sunt hor. 6, 6 post meridiem Romae. Synodus vera incurrit in horam 14, 45 post meridiem Parisiis, quae fuit 15, 26 post meridiem Romae.
[Col. 1573A] Fasti consulares in fragmentis autographis hodie superstitibus praeservant nobis integrum quinquennium a consulibus memoratis Marcello et Lentulo, signantibus annum 50 ante aeram Christi communem ad annum 45 consulum nomina ita ordinant [Col. 1574A] quinquennium fastorum. Apponam in margine cifras Arabicas numerantes annos Julianos prolepticos ante aeram Christi communem suis ordinariis consulibus respondentes.
50 C. CLAUDIUS. M. F. M. N. MARCELLUS. L. CORnelius Lentulus 49 C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR II. P. SERvilius 48 Q. FVFIVS Q. F. C. N. CALENVS P. VATinius 47 C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR III. M. Aemi lius 46 C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR IIII. SINE collega Hic annus Confusionis habendus est dierum 445, ut ex Hirtio ostendam. 45 C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR V M. Antonius Hic annus Julianae ordinationis primus est dierum 366 novilunio insignitus Kalendis Januarii.[Col. 1573A] Eamdem seriem consulum retinent membranae celebres bibliothecae Vindobonensis a Bucherio productae, et a card. Norisio illustratae post epochas Syromacedonum, opus quarti a Christo saeculi, ut Bucherius indicat et comprobat Norisius.
Anni Urbis et Anni Cycli 705, 75 Marcello II. et Cruscello 706, 76 Julio Caesare et Isaurico 707, 77 Caesare et Vatinio 708, 78 Caesare III et Lepido 709, 79 Caesare IV et solo 710, 80 Caesare V et AntoninoAnnus itaque novae ordinationis Julianae, quem die novilunii aperuerunt consules Caesar V et Antonius, est 45 ante aeram Christi communem; cum nullus annorum, Caesare superstite et rempublicam moderante, sive opprimente, praeter hunc quintum a Kalendis Januariis anni 50 proleptici indicio eclipsium necessario tribuendi coss. Marcello et Lentulo, protulerit synodum Luminarium Kalendis Januarii anni Juliani.
Ostendendum modo suscipiam, annum huic proxime praemissum, quem scilicet Caesar consul quartum [Col. 1573C] solus signavit, fuisse annum Confusionis dictum, et diebus 445 explicatum. Id vero lubentius exsequar, quod nostri est instituti Reparationem temporum consectari, nempe gestis assignare tempora, quibus ea geri contigerit, ex narratione scriptorum aequalium et fide dignorum. De hoc autem anno quarti consulatus Caesaris, quem arbitror a me demonstratum iri diebus 445 constasse, ex chronologis aliquot, et quidem clarissimi, aliter judicarunt, asserentes hunc eumdem esse Julianorum primum diebus 365 definitum.
Contraham ea quae fusius exposui in fastorum explicatione, ut demonstrarem ex Kalendis Januarii ad terminum ejusdem, dies necessario numerandos 445, inclusis extremis. De dierum numero annum confusionis complente, locuples testis est Censorinus de Die natali cap. 8, ubi etiam docet, qua ratione per duas intercalationes perfectum id fuerit. Constabat annus lunaris, a Romanis usu receptus, [Col. 1574A] diebus 354, cui ad pariandas rationes solis intercalaris mensis Merkedonius dierum 23 identidem inserebatur, juxta monita pontificum, post mensem Februarium. Caesar anno confusionis, praeter Merkedonium intercalarem eo loco positum, addidit duos menses dierum 68, inter Novembrem et Decembrem. [Col. 1574B] Summa itaque dierum fuit 445. Verba Censorini sunt: «Adeo aberratum est, ne C. Caesar pontifex Maximus suo III et M. Aemilii Lepidi consulatu, quo retro delictum corrigeret, duos menses intercalares dierum 68, inter mensem Novembrem et Decembrem interponeret: cum jam mense Februario dies 3 et 28 intercalasset, faceretque eum annum dierum 445 simul providens in futurum, ne iterum erraretur.» Macrobius tribuit anno confusionis dies 444, lib. I, cap. 14, ita scribens: «Ergo C. Caesar exordium novae ordinationis initurus, dies omnes, qui confusionem adhuc facere poterant, consumpsit: eaque re factum est, ut annus confusionis ultimus in 444 dies protenderetur.» Nihil moror unius diei differentiam in anno confusionis. Indicare autem placet, occasionem tribuendi annum confusionis consulatui tertio Caesaris collega M. Aemilio Lepido desumptam ex verbis Censorini non satis, ut arbitror, pensitatis. Video, [Col. 1574C] ex Censorino colligi, decretum ejus duplicatae intercalationis adhibendae, iis consulibus statutum esse: non video ex verbis Censorini inferri, eodem anno decretam intercalationem fuisse insertam. Imo, ex magistratuum more recepto, par est interpretari, indictam iis consulibus legem confusionis ita tollendae in proximum annum. Sed conjectura necessaria non est, ubi suppetit demonstratio ex aequali scriptore, eoque comite Caesaris individuo Aulo Hirtio. Is in libro Belli Hispanici suscepti a Caesare dictatore III, designato IV, uti scribit initio libri, praeter historiam continet etiam Ephemeridem ejusdem anni. Sed antea monere oportet dictaturam tertiam Caesaris in marmoribus Capitolinis connecti cum anno quo Caesar consul tertium processerat. Ita enim legimus in lapide adhuc praeservato in Capitolio, uti ediderunt Marlianus, Aldus, Panvinius, Gruterus, aliique, continentur post consules Q. Furium Calenum, P. Vatinium.
C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR III. M. Aemilius C. IVLIVS C. F. C. N CAESAR III. Dictator M AEMILIUS M. F. Q. N. LEPIDVS Magister equitum EODEM ANNO C. IVLIVS C. F. C. N. CAESAR IIII. SINE collega[Col. 1573D] Connectit etiam Dio in Historiae suae libro XLIII, quem ita exorditur: «Sequenti anno dictaturam, consulatumque, tertio utrumque magistratum, collega M. Lepido, gessit.» Lapis autem Capitolinus subnectit connexionem etiam consulatus quarti cum continuato magistratu Caesaris dictatoris III et quidem eodem anno: unde colligitur, dictaturae renovatae diem esse diversam a die renovati consulatus. Neque enim aliter posset eadem dictatura III cum duplici consulatu III et IV connecti. Nos alibi ostendimus, dictaturae annuae epocham Caesari renovari Circa mensem Quinctilem, cum ei decretus fuisset [Col. 1574D] is magistratus ad Decennium eodem mense, dum in Africa confecto bello, in Italiam reditum pararet; teste Dione, aliisque historicis; ex Africa enim solvens Idibus Junii, post diem tertium in Sardiniam cum pervenisset, inde ad VII Kal. Quinctil. naves conscendens, die duodetricesimo ad urbem Romam venit: accurate colligente haec tempora ex Hirtio aliisque historicis Fran. Fabricio in M. Tullii Ciceronis historia per annos singulos digesta pag. mihi 210. Consulatus vero epocham, quae ad Kalendas Januarias referri debuisset more majorum, post hoc decretum dictaturae decennalis, ad annum [Col. 1575A] ejusdem dictaturae revocare coeptum ex mense Quinctili, quasi annus ad dictaturam potius, quam ad consulatum pertineret. Haec obiter delibata ex pluribus in eam rem collectis et explicatis per nos fusius in Fastorum restitutione ad hunc annum, sufficiant ad indicandum, qua ratione Fasti marmorei cum historicis concilientur, quos discrepare suspicabantur chronologi etiam majoris subsellii. Nunc ad demonstrationem anni confusionis ex Hirtii ephemeride absolvendam revertimur.
Putant igitur celebres viri inter chronologos annum confusionis, quem totis 444 seu 445 diebus Caesar explicandum duxit, incidere in hunc annum, tertio ejus consulatu, tertiaque dictatura insignitum. Annum vero huic proxime succedentem, quo Caesar quartum consulatum solus gessit sine collega, et in Hispanica expeditione maximam partem egit, esse putant Julianorum primum novae ordinationis, qui diebus 365, vel 366, fuerit constitutus, et 45 habendus [Col. 1575B] sit ante aeram Christi communem. Affirmo, utrique huic asserto repugnare Hirtii Ephemeridem, et adversari coelestes motus in ea consignatos. Asserendum esse contendo, annum signatum consulatu Caesaris tertio, tertiaque dictatura, postquam victor ex Africa solvit, esse illum, quo Caesar post quatriduum triumphi sui, legibus plurimis perlatis, recitatis a Dione lib. XLIII, pag. 226 edit. H. L. inter caeteras edixit de anni correctione in proximum adhibenda, quando ipse novum annum aperiret consulatu suo quarto. In fastis Capitolinis marmoreis eodem anno ita signato numeris consulatus III et tertiae pariter dictaturae Caesaris legitur inisse magistratum consul suffectus Q. Fabius q. f. q. n. maximus, et cum is in magistratu mortuus fuisset, in ejus locum legitur substitutus C. Caninius c. f. c. n. Rebilus: quem Dio refert lib. XLIII, pag. 236, ad paucas horas suprema anni die creatum, et perfunctum fuisse consulatu astipulante Cicerone. Quare, observante Sigonio in Fastis, huic est Caninio aptius [Col. 1575C] tribuendum festivum Ciceronis dictum, quod alii cum Macrobio lib. II de P. Vatinio prolatum tradunt.
Post hanc itaque diem, ita claudentem paucis horis consulatus Caninii annum signatum tertio consulatu, tertiaque dictatura Caesaris sequitur Kal. Januarii annus inscriptus quarto Caesaris consulatu, quem gessit sine collega. Hic annus, a reliquis diversus, dictus fuit annus confusionis: in quo menses quindecim numeratos affirmat Suetonius cap. 30, cum praeter 12 consuetos, tres intercalares fuerint adjecti, unus Merkedonius dierum 23, inter Februarium et [Col. 1576A] Martium, duo vero (singuli dierum 34) inter Novembrem et Decembrem, uti Censorinus commemorat, affirmans summam dierum hoc anno numeratorum fuisse 445. Post eam diem, quae hunc numerum clausit die postrema Decembris, coepit novus annus ordinationis Julianae, eumque aperuit Kal. Januarii Caesar consul quintum. Inde affirmo initium factum anni quadragesimi quinti ante aeram Christi communem, die novilunii et Julianorum novae ordinationis, eodemque anno Caesarem obtruncatum fuisse a conjuratis in curia Pompeii Idibus Martii.
Demonstratio nostra ex Hirtio talis est: Scribit Hirtius Caesaris comes in Hispanica expeditione, Caesarem, citatis itineribus, Roma profectum, pluribusque in itinere ordinatis rebus, ad Ateguam oppugnandam se contulisse: deinde Cordubenses legatos ad se accedentes excepisse, et oppido per deditionem potitum esse die XI Kalendarum Martii, et appellatum fuisse imperatorem. Aliquot dierum [Col. 1576B] gesta, recenset: tum ait, a transfugis nuntiatum, ad diem III Nonarum Martii metum fuisse magnum, et Atium Varum circum castella praefuisse. «Eo die, inquit, Pompeius castra movit, et circa Hispalim in oliveto constitit. Caesar prius quam eodem est profectus, luna hora circiter sexta visa est.»
Pridie igitur nonas Martii, vel nocte nonas Martii praecedente, luna supra horizontem fuit hora sexta noctis, seu nocte media.
Dico sententiam chronologorum, qui annum hunc Hispanicae expeditionis Caesaris ejusque consulatus quarti notis illustrem, putant esse ante aeram Christi 45; eumque primum e Julianis, 365 vel 366 diebus completum, Hirtio et lunae motibus refragari. Nam si is annus fuit 45 Julianus ante aeram Christi, et novae ordinationis primus, et Novilunium praeferens Kalendis Januarii; necesse est lunam die 6 Martii ante horam noctis sextam infra horizontem descendisse. Accensa enim luna Kalendis Januarii ostendit renovatam Kalendis Martii: et ex Kalendis Martii ad [Col. 1576C] noctem Nonas praecedentem luna intra dies quinque ad quadraturam nondum accedens, maturius infra horizontem descendit, quam hora sexta numeraretur. Epilogismus demonstrat, ea die et hora solem percurrisse 14 gradum piscium; lunam vero 26 tauri: tauri autem gradus 26 ad horizontem occiduum Hispali pertingit horis 5 circiter post gradum piscium 14. Quare non solum videri luna minime potuit, dum hora noctis sexta proxime numeraretur ea die ab Hirtio indicata, sed etiam videri destitit intra horam quintam: neque movendis castris opportune lucere Caesari potuit.
![[Tabula]](../assets/FIGURES/1271575A.bmp)
[Tabula] [Col. 1575D] At in nostra sententia quae annum confusionis, productum a Caesare ad dies 445, pariat cum quarto ejus consulatu et cum Hispanica expeditione, mirifice consentit conspectus lunae circa horam sextam nocte praecedente Nonas Martii (ex qua, more Romano, numerabatur initium diei civilis pridie Nonas, seu 6 Martii ) ab Hirtio indicata. Nam tenemus ex Dione, Censorino, Macrobio, eum annum confusionis ita [Col. 1576D] dispositum fuisse, ut dies 23 Merkedonii fuerint interpositi inter Februarium et Martium; dies vero 68 duorum mensium extra ordinem intercalarium numerati fuerint eo anno inter Novembrem et Decembrem; reliqui vero menses de more a Tarquinio inducto fuerint, teste Censorino, sex cavi dierum 29, quatuor pleni dierum 31, ex Martio ad Decembrem; Januarius dierum 29, Februarius 28, quae summa [Col. 1577A] complet dies 355, anno Tarquinii debitos, a Romanis recepto usque ad Caesaris correctionem.
Sunt itaque dies numerandi post Pridie Nonas Martii ad finem ejusdem Martii Tarquin. dies 25, Aprilis 29, Maii 31, Junii 29, Julii 31, Augusti 29, Septembris 29, Octobris 31, Novembris 29, duorum intercal. 68, Decembris 29, et universorum summa dierum 360.
Novimus itaque, dies 360 intercessisse hoc anno confusionis ex pridie Nonas Martii ad finem anni, et ad Kalendas Januarii ejus anni proxime consequentis, qui Julianae ordinationis primus erat futurus, et novilunium perlaturus erat ipsa die Kalendarum inchoante annum solarem Julianum 45 ante aeram Christi communem. Periodi Jul. Scaligeri 4669, Cyclo solis 21, lunae 14, lit. Dominic. CB. cum sit bissextilis.
Calculo operoso non indigemus, ut assequamur, an circa horam noctis sextam (hoc est circa mediam [Col. 1577B] noctem) luna supra horizontem videri posset pridie Nonas Martii ejusdem anni confusionis. Nam ex diebus 360, horis 18, et minut. 45, quae supersunt ad horam novilunii Kal. Jan., a Caesare pariati cum exordio suae aerae et Kal., deductis duodecim lunationibus mediis, seu diebus 354, horis 8, minutis 48, supersunt veteris lunationis dies 6, horae 9, minutae 57.
Nonae igitur Martii anni Confusionis illustrabantur postrema lunationis quadratura, ante eam diem horis tantummodo 23 circiter celebrata; ita ut hora sexta noctis (quae Romanis erat media nox) fulgor appareret lunae ad horizontem ortivum ita proximae, ut paulo post, nempe ante horam septimam spectata sit, et Caesari castra moventi facem praetulerit, quemadmodum Hirtius observavit: et per spatium noctis reliquum maximam progrediendi facilitatem praebuerit copiis Caesarianis: necnon averterit discrimen illud, quod caliginosae noctis obscuritas intulerat Pompeianis paulo ante deceptis, quando [Col. 1577C] Caesaris equitatus per eorum praesidia progressus intra Cordubam admissus fuit, ut Caesar optaverat, quod vis tempestatis subortae tantam caliginem induxisset, ut miles quisque vix posset sibi proximum internoscere. Hirtius id refert pag. 32 Aldinae editionis.
Colligere possumus etiam ex contextu rerum gestarum a Caesare ante Nonas Martii ejusdem anni, quo in Hispaniam profectus est, intercalatum fuisse mensem Merkedonium dierum 23 inter Februarium et Martium, adeoque annum fuisse, quem dicimus confusionis, extensum diebus 445.
Tradit Appianus Alexandrinus, scriptor aequalis, lib. II Bellorum civil., Caesarem ex Urbe profectum in Hispaniam, dum gereret consulatum quartum ( τέταρτον ὑπατεύων, ) diebus septem ac viginti Roma ad suos pervenisse, cum esset gravissimo exercitu longum emensus iter. Verum paucos admodum itineris istius citati comites habuisse Caesarem testis est Dio, [Col. 1577D] lib. XLIII, pag. 229: «Interim Caesar cum paucis Hispaniam attigit, etc.: maximam enim partem militum post se reliquerat.» Celeritas igitur itineris Caesaris referenda ad excursum per Italiam, et per provincias Galliarum sibi devotas, quas intra 27 dies emensus est. Sed Hispaniae fines cum attigisset, ubi Pompeii rebus plerique studebant, praesertim in universa Hispania mediterranea, quae Pompeio sese conjunxerat (ut habet Dio, laudato loco) tardius Caesar milites in aciem educebat, inquit Appianus. Totus ferme tractus Hispaniae citerioris et ulterioris adhuc illi supererat peragrandus, antequam, ex Tarraconensi ad Baeticae fines, et ad obsidendam Cordubam et Hispalim perveniret. Expedito cursori, nuntium victoriae Caesaris Munda Romam afferenti proximo mense, tres ac triginta dies impensi sunt, si Hirtium et Dionem audimus. Nam constat ex Hirtio Mundense praelium, et in eo partam Caesari victoriam contigisse die XVI Kal. Aprilis, seu 17 Martii, et [Col. 1578A] nuntium inde transmissum pervenisse ad Urbem pridie Palilium, seu 20 Aprilis. Si cursori septem saltem dies excurrendo Hispaniae tractui necessarii sunt (ut demus 27 reliquos e finibus Hispaniae Romam pervenienti); profecto Caesari exercitum ducenti in hostico plerumque solo, multo plures erant insumendi. Demus itaque Caesarem, exactis Kalendis Januariis, quibus consulatus quarti fasces sibi praeferri jussit in Urbe, statim postera die Hispanico itineri se commisisse. Die 28 Januarii attigerit fines Tarraconensis. Ut eo pervenit, «Q. Pedium, et Q. Fabium Maximum legatos suos de suo adventu facit certiores: mandatque ut quem sibi equitatum ex provincia fecissent, praesidio mitterent,» ait Hirtius. Dandis litteris, et responsis cum equitatu accipiendis dies aliquot impendere oportuit. Certior factus Caesar de adventu praesidii ducat inde exercitum ad Baetim. Ut celerrime id faciat ( tardius autem milites eduxisse scribit Appianus) intra dies decem, [Col. 1578B] aut quindecim copiae transmissae pervenient ad Caesarem. Ibi primum removeat necesse est Cn. Pompeium ab Ullae oppidi obsidione. Ejus rei ergo ad oppugnandam Cordubam ipse accedit: quo in itinere, «cum ad flumen Baetim venisset (Hirtii verba sunt) neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbes plenos dimisit: ita insuper ponte facto, copias ad castra tripartito transduxit.» Interea Cn. Pompeius, fraternis litteris excitus, ab Ulla ad Cordubam, ex adverso Caesaris castra ponit. Opera utrinque fiunt ad pontem occupandum: «ex qua contentione (Hirtius ait) quotidiana minuta praelia fiebant, ut modo hi, modo illi superiores discederent.» Nemo non videt, post insumptum Januarium mensem in celeri accessu ad Hispaniam, et dimidium Februarii saltem in cogendis, ac ducendis copiis ad Baetim, reliquam mensis partem quotidianis hisce velitationibus emensam. Post haec diebus compluribus cupiebat Caesar in apertum campum hostem deducere. Ad Ateguam oppugnandam [Col. 1578C] tandem accessit. Numerat Hirtius dies decem illius obsidionis, singillatim prosecutus ephemeridem rerum gestarum: quorum decem dierum postremo numerato, ait: Ita ante diem XI Kalendarum Martii oppido potitus est imperator. Unicus mensis Februarii tot dies non continet, quot requiruntur ad hunc numerum implendum. Caesar tamen, ac Pompeius ante diem XI Kalendas Martii haec omnia dictim absolverant. Quis itaque non videat, post Januarium ac Februarium, intercalarem quoque mensem Merkedonium ante Kalendas Martii huic anno insertum fuisse? Ex die XI Kal. Martii (quae fuerit 14 illius Merkedonii) Hirtiana Ephemeris octo consequentes dies singillatim enumerat: et ita demum ad Martium pertingit, scribente historico: Insequenti tempore cum nostri temere in opere distenti essent, nuntiatum a transfugis ad III Nonarum Martii praelium affere ad Soritiam, etc. Eo die Pompeius castra movit, et circa Hispalim in oliveto constitit. [Col. 1578D] Caesar priusquam eodem est profectus, luna hora circiter sexta visa est. Vel ego fallor, vel nulla est demonstratio temporis evidentior, quam anni istius, qui tot characteribus coelestium motuum, tantaque copia, et dinumeratione dierum ferme singulorum comprobatur continere Merkedonium mensem ante Kalendas Martii, et duos intercalares extra ordinem dierum 68 inter Novembrem et Decembrem. Ita demum pervenitur post annum quarti consulatus quartaeque dictaturae Caesaris productum per dies 445 ad Kalendas Januarias novae ordinationis Julianae quae aeram Christi communem praecedunt annis Julianis solidis 45, et Novilunium verum, ac medium nobis exhibent ipsa die anni primi Juliani ineuntis, uti supra exposuimus.
Haec duo capita transcribenda esse duxi ex nostro Opusculo de Reparatione temporum, non solum ut illustretur perioche illa chronologica, quam Schelestratius opportune deduxit ex consulatu Ceionii Rufi [Col. 1579A] Albini, et ex Capitolina ejusdem inscriptione, ad hunc ipsum consulatum (qui clausit, die anni suprema, Silvestri pontificatum) numerante post Caesariana tempora annos 380, vel 380 et 1; verum etiam ut firmamenta ponerem totius chronologiae huic tomo notarum inclusae a Caesarianis temporibus ad exitum mortalis vitae beati Silvestri. Firmata vero undique mihi videtur tota extensio, ac dimensio istius temporis per documenta omnium quae haberi possint in re chronologica maxime certa, nempe demonstrationibus motuum coelestium, in adductis eclipsibus manifeste requirentium hoc spatium aetatis; atque consignationibus lapidum, et scriptorum ejusdem aetatis aequalium, et consensu doctorum hominum inter probatiores historicos et chronologos relatorum. Utraque igitur hac meta temporis huic tomo constituta, notas ejusdem chronologicas cum Vita Silvestri, et pace Ecclesiae claudamus. Tentabimus in tomo proximo, si Deus dederit, pari certitudine [Col. 1579B] ac evidentia, tum summam temporis, tum singulorum pontificum vitas pro nostro modulo definire, ubi eruditis haec non displicuisse compertum fiat.
NOTAE HISTORICAE.Linea 4.— Hic in exsilio fuit in montem Soractem, persecutione Constantini concussus, et postmodum rediens cum gloria baptizavit Constantinum Augustum. Actum agere fortasse credar, si velim attingere quaestionem a pluribus, et quidem praeclaris auctoribus, antea versatam de baptismo Constantini Magni. Plenam utramque paginam videre licet apud Baronium, scribentem pro baptismo, Romae administrato illi a Silvestro, uti Bibliothecarius affirmat cum secundo catalogo aetatis Justiniani: et apud auctores refragantes Baronio, indicatos a Pagio in Critica, et ab altero Pagio in notis ad hunc numerum: qui, juxta Eusebium sentire putans, pronuntiat baptismi gratiam Constantino collatam fuisse Nicomediae. Res plena turbarum est. Acta Silvestri, [Col. 1579C] quae Romano baptismo favent, culpantur ab omnibus, et ab ipso Baronio exhibentur tanquam interpolata, et infarta ineptis additamentis. Historia Eusebii, quae Nicomediensis lavacri partes juvat, defertur tanquam contexta ab auctore Ariani devoto, et inflexa ad ingenium Ariani principis Constantii. Quia etiam scriptorum veraciorum testimonia dicuntur vitiata in nominibus per amanuenses: quale est Athanasii de Synodis, quod opponebatur Baronio: contra quod tamen excipitur a defensoribus, legi oportere Constantena non Constantinum in codicibus Athanasii. Vide Pagium in Crit. ad Baron. ad ann. 324, n. 5: ubi etiam Ambrosii et Hieronymi verba interpretari observantur utriusque sententiae fautores, neutri satis aperte commoda; et complura etiam reperies de Zosimi, Socratis, Sozomeni libris in dubium revocata, tum a Baronio diligenter excussa, tum ab his qui post Baronium scripserunt.
Praesumitur a criticis, Eusebio scriptori aetatis [Col. 1579D] Constantini, et cum eo versanti, atque ita affirmanti, par testimonium non posse opponi ex Actis interpolatis, et per Latinos ad Romanorum ingenium serius contextis. Bono tamen historiae fato in lucem prodiit, non ita pridem, Chronographia Joannis Malalae scriptoris Antiocheni, sexto saeculo conscripta sub Justiniano, quae historiam baptismi Romae administrati Magno Constantino a Silvestro papa, exhibet, nullis infartam additamentis; et quod tantumdem aestimari debet, Acta quoque Nicomediae sub exitum vitae Constantini exhibet nuda: neque ea suo marte procusa, sed fideliter descripta ex vetustiori chronographo, cui nomen Nestorianus: cujus etiam meminit Chronicon, quod vocant Alexandrinum, ut advertit Vossius de Historicis Graecis. Scriptor itaque Antiochenus Malala initio libri XIII suae Chronographiae, post enuntiatam crucis visionem, et victoriam sub ejusdem auspiciis reportatam a magno Constantino, memorat principis victoris ingressum [Col. 1580A] in urbem Romam, et legem editam, ut Christianorum ecclesiae ubique aperirentur. «Tunc vero (inquit) ubi jejunasset, et rudimentis Christianae religionis imbutus fuisset, baptizatus est ipse cum matre Helena a Silvestro episcopo Romano: baptizati etiam sunt propinqui ejus omnes et amici; Romanorumque insuper aliorum multitudo ingens. Sic itaque imperator Constantinus Christianus factus est.» Enumerat deinde res gestas ejusdem principis, magistratus ab eo institutos, praefectos praetorio e Christianis Orienti datos, provincias constitutas, Constantinopolim conditam et ornatam, aliasque civitates reparatas, fundatam de matris nomine urbem Helenopolim, et denominatam provinciam Helenopontum. Tum subdit: «Non longo autem post tempore (ab his civitatibus, et provinciis constitutis) imperator Constantinus in Nicomediam Bithyniae itinere facto, in morbum incidit: a quo cum per sex dies decubuerat, in ejusdem civitatis suburbio [Col. 1580B] quodam Achyrone dicto, non procul ab Urbe diem suum obiit, antequam opus illud magnificum, et inter orbis miracula censendum, ecclesiae nempe Antiochenae fabricam ad exitum perduxisset. Mortuus est autem annos natus 60 cum mensibus tribus: uti haec memoriae prodidit sapientissimus Nestorianus chronographus: qui praedictorum quoque imperatorum res gestas Chronico descripsit.»
Habemus igitur testem Constantino satis proximum, eumque nec addictum Eusebio, neque auctoribus Occidentalibus Latinorum: qui nullis infartam additamentis historiam baptismi a Constantino, Helena, suisque in urbe Roma suscepti, administrante Silvestro papa, consignat, et mortem Nicomediae obitam a Constantino post matris Helenae pridem vita functae, nomen inditum civitati Helenopoli, et provinciae Helenoponti. Dixi testem satis proximum Constantino; cum saeculo quinto vixerit, et historiam suam produxerit ad annum Christi 474 emortualem Leonis Junioris, ut ipse Malala testatur in [Col. 1580C] fine libri XII observatus a card. Norisio, de Epochis Syromacedonum, pag. 174 editionis Lips. Spero hoc testimonium lubentius acceptum iri, si demonstravero, ex nuda ista et brevi narratione chronographi, componi posse nostratum Latinorum asserta de baptismo per Silvestrum Romae administrato cum impositione manuum, et sacramento confirmationis eidem imperatori Constantino collato per Eusebium episcopum Nicomediae sub exitum vitae, occasione baptismi solemnis administrandi ipsa in vigilia Pentecostes, non quidem Constantino jam Romae baptizato, sed pluribus ad fidem Christianam conversis.
Dico igitur, colligi ex chronographo per Malalam nobis servato, et ex aliorum scriptorum testimoniis utrinque productis in celebri quaestione de loco, ac tempore baptismi Constantini, hunc principem ad lumen verae fidei divinitus vocatum, ostenso coelitus crucis signo, et parta contra Maxentium victoria, [Col. 1580D] postquam Urbem victor intravit anno 312, cogita se de religione Christiana profitenda: statimque curasse ut ejusdem rudimenta sibi traderentur a sacerdotibus ea de causa ad se accitis, ut Nestorianus chronographus apud Malalam nitide narrat, Eusebio consentiente in Vita Constantini libro I, cap. 32 et 42. Et quidem Eusebius narrat cap. 32 Constantinum, a priori crucis visione et Christi Domini apparitione, antequam signa educeret contra Maxentium «nullum alium praeter illum, quem viderat, Deum sibi colendum statuisse, ejusque rei causa ad se accivisse sacerdotes, arcanae illius doctrinae mysteriis instructos, a quibus catechesim Christianam edoctus, unitatem Dei, et adventum Christi, ejusque causas, ac de morte triumphum in signo crucis sibi praemonstratum accepit, cumque coelestem illam visionem, et sacerdotalium sermonum interpretationem inter se contulisset, confirmatus est animo, harum rerum cognitionem ipsius Dei magisterio sibi tradi [Col. 1581A] pro certo habens. Exinde ipsemet divinorum librorum lectioni vacare instituit; et cum sacerdotes Dei sibi assessores adscivisset, Deum illum, quem viderat, omni observantia colendum esse duxit.» Graecus textus habet: τόν ὀφθέντα Θεὸν πάσαις δεῖν ὤετο θεραπείαις τιμᾷν· illum quem viderat Deum omni cultu prosequi oportere duxit: «Post haec munitus spe bona, quam in illo collocaverat, tyrannici furoris incendium exstinguere aggressus est.» Sequitur expeditio et victoria contra Maxentium anno 312. Capite vero 42 ejusdem libri, ubi gesta sequentium annorum prosequitur Eusebius, commemorat episcopos, aliosque ministros Dei a Constantino accitos: eosque non modo mensae adhibitos, sed quocunque iter faceret secum ductos, atque inter eos in synodis consedisse (cap. 44) : idque antequam sua decennalia perageret (cap. 48) : quae incidunt in annum Christi 316. Hoc autem comitatu sacerdotum Dei per integrum decennium, ex prima illa apparitione, [Col. 1581B] a Constantini latere non recedente, eodem uti non destitit imperator, etiam ex testimonio Eusebii, usque ad sua quindecennalia, referenda ad annum Christi 321. Siquidem Eusebius, qui in Chronico ad annum 320 refert persecutionem Licinii, ejectis a palatio Christianis, in Vita Constantini lib. II, cap. 3, tradit, ejusdem persecutionis causa, et ad reprimendam hanc oppressionem tyrannicam adversus fideles excitatam, susceptum fuisse a pio principe Constantino bellum contra Licinium. Expeditionem refert auspiciis talibus inchoatum cap. 4: «Cumque precationibus, si unquam antea, sese tunc maxime indigere intelligeret, sacerdotes Dei secum duxit: eos velut optimos animae custodes adesse coram, et secum versari debere existimans.» Labente igitur hoc secundo quinquennio, quo a bellis plerumque liber ordinabat provincias occidentales, a Licinio receptas post priorem victoriam in decennalibus reportatam, cum satis instructus esset mysteriis nostrae religionis per divinas Scripturas a se avide [Col. 1581C] lectas, easdemque sibi explicatas quotidie per ministros Dei, adhibitos a se commensales et assessores: quis credat a principe illo, qui jam deliberaverat omni cultu Deum prosequi oportere (ut ait Eusebius) quem Deus ipse hominibus mandavit, et intellexerat per decennium a servis ac ministris Dei, primum hunc, et necessarium ad aeternam salutem esse, ut baptismo in morte Christi administrato rite tingamur, et ex inimicis Dei reddamur filii adoptionis et cohaeredes Christi, quis (inquam) credat aliud peractum fuisse a pio principe quam illud ipsum quod a Nestoriano vetusto et illustri chronologo scriptum refert Malala, nempe perceptum fuisse baptismum, administrante Silvestro papa, tum a Constantino Augusto, tum a matre Helena, et propinquis, ac domesticis et amicis? Consequitur enim alterum, quod ab eodem historico traditur, et quod parietes ipsi comprobant, erectas fuisse ubique basilicas in praecipuis imperii civitatibus, praesertim [Col. 1581D] Romae, proximoque Urbi tractu, et in Syria. Optaverat Constantinus baptismi sacramentum solemni ritu percipere in Jordanis flumine, quem locum Salvator noster elegerat ad exemplum nobis tradendum, et symbolum indicandum alterius a se instituendi, quando a Joanne praecursore tingi voluit; ut sanctificaret baptismum Joannis, tradente S. Ambrosio in Lucae Evang. cap. I.
Hujus desiderii a se antea nutriti testimonium protulit imperator morti proximus in ea concione quam habuit ad episcopos a se convocatos, uti narrat Eusebius, lib. IV, cap. 62, de Vita Constant. Contigit autem concio illa anno vulgaris aerae 338 quando Paschae solemnitate peracta Constantinopoli cum caeteris fidelibus (cap. 60) profectus Helenopolim, in Bithynia coepit aegrotare: «Ibique in templo martyrum diu commoratus, supplicationes et preces obtulit Deo. Cumque extremum vitae diem sibi jam imminere sentiret, tempus tandem adesse existimans, [Col. 1582A] quo totius vitae delicta expiaret, firmissime credens, quaecunque humanitus peccavisset, arcanorum verborum efficacia, et salutari lavacro penitus esse delenda, genu flexo humi procumbens, veniam a Deo supplex poposcit, peccata sua confitens in ipso martyrio: quo in loco manuum impositionem cum solemni precatione primum meruit accipere.»
Hoc testimonium Eusebii, opinantur complures evertere historiam baptismi per Silvestrum Romae administrati Constantino Augusto, et constabilire creditur sententiam eorum qui persuasi sunt, ac caeteris suadere nituntur, ut secum tueantur sententiam baptismi in fine vitae ab eodem imperatore suscepti Nicomediae. Siquidem haec addit Eusebius laudato loco: «Hinc ad suburbana Nicomediae degressus, convocatis episcopis, sic ad eos verba fecit,» etc. Exponit ea quae ante protuli de pio desiderio quod aliquando nutriverat, percipiendi signaculum salutare in Jordanis flumine. Verum [Col. 1582B] Deo disponente, ibidem, ubi tunc agebat, nempe in suburbio Nicomediae solemni ritu caeremonias esse peragendas: quod exsequi non distulerunt antistites. «Divino enim donatus signaculo pius princeps: θείας σφραγῖδος ἁξιόμενος, candidis ac regiis vestibus lucis instar radiantibus est amictus, et candidissimo in lecto recubuit, nec purpuram contingere amplius voluit» per paucos dies quibus supervixit, usque ad Dominicam Pentecostes, qua placide in Christo obiit.
Mihi tamen haec testimonia Eusebii attente perpendenti, longe diversa ab eorum opinione sententia inhaeret. Neque enim Eusebius refragari videtur Nestoriano et Malalae, baptismum Romae administratum perspicue narrantibus; neque de baptismo hic loqui, sed de duobus Ecclesiae sacramentis a baptismi lavacro diversis, licet unum istorum appelletur perfectio baptismi, nempe confirmatio, alterum vero, secundus quidam baptismus, vel secundae ad evadendum e naufragio tabulae, nempe [Col. 1582C] poenitentia: duo haec sacramenta baptismo jam initiatis congruentia, nempe sacramentum confirmationis, et sacramentum poenitentiae, si recte percipio, indicare videtur Eusebius in allatis verbis: quin etiam videtur Constantinus ipse in ea allocutione episcopis indicare causam dilatae susceptionis sacramenti confirmationis ad eam diem, eamque quodammodo excusare dilationem, utpote rationabili ex causa profectam, quando significavit desiderium sibi fuisse subortum a prima conversione ad Christum, suscipiendi regenerationis lavacri in eo loco, ubi Christus Dominus exemplo, ac virtute sua sanctificaverat fluenta Jordanis. Religiosum principem pia corripit affectio suscipiendi sacramentum baptismi in Jordane, statim ac a Sylvestro aliisque sacerdotibus audivit ex Evangelica historia, ibi vocem Patris auditam promulgantem Filium dilectum Patris, per quem nos adoptamur, ibi divinum Spiritum visibili specie super ipsum apparuisse in typo columbae, [Col. 1582D] in quo secum clamamus: Abba Pater. Verum non defuerit Silvester officio providentis pastoris, declarando, scilicet fideli Constantino, posse utique devotionis affectui indulgere, ubi salutis aeternae periculum non immineat ex dilatione. Non posse autem, nec debere differri ea quae praecepto Dominico declarata sunt ad consequendam salutem necessaria. Ostenderit Silvester principi, sacramentum baptismi ad salutem necessarium sollicite conquirendum esse, ubi congrua catechesis animum adulti suscipientis instruxerit ad illud pie percipiendum, exemplo Philippi diaconi in via baptizantis eunuchum Candacis reginae, et Petri apostoli aquam illico afferri praecipientis, eaque confestim baptizantis Cornelium, ac socios, ita credentes in Christum, ut linguis loquerentur. Ostenderit, piaculum fore periculo plenum, si obtentu salutaris lavacri in eo flumine percipiendi, in quo memoria gestorum Christi pietatem posset intendere, differetur gratiae [Col. 1583A] divinae perceptio, et animus adhuc sordesceret culpis obnoxius. Differri quidem posse ad eum locum susceptionem alterius signaculi (si ita videretur) quo ungimur athletae Christi per sacramentum confirmationis. Si princeps velit, cum spe uberioris gratiae ex ea dispositione impetrandae per hoc secundum Christianae professionis sacramentum, quo in gratia jam per baptismum suscepta roboramur, et dona divini Spiritus, et virtutis septiformis assequimur; se non refragari piae voluntati Augusti, ubi semel in tuto posuerit rerum summam per consecutionem primae gratiae baptismi. Nam et exempla suppetere apostolorum ablegantium episcopos ad signaculum confirmationis iis conferendum qui effecti essent multo ante per baptismum Christiani; et pro episcopi providentia, non semper adultis illico administrari chrismatis sacramentum e lavacro baptismi prodeuntibus, sed spatium non semel concedi augendae perceptae gratiae per exercitia virtutum, quo [Col. 1583B] ampliorem consequantur ita dispositi ad confirmationem. Pium igitur desiderium conversi ad Christum Constantini hac in parte exaudiendum, quae confirmationem protraheret ad accessum Jordanis cum spe disponendae mentis ad dona Spiritus uberius percipienda: ubi pars altera consilii non nutaret, conquerendae scilicet illico gratiae ad salutem necessariae per susceptionem baptismi. His vero doctrinis imbutum Constantinum petiisse a Silvestro, et obtinuisse citra moras ullas, post congruam catechesim, baptismum: et non dissensisse Silvestrum a dilatione confirmationis, quam pro voto principis prorogari posse etiam cum fructu duxerit ad accessum in Palaestinam, et ad ripam Jordanis. Hanc excusationem dilatae confirmationis videtur mihi Constantinus significare episcopis ad se convocatis, narrante Eusebio, correptus morbo dum tenderet in Palaestinam. Illuc, ut arbitror, properabat imperator, quando substitit Nicomediae, et correptus aegritudine, ac praevidens in Palaestinam se non perventurum, [Col. 1583C] abire vita noluit non munitus altero Christi signaculo, quo confirmamur. Nam θεῖαν σφραγῖδα pariter nominant etiam Graeci, et hic Eusebius Confirmationis sacramentum; non secus ac divinum signaculum vocatur tum apud ipsos, tum apud nos chrisma, baptismi quoque donum.
Contendo igitur, non adversari Eusebium narrationi Nestoriani ac Malalae de baptismo a Constantino Romae suscepto, sed adversari praejudicatos interpretes verborum Eusebii. Dico Eusebium nobis exhibere confirmatum, non baptizatum Nicomediae Constantinum, qui jam salutari Christi lavacro Romae tinctus fuerat a Silvestro. Divinum signaculum ( θεῖαν σφραγῖδα ) utique percepit Nicomediae: quandoquidem per tempus ipsi non licuit, quod jamdiu optaverat, in Palaestinam pervenire, et ad Jordanis fluenta Spiritus sancti dona per chrismatis unctionem percipere. Ab episcopo Nicomediae agente confirmatus est; non tamen ab episcopo Nicomediae [Col. 1583D] Eusebio Ariano, sed ab illo ex episcopis catholicis, quem ex destinatione Silvestri papae, secum ducebat pius imperator, veluti patrem ac directorem vitae, postquam a Silvestro fuerat Romae baptizatus; non secus ac sanctus presbyter Simplicianus Roma transmissus Mediolanum fuit ad dirigendum in episcopali regimine, et in ecclesiastica disciplina beatum Ambrosium, delegatione sancti pontificis Damasi, statim ac Ambrosius ex catechumeno electus ad episcopatum illius ecclesiae fuit, ut alibi observavi cum card. Baronio ad annum 374, dum agerem de consuetudine vicariorum ab episcopis adhibitorum quarto Christi saeculo.
Plures episcopos in comitatu secum ductos a Constantino, antea probavi ex Eusebio, tum ut monita divinae legis ab iis hauriret quotidiana expositione sacrorum eodicum, tum ut destinatos a summo pontifice ad erudiendos in fide populos novarum regionum imperio additarum per Constantini victorias, [Col. 1584A] promptius erectis in sedibus collocaret. Ab Ariano nequaquam baptizatum ex auctoritatibus allatis prohavi. Sed neque alia sacramenta ab Arianis percepisse Constantinum quispiam memorat, nisi vitiosa illa testimonia ab Arianis ex Eusebio detorta in gratiam Constantii ejus filii, ut supra indicavi, et cum notis Labbei huic numero insertis, jam dictum fuit. Ante confirmationem tamen, cum adultus esset, purgandus erat alio sacramento, quod metaphorice lavacrum alterum appellamus, nempe sacramento poenitentiae, imo, et a S. Augustino appellatur lavacrum quotidianum, adnotante Morino de Poenit. lib. V, cap. 31, num. 15 et seqq. Hoc autem rite praemissum fuisse a Constantino susceptioni confirmationis, ita perspicue declarant Eusebii verba, ut nullus supersit ambigendi locus eadem attente considerantibus. Quid enim peractum memorat a Constantino, «cum extremum vitae diem sibi jam imminere sentiret, et tempus adesse duceret, quo [Col. 1584B] totius vitae delicta expiaret?» Fidei nempe suae ac nostrae vim totam excitavit, «firmissime credens, quaecunque humanitus peccavisset, arcanorum verborum efficacia, et salutari lavacro penitus esse delenda.» Id cogitavit et, renovato fidei consensu, constanter tenuit, virtute a Christo Domino indita sacramentis ab eo institutis, duo illa praestare ad universa vitae peccata penitus tollenda, quae nostris a theologis dicuntur sacramenta mortuorum, nempe baptismum et poenitentiam; istud, quod arcanorum verborum efficacia, illud quod et verborum arcanorum efficacia, et salutari lavacro junctim administratur. Et quoniam salutare hoc lavacrum baptismi iterari Christus interdixit, qui arcanorum verborum medelam, seu spiritale lavacrum poenitentiae tum septies, tum septuagies septies, pro indigentia fidelium, renovari ac adhiberi indulgenter permisit; hoc unice sibi superesse intelligens Constantinus, qui jam pridem baptizatus fuerat, hoc etiam rite percepit Nicomediae ad expianda universa vitae peccata, ut ita [Col. 1584C] purgatus accedere posset ad chrismatis sacramentum, quod (ut innuimus cum Eusebio) distulerat, sperans ad ripam Jordanis a se perceptum iri. Quare «genu flexo humi procumbens, veniam a Deo supplex poposcit, peccata sua confitens in ipso martyrio.» Nihil haec ad baptismum: omnia pertinent ad sacramentum poenitentiae: quemadmodum etiam administratio sacramenti quae sequitur: «quo in loco manuum impositionem cum solemni precatione primum meruit accipere.» Nemo ignorat, inter antiquos ritus administrationis poenitentiae, praesertim publicae, recenseri manus impositionem, a sacerdotibus poenitentium capiti praestandam, cum solemni fusione precum. Post haeresim Novati, instauratam fuisse hanc apostolicam disciplinam, luculenter docet Morinus in tertiae praesertim stationis poenitentibus, quam substrationem appellant. Vide Morin. de Poenit. lib. VI, cap. 8, et lib. IX, cap. 9, ubi Patrum tertii et quarti saeculi testimoniis, et ex canonibus [Col. 1584D] Nicaeno etiam concilio vetustioribus, eam consuetudinem comprobat, quam hic a Constantino servatam indicat textus Eusebii. Quoddam enim genus publicae poenitentiae imitari ac percipere voluit studiosus aeternae salutis imperator, et ita purgatus ad sacramentum Confirmationis, indicata ex causa dilatum, accedere: quo ad extremum vitae agonem properans muniretur. Nec deerant causae cur flagitaret ut hujusmodi publica susceptione poenitentiae admissa totius vitae errata deleret. Fortasse enim et caedes Crispi innocentis filii, et hujusmodi facta, quae vel imprudenter ira correptus, vel zelotypiae stimulis impotenter actus, et ad ultionem potius quam ad judicium properans, sibi videbatur admisisse, talia reputavit, ut plusquam privato poenitendi ritu, coram Ecclesia exomologesi edita, duceret esse sananda. Zosimus ethnicus scriptor, lib. II, cap. 29, eam gravitatem admissorum suorum a principe reputatam ita memorat, ut calumniam addat [Col. 1585A] ejus poenitentiae, cum scribit Constanstinum tentasse diluere per lustricas ethnicorum expiationes totius vitae peccata: quas expiationes, cum nemo ex deorum sacrificulis ipsi exhibere vellet, monitu Aegyptii, apud Christianos conquirendas curavit. Calumniam scriptoris infensi non minus Christiano nomini quam principi Christianae fidei assertori et amplificatori, satis refellit integrum vicennium, quod cum episcopis aliisque sacerdotibus Christianis imperator jam exegerat, quotidie conferens cum eisdem de divini cultus ratione, ac mysteriis, ut proinde ignorare non posset, remedium sacramenti poenitentiae, peccantibus post baptismi susceptionem, et culpas deflentibus a miseratione Christi esse paratum. Haec tamen calumnia Zosimi licet confingat, falsa remedia et exsecranda fuisse a Christiano imperatore quaesita, attamen insinuat veram et acrem censuram vitae suae a pio principe severius excitatam.
[Col. 1585B] Non est propterea mirandum si publicam poenitentis principis confessionem, pari impudentia, Zosimus sit calumniatus pro ethnicis superstitionibus scribens, ac illam Ariani posteriores diversa calumnia in suas partes pertrahere sint conati. Zosimus non erubuit confingere pium principem studiosum abolendi criminis, ad taurobolia, et impias ejusmodi lustrationes, conquirendas a mystis daemonum, se convertisse: quod scelus postea Julianus impiissimus apostata revera perpetravit: cui Zosimus tanquam commystae suo concinebat. Ariani pariter non erubuerunt, veram Constantini poenitentiam in falsam iterationem baptismi impudenter convertere, ut Constantio impio ejus filio assentarentur: quem in ipsorum haeresim pertractum existimarunt lubentius accessurum ad sacrilegam perceptionem baptismatis ab Arianis administrandi, si princeps filius, paterno exemplo, iterare illud sibi videretur, et crederet. Quod itaque Caesariensis Eusebius perscripsit, vel de mystico lavacro poenitentiae [Col. 1585C] a Constantino perceptae Nicomediae, vel de Constantini fide confitente admissorum in vita criminum, duas esse purgationes a Christo Domino institutas in Sacramentis, unam iterandam per arcana scilicet verba in confitentis ac poenitentis absolutione, aliam non iterandam per verba et lavacrum in baptismo; id illi detorserunt ad falsam iterationem baptismi Constantino patri affingendam, ut veram, et sacrilegam Constantio filio suaderent, vel a se jam administrandam ab auctoritate superioris exempli deductam esse jactarent.
Video nonnullos scriptores de Arianorum fraudibus ita esse persuasos, ut hunc ipsum Eusebii textum suspicentur, data opera, ab illis mutilatum in lib. III de Vita Constantini, cap. 7. Pagius Junior ex Petro de Marca ita censuit in Breviario gestorum S. Silvestri, num. 21, pag. 77, cum Gelasius Cyzicenus, lib. II Historiae concilii Nicaeni, cap. 5, profiteatur se transcripsisse ex indicato Eusebii loco et [Col. 1585D] capite haec verba, quae hodie in Eusebio desiderantur: «Ipse enim Hosius ex Hispaniis nominis et famae celebritate insignis, qui Silvestri episcopi maximae Romae locum obtinebat, una cum Romanis presbyteris Vitore et Vincentio cum aliis multis in consessu illo adfuit.»
Praeterea idem Pagius Junior dubitat in aliis etiam locis de interpolatione textus Eusebii. Nam in Vita S. Fabiani, n. 4, postquam suspicatus est Actis S. Pontii addita fuisse complura fabulosa, descendit ad Eusebii textum, de quo ita scribit: Quod attinet ad Eusebium, vel ejus Historia ab aliquo est interpolata, sicut ejus Chronicon ab Hieronymo, vel certe falsis rumoribus deceptus est. In Chronico enim supponit, in celebratione ludorum saecularium Philippi, plura gentilitatem redolentia peracta esse, quod manifeste repugnat narrationi libri sexti ejus Historiae: ubi (scilicet cap. 36 lib. VI) affirmat Philippum fuisse Christianum, et ex Eusebio id hausit Hieronymus in [Col. 1586A] lib. de Script. Eccles. ad sectionem Origenis, ita scribens: «Ad Mammaeam matrem Alexandri imperatoris religiosam feminam rogatus venit Antiochiam, et summo honore habitus est, quodque ad Philippum imperatorem, qui primus de regibus Romanis Christianus fuit, et ad matrem ejus litteras fecit, quae usque hodie exstant, quis ignorat?» additque Pagius: «Quoad Vincentium Lirinensem, Cassiodorum, et alios, qui Philippum Christianum fuisse persuasum habuere, illi in errorem tracti sunt a Paulo Orosio, qui et ipse deceptus est, ut statim ostendo,» etc.
Quae si vera sint, non video cur critici nonnulli apud Cave mirentur, quod in decreto Gelasii papae Historia Eusebii referatur inter apocrypha. Non enim ideo referebatur in eam classem, quod pleraque ab Eusebio relata putarentur a veritate aliena, aut ab Eusebio non esse scripta; sed quia justa suberat causa dubitandi, num textui genuino Historiae Eusebianae aliqua fuissent intrusa ab Arianis, aut a [Col. 1586B] Donatistis, quandoquidem isti auctores mussitant interpolatum fuisse utrumque opus Eusebii, tum Chronicon scilicet, tum Historiam.
Verum de corruptione textus Eusebiani, hac saltem in parte Historiae de Vita Constantini, quae paulo ante producta est ab assertoribus baptismi Nicomediensis, ipse non queror, imo nec suspicor. Conqueror tantummodo de praejudicata interpretatione ac detorsione ejusdem sententiae: cui occasionem praebuit (quemadmodum in Orosio adnotabat Pagius) usus translati verbi sive metaphorae juxta disciplinam arcani, quae illa aetate vigebat cum sermo esset de Sacramentis, dum prolata ab Eusebio de susceptione salutaris lavacri poenitentiae per arcana verba et manuum impositionem cum solemni precatione a sacerdotibus administratae principi confitenti peccata totius vitae referunt inconsiderate ad baptismum; et divinum signaculum ab Eusebio memoratum et Constantino inditum per episcopum Nicomediensem interpretantur baptismum, cum sit de chrismate seu [Col. 1586C] confirmationis sacramento intelligendum.
Ita vero interpretandam esse Eusebii sententiam demonstrare me posse puto. Nisi enim ita exponatur, fatendum esset Eusebium in Historia de Vita Constantini contrarium esse sibimetipsi aliter scribenti, tum in Chronico, tum in Historia ecclesiastica. In hac enim affirmat (lib. VI, cap. 34) Philippum imperatorem fuisse Christianum. Idem tradit in Chronico ad annum ejus imperii primum, Olympiadis vero 255 quartum, ita scribens: «Philippus Philippum filium suum consortem regni facit, primusque omnium ex Romanis imperatoribus Christianus fuit.» Cum igitur haec tradat et in sua Historia ecclesiastica et in suo Chronico qua ratione posset in memorato libro IV Vitae Constantini, cap. 61 et 62, ea narrare de perceptis Nicomediae sacramentis, tum subdere haec verba: « Solus igitur ex omnibus qui unquam fuerunt imperatoribus Constantinus in Christi martyriis renatus et renovatus est, et divino donatus [Col. 1586D] signaculo exsultavit spiritu, renovatusque est ac divina luce repletus?» Si haec nihil significant quam baptismum, quomodo solus inter imperatores divino donatus signaculo, si saeculo ferme solido ante Constantinum primus e Romanis imperatoribus baptizatus fuerat Philippus et Christianus redditus juxta Eusebium? Pugnat secum historicus, si utrobique de baptismi tantum signaculo affirmetur. At si divinum signaculum θείαν σφραγῖδα et τελεῖον φυλακτήριον Nicomediae ipsi collatum, intelligamus sacramentum confirmationis, cui poenitentiae sacramentum praemiserit (quod Philippus imperator fecisse non traditur ab historico); componitur utrumque dictum Eusebii, ut primus inter imperatores Romanos, in Eusebii sententia, Christianus sit effectus per baptismum Philippus; et solus inter imperatores usque ad aetatem Eusebii, Christiano ritu professus publice poenitentiam Magnus Constantinus per arcana sacerdotum verba in eo sacramento purgatus, Spiritus [Col. 1587A] sancti dona per confirmationis sacramentum acceperit ab episcopo, divinum signaculum, θείαν σφραγῖδα, et perfectum animi tutamentum, τελεῖον φυλακτήριον. Addendae sunt hic notae eruditi viri Hugonis Menardi in Sacramentarium S. Gregorii Magni, praecipue pag. 129 et 110, ubi dum probat ab apostolis traditum fuisse episcopis, uti et ipsi acceperant a Christo Domino, administrandi chrismatis potestatem et ritum, ait: «Imo et praxim fuisse ostenditur tempore apostolorum, ut notum est ex historia quam ex Clemente Alexandrino refert Eusebius lib. III Hist. Eccles., cap. 17, ubi de quodam episcopo, qui baptizaverat quemdam juvenem sibi a S. Joanne apostolo commendatum, scribit: ὡς τὸ τελεῖον αὐτῶ φυλακτήριον ἐπιστήσας τὴν σφραγῖδα τοῦ Κυριου· id est, signaculo Domini tanquam perfecta animi custodia signasset. Quod non potest aliter intelligi, quam de chrismatione, quae, eo quod fit in modum crucis in fronte, ut postea dicetur, recte signaculum Domini appellatur: quemadmodum et in Ecloga Vitae sancti [Col. 1587B] Athanasii in Bibliotheca Photii num. 258, τούτους ἐπιχρίσας διὰ τῆς ἐκ Χρίστῳ σφραγῖδος ἐτελέμοσεν· id est, qui cum eos inunxisset Christi signaculo, confirmavit. Agitur enim de illis pueris, a puero Athanasio baptizatis, quibus postea S. Alexander pontifex confirmationis sacramentum contulit.» Hunc vide laudato loco: et observa eadem phrasi, quam adhibet in Vita Athanasii, uti Eusebium in chrismate Constantini. In Vita Cypriani Pontius diaconus ita circumscripsit chrismate confirmatos confessores Christi, frontium notarum secunda inscriptione signatos. Vide supra notas Bencini ad Marcellum, lin. 9, Ita circum.
Nihil igitur dissonum, nihil inter se pugnans invenitur in Eusebii textibus, ita si intelligantur: neque adversantur narrata ab Eusebio apertissimis testimoniis Nestoriani chronographi, apud Malalam praeservatis et proximo saeculo scriptis, quo scribebat Eusebius: in quibus diserte narratur baptizatum fuisse in urbe Roma una cum matre Helena Constantinum, [Col. 1587C] et cum pluribus domesticis et amicis.
Admisso autem baptismo Constantini et matris Helenae in urbe Roma, recte procedit universa chronologia et Historia Eusebii: quae utique turbaretur, si detorquerentur ad baptismum Nicomediae quae de poenitentia et chrismate ibidem susceptis hactenus sunt explicata.
Helenam enim Augustam matrem quod attinet, una cum filio Constantino baptizatam, teste Nestoriano; haec certe differre non potuit ad annum emortualem Constantini 338 baptismi sacramento initiari; cum multo ante migrasset ad Dominum meritis plena; et cum Eusebius ipse eam ita describat morientem praesente atque astante Constantino filio (utique Romae, ubi sepulcrum ejus ad coemeterium SS. Petri et Marcellini repertum, in Lateranensi patriarchio asservatur, et ab ill. Ciampino describitur una cum mausoleo ad tertium ab Urbe lapidem per Constantinum ipsi constructo via Lavicana, quod [Col. 1587D] infra num. 43 hujus Vitae Silvestri assertum a Bibliothecario confirmat testimoniis veterum a Valesio etiam perpensis in notis ad cap. 47, lib. V Eusebii, de Vita Constantini. Vide Ciampin. de sacr. Aedif. a Magno Constantino constructis cap. 8, postquam affecta jam aetate (ut Eusebius refert lib. III, cap. 42) sacram peregrinationem instituisset Hierosolymam, et ibidem perfuncta omnibus Christianae pietatis officiis, orando et perquirendo nostrae redemptionis instrumenta, liberalitatis etiam magnificae exempla praebuisset in ecclesiis Deo erigendis regio sumptu, et ab illa peregrinatione redux, ac diu superstes in urbe Roma degeret, Constantinopolis regia nondum absoluta. Eam vero peregrinationem et crucis Dominicae perquisitionem, hortatu filii Constantini a matre susceptam diserte tradit idem chronologus a Malala exscriptus, et proximus saeculo Constantini. Ait enim lib. XIII, pag. 5, edit. Oxoniensis GL.: «Idem Constantinus imperator matrem suam dominam [Col. 1588A] Helenam Hierosolymas misit ad exquirendam crucem venerabilem. Ex eo tempore res Christianorum melius se in dies habuere.» Deinde consequitur Byzantii instauratio Gallicano et Symmacho coss. Christi anno 330, octennio ante mortem Constantini: cui etiam concinit Hieronymus in prosecutione Chronici Eusebiani ad annum proximum (Christi 331) ejusdem Urbis dedicationem attexens: Constantinopolis dedicatur pene omnium urbium nuditate. Optime autem respondet aetati assignatae per Eusebium lib. III, cap. 46, de Vita Const., Helenae matris ferme octuagenariae, cum moreretur paulo ante annum Christi 330, nempe circa annum 327, ut Sigonius quoque colligit apud Ciampinum loco laudato; cum decennio post, nempe anno 338, filii ejus Constantini Magni tunc morientis aetas asseratur sexagenaria, vel triennio major, juxta Epitomen Victoris, nisi ternarius ille non fuerit annorum sed mensium, uti Nestorianus affirmat apud Malalam.
Cum igitur Helena mater Augusta Romae decesserit [Col. 1588B] circa annum 328, in castris Christianae fidei veterana atque emerita, astante piissimo filio Constantino, manusque ejus amplectente, juxta Eusebii narrationem, quae ab Hierosolymis reportaverat, hortatu ejusdem filii, pignora et instrumenta nostrae redemptionis: et cum baptismus a matre ac filio simul fuisset perceptus, ex Chronologia Nestoriani ac Malalae; affirmandum est, textum Eusebii de sacramentis ab eodem imperatore perceptis Nicomediae anno 338, paucis diebus antequam vita exiret, intelligi nequaquam posse de baptismo, sed de poenitentia et de confirmatione ipsi administrata; cum totis XV circiter annis ante id tempus, vel etiam XVIII aut XX, baptizatus fuisse Romae a Silvestro papa in palatio Lateranensi: dilato tantum sacramento confirmationis, ut obsecundaret pio studio illud signaculum Christianae professionis suscipiendi in ripa Jordanis, data opportunitate invisendi eam regionem Christi Domini praesentia sanctiorem redditam, ad quam transmiserat piam matrem. Dilatae [Col. 1588C] confirmationis exempla per eam aetatem in adultis si quis requirat, oportet ut parem Constantini consilio causam inveniat. Scio, ut plurimum consignari consuevisse ab episcopo adultos, a presbyteris, vel ab ipso episcopo recenter baptizatos. Sunt attamen causae nonnullae cur baptismate mundatis sacramentum confirmationis differri possit. Canones Laodiceni sub eodem Silvestro, de quo loquimur, necnon epistolae Cypriani saeculo integro ante Silvestrum datae declarant, eos qui aegritudine, vel alia necessitate adacti baptismum percepissent compendiario sacramenti ritu (quale fuit eunuchi Candacis a Philippo diacono in via baptizati) ubi convaluerint, aut ab illa necessitate expediti sint, debere symbolum apostolicum addiscere, et reddere, et ad confirmationis sacramentum ab episcopo ministrandum accedere. Vide can. 47 et 48: «Oportet baptizatos, post baptismum chrismatis quoque coelestis, et regni Christi participes fieri, etc.» Ex veteri enim praxi [Col. 1588D] apostolorum ac traditione ita observaverat et observat Ecclesia, uti ex epistola beati Cypriani constat, in qua ita scribitur: «Ungi quoque necesse est eum qui baptizatus sit, ut, accepto chrismate, id est unctione, esse unctus Christi, et habere in se gratiam Christi possit.» Quae chrismatis consignatio ita proxime adjungebatur baptismo adulti, ut causam erroris inde traxerint episcopi Africani, opinantes apud haereticos non esse verum baptisma, apud quos nec unctio constaret. Damnarunt errorem Cornelius ac Sixtus, retenta tamen chrismatis traditione ac disciplina rituum, quos ibi recenset Cyprianus in fonte benedicendo, catechumeno interrogando, caeterisque solemnibus caeremoniis baptismi. Chrismatis tamen susceptionem differendam pro episcopi copia, et opportunitate, aut pio suscipientis voto, et profectu, pro data sibi facultate cum intelligeret Silvester, nihil vetabat, quominus Constantino cupienti coeleste signaculum θείαν σφραγῖδα percipere in ripa [Col. 1589A] Jordanis, spe ulterioris profectus, ita differri indulgeret. Disciplinae attamen tenax providit, ne unctio aliqua omitteretur etiam cum presbyter baptizaret: et mysterii retinendi causa constituit, ut baptizatum liniret presbyter chrismate, levatum de aqua, quod occurret sequenti sectione.
Praeterea disciplinam Ecclesiae vigentem suo, et Silvestri saeculo, in chrismatis sacramento administrando non semper illico post baptismum, sed interposito quandoque tempore, varias ob causas rationabiles, satis expressam exhibet nobis S. Hieronymus in Dialogo adversus Luciferianos, ubi Orthodoxus affirmat: «Hanc esse ecclesiarum consuetudinem, ut ad eos, qui longe in minoribus urbibus per presbyteros et diaconos baptizati sunt, episcopus ad invocationem sancti Spiritus, manum impositurus excurrat»: et paulo post hoc idem nitidius explicans, docet: «Hanc observationem ex ea auctoritate descendere, quod post ascensum Domini Spiritus sanctus ad apostolos descendit, ut scilicet in [Col. 1589B] ecclesia baptizatus, nisi per manus episcopi non accipiat Spiritum sanctum ( in sacramento confirmationis ) quem nos asserimus in vero baptismate tribui: et inde veniret, ut sine chrismate et episcopi jussione, neque presbyter neque diaconus jus habeat baptizandi, quod frequenter, si tamen necessitas cogat, scimus etiam licere laicis.» Baptizatis igitur in viculis, aut in castellis, aut in remotioribus locis per presbyteros et diaconos ait evenire ut ante vita excedant, seu dormiant, quam per episcopum invisantur: unde patet, non omnibus etiam adultis illico post baptismum, conferri consuevisse chrismatis sacramentum, sed pro varia opportunitate differri, ut etiam hodie fit: quemadmodum Spiritus sanctus in Actis apostolorum datus pluribus diebus post ascensionem Domini hanc disciplinam Ecclesiae monstravit attemperandi collationem chrismatis, seu confirmationis sacramenti juxta opportunitatem loci ac temporis, caeteris muneribus ab episcopo [Col. 1589C] obeundis, aut causis dilationis ab ipso approbandis. Non igitur mirum videri debet, si eadem disciplina usus est beatus Silvester in reservanda opportuniori loco, ac tempore confirmatione Constantini, quam in exordio Ecclesiae a Spiritu sancto apostolis traditam cognoscebat.
Stat igitur summa dictorum cum legitimo sensu Eusebianae Historiae et Chronologiae de Vita, aetate ac baptismo B. Helenae et Constantini, et conciliatur cum Nestoriani et Malalae chronographia, et narratione, et cum Bibliothecarii textu, asserentibus: baptizatum fuisse a Silvestro papa pium illum imperatorem in urbe Roma ad Lateranum.
Sin autem phrasis Eusebio usurpata lavacro poenitentiae, ac de signaculo confirmationis transformandae ejus sententiae ansam dedit Arianis, id non est vitio vertendum historico, sed abutentibus ejus historia in patrocinium erroris: posteris vero abusus [Col. 1589D] ille imprudenter imposuit, cum illegitimam plagiariorum detorsionem, pro recto scribentis sensu admiserunt. Imponi autem posteris, sequiori praesertim aetate, non fuit difficile hac in historia, vexata tot artibus haereticorum: quibus tribuitur mutatio nominis Constantii in Constantinum in textu Athanasii de Synodis, necnon Ambrosii, Zosimi, Socratis, Sozomeni loca in dubium revocata, et a Baronio excussa, uti ex Pagio adnotabam initio notarum historicarum in hunc numerum.
Nec dissimilis transformatio sententiae suspicari potest deducta ex Actis Silvestri, cum vero baptismo per eumdem administrato Helenae et Constantino, admista est leprae curatio: quae in Actis genuinis, ut arbitror, memorabatur, sed longe diversa sententia ac legitur in transformatis. Ex phrasi consueta, quae sordes mentis peccati reatu notatae leprae nomine solet exprimere, Constantino additum fuisse imprudenter morbum corporis elephantiasim, seu [Col. 1590A] lepram, a quo metaphora Scripturarum desumpta est, valde suspicor. Consuetudo enim ejus translati verbi in Scripturis ad peccata significanda adhibiti, cum lepram a lepra distinguere ad officium sacerdotis refertur, ita familiaris erat aetate Silvestri et Constantini, ut ecclesiasticis viris passim assumeretur etiam in dictandis canonibus conciliorum: quod perspicuum fit legentibus canonem 17 concilii Ancyrani sub Silvestro, ita conceptum, ac Latine redditum: «Eos qui irrationabiliter vixerint, et lepra inusti criminis alios polluerint, praecepit sancta synodus inter eos orare, qui spiritu periclitantur immundo.» Lepra igitur criminum, non lepra corporis mundatum exhibebant Constantinum sincera illa documenta quae describebat auctor secundi catalogi, et cum eo Bibliothecarius in hoc numero, dum affirmabant, a Silvestro papa baptizatum fuisse Constantinum Augustum, «quem curavit Dominus per baptismum a lepra.» Acta Silvestri non interpolata, [Col. 1590B] probabile admodum est, nihil ultra haec verba fuisse complexa; cum nihil his adjecerit Auctor secundi catalogi, nihilque addiderit Bibliothecarius fideliter transcribens phrasim passim adhibitam per eam aetatem etiam in canone concilii Ancyrani. Vetus arcani disciplina, in mysteriis sacramentorum tractandis, caute proloqui studens, et profanorum oculis occultare fidelium sanctiora theoremata, ita assueverat uti translatis ejusmodi locutionibus, expressis in divinis litteris, ut passim eas adhiberet tanquam proprias, sive ut propriarum aequipollentes, et quandoque in significando expeditiores, juxta monitum B. Augustini in libris de Doctrina Christiana. Haec deinde dogmata figuris, ac translatis inclusa fidelibus distincte exponebantur per sacerdotes arcanae doctrinae mysteriis instructos: quos etiam adhibuisse Constantinum ab ipso conversionis initio docet Eusebius. Tempora vero subsecuta ex mysticis ac metaphoricis locutionibus, compendii causa, substitutis propriorum verborum [Col. 1590C] usui, ansam quandoque obtulerunt lectoribus, sequioris praesertim aetatis, suoque marte ausis ea interpretari; ut ineptas narrationes deducerent ex ignorata vi translati verbi, longe diverso sensu ab illo primo scriptore adhibiti, ac perciperetur a sero aliquo transcriptore: qui deinde ausus sese in auctorem erigere admirabilis alicujus historiae aliis ignoratae, inventa sua venditabat, aut assuebat veterum narrationibus, ita ut in nonnullis codicibus additus reperiatur numerus trium millium infantium ad balneum Constantini leprae parandum crudeliter mactandorum, quem a codicibus castigatis resecandum censuit cura diligentior posterorum.
Quidpiam igitur simile procusum fuisse suspicor ex phrasi et metaphora leprae per baptismum mundatae in historia Constantini a simpliciori aliquo artifice sequioris aevi, ac illud vetustius additamentum, quod minus felices interpretes historiae Eusebianae, sive etiam Ariani studiosi ejus corruptores procudendum [Col. 1590D] curarunt in gratiam gregalis sui Constantii de baptismo Nicomediensi, sumpta occasione ex metaphora Eusebii, qua spiritus purgationem per exomologesim, seu poenitentiam nomine lavacri, et sacramentum confirmationis per vocabulum ipsi commune cum baptismo, nempe divini signaculi, θείας σφραγῖδος, de Constantino loquens expressit.
Neque ex verbis Chronici Eusebiani in additamento Hieronymi quidquam proficient assertores baptismi Nicomediensis. Nam Hieronymus non suum, sed Eusebii Chronicum Latine reddens, et post Vicennalia Constantini (in quibus Chronicum Eusebii desinebat) ulterius producens, ex ejusdem auctoris historia, totidem verbis reddidit metaphoram salutaris lavacri, si de sacramento poenitentiae eadem prolata credidit, vel suppletos solemnis baptismi ritus si forte more compendiario, et privato, non secus ac decumbentium aegritudine administratum baptismum antea supposuit, ut in aliquibus magnorum [Col. 1591A] principum regiis hodieque fit, rationabili ex causa, eoque sensu locutum Eusebium esse putavit. Caeterum in eam periochen Hieronymi ad supplementum chronici Eusebiani observat Scaliger ex Gelasio Cyziceno scriptore saeculi quinti apud Photium, aliter perscriptam fuisse historiam baptismi a Constantino percepti. Neque enim ab Ariano episcopo, quali labe aspersus erat Eusebius Nicomediensis, sed ab orthodoxo baptizatum fuisse asseverat Magnum Constantinum. Quin etiam, ejus verba si attente perpendantur, indicat etiam Eusebius Caesariensis, in extremo vitae termino remissionem peccatorum consecutum pium imperatorem lavacro quod diximus mystico poenitentiae, per arcana sacramenti verba prolata ab orthodoxo antistite, non ab haeretico. Cum enim narret consuevisse Constantinum habere in domestico suo comitatu episcopos, ex quo Romae curaverat in primo ad fidem accessu obtinere quotidianas ab iisdem divinae legis explicationes, [Col. 1591B] suppetebat illi copia catholici antistitis, a quo remissionem peccatorum ritu catholico, et confirmationis sacramenta perciperet. Quare Gelasius ille Cyzicenus nitide declaravit et mundatum retulit, ὀρθοδόξου μυσταγωγήσαντος, καὶ τελέσαντος, ἀλλ` οὐχ ὡς τίσιν ἔδοξε, τῶν αἶρετικῶν τινὸς χειραπτήσαντος· ab orthodoxo sacerdote sanoque ritu, non ut quidam prodiderunt, ab haereticorum aliquo manus imponente (postrema haec verba propria sunt, praesertim apud Graecos, sacramenti Poenitentiae, ut supra cum Morino explicuimus); ubi etiam Gelasius addit causam dilati ritus, eamdem scilicet, quam ex Caesariensi Eusebio memoravimus: quod ipso in Jordane baptizari peroptasset, licet videatur Gelasius iste de baptismo loqui, non de spiritali lavacro poenitentiae. Verum apertissime testatus est Nestorianus eorumdem temporum scriptor apud Malalam Photio vetustiorem, baptismi gratiam Constantino, Helenae, suisque omnibus collatum fuisse ministerio Silvestri papae in urbe Roma, uti retinuit in hoc numero Bibliothecarius.
[Col. 1591C] Linea 17.— Fundum Valerium, etc., praestans solidos 80. In singulis numeris Vitae Silvestri, quae consequuntur, praecipua cura Bibliothecarii est ut enumeret dona per Constantinum Deo oblata, ut essent Patrimonii jure attributa huic sanctae Romanae Ecclesiae, ejusque episcopo Petri successori, tanquam res Deo sacrae, sub omnimoda potestate pontificatus Maximi retinendae, ac disponendae per Silvestrum, ejusque legitimos successores. Ne igitur sistamur ad singulos numeros, morosa perquisitione, eaque satis supervacanea, singulorum fundorum loca, nomina, censum, vicesque varias consectantes, placet in universum attexere utiliorem (ut arbitror) observationem de illarum summa, ac de prosecutione non intermissa jurium patrimonialium, ex hac oblatione Constantini Magni plena potestate, attributorum totius Christianae reipublicae patri, ab eoque retinendorum, et vindicandorum tum ex jure patrimonii, [Col. 1591D] tum alio potiori divinis e legibus emanante, quo res Deo sacrae per summum Dei sacerdotem procurandae, possidendae, retinendae, et vindicandae, et repetendae sunt, a sacrilegis usurpatoribus quoties occupentur. Contentus ero de illarum summa nonnihil hic delibare, ac reservare notis, ad Vitas pontificum octavi et noni saeculi attexendis, comparationem hujus summae cum annua praestatione trium talentorum, et semis, quam huic substitutam pendebant imperii successores, nomine sacri Patrimonii, post invasas a barbaris provincias complures, ubi eadem patrimonia fundata fuerant a Constantino; suo etiam tempore ut demonstremus, parem circiter summam a pontificibus Romanis imperatam Roberto Viscardo, et consecutis post eum principibus in utraque Sicilia, fiduciariis legibus iis attributa a directo domino, Ecclesiae scilicet Romanae ac universalis episcopo, et sacerdote summo, cum jura patrimonii in eas provincias translata consolidassent [Col. 1592A] eam potestatem parenti publico in suum patrimonium, a cujus procurationis, ac praestationis officio demandat, filii perduelles exciderant. Jurium istorum diligentior pertractatio congruis ut locis reservetur illustranda, quod praestitit luculenter Nicolaus Alamannus in doctissimo libro de Lateranensibus Parietinis, occasione oblata explicandi musivi Leonis III quod superest in patriarchio Lateranensi, et in ejusdem pontificis Vita per nos quoque dabitur, summam hic tantummodo colligemus annui reditus illorum fundorum, quae, Patrimonii nomine, per Silvestri papae manus Deo, Christique in terris vicario sacerdoti summo, obtulit Constantinus. Colligentibus nobis e singulis numeris hujus Vitae nomina fundorum ac summam annuae praestationis, ex iisdem fundis singillatim perceptae, hujusmodi catalogus constituitur.
OBLATA IN BASILICA SALVATORIS SEU CONSTANTINIANA ET LATERANENSI.[Col. 1592B] Massa Gariliana praestat solidos 400; Muronica, 340; Auriana, 500; Urbana, 240; Sentiliana, 240; Castis, 1000; Trapea, 1650.—Summa, 4370.
FONTIS LATERANENSIS.Massa Festi praestat solidos 300; Gaba, 202; Pictas, 205; Statibana, 200; Taurana, 500; Horti et domus in Urbe, 2200; Bassi, 120; Latina, 200; Caculas, 50; Statiana, 350; Murinas, 300; Virginis, 200;— In Africa, Massa Vineis, 800; Capsis, 600; Varia Sardana, 500; Cameras, 405; Mimas, 710; Baldari, 810.— Cretae, Massa Cefalinam, 500; Amaron, 222.—Summa: 9374.
IN BASILICA VATICANA.Antiochiae, Massa Domus Datiani praestat solidos 240; In Caene, 20; Caele, 20; Balneum in cerateas, 42; Pistrinum, 43; Popina, 10; Hortus Maronis, 10; Hortus alius, 11; Possessio Sibyllae, 323.— Alexandriae. Massa Timialia, 620; Euthimica, 500; [Col. 1592C] Parthenopolis, 800; Hybromias, 450.— In provincia Euphratensi. Massa Armanalanan. 380; Morbaris, 260;—Summa: 3709.
IN BASILICA S. PAULI VIA OSTENSI.Tyri. Possessio Comitum praestat solidos 550; Timia, 230; Fronimusa, 700.— In Aegypto, Possessio Cyrias, 710; Basilea 550; Insula Machabeo, 510.—Summa: 3270.
IN BASILICA SESSORIANA.Possessio Sponsas praestat solidos 262; Patras; 120; Anglesis, 150; Terega, 140; Herculis, 140, Nymphas, 115; Angulas, 153.—Summa: 1080.
IN BASILICA S. AGNETIS VIA NOMENTANA.Fidenis praestat solidos 160; Pavetinas, 105; Muci, 80; Vico Pisonis, 250; Caculas, 100.—Summa: 695.
IN BASILICA S. LAURENTII VIA TIBURTINA.[Col. 1592D] Fundus Veranus praestat solidos 140; Aquas Tueia, 153; Augusti in Sabinis, 120; Micinas, 150; Thermulas, 60; Aranas, 70; Septimiti, 130; Summa: 823.
IN BASILICA SS. PETRI ET MARCELLINI VIA LAVICANA.Fundus Laurentius et Mons Galbius praestat solidos 1120; Sardinia insula, 1024; Mosenum ins., 810; Insula Articiae, et Mons Argentarius, 600; Ad duas Casas, 200.—Summa: 3754.
IN BASILICA OSTIENSI.Assis, etc., praestat solidos 300; Graecorum, 80; Quiriti, 311; Balneolum, 42; Nunsula, 30; Massa Malliana, 115; Fundus Picturas, 43; Fundus Surorum, 56; Massa Gargiliana, 655.—Summa 1632.
IN ECCLESIA ALBANENSI.Lacus Turni, etc., praestat solidos, 40; Molas possessio, 50; Albanensis cum lacu, 250; Massa Muci, [Col. 1593A] 170; Domus et Horti, 20; Tiberii Caesaris, 80; Maritanas, 50; Nemus, 280; Armatiani, 150; Statiliana, 70; Medianae, 30.—Summa: 1090.
Collectis igitur hisce partialibus summis solid. Basilicae Lateranensis 4370 Fontis Lateranensis 9374 Basilicae Vaticanae 3709 Basilicae S. Pauli 3270 Basilicae Sessorianae 1080 Bas. S. Agnetis 695 Bas. S. Laurentii 823 Bas. SS. Petri et Marcellini 3754 Basilicae Ostiensis 1632 Basilicae Albanensis 1090 Fit summa totalis solidorum 29,797Huic summae solidorum si addantur annuae species [Col. 1593B] iisdem provinciis imperatae, ubi haec patrimonia fundata erant, ut solverentur Romanae Ecclesiae, scilicet balsamum, oleum nardinum, pisticum, cyprium, aromata, storacem, chartas decadas, papyrum mundum, racanas, linum, noscuntur proxime accedere ad solidos triginta quinque mille, quot affirmarunt Nicephorus, ac Theophanes pendi quotannis consuevisse a praesidibus provinciarum ante Leonem Isauricum. His vero redditibus colligendis, rectores patrimoniis suis a Romano pontifice datos in vicinioribus regionibus Italiae inclusis, aut adjacentibus, nempe in Calabria et Sicilia, constat ex litteris Gregorii Magni, ad eosdem datis; nec non ex epistola Nicolai ad Michaelem imperatorem, ab Alamanno producta pag. 169 laudati libri de Lateranensibus Parietinis.
Summam solidorum auri triginta quinque millium facile comparamus cum aetatis nostrae monetis aureis et argenteis; cum pondus et valor solidi certus reddatur ex antiquis ponderibus illius aetatis, quae [Col. 1593C] in cimeliarchiis custodiuntur, signata certis notis numeri solidorum ipsis respondentium. Est apud me aeneum pondus indubitatae antiquitatis, quadrata figura praeditum, qualia etiam incisa spectantur inter cimelia musaei S. Genovefae Parisiis, et apud Sponium in Miscellaneis. Huic nostro insculptae sunt litterae SOL. XII, indicantes duodecim solidos auri contineri uncia una et dodrante (1 3/4) quod est pondus illius aenei typi, et exagii. Sunt autem in unica una aurei nummi Hispanici quatuor ex iis, quos vulgo appellamus Doppie, ita dictos, cum contineant singuli eorum duplicatum solidum, seu scuta aurea, aut florenos aureos duos, duosve ducatos aureos. Pendet enim una doppia Hispanica quadrantem unciae. Quare solidi duodecim aevi Constantiniani, ad quam aetatem pertinet illud pondus, aequales sunt 14 scutis aureis nostratibus ( ducatis, seu florenis etiam aureis dictis ab impresso typo ducatus aut floris), sive septem Hispanicis, aut Italicis [Col. 1593D] nummis doppie appellatis. Unde comperimus duodecim millium solidorum summam continere mille pondera nostro exagio aequalia, quae sunt unciae auri 1750. Triplicata haec summa, quae constituit solidos triginta sex mille, continet etiam uncias auri 5250 et Hispanicos nummos doppie dictos uno et viginti millia, quae sunt floreni aurei, seu aurei quadraginta duo mille. Deducta parte 1/36 pariantur 35 mille solidi nummis aureis doppie dictis 20,417, sive aureis ducatis 40 millibus circiter. Decisa parte decima insumenda in ministros exactionum argentariorum sive campsorum sumptus, supersunt illa triginta quinque circiter millia, quotannis inferenda nomine patrimoniorum aerario apostolico Romanae Ecclesiae: quae sunt aurei nummi doppie dicti 17 mille, sive unciae auri 4250. In idem recidit supputatio Theophanis, scribentis in Nicephoro, uti observat Alamannus; pag. 170, libras auri tercentum quinquaginta esse summam talentorum auri trium, [Col. 1594A] et semis, quae in annos singulos Ecclesiae Romanae ab imperatoribus pendebantur (et quidem ἔκπαλας ab antiquo, ut verbis Theophanis, antiquitatem longissimam, et pene ultimam Christianorum Caesarum indigitantibus expressit pag. 168) appellata patrimonia sanctorum principum apostolorum, qui apud veterem Romam in veneratione sunt. In libris autem 350 numerantur unciae 4200.
Pendi vero consueverunt antiquitus ab imperatoribus, ex quo barbari orientales provincias post magnum Theodosium infestarunt suis exsecutionibus, et patrimoniorum procurationem difficilem in Syria, Aegypto, Africa, aliisque regionibus, et provinciis Romani imperii reddiderunt. Augustorum enim pia sollicitudo partium suarum non oblita, quae Ecclesiae defensorem excitant ad res ejusdem tuendas, in se receperat ejusmodi tutelam, et condicta cum Romanis pontificibus annua illa praestatione, quae responderet proventui patrimoniorum jam indicato [Col. 1594B] in oblationibus Constantini Magni, promissa implebat, quotannis juxta Theophanem persolutis Romanae Ecclesiae per illarum provinciarum praesides, auri libris 350. Videntur autem ex pacto cum Romana Ecclesia inito, facilioris consecutionis causa, substituta fuisse patrimoniis in Syria, Aegypto, Creta, et Africa constitutis, proximiora patrimonia, quae leguntur in epistola Nicolai ad Michaelem, et aliis in monumentis noni saeculi, nempe Calabritanum, et Siculum, Beneventanum, Salernitanum, Neapolitanum, et utriusque Calabriae superioris, et inferioris atque Siciliae: quae tenebantur pontificibus summis imperatores Orientis ita praestare, ut Alamannus observet pag. 167: «ab Adriano I commoneri Constantinum imperatorem repetundarum lege, eidemque non reddenti patrimonia, proscriptionem interminari.»
Visuri sumus loco opportuno, eamdem ferme summam annuae praestationis librarum auri 350 provenire ex censu imperato per Romanos pontifices [Col. 1594C] Roberto Viscardo, et successoribus, quando, fiduciario jure, dominium earumdem provinciarum, in eos transtulerunt, in quas jura patrimonii translata, vindicandorum quoque potestatis libere exerendae ansam dederunt. Constabit enim ex imperato tributo duodecim Papiensium denariorum in singula terrae jugera (cui annuatim persolvendo se obstrinxit Robertus anno 1059) Nicolao II Romano pontifici, et successoribus in prima, quam vocant, investitura, legenda apud Baronium in Annalibus, et Labbeum in Conciliis, colligi quam proxime parem summam aureorum solidorum 35 millium ex patrimoniis Constantinianis percipiendorum; si modus ille Decimae regalis aptetur spatio utriusque Calabriae et Siciliae, quem a celebri marescallo D. Vauban nuper inventum Christianissimus rex universis regni sui finibus, tanquam rationibus aerarii, et subditorum commodis in primis utilem adoptavit. Ea res ostendi posset calculo non admodum operoso. Verum, ne [Col. 1594D] hujus numeri notas diutius protraham, opportuniori loco diligentius pertractanda reservabitur ad Vitas pontificum octavi et noni saeculi.
[Col. 1594D] Num. 34, linea 5.— Baptizavit Constantinum. De Constantini baptismo, Romae suscepto anno Christi 323, Silvestri papae 11 et ipsius imperii 18, certa et indubitata sunt testimonia. Concilium Romanum sub Silvestro papa Romae coactum, in ejus exordio id testatur; Gregorius Turonensis Franc. Reg. Hist. lib. II, cap. 31; Hincmarus in Vita S. Remigii; Acta Silvestri; Adrianus papa IV; concilium Nicaenum secundum, et tom. II Epist. Decretalium; Nicolaus I Romanus pontifex in epistola ad Michaelem imperatorem Constantinopolitanum, qui cultores Dei Augustos, qui Ecclesiam Dei exaltaverunt, et praecipue Romanam, Constantinum Maximum commemorat, Constantem Theodosium majorem, et Valentinianum. [Col. 1595A] Nicephorus, Hist. c. 3, card. Baronius tom. III, et alii quamplurimi. Quapropter impostura Eusebii Arianorum signiferi ostenditur, qui in gratiam Constantii imperatoris Ariani, commentum finxit, baptizatum Constantinum Nicomediae ab episcopo Ariano, volens ea nota eum inurere, ut filio adularetur et morem gereret, et ejus errores videretur extenuasse, si ad parentis normam mendaciis astruxisset. Num. 35, linea 1 et 2.— Factum est consilium, etc. Sub Constantino Maximo imp. Arius presbyter quidam Alexandrinus erupit, qui conabatur docere Filium Dei ex nihilo in tempore factum esse, et prorsus creaturam, alteriusque quam Patris substantiae; cujus doctrina, nisi opportuue dissipata fuisset, pectora multorum atque animos, sicut cancer, penetrasset, ut Optatus Milev. lib. IV tradit. Synodus autem in Oriente, contra Arium et sectatores ejus, in sequentem annum post concilium Romanum a Silvestro et Constantino consulto dilata est, ut vulnera inflicta propinquius curarentur. Synodus igitur ad Nicaeam metropolim Bithyniae convocatur, ad quam 318 episcopi ex toto orbe convenerunt, coepta a die XVIII Kal. Julias, usque ad diem VIII Kal. Sept. ann. 325, Silvestri papae 11, Constantini imp. 20. Ad hanc Osius episcopus Cordubensis, Victor et Vincentius, presbyteri urbis Romae, a B. papa Silverstro legati missi fuere, qui pro [Col. 1595B] eodem, in eadem synodo praefuere, a quibus omnibus congregatis in templo maximo, fides plena et orthodoxa conscribitur et explicatur, et Constantinus imperator summa pietate Patrum decreta complectitur. Interim dum subscriberentur decreta synodi, Chrysantus et Musonius episcopi vita functi. Quare Patres reliqui, ad tumulum eorum accedentes, illos obsecrarunt ut vellent et ipsi decretis subscribere. Et super loculos eorum scripta sigillata relinquentes, et pervigiles in illa nocte pernoctantes, mane facto aperientes, solutis quae erant imposita signaculis, compererunt horum duorum episcoporum dormientium subscriptiones: Gregorio Nazianzeno de magn. Syn. Nicaen. et Nicephoro lib. VIII, cap. 21, attestantibus. Num. 36, linea 2.— Basilicam Constant. Huic basilicae de suo nomine Constantinianae appellatae (quamquam usus obtinuit ut Lateranensis potius diceretur) opulentissima donaria, et redditus, ut primariae sedi pontificiae liberalissime largitus est, quae ascendebant ad summam (ut vulgarius loquamur) 2,285,867 aureorum. Quae summa recte colligitur ex libris argenti ad valorem auri redactis, et solidis singulis quatuor aureorum pretio supputatis. Redditus autem eidem basilicae, et baptisterio proximo, a se magnificentissime [Col. 1595C] constructo, assignati fuerunt ex praediis, villis et fundis [Col. 1596A] 77,856 aurei coronati, annis singulis, inter quos redditus fuere ducentae librae balsami summi pretii olei, quod duplo rependebatur argento, Plinio attestante lib. XII, cap. 25. Quod oleum S. crucis Gregorius Magnus lib. VII, epist. 43, appellat. Et Constantinus primo ad cultum religionis sacra traduxit, ut in celebritate Paschae, et aliis, nocturni luminis usum praestaret. Num. 37, linea 1.— Donum fontis baptisterii. Constantinus Aug. in eodem loco palatii sui Lateranensis, in quo baptizatus est, summo splendore baptisterium postea construxit, mirificeque exornavit, ut sanctae rei monumentum regenerationis suae perpetuo exstaret, in quo ipsi dum sacro lavacro ablueretur, visibili signo divinum lumen coelesti fulgore coruscans apparuit: et manum sibi porrigere visus est Christus, qui non solum sordes animae eluit, sed et leprae protinus contagio liberavit squammis toto corpore defluentibus. Num. 38, linea 1 et 2.— Fecit Constantinus, etc. Postquam Constantinus baptizatus est, octava die processit, albis depositis, expiatus, mundatus e incolumis; populoque se publice spectandum praebuit: et qui ante baptismum visus est fluctuasse, deinceps se in omnibus et coram omnibus, maxime vero gentilibus, perfectissimum Christianum exhibuit, et in propaganda Christiana fide ardentissimum [Col. 1596B] declaravit; utque Deo pro beneficio animae et corporis expiati gratias ageret, una cum beato Silvestro papa ad confessionem S. Petri accescit, ubi postquam preces effudisset, diademate capitis deposito, imperatorias vestes exuens, accipiens bidentem, terram primus aperuit, fundamentis jaciendis, ut novam basilicam Petri apostoli titulo conderet, et ob numerum duodecim apostolorum, duodecim cophinos terra plenos super humeros suos extraxit. Num. 42, linea 1.— Fecit basilicam sanctae martyris Agnetis ex rogatu Constantiae filiae suae. Quae a lepra precibus ejusdem virginis fuerat sanata; ubi et baptizata fuit a S. Silvestro; ibidemque virginitatem perpetuo vovit atque servavit. Num. 43, linea 17. Cujusdam Cyriacetis religiosae feminae. Fuit haec Cyriaca vidua, et martyr, quae in persecutione Valeriani, cum se suaque omnia in sanctorum obsequia impendisset, hoc de suo nomine coemeterium construxit, in quo corpus B. Laurentii martyris sepelivit: et ideo bona ejus fuerunt publicata; et e fisco ab imperatore Constantino eidem coemeterio restituta. Num. 44, linea 26.— Praestans solidos 1120. Solidi, qui referuntur aurei, erant semiunciales, pendentes singuli quatuor aureos nostrates. Idemque erat siclus aureus apud [Col. 1596C] Hebraeos, et stater apud Graecos.
34 Silvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annis viginti tribus, mensibus decem, diebus duodecim [Col. 1511] B, ann. 21, m. 10, p. 1. . [Col. 1511] B, a coss. Volus. et Aniani ad Constantium et Albinum. Fuit autem temporibus Constantini et Volusiani ex die Kalendarum Februariarum usque ad diem Kalendarum Januariarum, Constantio [Col. 1511] C, Constantino. , et Volusiano consulibus. [Col. 1511] Vide Baron. ad ann. Dom. 324. Hic in exsilio fuit in montem Soractem persecutione Constantini concussus, et postmodum rediens cum gloria, baptizavit Constantinum Augustum, quem curavit Dominus per baptismum a lepra, cujus persecutionem primo fugiens, in exsilio fuisse cognoscitur.
Hic fecit in urbe Roma ecclesiam in praedio cujusdam presbyteri sui, qui cognominabatur Equitius, quem titulum Romanum constituit, juxta Thermas Domitianas, qui usque in hodiernum diem appellatur titulus Equitii, ubi et haec dona constituit: patenam argenteam, pensantem libras XX, et dono Augusti Constantini. Donavit autem scyphos argenteos duos, qui pensaverunt singuli libras denas; calicem aureum, pensantem libras duas; calices ministeriales quinque, pensantes [Col. 1513] singuli libras binas; amas argenteas duas, pensantes singulae libras denas; patenam argenteam chrismalem auro clusam [Col. 1513] C, clausam. pensantem libras quinque; phara [Col. 1513] C, Pharos. coronata X, pensantes sing. lib. octonas; phara aerea XX, pensantes singula libras denas; canthara cerostrata XII aerea, pens. singula libras tricenas; fundum Valerianum in territorio Sabinensi, qui praestat sol. LXXX [Col. 1513] C, 40. ; fundum statianum in territorio Sabinensi, qui praestat sol. 55; fundum Duas Casas in territorio Sabinensi, qui praestat sol. XL; fundum Percilianum territorio Sabinensi, qui praestat sol. XX; fundum Corbitanum territorio Corano, qui praestat sol. XL [Col. 1513] C, 60. ; domum in Urbe cum balneo Sicinini regione, quae praestat sol. LXXXV; hortum intra urbem Romam in regione Adduoframantes [Col. 1513] ad duos adamantes. , qui praestat sol. XV; domum in regione Roffea [Col. 1513] C. Orphea. intra Urbem, quae praestat sol. LVIII et tremis [Col. 1513] C, tremissem.
CATALOGUS SUB LIBERIO.
Silvester annis viginti uno, mensibus undecim. Fuit temporibus Constantini, a Consulatu Volusiani et Aniani, ex die pridie Kalendas Februarii, usque in diem pridie Kalendarum Januariarum, Constantino et Albino consulibus.
35 Hic fecit constitutum de omni Ecclesia. Etiam hujus temporibus factum est concilium cum ejus consensu in Nicaea Bithyniae [Col. 1513] C, Nicaenum I. , et congregati sunt trecenti decem et octo episcopi catholici, et quorum chirographum cucurrit, alii imbecilles ducenti octo, qui exposuerunt fidem integram, sanctam, catholicam, immaculatam, et damnaverunt Arium, Photinum et Sabellium, vel sequaces eorum. Et in urbe Roma congregavit ipse cum consilio Augusti episcopos ducentos septuaginta septem, et damnavit iterum Calixtum, et Arium, et Fotinum, et Sabellium; et constituit ut presbyterum [Col. 1513] C, presbyter. Arianum resipiscentem non susciperet, nisi episcopus loci designati [Col. 1513] C, designaret eum. ; et chrisma ab episcopo confici; et privilegium episcopis dedit ut baptizatum consignarent propter haereticam suasionem. Hic et hoc constituit ut baptizatum liniret presbyter chrismate levatum de aqua, propter occasionem transitus mortis. Hic constituit ut nullus laicus crimen clerico inferre audeat. Hic constituit ut diaconi dalmatica uterentur in ecclesia, et pallio linostimo [Col. 1513] Palla linostima laeva earum tegeretur. Hic constituit ut nullus clericus propter causam quamlibet in curiam introiret, nec ante judicem cinctum causam diceret, nisi in ecclesia. Hic constituit ut sacrificium altaris non in serico neque in panno tincto celebraretur, nisi tantum in linteo ex terreno lino procreato, sicut corpus Domini nostri Jesu Christi in sindone lintea munda sepultum est, sic missa celebraretur. Hic constituit ut si quis desideraret in Ecclesia militare, aut proficere, ut esset lector [Col. 1513] C, ostiarius an. 30, lector 30. annos haberet XXX, exorcista dies XXX, acolythus annos XXXV [Col. 1513] ann. 5, C. , subdiaconus annos V, custos martyrum annos V [Col. 1513] C, ann. 7. , diaconus annos XXX et VII, presbyter annos III, probatus ex omni parte, etiam et ab his qui sunt foris testimonium habere bonum, unius uxoris virum, uxorem a sacerdote benedictam. Et sic ad ordinem episcopatus ascendere, nullum majoris vel prioris locum invadere, nisi ordinem temporum cum pudore cognoscere omnium clericorum votiva [Col. 1513] Vota. grata, nullo omnino clerico vel fideli contradicente. Hic ordinationes presbyterorum et diaconorum fecit septem [Col. 1513] C, 7. per mensem Decembris; presbyteros XLII, diaconos XXXVII, episcopos per diversa loca diversis temporibus in urbe Roma numero LXXV [Col. 1513] C, 65. .
36 [Col. 1513] Vide Baron. tom. III ad ann. Dom. 324. Hujus temporibus fecit Constantinus Augustus basilicas istas, quas et ornavit: basilicam Constantinianam, ubi posuit ista dona: fastigium argenteum battutile, quod habet in fronte Salvatorem sedentem in sella in pedibus V, pens. libras CXX; duodecim apostolos in quinis pedibus, qui pensaverunt singuli [Col. 1515] libras nonagenas cum coronis argenti purissimi. Item a tergo respiciens in absida Salvatorem sedentem in throno in pedibus quinis ex argento purissimo, qui pens. libras CXL; angelos quatuor ex argento, qui sunt in pedibus quinis costas cum crucibus tenentes, qui pensaverunt singuli libras CV, cum gemmis alavandinis in oculos. Fastigium ipsum ubi stant angeli vel apostoli pensat libras duo millia viginti quinque ex argento dolatico. Farum [Col. 1515] C, pharum. ex auro purissimo, quod pendet sub fastigio cum delphinis quinquaginta, quae pens. cum catena sua libras XXV; coronas quatuor cum delphinis viginti ex auro purissimo pensantes sing. libras XV; cameram basilicae ex auro trimme in longum, et in latum in pedibus quingentis; altaria septem ex argento battuli [Col. 1515] C, purissimo. pens. sing. libras CC; patenas aureas septem, quae pensant singulae libras XXX; patenas argenteas XIII [Col. 1515] C, 16. , pensantes singulas libras XXX; scyphos aureos VII, qui pens. singuli libras decem, scyphum singularem ex metallo corallo, ornatum undique de gemmis prasinis et hyacinthinis, auro interclusum, qui pensat ex omni parte libras viginti et uncias tres; scyphos argenteos viginti, pensantes singulos libras XV; amas ex auro purissimo duas, pensantes sing. libras quinquaginta portantes sing. medemnos [Col. 1515] C, Medimnos. tres; amas argenteas viginti, quae pensant singulae libras decem, portantes singulae medemnos singulos; calices minores ex auro purissimo quadraginta, pensantes singulos libras singulas; calices minores ministeriales quinquaginta pensantes singuli libras binas. Ornamenta in basilica: Farum [Col. 1515] C, pharum. cantharum ex auro purissimo ante altare in quo ardet oleum nardinum pisticum cum delphinis octoginta, qui pensant libras triginta, ubi candelae ardent ex oleo nardino pistico in gremio Ecclesiae. Pharum cantharum argenteum cum delphinis centum et viginti, quod pensat libras quinquaginta, ubi oleum ardet nardinum pisticum; phara canthara argentea in gremio basilicae quadraginta pens. singula libras triginta, ubi ardet oleum quod supra. Parte dextra basilicae. Phara argentea quadraginta pens. singula libras viginti. Phara canthara in laeva basilicae argentea viginti quinque; pens. singula libras viginti; canthara cyrostrata in gremio basilicae argentea quinquaginta, pens. singula libras viginti: singularum librarum metrae [Col. 1515] C, metretae. tres ex argento purissimo, quae pensant singulae libras CCC, portantes singulae medemnas decem; candelabra aurichalcha septem ante altaria, quae sunt in pedibus X, cum ornatu suo ex argento, interclusa sigillis prophetarum, pens. singula libras triginta [Col. 1515] trecentas. . Quae constituit in servitio luminum, id est, massam Garilianam in territorio Suessano, praestantem singulis annis solidos quadringentos; massam Muronicam [Col. 1515] Bauronicam C. in territorio suprascripto, praestantem solidos CCCXL [Col. 1515] C, 360. ; massam Aurianam territorio Laurentino, praestantem solidos quingentos; massam urbanam territorio Antiano praestantem solidos ducentos quadraginta; massam Sentilianam territorio Ardeatino, praestantem solidos ducentos quadraginta; massam Castis territorio Catinae praestantem solidos mille; massam Trapeam territorio Casinensi, praestant. solidos mille sexcentos et quinquaginta; thimiamateria duo ex auro purissimo pens. libras triginta. Donum aromaticum ante altaria annis singulis libras CL. Fontem sanctum, [Col. 1515] C, Baron, ad ann. Dom. 324, pag. 180. ubi baptizatus est Augustus Constantinus ab eodem episcopo Silvestro. Ipsum sanctum fontem ex metallo [Col. 1515] C, lapide. porphyretico ex omni parte coopertum, intrinsecus, et foris, et desuper, et quantum aqua continet ex argento purissimo in pedibus V, qui pensavit argenti libras tria millia et octo. In medio fontis columnas porphyreticas, quae portant phialam auream, ubi candela est, pensans ex auro purissimo libras LII, ubi ardet in diebus Paschae balsamum [Col. 1517] lib. CC; nixum [Col. 1517] C, Annexum Myxum. vero ex stippa amianti. In labium [Col. 1517] Labro. fontis baptisterii agnum ex auro purissimo fundentem aquam, qui pensat libras XXX. Ad dexteram Agni Salvatorem ex argento purissimo in pedibus V, pens. libras CLXX; in laeva Agni beatum Joannem Baptistam ex argento in pedibus V, tenentem titulum scriptum, qui hoc habet: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi, pensantem libras centum; cervos ex argento VII, fundentes aquam, qui pensant singuli lib. LXXX [Col. 1517] C, 800. ; thimiamaterium aureum cum gemmis prasinis et hyacinthinis XLII, pensans libras decem.
37 Donum fontis baptisterii massam Festi praepositi sacri cubiculi, quem donavit Augustus Constantinus praestantem solidos CCC; massam Gaba territorio Gabinensi praestantem solidos CCII; massam Pictas territorio suprascripto praestantem solidos CCV; massam Statibanam [Col. 1517] Statilianam. territorio Corano praestantem solidos CC; massam intra Siciliam Taurana territorio Parampniensi praestantem solidos quingentos. Intra Romam domos vel hortos praestantes solidos duo millia ducentos. Fundum Bassi, qui praestat solidos centum viginti; massam Laninam praestantem solidos ducentos; fundum Caculas [Col. 1517] C, Catulli. territorio Momentano praestantem solidos quinquaginta; massam Statianam territorio Sabinorum praestantem solidos CCCL; massam Murinas territorio Appiano Albanensi praestantem solidos CCC; massam Virginis territorio Corano [Col. 1517] C, Sorano. praestantem solidos ducentos. Et transmarina infra partem Africae; massam Vineis territorio Micaria [Col. 1517] C, Mucario. praestantem solidos octingentos; massam Capsis territorio Capsitano praestantem solidos sexcentos; massam Varia Sardana territorio Monensi praestantem solidos quingentos; massam Cameras territorio Curalupi praestantem solidos CCCCV; massam Mimas [Col. 1517] C, Nummas. , territorio Numidiae praestantem solidos DCCX, massam [Col. 1517] Baldarioliaria C. Baldarioleario territorio Numidiae praestantem solidos octingentos et decem. Item in Graecia territorio Cretas massam Cefalinam in Creta praestantem solidos quingentos; in Mengaulo massam Amaron praestantem solidos CCXXII
38 Item his temporibus fecit Augustus Constantinus, ex rogatu Silvestri episcopi, basilicam beato Petro apostolo in templo Apollinis. Cujus loculum cum corpore S. Petri recondidit, ipsum loculum undique ex aere cyprio conclusit, quod est immobile. Ad caput pedes quinque, ad pedes pedes quinque, ad latus dextrum pedes quinque, ad latus sinistrum pedes quinque, subtus pedes quinque, supra pedes quinque. Sic inclusit corpus beati Petri apostoli, et recondidit, et ornavit supra ex columnis porphyreticis, et alias columnas vitineas [Col. 1517] C, B. thyneas. quas de Graecia perduxit. Fecit autem et cameram basilicae ex trimma auri fulgentem, et super corpus beati Petri aes et quod conclusit [Col. 1517] Extremam ex auro fulgentem supra corpus beati Petri supra aes unde conclusum est. C, super os quo. . Fecit crucem ex auro purissimo, pensantem libras centum quinquaginta. In mensuram loci, ubi scriptum est hoc: Constantinus Augustus et Helena Augusta hanc domum regali simili fulgore coruscans aula circumdat, scriptum ex litteris puris nigellis in cruce. Fecit autem candelabra aurochalca in pedibus X, numero quatuor argento conclusa cum sigillis argenteis; Actus apostolorum, pensum singuli libras CCC; calices aureos tres cum gemmis prasinis et hiacynthinis singuli, qui habent gemmas XLV, pens. singuli libras XII; metretas argenteas II, pens. lib. CC; calices argenteos viginti pens. sing. lib. X; amas aureas duas pens. sing. lib. X; amas argenteas quinque pens. sing. lib. tres; patenam ex auro purissimo unam cum turre et columba ornatam gemmis prasinis et hyacinthinis, quae sunt numero cum margaritis albis CCXV, pens. libras triginta; patenas argenteas quinque [Col. 1519] pens. sing. libras XV; coronam auream ante corpus, ubi est Phamecantharus cum delphinis quinquaginta, qui pens. lib. XXXV; phara argentea in gremio basilicae XXXII cum delphinis, pens. sing. lib. decem; ad dexteram basilicae phara argentea XXX, pens. sing. lib. VIII; ipsum altare argento et auro clusum cum gemmis prasinis et hiacynthinis et albis CCX ornatum undique, pens. lib. CCCL; thimiamaterium ex auro purissimo cum gemmis undique ornatum num. LI, pens. lib. XV.
39 Item in reditus donum, quod obtulit Constantinus Augustus beato Petro apostolo per dioecesem Orientis in civitate Antiochia [Col. 1519] Item in reditus domus B. Petri obtulit Coustantinus per dioeceses Orientis haec in civitate Antiochiae. : domum Datiani, praestantem solidos ducentos quadraginta, domunculam incaene [Col. 1519] Vicene. C, Nicenam. , praestans solidos viginti et trimisium [Col. 1519] C tremissem. ; Caele in Aphrodisia, praestans solidos viginti; Balneum in cerateas, praestans solidos XLII; Pristinum [Col. 1519] C, pistrinum. ubi supra praestans solidos viginti tres. Popina suprapraestans solidos decem; hortum Maronis, praestantem solidos decem; hortum alium ubi supra, praestantem solidos undecim, sub civitate Antiochia; possessio Sibillae donata ab Augusto praestans solidos CCCXXIII, cartas decadas centum et quinquaginta, aromatum lib. CC, nardini olei lib. CC, balsamum lib. XXXV. Sub civitate Alexandria, possessio Timialia, donata Augusto Constantino ab Ambronio, praestans solidos sexcentos et viginti, cartas decadas CCC, olei nardi CCC, balsamum libras quadraginta, aromata lib. CL, storacis Isauricae lib. 1. Possessio Euthimica ducis praestans solidos quingentos. Donavit Augustus Constantinus possessionem Pattinopolim praestans solidos octingentos, cartas decadas CCCC, piper medemnos quinquaginta, crocos libras centum, storace libras centum et quinquaginta, aromata cassia libras CC, olei nardi libras CCC, balsami lib. C, lini saccos centum, casei [Col. 1519] C, cariophyllorum. sillum libras centum et quinquaginta, oleum Cyprium lib. centum, papyrum rucanas [Col. 1519] Papyrii canas. libras mundas mille. Possessio quam donavit August. Constant. Hybromias praestans solidos quadringentos quinquaginta, cartas decadas CC, aromata cassiae lib. quinquaginta, olei nardini libras ducentas, balsami libras quinquaginta. In provincia Euphratensi sub civitate Cyro possessionem Armanalanam praestantem solidos CCCLXXX; possessio Mobaris, praestans solidos CCLX.
40 [Col. 1519] Vide Baron. ad ann. Dom. 324. Eodem tempore fecit Augustus Constantinus basilicam beato Paulo apostolo ex suggestione Silvestri episcopi. Cujus corpus sanctum ita recondidit in aere et conclusit, sicut et beati Petri Constantinus Augustus, cui basilicae donum hoc obtulit: sub Tarso Ciliciae in insula Cordionis praestans solidos octingentos. Omnia enim vasa sacrata aurea, argentea aut aerea ita posuit, sicut et in basilicam sancti Petri apostoli, ita et beati Pauli apostoli ordinavit. Sed et crucem auream super locum beati Pauli apostoli posuit pensantem libras centum et quinquaginta. Sub civitate Tyria possessio comitum, praestans solidos quingentos et quinquaginta; possessio Timia, praestans solidos ducentos et quinquaginta; possessio Fronimusa praestans solidos septingentos, oleum nardinum libras septuaginta, aromata libr. quinquaginta, cassia libr. centum. Sub civitate Aegypti possessio Cyprias, praestans solidos septingentos et decem, oleum nardinum libr. septuaginta, balsamum libr. triginta, aromata libr. septuaginta, storace libr. triginta, stacten lib. centum et quinquaginta. Possessio Basilea praestans solidos quingentos et quinquaginta, aromata libr. quinquaginta, oleum nardinum libr. sexaginta, balsamum libr. viginti, crocos libr. septuaginta. Possessio insula Machabeo, praestans solidos quingentos et decem, papyrum mundum racanas quingentas, linum saccos trecentos.
[Col. 1521] 41 [Col. 1521] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit Constantinus Augustus basilicam in palatio Sessoriano, ubi etiam de ligno sanctae crucis Domini nostri Jesu Christi posuit, et auro et gemmis conclusit, ubi etiam et nomen ecclesiae dedicavit, quae cognominatur usque in hodiernum diem Hierusalem. In quo loco constituit donum: candelabra aurea et argentea ante lignum sanctum lucentia secundum numerum Evangeliorum quatuor, quae pensaverunt singula libras triginta; phara canthara argentea quinquaginta, quae pensaverunt singula libras XV; scyphum aureum purissimum, qui pensavit libras X; calices ministeriales aureos quinque, pensantes singulos libras singulas; scyphos argenteos tres, pensantes libras octo; calices ministeriales argenteos decem, pensantem libras binas; patenam auream, pensantem libras decem; patenam argenteam auro clusam cum gemmis, pensantem libras quinquaginta; ipsum sanctum altare aureum, quod pensat libras ducentas et quinquaginta; amas argenteas, pensantes libras viginti. Et omnia agrorum circa palatium ecclesiae dono dedit. Item possessio Sponsas, via Lavicana, praestans solidos ducentos sexaginta et duo; sub civitate Laurentium [Col. 1521] Lorentum. possessio Patras, praestans solidos centum et viginti; sub civitate Nepesina possessio Anglesis, praestans solidos centum quinquaginta; sub civitate suprascripta possessio Terega, praestans solidos centum quadraginta; sub civitate suprascripta Falisca possessio Herculis, quae donata est Augusto Constantino, et Augustus obtulit ecclesiae Hierusalem, praestans solidos CXL; item sub civitate Falisca possessio Nimphas, praestans solidos centum et quindecim; sub civitate Juder possessio Angulas praestans solidos centum quinquaginta tres.
42 [Col. 1521] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit basilicam sanctae martyris Agnetis ex rogatu Constantiae filiae suae, et baptisterium in eodem loco, ubi et baptizata est soror ejus Constantia cum filia Augusti a Silvestro episcopo, ubi donum constituit hoc: patenam ex auro purissimo pensantem libras viginti; calicem aureum pensantem libras decem; coronam, pharum cantharum cum delphinis triginta ex auro purissimo, pensantem libras quindecim; patenas argenteas duas, pensantes sing. libras viginti; calices argenteos quinque, pensantes singul. libras decem; pharacanthara argentea triginta, pensantia sing. libras octo; pharacanthara aerea aurichalca quadraginta. Cerostrata aurochalca argento clusa sigillata quadraginta; lucernam ex auro purissimo nixorum [Col. 1521] lychnorum. duodecim super fontem, quae pensabat libr. XV, et donum in reditum circa civitatem Fidenas omnem annum [Col. 1521] C, agrum. praestans solidos centum et sexaginta Via Salaria sub Pavetinas usque omnem agrum S. Agnes praestantem solidos centum et quinque; agrum Muci, praestantem solidos octuaginta; possessio Vicopisonis, praestans solidos ducentos et quinquaginta; agrum Caculas [Col. 1521] C, Casulas. praestantem solidos centum.
43 [Col. 1521] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore Constantinus Augustus fecit basilicam beato Laurentio martyri, via Tiburtina in agrum Veranum supra Arenarium cryptae, et usque ad corpus B. Laurentii martyris in qua fecit gradum ascensionis et descensionis. In quo loco construxit absidam, et exornavit marmoribus porphyreticis, et de superior loco conclusit de argento, et cancellos ex argento purissimo ornavit, qui pens libras mille, et ante ipsum locum in crypta posuit lucernam ex auro purissimo nixorum [Col. 1521] C, lychnorum. decem, pensantem lib. triginta; coronam argenteam cum delphinis quinquaginta, pensantem lib. triginta; candelabra aerea duo in pedibus denis, pensantia sing. libr. trecentas. Ante corpus beati Laurentii martyris argento clusam passionem ipsius, sigillis ornatam cum lucernis byssinis argenteis, pensantes sing. libr. quindecim. Donum quod obtulit: patenam auream, pensantem libr. viginti; patenas argenteas duas, pensantes sing. libr. XXX; scyphum ex auro purissimo pensantem [Col. 1523] libr. XV; scyphos argenteos duos pensantes sing. libr. decem; calices ministeriales argenteos decem, pensantes sing. libras viginti; amas argenteas duas, pensantes libras X; phara argentea triginta pensantia singula libr. XV; metretum ex auro pensans libras centum quinquaginta, portantem medemnas tres. In eodem loco possession. cujusdam Cyriacetis religiosae feminae, quam fiscus occupaverat tempore persecutionis. Veranum fundum praestan. solidos centum quadraginta; possession. Aqua Turia ad latus praestan. solidos centum quinquaginta tres; possession. Augusti, territorio Sabinensi, praestan. nomine Christianorum solidos CXX; possessio Sufuratarum praestan. solidos sexaginta sex; possession. Micinas Augusti, praestan. solidos centum quinquaginta; possession. Thermulas praestant. solidos sexaginta; possession. Aranas, praestant. solidos septuaginta; possession. Septimiti, praestant. solidos centum triginta.
44 [Col. 1523] Vide Baron. loc. cit. Eisdem temporibus Augustus Constantinus fecit basilicam beatissimis martyribus Marcellino presbytero et Petro exorcistae inter Duas Lauros, et mausoleum, ubi beatissima mater ipsius sepulta est Helena Augusta, in sarcophago porphyretico, via Lavicana, milliario ab urbe Roma tertio. In quo loco et pro amore matris suae et veneratione sanctorum posuit dona voti sui: patenam ex auro purissimo, pensantem libras triginta quinque; candelabra argentea auro clusa quatuor in pedibus XII, pensantia singula libras ducentas; coronam ex auro purissimo, quae est pharus cantharus cum delphinis centum et viginti, pensantem libras XXX; calices aureos tres, pensantes singuli libras decem cum gemmis prasinis et hyacinthinis; amas aureas, duas, pensantes singulas libras XI; altare ex argento purissimo, pensans libras CC. Ante sepulcrum beatae Helenae Augustae fecit ex metallo porphyretico ex sculptis sigillis, pharacanthara viginti ex argento purissimo, pensan. singula libras viginti. Item in basilica sanctorum Petri et Marcellini donum quod dedit tale est: altare argenteum purissimum, pensans libras ducentas; patenas aureas purissimas duas, pensantes libras quindecim; patenas argenteas duas, pensantes singulas libras XV; scyphum aureum majorem, pensantem libras viginti, ubi nomen Augustae designatur; scyphos argenteos quinque, pensantes singuli libras XII; calices ministeriales argenteos viginti, pensantes singuli libras tres; amas argenteas quatuor, pensantes singul. libras XV; annis singulis olei nardi pistici libras noningentas, balsami libras centum, aromata incensum ante corpora sanctorum Marcellini et Petri libras centum. Fundum Laurentium juxta formam [Col. 1523] C, Formiam. cum balneo, et omnem agrum a porta Foforritana [Col. 1523] omnes agros a porta Sessoriana. via itineraria usque ad viam Latinam, ad montem Albium [Col. 1523] et usque ad montem Galbium. . Ipse mons Galbius possessio Augustae Helenae praestans solidos mille centum et viginti. Insulam Sardiniam cum possessionibus omnibus ad eamdem pertinentibus, praestantem solidos mille et viginti quatuor; insulam Mosenum cum possessionibus ad eamdem pertinentibus, praestan. solidos octingentos et decem; insulam Attitiae et montem Argentarii [Col. 1523] cum monte Argentario. praestantem solidos sexcentos. Possessio in territorio Sabinensi, quae cognominatur ad Duas Casas, sub monte Lucretio, praestans solidos ducentos.
45 [Col. 1523] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit basilicam Constantinus ex suggestione Silvestri in civitate Ostiensi, juxta portum urbis Romae, beatorum apostolorum Petri et Pauli, et sancti Joannis Baptistae, ubi et donum obtulit: patenam argenteam, pensantem libras triginta; calices argenteos decem, pensantes libras quinque; amas argenteas duas, pensantes singulas libras decem; phara argentea triginta, pensan. singula libras quinque; scyphos argenteos duos, pensantes singuli libras novem; patenam argenteam chrismalem singularem, pensantem libras decem; pelvim ex argento ad baptismum, pensantem libras viginti; insulam, [Col. 1525] quae dicitur Assis in territorio Portuensi et Ostias [Col. 1525] C, quae est inter Portum et Ostiam. possessiones omnes maritimas usque ad digitum solis, praestantem solidos trecentos; possessionem Graecorum in territorio Ardeatino, praestantem solidos octuaginta; possessio Quiriti territorio Ostiensi, praestans solidos trecentos et undecim; possessio Balneolum territorio Ostiensi, praestans solidos quadraginta duos; possessio Nunsula, praestans solidos triginta. Item quod obtulit Gallicanus basilicae suprascriptorum sanctorum Petri et Pauli, et Joannis Baptistae, id est, coronam argenteam cum delphinis, pensantem libras viginti; calicem argenteum anaglyphum, pensantem libras quindecim; amam argenteam, pensantem libras XVIII; massam Millianam territorio Sabinensi, praestantem solidos centum et quindecim et trimisium [Col. 1525] C, tremissem. ; fundum picturas territorio Velliterno, praestantem solidos quadraginta tres; fundum Surorum via Claudia territorio Vegentano, praestantem solidos quinquaginta sex; massam Gargilianam territorio Suessano, praestantem solidos sexcentos quinquaginta quinque.
46 [Col. 1525] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit basilicam Augustus Constantinus in civitate Albanensi, videlicet sancti Joannis Baptistae, ubi et posuit donum hoc: patenam argenteam, pensantem libras XXX; scyphum argenteum deauratum, pensantem libras duodecim; calices ministeriales decem, pensantes sing. libras tres; amas argenteas duas, pensantes sing. libras viginti; possessio lacum Turni [Col. 1525] C. Laurentina. , cum adjacentibus campestribus, praestans solidos quadraginta; possessio Molas, praestans solidos quinquaginta; possessio Albanensis, cum lacu Albanensi, praestans solidos ducentos et quinquaginta; massam Muci, praestantem solidos centum septuaginta. Omnia sceneca deserta vel domos intra urbem Albanensi sanctae Ecclesiae donum obtulit Augustus Constantinianae [Col. 1525] Forte Constantinus. ; possessiones Horti, praestantes solidos viginti; possessio Tiberii Caesaris, praestans solidos octuaginta; possessio Maritanas; praestans solidos quinquaginta; massam Nemus, praestantem solidos ducentos et octuaginta; possessio Armatiani in territorio Carano, praestans solidos centum et quinquaginta; possessionem Statilianam, praestant. solidos septuaginta; possessionem Medianae, praestant. solidos triginta.
47 [Col. 1525] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit beatissimus Constantinus Augustus intra urbem Capuam basilicam apostolorum, quam cognominavit Constantinianam, ubi posuit dona haec: patenas argenteas duas, pensan. singulas libras viginti; scyphos argenteos tres, pensantes sing. libras VIII; calices ministeriales XV, pensantes singulos libras duas; amas argenteas duas pensantes singulas libras X; candelabra aerea in pedibus denis pensantia singula libras CLXXX; pharacanthara ex argento triginta. Et donum quod obtulit: possessionem in territorio Menterno; massam Statilianam, praestantem solidos trecentos et quindecim; possessionem in territorio Cagetano [Col. 1525] C, Gajetano. praestantem solidos octuaginta quinque; possessionem Paternum territorio Suessano, praestantem solidos centum quinquaginta; possessionem ad centum territorio Capuano, praestantem solidos sexaginta; possessionem in eodem territorio Suessano Gauronicam, praestantem solidos quadraginta; possessionem Leonis praestantem solidos quadraginta.
48 [Col. 1525] Vide Baron. loc. cit. Eodem tempore fecit basilicam beatissimus Constantinus Augustus in urbe Neapolitana, cui obtulit et dona haec: patenas argenteas duas, pensan. sing. libras viginti quinque; scyphos argenteos duos, pensan. sing. libras decem; calices ministeriales XV, pensan. sing. lib. duas; amas argenteas II, pensan. sing. libras quindecim; phara argentea XX, pensan. singula libras octo; phara aerea XX, pensan. sing. libras decem. Fecit autem formam aquaeductus per milliaria octo. Fecit vero et forum in eadem civitate, et donum obtulit hoc: possessionem Machari, [Col. 1527] praestantem solidos centum et quinquaginta; possessionem et Cymbranam, praestan. solidos centum et quinque; possessionem Hyrclinam [Col. 1527] C, Sclinum. praestan. solidos CVIII; possessionem Affilas, praestan. solidos CL; possessionem Ninfulas, praestan. solidos XC; possessionem Insulam cum Castro, praestantem solidos LXXX; hic Silvester fecit ordinationes VI per mensem Decembris: presbyteros XLII, diaconos XXVI, episcopos per diversa loca LXV [Col. 1527] B, alias 36. . Hic sepultus est via Salaria in coemeterio Priscillae milliario ab urbe Roma tertio, XI [Col. 1527] C, pridie. Kalendas Januarias. Qui vere catholicus et confessor quievit, et cessavit episcopatus dies quindecim.
Ordo rerum
- Notitia historica et bibliographica. 9
- Notitia bibliographica altera. 13
- Elogia pro Anastasio. 17
- PROLEGOMENA AD VITAS ROMANORUM PONTIFICUM. 19
- Epistola dedicatoria. 19
- Catalogus pontificum Romanorum de quibus in hoc opere agitur. 25
- Praefatio Blanchini ad tom. I, edit. Rom. 27
- Praefatio Blanchini ad tom. II. 103
- Praefatio Blanchini ad tom. III. 109
- Catalogus pontificum Romanorum. 119
- Depositio episcoporum. 121
- Depositio martyrum. 123
- Notae Blanchini in chronologiam Catalogi Romanorum pontificum. 123
- Catalogus alter Romanorum pontificum. 133
- Nomina pontificum sanctae Romanae ecclesiae per ordinem. 139
- Catalogus pontificum et decretorum ab ipsis editorum. 141
- Catalogus alter. 143
- De episcopis romanae Ecclesiae. 145
- Blanchini adnotationes ad catalogos superiores. 147
- Schelestratii dissertatio de antiquis Romanorum pontificum catalogis. 157
- Blanchini brevis Appendix ad dissertationem praecedentem. 219
- [Col. 1595] Blanchini dissertatio de antiquis Romanorum pontificum catalogis eorumque comparatione et delectu instituendo, 235
- Blanchini observationes ad opuscula chronologica subsequentia. 315
- Catalogus imperatorum a Julio Caesare ad Henricum III. 323
- Catalogus summorum pontificum 329
- Chronicon Gregorii Catinensis. 333
- Blanchini monitum ad duo sequentia opuscula. 343
- Descriptio regionum Urbis, sive Anonymi Itinerarium per Urbem circa octavum Christi saeculum. 347
- Appendix ad opusculum praecedens. 367
- Enumeratio et descriptio topographica coemeteriorum SS. martyrum prope Urbem. 375
- De chronologia pontificia, Caesarea et consulari. 383
- Chronologia consularis et Caesarea Romanorum, etc. 395
- Chronologia a S. Sylvestro ad Gregorium Magnum. 601
- Chronologia a S. Gregorio Magno ad S. Stephanum III alias IV. 829
- Appendix ad chronologiam. 923
- Tractatus de praeeminentia et auctoritate sanctae sedis. 937
- Charta Cornutiana. 971
- VITAE ROMANORUM PONTIFICUM. 1004
- [Col. 1596] I.—Sanctus Petrus apostolus. 1004
- II.—Sanctus Linus. 1047
- III.—Sanctus Cletus. 1059
- IV.—Sanctus Clemens. 1077
- V.—Sanctus Anacletus. 1113
- VI.—Sanctus Evaristus. 1135
- VII.—Sanctus Alexander. 1145
- VIII.—Sanctus Sixtus. 1159
- IX.—Sanctus Telesphorus. 1175
- X.—Sanctus Hyginus. 1185
- XI.—Sanctus Anicetus. 1203
- XII.—Sanctus Pius. 1213
- XIII.—Sanctus Soter. 1239
- IV.—Sanctus Eleutherius. 1249
- XV.—Sanctus Victor. 1279
- XVI.—Sanctus Zepherinus. 1305
- XVII.—Sanctus Calixtus. 1317
- XVIII.—Sanctus Urbanus. 1323
- XIX.—Sanctus Anterus. 1331
- XX.—Sanctus Pontianus. 1337
- XXI.—Sanctus Fabianus. 1341
- XXII.—Sanctus Cornelius. 1353
- XXIII.—Sanctus Lucius. 1383
- XXIV.—Sanctus Stephanus. 1389
- XXV.—Sanctus Sixtus II. 1407
- XXVI.—Sanctus Dionysius. 1417
- XXVII.—Sanctus Felix. 1435
- XXVIII.—Sanctus Eutychianus. 1441
- XXIX.—Sanctus Caius. 1457
- XXX.—Sanctus Marcellinus. 1467
- XXXI.—Sanctus Marcellus. 1481
- XXII.—Sanctus Eusebius. 1495
- XXXIII.—Sanctus Melchiades. 1499
- XXXIV.—Sanctus Sylvester. 1511
ANASTASIUS ECCLESIAE ROMANAE PRESBYTER ET BIBLIOTHECARIUS.
FINIS TOMI CENTESIMI VICESIMI SEPTIMI.